Book Title: Agam 15 Upang 04 Pragnapana Sutra Part 05 Sthanakvasi
Author(s): Ghasilal Maharaj
Publisher: A B Shwetambar Sthanakwasi Jain Shastroddhar Samiti
Catalog link: https://jainqq.org/explore/006350/1

JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ namo arihaMtANe namo siddhANaM, namo AyariyANaM namo uvajajhAyANaM namo loe savva sAhUNaM eso paMca namukakAro savva pAvappaNAsaNo maMgalANaM ca savvasiM paDhamaM havaI maMgala Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jinAgama prakAzana yojanA pa. pU. AcAryazrI ghAMsIlAlajI mahArAja sAheba kRta vyAkhyA sahita DVD No. 1 (Full Edition) HH yojanAnA Ayojaka :: zrI caMdra pI. dozI - pIeca.DI. website : www.jainagam.com Page #3 -------------------------------------------------------------------------- ________________ RAGNAPANA SHRI PART : 05 zrI prajJApanA sUtra :: SUTRA bhAga- 05 Page #4 -------------------------------------------------------------------------- ________________ DOOOOOOOOOO jainAcArya-jainadharmadivAkara-pUjyazrI - ghAsIlAlajI mahArAja viracitayA prameyabodhinyAkhyayA vyAkhyayA samalaGkRtaM hindI - gurjara bhASA'nuvAdasahitam // zrI - prajJApanAsUtram // ( paJcamo bhAgaH ) niyojaka : saMskRta - prAkRtajJa - jainAgamaniSNAta - priyavyAkhyAni paNDitamuni zrI kanhaiyAlAlajI mahArAjaH prakAzakaH amadAvAdanivAsi - zreSTizrI pArzvanAthakorporezanastha navanItalAlabhAI cunIlAla paTela pradatta - dravyasAhAyyena a0 bhA0 zve0 sthA0 jainazAstroddhAra samitipramukhaH zreSThi zrIbaladevabhAI DosAbhAI paTela -mahodayaH mu0 ahamadAbAda - 1. prathama - AvRttiH prata 1200 vIra-saMvat 2507 vikrama saMvat 2037 IsavIsan 1980 mUlyam - rU0 45-00 SUNIODICAREDICTIONOUS Page #5 -------------------------------------------------------------------------- ________________ maLavAnuM ThekANuM zrI a.bhA. ve. sthAnakavAsI jainazAddhAra samiti, The. nikolI daravAjA bahAra, sthA. jaina upAzraya, sarasapura, amadAvAda-18, Published by: Shri Akhil Bharat S. S. Jain Shastroddhara Samiti, Sthanakvasi Jain Upasraya, Outside Nikoli gate, Sarashpur, AHMEDABAD-18. ye nAma kecidiha naH prathayantyavajJAM, jAnanti te kimapi tAn prati naiSa ytnH| utpatsyate'sti mama ko'pi samAnadharmA, kAlodhayaM niravadhirvipulA ca pRthvI // 1 // harigItacchandaH karate avajJA jo hamArI yatna nA unake liye / jo jAnate haiM tattva kucha phira yatna nA unake liye // janamegA mujhasA vyakti koi tattva isase paaygaa| hai kAla niravadhi vipulapRthvI dhyAna meM yaha lAyagA // 1 // mUlya rUA. 4pa-oo prathama AvRtti prata 1200 vira saMvat 2507 vikrama saMvata 2037 IsavIsana 1980 mudrakaH jayaMtilAla maNilAla zAha navaprabhAta prinTIMga presa, ghIkAMTA roDa, amadAvAda, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #6 -------------------------------------------------------------------------- ________________ svAdhyAya mATe khAsa sUcanA A sUtranA mUlapAThano svAdhyAya divasa ane rAtrinA prathama prahare tathA cothA prahare karAya che. (2) prAta:uSAkALa, sanyAkALa, madhyAhna, ane madhyarAtrimAM be-be ghaDI (48 miniTa) vaMcAya nahIM, sUryodayathI pahelAM 24 miniTa ane sUryodayathI pachI 24 miniTa ema be ghaDI sarvatra samajavuM. mAsika dharmavALAM strIthI vaMcAya nahIM temaja tenI sAme paNa vaMcAya nahIM. jyAM A strIo na hoya te oraDAmAM besIne vAMcI zakAya. (4) nIce lakhelA 32 asvAdhyAya prasaMge vaMcAya nahIM. (1) AkAza saMbaMdhI 10 asvAdhyAya kAla. (1) ulkApAta-moTA tArA khare tyAre 1 prahara (traNa kalAka svAdhyAya na thAya.) (2) digdAha-koI dizAmAM atizaya lAlavarNa hoya athavA koI dizAmAM moTI Aga lagI hoya to svAdhyAya na thAya. garjArava -vAdaLAMno bhayaMkara garjArava saMbhaLAya. gAjavIja ghaNI jaNAya to 2 prahara (cha kalAka) svAdhyAya na thAya. nirdhAta-AkAzamAM koI vyaMtarAdi devakRta ghoragarjanA thaI hoya, athavA vAdaLo sAthe vIjaLInA kaDAkA bole tyAre ATha prahara sudhI svAdhyAya nA thAya. (5) vidyuta--vijaLI camakavA para eka prahara svAdhyAya na thA. (6) cUpaka-zuklapakSanI ekama, bIja ane trIjanA divase saMdhyAnI prabhA ane caMdraprabhA maLe to tene cUpaka kahevAya. A pramANe cUpaka hoya tyAre rAtrimAM prathama 1 prahara svAdhyAya na karavo. (7) yakSAdIta-koI dizAmAM vIjaLI camakavA jevo je prakAza thAya tene yakSAdIpta kahevAya. tyAre svAdhyAya na karavo. (8) ghumika kRSNa-kAratakathI mahA mAsa sudhI dhUmADAnA raMganI je sUkSma jala jevI dhUmmasa paDe che tene dhUmikAkRSNa kahevAya che. tevI dhUmmasa hoya tyAre svAdhyAya na karavo. (9) mahikAzveta-zItakALamAM zvetavarNavALI sUkSma jalarUpI je dhummasa paDe che. te mahikAzveta che tyAre svAdhyAya na karavo. (10) rajauddaghAta-cAre dizAmAM pavanathI bahu dhULa uDe. ane sUrya DhaMkAI jAya. te rajauddAta kahevAya. tyAre svAdhyAya na karavo. Page #7 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (2) audArika zarIra saMbaMdhI 10 asvAdhyAya (11-12-13) hADakAM-mAMsa ane rUdhira A traNa vastu agnithI sarvathA baLI na jAya, pANIthI dhovAI na jAya ane sAme dekhAya to tyAre svAdhyAya na karavo. phUTeluM iMDu hoya to asvAdhyAya. (14) maLa-mUtra--sAme dekhAya, tenI durgadha Ave tyAM sudhI asvAdhyAya. (15) smazAna--A bhUminI cAre bAju 100/100 hAtha asvAdhyAya. (16) caMdragrahaNa-jyAre caMdragrahaNa thAya tyAre jaghanyathI 8 muhUrta ane utkRSTathI 12 muhUrta asvAdhyAya jANavo. (17) sUryagrahaNa--jyAre sUryagrahaNa thAya tyAre jaghanyathI 12 muhUrta ane utkRSTathI 16 muhUrta asvAdhyAya jANavo. (18) rAjavyagrata-najIkanI bhUmimAM rAjAonI paraspara laDAI thatI hoya tyAre, tathA laDAI zAnta thayA pachI 1 divasa-rAta sudhI svAdhyAya na karavo. (19) patana-koI moTA rAjAnuM athavA rASTrapuruSanuM mRtyu thAya to teno agnisaMskAra na thAya tyAM sudhI svAdhyAya karavo nahIM tathA navAnI nimaNuMka na thAya tyAM sudhI UMcA avAje svAdhyAya na karavo. (20) audArika zarIra-upAzrayanI aMdara athavA 100-100 hAtha sudhI bhUmi upara bahAra paMcendriyajIvanuM mRtazarIra paDyuM hoya to te nirjIva zarIra hoya tyAM sudhI svAdhyAya na karavo. (21thI 28) cAra mahotsava ane cAra pratipadA-ASADha pUrNimA, (bhUtamahotsava), Aso pUrNimA (indra mahotsava), kArtika pUrNimA (skaMdha mahotsava), caitrI pUrNimA (yakSamahotsava, A cAra mahotsavanI pUrNimAo tathA te cAra pachInI kRSNapakSanI cAra pratipadA (ekama) ema ATha divasa svAdhyAya na karavo. (29thI 30) prAtaHkAle ane sabhyAkALe dizAo lAlakalaranI rahe tyAM sudhI arthAta sUryodaya ane sUryAstanI pUrve ane pachI eka-eka ghaDI svAdhyAya na karavo. (31thI 32) madhya divasa ane madhya rAtrie AgaLa-pAchaLa eka-eka ghaDI ema be ghaDI svAdhyAya na karavo. uparokta asvAdhyAya mATenA niyamo mUlapAThanA asvAdhyAya mATe che. gujarAtI Adi bhASAMtara mATe A niyamo nathI. vinaya e ja dharmanuM mUla che. tethI AvA AvA vikaTa prasaMgomAM gurunI athavA vaDIlanI icchAne AjJAne ja vadhAre anusaravAno bhAva rAkhavo. Page #8 -------------------------------------------------------------------------- ________________ svAdhyAya ke pramukha niyama (1) (3) isa sUtra ke mUla pATha kA svAdhyAya dina aura rAtrI ke prathama prahara tathA cauthe prahara meM kiyA jAtA hai| prAta: USA-kAla, sandhyAkAla, madhyAhna aura madhya rAtrI meM do-do ghaDI (48 miniTa) svAdhyAya nahIM karanA cAhie, sUryodaya se pahale 24 miniTa aura sUryodaya ke bAda 24 miniTa, isa prakAra do ghar3I sabhI jagaha samajhanA caahie| mAsika dharmavAlI striyoM ko svAdhyAya nahIM karanA cAhie, isI prakAra unake sAmane baiThakara bhI svAdhyAya nahIM karanA cAhie, jahA~ ye striyA~ na hoM usa sthAna yA kakSa meM baiThakara svAdhyAya kiyA jA sakatA hai| nIce likhe hue 32 asvAdhyAya-prasaMgo meM vA~canA nahIM cAhie(1) AkAza sambandhI 10 asvAdhyAyakAla (1) ulkApAta-bar3A tArA TUTe usa samaya 1 prahara (tIna ghaNTe) taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie / (2) digdAha--kisI dizA meM adhika lAla raMga ho athavA kisI dizA meM Aga lagI ho to svAdhyAya nahIM karanA cAhie / garjArava-bAdaloM kI bhayaMkara gaDagaDAhaTa kI AvAja sunAI detI ho, bijalI adhika hotI ho to 2 prahara (cha ghaNTe) taka svAdhyAya nahIM karanA caahie| nirghAta-AkAza meM koI vyantarAdi devakRta ghora garjanA huI ho athavA bAdaloM ke sAtha bijalI ke kaDAke kI AvAja ho taba ATha prahara taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie / vidyuta--bijalI camakane para eka prahara taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie yUpaka-zukla pakSa kI prathamA, dvitIyA aura tRtIyA ke dino meM sandhyA kI prabhA aura candraprabhA kA milAna ho to use yUpaka kahA jAtA hai| isa prakAra yUpaka ho usa samaya rAtrI meM prathamA 1 prahara svAdhyAya nahIM karanA cAhie (8) yakSAdIpta--yadi kisI dizA meM bijalI camakane jaisA prakAza ho to use yakSAdIpta kahate haiM, usa samaya svAdhyAya nahIM karanA cAhie / dhUmikA kRSNa-kArtika se mAgha mAsa taka dhuMe ke raMga kI taraha sUkSma jala ke jaisI dhUmasa (koharA) par3atA hai use dhUmikA kRSNa kahA jAtA hai isa prakAra kI dhUmasa ho usa samaya svAdhyAya nahIM karanA cAhie / Page #9 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (9) mahikAzveta-zItakAla meM zveta varNavAlI sUkSma jalarUpI jo dhUmasa par3atI hai vaha mahikAzveta kahalAtI hai, usa samaya svAdhyAya nahIM karanA cAhie / (10) rajodghAta-cAroM dizAoM meM teja havA ke sAtha bahuta dhUla uDatI ho aura sUrya DhaMka gayA ho to rajodghAta kahalAtA hai, usa samaya svAdhyAya nahIM karanA caahie| (2) aitihAsika zarIra sambandhI 10 asvAdhyAya-- (11,12,13) hADa-mAMsa aura rudhira ye tIna vastue~ jaba-taka agni se sarvathA jala na jAe~, pAnI se dhula na jAe~ aura yadi sAmane dikhAI deM to svAdhyAya nahIM karanA cAhie / phUTA huA aNDA bhI ho to bhI asvAdhyAya hotA hai| (14) mala-mUtra--sAmane dikhAI hetA ho, usakI durgandha AtI ho taba-taka asvAdhyAya hotA hai| zmazAna--isa bhUmi ke cAroM tarapha 100-100 hAtha taka asvAdhyAya hotA (16) candragrahaNa-jaba candragrahaNa hotA hai taba jaghanya se 8 muhUrta aura utkRSTa se 12 muhUrta taka asvAdhyAya samajhanA cAhie / (17) sUryagrahaNa-jaba sUryagrahaNa ho taba jaghanya se 12 muhUrta aura utkRSTa se 16 muhUrta taka asvAdhyAya samajhanA cAhie / (18) rAjavyudgata-najadIka kI bhUmi para rAjAoM kI paraspara lar3AI calatI ho, usa samaya tathA lar3AI zAnta hone ke bAda eka dina-rAta taka svAdhyAya nahIM karanA caahie| patana-koI bar3e rAjA kA athavA rASTrapuruSa kA dehAnta huA ho to agnisaMskAra na ho taba taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie tathA usake sthAna para jaba taka dUsare vyakti kI naI niyukti na ho taba taka UMcI AvAja meM svAdhyAya nahIM karanA cAhie / (20) audArika zarIra-upAzraya ke andara athavA 100-100 hAtha taka bhUmi para upAzraya ke bAhara bhI paJcendriya jIva kA mRta zarIra par3A ho to jaba taka vaha nirjIva zarI vahA~ par3A rahe taba taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie / (21 se 28) cAra mahotsava aura cAra pratipadA-ASAr3hI pUrNimA (bhUta mahotsava), Aso pUrNimA (indriya mahotsava), kArtika pUrNimA (skandha mahotsava), caitra pUrNimA (yakSa mahotsava) ina cAra mahotsavoM kI pUrNimAoM tathA usase pIche kI cAra, kRSNa pakSa kI cAra pratipadA (aikama) isa prakAra ATha dinoM taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie / Page #10 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (29 se 30) prAtaHkAla aura sandhyAkAla meM dizAe~ lAla raMga kI dikhAI deM taba taka arthAt sUryodaya aura sUryAsta ke pahale aura bAda meM eka-eka ghar3I svAdhyAya nahIM karanA cAhie / (31 se 32) madhya divasa aura madhya rAtrI ke Age-pIche eka-eka ghar3I isa prakAra do ghar3I svAdhyAya nahIM karanA caahie| uparokta asvAdhyAya sambandhI niyama mUla pATha ke asvAdhyAya hetu haiM, gujarAtI Adi bhASAntara hetu ye niyama nahIM hai / vinaya hI dharma kA mUla hai tathA aise vikaTa prasaMgoM meM gurU kI athavA bar3oM kI icchA evaM AjJAoM kA adhika pAlana karane kA bhAva rakhanA cAhie / Page #11 -------------------------------------------------------------------------- ________________ __ zrI prajJApanA sUtra bhAga pAMcaveM kI viSayAnukramaNikA anukramAMka viSaya patrAMka bAIsavAM pada kriyA ke svarUpa kA nirUpaNa 1-28 karmabandha kA nirUpaNa 29-38 karmabandha hetu kriyAvizeSa kA nirUpaNa 39-66 kriyAvizeSa kA nirUpaNa 67-113 SaTkAyavizeSa kA nirUpaNa 114-119 prANAtipAtaviramaNa kA nirUpaNa 120-156 karmabandha adhikAra kA nirUpaNa 157-158 teisayAM pada karmapravRti bheda kA nirUpaNa 159-161 karmabandha ke prakAra kA nirUpaNa 162-167 karmaprakRtibandhadvAra kA nirUpaNa 168-192 sAtAvedanIyAdi karmAnubhAva kA nirUpaNa 193-224 karmaprakRti kA nirUpaNa 225-278 karmasthiti kA nirUpaNa 279-312 ekendriya jAtinAmasthiti kA nirUpaNaekendriya dvindriyAdi prakRtisthiti ke pariNAma kA nirUpaNaAyuSyakarma kA jaghanya sthitibandha kA nirUpaNa 435-443 utkRSTa kAla sthitivAle jJAnAvaraNIya karmabandha kA nirUpaNa- 444-456 cauvIsavAM pada karmakRti bandha kA nirUpaNa 457-485 paccIsavAM pada 19 prarmaprakRti veda kA nirUpaNa 486-491 chabbIsavAM pada 20 karmaveda bandha kA nirUpaNa 492-519 satAIsavAM pada 21 karmaprakRti veda veda kA nirUpaNa 520-527 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #12 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 528-553 554-559 560-567 568-602 603-610 611-618 619-645 646-668 669-693 694-743 744-757 aThAIsA pada sacittAhArAdi kA nirUpaNaasurakumAroM ke sacitta AhArAdi kA nirUpaNapRthivIkAyikoM ke sacitta AhArAdi kA nirUpaNadvindriyAdi ke sacitta AhArAdi kA nirUpaNaekendriya zarIrAdi adhikAra kA nirUpaNanairayika Adi ke ojAhArAdi adhikAra kA nirUpaNajIvAdi ke AhArAdi dvAra kA nirUpaNasalezyAdi jIvoM ke AhAra Adi kA nirUpaNa-- jJAnI jIvoM ke AhArAdi kA nirUpaNa untIsavAM pada sAkAra anAkAra upayoga kA nirUpaNa - tIsavAM pada kevali kI jJAnasampattI kA nirUpaNa ikatosaLa pada saMjJApariNAma kA nirUpaNa battIsavAM pada saMyatAsaMyanapane kA nirUpaNa tettIsavAM pada avadhiviSayaka dvAra gAthA kA nirUpaNaavadhi ke bhedoM kA nirUpaNanairayikAdikoM ke avadhijJAna kA nirUpaNanairayikAdi kI avadhi ke saMsthAna kA nirUpaNa cotIsavAM pada pravicArapada kI saMgraha gAthA kA nirUpaNanairayikoM ke anantarAgatAhArAdi viSaya kA AmogAdi kA nirUpaNa devoM kI paricAraNA kA nirUpaNa paiMtIsavAM pada dvArasaMgraha gAthA kA kathana 758-764 765-772 773-778 779-782 783-801 802-815 816-817 818-842 843-872 pAtamA 42 873-875 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #13 -------------------------------------------------------------------------- ________________ x xxx 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 gatipariNAma vizeSarUpa vedanAdi kA nirUpaNa prakArAntarase vedanA kA nirUpaNa - chattIsavAM pada viSayasaMgrahiNI gAthA kA kathana samudghAta kA kathana - atIta vedanAdi samudghAta kA nirUpaNakAdikoM ke samudghAta kA nirUpaNavedanAsamudghAta vizeSa kA kathanakaSAyasamudghAta kA nirUpaNamAraNAntikasamudghAtAdi vizeSa kA nirUpaNa - nairayikoM ke samudghAta kA kathana samudghAtagata jIvoM ke alpabahutva kA nirUpaNakaSAyasamudghAta kA nirUpaNa - krodhAdi samudghAta ke alpa bahutva kA nirUpaNachadmasthoM ke samudghAta kA kathanavedanAsamudghAtagata jIvoM ke svarUpa kA nirUpaNavaikriyAdisamudghAta vizeSa kA nirUpaNa - kevalasamudghAtagata kSetra kA nirUpaNa kelIsamudghAta ke prayojana kA nirUpaNa kevalasamudghAta kA vizeSa kathana sayogAvasthA meM siddhi Adi ke abhAva kA kathana zrI prajJApanA sUtra : 5 samApta Wan 875-894 895-909 910-914 915-924 925-936 937-946 947-950 958-973 974 - 988 989-1003 1004 - 1028 1029-1042 1043 - 1053 1054 - 1061 1062-1084 1085-1107 1108 - 1118 1119-1135 1136-1141 1142-1160 Page #14 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI vItarAgAya namaH zrI jainAcArya jainadharmadivAkara zrI ghAsolAlavrativiracitayA prameyabodhinyAkhyayA vyAkhyayA samalakRtam zrI prajJApanAsUtram __ (paJcamo bhAgaH) atha dvAviMzatitamaM kriyApadam prArabhyate mUlam- "kai NaM bhaMte kiriyAo paNNattAo ? goyamA ! paMcakiriyAo paNNattAo, taM jahA-kAiyA 1, ahigaraNiyA 2, pAosiyA 3, pAriyAvaNiyA 4, pANAivAyakiriyA 5, kAiyA NaM bhaMte ! kiriyA kaivihA paNNattA. ? goyamA ! duvihA paNNattA, taM jahA-aNuvarayakAiyA ya duppauttakAiyA ya. ahiMgaraNiyANa bhaMte! kiriyA kavihA paNNattA ? goyamA ! duvihA paNNattA. taM jahA saMjoyaNAhigaNiyA ya nivvattaNAhigaNiyA ya, pAopiyANaM bhaMte ! kiriyA kavihA paNNattA ! gAyamA ! tivihA paNNattA taM jahA-je NaM appaNA vA parassa vA tadubhayassa vA asubha maNaM saMpadhArei, settaM pAosiyA kiriyA, pAriyAvaNiyA NaM bhaMte ! kiriyA kaivihA paNNattA ? goyamA! tivihA paNNattA, taM jahAjeNaM appaNA vA parassa vA tadubhayassa vA assAyaM veyaNa udIrei, setaM pAriyAvaNiyA kiriyA, pANAtivAyakiriyA NaM bhaMte ! kaIvihA paNNatA ? goyamA !tivihA paNNattA, taM jahA-jeNaM appANaM vA paraMvA tadubhayaM vA jIviyAo vavarovei se taM pANAivAyakiriyA "sU. 1. // chAyA-kati khalu bhadanta ! kriyA:prajJaptAH ? gautama ! pazca kriyAH prajJaptAH, bAIsavAM kriyApadakA prArambha zavdArtha:-(kai Na bhaMte ! kiriyAoM paNNattAo) hebhagavan ! kriyAe~ kitanI bAvIsamA kriyApadane prAraMbha 21.4Atha :-(kai NaM bhaMte ! kiriyA bho paNattAo?) umAvan ! DiyA-moTasA prA2nIhI cha? zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #15 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre tadyathA-kAyikI 1. AdhikaraNikI 2, prAdveSikI 3, pAritApanikI 4, prANAtipAtakriyA 5, kAyikI khala bhadanta ! kriyA katividhA prajJaptA ? gautama ! dvividhA prajJaptA, tadyathA-anuparatakAyikI ca duSprayuktakAyikI ca, AdhikaraNikI khalu bhadanta ! kriyA kati vidhA prajJaptA ? gautama ! dvividhA prajJaptA, tadyathA-sa yojanAdhikaraNikI ca nirvartanAdhikaraNikI ca, prAdvepikI khalu bhadanta ! kriyA katividhA prajJaptA ? gautama ! trividhA prajJaptA, tadyathA-yena Atmano vA parasya vA tadubhayasya vA azubhaM manaH saMpradhArayati, sA eSA prAdveSikI kriyA, pAritApanikI khalu bhadanta ! kriyA katividhA prajJaptA ? kahIM hai? (goyamA! paMcakiriyAo paNNattAo) pAMca kriyAe~ kahI hai (taM jahA-kAiyA, ahigaraNiyA, pAosiyA, pAriyAvaNiyA, pANAivAyakiriyA) ve isa prakAra kAyikI, adhikaraNikI prAdveSikI pAritApatikI aura. prANAtipAtikI (kAiyA NaM bhaMte! kiriyA kaivihA paNNattA?) hebhagavan ! kAyikI kriyA kitane prakAra kI kahI hai ? (goyamA ! duvihA paNNattA) he gautama ! do prakArakI kahI hai (taM jahA aNuvarayakAiyA ya duppauttakAiyA ya) anuparata kAyikI kriyA aura draSprayukta kAyikI kriyA) (ahigaraNiyA Na bhaMte kiriyA kaivihA paNNattA ?) hebhagavan ! adhikaraNikI kriyA kitane prakArakI kahI hai? (goyamA ! duvihA paNNattA)he gautama ! do prakArakI kahI hai !(taM jahA saMjoyaNA higarANIyA ya nivvattaNAhigarANiyA ya) vaha isa prakAra saMyojanAdhikaraNikI aura narvartanAdhikaraNikI (pAosiyANaM bhaMte ! kiriyA kai bihA paNNatA ?) he bhagavan ! prAdvevikI kriyA kitane prakArakI kahI hai ? (goyamA tivihA paNNattA) he gautama tIna prakArakI kahI hai !(taM jahA-jeNaM) jisake -dvArA (appaNovA) apane lie (parassa vA) athavA dUsare ke lie (tadubhayassa vA) (goyamA ! paMca kiriyAo paNNattAo) pAMya ThiyAyo 4hIche (taM jahA-kAiyA, ahigaraNiyA, pAosiyA pAriyAvaNiyA, pANAivAyakiriyA) tethe mA prAre-vihI, madhi42NihI prASikSI, pAritApanikI, ane prANAtipAtikI (kAiyA NaM bhaMte ! kiriyA kaivihA paNNattA!) he bhagavan ! yijIyATamAranI ? (goyamA! duvihA paNNattA) gautama! me prA2nI 49lI cha (taM jahA-aNuvaraya kAiyA ya duppauttakAiyA ya) anuparata kAyikI kriyA ane duprayukta kAyikI kriyA (ahigaraNiyA NaM bhaMte ! kiriyA kaivihA paSNattA ?) he bhagavan ! mA542ziyATasA prI2nI 3DI cha? (goyamA ! duvihA paNNattA) gautama me prA2nI hI cha (taM jahA-saMjoyaNAhigaraNiyA ya nivvattaNAhigaraNiyA ya) te 2 // 2 sayonAdhiIi mane niyatanAdhililI (pAosiyANaM bhaMte ! kiriyA kaivihA paNNattA ?) mApana ! prASijIThiyA yA prajAnI uDI cha? (goyamA ! tivihA paNattA) tama! trANa prA2nI 4hI che (taM jahA-jeNaM) renA dvArA (appaNo vA) pAtAne mATe (parassa vA) mayA mInA mAre (tadubhayassa vA) athavA mannenA bhATe zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #16 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 22 sU. 1 kriyAsvarUpanirUpaNam 3 gautama ! trividhA prajJaptA, tadyathA yena Atmano vA parasya vA tadubhayasya vA asAtAM vedanA mudIrayati sA eSA pAritApanikI kriyA prANAtipAtakriyA khalu bhadanta ! kati vidhA prajJatA ! gautama ! trividhA prajJaptA, tadyathA - yena AtmAnaM vA paraM vA tadubhayaM vA jIvitAt vyaparopayati sA eSA prANAtipAtakriyA // sU. 1 / / TIkA - ekaviMzatitame pade gatipariNAma vizeSarUpaM zarIra bheda saMsthAnAvagAhanAdikaM prarUpitam, atha dvAviMzatitame pade nArakAdigatipariNAmena pariNatAnAM jIvAnAM prANAtiathavA donoM ke lie (asubhaM ) azubha (maNa) mana (saMpadhArei) dhAraNa karatA hai ( se taM pAosiyA kiriyA ) vaha prAdveSikI kriyA hai ( pAriyAvaNiyA NaM bhaMte ! kiriyA kai vihA paNNattA ? ) he bhagavan ! pAritApanikI kriyA kitane prakAra kI kahI hai ? (goyamA ! tivihA paNNattA) he gautama! tIna prakAra kI kahI ( taM jahA ) vaha isa prakAra (je NaM appaNo vA, parassa vA, tadubhayasa vA) jisake dvArA apane ko athavA dUsare ko athavA donoM ko (assAyaM veyaNaM udIrei) AsAtAvedana karma kI udIraNA karatA hai ( settaM pAriyAvaNiyA kiriyA ) vaha pAritAnikI kriyA hai (pANAiyavAyakiriyA NaM bhaMte ! kaivihA paNNattA ? ) he bhagavan ! prANAtipAtikI kriyA kitane prakAra kI kahI hai? ( goyamA tivihA paNNattA) he gautama tIna prakArakI kahI hai ( taM jahA ) vaha isa prakAra (je NaM appA vA paraM vA tadubhayaM vA ) jisake dvArA apane ko, dUsare ko, athavA donoM hi ( jIviyAo vei) jIvana se vyuparata - rahita karatA hai ( se taM pANAivAyakiriyA ) vaha prANAtipAta kriyA hai| TIkArtha :- ikkIsaveM padameM gati pariNAma vizeSa rUpa zarIra ke bhedoM kA, saMsthAnoM kA tathA avagAhanA Adi kA nirUpaNa kiyA gayA hai aba bAIsaveM pada meM (asubha azubha (maNaM) bhana (saMpadhArei) dhArA 42 che se taM pAosiyA kiriyA) te pradveSiThI DiyA che ( pAriyAvaNiyA NaM bhaMte! kiriyA kaivihA paNNattA ?) he bhagavan ! pAritApaniDDIDiyA DeMTalA prAznI uhI che ? (goyamA ! tivihA paNNattA) he gautama! tra amaranI uDDI che (taM jahA) te mA prAre (je appaNo vA, parassa vA tadubhayassa vA) bhenA dvArA potAnA athavA golanA athavA annenA (assAyaM veyaNa udIrei) asAtA vehanAnI uhIrA ure che (settaM pAriyAvaNiyA kiriyA ) te pAritApanikI kriyA che (pANA ivAyakiriyA bhate ! kai vihA paNNattA) bhagavan prANAtipAtiDI DiyA DeTA prahAranI aDI che ? (goyamA ! tivihA paNNattA) he gautama ! prabhAranI uDDI che (taM jahA te mAre (je appA vA paravA tadubhayaM vA nA dvArA potAne athavA mIlane athavA jannenA (jIviyAo vavarovei) panathI vyuparata -rahita re che (se ta pANAivAryAkariyA) te prazAtiyAta DiyA che, TIkA: ekavIsamAM padmamAM gati piraNAma vizeSarUpa zarIranA bhedonuM saMsthAnA tuM tathA avagAhanA Adittu nIrUpaNa karyuM che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #17 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre pAtAdirUpakriyAvizeSAn prarUpayitumAha- 'kai NaM bhaMte ! kariyAo paNNattAo?' he bhadanta ! kati khalu kriyAH karmabandhakAraNIbhUtaceSTAH prajJaptAH ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama! 'paMca kiriyAo paNNattAo' prazca kriyAH prajJaptAH, 'taM jahA - kAiyA 1, ahigara NiyA 2, pAosiyA 3, pAriyAvaNiyA 4, pANAivAya kiriyA 5, tadyathA - kAyikI 1, AdhikaraNikI 2, prAdveSikI 3, pAritApanikI 4, prANAtipAtakriyA 5, tatra cIyate Ssmin ayaM veti kAyaH zarIraM, kAye bhavA, kAyena nivRttA- niSpAditA vA kAyikI kriyA 1, evam adhikriyate - saMsthApyate nArakatiryacAdiSu AtmA'neneti adhikaraNamanuSThAna vizeSaH, cakrakhaGgAdi bAhya vastu vA tatra bhavA, tena vA nirvRttA adhikaraNikI kriyA 2, pradveSo matsaraH karmabandhakAraNam azubho jIvapariNAma, vizeSaH, nAraka Adi vibhinna paryAyoM ko prApta jIvoM kI prANAtipAta Adi kriyAoM kI prarUpaNA kI jAtI hai| zrI gautamasvAmI - he bhagavan ! kriyAe~ arthAt karmabandha ke kAraNabhUta jIva ke vyApAra kitanI prakAra kI kahIM hai ? zrI bhagavan- he gautama pAMca kriyAe~ kahI gaI haiM, ve isa prakAra haiM (1) kAyikI (2) AdhikAraNikI (3) pradveSikI (4) pAritApanikI aura ( 5 ) prANAtipAta kriyA / jo upacita hotA hai athavA jisameM (haDDI Adi meM ) upacita hotA hai vaha kAya arthAt zarIra / kAya se utpanna hone vAlI kriyA kAyikI kriyA kahalAtI hai / jisake kAraNa AtmA naraka Adi meM adhikRta ho use adhikaraNa kahate haiM / adhikaraNa anuSThAna bhI kahalAtA hai aura cakra yA khaDga Adi bhI kahalAte haiM, jo hisA ke kAraNa ho / adhikaraNa se hone vAlI kriyA adhikAraNIkI kriyA hai / pradveSa kA artha haiM matsara yA jIva kA vaha azubha pariNAma jo karmabaMdhakA kAraNa ho ! usa pradveSa se utpanna have bAvIsamAM padamAM nAraka Adi vibhinna paryAcAne prApta jIvAnI prANAtipAta Adi kriyAonI prarUNA karAya che. zrIgautamasvAmI-he bhagavan! kriyAe arthAt kama bandhanA kAraNe bhUta jIvane vyApAra keTalA prakAranI kahI che ? zrI bhagavAn-he gautama! pAMya ziyAo mahezI che, te yA are che (1) ayiDI (2) adhikArINikI (3) prAddheSikI (4) pAritApanikI (5) prANAtipAtikI kriyA je upacita thAya che athavA jemAM (hADakAMvigeremAM) upacita vadhAreA thAya che, te kAya aAt zarIra, kAyathI utpanna thanArI kriyA kAyikI kriyA kahevAya che. jenA kAraNe atmA narakaAdimAM adhikRta thAya, tene adhikaraNa kahe che. adhikaraNa anuSThAna paNa kahevAya che ane cakra agara khaDrega Adi paNa kahevAya che, je hi'sAnA kAraNu heAya che. adhikaraNathI thanArI kriyA AdhikAraNikI kriyA che. pradveSanA artha che matsara agara jIvanuM te azubha pariNAma 4 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #18 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 22 sU. 1 kriyAsvarUpanirUpaNam tatra bhavA tena nivRttA vA prAdveSikI pradvaSa eva prAdveSikI kriyA 3 paritApanaM paritApaH pIDanam tasmin bhavA, tena nivRttA vA pAritApanikI paritApanameva vA pAritApanikI kriyA 4, prANAH indriyAdayasteSAmatipAto vidhvaMsastad viSayiNI kriyA, prANAtipAtakriyA prANAtipAtarUpA vA kriyA prANAtipAtakriyA uyapadizyate 5, gautamaH pRcchati-'kAiyA NaM bhate ! kiriyA kavihA SaNNattA he bhadanta ! kAyiko khalu kriyA katividhA prajJaptA ? bhagavAnAha-'goyamA ! he gautama ! 'duvihA paNNattA' kAyikI kriyA dvividhA prajJaptA, 'taM jahA-anuvaraya kAiyA ya duppauttakAiyA ya, tadyathA-anuparata kAyikI ca duSprayukta kAyikI ca, tatra sAvadyayogAd dezataH sarvato vA virata:-uparato noparata:anuparataH kutazcidapi anivRtta ityarthaH, tasya kAyikI anuparatakAyikI kriyA vyapadizyate' iyaJca pratiprANivartamAnaaviratasya vijJeyA, no dezaviratasya no vA sarvaviratasya saMbhavati, evam -duSTaM prayuktaM -kAyAdinA prayogA yasya sa hone vAlI kriyA ko prAdveSikI kriyA kahate hai / paritApa kA artha haiM pIDana kisI ko pIDA na pahuMcAne se hone vAlI kriyA pAritApanikI kriyA kahalAtI hai / indriya Adi prANa kahalAte haiM, unakA vinAza karanA prANAtipAti ko kriyA hai athavA prANAtipAta viSayaka kriyA ko prANAtipAtikI kriyA kahate haiM ___ zrI gautamasvAmI-he bhagavan kAyikI kriyA kitane prakAra kI hai| zrI bhagavAnhe gautama ! kayikI kriyA ke do bheda hai , ve isa prakAra haiM-anuparata kAyikI aura duSprayukta kAyikI / jo jIva sAvadha vyapAra se ekadeza athavA pUrNarUpa se virata nahIM huA hai, usakI kAyikI kriyA ko anuparata kAyikI kriyA kahate hai / yaha kriyA pratyeka aviratajIva meM pAI jAtI hai 'kintu dezavirata aura sarva birata jIya ko nahIM lgtii| jo apane kArya Adi ko aprazasta vyApAra meM pravRtta karatA hai use duSprayukta kahate haiM / usakI kAyikI ceSTA duSprayukta je karmabandhanuM kAraNa che. te praSathI utpanna thanArI kriyA ne prASikI kyiA kahe che. paritApane artha che pIDana. keIne pIDA pahoMcADavAthI thanArI kiyA pAritApanikI kiyA kahevAya che. indriya AdiprANu kahevAya che. teno vinAza kare prANAtipAtikI kriyA che athavA prANAtipAta viSayaka kiyA ne prANAtipAtikI kriyA kahevAya che. zrI gautamasvAmI-bhagavad ! kAyikI kriyA keTalA prakAranI che ? zrIbhagavAna-he gautama! kAyikokiyAnA be bheda che, te A prakAre che-anuparatakAyikI ane duprayukatakAyikI. je jIva sAvadha vyApArathI ekadezathI athavA pUrNarUpathI virata nathI thayela tenI kAyikI kriyAne anuparata kAyikI kriyA kahe che. A kriyA pratyeka avirata jIvamAM maLI Ave che, kintu dezavirata ane sarvavirata jIvane nathI lAgatI. je potAnI kAyA Adine aprazasta vyApAramAM pravRtta kare che. tene duprayukta kahe che. tenI kAyika zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #19 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 6 duSprayukta prajJApanasUtre stasya kAyikI duSprayuktakAyikI, sA ca pramattasaMyatasyApi vijJeyA, pramatte sati kAya duSprayogasambhavAt gautamaH pRcchati - 'ahigaraNiyA NaM bhaMte ! kiriyA kaivihA paNNattA ? ' he bhadanta ! AdhikaraNikI khalu kriyA katividhA prajJaptA bhagavAnAha - 'goyamA ' he gautama ! ' duvihA paNNattA' Adhi karaNikI kriyA dvividhA prajJaptA, 'taM jahA - saMjoyaNahiragaNiyA ya, nivvatta nAhigaraNiyA ya' tadyathA saMyonAdhikaraNikI ca nirvartanAdhiyaraNikI ca, tatra saMyojanam - pUrvaniSpAditAnAM vipazastrAdyaGgAnAM melanaM tadeva apArasaMsArakAraNatvAd AdhikaNakI saMyojanAdhikaraNikI kriyA, sA ca viSazastrAstrAdyaGgAni pUrvaniSpAditAni saMyojayiturbhavati evaM nirvartanam - asikuntazaktitomara khaDDA dizastra vizeSANAmArambhA dito niSpAdanaM tadevAdhikaraNikI nirvartanAdhikaNikI, paJca prakArasya zarIrasya niSpAdanaM udbhavanaM vA nirvartanAdhikaraNikI kriyA vyapadizyate, paJcavidhazarIra syApi duSprayuktasya saMsAravRddhikAraNatvAt, gautamaH pRcchati - ' pAosiyANaM bhaMte ! kiriyA kavitA paNNattA ?' he bhadanta ! prAdveSikI khalu kriyA katividhA prajJaptA ! kAyikI kriyA kahalAtI hai / yaha kriyA pramatta saMyata ko bhI hotI haiN| kyoMkI pramAda se yukta hone kI sthiti meM kAya rUpa duSprayoga ho sakatA haiM / zrI gautamasvAmI - he bhagavan adhikaraNikI kriyA kitane prakArakI kahI hai ? zrI bhagavAn - he gautama ! adhikaraNikI kriyA ke do bheda hote haiM, saMyojanAdhikaraNI kriyA aura nirvarttanAdhikaraNikI kriyA / pahale se bane hue zastra astra viSa Adi ke aMgo kA avayavoM ko jor3anA saMyojanA adhikaraNa haiN| saMsAra kA kAraNa hone se aisI kriyA saMyojanAdhikaraNikI kriyA kahalAtI haiM ! bhAlA, zakti, tomara, khaDga Adi hiMsA ke sAdhanoM ko naye sire se banAnA nirvarttanAdhikaraNikI kriyA haiM / athavA pAMca prakAra ke zarIroM kA banAnA bhI nirvarttanAdhikaraNikI kriyA hai / kyoMkI duSprayukta zarIra bhI saMsAravRddhikA kAraNa hai / talavAra, ceSTA duprayukata kAyikI kriyA kahevAya che, A kriyA pramattasayatane paNa hoya che, kemake pramAdathI yukata hAvAnI sthitimAM kAyAnA duprayAga thai zake che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana! AdhikaraNukI kriyA keTalA prakAranI kahI che ? zrI bhagavAna-he gautama ! AdhikAraNikI kriyAnA be bheda che. sa'ceAjanAdhikaraNuikI ane nirmAMnAdhikAraNikI pahelethI khanAvelA zastrAstra viSaAdinA aMgAne avayavomAM joDavu sa yejanAdhikaraNa che. sa MsAranuM kAraNa hAvAthI evI kriyA sayAjanAdhikaraNikI kriyA kahevAya che. talavAra bhAlA, zakita, teAmara, khaDga Adi hiMsAnA sAdhanAne navI rIte banAvavA te ninAdhikaraNa kriyA che. athavA pAMca prakAranA zarIrenuM banAvavuM paNa ninAdhikaraNakI kriyA che. kemake kruSNayukata zarIra paNa saMsAra vRddhinuM kAraNa che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #20 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 22 sU. 1 kriyAsvarUpanirUpaNam bhagavAnAha-goyamA !' he gautama ! 'tivihA paNNattA' prAdveSikI kriyA trividhA prajJaptA 'taM jahA jeNaM appaNo vA parassa vA tadubhayassa vA asubhaM maNaM saMpadhArei ! tadyathA yena prakAreNa jIvA Atmano vA-svasya vA, parasya vA anyasya vA Atmavyatiriktasya tadubhayasya vA svaparalakSaNasyopari azubham akalyANam -kaluSitam mana:-antaHkaraNaM saMpradhAyati-samyaktayA prakarSeNa dhArayati-vicArayati sampAdayati tena hetunA viSayasya trividhAtvAt prApikI kriyA triprakArA vyapadizyate, yathA kazcit puruSaH kenApi prayojanena kasmiMzcit kAryesvayamanuSThite sati paryavasAne vipAkabhayaGkare savRtte saMmohAdavivekAd vA svAtmAna evopari kaluSitaM manaH saMpradhArayati, evameva kazcit parasyopari tathAvidhe kArya anuSThite sati paryavasAne viSAkadAruNe saMvRtte akuzalaM manaHsaMpradhArayati, evaM kazcit svaparayorupari tathAvidhapariNAmeM sati akuzalaM manaH saMpradhArayatIti avagantavyam tadupasaMharannAha-'se taM pAosiyA kiriyA' sA eSA zrI gautamasvAmI-he bhagavan prAdveSikI kriyA ke kitane bheda hai ? zrI bhagavAn-he gautama prAdveSikI kriyA tIna prakArakI hai, kyoMkI jIva apane Apa ke prati dUsare ke prati aura sva- para donoM ke prati azubha-kaluSita mana ko dhAraNa karatA hai / isa prakAra viSaya tIna prakAra kA hone se prAdveSikI kriyA bhI tIna prakAra kI kahI gaI hai / jaise koI puruSa kisI prayojana se svayaM koI kArya karatA hai kintu usakA pariNAma acchA nahIM AtA, taba vaha moha yA ajJAna ke kAraNa apane hI Upara kaluSita mana dhAraNa karatA hai isI prakAra koI dUsare ke Upara, koI aisA kArya karane para, jisakA pariNAma anta meM dAruNa siddha hotA hai, kaluSitamana dhAraNa karatA hai / isI prakAra koI apane Upara aura dUsare ke Upara bhI kaluSitamana dhAraNa karatA hai / isa kAraNa isa kriyA ke tIna bheda ho jAte hai / yaha prAdveSikI kriyA ke svarUpa aura usake bhedoM kA kathana huaa| zrI gautamasvAmI- he bhagavana prASikI kriyAnA keTalA bheda che? zrIbhagavAna -he gautama! prASikI kiyA traNa prakAranI che, kemake jIva pitAnA pratye bIjAnA pratye ane sva-para bannenI prati azubha-kaluSita manane dhAraNa kare che, eja prakAre viSaya traNa prakAranA hovAthI prA SikakiyA paNa traNa prakAranI kahelI che. jema ke purUSa prayojanathI ravayaM koI kArya kare che. paraMtu tenuM pariNAma sArUM nathI AvatuM tyAre te meha ke ajJAnanA kAraNe pitAnAja upara kaluSita manane dhAraNa kare che eja prakAre kaIbIjA upara, kei evuM kArya karavAthI. jenuM pariNAma chevaTe dArUNa siddhathAya, kaluSita mana dhAraNa kare che. e ja prakAre koI potAnA Upara ane bIjAnA Upara paNa kaluSita mana dhAraNa kare che. e kAraNe e kiyAnA traNa bheda thaI jAya che. A prASikI kriyAnuM svarUpa ane tenA bhedonuM kathana thayuM zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #21 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre uparyuktarUpA prAdveSikI kriyA vyapadizyate ! gautamaHpRcchati-'pAriyAvaNiyANaM bhaMte ! kiriyA kaivihA paNNatA ?' he bhadanta ! pAritApanikI khalu kriyA katividhA prajJaptA ? bhagavAnAha-goyamA !' he gautama ! 'tivihA paNNatA pAritApanikI kriyA trividhA prajJa ptA 'taM jahA-je NaM apaNo vA parassa vA tadubhayassa vA assAya veyaNaM udIrei setaM pAriyAvaNiyA kiriyA' tadyathA-yena prakAreNa kazcit puruSa kenacid hetunA avivekataH Atmano vA svasyaiva asAtAm-duHkhAtmikAM vedanAm udIrayati-utpAdayati, kazcitparasya vA anyasyaiva asAtAM vedanA mutpAdayati, kazcitpunastadubhayasya vA-svaparobhayasyAsAtAM vedanAmutpAdayati, sA eSA-uparyuktasvarUpA pAritApAnikI kriyA vyapadizyate, athaivaM kezaluzcanatapo'nuSThAnAdhakaraNApattiH syAt teSAmapi yathAyogaM svaparobhayAsAta zrI gautamasvAmI-he bhagavan pAritApanikI kriyA ke kitane bheda kahe gae haiN| zrI bhagavan-he gautama pAritApanikI kriyA tIna prakAra kI kahI haiM yathA jisake dvArA jIva apane Apa ko asAtAvedanA utpanna karatA haiM dUsare ko asAtA vedanA utpanna karatA hai / aura sva-para donoMko asAtA vedanA utpanna karatA hai| isa prakAra pAritApanikI kriyA tIna prakArakI hai| koI puruSa kisI kAraNa se apane ko hI duHkha rUpa vedanA karatA hai, koI kisI dUsare ko hI asAtA vedanA utpanna karatA hai aura tIsarA koI apane ko bhI aura dUsareko bhI asAtA rUpa vedanA kA janaka hotA hai| yaha saba pAritApanikI kriyA kahalAtI hai| zaMkA-yadi apane ko asAtA utpanna karanA pAritApanikriyA hai to muni ko keza luMcana tathA tapasyA Adi nahIM karanA cAhie, kyoM kI usase bhI asAtA kI utpatti hotI hai / samAdhAna- jaise zalya cikitsA se asAtA utpanna hotI hai, magara pariNAma meM hitakarI hone se vaha agrAhya nahIM hai, zrIgautamasvAmI-he bhagavana ! pAritA pAnikI kiyAnA keTalA bheda kahelA che ? zrI bhagavAna-hegautama! pAritApanikI kriyA traNa prakAranI kahI che. jemake, jenAdvArA jIva piote potAnI jAtane asAtavedanA utpanna kare che, bIjAne asAtavedanA utpanna kare che, ane svapara bannene asAtavedanA utpanna kare che e prakAre pAritApanikI kiyA traNa prakAranI che. koI purUSa keI kAraNathI potAne ja duHkharUpa vedanA utpanna kare che. keI, koI bIjA neja asAtavedanA utpanna kare che. ane trIje kaI pitAne ane bIjAne paNa asAtA. rU5 vedanAne janaka thAya che. A badhI pAritApanikI kriyA kahevAya che. zaMkA-je potAne asAtA utpannakaravI te pAritApanikI kriyA che to munine kezalaMcana tathA tapasyA Adi na karavA joIe. kemake tenAthI paNa asAtAnI utpatti thAya che. samAdhAna-jema zalya vicikitsAthI asAtA utpanna thAya che, paNa pariNAmamAM hitakAri hovAthI te agrAhya nathI. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #22 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 22 sU. 1 kriyAsvarUpanirUpaNam vedanAkAraNatvAditicedatrocyate-paryavasAne hitAvahatvena vipAkahitatvAta cikitsAdivata kezaluJcanatapo'nuSThAnAderapi asAtavedanAkAraNatvAbhAvAta. asAdhyatapo'nuSThAnapratiSedhAcca, tathAcoktam-'so hu tavo kAyabbo jeNa maNA maMgulaM na ci tei / jeNa na iMdi yahANI jeNa ya jogA na hAyati // 1 // tadeva tapaHkartavyaM yena mano'maGgalaM na cintayati / yena nendriyahAni yena ca yogA na hIyante // 1 // anyatrApi uktam-'kAyo na kevalamayaM paripAlanIyo, mRSTairasai bahuvidhai naca laalniiyH| cittendriyANi na caranti ya thotpatheSu, vazyAni yena ca tathA''caritaM jinAnAm // 1 // iti, gautamaH pRcchati-'pANA ivAyakiriyA NaM bhaMte ! kaivihA paNNattA ? ' he bhadanta ! prANAtipAtakriyA khalu katividhA prajJaptA ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'tivihA! paNNattA' prANAtipAtakriyA trividhA prajJaptA, ' taM jahA-je Na appANa bA paraMvA tadubhayaM vA jIviyAo vavarovei setta pANAivAyakiriyA' tadyathA-yena prakAreNa AtmAnaM vA-svaM kazcidavivekI bhISaNa usI prakAra kezalucana Adi aura tapazcaraNa Adi zubhakriyAe~ bhI pariNAma meM hitAvaha hone se vastutaH asAtAvedana kA kAraNa nahIM hai / hA~ ! asAdhya tapa ke anuSThAna kA bhagavAn ne niSedha kiyA hI hai / kahA bhI hai-vahI tapa karanA cAhie jisase mana meM aprazasta vicAra utpanna na ho, jisase indriyoM kI hAni na ho aura yogoMkI hInatA na ho // 1 // anyatra bhI kahA hai-baDhiyA baDhiyA bahuta prakAra ke rasoM se zarIra kA lAlana pAlana nahIM karanA caahie| jinendra bhagavantoM ne aisA AcaraNa kiyA hai, jisase mana aura indriyoM kI pravRtti kumArga meM na ho // 1 // zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! prANAtipAtakriyA kitane prakAra kI kahI hai ? zrI bhagavAn-he gautama prANAtipAtakriyA tIna prakAra kI kahI hai, vaha isa prakAra-apane Apa ko jIvana se rahita karanA, dUsare ko jIvana se rahita karanA e prakAre kezalaMcana Adi ane tapazcaraNa Adi kriyAo pariNAmamAM hitAvaha hovAthI vastutaH asAtavedanAnuM kAraNa nathI. hA ! asAdhya tapanA anuSThAnane bhagavAne niSedha kare ja che. kahyuM paNa che-teja tapa karavuM joIe ke jethI manamAM aprazasta vicAra utpanna na thAya jenAthI IndriyanI hAni na thAya ane e ganI hInatA na thAya tevA bIje paNa kahyuM -uttamottama ghaNA prakAranA rasothI zarIranuM lAlana pAlana na karavuM joIe jinendra bhagavAne evuM AcaraNa karyuM che ke jenAthI mana ane indriyanI pravRtti kumArgamAM na jAya 1 zrI gautamasvAmI-he bhagavana! prANAtipAta kriyA keTalA prakAranI kahI che? zrIbhagavA-gautama! prANAtipAta kriyA traNa prakAranI kahelI che, te A prakAre pote pitAnI jAtane jIvana rahita karavo. bIjAne jIvana rahita kare tathA potAne temaja anya zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #23 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10 prajJApanAsUtre prapAtAdinA jIvitAd- jIvanAd vyaparopayati-pRthakkaroti prANarahitaM karoti kazcittu paraM vAkamapi prANinaM pradveSAdinA jIvitAd vyavaropayati, kazcitpunaravivekAdinA tadubhayaM vA svaparobhaya jIvitAd vyaparoparyAta tena hetunA sA eSA prANAtipAtakriyA vyapadizyate etasmAdeva kAraNAt tIrthakRdbhirakAlamaraNamapi niSiddhaM tatrApi prANAtipAtakriyAdopasambhavAt tathA ca svaparatadubhayarUpaviSaya zaividhyAt prAdveSikI pAritApanikI prANAtipAtakriyA ca tisro'pi pratyekaM triprakAza bhavatIti pratipAditam // 1 // kriyAvizeSavaktavyatA mUlam - "jIvANaM bhaMte! kiM sakiriyA akiriyA ? goyamA ! jIvA sakiriyA vi. akiriyAvi, se keNaTreNa bhaMte! evaM bucar3a - jIvA sakiriyA vi akiriyA vi? goyamA ! jIvA duvihA paNNattA, taM jahA - saMsArasamAvaNNagA ya. asaMsArasamAvaNNagA ya, tatthaNaM je te asaMsArasamAvaNNagA teNaM siddhA, siddhANaM akiriyA, tatthaNaM je te saMsArasamAvaNNagA te duvihA paNNattA, taM jahA- selesipaDivaNNagA ya aselesipaDavaNNagAya, tattha NaM je te selesi paDivaNNagA te NaM akiriyA tattha NaM tathA apane ko aura dUsare ko donoM ko jIvana se rahita karanA / koI koI avivekI bhISaNa prapAta Adi karake apane Apako hI jIvana se rahita kara letA hai, arthAt AtmaghAta karake prANatyAga detA hai, koI dveSa ke baza hokara kisI dUsare prANI ko prANahIna banA detA hai, aura koI aviveka Adi ke kAraNa apane ko bhI aura dUsare ko bhI prANahIna kara detA hai / yaha saba prANAtipAtakriyA kahalAtI haiM / isI kAraNa zrI tIrthaMkara bhagavAn ne akAla meM maraNa kA niSedha kiyA hai, kyoMkI aisA karane se prANAtipAtakriyA kA doSa saMbhava hotA hai / isa prakAra, sva para, aura ubhaya, yoM tIna prakAra ke viSayabheda se prAdveSikIM pAritApanikI aura prANAtipAtikI ye tInoM kriyAe~ tIna tIna prakAra kI kahI gaI hai || sU. 1 // ne, bannene jIvanathI rahita karavA. keI kAI avivekI bhISaNaprapAta Adi karIne pote peAtAne jIvanathI rahita karI de che, arthAt AtmaghAtakarIne prANatyAga karI de che, koi dveSane za thaine khIjA prANIne prANahIna banAvIde che ane koi aviveka AdinA kAraNe peAtAne temaja khIjAne paNa prANDIna karIde che. A badhI prANAtipAta yA kahevAya che. e kAraNe tI kara bhagavAne akALamAM maraNane niSedha karyAM che, kemake, ema karavAthI prANAtipAta kriyAnA doSa utpanna thAya che. e prakAre snU para ane ubhaya ema traNa prakAranA viSaya bhedathI prAddheSikI, pAritApanikI ane prANAtipAtikI A traNe kriyAe traNa traNa prakAranI kahI che, pAsa. pA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #24 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 22 sU. 2 kriyAsvarUpanirUpaNam _ 11 je te aselesipaDivaNNagA teNaM sakiriyA. se teNaTeNaM goyamA ! evaM vuccai-jovA sakiriyA vi akiriyA vi, asthi NaM bhaMte ! jIvANaM pANAivAeNaM kiriyA kajjai ? haMtA, goyamA ! asthi, kamhiNa bhaMte ! jovANaM pANAivAeNaM kiriyA kajjai ? goyamA usu jIvanikAesu, asthi NaM bhate! neraiyANaM pANAivAeNaM kiriyA kajjai ? goyamA! evaM ceva, evaM jAva niraMtaraM vemANiyANaM, atthiNaM bhaMte jIvANaM musAvAeNaM kiriyA kajaI hatA, asthi, kamhi NaM bhaMte! jIvANaM musAvAeNaM kiriyA kajai ? goyamA ! savvada vesu. evaM niraMtaraM neraiyANaMjAva vemArNiyANaM asthi NaM bhaMte ! jIvANaM ardinnAdANeNaM kiriyA kanjai ? haMtA asthi, kamhi NaM bhaMte ! jIvANaM AdinnAdANeNa kiriyA kajai ? goyamA ! gahaNadhAraNijesu davvesu, evaM neraiyANaM niraMtaraM jAva vemA NiyANaM, asthi NaM bhaMte ! jIvANaM mehaNeNaM kiriyA kajai ? haMtA anthi, kamhiNaM bhaMte ! jIvANaM mehaNeNaM kiriyA kajai ? goyamA rUvesuvA rUvasahagaesu vA dabbesu, evaM neraiyANaM niraMtaraM jAva vemANiyANaM, asthi Na bhaMte ! jIvANaM pariMggaheNa kiriyA kajai ? haMtA. asthi, kamhi NaM maMte pariMggahe NaM kiriyA kajai ? goyamA savadavvesu, evaM neraiyANaM jAva vemANiyANaM, evaM koheNaM mANeNa mAyAe lAbhaNaM pejeNaM dAseNaM kalaheNaM abbhakkhANeNaM sunneNaM, paraparivAeNaM aratiratI te mAyA mAseNaM micchAdaMsaNasalleNaM samvesu jIvA neraiyabhedeNaM bhANiyavvA, niraMtaraM jAva vemANiyANa ti, evaM aTThArasa ee dNddgaa|10||suu. 2 // chAyA-jIvAH khalu bhadanta ! kiM sakriyAH, akriyA: ? gautama ! jIvAHsakriyA api, akriyA api, tat kenArthena bhadanta ! evamucyate-jIvAHsakriyA api, akriyA zabdArtha - (jIvA gaM bhaMte ! ki sakiriyA, akiriyA?) he bhagavan jIva kriyA sahita haiM athavA kriyA rahita haiM ? (goyamA ! jIvA sakiriyA vi, akiriyA vi) he gautama jIva kriyA sahita bho haiM aura kriyA rahita bhI haiN| zahAtha-(jIvA Na bhaMte ! kisakiriyA, akiriyA?) he bhagavan ! jiyA sahita che athavA liyA 2Dita cha ? (goyamA ! jIvA sakiriyA vi, akiriyA vi) gautama! 75 DiyA sahita 54 cha zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #25 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12 prajJApanAsUtre api ? gautama ! jovA dvividhAH prajJaptAH tadyathA saMsArasamApannakAzca, asaMsArasamApannakAzca, tatra khalu ye amI asaM sArasamApannakAste khalu siddhAH, siddhAH khalu akriyAH tatra khalu ye amI saMsArasamApannakAste dvividhAH prajJaptAH tadyathA-zailezIpratipannakAzca, azailezIpratipannakAzca tatra khalu ye amI zailezIpratipannakA ste khalu akriyAH, tatra khalu ye amI azailezI pratipannakA ste khalu sakriyAH tat tenArthe na gautama ! eva mucyate-jIvAH sakriyA api kriyA api, asti khalu bhadanta ! jIvAnAM prANAti (se keNa TeNaM bhaMte ! evaM buccai-jIvA sakiriyA vi, akiriyAvi) he bhagavan kisa kAraNa se aisA kahA hai ki jIva sakriya bhI haiM aura akriya bhI haiM? (goyamA ! jIvA duvihA paNNatA, taM jahA-saMsArasamAvaNNagA ya asaMsArasamAvaNagA ya) he gautama! jIva do prakAra ke kahe haiM yathA-saMsArasamApannaka arthAt saMsAro aura asaMsArasamApannaka arthAt mukta / / (tattha NaM je te asaMsArasamAvaNNagAM te NaM siddhA) unameM jo asaMsArasamApannaka hai ve siddha hai (siddhANaM akiriyA) siddha akriya haiM (tattha NaM je te saMsArasamAvaNNagA te duvihA paNNattA) una AtmAoM meM jo saMsAra samApanaka hai, ve do prakAra ke kahe haiM (taM jahA selesipaDivaNNagA ya aselesi paDivaNNagA ya) ve isa prakAra se haiM -zailezI pratipanna aura azailezI pratipanna (tattha NaM je te selesipaDivaNNagA te NaM akiriyA) unameM jo zaulezI pratipanna hai, ve akriya haiM (tattha NaM je te alesipaDivaNNagA te NaM sakiriyA) unameM jo azailezI pratipanna hai ve kriyA yukta haiN| ane kiyA rahita paNa che. (se keNaTheNa bhaMte ! evaM vuccai-jIvA sakiriyA vi, akiriyA vi) 7 mApana ! // raNe mema kahevAmAM Avela che ke jIva sakriya paNa che ane akiya paNa che? (goyamA ! jIvA duvihA paNNattA, taM jahA-saMsArasamAvaNNagA ya, asa sArasamAvaNNagA ya) gautama ! java be prakAranA kahyA che jema ke-saMsAra samApannaka arthAta saMsArI ane asaMsAra samApannaka arthAt mukta. (tattha Na je te asaMsArasamAvaNNagA te Na siddhA) tenyAmA asAra samApanna cha tme| siddha che (siddhANa akiriyA) siddha maThiya che. (tattha Naje te saMsArasamAvaNNagA te duvihA paNNattA) tesomA saMsAra samApanna cha, temA meM jAnA jatthA che. (tauM jahA-selesipaDivaNNagA ya aselesipaDivaNNagA ya) temmA / zaileza pratipanna bhane azailezI pratipanna (tattha Na je te selesipaDivaNNagA te Na akiriyA) tamAmA 2 zailezI pratipanna cha, teso maThiya che. (tattha Najente alesipaDivaNNagA teNa sakiriyA) tamAmA re mazailezI pratipanna cha temA chiyA yukta che. (se teNaTheNa goyamA ! evaM vuccai-jIvA sakiriyA vi, akiriyA vi) mehetuthI he gautama ! ye zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #26 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 22 sU 2 kriyAsvarUpanirUpaNam pAtena kriyA kriyate? hanta gautama ! asti kasmin khalu bhadanta jIvAnAM prANAtipAtena kriyA kriyate ? gautama pasu jIvanikAyeSu asti khalu bhadanta ! nairAyikANAM prANAtipAtena kriyA kriyate ? gautama! evaJcaiva, evaM yAvanmirantaraM vaimAnikAnAm, asti khalu bhadanta ! jIvAnAM mRpAvAdena kriyA kriyate ? hanta asti, kasmina, khalu bhadanta ! jIvAnAM mRpAvAdena kriyA kriyate? gautama! sarvadravyeSu. evaM nirantara nairayikANAM yAvad vaimAnikAnAm , asti khalu bhadanta ! jIvAnAm adattAdAnena kriyA kriyate ? ___ (se teNaTeNaM goyamA ! evaM buccai jIvA sakiriya vi, akiriyA vi) isa hetu he gautama ! aisA kahA jAtA hai ki kitaneka jIva kriyA yukta bhI haiM aura kitaneka kriyA rahita bhI hai| (asthi NaM bhaMte jovANaM pANAivAyakiriyA kajjai?) kyA bhagavan jIvoM ko prANAtipAtase kriyA kI jAtI hai-hotI hai? (haMtA goyamA ! atthi) hAM gautama hotI haiM (kamhiNaM bhaMte jIvANaM pANAivAeNaM kiriyA kajjai?) kisameM he bhagavan jIvoM ko prANAtipAta dvArA kriyA kI jAtI hai ? (goyamA chasu nikAesu) he gautama! chahoM nikAyoM meM (atthi NaM bhaMte! neraiyANaM pANAivAeNaM kiriyA kajjai?) kyA he bhagavan ! prANAtipAta se nArakoM ko kriyA hotI hai? (goyamA! evaM ceva) he gautama! isI prakAra arthAt hotI hai (evaM jAva niraMtaraM vemANiyANaM) isI prakAra nirantara vaimAnikoM taka (asthi NaM bhaMte ! jIvANaM musAvAeNaM kiriyA kajjai?) he bhagavan jIvoM ko mRSAvAda se kriyA hotI hai? (haMtA asthi) hAM hotI hai (kamhi NaM bhaMte ! jIvANaM musAvAeNaM kirayA kajjai) he bhagavan jIvoMse kisameM mRpAvAda se kriyA hotI hai? (goyamA! savvadanvesu) he gautama! saba dravyoM meM (evaM niraMtara neraiyANaM jAva yemANiyANaM) isI prakAra nirantara nArakoM yAvat vaimAnikoM ko (asthi NaM bhaMte! jIvANaM adinnAdANeNaM kiriyA kajjai?) he bhagavan adattAdAna kahevAya che ke jIva kiyA yukta paNa che ane kriyArahita paNa che. (asthi Na bhAte ! jivANa pANAivAeNakiriyA kajjai ?) zubhagavan! yAne AyAtipAtathA liyA 42||y -thAya che ? (hatA goyamA ! atthi) hai| gaitama thAya che. (kamhiNa bhate jIvANa pANA ivAeNa kiriyA kajjai 1) zema bhagavan pAne prAtipAta dvArA liyA 4215 cha ? (goyamA / chasu nikAesu) gautama choniyAmA (asthi Na bhate! neraiyANa pANAivAeNa kiriyA kajjai ?) zubhagavan ! prAmAtipAtathA nArAnI yA thAya cha ? (evaM niraMtara jAva vemANiyANa) me prakAre nirantara vaimAnike sudhI. (asthi Na bhate ! jIvANa musAvAeNa kiriyA kajjai ?) bhagavan ! vone bhRSApAthI jiyA thAya cha? (hatA asthi) hai| thAya cha ? (kamhi NaM bhate! jIvANa musAvAeNa kiriyA kajjai) he bhagavan ! 4 mA bhRSApIhathI jiyA yAya che ? (goyamA ! savvadanvesu) gautama ! Mi zyAma. (evaM niraMtara neraiyANaM jIva vemANiyANa) (me4 prA nirantara naa23|| yAvat vaimAnAnI zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #27 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanasUtre hanta, asti kasmin khalu bhadanta! jIvAnAm adattAdAnena kriyA kriyate? gautama! grahaNa dhAraNISu dravyeSu. eva narayikANAM nirantara yAvad vaimAnikAnAm asti khalu bhadanta! jIvAnAM maithunena kriyA kriyate ? hanta, asti, kasmin khalu bhadanta ! jIvAnAM maithunena kriyA kriyate ? gautama! rUpyeSu vA, rUpyasahasvagateSu vA dravyeSu. evaM nairayikANAM nirantara yAvavaimAnikAnAm, asti khalu bhadanta ! jIvAnAM parigraheNa kriyA kriyate ? hanta, asti. kasmin khalu bhadanta ! parigraheNa kriyA kriyate ? gautama ! sarvadravyeSu, evaM narayikANAM yAvad vaimAnikAnAm, evaM krodhena mAnena mAyayA lobhena premNA / se jIvoM ko kyA kriyA hotI hai ? (haMtA asthi) hAM hotI hai (kamhiNaM bhaMte jIvANaM adinnAdANeNaM kiriyA kajjai?) he bhagavan jIvoM ko kisameM adattAdAna se kriyA hotI hai ? (goyamA ! gahaNadhAraNijjesu davvesu) he gautama grahaNa aura dhAraNa karane yogya dravyoM meM ( evaM neraiyANaM niraMtara jAva vemANiyANaM) isI prakAra nArakoM ko nirantara yAvat vaimAniko ko| (asthi NaM bhate ! jIvANaM mehuNeNaM kiriyA kajjai?) he bhagavan jIvoM ko maithuna se kriyA hotI hai ? (haMtA atthi) hAM, hotI hai (kamhi NaM bhaMte! jIvANaM mehuNeNaM kiriyA kajjai?) he bhagavan ! jIvoM ko kisameM maithuna se kriyA hotI haiM? (goyamA ! rUvesu rUvagasahagatesu vA dave su) he gautama rUpoMmeM tathA rUpa yukta kAminI Adi meM (evaM neraiyANaM niraMtara mAva vemANiyANaM) isI prakAra nArakoM ko nirantara yAvat vaimAnikoM ko| (asthi NaM bhaMte ! jIvANaM pariggaheNa kiriyA kajjaDa ?) he bhagavan jIvoM ko parigraha se kriyA hotI haiM?(haMtA) hAM (asthi) hotI hai (kamhiM gaM bhaMte ! pariggahe (asthi Na ma te jIvANa adinnAdANeNa kiriyA kajjai 1) he bhagavan ! mahattAhAnathI yonI liyA thAya che ? (hatA atthi) ho, thAya che. (kamhiNa bhate jIvANaM adinnAdANeNa kiriyA kajjai ?) sAvan!vAnI zebhA mattAnathA yAthAya cha? (goyamA ! gahaNadhAraNijjesu davesu) he gautama / aDaNa mane dhAraNa 421 // yogya dravyAmA (evaM neraiyANa niraMtara jAva vemANiyANa') me4 prAre nArakenI niratara yAvata vaimAnikonI (asthi Na bhate ! jIvANa mehuNeNa kiriyA kAjai) sAran ! yonI bhaithunathI ThiyA thAya cha ? (haMtA asthi) hai| thAya cha (kamhiNa bhAte ! jIvANa mehuNeNaM kiriyA kajjai?) bhagavan layonI zemA bhaithunathI liyA thAya che ? (ge.yamA ! rUvesu svagasahagatesu vA danvesu) he gautama! 3yAmA tathA 35yuta yi mahimA (eva neraiyANa niraMtara jAva vemANiyANaM) me ghare nAnI nirantara vaimAnike paryanta. (asthi Na mAte ! jIvANaM pariggaheNa kiriyA kajjai ?) he bhagavan ! yonI parizrayI liyA thAya cha ? (hatA) / (atthi) thAya cha (kamhi Na bhate ! pariggaheNa kiriyA kajjai) he bhagavan ! yA viSayamAM parigrahathI kiyA thAya che? zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #28 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 22 sU. 2 kriyAsvarUpanirUpaNam doSeNa kalahena abhyAkhyAnena paizunyena paraparivAdena aratiratI mAyAmRSAkrameNa mithyAdarzanazalyena sarveSu jIvA nairayikabhedena bhaNitavyAH, nirantaraM yAvada vaimAni kAnAmiti evam aSTAdaza ete daNDakA || 18 || nU. 2 / " ; TIkA-pUrva kAyikayAdayaH kriyAH prarUpitAH samprati tAH kriyA kim avizeSeNa sarveSAM jIvAnAM santi kiMvA na santi ? iti jijJAsayA prarUpayitumAha 'jIvANaM te ! kisakiriyA akiriyA ?" he bhadanta ! jIvAH khalu kiM sakriyAH bhavanti ? kiMvA akriyA:- kriyArahitA bhavanti ? bhagavAnAha - 'goyamA !" he gautama / 'jIvA NaM kiriyA kajai) he bhagavan ! kisa viSaya meM parigraha se kriyA hotI hai ? ( goyamA savvadavve) he gautama! saba dravyoM meM ( evaM neraiyANaM jAva vemANiyANaM) isI prakAra nArakoMko yAvat vaimAniko ( evaM ) isI prakAra (koheNaM) krodha se (mA. Na) mAna se ( mAyAe ) mAyA se (lobheNaM) evaM lobha se (pejjeNa) prema se (dosei) dveSa se ( kalaheNaM) kalaha se ( ambhakakhANeNaM) abhyAkhyAna se (pesunneNaM) paizunyase ( paraparivAraNaM) paraparivAda se ( aratiratIte) arati aura rati se (mAyA) moseNaM) tathA mAyA mRSA se (micchAdaNa salleNaM mithyAdarzanazalya se (savvesu) inasabhI meM (jIvA) jIva (neraiyabhedeNa) nairayika bheda se (bhANiyanvA ) kahanA cAhie ( niraMtaraM jAva vaimANiyANa ti) lagAtAra yAvat vaimAnikoM ko ( evaM aTThArasa ee daMDagA ) isa prakAra ye aThAraha daMDaka hue / sU. 2|| TIkArtha :- pahale kAyikI Adi kriyAoM kA kathana kiyA gayA hai / aba kyA ve kriyAe~ sabhI jIvoM ko samAna rUpa meM hotI haiM athavA nahIM, isa prakAra kI jijJAsA hone para spaSTIkaraNa karate haiM zrI gautamasvAmI - kyA jIva sakriya hote haiM athavA akriya hote haiM arthAt kriyA se sahita hote haiM yA kriyAse rahita hote haiM ? - zrI prajJApanA sUtra : 5 15 ( goyamA ! savvadavvesu) he gautama! maghAM dravyomA ( evaM neraiyANa jAva vemANiyANa) mere nAro yAvat vaimAnionI (eva) merIte (koheNa) adhatha / (mANeNa ) bhAnathI ( mAyAe) bhAyAthI (lomeNa) solathI (pejjeNa) premathI (doseNa) dveSathI ( kalaheNa) sahathI ( abbhakkhANeNaM malyA dhyAnathI (pesunneNa N) paiMzUnyathI ( paraparivAraNa) paraparivAthI ( arati) arati ( ratIte ) ratithI ( mAyAmoseNa) bhAyAbhRSArthI (micchAda saNasalleNa ) bhithyA darzana zasyathI (savvesu) mA dhAmAM (jIvA) (raiyabhedeNa) nairayiunA ledhthI (bhANiyavvA) uDecA leha se ( niraMtara jAva vemANiyANa tti) nirantara yAvat vaibhAniobhA ( evaM aTTArasa ee da 'DagA) mA amaremA aDhAra iMuthayA ||suu. 2 // TIkA :- pahelAM kAyikI Adi kriyAonuM kathana karAyuM che. have zuM te kriyAo badhAjIvAne samAnarUpamAM thAya che athavA nathI thatI e prakAra nI jijJAsA thatAM spIkaraNa kare che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana zu jIva sakriya hAyache, athavA akriya hAya che? arthAta Page #29 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre sakiriyA vi akiriyA vi' jIvAH sakriyA api kecana, kecana akriyA api bhavanti, gautama statra kAraNaM pRcchati-se keNa TeNaM bhaMte ! evaM vuccai-jIvA sakiriyA vi, akiriyA vi?' he bhadanta! tat-atha kenArthena-kathaM tAvad evam-uktarItyA ucyate yat-jIvAH sakriyA api bhavanti, akriyA api bhavanti iti? bhagavAnAha-'goyamA!' he gautama !'jIvA duvihA paNNattA' jovA dvividhAH prajJaptAH, kathitAH santi (taM jahA saMsArasamAvaNagA ya asaMsArasamAvaNNagA yaM tadyathA-saMsArasamApannakAzca, asaMsArasamApanakAzca tatra saMsAram-nairayikAtiryacAdi caturgatibhramaNarUpaM samek-ekatvenApannAH saMsArasamApannakAH, taviparItA:-asaMsArasamApannakAH, muktA ityarthaH'tatthaNaM je te asaMsArasamAvaNNagA te Na siddhA' tatra khalu-tayo yo madhye ye amI asaMsArasamA. pannakAH santi te khalu siddhA bhavanti, 'siddhA Na akiriyA' siddhAHkhalu akriyA: kriyArahitA bhavanti, 'tatthaNe je te saMsArasamAvaNNamA te duvihA paNNatA' tatra khalu-tayo dvayormadhye ye amI saMsArasamApannakAH santi te dvividhAH prajJaptAH, 'taM jahA-selesi paDivanagA ya aselesipaDivanagAya' zailezI pratipannakAzca azailezI zrIbhagavAn he gautama ! jIva kriyA yukta bhI hote haiM aura kriyA se rahita bhI hote haiM zrIgautamasvAmI-isakA kAraNa pUchate hue kahate haiM he bhagavan ! kisa hetuse aisA kahA gayA hai kI jIva kriyA se yukta bhI hote haiM aura kriyA se rahitabhI hote hai ? zrIbhagavan-he gautama ! jIva do prakAra ke hote haiM ve isa prakAra haiMsaMsArasamApanna arthAt saMsArI aura asaMsArasamApanna arthAt mukta / jo a-saMsAra samApanna jIva hai ve siddha hai / kyoM kI ve janma-maraNa ke cakra se mukta hogae haiM, siddha jIva kriyA se rahita hote haiN| jo saMsArasamApana hai arthAt siddha nahIM hue hai ve bhI do prakAra ke haiM yathA zaulezIpratipanna aura azailezIpratipanna / unameMse jo jIva zailezI pratipanna haiM, arthAt caudahaveM guNa sthAna meM pahuMca kara 'ayogI avasthA ko prApta kriyAthI sahita hoya che ke kiyA rahita hoya che. ? zrIbhagavAna- he gautama! jIva kriyAyukta paNa hoya che ane kriyAthI rahita paNa hoya che. zrIgautamasvAmI-enuM kAraNa pUchatAM kahe che, he bhagavana! zA hetuthI evuM kahyuM che ke jIva kriyAthI yukta paNa hoya che ane kriyAthI rahita paNa hoya che? zrIbhagavana-he gautama jIva be prakAranA hoya che, teo A prakAre che, saMsAra samApanaka arthAt saMsArI ane asaMsAra samApana arthAta mukta. je asaMsAra samApannaka jIva che, te siddha che. kemake te janma maraNanA cakrathI yukta hoya che. siddhajIva kiyAthI rahita hoya che. je saMsAra samApanAka che arthAta siddha nathI thayelA, teo paNa be prakAranA che, jemake zalezI pratipanna ane araulezI pratipana. teomAM je jIva zelezI pratipanna che, arthAta cadamAM guNa sthAnamAM pahoMcIne, agI avasthAne prApta thayela che, teo ayi zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #30 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - prameyabodhinI TIkA pada 22 sU. 2 kriyAsvarUpanirUpaNam pratipannakAzca, tatra zailezIm ayogyAvasthAM caturdazaguNasthAnAvasthAmityarthaH pratipannAH zailezIpratipannakAH, tadbhinnAH azailezIpratipannakAH abaseyAH, 'tattha NaM je te selesipaDivaNNagA teNe akiriyA' tatra khalu-zailezIpratipannakA'zailezIpratipannakamadhye ye amI zailezIpratipannakA bhavanti te khalu akriyAH sUkSmabAdarakAyavacomanoyoganirodhAt kriyArahitA bhavanti, tattha NaM je te ase lesi paDivaNNagA te NaM sakiriyA' taMtra khalu zailezIpratipannakA'zailezIpratipannakamadhye ye amI azailezI pratipannakA bhavanti te khalu sakriyA:-sayogityAt kriyAyuktA bhavanti, prakRtamupasaMharanAha-'se teNaDeNa goyamA ! evaM yuccai-jIvA sakiriyA vi akiriyA vi' he gautama! tat-atha tenArthena tAvad evam uktarItyA ucyate yada-jIvAH sakriyA api bhavanti, akriyA api bhavanti, tadevaM sakriyAn akriyAMzca jIbAn prarUpya, teSAM prANAtipAtakriyA yathA bhavati yathA vA na bhavati tathA prarUpati-'atthi NaM bhaMte ! jIvANaM pANAivAeNa kiriyA kajjai? he bhadanta ! asti khalu-saMbhavati tAvad jIvAnAM prANAtipAtena-prANAtipAtaviSayahue hai, ve akriya hote haiN| una jIvAtmAoMko koI bhI kriyA nahIM hotI hai| kintu jo zailezI pratipanna nahIM hai ye kriyA se yukta hote haiM / tAtparya yaha hai kI zailezIkaraNa ko jo jIvAtmAeM prApta kara lete haiM ve sUkSma aura bAdarakAyayoga, vacanayoga aura manoyoga kA nirodha kara cukate haiM, ataH ve akriya hote haiN| jo jIva zailezIkaraNako prApta nahIM karate haiM, ve yoga sahita hone ke kAraNa kriyA yukta hote haiN| isa kathana kA upasaMhAra kiyA jAtA hai-he gautama ! isa hetuse kahA gayA hai ki koI jIva sakriya hote haiM aura koI koI akriya hote haiN| kauna jIva kriyA rahita aura kauna kriyA sahita hote haiM, yaha prarUpaNakarane ke pazcAt aba yaha kahate haiM kI prANAtipAtakriyA kisa prakAra se hotI hai aura kisa prakAra nahIM hotI hai ? zrIgautamasvAmI-he bhagavan ! kyA prANAtipAta karane ke adhyayasAya se jIvoM hoya che. temane koIpaNa kiyA nathI hotI. paNa je zailezIpratipanna nathI, teo kiyA yutIya che. taitparya e che ke zailezI karaNane je jIva prApta karI le che teo sUkSma ane bAdara kAga, vacanaga ane manovega ne nirodha karI cUkelA che tethI teo akiMtha hoya che. je jIva zailezI karaNane prApta nathI teo vega sahita hovAnAM kAraNe kriyAyukta hoya che. A kathanane upasaMhAra karAya, che he gautama! A hetuthI kahevuM che ke koI kaI jIva sakriya hoya che ane kaI kaI akriya hoya che. kayA jIva kiyA rahita ane kayA jIva kriyA sahita hoya che, e prarUpaNa karyA pachI have e kahe che ke prANAtipAta kiyA kayA prakAre thAya che ane kayA prakAre nathI thatI ? zrIgautamasvAmI-he bhagavana zuM prANAtipAta karavAnA adhyavasAyathI jIvone prANAtipaatyiaa thAya cha ? zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #31 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre kAdhyavasAyena kriyA prANAtipAtakriyA kriyate ? bhavati ? karma kartariprayogaH, kriyApadenAtra yogyatvAta prastutvAcca prANAtipAtakriyaiva parigRhyate tathA ca prakRte RjusUtranayAbhiprAyeNa prazno'vaseyaH,ajusUtranaye hiMsApariNatikAle eva prANAtipAta kriyA vyapadizyate, puNyapApakarmopAdAnAnupAdAnayoradhyavasAyAnusAritvAt, tadabiparItapariNatau tavyapadezAbhAvAt. ato bhagavAnapi RjusUtranayamadhikRtyaiva taduttaramAha 'haMtA, goyamA ! atthi' he gautama ! hanta-satyam asti-saMbhAta tAvat prANAti pAtAdhyavasAyena jIvAnAM prANAtipAtakriyA bhavati, tathA coktam- 'pariNAmiyaM pamANaM nicchayamavalaMbamANANaM' pAriNAmikaM pramANa nizcayamavalambayatAmiti Avazya ke'pyuktam-'AyAceva ahiMsA AyAhiMsatti nicchao esa' AtmAcaiva ahiMsA, AtmA hiMseti nizcaya eSa iti, atha kasmin viSaye sA prANAtipAtakriyA bhavatIti pratipAdayati-'kamhiM NaM bhaMte! jIvA NaM pANAivAe NaM kiriyAka jjai ! ko kriyA hotI hai ? ___ yahA~ kahane kA bhAva yaha hai kI kriyA isa pada se yogya hone ke kAraNa tathA prastuta hone ke kAraNa prANAtipAtakriyA yahI artha hI samajhanAcAhie / ata eva yahAM RjusUtranaya ke abhiprAyase prazna jAnanA cAhie kyoM kI RjusUtranaya kI apekSA hiMsA kI pariNati ke kAraNa meM hi prANAtipAtakriyA kahalAtI hai / puNyakarmoM kA upAdAna yA anupAdAna adhyabasAya ke anusAra hI hotA hai jaba hisArUpa pariNati na ho to prANAtipAtakriyA bhI nahIM hotI / ataH bhagavAn ne bhI RjusUtranaya kI apekSAse ho uttara diyA hai kI hAM gautama ! hotI hai, arthAt prANAtipAta ke adhyavasAya se jIvoM ko prANAtipAtakriyA hotI hai / kahA bhI haiM-nizcaya naya kA avalambana karane vAloM ke abhiprAya se pariNAma hI pramANa hai, / Avazyaka meM bhI kahA hai- 'nizcaya se AtmA hI ahiMsA hai aura AtmA hI hiMsA haiN| aba yaha batalAte haiM ki prANAtipAtakriyA kisameM hotI hai ahIM kiyA" e padathI gyA hovAnA kAraNe tathA prastuta hovAnA kAraNe prANAtipAta kiyA artha samaje joIe tethIja ahI Aju sUtra nayanA abhiprAyathI prazna jANavA joIe, kemake bAju sUtra nayanI apekSA e hiMsAnI pariNatinA kALamAM ja prANAtipAta kiyA kahevAya che. - puNya karmanuM upAdAna adhyavasAyanA anusAra ja thAya che jayAre hiMsA rUpa pariNati na hoya te prANAtipAta kriyA thAya paNa che agara nathI paNa thatI. tethI bhagavAne paNa aju sUtra nayanI apekSAthI ja uttara ApyuM che ke, hA gautama! thAya che. arthAt prANAtipAtanA adhyavasAyathI jIvone prANAtipAtakriyA thAya che. kahyuM paNa che-nizcaya nayanuM avalaMbana karanArAonA abhiprAyathI pariNAma ja pramANa che. AvazyakamAM paNa kahyuM che-nizcayathI AtmA ja ahiMsA che ane AtmAja hiMsA che zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #32 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 22 sU. 2 kriyAsvarUpanirUpaNam he bhadanta ! kasmin khalu viSaye jIvAnAM prANAtipAtena-prANAtipAtAdhyavasAyena kriyA kriyate-bhavati lagatItyarthaH ? bhagavAnAha-'gAyamA!' he gautama ! 'chasu jIvanikAesu' paTsu jIvanikAyeSu-pRthivIkAyikAdipazca trasarUpeSu viSaye prANAtipAtAdhyavasAyena prANAtipAtakriyA jIvAnAM bhavatIti bhAvaH, ekzca jIvaviSaye eva mAraNAdhyavasAyasya sadbhAvAt , ajIvaviSaye mAraNAdhyabasAyAbhAvAt rajjvAdau saryAdi buddhayA mAraNAdhyavasAyasyApi sarpabuddhaya va pravartamAnatvAt jIvaviSayae va sadabhAvAt rajjvAdi rUpeNa nizcite rajjvAdau mAraNAdhyavasAyAbhAvAt prANAtipAtakriyA SaTasu jIvanikAyeSu prtipaaditaa| atha tAmeva prANAtipAtakriyA muktarItyA nairayikAdi caturvizatidaNDa kamadhikRtya-prarUpa zrIgautamasvAmI prazna karate haiM-he bhagavan prANAtipAtakriyA kisameM hotI hai arthAta lagatI hai ? zrIbhagavAn-he gautama ! chaha jIvanikAyoM meM prANAtipAtakriyA hotI hai arthAt pRthvI kAya Adi pAMca sthAvarakAyoM meM tathA chaThe trasakAya meM prANAtipAta ke adhyavasAya se honevAlI prANAtipAtakriyA jIvoM ko lagatI hai| kyoM kI jIva ke viSaya meM hI mArane kA adhyavasAya hotA hai, ajIva ko mArane kA adhyavasAya utpanna nahIM hotA / kadAcit rajju Adi ko sarpa samajha kara mArane kA adhyavasAya utpanna hotA hai, magara vaha adhyavasAya sarpa ko buddhi se hI pravRtta hotA hai , ataH use bhI jIva viSayaka hI samajhanA caahie| yadi rajju ko rajju hI samajhA jAya to usako mArane kA adhyavasAya utpanna hI nahIM hotA / isa kAraNa SaTjIvanikAya ke viSaya meM hI prANAtipAta kriyA kahI gaI hai| ___ aba prANAtipAtakriyA ko pUrva kI bhAMti nAraka Adi cauvIsa daMDakoM me pratipAdana karane ke lie kahate hai / he bhagavan ! kyA prANAtipAta se nArakoM have e batAvAya che ke prANAtipAta kriyA zAmAM thAya che? zrI gautamasvAmI prazna kare che-he bhagavana! prANAtipAta kriyA zAmAM thAya che ? athAta lAge che ? zrI bhagavAhe gatama ! cha javanikAmAM athAta pRthvIkAya pAMcasthAvara kAyomAM tathA chaThThI trasakAyamAM prANAtipAtanA adhyavasAyathI thanArI prANAtipAta kiyA jIvone lAge che. kemake sajIva prANinA viSayamAM ja mAravAno adhyavasAya thAya che, ajIvane mAravAne adhyavasAya upanna nathI thato kadAcita rajaju AdIne sapa samajIne mAravAne adhyavasAya utpanna thAya che, paNa te adhyavasAya sarpanI buddhithI ja pravRtta thAya che, ataH tethI paNa jIva viSayaka ja samajavuM joIe te deraDAne je deraDuM ja samajAya to tene mAravAno adhyavasAya utpanna thatA nathI. e kAraNe vajIvanikAyanA viSayamAM ja prANAtipAta kriyA kahelI che. have prANAtipAta kriyAne pUrvanI jema nAraka Adi covIsa daMDakamAM pratipAdana zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #33 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 20 prajJApanAsUtre yitumAha-'atthi Na bhaMte ! neraiyANaM pa Na ijhAeNaM kiriyA kajjai ?' he bhadanta !asti khalu-saMbhavati tAvat nairayikANAM prANAtipAtena-prANAtipAtAdhyavasAyena kim, kriyAprANAtipAtakriyA kriyate?bhavati? bhagavAnAha-'goyamA! evaM ceva' he gautama!evaJca va-samucaya jIvAnAmiva nairayikANAmapi prANAtipAtAdhyavasAyena prANAtipAtakriyA lagati,atha ca samuccayajIvavadeva nairayikANAmapi SaTsa eva jIvanikAyeSu viSaye prANAtipAtA dhyavasAyena prANAtipAtakriyA avaseyA iti bhAvaH, evaM jAva niraM taraM vemANiyANa evama pUrvoktarItyA yAvadU--asurakumArAdi daza bhavanapati pRthivIkAyikAdi paJcaikendriya dvIndriyatrIndriyacaturindriyapaJcendriyatiryagyonikamanuSyavAnavyantarajyotiSkavaimAnikAnApi nirantaram -avyavacchedana-avyavadhAnena ityarthaH SaTUsu jIvanikAyeSu vipaye prANA tipAtA'dhyanasAyena prANAtipAtakriyA bhavatIti bhAvaH, evaM rItyA yathAprANAtipAtakriyA bhavati yad viSayA ca sA bhavati tat pratipAdya samprati tathaiva ko kriyA lagatI hai ? __ zrI bhagavAn-he gautama! jaise samuccaya jIvoM ko prANAtipAta ke adhyavasAya se prANAtipAta kriyA lagatI haiM, usI prakAra nAraya.jIvoM ko bhI prANAtipAtakriyA lagatI hai / tAtparya yaha hai kI samuccaya jIvoM ke samAna nArakoM kI SaTjIvanikAya viSayaka prANAtipAta kriyA hotI hai| isI prakAra amurakumAra Adi daza bhavanapatiyoM, pRthvIkAya Adi pAMca eke driyoM dvIndriyoM, trIndriyoM, caturIndriyoM, paMcendriyatithaMcoM, manuSyoM, vAnavyantaroM jyotiSkoM aura vaimAnikoM ko bhI lagAtAra SaTjIvanikAkoM ke viSaya meM prANAtipAta ke adhyavasAya se prANAtipAtakriyA lagatI hai, aisA samajhanA cAhie / jisa prakAra prANAtipAtakriyA hotI hai aura jina ke prANAtipAtakriyA hotI hai. vaha pratipAdana karake aba mRSAvAda Adi aThAraha sthAnoM ko lekara karavAne mATe kahe che. - zrI gautamasvAmI-he bhagavana-zuM prANAtipAtathI nArakone kriyA lAge che ? zrI bhagavAna-he gautama! jema samuccaya ane prANAtipAtanA adhyavasAyathI prANAtipAta kiyA lAge che, eja prakAre nArakane paNa prANAtipAta kiyA lAge che. tAtparya e che ke samuccaya jIvonI samAna nArakene paNa SaT jIvanikAya viSayaka prANAtipAta kiyA thAya che eja prakAre asurakumAra Adi daza prakAranA bhavanapati, pRthvIkAyika Adi pAMca ekendri, dvIndriye, trIndriye, caturindriye, paMcendriyatirya, manuSya vAtavyantare jayotiSka ane vaimAnikane paNa niraMtara Sa jIvanikAyanA viSayamAM prANAtipAtanA adhyavasAyathI prANAtipAta kiyA lAge che. ema samajavuM joIe. je prakAre prANAtipAta kiyA thAya che, ane jemane prANAtipAta thAya che. te pratipAdana karIne have mRSAvAda Adi aDhAra sthAnane laIne prANAtipAta kriyAnI prarUpaNane mATe kahe che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #34 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 22 sU. 1 kriyAsvarUpanirUpaNam mRpAvAdAdyaSTAdazaviSayAnadhikRtya prANAtipAtAdikriyAH prarUpayitumAha-' asthi NaM bhate ! jIvANa musAvAraNa kiriyA kajjai ? he bhadanta ! asti khalu-saMbhavati tAvat jIvAnAM mRSAbAdena-sato'palApena asatazra prarUpaNasvarUpeNa kim kriyA -yathAyogaM prANa tipAtAdi kriyA, kriyate ? bhavati ? bhagavAnAha-'hatA, atthi' he gautama ! hanta-satyam asti-saMbhavati tAvat jIvAnAM mRSAvAdena prANAtipAtAdi kriyA jAyate, gautamaH pRcchati-'kamhiM NaM bhate ! jIvANaM ghumAvAraNa kiriyA kajai ?' he bhadanta ! kasmin-viSaye khalu jIvAnAM mRSAvAdena kriyA-prANAtipAtAdikriyA kriyate--bhavati? sato'palApasya asata; prarUpaNasvarUpAya mRpAvAdasya lokAlokavarti samastavastuviSayatayA sa bhavena tadabhiprAyeNaiva bhagavAnAha-goyamA! savvadavvesu' he gautama ! sarvadravyeSu viSaye evamupalakSaNatvAt sarvaparyAyeSvapi viSaye jIvAnAM mRpAvAdena yathAyogaMprANAtipAtAdi kriyA bhavatIti bhAvaH, evaM nira tara neraiyANa jAva vemANiyA' evam-samuccayajIvA nAmiva, nirantaram-avyavacchedena nairayikANAM yAvad-asura-kumArAdi prANAtipAtakriyA kI prarUpaNA karane ke lie kahate haiM zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! kyA jIvoM ko mRSAvAda se arthAt sat kA apalApa karane se aura asat kA udbhAvana karane se bhIprANAtipAtakriyA hotI hai ? zrIbhagavAn-he gautama ! satya hai, jIvAtmAoMko mRpAvAda se bhI prANAtipAta kriyA hotI hai / __ zrIgautamasvAmI-he bhagavan ! kisa viSaya meM mRSAvAda karane se prANAtipAta kriyA hotI hai ? __ sat kA apalApa karanA aura asat kA prarUpaNa karanA loka kI samasta vastuoM ke viSaya meM ho sakatA hai. isa abhiprAya se kahate haiM-he gautama ! sabhI dravyoM meM mRSAvAda kI kriyA lagatI hai| yahA~ dravya kahane se upalakSaNa se saba paryAyoM kA bhI grahaNa hotA hai, ataeva Azaya yaha huA kI sabhI dravyoM aura sabhI paryAyoM ke viSaya me mRSAvAda karane se prANAtipAta kriyA yathAyogya lagatI haiN| zrI gautamasvAmI-he bhagavana zuM chene mRSAvAdathI arthAta satno apalApa karavAthI ane asatanuM udubhAvana karavAthI prANAtipAta kiyA thAya che? zrI bhagavAna-he gautama ! satya che. jene mRSAvAdathI paNa prANAtipAta kiyA thAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana kayA viSayamAM mRSAvAda karavAthI prANAtipAtakriyA thAya che? sat ne apalApa ane asattu prarUpaNa lokanI samasta vastuo ne viSayamAM thaI zake che. e abhiprAyathI bhagavAna kahe che he gautama badhAM dravyamAM mRSAvAda karavAthI mRSAvAdanI kiyA lAge che. ahIM dravya kahevAthI upalakSaNathI badhA paryAnuM paNa grahaNa thAya che. tethI ja Azaya e thayo ke badhA dravyo ane badhA paryAyanA viSayamAM mRSAvAda karavAthI prANAtipAta kriyA yathAyogya lAge che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #35 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre dazavidhabhavanapatipRvIkAyikAyekendriyahIndriyatrIndriyacaturindriyapaJcandriyatiryagyonikamanuSyavAnavyantarajyotiSkavaimAnikAnAmapi sarvadravyeSu sarvaparyAyeSu ca viSaye mRSAvAdena yathAyogaM prANAtipAtAdikriyA bhavatIti bhAvaH / atha adattAdAnaviSayamAdhikRtya prANAtipAtAdi-kriyAH prarUpayitumAha-'asthiNa bhate! jIvANa adinnAdANeNaM kiriyA kajai?' he bhadanta! asti khalu-saMbhavati tAvan, jIvAnAm svAmyanumati vinA adattAdAnena svecchayA asamarpitavastugrahaNena ki kriyA-yathAyoga prANAtipAtAdi kriyA kriyate ? bhavati ? bhagavAnAha- 'haMtA, atthi' he gautama ! hanta-satyam, asti saMbhavati tAvat jIvAnAm adattavastugrahaNena yathAyogaM prANAtipAtAdi-kriyA bhavati, gautamaH pRcchati-'kamhiMNa bhaMte! jIvANa adinnAdANa kiriyA kajjai? he bhadanta ! kasmin khalu viSaye jIvAnAm adattAdAnena adattAdAnAdhyavasAyena svecchayA asamarpitavastugrahaNena kriyA-yathAyoga prANAtipAtAdi-kriyA ki kriyate ? bhavatIti ? praznaH, yad vastuno grahaNa dhAraNavA sa bhavati tad vastu isI prakAra samuccaya jIvoM kI bhAMti lagAtAra nairayikoM se lekara asura kumAra Adi daza bhavanapatiyoM, pRthvIkAyika Adi chaha ekendriyoM, dvIndriyo, trIndriyo, caturindriyo, paMcendriyo tiryacoM manuSyo, vAnavyantaroM jyotiSkoM aura vaimAnikoM ko bhI samasta dravya aura samasta paryAyoM ke viSaya meM mRpAvAda karane se yathAyogya mRSAvAda kI kriyA hotI hai| aba adattAdAna ko lekara prANAtipAta Adi kriyAoMkI prarUpaNA kI hai - zrIgautamasvAmI-he bhagavan ! kyA adattAdAna se arthAt-svecchA se binAdiye padArtha ko grahaNa karane se adattAdAna kriyA hotI hai ? zrI bhagavAn-hAM gautama ! adattavastu ko grahaNa karane se yathAyogya adattAdAna Adi kriyo hotI haiN| __ zrIgautamasvAmI-he bhagavan ! kisa viSaya meM adattAdAna sevana karane se kriyA lagatI hai ? eja prakAre samuccaya jIvonI jema nirantara nairayikathI laIne asurakumAra Adi daza bhavanapati, pRthvIkAyika Adi ekendri, dvIndriye trIndriye, caturindriya, paMcendriyatiryaMce, manuSya. vAnastara, jayotiSTho ane vaimAnikane paNa samastaka ane samasta paryAnA viSayamAM mRSAvAda karavAthI yathAyogya mRSAvAdanI kiyA thAya che. have adattAdAnane laine prANAtipAta Adi kriyAonI prarUpaNa karAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavad zuM adattAdAnathI arthAt svecchAe vinA ApelA padArthane grahaNa karavAthI adattAdAna kiyA thAya che ? zrIbhagavAna-he gautama hA adatta vastune grahaNa karavAthI adattAdAna vigere kriyA thAya che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #36 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 22 sU. 2 kriyAsvarUpanirUpaNam viSayamevAdAnaM bhavati no tadanyaviSayamityabhiprAyeNaiva bhagavAnAha 'goyamA ! gahaNacAraNijjesu davesu' he gautama ! grahaNadhAraNIyeSu-grahaNaviSayeSu dhAraNaviSayeSu dravyeSu jIvAnAmadattAdAnena syAmyanumati vinA gRhaNe yathAyoga prANAtipAtAdikriyA neraiyANa niraMtara jAya vemANiyANaM' evam-samuccayajIvAnAmiva nairayikANAM nirantaram bhavati evaM avyavacchedena yAvad-asurakumArAdi daza bhavanapati pRthivIkAyikAyekendri yadvIndriyatrIndriyacaturindiyapazcendriyatiryagyonikamanuSyavAnavyantarajyotiSkavaimAnikAnAmapi grahaNadhAraNaviSayabhUtadravyeSu viSaye adattAdAnena yathAyogaM prANAtipAtAdikriyA bhavatIti bhAvaH, maithunaviSayamadhikRtya prANAtipAtAdi kriyAM prarUpayitumAha- asthi NaM bhaMte ! jIvANaM mehuNeNa kiriyA kajjai?' he bhadanta ! asti khalu-saMbhavati tAvat jIvAnAM maithunena maithunAdhyavasAyena kiM kriyA-yathA yoga prANAtipAtAdikriyA kriyate ? bhavati? bhagavAnAha-'goyamA ! haMtA, asthi' he gautama ! hanta-satyam, asti-saMbhavati tAvat jIvAnAM maithunAdhyavasAyena yathA zrIbhagavAn-he gautama ! jisa vastu meM grahaNa evaM dhAraNa karane kA vyavahAra hotA hai; usa vastu ke viSaya meM adattAdAna se kriyA lagatI hai / jina vastuoMmeM grahaNa-dhAraNa kA vyavahAra nahIM hotA, unake viSaya meM adattAdAna kriyA nahIM hotI / isI prakAra arthAt samuccaya jIvoM kI taraha narakoM se lekara lagAtAra asurakumAra Adi daza bhavanapatiyoM, pRthvIkAyika Adi ekendriyo dvindriyo, trIndriyoM, caturindriyoM paMcendriya tiryaco manuSyo, vAnavyantaro, jyotiSko vaimAniko ko bhI grahaNa evaM dhAraNa karane yogya vastuoM ke viSaya meM adattAdAna karane se yathAyogya adattAdAna kriyA hotI hai, aisA samajha lenA cAhie / aba maithuna viSaya kI apekSAse kriyA kI prarUpaNA karane ke lie kahate haiMzrIgautamasvAmI-he bhagavan ! kyA maithuna ke adhyavasAya se jIvoM ko kriyA lagatI haiM? zrIbhagavAn-he gautama ! hAM avazya lagatI hai-maithuna-adhyavasAya se jIvoM ko zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! kayA viSayamAM adattAdAnanuM sevana karavAthI adattAdAna liyA lAge cha? 1 zrI bhagavAn he gautama ! je vastune dhAraNa ane grahaNa karavAno vyavahAra thAya che. te vastunA viSayamAM adattAdAnathI kiyA lAge che. je vastuomAM grahaNa dhAraNano vyavahAra nathI thatuM. temanA viSayamAM adattAdAna kriyA nathI thatI. e ja prakAre arthAta samuccaya nI jema nArakothI laIne nirantara asurakumAra Adi daza bhavanapati pRthvIkAyika Adi ekendriye dvIndriya, trIndri, caturindriye, paMcendriya tirya, manuSya vAnavyakta ro. joti ke vaimAnikonuM paNa grahaNa evam dhAraNa karavA yaMgya vastuonA viSayamAM adattAdAna karavAthI yathAyogya adattAdAna kriyA thAya che, ema samajI levuM joIe. have maithuna viSayanI apekSAe kriyAnI prarUpaNa karavAne mATe kahe che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana zuM maithunanA adhyavasAyathI chane kiyA lAge che? zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #37 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre yoga prANAtipAtAdi kriyA lagati, gautamaH pRcchati-'kamhi Na bhaMte ! jIvANa mehaNeNa kiriyA kajjai ?' he bhadanta ! kasmin khalu viSaye jIvAnAm maithunena maithunAdhyavasAyena prANAtipAtAdikriyA kriyate ? bhavati ? maithunAdhyavasAyo'pi citralepakASThAdikamaMgateSu rUpeSu rUpasahagateSu vanitAdiSu vA bhavatItyabhiprAyeNAha'goyamA! rUvesu vA rUvasahagatesu vA davvesu' he gautama! rUpeSu vA citrAdigateSu rUpasahagateSuvA saundaryAdirUpaviziSTeSu kAminyAdiSudravyeSu viSaye jIvAnAM maithunAdhyavasAyena yathAyoga prANAtipAtAdikriyA lagatItyarthaH, evaM neraiyANaM niraMtaraM jAva vemANiyANaM' evam-samuccayajIvAnAmiva nirantaram-avyavadhAnena yAvat asurakumArAdi dazabhavanapati pRthivIkAyikAdyakendriya dvitricaturindriya paJcandriyatiryagyonikamanuSyabhUtapizAcAdi vAnavyantara- caMdra sUryAdipaJcajyotiSka saudharmAdikavaimAnikAnAmapi citrAdigata rUpeSu saundaryAdirUpaviziSTeSu kAminyAdiSu vA dravyeSu viSaye maithunAdhyavasAyena yathAyogaM prANAtipAtAdikriyA bhavatIti bhAvaH, atha parigrahaviSayamadhikRtya maithunakI kriyA hotI hai / zrIgautamasvAmo-he bhagavan ! kisa viSaya meM jIvoM ko maithuna saMbaMdhI adhyavasAya se kriyA lagatI hai ? maithuna sambandhI adhyavasAya citra lepya, kASTakarma Adi meM rahe hue rUpoM ke viSaya meM tathA rUpayukta strI Adi ke viSaya meM hotA hai isa abhiprAya se kahate haiM__zrIbhagavAn - he gautama ! citragata Adi rUpo meM tathA saudharma Adi se sampanna kAminI Adi dravya rUpa viSaya meM jIvoM ko maithuna saMbaMdhI adhyavasAya hone se maithuna saMbaMdhI kriyA lagatI hai| isa prakAra nArakoM se lekara vaimAnikoM taka arthAta nArakoM. asurakumAra Adi daza bhagavanapatiyoM, pRthivIkAyika Adi ekendriyoM, dvindriyoM, trIndriyoM, caturindriyoM, paMcendriya, tiryaMcoM, manuSyoM, vAnavyantaroM, zrI bhagavAna-he gautama, hA. lAge che-maithunanA adhyavasAyathI jIvone maithunanI kriyA thAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana, kayA viSayamAM jIvone maithuna saMbaMdhI adhyavasAyathI kriyA lAge che? maithuna sabaMdhI adhyavasAya (eTale) citra, lekha, kASTakarma AdimAM rahelAM rUpanA viSayamAM tathA rUpa yukata strI AdinA viSayamAM thAya che, e abhiprAyathI kahevAmAM Ave che. zrI bhagavAna-he gautama. citramAM rahelA vigere rUpamAM tathA saudharma AdithI saMpanna kAminI Adi dravya rUpa viSayamAM jIvone maithuna saMbaMdhI adhyavasAya thavAthI kriyA lAge che. eja prakAre nArathI laIne vaimAnike sudhI atho tu nArake asurakumAra Adi daza bhavanapati, pRthvIkAyika Adi ekendra, dIndriye trIndriya caturindriya paMcendri tirya , manuSya, vanavyantaro, tiSka ane vaimAnikane paNa citrAdigata rUpa ane saundarya Adi viziSTa kAminI Adi dravyanA viSayamAM maithunano adhyavasAya thavAthI kriyA thAya che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #38 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 22 sU. 1 kriyAsvarUpanirUpaNam prANAtipAtAdikriyAM prarUpayitumAha--'asthi NaM bhaMte ! jIvANa pariggaheNa kiriyA kajjai ?' he bhadanta ! asti khalu saMbhavati tAvat jIvAnAM parigraheNa-svasvAmibhAvatayA mUdhyivasAyena saMpAditA kriyA prANAtipAtAdikriyA kiM kriyate? bhavati? bhagavAnAha--goyamA !' he gautama ! 'haMtA, asthi' hanta--satyama, asti-saMbhavati tAvat jIvAnAM parigrahAdhyavasAyena prANAtipAtAdi kriyA bhavati, gautamaH pRcchati 'kamhi NaM bhaMte ! pariggaheNa kiriyA kajjai' ? he bhadanta ! kasmin khalu viSaye jIvAnAM parigrahAdhyavasAyena prANAtipAtAdi kriyA kriyate ? bhavati ? sva-svAmibhAvena mRsvirUpaparigrahasya jIvAnAmatilobhAt sarvavastuviSayatayA saMbhavena tadabhiprAyeNAha'goyamA ! sabadavvesu' he gautama ! sarvadravyeSu sakalavastuSu viSaye jIvAnAmatilobhena parigrahAdhyavasAyena yathAyogaM prANAtipAtAdikriyA yaH saMbhavo bhavati, 'evaM neraiyANaM jyotiSkoM aura vaimAnikadevoM ko bhI citrAdigata rUpoM aura saundarya Adi viziSTa kAminI Adi dravyoM ke viSaya meM maithuna kA adhyavasAya hone se kriyA hotI hai| aba parigraha ke viSaya meM kahate haiM zrIgautamasvAmI-hebhagavan ! kyA parigraha se arthAt yaha vastu merI hai, isa prakAra kI bhAvanA se utpanna murchA pariNAma se jIvoMko kriyA lagatI hai ? zrIbhagavAn-he gautama! hAM, lagatI hai| parigraha ke adhyavasAya se kriyA hotI haiN| zrIgautamasvAmI-he bhagavan ! kisa viSaya meM parigraha se kriyA hotI haiM ? zrIbhagavAn-he gautama ! svasvAmIbhAvasaMbaMdha arthAt yaha vastu bherI hai, maiM isakA adhipati hU~, isa prakAra ke saMbaMdha ke kAraNa jIvAtmAoM meM mIbhAva utpanna hotA hai / yaha mUrchAbhAva lobha ke kAraNa sabhI vastuoM meM ho sakatA hai / isa abhiprAya ko prakaTa karane ke lie kahA gayA hai he gautama ! sabhI dravyoM meM atilobha ke kAraNa parigraha kA adhyavasAya hone se kriyA lagatI hai| have parigrahanA viSayamAM kahe che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana! parigrahathI arthAta A vastu mArI che, evA prakAranI bhAvanAthI utpanna mUcha pariNAmathI jIvane kriyA lAge che? zrI bhagavAna-he gautama ! hA lAge che. parigrahanA adhyavasAyathI kriyA lAge che ? zrI gautamasvAmI-he bhagavAna kyA viSayamAM parigrahathI kiyA thAya che? zrI bhagavAna-he gautama ! svasvAmIbhAva sabandha athata A vastu mArI che, haM tene mAlika chuM. AvA prakAranA sabandhane kAraNe jImAM mUchabhAva utpanna thAya che. A mUcha bhAva lebhanA kAraNe badhI vastuomAM thai zake che. e abhiprAyane pragaTa karavAne mATe kaheluM che. ke he gautama! badhA dravyamAM ati lebhanA kAraNe parigrahane adhyavasAya thavAthI kiyA sAgecha. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #39 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 26 prajJApanAsUtra niraMtaraM jAva vemANiyANaM' evam samuccayajIvAnAmiva nairayikANAM nirantaram - avyavadhAnena yAvat-- asurakumArAdi dazavidha bhavanavAsi pRthvIkAyikAdye kendriyadvitricaturindriyapaJcandriyatiryagyonika manuSyavAnavyantara jyotiSkavaimAnikAnAmapi sakalavastuSu viSaye atilobhena parigrahAdhyavasAyena yathAyogaM prANAtipAtAdikriyA bhavatItibhAvaH, ataevAnyatrApi prANAtipAtavrataM sarvajIvaviSayaM mRSAvAdavataM parigrahavrataJca sarvavastuviSayam, adattAdAnavataM maithunavrataJca tadekadezaviSayameva pratipAditam tathAcoktam- 'paDhamammi sajIvA bIe carimeya savvadavvAI | sesA mahavvayA khalu tadekadesammi nAyavvA // 1 // prathamatrate sarvajIvAH, dvitIye carameM- antimeca sarvadravyANi / zeSe mahAvrate khalu tadekadeze 9 d jesA samuccaya jIvoM ke viSaya meM kahA gayA hai, usI prakAra lagAtAra nArakase vaimAnikoM taka kaha lenA cAhie, arthAt nArakoM ko asurakumAra Adi daza bhavanapatiyoM ko pRthvI kAyika Adi ekendriyoM ko, dvIndriyoM, trIndriyoM, caturindriyoM, paMcendriyatiryaMcoM ko manuSyoM ko, vAnavyantaroM ko, jyotiSkoM ko aura vaimAnikoM ko bhI sabhI vastuoM ke viSaya meM utpanna lobha ke kAraNa parigraha kA adhyavasAya hone se yathAyogya kriyA hotI hai / isI kAraNa anyatra bhI kahA gayA hai ki prANAtipAtatrata sarva jIvaviSayaka hotA hai, mRSAvAda aura parigrahavrata sarvavastu, viSayaka hotA hai aura maithunavrata usake eka taaree hI hotA hai / kahA bhI hai- prathamatrata sabhI jIvoMse saMbaMdha rakhatA haiM / dUsare aura pAMcaveM vrata kA saMbaMdha sarvadravyoM ke sAtha hotA hai / zeSa arthAt tIsara / aura cauthA vrata sarva dravyoM ke eka bhAga ke sAtha saMbaMdhita samajhanA cAhie // 1 // jaise prANAtipAta se lekara parigraha saMbaMdhI adhyavasAya se kriyA lagatI hai, usI prakAra krodharUpa adhyavasAya se mAnarUpa adhyavasAya se, mAyA, lobha, rAga, (prema.) evuM samuccaya jIveAnA viSayamAM kaheluM che. eja prakAre nirantara nArakothI vaimAnikA sudhI kahevuM joie, arthAt nArakAne, asurakumAra Adi deza prakAranA bhavanapatiyAne, pRthvIkAyika Adi ekendriyAne dvIndriyAne,trIndriyone caturindriyone pacendriya tiryaMcAne manuSyone, vAnanyantarAne, jayAtiSkAne ane vaimAnika Adi daivAne paNa badhI vastunA viSayamAM atyanta leAbhanA kAraNe parigrahanA adhyavasAya thavAthI yathAyeAgya kriyA thAya che. zrI prajJApanA sUtra : 5 e kAraNe bIje paNu kaheluM che. ke prANAtipAta vrata sarvAMjIva viSayaka heAya che, mRSAvAda ane parigrahavrata sa vastu viSayaka hAya che ane maithunavrata tenA ekadeza viSayaka ja hoya che. kahyuM paNa che. prathamavrata badhA jIvAnA sambandha rAkhe che. bIjA ane pAMcamAM vratane sambandha badhAM dravyeAnI sAthe hoya che. zeSa arthAt trIju ane cethu' vrata badhAM dravyenA eka bhAganI sAthe sambandhIta samajavu joie // 1 // jema prANAtipAtathI laIne parigraha saMbaMdhI adhyavasAyathI, kriyA lAge che e 04 aAre Dodha35 adhyavasAyadhI, mAna3ya adhyavasAyathI, bhAyA, bola prema, dveSa (doSa) usaDa, Page #40 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 22 sU. 2 kriyAsvarUpanirUpaNam 27 jJAtavye // 1 // iti, 'evaM koheNaM mANeNaM mAyAe lobheNaM pejjeNaM doseNaM, kalaheNaM abbhakkhANeNa pesunneNaM paraparivAeNaM aratiratI te mAyA-moseNa micchAdaMsamasalleNa, savvesu jIvA neraiyabheeNaM bhANiyavvA, niraMtara jAva vemANiyANa ti' evam pUrvotapazcamahAvrataviSayabhUtaprANAtipAtAdiparigrahaparyantaviSayAdhyavasAyenaiva krodhena-krodhAdhyavasAyena, mAnena-mAnAdhyavasAyena, mAyayA-mAyAdhyavasAyena, lobhena lobhAyavasAyena premNA-premAdhyavasAyena, doSeNa-doSAdhyavasAyena kalahena- kalahAdhyavasAyena, abhyAkhyAnena-asadoSAropaNAdhyavasAyena yathA acaure'pi cauro'yam paravanitA'kAmuke'pi parastrIlampaTo'ya mityAdyAropo kriyate, paizunyena-parokSe sadasadoSe dghATanAdhyavasAyena paraparivAdena-bahujanasamakSe paranindAdhyavasAyena, aratiratibhyAm-aratiratyadhyavasAyena, mAyAmRSeNa-mAyA mithyAdhyavasAyena asya mahAkarmabandhahetutvAd mRSAvAdabhayAbhyAM pRthagupAdAnaM kRtam, evameva abhyAkhyAnasya mRpAvAdAntargatatve'pi utkRSTadoSatvAtpRthagupAdAnaM bodhyam, evaM mithyAdarzanazalyena-mithyAtvaM mithyAdarzanaM tadrUpaMdveSa (doSa) kalaha, adhyavasAya arthAt mithyAdoSAropaNa, paizunya, paraparivAda, Adi-rati, mAyA-mRSA aura mithyAdarza nazalya se bhI samuccaya jIvoM ko tathA nAraka Adi cauvIMsoM daMDakoM ke jIvo ko prANAtipAta Adi kriyA lagatI hai / yahAM abhyAkhyAna kA artha hai jisa meM jo doSa na hoM, usameM usakA Aropa karanA, jaise ki jo cora na ho use cora kaha denA, jo parastrI lampaTa na ho use parastrIlampaTa kahanA Adi / paizunya kA abhiprAya hai, vidyamAna athavA avidyamAna doSoMko parokSa meM prakaTa karanA / bahuta logoM ke sAmane para kI nindA karanA paraparivAda kahalAtA hai| yadyapi mAyA aura mRSA (asatya) kA pathaka pathaka ullekha kiyA gayA hai, phira bhI mAyAyukta mRSAvAda mahAn karma baMdha kA kAraNa hai, ataeva usakA pRthaka rUpa se grahaNa kiyA gayA hai isI prakAra abhyAkhyAna bhI yadyapi mRSAvAda meM sammilita abhyAkhyAna arthAta mithyAdoSAropaNa. painya, (cADI karavI) pare parivAda, arati-rati mAyA maSA ane mithyAdarzana zalyathI paNa samuccaya jIvone tathA nAraka Adi covIse daMDakenA jIvAne prANAtipAta Adi kiyA lAge che. ahIM abhyAkhyAnane artha che jemAM doSa na hoya, temAM tenuM AropaNa karavuM, jemake je cAra na hoya tene cAra kahI de. je para zrI laMpaTa na hoya tene parastrI laMpaTa kahe vigere. paizunyano abhiprAya che vidyamAna athavA avidyamAna doSane parIkSamAM pragaTa karavA. ghaNuM lokenI AgaLa bIjAnI nindA karavI te para parivAda kahevAya che. yadyapi mAyA ane mRSA (asatya)no pRthapha pRthaku ullekha karelo che. paNa pAcho mAyA prayukta mRSAvAda mahAna karma bandhanuM kAraNa che. tethI ja tenuM pRthaka pRthaka rUpathI grahaNa karela che. eja prakAre abhyAkhyAna paNa yadyapi mRSAvAdamAM saMmilina thaI jAya che. tathApi zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #41 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 28 prajJApanAsUtre zalyaM mithyAdarzanazalyaM tadadhyavasAyena ityarthaH sarveSu viSaye jIvA nairayikAdiprakAreNa bhaNitavyAH, nirantaram - avyavadhAnena yAvat-asura kumArAdidazabhavanapati pRthivIkAyikAkendriyadvitricaturindriyapaJcendriya tiryagyonikamanuSyavAnavyantarajyotiSka vaimAnikAnAM caturviMzatidaNDaka padavAcyAnAM yathAyogaM prANAtipAtAdi kriyA bhavatItibhAvaH, ' evaM aTThArasa ee daMDagA' evam pUrvApadarzitarItyA ete - uparyuktAH prANAtipAtAdi mithyAdarzanazalyAntAH sarvasaMkhyayA aSTAdazadaNDa kA avaseyAH, prANAtipAtAdInAM pApasthAnAnAmaSTAdazatvAt tathAcoktarItyA aSTAdazapApasthAnAnyadhikRtya jIvAnAM prANAtipAtAdikriyAH viSayazca pratipAditaH || 2 || karmabandhavaktavyatA ! mUlam - "jAve NaM bhaMte! pANAivAeNaM kai kammapagaDIo baMdhai ? gomA 'savibaMdha vA aTThavihabaMdhae vA, evaM neraie jAva niraMtaraM mANie, jIvA NaM bhaMte ! pANAivAeNaM kai kammapagaDIo baMrdhati ? goyamA ! satavidhagA vi aTTavihabaMdhagA vi, neraiyA NaM bhaMte ! pANAiva eNaM kai kammapagaDIo baMdhati ? goyamA ! savve'vi tAva hajjA sattavihabaMdhagA ahavA sattavihabaMdhagAya aTThavihabaMdhae ya, ahavA sattavidhagAya avihabaMdhagA ya, evaM asurakumArA vi jAva thaNiyakumArA, puDhaviAuteu vAu vaNaphaikAiyA ya, ee savve ho jAtA hai, tathApi utkRSTa doSa hone se usakA bhI nirdeza kiyA gayA hai / nAraka asurakumAra Adi bhavanapati, pRthvIkAyika Adi ekendriya, dvIndriya, trIndriya, caturindriya, paMcendriya tirthaca, manuSya, vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika ina caubIsoM daMDakoM ke jIvoM ko uparyukta kAraNoM se prANAtipAta Adi kriyA lagatI hai / ye prANAtipAta se lekara mithyAdarzana taka aThAraha pApasthAnakoM ke aThAraha daMDaka hote haiM / isa prakAra aThAraha pApasthAnoM ko lekara jIvoM ko prANAtipAta Adi kriyAoM kA nirUpaNa kiyA gayA hai | sU. 2 // utkRSTa doSa hAvAthI tene paNu alaga nirdeSa karelA che. nAraka asurakumAra Adi, bhavanapati pRthvI kAyika Adi ekendriya, dvIndriya trIndriya caturindriya pa Mcendriya tiya ca, manuSya, vAnacantara jayAtika ane vaimAnika, A cAvIse daMDakAnA jIvAnA upayukta kAraNeAthI prANAtipAta Adi kriyA lAge che. te prANAtipAtathI ArabhIne mithyAdarzana sudhI 18 aDhAra pApasthAnakonA aDhAra daMDaka thAya che. e prakAre aDhAra pApasthAnAne laine jIvAne prANAtipAta Adi kriyAonuM nirUpaNa karAyuM che. sUrA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #42 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 22 sU. 3 karmabandhanirUpaNam 29 vi jahA ohiyA jIvA, avasesA jahA neraiyA. evaM te jIvegidiyavajjA tiNNi tiSNi bhaMgAsavvattha bhANiyavyatti, jAva micchAdasaNasalle, eva egattapohattiyA chattIsaM daMDagA ho ti" ||suu. 3 // ___ chAyA--jIvaH khalu bhadanta ! prANAtipAtena kati karmaprakRtI baMdhnAti ? gautama ! saptavidhavandhako vA aSTavidhavandhako vA, evaM nairayiko yAvat nirantaraM vaimAnikaH, jIvAH khalu bhadanta ! prANAtipAtena kati karmaprakRtI vananti ? gautama ! saptavidhabandhakA api aSTavidhavandhakA api, nairayikAH khalu bhadanta ! prANAtipAtena kati karmaprakRtIH vadhnanti ? gautama ! sarve'pi tAvad bhaveyuH saptavidhabandhakAH, athavA saptavidhabandhakAzca aSTavidhavandhakazca, athavA saptavidhabandhakAzca aSTavidhavandhakAzca, karmabandha kA nirUpaNa __ zabdArtha-zrI gautamasvAmI(jIve NaM bhaMte! pANAivAeNa kai kammapagaDIo baMdhai) he bhagavan jIva prANAtipAta ke dvArA kitanI karma prakRtiyoMkA baMdha karatA hai ? ( goyamA ! sattabihabaMdhae vA aTThavihabaMdhae vA) he gautama ! sAta prakAra kIprakRtiyoM kA athavA ATha prakAra kI prakRtiyoM kA bandhaka hotA hai (evaM neraie jAva niraMtara bemANie) isI prakAra nAraka yAvat nirantara vaimAnika / ___(jIvA NaM bhaMte ! pANAivAeNaM kai kammapagaDIo baMdhaMti ?) he bhagavan ! bahuta jIva prANAtipAta se kitanI karmaprakRtiyAM bAMdhate haiM ? ( goyamA! sattaviha baMdhagA vi aviha baMdhagA vi) he gautama! sAta prakAra kI prakRtiyoM ko bAMdhanevAle bhI aura ATha prakAra kI prakRtiyoM ko bAMdhanevAle bhI hote haiM (neraiyANaM bhaMte! pANAivAeNaM kai kammapagaDIo baMdhaMti)he bhagavan ! nAraka jIva prANAtipAta ke dvArA kitanI karmaprakRtiyAM bAMdhate haiM ? (goyamA ! savve vi tAvahojjA sattavihabaMdhagA) he gautama ! sabhI sAta prakRtiyoM ke baMdhaka hote haiM / (ahavA manu ni35|| zubhArtha-(jIve NaM bhaMte ! pANAivAeNa' kaI kammapagaDIo baMdhaI?) bhagavan 75 prAyatipAta dvArA dI prtiyon| anuma5 42 che ? ( goyamA ! sattavihabaMdhae vA aDhavihabaMdhae vA) gautama! sAta 42nI pratiyAnA athavA mA prA2nI pratiyAnA madha thAya che. (evaM neraie jAva niraMtara vemANie ) me4 prA2 nA24yAvat nirantara vaimAni4. (jIvA NaM bhaMte ! pANAivAeNa kai kammapagaDIo baMdhati ) bhagavan / 75 pratipAtayI 32ii pratiyo sAMdhe cha ? (goyamA ! sattavihabaMdhagA vi aThaviha badhagA vi) gautama ! sAta prakAranI prakRtine bAMdhanArA paNa ane ATha prakAranI prakRtine bAMdhanArA paNa hoya che. (neraIyANa bhate pANAivAeNa kai kammapagaDIo baMdhati ? ) le san ! nA24 prAtipAtanA // hekSI 4 prtiye| mAMdhe cha ? (goyamA ! savve vi tAva hojjA sattavii baMdhagA) zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #43 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre evam asurakumArA api yAvat stanitakumArAH, pRthivyaptejo vAyuvanaspatikAyikAca, ete sarve'pi yathA audhikA jIvAH, avazeSA yathA nairayikAH, evam ete jIvakendriyavarjA strayastrayo bhaGgAH sarvatra bhaNitavyA iti, yAvad mithyAdarzanazalyam, evam ekatvapRthaktvakAH SaTtriMzad daNDakA bhavanti / // sa. 3 // dIkA--pUrva prANAtipAtAdi mithyAdarzanazalyAntAni aSTAdaza 18 pApasthAnAni adhikRtya ekatvapRthaktvAbhyAM jIvAnAM karmabandhatvaM prarUpayitumAha--'jIve NaM bhaMte ! sattavihabaMdhagA ya aviha baMdhae ya) athavA sAta prakAra ke bandhaka aneka aura eka ATha prakRtiyoM kA bandhaka hotA haiM / (ahavA sattaviha baMdhagA ya aTTavihabaMdhagA ya) athavA sAta prakAra ke aneka bandhaka aura ATha prakAra se aneka baMdhaka hote haiM / (evaM asurakumArA vi jAva thaNiyakumArA) isI prakAra asurakumAra bhI yAvat stanitakumAra (puDhavi Au teu bAu vaNapphaikAiyA ya ) pRthvIkAyika, apakAyika tejaskAyika, vAyukAyika aura vanaspatikAyika bhI (ee savve vi jahA ohiyA jIvA) ye sabhI audhika jIva ke samAna smjheN| ( avasesA jahA neraiyA,) zeSa jIva nArakoM ke samAna (evaM te jIvegidiyavajjA) isa prakAra samuccaya jIvoM aura ekendriyoM ko choDakara (tiNNi tiNNi bhaMgA) tIna tIna bhaMga (savvattha bhANiyavyatti) saba jagaha kahane cAhie iti / (jAva micchAdasaNa salle ) yAvat mithyAdarzanazalya (evaM egattapohattiyA chattIsaM daMDagA ho ti) isa prakAra ekAtva aura pRthakUtva saMbaMdhI chattIsa daMDaka hote haiN| ___TIkArthaH- isase pUrva prANAtipAta se lekara mithyAdarzanazalyataka aThAraha pApasthAnoM ko lekara jIvoM kI kriyAoM kA nirUpaNA kiyA gayA haiN| gautama ! yA sAta pratiyonA 55 thAya che. ( ahavA sattaviha baMdhagA ya aThavihabaMdhagA ya) athavA ghaNA sAta prakAranI prakRtinA bAka hoya che ane eka ATha prakRtino bandhaka DAya che (ahavA sattavihabaMdhagA ya avihabaMdhagA ya) athavAgha sAta 2nI pratiyAnAma: ane ghaNA ATha prakRtinA baMdhaka hoya che. (evaM asurakumArA vi jAva thaNiyakumArA) merI mAre masurabhAra bhane nAgabhArathI sAdhane yAvat stanitabhA2 paryanta za (puDhavi Au teuvAuvaNapphaikAIyA ya,) vii||54, 2054||yi, te424|| thi, vAyuAyi mane vanaspatiyi 595 ( ee samve vi jahA ohiyA jIvA) // athA bhauSita yonasamAna ( avasesA jahA neraiyA) zeSa nAnA samAna ( evaM te jIvegidiyavajjA ) te mA prakAre samukhyaya 7o ane mendriyo sipAya ( tiNNi tiNNi bhaMgA) traNa ! ma ( savvattha bhANiyavvAtta ) madhe 45 medhye ( jAva micchAdasaNasalle ) yAvat mithyAzana zalya (evaM egattapohattiyA chattIsa daMDagA hoti ) me gare 4.5 pRthakava saMbandhI chatrIsa daMDaka thAya che. TIkArya-AnAthI pahelAM prANAtipAtathI laIne mithyAdarzana zalya sudhI aDhAra pApa zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #44 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 22 sU. 3 karmabandhanirUpaNam pANAivAeNaM kai kammapagaDIo baMdhai ?' he bhadanta ! jIvaH khalu prANAtipAtena kati karmaprakRtI baMdhnAti ? bhagavAnAha--'goyamA !' he gautama ! 'sattavihabaMdhae vA aTThavihabaMdhae vA' jIvaH prANAtipAtAdhyavasAyena kadAcit sapta vidhakarmabandhako vA bhavati, kadAcida aSTavidhakarmabandhako vA bhavati, tatra AyurvandhavirahakAle saptavidhabandhakatvam . AyurghandhakAle cASTavidhabandhakatvamavagantavyam 'evaM neraie jAva niraMtara vemANie' evam-ekatvaviSayakasamuccayajIvoktarItyA ekatvaviziSTo nairayiko yAvat asurakumArAdi bhavanapatiH pRthivIkAyikAyekendriyo dvIndriyastrIndriyazcaturindriyaH paJce. ndriya tiryagyoniko manuSyo vAnavyantaro jyotiSko vaimAnikazcApi prANAtipAtAdhyava aba unhIM aThAraha pApasthAnoM ko Azraya karake ekavacana prayogakA aura bahuvacanakA prayoga dvArA jIvoM ke karmabaMdhana ko prarUpaNA kI jAtI hai___ zrIgautamasvAmI--he bhagavan ! (eka) jIva prANAtipAta se kitanI karmaprakRtiyoM kA bandha karatA hai? zrIbhagavAn-he gautama ! jIva prANAtipAta ke dvArA kadAcit sAta karmaprakRtiyoM kA bandha karatA hai aura kadAcita ATha karmaprakRtiyoM kA bandha karatA hai / Ayukarma jIvana meM eka hI bAra baMdhatA hai aura usake baMdha meM antarmuhUrta kAla hI lagatA haiM / ataH jIva jaba Ayukarma kA bandha nahIM karatA taba saba karma prakRtiyoM kA bandhaka hotA hai aura jaba Ayukarma kA bandha karatA hai, taba ATha karma prakRtiyoM kA bandhaka hotA hai| eka samuccaya jIva kI bhAMti eka nAraka, eka eka asurakumAra Adi bhavanapati tathA pRthvIkAyika Adi ekendriya, eka dvIndriya, eka trIndriya, eka caturindriya eka paMcendriya tiryaMca, eka manuSya, eka vAnavyantara, eka jyotiSka, aura eka sthAnane laIne jIvonI kriyAonuM nirUpaNa karAyuM che. have teja aDhAra pAmasthAnano Azraya karIne ekavacana praga ane bahuvacananA prAga dvArA jIvonA karmabandhanI prarU paNa karAya che. zrI gautamasvAmI -he bhagavan! eka jIva prANAtipAtathI keTalI karma prakRtine anya re cha ? zrI bhagavAna-he gatama! jIva prANAtipAta dvArA kadAcita sAta karma prakRtine banya kare che, ane kadAcita ATha karma prakRtino bandha kare che. Ayukama jIvanamAM eka ja vAra baMdhAya che, ane tenA banthamAM antarmuhUrta kALaja lAge che. ataH jIva jyAre Ayukarma ne banyuM nathI karatA tyAre sAta karma prakRtine badhaka bane che. eka samuccaya jIvanI jema eka nAraka, eka asurakumAra Adibhavanapati tathA pRthvIkAyika Adi ekendriya, eka dvIndriya eka trIndriya eka caturindriya eka pacendriya tiryaca, eka manuSya, eka vAtavyantara, eka jyotiSka ane eka vaimAnika paNa prANAtipAtanA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #45 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre sAyena AyurbandhavirahakAle saptavidhakarmabandhako bhavati, AyurvandhakAle tu aSTavidha karma bandhako bhavati ityevamekatva viSayaM karmabandhatvamuktam / / ___ atha vahutvaviSayaM karmabandhatvaM prarUpayitumAha-'jIvA NaM bhaMte ! pANAivAe NaM kai kammapagaDIo baMdhati ?' he bhadanta ! jIvAH khalu prANAtipAtena prANAtipAtAdhyavasAyena kati karmaprakRtIH badhnanti ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama !' 'sattaviha baMdhagA ya, aTThavihabaMdhagA ya' sAmAnyato jIvAH saptavidhakarmabandhakA api bhavanti aSTavidhakarmabandhakA api bhavanti sadaiva bahutvena upalabhyamAnatvAt, ata ubhayavidhabandhakatve bahuvacanaviSayaka eka evAbhilApo'vagantavyaH atha nairayikAdInAM bahutvaviSaye vaimAnika bhI prANAtipAta ke dvArA sAta athavA ATha karmaprakRtiyoM kA bandhaka hotA hai| arthAt AyubaMdha na karane ke samaya sAta prakRtiyoM kA aura AyubaMdha ke samaya ATha prakRtiyoM kA bandha karatA hai| yaha ekatva kI apekSA se arthAta eka-eka jIva kI apekSA se karmaprakRtiyoM kA bandha kahA gayA hai| aba bahutva kI vivakSAse arthAt aneka jIvoM ko lekara karma bandha kI prarUpaNA kI jAtI hai-- zrIgautamasvAmI-he bhagavan ! (aneka) jIvAtmAoM prANAtipAta ke dvArA kitanI karmaprakRtiyoM kA bandha karate haiM ? zrIbhagavAn-he gautama ! sAmAnyataH jIva sAta karma prakRtiyoM kA bhI baMdha karate hai, aura ATha karmaprakRtiyoM kA bhI baMdha karate haiM, kyoMki sAta kA baMdha karanevAle aura ATha kA baMdha karane vAle sadaiva bahuta pAye jAte haiM / ata eva donoM jagaha bahuvacana kA prayoga kiyA jAtA hai| ___ aba nAraka Adi viziSTa jIvoM ke viSaya meM tIna prakAra ke abhilApa kA pratipAdana karane ke lie kahate hai ? dvArA sAta athavA ATha kama prakRtiryAne baMdha kare che. arthAta Ayu bandhana karavAnA samaye sAta prakRtine ane AyubandhanA samaye ATha prakRtione babdha kahela che. have bahutvanI vivakSAthI arthAta aneka jene laIne karma bandhanI prarUpaNa karAya che zrI gautamasvAmI-he bhagavan (aneka) jIva prANAtipAtanA dvAre keTalI kama prakRtine anya re che. zrI bhagavAna-he gautama! sAmAnyataH jIva sAta karma prakRtiyone paNa baMdha kare che ane ATha karma prakRtiyAne paNa baMdha kare che kema ke sAtane baMdha karanArA ane AThane baMdha karanArA sadaiva ghaNA maLI Ave che.tethI ja banne jagyAe bahuvacanano prayoga karAele che have nAraka Adi viziSTa jIvanA viSayamAM traNa prakAranA abhilApanuM pratipAdana karavAne mATe kahe che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #46 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 22 sU. 3 karmavandhanirUpaNam abhilApatraya pratipAdayitumAha-neraiyA Na bhate ! pANAivAeNaM kai kammapagaDIo baMdhaMti ?' he bhadanta ! narayikAH khalu prAgAtipAtena-prANAtipAtAdhyavasAyena kati karma prakRtIH badhananti? bhagavAnAha-'goyamA! he gautama ! savve vi tAva hojjA sattaviha baMdhagA' sarve'pi tAvat nairayikA bhaveyuH saptavidhakarmabandhakAH, mAraNapariNAmapariNatAnAM sadaiva bahutvenopalabhyamAnAnAM saptavidhakarmabandhakatvasyAvazyaMbhAvitvAta. tasmAt yadA eko'pi nairayiko'STavidhakarmabandhako nopalabhyate tadA 'sarve'pi tAvad bhaveyuH saptavidhabandhakAH' iti prathamo'bhilApo'vaseyaH. yadA tu narayiko'STavidhakarmavandhakaH, tadanye sarve nairayikAH saptavidhakarma vandhakA upalabhyante tadA-'saptavidhabandhakAzca aSTavidhabandhakazca' ityevaM dvitIyamabhilApaM pratipAdayitumAha-'ahavA sattavihavaM dhagA ya, zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! nArakajIba prANAtipAtake dvArA kitanIkarma prakRtiyoMkA baMdha karata haiM ? / zrI bhagavAn-he gautama ! kadAcit sabhI nAraka sAta karma prakRtiyoM ke bandhaka hote haiM, kyoMki jaba ve mAraNa paryAya meM pariNata hote haiM, arthAt mAra kATa meM lage rahate haiM ! taba ve avazyahI sAta prakRtiyoM kA bandha karate haiM / isa prakAra jaba eka bhI nAraka ATha prakRtiyoM kA bandhaka nahIM hotA taba sabhI nAraka sAta karmaprakRtiyoM ke hI bandhaka hote haiM / yaha pahalA abhilApa-vikalpa haiM / jaba koI eka nAraka ATha karmaprakRtiyoM kA bandhaka hotA hai aura usake sivAya sabhI nAraka sAta karmaprakRtiyoM kA bandha karate haiM, taba yaha kahA jAtA hai ki bahuta nAraka sAta prakRtiyoM ke bandhaka aura eka ATha prakRtiyoM kA bandhaka hotA hai| isa prakAra ke dUsare abhilApa kA pratipAdana karane ke liye kahate haiM - athavA bahuta saptavidha bandhaka hote hai aura eka nAraka aSTavidha baMdhaka hotA hai| zrI gautamasvAmI- he bhagavana! nAraka jIva prANAtipAta dvArA keTalI kama prakRtino zrI bhagavAna-he gautama! kadAcita badhA nAraka jIva sAta karma prakRtinA bandhaka hoya che, kemake jayAre te nAraka cha mAraNa paryAyamAM pratiSThita hoya che, arthAt mAravA kApavAmAM lAgyA rahe che tyArathI avazya ja sAta prakRtine badha kare che. e prakAre jayAre eka paNa nAraka ATha prakRtinA bardhaka nathI thatA tyAre badhA nAraka sAta kama prakRtinA ja bandhaka thAya che. A pahelo abhilApa vikalpa che. jyAre koI eka nAraka jIva ATha karmaprakRtiyono bandhaka hoya che ane tenA sivAya badhA nAraka sAta prakRtino bandha kare che. tyAre Ama kahevAya che ke ghaNu nAraka sAta prakRtinA bandhaka ane eka ATha prakRtine badhaka che. e prakAranA bIjA abhilApanuM pratipAdana karavAne mATe kahe che, athavA ghaNA saptavidha bandhaka hoya che. ane eka nAraka aSTavidha bandhaka hoya che, kintu jyAre ghaNA badhA nAraka zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #47 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre aTTavihabaMdhae ya' athavA saptavidhabandhakAzca bahavo nairayikA bhavanti, ekavASTavidhabandhako bhavati, yadA tu bahavo narayikA aSTavidhakarmabandhakA api upalabhyante tadA punarubhayatrApi bahuvacanaviSayakaM tRtIyamabhilApamAha-'ahavA sattavihabaMdhagA ya aTThavihaba'dhagA ya' athavA bahavo nairayikAH saptavidhakarmabandhakAzca bhavanti, bahavazcaiva nairayikAH aSTavidhakarmabandhakAzca bhavanti evamasurakumArA diSvapi abhilApatrayaM vyapadizannAha 'evaM asurakumArA vi jAva thaNiyakumArA' evam bahutvaviziSTA nairayikA iva asurakumArA api yAvat-nAgakumArAH, suvarNakumArAH, agnikumArAH, vidyutkumArAH,udadhikumArAH, dvIpakumArAH, dikkumArAH, pavanakumArAH, stanitakumArAthApi bahutvaviziSTA upayukta rItyaiva sarve'pi tAvat saptavidha karmabandhakA bhaveyuH, iti prathamo bhaGgaH athavA 'saptavidhakarmabandhakAzca sarve, ekazca aSTavidhakarmabandhakaH' ityevaM dvitIyo bhaGgaH, athavA 'bahavaH kintu jaba bahuta se nAraka ATha karmaprakRtiyoM ke bhI bandhaka pAye jAte haiM, taba donoM ke sAtha bahuvacana kA prayoga karate hue tIsarAabhilApa karate hai:athavA bahuta se nAraka sAta prakRtiyoM ke bandhaka hote haiM aura bahuta se ATha prakRtiyoM ke bhI bandhaka hote haiM / tAtparya yaha hai ki kisI samaya sabhI nAraka sAta prakRtiyoM kA bandha karanevAle pAye jAte haiM, kisI samaya meM eka nAraka ATha karmaprakRtiyoM kA bandha karatA hai aura zeSa saba sAta kaa| kabhI kabhI bahuta se nAraka sAta kA bhI aura bahuta se nAraka ATha kA bhI bandha karanevAle pAe jAte haiN| asurakumAroM ke viSaya meM bhI isI prakAra ke tIna vikalpa hote haiM / unakA nirdeza karate haiN| isI prakAra asurakumAra yAvat stanitakumAra, arthAt nArakoM ke samAna asurakumAra, nAgakumAra, suvarNakumAra, agnikumAra, vidyutakumAra, udadhikumAra dvIpakumAra, dizAkumAra, pavanakumAra aura stanitakumAra bhI kabhI kabhI sabhI sAta karma prakRtiyoM ke bandhaka hote haiM, kabhI kabhI eka jIva ATha kA aura zeSa saba sAta A karmaprakRtinA paNa bandhaka maLI Ave che. tyAre bannenI sAthe bahuvacanane praga karavA chatAM paNa trIje abhilApa kare che-athavA ghaNu badhA nAraka chevo sAta prakRtine bandhaka hoya che ane ghaNuM ATha prakRtinA paNa bandhaka hoya che. tAtparya e che ke koI samaye badhA nAraka sAta prakRtino bandha karavA vALA maLI Ave che, kaI samayamAM koI eka nAraka ATha karma prakRtino bandha kare che ane zeSa badhA sAtano. kayAreka kayAreka ghaNuM nAka sAtane paNa ane ghaNu badhA nAraka AThane paNa baMdha karavAvALA maLI Ave che. asurakumAronA viSayamAM paNa eja prakAre traNa vikalpa thAya che. teno nirdeza kare che-eja prakAre asurakumAra yAvat svanitakumAra arthAt nArakanI samAna asurakumAra, nAgakumAra, suvarNakumAra, agnikumAra, vidyakumAra, udadhikumAra, dvIpakumAra, dizAkumAra, pavanakumAra, ane svanitakumAra, paNa kayAreka kayAreka badhA sAta karma prakRtinA baka hoya che, kayAreka kyAreka eka jIva AThano ane zeSa sAtanA badhaka hoya che ane kayAreka zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #48 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 22 sU. 3 karmabandhanirUpaNam saptavidhakarma bandhakAH bahava evASTavidhakarmabandhakAH ! ityevaM tRtIyo bhaGgo'vaseyaH, 'puDhaviAuteuvAuvaNapphaikAiyA ya, ee savve vi jahA ohiyA jIvA' pRthivyaptejo vAyuvanaspatikAyikAzca ete pazcApi ekendriyAHsarve'pi bahutvaviziSTA yathA audhikA:samuccayA jIvAH pratipAditAstathA pratipattavyAH, ubhayasyApi saptavidhakarmabandhasya bahuvacanena eka eva bhaGgo'vaseya iti bhAvaH, pRthivI kAyikAdInAM paJcAnAmapi mAraNapariNAmapariNatAnAM pratyeka saptavidhabandhakAnAmaSTavidhabandhakAnAJca sarvadaiva bahutvenopalabhyamAnatvAt, 'avasesA jahA neraiyA' avazeSAH dvIndriya trIndriya caturindriyapaJcendriyatiryagyonikamanuSyavAnavyantarajyotiSkavaimAnikAH yathA nairayikA bahutva viziSTAH pUrvoktarItyA abhilApatrayeNoktAstathaiva abhilApatrayeNa vaktavyA ityabhiprAyeNAke bandhaka hote haiM aura kabhI kabhI bahuta se sAta ke tathA bahuta se ATha ke badhaka hote hai| isa prakAra asurakumAra Adi dasoM bhavanapatiyoM ke viSayameM bhI tInoM vikalpa hote haiN| ___pRthvIkAyika, apakAyika, tejaskAyika, vAyukAyika aura vanaspatikAyika ye pAMcoM ekendriya jIva sAmAnya jIvoM kI taraha hI karma prakRtiyoM ke bandhaka hote haiM, arthAt aneka sAta prakRtiyoM kA baMdha karanevAle hote haiM aura aneka ATha prakRtiyoM kA baMdha karanevAle bhI hote haiM / ina pRthvIkAyika Adi meM yahI eka bhaMga hotA hai, kyoMki inameM sAta karmaprakRtiyoM kA bandha karanevAle bhI sadaiva vahuta jIva hote haiM aura ATha prakRtiyoM kA baMdha karanevAle bhI sadaiva pAye jAte haiN| zeSa jIvoM kA kathana nArakoM ke samAna hI samajhalenA cAhie, arthAt dvIndriya trIndriya, caturindriya, paMcendriyatiryaca, tathA manuSya, vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika jIva nArakoM ke samAna karmaprakRtiyoM kA bandha karate haiN| ina saba meM nArakoM ke samAna tIna bhaMga hote haiM / yahI bAta Age spaSTa kI gaI hai, nAraka, kyAreka ghaNA sAtanA tathA ghaNA AThanA bandhaka hoya che e prakAre asurakumAra Adi daza bhavanapatinA viSayamAM paNa traNa vikalpa thAya che. pRthvIkAyika, apUkAyika, tejaskAyika, vAyukAyika, ane vanaspatikAyika A pAMce ekendriyajIva sAmAnya jIvonI jemaja karmaprakRtiyonA badhaka hoya che arthAta aneka sAta prakRtine badha karanArA hoya ane aneka ATha prakRtine baMdha karanArA hoya che. A pRthvIkAyika AdimAM A eka bhaMga thAya che, kemake temanAmAM sAta karma prakRtinA badha karanArA paNa sadaiva ghaNa maLe che. - zeSa jIvana kathana nArakanI samAna samajavuM joIe, arthAt dvIndriya, trIndriya, caturindriya, paMcendriya, tiryaMca, manuSya,vanavyantara, tiSka ane vaimAnika jIva nArakonI samAna karmaprakRtiyo ne bandha kare che. e badhAmAM nArakenA samAna traNa bhaMga thAya che. eja vAta AgaLa spaSTa karI che-nAraka asurakumAra, dvIndriya, trIndrika, caturindriya, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #49 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre tidizannAha-'evaM te jIvegidiyavajjA tiNNi tiNi bhaMgA sambattha bhANiyavvatti' evam-uktarItyA te uparyuktA nairayikAsurakumAradvitricatuHpaJcendriyatiryagmanuSya vAnavyantarajyotipkavaimAnikaviSayAH samuccaya jIvakendriyavarjAstrayastrayo bhaGgAH sarvatra bhaNitavyA iti, evaM yathA ca prANAtipAtena ekatvabahutvAbhyAM dvau daNDako prati pAditau tathA sarvapApasthAnairapi mRpAvAdAdibhiH pratyekaM dvau dvau daNDako ekatvabahutvaviSayo pratipAdanIyau tadatidizamAha-'jAva' micchAdasaNasalleNaM' yAvat mRSAvAdena adattAdAnena maithunena parigraheNa krodhena mAnena mAyayA lobhena premNA doSeNa kalahena abhyAkhyAnena paizunyena paraparivAdena aratiratyA mAyAmRSeNa, mithyAdarzanazalyeneti, sarva saMmelanena kiyanto daNDakAH saMbhavantIti jijJAsAyAmAha' evaM egattapohattiyA chattIsa daMDagA hoti' evam-uktarItyA ekatvabahutvasambandhinaH SaTutriMzaddaNDakA bhavanti, aSTAdaza pApasthAnAnAM dvAbhyAM guNane SaTtriMzatsaMkhyAyAH sadbhAvAt ||suu. 3 // karmabandhahetu kriyAvizeSavaktavyatA mUlam- "jove Na bhaMte ! NANAvaraNijjaM kammaM baMdhamANe kai kirie? goyamA! siyatikirie, siya cau kirie, siya paMcakirie, anurakumAra, dvIndriya, trIndriya, caturindriya, paMcendriyatiryaca, manuSya, vAnavyantara jyotiSka, aura vaimAnika, arthAt samuccaya jIvoM aura ekendriyoM ko choDakara sabhI jIkoM meM tIna tIna bhaMga samajhane cAhie / jisa prakAra prANAtipAta se ekavacana aura bahuvacana ko lekara do daNDakoM kA pratipAdana kiyA gayA hai, usI prakAra mRSAvAda adattAdAna Adi sabhI pApasthAnako se bhI do do daNDaka samajha lene cAhie / yahI bAta Age kahI gayI hai, mRpAvAda, adattAdAna, maithuna, parigraha, krodha, mAna, mAyA, lobha, prema, dveSa, kalaha, abhyAkhyAna, vaizunya, paraparivAda, arati-rati, mAyAmRSA aura mithyAdarzana zalya, ina sabako lekara do do daNDaka hote haiN| isa prakAra aThAraha pApasthAnakoM saMbaMdhI ekatva aura bahatva kI apekSA se chattIsa daNDaka hote haiN| // sU. 3 // paMcendriya tiryaMca, manuSya, vAnavyantara, jyotiSka ane vaimAnika arthAt samuccaya jIvo ane ekedriyanA sivAya badhA mAM traNa bhaMga samajavA joIe. je prakAre prANAtipAtathI eka vacana ane bahuvacanane laIne be daMDa nuM pratipAdana karyuM che, eja prakAre mRSAvAda Adi badhAM pApasthAnothI paNa be-be daMDaka samajI levA neza mevAta mAga 9sI cha-bhRpAvAda, mahattAhAna, bhaithuna, parizraDa, adha, mAna, bhAyA. bha. sAla dveSa. 413-7yosa salyAjyAna. paizunya. 525rivAda. 242ti-2ti. mAyAmRSA ane mithyAdarzanazalya A badhA ne laIne be-be daMDaka thAya che. e prakAre aDhAra pApa sthAnake saMbadhI ekatva ane bahatvanI apekSAthI chatrIsa daMDaka thAya che. sU. 3yA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #50 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 22 sU. 1 karmabandhanahetukriyAvizeSanirUpaNam evaM naraie jAva vemANie jIvA NaM bhaMte ! NANAvaraNijja baMdhamANA kai kiriyA ? goyamA ! siya ti kiriyA, siya cau kiriyA, siya paMca kiriyA vi, evaM neraiyA niraMtarajAva vemANiyA, evaM darisaNAvaNijjaM vedaNijjaM mohaNije AuyaM nAma gAtaM aMtarAiyaM ca aTTavihakammapagaDIo bhANiyavAo. egattapottiyA solasa daMDagA bhavaMti, jIve gaM bhate! jovAo kai kirie ? gAyamA ! siya ti kirie siya cau kirie, siya paMca kirie, siya akirie jIve NaM bhaMte neraiyAo kai kirie ? ''goyamA 'siya tikirie, siya carie, siya akirie evaM jAva thaNiyakumArAo, puDhavikAiyAo AukAiyAo teukAiyAo vAukAiyavaNapphaikAiyabeiM diyateidiyavauridiyapaMciditirikkhajoNi yamaNussAo jahA jIvAo, vANamaMtarajoisiya vemANiyAo jahA neraiyAo. jIve NaM bhaMte! jIvehi to kaikirie ? goyamA ! siya ti kirie, siya cau kirie siya paMcakirie siya akirie. jIve NaM bhaMte ! neraiehi to kai kirie ? goyamA ! siya tikirie, siya cau kirie, siya akirie, aivaM jaheva paDhamA daMDao tahA eso bitio bhANiyavvo jAva vemANiyatti, jIvA NaM bhaMte ! jIvAo kaikiriyA? goyamA ! siya tikiriyA vi, siya cau kiriyA vi, siya paMcakiriyA vi. siya akiriyA vi, jIvANaM bhaMte ! neraiyAo kai kiriyA ? goyamA ! jaheva AdilladaMDao taheva bhANiyavvo, jAva vemANiyatti, jIvA NaM bhaMte ! jIve hito kaikiriyA ? goyamA ! tikiriyA vi caukiriyA vi paMcakiriyA vi akiriyA vi, jIvA NaM bhaMte neraiehito kakiriyA ? gAyamA tikiriyA caukiriyA akiriyA, asurakumArehitA vi evaM ceva jAva vemANiehito, orAliyasarIrehitA jahA jIvehito, neraieNaM zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #51 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre bhaMte jIvAo kai kirie? goyamA siyatikirie, siya caukirie, siya paMcakirie, neraieNaM bhaMte neraiyAo kaI kirie? goyamA siya tikirie,siya cau kirie,evaM jAvavemANiehito.navaraM neraiyassa nera iehitA devehitAya paMcamA kiriyA sthi,neraiyA NaM bhaMte! jIvAo kai kiriyA? goyamA! siya tikiriyA. siya caukiriyA, siya paMca kiriyA, evaM jAva vemANigAo,navaraM neraiyAo devAo ya paMcamA kiriyA natthi, neraiyANaM bhaMte jIvehito kaikiriyA! goyamAtikiriyAvi caukiriyA vi paMrcAkariyA vi, neraiyANaM bhaMte ! neraiehito kA kiriyA ? goyamA! tikiriyA caukiriyA evaM jAva vemANiehitA, navaraM orAliyasarIrehiMto jahA jIvehi to, asura kumAre Na jIvAo kai kirie ! gogamA ' jaheva neraie cattAri daMDagA taheva asurakumAre vi catvAri daMDagA bhANiyavvA. evaM ca uvaujiuNaM bhANiyavvaM ti. jove maNUse ya akirie vuccai, sesA akiriyA na vuca ti. savvajIvA ArAliyasarIrehitA paMcakiriyA neraiyadevehi to paMcakiriyA Na buccaMti, evaM ekke kajIvapade cattari cattAri daMDagA bhANiyavvA, evaM eyaM vi daMDagasaMyaM savve vi ya jI vAdIyA daMDagA" ||suu. 4 // chAyA-jIvaH khalu bhadanta ! jJAnAvaraNIyaM karma badhnan katikriyaH ? gautama ! syAt trikriyaH, syAt catuSkriyaH, syAt paJcakriyaH, evaM nairayiko yAvada vaimAnikaH, karmabandha hetu kriyA vizeSa zabdArtha:-(jIve NaM bhaMte ! NANAvaraNijjaM kammaM baMdhamANe kai kirie ?) he bhagavan ! jJAnAvaraNakarma ko bAMdhatA huA jova kitanI kriyAoMvAlA hotA hai ? (goyamA! siya tikirie) he gautama! kadAcit tIna kriyAvAlA (siya caukirie) kadAcit cAra kriyAvAlA (siya paMca kirie) kadAcit pAMca kriyAvAlA (evaM neraie karmabandha hetu kriyA vizeSa zAya- (jIve NaM bhaMte! NANAvaraNijja kammaM baMdhamANe kai kiriMga) he bhagavan ! sAnAya295 mana mAMdhI he pakSI DiyAmApADAya che ? ( goyamA ! siya tikirie) : gautama! hAthita yiApANI (siya caukirie) 4Ayita thA2 yAvANI (siya paMca kirie) zayita pAya liyAcANA, (evaM neraie jAva vemANie) me re nA24 yAvat vaimAni zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #52 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 22 sU. 2 karmabandhahetukriyA vizeSa nirUpaNam 39 jIvAH khalu bhadanta ! jJAnAvaraNIyaM badhnantaH katikriyA: ? gautama ! syAt trikriyAH syAt catuSkriyAH syAt pazcakriyA api evaM nairayikA nirantaraM yAbada vaimAnikAH, evaM darzanAvaraNIyaM vedanIya mohanIyam AyuSyaM nAma gotram antarAyaJca aSTavidhakarmaprakRtayo bhaNitavyAH, ekatva pRthaktvakAH SoDaza daNDakA bhavanti, jIvaH khalu bhadanta ! jIvAt kati kriyaH ? gautama ! syAt trikriyaH syAtcatuSkriyaH syAt paJcakriyaH syAd akriyaH, jIvaH khalu bhadanta ! nairayikAt katikriyaH ? gautama ! syAt trikriyaH syAt jAva mANie) isI prakAra nAraka yAvat vaimAnika | ( jIvA NaM bhaMte ! NANAvara NijjaM baMdhamANA kai kiriyA ? ) he bhagavan ! jJAnAvaraNIya karma ko bAMdhate hue bahuta jIva kitanI kriyAvAle hote haiM ? ( goyamA ! yi tiriyA) kadAcit tIna kriyAvAle ( siya caukiriyA kadAcit cAra kriyAvAle ( siya paMcakariyA) kadAcit pAMca kriyAvAle ( evaM neraiyA niraMtaraM jAva mANiyA ) isI prakArase nAraka jIvo lagAtAra yAvat vaimAnika / evaM darisaNAvara NijjaM ) isI prakAra darzanAvaraNIyakarma ko (veyaNijjaM ) vedanIya ko ( mohaNijjaM ) mohanIya ko (AuyaM) Ayukarma ko (nAma) nAmakarma ko (go) gotrakarma ko ( aMtarAiyaM ca) aura antarAyakarma ko (aTThaviha kammapagaDIo) ATha prakAra kI karmaprakRtiyAM (bhANiyavvAo ) kahanI cAhie ( egattapohattiyA solasa daMDagA bhavati) ekavacana aura bahuvacana se solaha daNDaka hote haiM / ( jIveNaM bhaMte ! jIvAo kaI kiriyA ? ) he bhagavan ! jIva ke nimitta se jIva feart kriyAvAlA hotA hai ? ( goyamA ! siya tikirie ) he gautama kadAcit tIna kriyAvAlA (siya caukirie) kadAcit cAra kriyAvAlA (siya paMcakarie) kadAcita pAMcakriyAvAlA ( siya akirie) kadAcit kriyArahita hotA hai / (jIvANaM bhaMte! NANAvaraNIjjaM baMdhamANA kaI kiriyA ? ) he bhagavan! jJAnAvaraNIya urbhane pAMghatA mevA ghAlavA DeMTalI DiyAvAjA hoya che? (goyamA siya ti kiriyA ) uhAyita traSNu kriyAvALA ( siya ca kiriyA ) hAthit yAra diyAvANA (siya paMca kiriyA ) uhAnthita pAMtha DDiyAvANA ( evaM neraiyA nitaraM jAva vaimANiyA ) mena amare nA24 nirantara yAvat vaibhAni ( evaM darisaNAvaraNijjaM ) me prAre harzanavaraNIya bhane (veyaNijjaM ) peTUnIyane (mohaNijjaM ) bhohanIyane (AuyaM) AyurmAne ( nAmaM ) nAma bhane ( goMttaM ) gotrarbhane ( aMtarAiyaM ca ) ane antarAya ne (ahikammapagaDIo) mAha aAranI urbha adhRtiyo (bhANiyantrAo) Deva ye (egattapohattiyA solasa daMDagA bhavaMti ) mvayana bhane mahuvacanathI sosa haiM use thAya che ( jIveNa bhaMte! jIvAo kai kiriyA ? ) De lagavan ! bhavanA nimittathI lava DeMTalI DiyAvAjA hoya che ? (goyamA ! siya ti kirie) he gautama! uhAyita RDiyAvANA (siya cau kirie) uhAtiyAra diyAvANA ( siya paMca kirie ) uhAyita pAMca DiyAvANA ( siya akirie ) 46| - cita kriyA rahita hAya che zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #53 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre 9 catuSkriyaH syAt akriyaH evaM yAvat stanitakumArAt pRthvIkAyikAd aSkAyikAt tejaskAyikAd vAyukAyikavanaspatikAyikadvIndriyatrIndriyacaturindriya paJcandriyatiryagyonikamanuSyAd yathA jIvAt vAnavyantarajyotiSka vaimAnikAd yathA nairayikAt, jIvaH khalu bhadanta ! jIvebhyaH katikriyaH ? gautama! syAt trikriyaH syAt catuSkriyaH syAtpaJcakriyaH syAd akriyaH, jIvaH khalu bhadanta ! nairayikebhyaH katikriyaH gautama ! syAt trikiya: syAt catuSkriyaH syAd akriyaH : evaM yathaiva prathamo daNDaka ( jIveNa bhaMte ! neraiyAo kai kirie) he bhagavan ! jIva narakake nimitta se kitanI kriyAvAlA hotA hai ? (goyamA ! siya tikirie, siya caukirie, siya akirie) he gautama ! kadAcit tIna kriyAvAlA, kadAcit cAra kriyAvAlA, kadAcit kriyArahita / ( evaM jAva thANiyakumArao) isI prakAra yAvat stanitakumAra se (puvaDhi kAiyAo) pRthvIkAyika se (AukkAiyA o) aprakAyika se (te ukkAiyA o) tejaskAyika se (vAukkA iyavaNa phaikAiya bedaMdiyate iMdiya cauriMdiya paMciMdiya tirikkha joNiyamaNussAo ) vAyukAyika, vanaspatikAyika dvIndriya, trIndriya, caturindriya, paMcendriyatiyaMca, manuSya se ( jahA jIvAo ) jaise jIva se (vANamaMtara joisiyavemANiyAo jahA neraiyAo) vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnikase jaise nAraka se / ( jIve NaM bhaMte! jIverhito kai kirie ? ) he bhagavan ! jIva jIvoM ke nimitta se kitanI kriyAvAlA hotA hai ? ( goyamA ! siya tikirie) he gautama kadAcit tIna kriyA vAlA (siya caukirie) kadAcit cAra kriyA vAlA (siya paMcakirie) kadAcit pAMcakriyA vAlA (siya akirie) kadAcit kriyArahita / ( jIve NaM bhaMte ! desert at fare) he bhagavan ! jIva nArakoM se kitanI kriyAvAlA hotA haiM ? 40 (jIveNa bhaMte! neraiyAo kai kirie) he bhagavan ! kava nAraunA nimittathI DeMTalI DityA - vAjA hoya che ? (goyamA ! siya tikirie, siya caukirie, siya akirie) he gautama ! 5cit traNa kriyAvALA. kadAcit cAra kriyAvALA, kadAcit kriyArahita ( evaM jAva thaNiyakumArAo ) the are yAvat stanitakumArI ( puDhavikAiyAoM ) pRthvI viDathI ( AukAiyAo ) dhUmayisthI (teukAiyAoM) tensAyithI ( vAukAia vapha ikAiya beiM diyateI diya cauridiya paMciMdiya tirikkhajoNiyamaNussAo ) vAyuAyika, vanaspatiyika, dvIndriya, zrIndriya, yaturindriya, paMcendriya tiryaya, manuSyathI ( jahA jIvAoM) nepAlapatha (vANamaMtarajoisiyavemANiyAo jahA neraiyAo) pAnavyantara, jyotiSNuM mane vaibhAnijthI prema nAramyI (jIve Na bhaMte ! jIvehi to kai kirie) he bhagavan ! bhavenA apanA nibhitathI DeMTalI DDiyAvANA thAya che ? (goyamA ! siya ti kirie) he gautama! hAthita eDiyAvANA (siya ca kirie ) hAthita yAra diyAvANA hoya che (siMya paMca kirie) thita pAMyaDiyAvAlA (siya akirita) kadAcina kriyArahita paNa hAya che (jIveMNaM bhaMte! neraiehi to kai kirie ?) he bhagavan ! lava nAkaponAnibhittathI DeTalI DiyAvANA hoya che ? (goyamA siya ti kirie) he gautama uhAya traguDiyAvAlA (siya cau zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #54 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 22 sU. 4 karmabandhahetukriyAvizeSanirUpaNam 41 / stathA eSa dvitIyo Nitavyo yAvad vaimAnika iti, jIvAHkhalu bhadanta ! jIvAt ktikriyaaH| gautama! syAtU trikriyA api syAt catuSkriyA api, syAt paMcakriyA api,syAt akriyA api, jIvAH khalu bhadanta nairayikAt kati kriyAH? gautama ! yathaiva AdyadaNDakastathaiva bhaNitavyaH,yAvad vaimAnikAda iti, jIvA:khalu bhadanta!jIvebhya: kati kriyAH ? gautama! trikriyA api, catuSkriyA api paJcakriyA api, akriyA api, (goyamA ! siya tikirie) he gautama ! kadAcit tIna kriyAvAlA (siya caukirie) kadAcit cArakriyA vAlA (siya akirie) kadAcit kriyA rahita (evaM jaheva paDhamo daMDao) isa prakAra jaisA prathama daMDaka (tahA eso bitio bhANiyavyo) vaisA hI dUsarA daMDaka kahanA cAhie (jAva vemANiyatti) yAvata vaimAnika paryanta / (jIvA NaM bhaMte ! jIvAo kA kiriyA ?) he bhagavan ! bahuta jIva eka jIva se kitanI kriyA vAle hote haiM ? (goyamA ! siya tikiriyA vi) kadAcita tIna kriyAvAle bhI hote haiM (siya caukiriyA vi) kadAcit cAra kriyAvAle bhI (siya paMcakiriyA vi) kadAcit pAMca kriyAvAle bhii| (siya akiriyA) kadAcita akriyabhI hote haiM / (jIvA NaM bhaMte ! neraiyAo kai kiriyA ?) he bhagavan ! jIva nAraka ke nimitta se kitanI kriyAvAle hote haiM ? (goyamA ! jaheva Adila daMDao) he gautama! jaise pahalA daMDaka kahA hai (taheva bhANiyavvo) vaisA hI kahanA cAhie (jAva vemANiyatti) yAvat vaimAnika / (jIvANaM bhaMte ! jIvehito kai kiriyA ?) he bhagavan ! jIva jIvoM ke nimitta se kitanI kriyAoM vAle hote haiM ? (goyamA ! tikiriyA vi) he kirie) 4Aya yA ThiyAvANA (siya akirie) 4Aya liyAthI 2hita (evaM jaheva paDhamo daDao) mAzate ma par3eso 44 46yo che. (tahA esoM bitio bhANiyabdho,) me pramANe yA bhIla 64 59 vA. (jAva vemANiyatti,) yAvata mAni panta (jIvANaM bhaMte ! jIvAo kaikiriyA) 3 mAvana dhaamaa| 24 sI ThiyAvADAya cha? (goyamA! siya ti kiriyA vi) gautama! hAya trajiyAvANA 55 DAya che. (siya cau kiriyA vi) hAya yA2 uiyAvANA paNa hAya che. (siya paMca kiriyA vi!) hAya pAMya jiyAvA 55 hAya cha (siya akiriyA vi) hAya yAta paNa hAya che (jIvANa bhaMte ! neraiyAo kai kiriyA) bhagavan ! nA24nA nimittathI DeTA yAvA DAya cha? (goyamA ! jaheva AdilladaMDao) 3 gautama ma paDasA 64 yA che, (taheva bhANiyavvo) me pramANe mAna samayamA sabhA sevonasa (jAva vemANiyatti) hevA yAvat vaimAni 5- ( jIvANa bhaMte ! jIohiM to kai kiriyA ? ) he bhagavana 75 0vAnA nimittathA usI jiyAvAlaya che ? (goyamA ! tikiriyA vi) 3 gautama ! 15 yiAvAmA 59 (cau kiriyA vi! ) yA2 ddiyaayaa|| 57 (paMkiriyA vi,) pAMya yAcA 59 (akirayA vi) aDiya zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #55 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 42 prajJApanAsUtre jIvAH khalu bhadanta! nairayikebhyaHkati kriyAH? gautama! trikiyA:. catuSkriyA:akriyAH, asurakumArebhyo'pi evaJcaiva, yAvavaimAnikebhyaH,audArikazarIrebhyo yathA jIvebhyaH nairayikaH khalu bhadanta! jIvAt kati kriyaH ? gautama! syAt trikriyaH syAt catuSkriyaH, syAt pazcakriyaH nairayikaHkhalu bhadanta ! nairayikAt katikriyaH? gautama! syAt trikriyaH syAt catuSkriyaH, evaM yAvad vaimAnikebhyaH, navaraM naiyikasya nairayikebhyo devebhyazva gautama ! tIna kriyAvAle bhI (cau kiriyA vi) cAra kriyAvAle bhI (paMca kiriyA vi) pAMca kriyAvAle bhI (akiriyA vi) kriyA rahita bhI hote haiN| ___ (jIvA gaM bhaMte! neraiehi to kai kiriyA?) he bhagavan ! jIva nArakoM ke nimitta se kitanI kriyAvAle hote haiM? (goyamA ! tikiriyA. caukiriyA akiriyA) he gautama ! tInakriyA vAle, cArakriyA vAle aura kriyA rahita bhI hote haiN| (asurakumArehi to vi evaM ceva) asurakumAroM se bhI isI prakAra kA (jAva vemANiehito) yAvat vaimAnikoM se (orAliyasarIrehito jahA jIvehi to) audArika zarIravAloM ke nimitta se jaise jIvoM ke nimittase / __(neraie NaM bhaMte ! jIvAo kai kirie ?) he bhagavan ! nAraka jIva ke nimitta se kitanI kriyA vAlA hotA hai ? (goyamA ! siya tikirie) he gautama kadAcit tIna kriyA vAlA (siya caukirie) kadAcit cAra kriyAvAlA (siya paMca kirie) kadAcit pAMca kriyaavaalaa| (neraieNaM bhaMte ! neraiyAo kaikirie ?) he bhagavan ! nAraka jIva nAraka jIvoM ke nimitta se kitanI kriyA vAlA hotA hai? (goyamA ! siya ti kirie) he gautama ! kadAcita tIna kriyA vAlA (siya caukirie) kadAcita cAra kriyAvAlA (evaM jAva vemANiehito) isI prakAra yAvat vaimAnikoM ke nimitta se (navara) 59 DAya che. (jIvANa bhaMte ! neraiehite kai kiriyA) bhagavan yo nAnA nimittathI 32ii yA Doya che ( goyamA ti kiriyAM caukiriyA akiriyA) he gautama! trAsa kiyAvALA, cAra kriyAvALA ane kriyArahita _ (asurakumArehitA vi evaM ceva) asu24bhA2 vAthI pazu me04 4Are (jAva vemANiehito) yAvata vaimAnithI (orAliyasarIrehito jahA jIvehito) mori4 zarIravANAyAnA nimitathA jema jInA nimittathI (neraieNaM bhaMte! jIvAo kai kirie?) bhagavan nA24 nAnimittathI TasI yAvA thAya cha ? (goyamA ! siya ti kirie) he gautama 4Ayita guDiyAvANA (siya cau kirie ) Athit yAra ThiyAvA (siya paMca kirie ) hathita pAya ThiyAvANA (neraieNa bhaMte ! neraiyAo kai kirie ?) he lagavan ! nA24 21 nA24nA nimittathI TamI ThiyAvADaya cha ? (goyamA ! siya tikirie ) he gautama 4Ayita yAvAmA ( siya cau kirie ) 4Ayita yA2 ThiyAvA. (evaM jAva vemANiehito ) me zAre yAvat zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #56 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 22 sU. 4 karmabandhahetukriyAvizeSanirUpaNam paJcamI kriyA nAsti, nairayikAH khalu bhadanta! jIvAt kati kriyAH ? gautamaH syAt trikriyAH syAt catuSkriyAH,syAt pazcakriyAH, evaM yAvad vaimAnikAt, navaraM nairayikAt devAcca paJcamI kriyA nAsti, nairayikAH khalu bhadanta! jIvebhyaH kati kriyAH? gautama ! trikriyA api, catuSkriyA api, pazcakriyA aSi, nairayikAH khalu bhadanta ! nairayikebhyaH kati kriyA:? gautama! trikriyAH, catuSkriyAH, evaM yAvada vaimAnikebhyaH, navaram audArikazarIrebhyo yathA jIvebhyaH, asurakumAraHkhalu bhadanta! jIvAt kati kriyaH? gautama! vizeSa (neraiyassa neiehiM to devehiM to ya paMcamA kiriyA natthi) nArakako nArakoM ke aura devoM ke nimitta se pAMcavI kriyA nahIM hotI hai / (neraiyANaM bhate / jIvAo kai kiriyA) he bhagavan ! nAraka jIva ke nimittase kitanI kriyAvAle hote haiM ? (goyamA! siya tikiriyA) he gautama ! kadAcit tIna kriyAvAle (siya caukiriyA) kadAcit cArakriyA vAle (siya paMcakiriyA) kadAcit pAMca kriyAvAle (evaM jAva vemANiyAo) isI prakAra yAvat vaimAnikoM se (navaraM neraiyAo devAo ya paMcamA kiriyA natthi) vizeSa nAraka aura deva ke nimitta se pAMcavI kriyA nahIM hotii| (neraiyANaM bhaMte !jIvehi to kati kiriyA) he bhagavan ! nArakajIvoM ke nimitta se kitanI kriyA vAle hote haiM ? (goyamA ! tikiriyA vi, caukiriyA vi. paMcakiriyAvi) he gautama ! tona kriyAvAle bhI, cArakriyA vAle bhI, pAMca kriyA vAle bhii| __(neraiyA NaM bhaMte ! neraiehiMto kai kiriyA ?) he bhagavan ! nAraka nArakoM se nimitta se kitanI kriyAvAle hote haiM ? (goyamA ! tikiriyA, caukiriyA) he gautama ! tIna kriyA vAle aura cAra kriyA vAle (evaM jAva vemANiehito) vaimAninAnimittathI ( navara) vizeSa ( neraiyassa neraie hito devehito ya paMcamA kiriyA natthi ) nArakone nArakenA ane dezanA nimittathI pAMcamI kriyA nathI thatI (neraiyA Na bhaMte jIveo kai kiriyA ?) bhagavan! nA2404nAnimittathA TamI ThiyAvA DAya cha ? (goyamA ! siya tikiriyA) he gautama hAthita tra yAvA (siya caukiriyA) hAsthita yA2 DiyAvA. (siya paMca kiriyA) Dethita pAMya ziyAvANI ( evaM jAva vemANiyAo ) ma are yArat vaimAniDAnA nimittathI (navara neraiyAo devAo ya paMcamA kiriyA natthi) vizeSa nAnA mana hevonA nimittathA pAyabhI liyA nathI yatI (neraiyANa bhaMte ! jiivehite| kati kiriyA ) he bhagavan ! nA24 7panA nimittathI usI liyAvANA hoya cha ? (goyamA ! tikiriyA vi, cau kiriyA vi paMca kiriyA vi) 9 gautama! trae kiyAvALA, cAra kiyAvALApaNuM ane pAMca kriyAvALA paNa (neraiyA Na bhate! neraiehito kai kiriyA?) bhagavan naa23|| nAronA nimittathI zrI jiyAvA DAya cha ? (goyamA ! ti kiriyA, cau kiriyA) gautama! jaya liyApA, ane yAra yiAyANA (evaM jAya vemANiehito) me 42 yAvat vaimAnimethI (navara orAliyasa zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #57 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 44 prajJApanAsUtre yathaiva nairayi catvAro daNDakAstathaiva asurakumAre'pi catvAro daNDakA bhaNitavyAH, evaJcopayujya bhAvayitavyamiti, jIvo manuSyazca akriya ucyate zeSA akriyA nocyante sarvajIvA audArikazarIrebhyaH paJcakriyAH, nairayikadevebhyaH paJcakriyA nocyante, evam ekaikajIvapade catvArazcatvAro daNDakA bhaNitavyAH, evam etad daNDaka zatam sarve'pi caM jIvAdikA daNDakAH || su. 4 || isI prakAra yAvat vaimAnikoM se ( navaraM orAliyasarI rehiMto jahA jIvehiMto ) audArika zarIravAloM ke nimitta se jaise jIvoM ke nimitta se / ( amarakumAre NaM bhaMte ! jIvAo kai kirie ? ) he bhagavan ! asurakumAra deva jIva ke nimitta se kitanI kriyA vAlA hotA hai ? ( goyamA ! jaheba neraie cattAri daMDagA ) haiM gautama ! jaise nArakajIvoMke saMbaMdha meM cAradaNDaka kahe hai ( taheva asurakumAre vi cattAri daMDagA bhANiyavvA ) usI prakAra asurakumAra saMbaMdhI cAra daMDaka kahane cAhie ( evaM ca uvaujjaUNa bhAveyavva) isa prakAra upayoga karake vicAra kara lenA cAhie (jIve maNUse ya akirie buccai) samuccaya jIva aura manuSya akriya kahA jAtA hai (sesA akiriyA na buccati) zepa akriya nahIM kahalAte ( sacca jIvA) saba jIva ( orAliya sarIrehiMtoM ) audArika zarIroM se (paMca kiriyA ) pAMca kriyA vAle (neraiyadeverhito ) nArakoM tathA devoM se (paMca kiriyA ) pAMca kriyA vAle (Na buccati ) nahIM kahe jAte ( evaM ) isa prakAra ( ekke+kajIvapade) eka - eka jIvapada meM ( cattAri cattAri daMDagA bhANiyavvA ) cAra cAra daMDaka kahane cAhie (evaM eta N daDagasa) isa prakAra ye sau daMDaka (savvevi jIvAdIyA ) sabhI jIva se AraMbha karake (daMDagA ) daMDaka hote haiM / // 4 // rIrehi to jahA jIvehitA) vizeSa auauhAri4 zarIravANA onA nimittathI prema bhavAnA nibhittathI ( asurakumAreNa bharate ! jIvAo kai kirie ? ) he bhagavan ! masuraDubhAra heva bhavanA nimittathI DeMTalI DiyAvANA hoya che ? (goyamA ! jaheva neraie cattAri daMDagA ) he gautama! prema nA24 saMdhI yA2 6' ( taheca asurakumAre vi cattAri daMDagA bhANiyantrA) 4 prAre asurakumAra saMbandhI yAra iMDa ahevAle ( evaM ca vajJjiNa bhAveyavva ) mena are upayoga urIne vicAra purI seveo me ( jIve maNUse ya akirie vuccaI ) samuyaya va ramane manuSya mayi hevAya che ( sesA akiriyA na buccati) zeSa mayi nathI hepAtA (savva jIvA ) madhAva ( orAliyasarIre hiMto ) mohAri zarIrAthI ( paMca kiriyA ) pAMca ThiyApANA (neraiyadedehi to ) nArI tathA hepothI ( paMca kiriyA ) pAMca nayI uDevAtA ( evaM ) se prAre ( ekkeka jIvapade ) 24- 24 'DagA bhANivA ) yAra - yAra 38 hevA leye ( evaM evaM daMDagasa ) me praThAre bhA 64 (samve vijIvAdIyA ) adhAlavathI mAralIne ( daMDagA ) 63 hoya che // su. 4 // hiyAvANA ( Na vuccaMti ) vayahabhAM ( cattAri cattAri zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #58 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - prameyabodhinI TIkA pada 22 sU. 3 karmabandhahetukriyAnivizeSarUpaNam TIkA-pUrva jIvaH prANAtipAtena saptavidhamaSTavidhaM vA karmabadhnAti ityuktam, tatra sajIvo jJAnAvaraNIyAdika karma bandhana tameva prANAtipatiM katibhiHkriyAbhiH parisamApayatIti prarUpayitumAha-'jIve NaM bhaMte ! NANAvaraNijja kammaM baMdhamANe kai kirie ?' he bhadanta! jIvaH khalu jJAnAvaraNIyaM karma badhnan katikriyo bhavati? katibhiH kriyAbhiH prANAtipAto niSpAdyate? ityarthaH, bhagavAnAha-'goyamA!' he gautama! 'siya tikirie, siya caukirie, siya paMcakirie' syAta-kadAcita gikriyo bhavati jIvo jJAnAvaraNIyaM karma vaghnan timRbhiHkriyAbhiH prANAtipAtaM niSpAdayatItyarthaH, syAt-kadAcit catuSkriyo bhavati catasRbhiH kriyAbhiH niSpAdayati, syAt kadAcit-paJcakriyo bhavati-paJcabhiH kriyAbhiH niSpAdayatItyarthaH tatra tikhaH kriyAH kAyikyAdhikaraNikI prAdveSikI rUpAH, tatrApi kAyikI kriyA karacaraNAdivyApArarUpA, AdhikaraNikI TIkArtha :-- isase pUrva yaha pratipAdana kiyA gayA hai ki jIva sAta athavA ATha prakAra ke karma kA bandha karatA hai| ava yaha nirUpaNa kiyA jAtA hai ki vaha jIva jJAnAvaraNIya Adi karmoM kA bandha karatA huA kitanI kriyAoM se yukta hotA hai ? zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! jIva jJAnAvaraNIya karma kA baMdha karatA huA kitanI kriyA vAlA hotA hai ? arthAt kitanI kriyAoM dvArA jJAnAvaraNa kama ko utpanna karatA haiM ? zrI bhagavAn-he gautama ! jIva jJAnAvaraNIya karma kA bandha karatA huA kadAcit tIna kriyAoM dvArA prANAtipAta ko utpanna karatA haiM, kadAcit cAra kriyAvAlA hotA hai arthAt cAra kriyAoM dvArA usako niSpanna karatA hai, kadAcit pAMca kriyAoMvAlA hotA hai arthAta, pAMca kriyAoM dvArA niSpanna karatA hai| yahAM tIna kriyAeM kAyikI AdhikaraNikI aura prAdveSikI samajhanI caahie| unameM se kAyikI kriyA hAthoM, paroM Adi kA vyApAra rUpa haiM arthAta zarIrase TIkArtha -AnAthI pUrva e pratipAdana karela che ke jIvAtmAo sAta athavA ATha prakAranA karma bandha kare che. have e nirUpaNa karAya che ke te jIva jJAnAvaraNIya Adi ATha karmonA bandha karIne keTalI kiyAothI yukta bane che ? - zrI gautamasvAmI-he bhagavana! jIva jJAnAvaraNIya Adi ATha kamane bandha karIne keTalI kiyAvALA bane che ? arthAta keTalI kriyAo dvArA jJAnAvaraNa karmane utpanna kare che? zrI bhagavAna-he gItama! jIva jJAnAvaraNIya karmane bandha karIne kadAcita traNa kiyA o dvArA prANAtipAtane utpanna kare che, kadAcita cAra kiyAvALA bane che. arthAta cAra kriyAo dvArA tene niSpanna kare che, kadAcita pAMca kiyAvALA thAya che, arthAt pAMca kriyAo dvArA niSpanna kare che. ahIM traNa kriyAo kAyikI adhikaraNikI ane prApleSikI samajavI joIe. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #59 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre asikhaGgAdi prAguNIkaraNarUpA,prAdveSikI punaH'hanmi enam' ityevamazubhamanaH saMkalparUpA catasraH kriyAstu-kAyikyAdhikaraNikI prAdveSikI pAritApanikrI rUpAH,tatra pAri tApaniko kriyA asikhagAdighAtena pIDanarUpA, paJcamIkriyA punaH prANAtipAtakriyA vijJeyA, sA ca jIvitAd vyaparopaNarUpA'vaseyA, tathA ca kAryarUpeNa jJAnAvaraNIyena karmaNA kAraNarUpasya prANAtipAtasya niSpattibhedaH pradarzito bhavati, tabhedAcca bandhavizeSo'pi draSTavyaH tathA coktam 'timRbhizcatasRbhirathapaJcabhizca (kriyAbhiH) hiMsA samApyate kramazaH ! bandho'sya viziSTa syAd yogapradveSa sAmyaM cet // 1 // iti, evaM yA zarIra ke kisI avayava se hone vAlI kriyA kAyiko kahalAtI hai| asi khaDga Adi ko taiyAra karanA AdhikaraNakI kriyA hai / adhikaraNa arthAt hiMsA ke sAdhana, unake nimittase hone vAlI kriyA AdhikaraNIkI kriyA kahalAtI hai| maiM ise mArU,isa prakAra mana kA azubha saMkalpa prAdveSikI kriyA hai| cAra kriyAeM,kAyikI, AdhIkaraNakI, prAdveSikI aura pAritApanikI samajhanI caahie| dUsare ko paritApa pahacAne se-talavAra, (khaDga) Adi kA AghAta karane se hone vAlo kriyA pAritApanikI kriyA kahalAtI haiN| pAMcavI kriyA prANAtipAtikI hai| prANoM kA atipAta arthAta vyaparopaNa karane se-jIvana se rahita karane se hone vAlI kriyA prANAtipAtikI kriyA kahalAtI hai / isa prakAra kAryarUpa jJAnAvaNIyakarma ke dvArA kAraNa rUpa prANAtipAtakI utpatti kA bheda pradarzita kiyA gayA hai| usake bheda se bandhameM bhI bheda ho jAtA hai| kahA bhI hai-tIna kriyAoMse, cAra kriyAoMse aura pAMca kriyAoMse kramazaH hiMsA hotI hai aura isase bandha meM bhI vizeSatA ho jAtI hai, agara yoga aura pradveSa kI samAnatA hai // 1 // teomAMthI kAyikI kriyA, hAtha, pago AMkhe AdinA vyApAra rUpa che arthAta zarIrathI agara zarIranA koI avayavathI thanArI kiyA kAyikI kahevAya che. asi, (ga) Adine taiyAra karavA te adhikaraNikI kriyA kahevAya che. adhikaraNa arthAta hiMsAnA sAdhana, temanA nimittathI thanArI kiyA AdhikaraNikI kiyA kahevAya che. "huM Ane mArUM" e prakAranI manamAM azubha saMkalpa kare e prASika kriyA che. cAra kiyA e, kAyikI, ArthiMkaraNikI, prASikI ane pAritApanikI samajavI joIe. bIjAne paritApa pahoMcADavAthI talavAra (paga) AdinA AghAta karavAthI thanArI kriyA pAritApanikI kiyA kahevAya che. pAMcamI kriyA prANAtipAtanI che. prANone atipAta arthAta vyaparopaNa karavAthIjIvanathI rahita karavAthI thanArI kriyA prANAtipAtinI kriyA kahevAya che. e prakAre kAryarUpa jJAnAvaraNIya karmanA dvArA kA rANarUpa prANAtipAtanI utpatti nA bheda pradarzita karelA che. tenA bhedathI baMdhamAM paNa bheda thAya che. kahyuM paNa che-traNa kriyAothI cAra kriyAothI ane pAMca kriyAothI kramazahiMsA thAya che ane zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #60 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 22 sU. 4 karmabandhana hetu kriyAvizeSanirUpaNam nairayikAdarabhya caturviMzatidaNDakakrameNa yAvad vaimAnikastAvad vaktavya ityatidizannAha ' evaM neraie jAva mANie' evam samucca jIvoktarItyA nairathiko yAvad - asurakumArAdi bhavana patiH pRthivI kAyikA kendriyo dvIndrayakhIndriyazcaturindriyaH paccendriyatiryagyoniko manuSyo vAnavyantaro jyotiSko vaimAnikacApi jJAnAvaraNIyaM karma bandhan kadAcit trikriyaH kadAciccatuSkriyaH, kadAcit paJcakriyo bhavati, tathA ca ekatvaviziSTo nairayikabhatranapatyAdivaimAnikAnto'pi jIvavizeSo jJAnAvaraNIyaM karma bandhan kadAcit tisRbhiH kriyAbhiH kadAcit caTatibhiH kriyAbhiH kadAcit paJcabhiH kriyAbhiH pUrva pradarzitAbhiH prANAtipAta parisamApayatIti phalitam, tadeva rItyA ekatvena caturviMzatidaNDakAn pratipAdya atha bahutvena caturviMzatidaNDakAnAha - 'jIvA NaM 47 aba yaha dikhalAyA jAtA hai ki nAraka jIvoM se lekara cauvIsa daMDakoM ke kramase vaimAnika taka isI prakAra kaha lenA cAhie- samuccayajIvoM ke viSaya meM jo kathana kiyA gayA haiM, usI ke anusAra nAraka se prAraMbha karake asurakumAra Adi bhavanapati, pRthvIkA Adi ekendriya, dvIndriya, trIndriya, caturindriya, paMcendriya tiryaca, manuSya, vAnavyaMtara, jyotiSka aura vaimAnika jJAnAvaraNIya karmabandha karatA huA kadAcit tInakriyA vAlA hotA hai, kadAcit cAra kriyA vAlA hotA hai aura kadAcit pAMca kriyAvAlA hotA hai / isa prakAra yaha phalita huA ki ekatva viziSTa arthAt eka saMkhyaka nAraka se lekara vaimAnika taka koI bhI jIva kyoM na ho, vaha jJAnAvaraNIyakarma kA bandha karatA huA kadAcit tIna kriyAoM se, kadAcit cAra kriyAoM se kadAcit pAMca kriyAoM se jinakA ullekha kiyA jA cukA hai, prANAtipAta ko parisamApta karatA hai / isa prakAra ekavacana rUpa se cauvIsa daMDakoM kA pratipAdana enAthI anyamAM paNa vizeSatA thai jAya che, agara cAga ane pradveSanI samAnatA thAya che.1 have te atAvAya cheke nArakathI laIne ceAvIsa daDakAnA kramathI vaimAnika sudhI eja prakAre kahevu' jo e samuccaya jIvAnA viSayamAM je kathana karavAmAM Avela che,tenA anusAra nArakathI prAra'bha karIne surakumAra Adi bhavanapati, pRthvIkAyika Adi ekendriya, dvIndriya, trIndriya, caturindriya, paMcendriyatiyaMca, manuSya, vAnavyantara, naitiSka ane vaimAnika jJAnavarNIya ka nA aMdha karavAchatAM kadAcita traNa kriyAvALA hoya che. kadAcit cAra kayAvALA hoya che. ane kadAcita pAMca kriyAvALA heAya che, e prakAre A phalita thayuM ke ekatva viziSTa arthAt eka saMkhyaka nArakathI laine vaimAnika sudhI koi paNa jIva kema na hoya te jJAnAvaraNIya katA bandha karavA chatAM kadAcit traNa kriyAothI, kadAcit cAra kriyAothI ane kadAcit pAMca kriyAthI, jenA ullekha pahelA karelA che. prANAtipAtane pari samApta kare che. e prakAre eka vacana rUpathI cAvIsa daMDakAnuM pratipAdana karIne have huvacana rUpamAM cAvIsa daMDakanuM nirUpaNa kare che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #61 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre bhANAvara NijjaM baMdhamANA kai kiriyA ? ' he bhadanta ! jIvAH khalu jJAnAvaraNIyaM karma bandhantaH katikriyAvantaH bhavanti ? katibhiH kriyAbhiH prANAtipAtaM samApayati ? ityarthaH bhagavAnAha - 'goyamA" he gautama! " siya tikiriyA, siya cau kiriyA, siya paMcakariyA vi' syAt kadAcit trikriyA api, kriyAtrayaviSTAapi syAt - kadAcit catuSkriyAapi syAt kadAcit paJcakriyA api bahutvaviziSTA jIvA bhavanti, tathA ca jIvA jJAnAvaraNIyaM karma bandhantaH satatameva bahava iti trikriyANAmapi, catukriyANAmapi, paJcakriyANAmapi upalabhyamAnatvAt eka eva bhaGgo draSTavyaH, abhaGgaka mityarthaH, evaM yathA samuccayajIvapade'bhaGgakaM tathA nairayikAdiSu caturvi zatAvapi svasthAneSu pratyekamabhaGgakaM vijJeyaM teSAmapi jJAnAvaraNIyaM karma vandhantaM sarvadaiva trikriyANAmapi catuSkriyANAmapi pazca kriyANAmapi bahutvenopalabhyamAnatvAdityabhiprAyeNAtidizannAha karake aba bahuvacana rUpa meM cauvIsa daNDakoMkA nirUpaNa karate haiM-- zrI gautamasvAmI - he bhagavan ! ( bahuta ) jIvAtmAoM jJAnAvaraNIyakarma kA bandha karate hue kitanI kriyAvAle hote haiM ? arthAt kitanI kriyAoM dvArA prANAtipAta ko samApta karate hai ? 48 zrI bhagavAn - he gautama ! kadAcit tIna kriyAvAle, kadAcit cAra kriyA vAle aura kadAcit pAMca kriyAvAle bhI aneka jIvAtmAoM hote haiM / ataH bahuta jIva jJAnAvaraNIya karma kA bandha karate hue sadaiva tIna kriyAvAle bhI pAye jAte hai bahuta se cAra kriyAvAle bhI pAye jAte haiM aura bahuta se pAMca kriyAvAle bhI pAye jAte haiM / yahAM yahI eka bhaMga hotA hai / isakA koI vikalpa na hone se yaha abhaMgaka hai / isa prakAra jaise samuccaya jIva pada meM abhaMgaka hai usI prakAra nAraka Adi caubIsoMmeM bhI pratyeka meM abhaMga jAnanA caahie| ve bhI jaba jJAnAvaraNIya karma kA bandha karate haiM, to sadaiva bahuta se tIna kriyAvAle pAye jAte haiM, bahuta se cAra kriyA vAle pAye jAte hai / aura bahuta se pAMca zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! (ghaNA) jIvA nAnA varaNIya katA ba Mdha karate chate keTalI kriyAvALA hoya che? arthAt keTalI kriyAo dvArA prANAtipAtane samApta kare che ? zrI bhagavAna-he gautama! kadAcit traNa kriyAvaLA, kadAcit cArakriyAvALA ane kadAcit pAMca kriyAvALA paNa aneka jIvA heAya che. tethI ghaNA jIvA jJAnAvaraNIya karmAMnA adha karavA chatAM paNa sadaiva traNa kriyAvALA paNa maLI Ave che, dhaNA jIvA cAra kriyAvALA paNa maLI Ave che ane ghaNuA jIvA pAMca kriyAvALA paNa maLe che. ahIM A eka bhaMga thAya che. bIjo kai vikalpa na heAvAthI A alagaka che.e prakAre jema samuccaya jIvanamAM paNa abhaMgaka che. eja pramANe nA2ka vigere cAvIse daMDakAmAM paNa darekamAM abhaMgaka jANavA joie te paNa jyAre jJAnAvaraNIya kA khadha kare che, teA sadaiva ghaNuA badhA traNa kriyAvALA maLe che, ghaNA badhA cAra kriyAvALA maLe che. ane ghaNA badhA pAMca kriyAvALA paNa maLe che, Aja abhiprAyane pragaTa karavAne mATe sUtrakAra kahe che zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #62 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 22 sU. 4 karmabandhahetu kriyAvizeSanirUpaNam 'evaM neraiyA niraMtara jAva vaimANiyA' evam-samuccayajIvoktarItyA nairayikAH nirantaram-avyavadhAnena yAvad-asurakumAranAgakumArAdibhavanapatayaH pRthivIkAyikApkAyikAyekendriyA dvIndriyA strIndriIyAzcaturindriyAH paJcendriyA stiyaMgyonayo manuSyA vAnavyantarA jyotiSkA vaimAnikAzcApi jJAnAvaraNIya karma badhnantaH prANAtipAtaniSpAdane trikriyA api,catuSkriyA api draSTavyA ityarthaH 'evaM darisaNAvaraNijja veyaNijja mohaNijja AuyaM nAma gottaaMtarAiyaM ca aTThavihakammapagaDIo bhANiyavyAo' evam-jJAnAvaraNIyakarmoktarItyA darzanAvaraNIyaM vedanIya mohanIyam AyuSya nAma karma gotram AntarAyikazca aSTavidhakarmaprakRtayaH aSTavidhaM yatkarma tatprakRtaya ityarthaH bhaNitavyAH, vaktavyA tathA ca 'egattapohattiyA solasadaMDayA bhavaMti' ekatvapRthakatvikA:kriyA vAle bhI pAye jAte haiN| isI abhiprAya ko prakaTa karane ke lie sUtrakAra kahate haiM isI prakAra nArakajIvoM se lekara vaimAnikadevoM taka samajha lenA cAhie / arthAta samuccaya jIvoM kI vaktavyatA ke anusAra lagAtAra nAraka, asurakumAra Adi bhavanapati, pRthvIkAyika apakayika Adi ekendriya, dvIndriya, trIndriya, caturindriya, paMcendriya tiyaMca, manuSya, vAnavyaMtara, jyotiSka aura vaimAnika bhI jJAnAvaraNIyakarma kA bandha karate hue prANAtipAtakI niSpatti meM tIna kriyAoM vAle bhI hote haiM, cAra kriyAo vAle bhI hote haiM, aura pAMca kriyAoM vAle bhI hote haiM / jisa prakAra jJAnAvaraNIyakarma ke viSaya meM kahA gayA hai, usI prakAra darzanAvaraNIyakarma, vedanIya, mohanIya, AyuSya, nAma, gotra aura antarAyakarma, ina AThoM karmaprakRtiyoM ke viSaya meM kathana karanA cAhie / isa prakAra ekavacana aura bahuvacana kI apekSA se solaha daMDaka hote haiM / abhiprAya yaha hai ki jaise jJAnAvaraNIyakarma kI apekSA se ekavacana aura bahuvacana ko lekara daMDakoM kA pratipAdana kiyA gayA hai, usI prakAra darzanAvaraNIya Adi kIMkI apekSA se pratyeka karma ke do-do daMDaka hote haiM / isa prakAra ATha karmoM ke solaha daMDa samajhane cAhie / eja prakAre nArathI laIne vaimAnike sudhI samajavuM joIe. arthAt samuccaya jIvanI vaktavyatA nA anusAra niratara nAraka, asurakumAra Adi bhavanapati, pRthvIkAyika apakAya Adi ekendriya, dvIndriya, trIndriya,caturAya,5 endriyatiya"ca,manuSya, vAnarthAtara, tika ane vaimAnika paNa jJAnAvaraNIya karmane baMdha karIne prANAtipAtanI niSpattimAM traNa kriyAo vALA paNa thAya che. cAra kriyAovALA paNa thAya che ane pAMca kiyAovALA paNa thAya che. je prakAre jJAnAvaraNIya karmanA viSayamAM kaheluM che. eja prakAre darzanAvaraNIya vedanIya mohanIya AyuSya. nAma gatri. ane antarAya A AThe karma prakRtinA viSayamAM kathana karavAM joIe. e prakAre eka vacana ane bahuvacananI apekSAe sola daMDaka thAya che. abhiprAya e che ke jevuM jJAnAvaraNIya kamanI apekSAthI ekavacana ane bahuvacanane laIne daMDakonuM pratipAdana karyuM che, e ja prakAre bIjA darzanAvaraNIya Adi karmanI apekSAthI pratyeka karmanA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #63 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 50 prajJApanAsUtre ekatva bahutvaviSayAH SoDaza daMDakA bhavanti, evaJca yathA jJAnAvaraNIya karma prastutya ekatvabahutvAbhyAM dvau daNDa pratipAditau tathA darzanAvaraNIyAdi karmANi prastutyApi pratyeka dvau dvau daNDakau pratipAdanIyoM tathA sati sarva saMkhyayA SoDaza daNDakA draSTavyAH / atha vartamAnabhavavartino jIvasya jJAnAvaraNIyAdi karmabandhana vizeSa prarUpaNe kAyikayAdi kriyA vizeSaNaka prANAtipAtavizeSavad atItabhavakAyasambandhikA yikyAdi kriyAvizeSaNakaM prANAtipAta vizeSamapi prarUpayitumAha- 'jIve Na bhaMte ! jIvAo kai kirie ? " he bhadanta ! jIvaH khalu jIvAt - jIvamadhikRtya jIvApekSayetyarthaH kati kriyaH prajJaptaH ? bhagavAnAha - ' goyamA ! ' hai gautama ! 'siya tikirie, siya caukirie, siya paMca kirie, siya akirie' syAt kadAcit kvacit trikriyaH syAt - kadAcit kvacit " catuSkriyaH syAt kadAcit kvacit paJcakriyo bhavati, syAt kadAcit kvacida akriyo bhavati tatra vartamAnabhavamadhikRtya pUrvoktarItyaiva kAyikI - AdhikaraNikI prAMdveSikIprabhRti kriyA bhAvanIyA, atIta bhavamadhikRtya punareva bhAvanIyA atItabhavasambandhinaH aba vartamAna bhava saMbaMdhI jIva ke jJAnAvaraNIya Adi karmabandha vizeSa ke prarUpaNa meM kAyikI Adi kriyA janita prANAtipAta ke samAna atIta bhava ke kAya saMbaMdhI kAyikI Adi kriyAoM ke kAraNa prANAtipAta vizeSa kI bhI prarUpaNA karane ke lie kahate haiM - zrI gautamasvAmI - he bhagavan ! jIva jIva kI apekSA se kitanI kriyAoMvAlA kahA gayA haiM ? zrI bhagavAn - he gautama ! kadAcit kvacit tIna kriyAoM vAlA kadAcit kvacit cAra kriyAoM vAlA aura kadAcit kvacit pAMca kriyAoM vAlA tathA kadAcit kvacit kriyA rahita hotA hai / vartamAna bhava ko lekara pUrvokta prakAra se kAyikI, adhikaraNa kI aura prAdveSikI Adi kriyAe~ samajhanI cAhie | kintu atIta bhava ko lekara yoM samajhanA cAhie pUrvabhava saMbaMdhI kAyakA athavA kAyake eka bhAga kA vyApAra hone para kAyikI kriyA hotI hai / isI khe-e daMDaka thAya che. e prakAre ATha krarmAMnA seAla IMDaka samajavAM joie. have vamAna bhava sa MbandhI jIvanA jJAnAvaraNIyaAdi ATha ka baMdha vizeSanA prarUpaNamAM kAyikI Adi kriyAjanita prANAtipAtanA samAna atIta bhavanA kAya sambandhI kAyikI kriyAonA kAraNe prANAtipAta vizenI paNa prarUpaNA karavAne mATe kahe che zrI gautamasvAmI-jIva jIvanI apekSAe keTalI kriyA vALA kahelA che ? zrI bhagavAna-he gautama ! kadAcit kavacit traNa kriyAvALA. kadAcita cAra kriyA vALA ane kadAcita kavacit pAMca kriyAvALA tathA kadAcita kavacit kriyA rahita hoya che. vamAna bhavane laine pUrNAMkata prakArathI kAyikI. AdhikaraNI ane prAdveSakI Adi kriyA samajavI joie. kintu atIta bhavane laine ema samajavu joie-pUrva zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #64 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 22 sU. 4 karmabandhahetukriyAvizeSanirUpaNam kAyasya kAyaikadezasya vA vyApriyamANatve kAyikI draSTavyA, tathaiva atItabhavasaMyojitAnAM halagaraviSakUTayantrAdInAm atItabhavaniSpAditAnAM vA asikhaDgakuntatomarAdInAM paropavAtAya vyApriyamANatve AdhikaraNikI, tathA atItabhavaviSayA' kuzala pariNAmapravRtterapratyAkhyAnAt prAdveSikI kriyA bodhyA itirItyA kriyAtrayasamandhitosvaseyaH syAt catuSkrayatve tu atIta bhavasambandhinI pAritAnikI adhyavaseyA kAyena tatsambandhinA paritApyamAnatvAt syAt paJcakriyatve punaHprANAtipAtakriyA jIvitAdapi vyaparopaNarUpA yadA atItabhave AdhIyate tadA avaseyA, syAdakriyo yadA pUrvabhavasambandhizarIramadhikaraNaM vA trividhena vyutsRSTa N bhavati nApi tadbhavasambandhinA zarIreNa kAmapi kriyAM karoti tadA'vaseyaH, taccAkriyatvaM manuSyApekSayAnavagantavyam, tasyaiva sarva virati saMbhavAt, siddhApekSayA bodhyam tasya zarIramanovRttyabhAvenAkriyAtvAt imaprakAra pUrvabhavameM joDe hue halagara ( viSa ) kUTa yaMtra Adi kA athavA pUrvabhavameM naye sire se banAe hue asi (khaDga) bhAlA, tomara Adi zastroM kA para ke upaghAta ke lie kAmameM Anepara adhikAraNikI kriyA hotI hai / tathA atItabhava saMbaMdhI azubha pariNAma kI pravRtti kA pratyAkhyAna na karane se prAdveSikI kriyA hotI hai / isa prakAra tIna kriyA vAlA samajhanA cAhie / cAra kriyAoM meM pUrvabhava saMbaMdhi pAritApanikI kriyA bhI sammilita karanI cAhie' 'kyoMki pUrvabhava saMbaMdhI kAyase paritApa upajAyA jAtA hai / pAMca kriyAe~ ho to pahalI prANAtipAta kriyA jisakA svarUpa hai prANoMse vyaparopaNa karanA, vaha bhI hotI hai / kadAcit akriya hotA hai, kyoM ki jaba jIvAtmA pUrvabhava saMbaMdhI zarIra ko, athavA adhikaraNako tIna karaNa tIna yogase tyAgakara 51 bhava saMbaMdhI kAyAnA athavA kAyanA eka bhAgane vyApAra thavAthI krAyikI kriyA thAya che. e prakAre pUrvabhavamAM joDelA hulagara (niSkRTa) yaMtra AdinA athavA pUrva bhavamAM navI rIte anAvela si (khaDga) lAlA tAmara Adi zastronA khIjAnA upapAtane mATe kAmamAM AvatA AdhikAraNikA kriyA thAya che. tathA atIta bhava saMbaMdhI azubha pariNAmanI pravRttinuM pratyAkhyAna na karavAthI prADheSikI kriyA thAya che. e prakAre traNa kriyAvALA samajavAjoie cAra kriyAmAM pUbhava sambandhI pAritApanikI kriyA paNa sammilita karavI joIe kemake pUrvabhava sakha'dhI kAyathI paritApa upajAvAya che. pAMca kriyAo hAya tA pahelI prANAtipAta kriyA jenuM svarUpa A pramANe che prANAthI vyaparopaNa karavuM, te paNa thAya che. kadAcit akriya thAya che. kemake jyAre pUrvabhava saMbaMdhI zarIrane athavA adhikaraNane traNa karaNa traNa yAgathI tyAgIde che ane tadbhava saMbaMdhI zarIrathI koI kriyA paNa nathI karatA, e samaye akriya thAya che. A akriyatva manuSyanI apekSAthI samajavu joIe, kemake manuSyamAM ja sarvavirati thaI zake che. athavA akriyatva siddhonI zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #65 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtro mevArtha caturvizati daNDakakrameNa prarUpayitumAha-'jIveNaM bhaMte! neraiyAo kai kirie? 'he bhadanta ? jIvaH khalu nairayikAta-naiyikamapekSya prANAtipAtasamApane katikriyaH prajJaptaH? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama! 'siya tikirie, siya caukirie, siya akirie' syAt-kadAcit trikriya syAt-kadAcit catuSkriyA,syAt kadAcit akriyo bhavati, 'evaM jAva thaNiyakumArAo' evam-nairayikApekSayA jIvoktarItyA yAvat-asurakumArAt. nAgakumArAt, suvarNakumArAt, agnikumArAt, vidyutkumArAd udadhikumArAd dvopakumArAd dikakumArAt pavanakumArAt stanitakumAt, asura kumArAdidaza bhavanapatInapekSya jIvaH kadAcit trikriyaH, kadAcit catuSkriyaH, kadAcida kriyo draSTavyaH, 'puDha vikkAiyAo AukkAiyAo te ukkAiyAo vAukkAiyavaNapphaikAiyabei diyateiMdiya cauridiya paMciM diya tirikkhajoNiya maNussAo jahA jIvAo 'pRthivIkAyikAd akA detA hai aura tadbhava saMbaMdhI zarIra se koI kriyA bhI nahIM karatA, usa samaya akriya hotA hai / yaha akriyatva manuSya ko apekSA se samajhanA cAhie, kyoM kI manuSya meM ho sarvavirati ho sakatI hai / athavA akriyatva siddhoM kI apekSA se samajhanA caahie| kyoMki unameM na to zArIrika vyApAra hotA haiM aura na mAnasika vyApAra hI hotA hai / isI Azaya ko covIsoM daNDakoM ke krama se prarUpita karane ke lie kahate hai- he bhagavan ! jIva, nAraka, kI apekSA se prANAtipAta kI niSpatti meM kitanI kriyA vAlA hotA hai ? zrI bhagavAn-he gautama ! kadAcit tIna kriyA vAlA hotA hai, kadAcita cAra kriyA vAlA hotA hai, kadAcit akriya hotA hai| ___ isI prakAra asurakumAra, nAgakumAra, suvarNakumAra, agnikumAra, vidyutkumAra, udadhi kumAra, dvIpakumAra, dikakumAra, pavanakumAra stanitakumAra ina daza bhavanapatiyoM kI apekSA se jIva kadAcita tIna kriyA vAlA hotA hai, kadAcita cAra kiyA vAlA hotA hai; aura kadAcita akriya hotA hai| apekSAthI samajavuM joIe. kemake teomAM na to zArIrika vyApAra thAya che ane na mAnasika vyApAra thAya che. e Azayane vIsa daMDakonA kamathI prarUpita karavAne mATe kahe che-he bhagavan! jIva nArakanI apekSAe prANAtipAtanI niSpattimAM keTalI kriyAvALA thayA che? zrI bhagavAna-he gautama ! kadAcita traNa kiyAvALA thAya che, kadAcit cAra kiyAvALA thAya che, kadAcita akiyAvALA thAya che, eja prakAre asurakumAra, nAgakumAra, suvarNakumAra,agnikumAra, vidukumAra, udadhikumAra, dIpakumAra, dikukamAra, pavanakumAra, ane svanitakumAra A dazabhavana patinI apekSAthIjIva kadAcita traNa kriyAvALA thAya che, kadAcita cArakiyAvALA thAya che ane kadAcita akriya bane che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #66 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 22 sU. 4 karmabandhahetu kriyAvizeSanirUpaNam fasta tejaskA kA vAyukAyikavanaspatikAyikadvIndriyatrIndriyacaturindriyapaJcendriyatiryagyonikamanuSyAt pRthivIkAyikAdInapekSya yathA jIvAt jIvamapekSya pratipAditastathA kadAcit trikriyaH kadAcit catuSkriyaH, kadAcit paJca kriyaH kadAcid akriyo jIvaH pratipAdanIyaH, tathA ca devanArakA pekSayA catuSkriya eva pratipattavyaH na tu pazcakriyaH, devanairayikANAM jIvitAd vyaparopaNavyApArAsaMbhavAt, tathA coktam 'anapavarttyAyuSo nAraka devAH' iti, tadati riktAn saMkhyeyavarSAyuSo'pekSya tu paJcakriyo'pi avagantavyaH teSAmapavartyAyuSkatayA jIvitAdvyaparopaNasyApi saMbhavAt, ataeva nairayikavadeva asura kumArAdayo bhavanapatayaH pUrvaM pratipAditA evamagre'pyAha - ' vANamaMtarajoisiyavemANiyAo jahA neraiyAo' vAnavyantara jyotiSka vaimAnikAt vAnavyantarAdidevatrayamapekSya yathA nairayikAt-nairayikamapekSya pUrva catu 53 , pRthvIkAyika se apakAyika se, tejaskAyika se, vAyukAyika se, vanaspatikAyika se, dvIndriya se trIndriya se caturindriya se paMcendriya tiryaMca se, aura manuSyase, arthAt ina pRthvIkAyika- Adi kI apekSA se samuccayajIva saMbaMdhI vaktavyatA ke anusAra kadAcit tIna kriyAvAlA, kadAcit cAra kriyAvAlA, kadAcit pAMca kriyAvAlA aura kadAcit akriya hotA hai, aisA pratipAdana karanA cAhie / magara deva aura nAraka jIva kI apekSA cAra kriyAvAlA hI samajhanA cAhie, pAMca kriyAvAlA nahIM kahanA cAhie, kyoM ki devoM aura nArakoM ko jIvana se vyuparata nahIM kiyA jA sakatA / kahA bhI hai nArakoM aura devoM kA AyuSya apavartana hone yogya nahIM hotA hai- arthAt akAlameM unakI mRtyu kabhI nahIM ho sakatI / devoM aura nArakoMke atirikta saMkhyAta varSakI AyuvAloMkI apekSA se jIva pAMca kriyAvAlA bhI ho sakatA hai, kyoMki ve apavartanIya AyuSyavAle hote hai / ataeva unake jIvakA vyaparopaNa ho sakatA hai / vAnavyattara, jyotiSka aura vaimAnika ina tIna devoM kI apekSAse, usI prakAra samajhalenA caahie| jaise pRthvI ayisthI, ayAyithI, te sahAyithI, vAyuayithI, vanaspatiThAyisthI. dvIndriyathI, trIndriyathI, caturindriyathI pa Mcendriya tiya cathI ane manuSyathI arthAt A pRthvIkAyika AdinI apekSAthI samuccaya jIva sambandhI vaktavyatAnA anusAra kadAcita traNa kriyAvALA, kadAcit cAra kriyAvALA kadAcit pAMca kriyAvALA ane kadAcit akriya thAya che. evuM pratipAdana karavuM joie. paNa deva ane nAraka jIvanI apekSAe cAra kriyAvALA ja samajavA joie, pAMca kriyAvALA na kahevA joie, kemake devA ane nArakone jIvanathI vyuparata nathI karI zakAtA. kahyuM paNa che--nArako ane devAMnuM AyuSya apavata na thavAyegya nathI hotAM arthAt akALamAM temanA mRtyu nathI thai zakatAM. deza ane nArakAnA atirikta sakhyAta varSanI AyuvALAnI apekSAe jIva pAMca kriyAvALA paNa thaI zake che. kemake teo aparyaMtanIya AyuvALA hAya che. tethIja teonA jIvananu vyaparApaNa thai zake che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #67 -------------------------------------------------------------------------- ________________ __ 54 prajJApanAsUtre SkriyatvaparyantaM pratipAditaM na tu paJcakriyatvaM tathaiva atrApi catuSkriyatvaM pratipattavyaM no paJcakriyatvamitibhAvaH,tadevamekatvaviziSTasya jIvasya ekatvaviziSTa jIvamapekSya kriyA prarUpitAH,samprati ekatvaviziSTasyaiva jIvasya bahUn jIvAn Azritya tAHkriyAH prarUpayitu mAha-'jIveNaM bhaMte! jIvehiM to kai kirie?' he bhadanta! jIvaH khalu jIvebhyaH jIvAn apekSyetyarthaH katikriyaH prajJaptaH ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama! 'siya tikirie siya caukirie siya paMcakirie siya akirie' syAt kadAcit trikriyAsyAt-kadAcit catuSkriyaH,syAt-kadAcit paJcakriyaH,syAt-kadAcit kacisakriyastAvadjIvAnAzritya jIvaH prjnyptH| gautamaHpRcchati-'jIve NaM bhaMte! neraiehi to kai kirie?' he bhadanta ! pahale nArakoMkI apekSA se kahA hai, arthAt pahale nArakoM kI apekSAse cAra kriyAvAlA taka kahA hai. pAMca kriyAvAlA nahIM kahA hai| usI prakAra yahAM para bhI cAra kriyAvAlA taka hI kahanA cAhie, pAMca kriyAvAlA nahIM kahanA caahie| isa prakAra eka saMkhyaka jIva ko eka saMkhyaka jIva kI apekSAse kriyAoM kA pratipAdana kiyA gayA hai, aba eka saMkhyakajIva ko bahuta jIvoM kI apekSA se kriyAoM kA pratipAdana karate haiM zrI gautamasvAmI-he bhagavan eka jIva bahuta jIvoMkI apekSA se kitanI kriyA vAlA hotA hai ? zrI bhagavAn-he gautama ! kadAcit tIna kriyAvAlA hotA hai, kadAcit cAra kriyAvAlA hotA hai, kadAcit pAMcakriyAvAlA hotA hai aura kadAcit akriya arthAt kriyA rahita hotA hai| zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! eka jIva nArakoMkI apekSA kitanI kriyAoM vAlA hotA hai ? vAnavyantara, tiSka ane vaimAnika, e traNa devanI apekSAthI, eja prakAre samajavuM joIe. jema pahelAMnA nArakanI apekSAthI kahyuM che, arthAt pahelA nArakenI apekSAe cAra kiyAvALA sudhI kahyA che. pAMca kiyAvALA nathI kahyA. eja prakAre ahI paNa cAra kriyAvALA sudhI ja kahevuM joIe pAMca kiyAvaLA nahIM kahevA joIe. e prakAre eka saMkhyaka jIvane eka saMkhyaka chavanI apekSAthI kriyAonuM pratipAdana karAyuM che, have eka saMkhyaka jIvanI apekSAthI kriyAonuM pratipAdana kare che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! eka jIva ghaNA jInI apekSAthI keTalI kiyAvALA thAya cha ? zrI bhagavAna-he gautama! kadAcita traNa kviAvALA thAya che, kadAcita cAra kiyAvALA thAya che, kadAcita pAMca kiyAvALA thAya che. ane kadAcit akriya arthAt kiyA rahita thAya che zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! eka jIva nArakanI apekSAe keTalI kriyAo vALa thAya cha? zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #68 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 22 sU. 4 karmabandhanahetukriyAvizeSanirUpaNam jIvaH khalu nairayikebhyaHnairayikAn apekSya katikriyaH prajJaptaH bhagavAnAha-'goyamA!" he gautama! siya tikirie siya caukirie siya akirie'syAt-kadAcit trikriyaH syAt kadAcit catuSkriyaH,syAt kadAcit akriyastAvadjIvo nairayikAn apekSya prajJaptaH, na tu pazcakriyaH prAguktayuktaH, evaM jaheva paDhamo daMDao tahA eso bitiyo bhANiyambojAva vemANiehito tti' evam-uktarItyA yathaiva prathamo daNDaka ekatvaviziSTajIvAdyavadhikaH pratipAditastathA eSa dvitIyo daNDako'pi vahutvaviziSTa jIvAdyavadhiko bhaNitavyo yAvad-asurakumArAdibhavanapatibhyaH pRthivIkAyikAdibhya ekendriyebhyo dvitricaturindriyebhyaH paJcendriyatiyagyonikebhyo manuSyebhyo vAnavyantarebhyo jyotiSkebhyo vaimAnikebhyazceti atha bahUnAMjIvAnA mekatvaviziSTaM jIvamapekSya kriyA prarUpayitumAha'jIvANaM bhaMte jIvAo kaikiriyA?' he bhadanta jIvAH khalu jIvAt jIvamapekSya katikriyAHprajJaptAH? bhagavAnAha 'goyamA!' he gautama! 'siya tikiriyA vi siya caukiriyA visiya paMcakiriyA vi siya zrI bhagavAn-he gautama ! kadAcit tIna kriyAvAlA, kadAcit cAra kriyA vAlA, kadAcit akriya hotA hai / nArakajIvoM kI apekSA se jIva pAMca kriyA vAlA nahIM hotA, isakA kAraNa pahale kahA jA cukA hai| ____ isa prakAra jaisA prathama daNDaka-eka vacana kI apekSAse kahA hai, vaisA hI dUsarA bahuvacana viziSTa daNDaka bhI samajhalenA cAhie, yAvat asurakumAra nAgakumAra Adi bhavanapatiyoM kI apekSA se, pRthivIkAyika Adi ekendriya jIvoM kI apekSA se dvIndriyoM, trindriyoM, caturindriyoM kI apekSA se, paMcendriyatiyaMcoM, manuSyoM, vAnavyantaroM. jyotiSkoM aura vaimAnikoM kI apekSA se bhI prathama daMDaka ke hI samAna jAnanA cAhie / aba bahuta jIvoM kI eka jIva kI apekSA hone vAlI kriyAoM kA nirUpaNa karate haiM zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! bahuta jIvoM ko eka jIva kI apekSA se kitanI kriyAe~ hotI hai ? zrI bhagavAna-he gautama! kadAcit traNa diyAvALe, kadAcit cAra kiyAvALe, ane kadAcita akriya bane che. nArakonI apekSAthI jIva pAMca kriyAvALa nathI thatuM, enuM kAraNa pahelA kaheluM che. e prakAre jema paheluM daMDaka-eka vacananI apekSAthI kahyuM che, temaja A bIju bahuvacana viziSTa daMDaka paNa samajI levuM joIe, thAvat asurakumAra Adi bhavanapati nI apekSAthI, pRthvIkAyika Adi ekendriyonI apekSAthI, dvIndriya, trIndriya, ane caturiddhinI apekSAthI, paMcendriya tiryaMco, manuSya, vAnavyantara, jatiSka ane vaimAnikenI apekSAthI paNa prathama daMDakanA samAnaja jANavuM joIe. have ghaNA jIvanI eka jIvanI apekSAe thanArI kriyAonuM nirUpaNa kare che. zrI gautamasvAmI-hebhagavAna ! ghaNu jIvone eka jIvanI apekSA keTalI kriyAo thAya che? zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #69 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre akiriyA vi' syAt-kadAcit trikriyA api, syAt-kadAcit catuSkriyA api, syAt kadAcit pazcakriyA api, syAt-kadAcit akriyA api jIvA jIvamapekSya prajJaptAH prAguktayukte gautamaHpRcchati jIvA NaM bhate. neraiyAo kaikiriyA?' he bhadanta ! jIvAH khalu nairayikAt-nairayikamapekSya katikriyAH prajJaptAH ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama! 'jaheva Adilla daMDao taheva bhANiyavyo jAva vemANiyatti' yathaiva AdhadaNDakaH prathamadaNDakaH ekatvaviziSTajIvaviSayako bhaNita stathaiva bahutvaviziSTajIvaviSayako'yamapi daNDako bhaNitavyo yAvat-asurakumArAdibhavanapate:pRthivIkAyikAyekendriyAd dvitricaturindriyAt pazcandriyatiryagyonikAmanuSyAd vAnavyantarAd jyotiSkAd vamAnikAcveti. atha bahUnAM jIvAnAM bahUn jIvAnadhikRtyakriyAH prarUpayati-'jIvA NaMbha te jIvehiMto kai kiriyA?' he bhadanta! jIvAH khalu jIvebhyaHjIvAn apekSya katikriyAH ___ zrI bhagavAn-he gautama ! bahuta jIva eka jIva kI apekSAse kadAcita tIna kriyAvAle kadAcit cArakriyAvAle, kadAcit pAMcakriyAvAle aura kadAcit kriyArahita hote hai| isa viSaya meM yukti pUrvavat samajha lenA cAhie / zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! jIva eka nArakakI apekSA kitanI kriyAbAle hote hai ? zrI bhagavAn-he gautama ! jaise ekavacanAnta prathama daMDaka meM kahA gayA hai vaise hI bahuvacana vAlA jIva viSayaka dUsarA daMDaka bhI kahanA cAhie / yAvat asurakumAra Adi bhavanapati, pRthvIkAyika Adi ekendriya dvodriya, trindriya, caturindriya, paMcendriya tiyeca, manuSya, bAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika kI apekSA bhI jIva kadAcit tIna kriyAvAle ityAdi pUrvavat jAnanA cAhie / bahuta jIvoM kI apekSA se bahuta jIvoMkI kriyAoM kA nirUpaNa kiyA jAtA hai / zrI bhagavAna-he gautama ! ghaNuM jIva eka jIpanI apekSAe kadAcit traNa kiyAvALA kadAcita cAra kiyAvALA, kadAcita pAMca kriyA vALA ane kadAcita kiyA rahita bane che. A bAbatamAM yukti pUrvanI jema samajI levI joIe. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! jIva eka nArakanI apekSAe keTalI kiyAvALA thAya che? zrI bhagavAna-he gautama ! jevuM ekavacanAH prathama daMDaka kahyuM che. tevuM ja bahuvacana vALA jIva viSayaka bIjuM daMDaka paNa kahevuM joIe. yAvat asurakumAra Adi bhavana pati, pRthvI kAyika Adi ekendriya, dvIndriya, trIndriya, caturindriya, paMcendriya tiryaMca, manuSya, vAnavyaH ntara, tiSka ane vaimAnikanI apekSAe paNa jIva kadAcit traNa kiyAvALA, kadAcita cAra kiyAvALA ItyAdi pUrvavata jANavuM joIe ghaNA chanI apekSAe ghaNuM jInI kiyAonuM nirUpaNa karAya che zrI gautamasvAmI- bhagavan! jIvajInI apekSAe keTalI kriyAvALA kahelA che? zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #70 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aan - - - - prameyabodhinI TIkA pada 22 sU. 1 4 karmabandhahetukriyAvizeSanirUpaNam 57 prajJaptAH? bhagavAnAha-goyamA! he gautama ! 'tikiriyA vi caukiriyA vi paMcakiriyA vi akiriyA vi' jIvAH jIvAn apekSya trikriyA, api, catuSkriyA api,paJcakriyA api,prakriyA api prajJaptAH prAguktayuktaH kasyApi jIvasya kamapi jIvamprati trikriyatvAt kasyApi kamapi prati catuSkriyatvAt kasyApi kamapi prati paJcakriyatvAt, kasyApi sattimacAritriNo manuSyasya siddhasya vA zeSasya akriyatvAt, zrIgautamasvAmipRcchati'jIvANaM bhaMte ! neraiehito kA kiriyA?' he bhadanta ! jIvAH khalu narayikebhyaH nairayikAn apekSya kati kriyAH prajJaptAH? bhagavAnAha 'goyamA!' he gautama tikiriyA caukiriyA akiriyA' jIvAH nairayikAn apekSya trikriyAH kadAcit catuSkriyAH kadAcid akriyA prajJaptAH 'amurakumArehiM to vi evaM ceva jAva vaimANiehiM to' asurakumArebhyo'pi-asurakumArAnapekSyApItyarthaH evaJcaiva-nairayikebhya iva jIvAstrikriyA api catuSkriyA api akriyA api prajJaptAH yAvadnAgakumArAdibhavanapatibhyaH pRthivIkAyikAzrI gautamasvAmI-he bhagavan ! jIva jIvoM kI apekSA kitanI kriyAvAle kahe gae haiM? zrI bhagavAn-he gautama! jIva jIvoM kI apekSA tIna kriyA vAle bhI hote haiM, cAra kriyA vAle bhI hote haiM, pAMca kriyA vAle bhI hote haiM aura akriya bhI hote haiN| isa viSayameM yukti pUrvavat hI samajha lenI cAhie / koI jIva kisI jIva ke prati tIna kriyAvAlA hotA hai, koI kisI ke prati cAra kriyA vAlA hotA hai, koI kisI ke prati pAMca kriyAvAlA hotA hai. kAI sarvottama cAritravAlA manuSya athavA siddha sabhI akriya hI hote haiN| zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! bahuta jIva bahuta narakoM kI apekSA kitanI kriyA vAle hote haiM? zrI bhagavAn-he gautama ! jIva nArakajIvoM kI apekSA kadAcit tIna kriyA vAle, kadAcit cAra kriyAvAle aura kadAcit kriyA rahita hote haiM / asurakumAroMkI apekSA se bhI jIva pUrvavat tIna yA cAra kriyA vAle athavA akriyabhI zrI bhagavAna-he gautama! jIva jIvonI apekSAe traNa kriyAvALA paNa hoya che, cAra kiyAvALA paNa hoya che, pAMca kiyAvALA paNa hoya che ane akriya paNa heAya che. yukti prarSanI jemaja samajI levI joIe. keI jIva ke jIvana pratye traNa kiyAvALA thAya che. koI koInA pratye cAra kriyAvALA thAya che, kaI keInA pratye pAMca kiyAvALA thAya che, keI sarvottama cAritravALA manuSya athavA siddha badhA akiya ja hoya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana! ghaNAjIva ghaNA nArakanI apekSAe keTalI kiyAvALA hoya che ? zrI bhagavAna-he gautama! jIva nArakanI apekSAe kadAcita traNa kriyAvALA, kadAcita cAra kiyAvALA ane kadAcit kriyA rahita hoya che. asurakumAra devenI apekSAe paNa jIva pUrvavata traNa agara cAra kiyAvALA athavA akriya hoya che. yAvata-taragamAra Adi bhavana zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #71 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAstre dibhya ekendriyebhyo dvitricaturindriyabhyaHpaJcandriyatiryagyonikebhyo manuSyebhyo vAnavyantarebhyo jyotiSkebhyo vaimAnikebhyazca,tathAca nairayikAn devAMzca apekSya trikriyA api. catuSkriyA api akriyA api iti, tadanyAn saMkhyeyavarSAyuSo'pekSya punaH paJcakriyA api iti atidizannAha-'orAliyasarIrehito jahA jIvehi to' audArikazarIrebhyaH audArikazarIrANi apekSya jIvA yathA jIvebhyaH-jIvAnapekSya trikriyA api catuSkriyA api paJcakriyA api akriyA api pratipAditAstathA pratipAdanIyAH, ityevaM sAmAnyena jIvapadamAzritya daNDakacatuSTayaM pratipAditam, atha nairayikapadamAzritya prarUpAyitumAha-'neraiyANaM bhaMte jIvAo kaikirie?' he bhadanta! nairayikaH khalu hote haiN| yAvat-nAgakumAra Adi bhavanapatiyoM, pRthvIkApika Adi ekendriyoM, dvIndriyoM, trIndriyoM, caturandriyoM, paMcendriya tiryacoM, manuSyoM, vAnavyantaroM, jyotiSkoM, aura vaimAnikoM kI apekSAse bhI jIva kadAcita tIna kriyA vAle kadAcit cAra kriyA vAle aura kadAcit akriya hote haiM / unake atirikta saMkhyAta varSa kI AyuvAle jIvoM kI apekSA se pAMca kriyA vAle bhI hote haiN| yaha batalAte haiM-audArika zarIroM kI apekSA jIva jaise jIvoM kI apekSA koI tIna kriyA vAle, koI cAra kriyA vAle, koI pAMca kriyAvAle aura koI akriya bhI kahe gae hai, usI prakAra yahAM bhI kahalenA cAhie / ____ isa prakAra sAmAnya rUpa se jIvapada ke Azraya se cAra daMDakoM kA pratipAdana kiyA gayA hai, __ aba nairayikapada ko lekara prarUpaNa kiyA jAtA hai-- zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! nAraka jIva kI apekSA se kitanI kriyA vAlA hotA hai ? pati, pRthvIkAyika Adi ekendri, dvIndri, trAndri, caturiddhi, paMcendriya tiryA manuSyo, vAnavyA, jyotiSka ane vaimAnika devanI apekSAe paNa jIva kadAcita traNa kiyAvALA kadAcita cAra divAvALA ane kadAcita akriya hoya che. temanAthI atirikta saMkhyAta varSanI AyuvALA jIvonI apekSAthI pAMca kiyAvALA paNa hoya che. e batAve che-e dArika zarIranI apekSAo jevA jIva jema jIvonI apekSAe traNa kiyAvALA, keI cAra kiyAvALA ke pAMca kiyAvALA ane keI koI akriya paNa kahelA che. eja prakAre ahIM paNa kahI levuM joIe. e prakAre sAmAnya rUpathI jIva padanA AzrayathI cAra daMDakanuM pratipAdana karAyuM che. have narayika padane laIne prarUpaNA karAya che zrI gautamasvAmI-he bhagavan! nAraka jIvanI apekSAthI keTalI kiyAvALA bane che? zrI bhagavAnU-he gautama! kadAcita traNa kiyAvALA, kadAcita cAra kiyAvALA ane kadAcita pAMca kiyAvALA hoya che. A dArika zarIra temaja saMkhyAta varSanI AyuvALA onI zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #72 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabhevabodhinI TIkA pada 22 sU. 4 karmabandhahetukriyAvizeSanirUpaNam jIvAt kati kriyo bhavati ? bhagavAnAha-'goyamA ! 'he gautama ! 'siya tikirie, siya caukirie. siya paMcakirie' syAt-kadAcit trikriyaH syAt-kadAcit catukriyaH syAt-kadAcit paJcakriyo bhavati, tatra audArikazarIrasaMkhyeyavarSAyuSkApekSayA pazcakriyo nairAyiko draSTavyaH, gautamaH pRcchati-'neraie NaM bhate! neraiyAo kai kirie?' he bhadanta! nairayikaH khalu nairayikAt-nairayikamapekSya kati kriyo bhavati? bhagavAnAha 'goyamA !' he gautama ! 'siya tikirie siya caukirie' nairayiko nairayikamapekSya syAt-kadAcit, trikriyo bhavati, syAtkadAcit catuSkriyo bhavati natu paJcakriya kadAcit nairayikasya jIvitAd vyaparopaNarUpaprANAtipAtakriyAyA paJcamyA asaMbhavAt, 'evaM jAva vemANiehito' evam-nairayikoktarItyA yAvat-asurakumArAdi vaimAnikAntAd evaM jIva nairayikAdibhyo vaimAnikAntebhyazca narayiko yathAyogaM syAtkadAcit trikiyaH,kadAcit catuSkriyaH, kadAcit pazcakriyo draSTavyaH, atra 'jAva vemANiehiM to' ityatra yAvatkaraNAt, nairayiko jIvAdIn apekSya katikriyaH prajJaptaH ityAdirUpo dvitIyo'pi daNDaka pratipAdito'vagantavyaH,kintu 'navara neiyassa neraie zrI bhagavAn-hai gautama ! kadAcit tIna kriyAvAlA, kadAcit cAra kriyAvAlA aura kadAcit pAMca kriyA vAlA hotA hai / audArika zarIra evaM saMkhyAta varSa kI Ayu vAloM kI apekSA se nAraka ko pAMca kriyA vAlA samajhanA caahie| zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! eka nArakajIva nAraka kI apekSA se kitanI kriyA vAlA hotA hai ? zrI bhagavAn-he gautama ! kadAcit tIna kriyA vAlA hotA hai ! kadAcit cAra kriyA vAlA hotA haiM, parantu pAMca kriyAvAlA kadApi nahIM hotA hai| kyoMki nAraka jIva kA jIvana se vyaparopaNa nahIM kiyA jA sakatA, arthAt usako mAra DAlanA saMbhava nahIM hai / ataH pAMcavI kriyA prANAtipAtakA asaMbhava hai / isI prakAra vaimAnikoM taka samajhanAcAhie / ___ arthAt nAraka saMbaMdhI vaktavyatA ke anusAra asurakumAroMse lekara vaimAnikoM taka yathAyogya kadAcit koI tInakriyA vAlA, kadAcit cAra kriyAvAlA aura apekSAthI nArake pAMca kiyAvALA samajavA joIe. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! nAraka jIva nArakanI apekSAe keTalI kiyAvALA hoya che? zrI bhagavAna-he gautama! kadAcit traNa kiyAvALA, kadAcita cAra kiyAvALA paraMtu pAMca kiyAvALA nathI detA. kemake nAraka jIvanuM jIvanathI bapore paNa nathI karAtuM arthAta tene mArI nAkhavA asaMbhavita che. tethI pAMcamI kiyA prANAtipAta ne asaMbhava che. eja prakAre vaimAniko sudhI samajavuM joIe. ' arthAta nAraka saMbadhI vaktavyatAnA anusAra asurakumArothI laIne vaimAnika sudhI yathA gya kadAcita koI traNa kiyAvALA, kadAcita cAra kiyAvALA ane kadAcita pAMca jiyAvA ya che. jAva vemANiehitoH mahI 14 neprayAga 4 cha. tanAthI zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #73 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prazApanAsUtre hiMtA deve hito ya paMcamA kiriyA nasthi' navaram-vizestu nairayikasya nairayikebhyo devebhyazca devanAyikAna apakSayetyarthaHpaJcamI kriyA-jIvitAda vyaparopaNarUpA prANAtipAtakriyAHnAsti-na saMbhavati teSAM devanairayikANAmanapavAyuSkatvAt ato devanArakAn apekSya "syAttrikriyaH syAccatuSkriyo nairAyikaH prajJaptaH, na tu paJcakriyaH, saMkhyeyavarSAyuSkAn audArikazarIrAn apekSya punaH paJcakriyo'pi naiyikA drssttvyH| gautamaH pRcchati-'neraiyA NaM bhaMte! jIvAo kaivi riyA?' he bhadanta! nairayikAH khalu jIvAt jIvamapekSya katikriyAH prajJaptAH ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'siyatikiriyA, siya caukiriyA, siya paMcakiriyA' nairayikA jIvamapekSya syAt kadAcittrikriyA:syAt kadAciccatuSkriyAH syAt-kadAcit paJvakriyAHprajJaptA evaM jAva vemA kadAcit pAca kriyAvAlA hotA hai / --jAva vemANiehito' yahAM jo 'jAva' zabdakA prayoga kiyA hai usase nAraka jIvAdi kI apekSA se kitanI kriyA vAlA hotA hai ?, ityAdi prakArake dUsare daMDaka kA bhI pratipAdana ho gayA, aisA samajhalenA caahie| magara vizeSatA yaha hai ki nAraka ko nAraka kI apekSA se aura devoM kI apekSA se pAMcavI kriyA arthAt jIvana se vyuparata karanA rUpa prANAtipAta kriyA nahIM hotI hai / isa kriyA kA honA saMbhava nahIM hai kyoM ki deva aura nArakaanapavaya Ayu vAle hote haiM / ataeva devoM aura nArakoM kI apekSAse kadAcita tIna kriyA vAle, kadAcita cAra kriyA vAle hI hote haiM, pAMca kriyA vAle nahIM hote haiM / hA~ saMkhyAta varSa kI Ayu vAle audArika zarIrI jIvoM kI apekSA nAraka jova pAMca kriyA vAlA bhI hotA hai / zrI gautamasvAmI he bhagavan ! (bahuta) nAraka eka jIvakI apekSA kitanI kriyA vAle hote haiM? zrI bhagavAn-he gautama ! nAraka jIvakI apekSA kadAcit tIna kriyA nAraka jIvAdinI apekSAthI keTalI kiyAvALA thAya che? ItyAdi prakAranA bIjA daDakanuM pratipAdana thaI gayuM ema samajI levuM joIe, paNa vizeSatA e che ke, nArakone nArakanI apekSAe ane devonI apekSAthI pAMcamA kiyA arthAta jIvanathI vyuparata karavA rUpa prANAtipAta kiyA nathI thatI. e kriyAnuM thavuM saMbhavita nathI, kemake deva ane nAraka anapavaryAMyu vALA hoya che. tethIja deva ane nArakanI ape. kSAthI kadAcit traNa kiyAvALA, kadAcita cAra kiyAvALA ja hoya che, pAMca kiyAvALA nathI hotA. hA saMkhyAta varSanI AyuvALA dArika zarIrI jInI apekSAe nAraka pAMca kiyAvALA paNa hoya che. zrI gautamasyAmA--he mApan ! (39) nA24 7vo me apanI apekSA sI priyAyA .ya cha ? zrI bhagavAna-he gautama ! nAraka jIvanI apekSAe kadAcit traNa kiyAvALA paNa hoya zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #74 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhina TIkA pada 22 gU 4 karmabandhahetu kriyAvizeSanirUpaNam NiyAo' evam-uktarItyA yAvat-nairayikAdeH vaimAnikaparyantamapekSyetyarthaH yathAyogaM trikriyAHcatuSkriyAH paJcakriyAHprajJaptA:kintu-'navaraM neraiyAo devAoyapaMcamA kiriyA nasthi' navaram-vizeSastu nairayikAd devAcca pratItya-devanerayikAn apekSya paJcamI kriyA-'jIvitAd vyaparopaNarUpA prANAtipAtakriyA nAsti prAguktayukteH 'neraiyA NaM bhaMte ! jIvehiM to kaikiriyA?' he bhadanta ! nairayikAH,khalu jIvebhyaH-jIvAna pekSya katikriyAH prajJaptAH? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'tikiriyA vi caukiriyA vi paMcakiriyA vi' narayikA jIvApekSayA trikiyA api,catuSkiyA api, paJcakriyA api prajJaptAH gautamaH pRcchati-'neraiyANa bhaMte ! neraiehi to kaikiriyA?' he bhadanta ! nairayikAH khalu saptavidhanairayikebhyaH narayikAn apekSya kati kriyAH prajJaptAH? bhagavAnAhavAle hote haiM; kadAcit cAra kriyA vAle hote haiM aura kadAcit pAMca kriyA vAle hote hai / isI prakAra vaimAnikadevoMki, arthAt nArakoM kI vaktavyatA ke anusAra vaimAnika devoMtaka yathAyogya koI nAraka tIna kriyA vAle koI cAra kriyAvAle aura koI pAMca kriyA vAle hote haiM / magara yaha tathya dhyAnameM rakhanA cAhie ki devoM aura nArakoMkI apekSA se kisI nArakako prANAtipAta rUpa pAMcavI kriyA nahIM hotI / isa viSaya meM pahale jo yukti kahI haiM, vahI yahAM bhI samajha lenA caahie| __ zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! bahuta nAraka bahuta jIvoM kI apekSA kitanI kriyA vAle hote haiM ? zrI bhagavAn-he gautama! nAraka jIvoM kI apekSA se kadAcit tIna kriyAvAle, kadAcit cAra kriyA vAle aura kadAcit pAMca kriyA vAle hote haiN| ___ zrI gautamasvAmI he bhagavan ! nArakajIva ! nArakoM kI apekSA se kitanI kriyA vAle hote haiM ? che, kadAcit cAra kiyAvALA hoya che ane kadAcita pAMca kiyAvALA paNa hoya che.eja prakAre vaimAnikadevo sudhI, arthAt nArakanI vaktavyatAnA anusAra vaimAnika de sudhI yathAyogya koI nAraka traNa kiyAvALA, kAI cAra kiyAvALA, ane kaI pAMca kiyAvALA hoya che. paNa A tathya dhyAnamAM rAkhavuM joIe ke deve ane nArakanI apekSAthI keI nArakane prANAtipAta rUpa pAMcamI kiyA nathI thatI. A viSayamAM je yukti pahelAM kahI che, tene ahIM samajI levI joIe. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! ghaNA nAraka ghaNuM chavAnI apekSAe keTalI kriyAvALA hAya cha ? zrI bhagavAna-he gautama! nAraka chavAnI apekSAthI kadAcita traNa kiyAvALA, kadAcita cAra kiyAvALA ane kadAcita pAMca kiyAvALA hoya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan !-nAraka jIvanAranI apekSAthI keTalI kiyAvALA hoya che? zrI bhagavAna -he gautama! nAraka nArakonI apekSAthI kadAcita traNa kriyAvALA hoya che, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #75 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 62 prajJApanAsUtre 'goyamA' he gautama ! ' tikiriyA caukiriyA ' nairayikA nairayikAn , apekSya trikriyAH kadAcit, kadAciccatuSkriyAH prajJaptAH natu pazcakriyAH prAgukta yukteH, 'evaM jAva vemANiehito' evam-uktarItyA yAvad asurakumArAdibhyo bhavanapatibhyaH pRthivIkAyikAdibhya ekendriyebhyo dvitricaturindriyebhyaH paMcendriyatiryagyonikebhyo manuSyebhyo vAnavyantarebhyo jyotiSkebhyo vaimAnikebhyazcApi nairayikAH vyAdikriyAHprajJaptAH,kintu'navaraMbhorAliyasarIrehito jahA jIvehi to navaram-vizeSastu audArikazarIrebhyaH-audArikazarIrAn saMkhyeyavarSAyuSkAn apekSya yathA jIvebhyaH samucayajIvAnakSapekSya paJcakriyA api draSTavyAH, gautamaH pRcchati-- asurakumAre gaM bhaMte! jovAo kaikirie?' he bhadanta! asurakumAraH khalu jIvAt--jIvamAzritya katikriyA zrI bhagavAn-he gautama ! nAraka, nArakoM kI apekSAse kadAcit tIna kriyA vAle hote haiM, kadAcit cAra kriyAvAle hote haiN| pAMca kriyAvAle nahIM hote, isa viSaya meM yukti pUrvavat samajhanA caahie| isI prakAra asurakumAra nAgakumAra Adi bhavanapatiyoM ko apekSA se, pRthvI kAyika Adi ekendriyoM kI apekSA se, dvIndriyoM, trIndriyoM, aura caturindriyoM kI apekSA se, paMcendriya tiryacoM kI apekSA se manuSyoM kI apekSA se, vAnavyantaroM, jyotiSkoM aura vaimAnikoM kI apekSA se bhI nAraka tIna Adi kriyA vAlA hotA hai| kintu audArika zarIra vAloM kI apekSA vaisAhI karanA cAhie jaise samuccaya jIvoM kI apekSA se kahA hai| arthAt jaise samuccayajIvoMkI apekSA pAMce kriyA vAle bhI kahA hai, usI prakAra audArika zarIra vAloM kI apekSA bhI samajhalenA cAhie / zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! asarakumAra jIvakI apekSA se kitanI kriyA vAlA hotA hai ? kadAcita cAra kiyAvALA hoya che, pAMca kriyAvALA nathI detA e viSayamAM yukti pUrvavata samajI levI e prakAre asurakumAra Adi bhavana patinI apekSAthI, pRthvIkAyika Adi ekejiyenI apekSAthI, dvIndriye, trIndrio ane caturindriyonI apekSAthI, paMcendriya tiyAnI apekSAthI manunI apekSAthI,tathA vAnavyantaranI tiSka ane vaimAnikonI apekSAthI paNa nAraka Adi traNa kriyAvALA hoya che. kintu dArika zarIravALAonI apekSAe emaja kahevuM joIe jema jIvanI apekSAthI kahyuM che. arthAt jema samuccaya jIvanI apekSAe pAMca kiyAvALI paNa kahyA che, eja prakAre dArika zarIra vALAonI ape. kSAthI paNa samajI levuM joIe zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! asurakumAra jIvanI apekSAthI keTalI kriyAvALA hoya che? zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #76 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 22 sU. 4 karmabandhahetu kriyAvizeSanirUpaNam 63 bhavati ? bhagavAnAha - - ' goyamA !' he gautama ! ' jaheva neraie cattAri daMDagA taheva asurakumAre vicattAri daMDagA bhANiyavtrA' yathaiva nairayike catvAro daNDakAH avadhiavadhimato: pratyekamekatva bahutvAbhyAM pratipAditA stathavAsura kumAre'pi catvAro daNDakA bhaNitatryAH, evaMca uvaujjiuNaM bhAveyanvaM ti evaJca pUrvoktarItyA ca upayujya - vimRzya AdAyetyarthaH bhAvayitavyam - prarUpaNIyam ' jIve maNUseya akirie bucca, sesA - akiriyA na buccati' jIvo manuSyazca akriya ucyate siddhApekSayA uttamacaritra manuSyApekSayA ca, zeSAH tadanye akriyA nocyante 'savvajIvA orAliyasarI rehi te / paMcakariyA' sarva jIvA audArikazarIrebhyaH saMkhyeyavarSAyuSkaudArikazarIrAn apekSya paMcakriyAH prajJaptAH kintu - neraiyadevehi to paMca kiriyA Na bucaM' nairayikadevebhyaH nairayikadevAn apekSya paJcakriyA nocyante prAguktayukteH 'evaM ekkeka jIvapade cattAri cattAri daMDagA bhANiyavvA' evam ekaikajIvapade catvArazvatvAro daNDakA bhaNitavyA: -, evaM eyaM daMDagasayaM savve vi ya jIvAdIyA daMDagA' zrI bhagavAn -- he gautama ! jaise nairayika ke viSaya meM ekavacana aura bahuvacana ko lekara cAra daNDaka kahe gaye haiM, usI prakAra amurakumAra ke viSaya meM bhI cAra daMDaka kahane cAhie | isI prakAra yathocita upayoga lagAkara prarUpaNA karanI cAhie | jIva aura manuSya kI vaktavyatAmeM akriya bhI kahanA cAhie, evaM siddhoM kI tathA uttama cAritravAn puruSoM kI apekSA bhI kahanA cAhie / inake atirikta anya kisI kI vaktavyatA meM akriya nahIM kahanA cAhie / saba jIva saMkhyAta varSa kI Ayu vAle audArika zArIrI jovoM kI apekSA pacA kriyA vAle nahIM kahanA cAhie, isakA kAraNa pahale kahA jA cukA hai / isa prakAra eka - eka jIvapada ko lekara cAra - cAra daMDaka kahane cAhie / jIva ko Adi karake ye sabhI daMDaka sau hote haiM, jo isa prakAra haiM- samuccaya jIvakA eka sthAna aura nAraka Adi cauvIsa sthAna milakara paccIsa hote haiN| zrI bhagavAna--he gautama! jema nairayikanA viSayamAM ekavacana ane bahuvacana ne laine cAra daDaka kahyA che, e prakAre asurakumAranA viSayamAM paNa cAra daMDaka kahevA joie. e prakAre yathAsthita upayAga karIne prarUpaNA karavI joie jIva ane manuSyanI vaktavyatAmAM akriya paNa kahevA joie. ema sihonI tathA uttama cAritravAna purUSonI apekSAe paNa akriya kahevA joie. te AnAthI atirikta anya kAinI vaktavyatAmAM akriya nahIM kahevu. joie, badhA jIva sakhyAta varSanI AyuvALA audika zarIrI jIvAnI apekSAe pAMca kriyAvALA na kahevA joie, enuM kAraNa pahelAM kahevAyeluM che, e prakAre eka eka jIva padane laine cAra cAra daMDaka kahevA joie. jIvane mukhya karIne A badhA daMDaka sA thAya che, je A prakAre che-samuccaya jIvanu eka sthAna ane zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #77 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtro evam-pUrvoktarItyA etaddaNDakazata sarve'pi ca jIvAdikAH sAmAnyena jIvapade ekam, zepANi nairayikAdIni sthAnAni caturviMzatiriti sarvasaMkhyayA paMcaviMzatiriti paMcaviMzaterekaikasmin sthAne catvAro daNDakA bhavantIti-sarva saMkalanena daNDakazatamupapadyate iti bhAvaH // ___ atha nairayikasya dvIndriyAdIn apekSya na kAyikyAdikriyA saMbhavatIti cedatrocyate-nairayikasya bhavapratyayAt vivekAbhAvena pUrvabhavazarIrasya vyutsRSTasvAbhAvAt tena jIvena yAvaccharIra nirvatitaM sat ta zarIrapariNAma sarva thA sa na parityajati tAvat taM pariNAma dezato'pi bhajamAnasya zarIrasya pUrvabhAvaprajJApanayA tasyeti vyapadezAd ghataghaTavat, tathAhi-ghRtapUrNasya ghaTasya ghRte vyapagate'pi 'ghRtaghaTaH' iti vyapadezo bhavatyeva evaM prakRte'pi tasyApi zarIrasya tena nirvartitatvAt tasyeti vyapadezAt tasya zarIrasya ekadezena asthyAdinA yo'nyo'pi prANAtipAta karoti tasmAt pUrvanirvartitazahIrajIvo'pi kAyikyAdi kriyAbhiyujyata eva ina paccIsoM sthAnoM meM se pratyeka ke cAra-cAra daMDaka hone se 2444=100 daMDaka saba milakara hote haiM / yahAM yaha AzaMkA kI jA sakatI hai ki dvIndriya Adi jIvoM kI apekSA se nairAyika ko kAyikI Adi kriyAe~ kisa prakAra ho sakatI haiM ! isa AzaMkA kA samAdhAna isa prakAra hai-nAraka jIva bhava ke kAraNa viveka kA abhAva hone se pUrva bhava ke zarIra kA vyutsarga nahIM karatA / usa jIva ne jo zarIra niSpanna kiyA thA yaha jaba taka usa zarIra pariNAma kA sarvathA tyAga nahIM karatA, tabataka ekadezase bhI usa pariNAma ko dhAraNa karane vAle zarIra ko pUrvabhava prajJApananaya kI apekSA se usIkA kahA jAtA hai jaise ghRta ghaTa / tAtparya yaha hai ki kisI ghaTameM ghRta bharA huA thaa| bAdameM usameM se ghata nikAla diyA gayA / phira bhI vaha ghaTa ghRtaghaTa kahalAtA hai / nAraka Adi covIsa sthAne maLIne pacIsa thAya che. A pacIse sthAnamAMthI pratyekanA cAra cAra daMDaka thavAthI 25*4=100 daMDaka badhA maLIne thAya che. ahIM e AzaMkA karI zakAya che ke dvIndriya Adi nI apekSAthI nairayikane kAyikI Adi kriyAo kevA prakAre thaI zake che ? A zaMkAnuM samAdhAna A prakAre che-nAraka jIva bhavanuM kAraNa vivekano abhAva hovAthI pUrvabhavanA zarIrane vyutsarga nathI karatA. AjIve je zarIra niSpanna karyuM hatuM, jyAM sudhI e zarIra pariNAmane sarvathA tyAga nathI karatA tyAM sudhI eka dezathI paNa e pariNAmane dhAraNa karanArA zarIrane pUrvabhava prajJApana nayanI apekSAthI tenuM ja kahevAya che. jema dhRtaghaTa. tAtparya e che ke kAIpaTamAM ghI bhareluM hatuM, pachI temAMthI ghI kADhI levAmAM AvyuM. te paNa te dhaTa dhRtaghaTa kahevAya che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #78 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 22 sU. 4 karmabandhahetukriyAvizeSanirUpaNam tena jIvena tasyA vyutsRSTatvAt tatra paMcAnAmapi kriyANAM bhAvanA bhAvayitavyAtatkAyasya vyApriyamANAtvAt kAyikI kriyA bodhyA, evaM kAyo'dhikaraNamapi bhavatIti AdhikaraNikI kriyA, prAdveSikyAdayaH punarevaM-yadA tameva zarIrekadezamabhighAtAdi samarthamanyaHkazcidapi prANAtipAtodyato'valokya tasmin dvIndriyAdau ghAtye saJjAtakrodhAdi heturabhighAtAdisamarthamidaM zastramiti vibhAvayan atyantakrodhAdi pariNAma mAsAdayati pIDAzca janayati jIvitAcca vyaparopayati tadA tatsambandhi prAdveSikyA ___ isI prakAra jisa jIvane jIsa zarIra kA niSpAdana kiyA hai, isa zarIra meM se bhale hI jIva ke sarva pradeza nikala gayA ho aura vaha zarIra nirjIva ho gaye ho, phira bhI vaha usIkA kahA jAtA hai, kyoM ki usI jIva ne usa zarIra ko utpanna kiyA thA / usa zarIra ke eka bhAga haDDI Adi se mI agara koI dUsarA jIva kisI jIvakA prANAtipAta karatA hai, to usa zarIra kA utpAdaka vaha jIva bhI kAyikI Adi kriyAoMkA bhAgI hotA hai / isakA kAraNa yahI hai ki usa jIvane jo usameM se nikala kara kahIM anyatra utpanna ho gayA hai, apane usa pUrva zarIra kA vyutsaga nahIM kiyA / pAMcoM kriyAoM kI bhAvanA isa prakAra samajhato cAhie / usake kAyA kA vyApAra hone se kAyikI kriyA samajhanI cAhie / isI prakAra kAya adhikaraNa bhI hotA hai, ataeva AdhikaraNikI kriyA hotI hai| prAdveSikI pAritApanikI Adi kriyAe~ isa prakAra samajhanI cAhie / jaba usa zarIra ke kisI eka bhAga ko ghAtakara ne meM samartha samajhakara koI dUsarA vyakti kisI ke prANoM kA atipAta karane ke lie udyata hotA hai aura use dvIndriya Adi kisI jIva ke prati krodha utpanna honA hai taba vaha socatA hai-yaha zakha isI prANI kA ghAta karane meM samartha eja prakAre je che je zarIranuM niSpAdana karyuM che, e zarImAMthI bhale jIva nikaLI gayo hoya ane te zarIra nijIva thaI gayuM hoya, to paNa te tenuM kahevAya che, kemake te jIve te zarIrane utpanna karyuM hatuM. e zarIrano eka bhAga hADako vigerethI paNa agara keI bIje jIva koI jIvana prANanipAta kare che, to te zarIrano utpAdaka te jIva paNa kAyikI Adi kriyAone bhAgIdAra thAya che. enuM kAraNa e che ke, te jIva je temAMthI nikaLIne kayAMka bIje utpanna thaIgaela che, pitAne te pUrva zarIrane vyutsaga nathI karyo. - pAMce kiyAonI bhAvanA e prakAre samajavI joIe. tene kAyAno vyApAra hovAthI kAyikI kriyA samajI levI joIe. eja prakAre kAya AdhikaraNa paNa thAya che, tethI ja AdhikaraNikI kyiA thAya che. prApleSikI Adi kiyAo e prakAre samajavI joIe. jyAre A zarIranA koI eka bhAga no ghAta karavAmAM samartha samajIne koI bIjI vyakti koInA prANane atipAta karavAne mATe uvata thAya che ane tene dvAdriya Adi ke jIvana pratye Bdha utpanna thAya che, tyAre te vicAre che-A zastra A prANIno ghAta karavAmAM samartha che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #79 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre di kriyA kAraNatvAt tasyApi prAdveSikI pAritApanikI prANAtipAtakriyA ca yathAyoga mavagantavyA // sU. 4 // kriyAvizeSavakttavyatA mUlam-"kai NaM bhaMte ! kiriyAo paNNattAo ? goyamA! paMca kiriyAo paNNattAo ? taM jahA-kAiyA jAva pANAivAyakiriyA, neraiyA NaM bhaMte ! kai kiriyAo paNNattAo? goyamA! paMca kiriyAo paNNattAo, taM jahA-kAIyA jAva pANAivAyakiriyA, evaM jAva vemANiyANaM, jassa NaM bhaMte ! jIvassa kAiyA kiriyA kanjai tassa ahigaraNiyA kiriyA kajaI jassa ahigaraNiyA kiriyA kajai tasma kAiyA kajai? gAyamA! jassa NaM jIvassa kAiyAkiriyA kanjai tassa ahigaraNI kiriyA niyamA kajai, jassa ahigaraNI kiriyA kajjai tassa vi kAiyA kiriyA niyamA kajai, jassa NaM bhaMte ! jIvasma kAiyA kiriyA kajjai tassa pAdosiyA kiriyA kajai, jassa pAdosiyA kiriyA kajai, tassa kAiyA kiriyA kajjai? goyamA ! evaM ceva, jassa NaM bhaMte ! jovassa kAiyA kiriyA kanjai taspta pAriyAvaNiyA kiriyA kajai, jassa pAriyAvaNiyA kiriyA kajai tassa kAiyA kiriyA kajai ? goyamA! jassa NaM jIvassa kAiyA kiriyA kajai tassa pAriyAvaNiyA miya kajai siya no kajai, jassa puNa pAriyAvaNiyA kiriyA kajai tassa kAiyA niyamA hai / aisA socakara aura use grahaNa karake tIvra krodhake vazIbhUta hotA hai / evaM usa jIva ko pIDA pahuMcAtA hai, yahA~ taka ki jIvanase rahita kara detA hai, taba vaha zarIra jisa jIva kA thA, use bhI prAdeSiko, pAritAnikI aura prANAtipAti kI kriyA lagatI hai, kyoMki usI ke zarIra se ye kriyAe~ kI gaI hai ityAdi yathA yogya samajha lenA cAhie ||suu 4 // ema vicArIne ane tene grahaNa karIne tIvra kedhane AdhIna thaI jAya che. temaja te jIvane pIDA pahoMcADe che, tyAM sudhI ke tene jIvana vagaranI banAve che, tyAre te zarIra je jIvanuM hatuM. tene paNa prASikI, pAritApanikI ane prANAtipAtakI kriyA lAge che, kemake tenA zarIrathI A kiyAe karelI che. ItyAdi yathAgya samajI levuM joIe. e sU. 4 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #80 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 22 sU. 5 kriyAvizeSanirUpaNam kajai, evaM pANAivAyakiriyA vi, evaM AdillAo parAppara niyamA tinni kajaMti, jassa AillAo tinni kanjaMti, tassa uvarillAo donni siya kajjati siya no kaja ti, jassa uvarillAo dANNi kajaMti tassa AillAo niyamA tiSNi kati,jassaNaMbhaMte jIvassa pAriyAvaNiyA kiriyA kajjai tassa pANAivA yakiriyA kajai jassa pANAIvAyakiriyA kajjai tassa pAriyAvaNiyA kiriyA kajjai? goyamA! jassa Na jIvassa pAriyAvaNiyA kiriyA kajjai tassa pANAivAyakiriyA siya kanjai, siya no kajai, jassa puNa pANAivAyakiriyA kajai tassa pAriyAvaNiyA kiriyA niyamA kajai, jassa NaM bhaMte! neraiyassa kAiyA kiriyA kajaha tassa ahigaraNiyA kiriyA kajai? goyamA! jaheva jIvassa taheva neraIyassa vi,evaM niraMtara jAvavemANiyassa jaMsamayaMNaM bhaMte! jIvarasa kAiyA kiriyA kajai,taMsamayaM ahigaraNiyA kiriyA kanjai jaM samayaM ahiMgaraNiyA kiriyAkajai taM samayaM kAiyA kiriyA kajai? evaM jaheva Adillao daMDao taheva bhANiyavyo, jAva vemANiyassa jaM deseNaM bhaMte ! jovassa kAiyA kiriyA kajai taM deseNa ahigaraNiyA kiriyA kajai. taheva jAva vemANiyassa jaMpaeseNaM bhaMte ! jIvassa kAiyA kiriyA kajai taM paeseNaM AhiMgaraNiyA kiriyA kajai ? evaM taheva jAva vemANiyassa, evaM ee jassa jaM samayaM jaM desaM jaM paeseNaM cattAri daMDagA hoti, kaiNaM bhaMte AojiyAo kiriyAo paNNattAo ? goyamA ! paMca AojiyAo kiriyAo paNNattAo, taM jahA kAiyA jAva pANAivAya kiriyA, evaM neraiyA NaM jAva vemANiyANaM jassa NaM bhaMte ! jIvassa kAiyA oojiyAkiriyAatthi tassa ahigaraNiyA kiriyA AojiyA asthi, jasa ahigaraNiyAAAjiyA kiriyA asthi tassa kAiyA AojiyA kiriyA asthi ? evaM eeNaM abhilAveNaM te ceva zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #81 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtra cattAri daMDagA bhANiyabvA, jassa jaM samayaM jaM desaM jaM paesaM jAva vemANiyANaM, jIve NaM bhaMte! jaM samayaM kAiyAe ahigaraNiyAe pAo siyAe kiriyAe puDhe taM samayaM pAriyApaNiyAe puDhe pANAivAyaki riyAe puDhe? goyamA atthegaie jIve emattiyAo jIvAojaM samayaM kAiyAe ahiMgaraNiyAe pAAsiyAe kiriyAe puDhetaM samayaM pAriyAvaNiyAe kiriyAe puDhe pANAivAyakiriyAe puDhe ? atthegaie jIve egaiyAojovAo samagaM kAiyAe ahigANiyAe pAosiyAe kiriyAe puDhe taM samayaM pAriyAvaraNiyAe kiriyAe puDhe pANAivAya kiriyAe a puDhe, atthegaIe jIve egaIyAo jIvAo jaM samayaM kAIyAe ahiMgaraNiyAe pAosiyAe puDhe taM samayaM pAriyAvaNiyAe kiriyAe a puDhe, pANAIvAyakiriyAe a puDhe " // sU. 5 // chAyA-kati khalu bhadanta ! kriyAH prajJaptAH ? gautama ! paJcakriyAH prajJatAH, tadyathA-kAyikI yAvat prANAtipAtakriyA, narayikANAM bhadanta ! kati kriyAH prajJaptAH? gautama ! pazcakriyAH prajJaptAH, tadyathA-kAyikI yAvat prANAtipAtakriyA, evaM yAvad kriyA vizeSavaktavyattA zabdArtha-( kai NaM bhaMte! kiriyAo eNNatAo? ) he bhagavan ! kriyAe~ kitane prakArakI kahI gaI haiM ? ( goyamA paMca kiriyAo paNNattAo ) he gautama ! pAMca kriyAe~ kaho haiM (taM jahA kAiyA jAva pANAivAyakiriyA) ve isa prakAra-kAyikI yAvat prANAtipAta kriyA(neraiyANe bhaMte ! kai kiriyAo paNNa tAo) he bhagavan ! nArakoM ko kitanI kriyAe~ kaho haiM ? ( goyamA ! paMca kiriyAno paNNattAo) he mautama ! pAMca kriyAeM kahI haiM (taM jahA-kAiyA jAva pANAivAyakiriyA) ve isa prakAra- kAyikI yAvat prANAtipAta kriyA (evaM jAva vemANiyANaM) isI prakAra yAvat vaimAnikoM tk| kiyAvizeSavaktavyatA sahAya-(kai Na bhaMte! kiriyAo paNNattA o ?) (bhagavan ! ApeThiyAyasI pahelI cha ? (goyamA! paMca kiriyAo paNNattAo) he gautama pAMya yiaame| hI cha (ta jahA-kAiyA jAva pANAivAyakiriyA) te mA 2-54ii yAvat prAtipAta yA (neraiyANa bhaMte! kai kiriyAo pagattAo) bhagavan ! nAnI sI TiyAmA 4hI cha ? (goyamA! paMca kiriyAo paNNattAo) gautama ! pAMya liyA 59ii cha (taM jahA-kAiyA jAva pANAivAyakiriyA ) te mA Are-gikI yAvat prAtipAta yA ( evaM jAva vemANiyANaM ) me re paimAnika sudhI zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #82 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 22 sU 5 kriyAvizeSanirUpaNam vaimAnikAnAm, yasya khalu bhadanta ! jIvasya kAyikI kriyA kriyate tasya AdhikaraNakI kriyate ? yasya adhikaraNakI kriyA kriyate tasya kAyikI kriyate ? gautama ! yasya khalu jIvasya kAyikI kriyA kriyate tasya AdhikaraNakI kriyA niyamAta kriyate, yasya AdhikaraNikI kriyA kriyate tasyApi kAyikI kriyA niyamAt kriyate, yasya khala bhadanta ! jIvasya kAyikI kriyA kriyate tasya prAdveSikI kriyA kriyate, yasya prAdveSikI kriyate tasya kAyikI kriyA kriyate? gautama! evaJcaiva, yasya skhalu bhadanta! jIvasya kAyikI kriyA kriyate tasya pAritApanikI kriyA kriyate, yasya pAritApa (jassa NaM bhaMte ! jIvassa kAiyA kiriyA kajjai) he bhagavan jisa jIva ko kAyikI kriyA hotI haiM (tassa ahigaraNiyA kiriyA kajjai) usako adhikaraNiko kriyA hotI hai ? (jassa ahigaraNiyA kiriyA kajjai tassa kAiyA kajjA ?) jisako adhikaraNiko kriyA hotI hai use kAyikI kriyA hotI hai ? (goyamA ! jassaNaM jIvassa kAiyA kiriyA kannai tassa ahigaraNiyA kiriyA niyamA kajjai) he gautama ! jIsa jIva ko kAyikI-kriyA hotI hai, use adhikaraNikI kriyA niyama se hotI hai (jassa ahigaraNiyA kiriyA kajjai tassa vi kAiyA kiriyA niyamA kanjai) jisako adhikaraNikI kriyA hotI hai, use kAyikI kriyA niyama se hotI hai| (jassaNaM bhaMte ! jIvassa kAiyA kiriyA kajjai tassa pAosiyA kiriyA kajjai ?) kyA he bhagavan ! jisa jIva ko kAyikI kriyA hotI hai, use prAdve SikI kriyA hotI haiM ? (jassa pAosiyA kiriyA kajjai tassa kAiyA kiriyA kajjai?) jisako prAdveSikI kriyA hotI hai use kAyikI kriyA hotI haiM? (goyamA ! evaM ceva) he gautama ! aisA hI hotA hai (jassaNa bhaMte ! jIvassa kAiyA kiriyA kajjai) bhagavan ! apane yi yA thAya cha (tassa ahiMgaraNiyA kiriyA kajjai) tane madhi42zika jiyA thAya? (jassa ahigaraNiyA kiriyA kajjai tassa kAiyA kAjai) ne NiYii yA thAya cha,tene yiyA yAya cha? (goyamA! jassaNa jIvassa kAiyA kiriyA kajjai tassa ahigaraNiyA kiriyA niyamA kajjai) he gautama! je jIvane kAyikA kiyA thAya che, tene adhikaraNikA kiyA niyame karI thAya che (jassa ahigaraNI kiriyA kajjai tassavi kAiyA kiriyA niyamA kajjai) ne mAdhi:29 DiyA thAya che, tene kAyikI kiyA niyamathI thAya che (jassa Na bhaMte ! jIvassa kAiyA- kiriyA kajjai tarasa pAosiyA kiriyA kajjai ?) zubhagavan! revane AyilI syiA thAyache , tene prASiI jiyA thAya cha ? (jassa pAosiyA kiriyA kajjai tassa kAiyA kiriyA kajjai ?) ne prASiI chiyA yAya cha, tene AyI yA thAya cha ? (goyamA ! evaM ceva) gautama mema cha. (jassaNa bhate ! jIvassa kAiMyA kiriyA kajjai tassa pAriyAvaNiyA kiriyA kajjada ?) - panI zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #83 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre nikI kriyA kriyate tasya kAyikI kriyA kriyate ? gautama ! yasya khalu jIvasya kAyikI kriyA kriyate tasya pAritApanikI kriyate syAt kriyate syAt no kriyate, yasya punaH pAritApanikI kriyA kriyate tasya kAyikI niyamAt kriyate, evaM prANAtipAtakriyA'pi, evam AdimAH parasparaM niyamAt tikhaH kriyante, yasya AdimA stisraH kriyante tasya uparitanyau dve syAt kriyete syAta no kriyete yasya uparitanyau dva kriyete tasya AdimA niyamAt tisraH kriyante,yasya skhalu bhadanta! jIvasya pAritApanikI (jassa NaM bhaMte ! jIvassa kAiyA kiriyA kajjai tassa pAriyAvaNiyA kiriyA kajjai ?) jIsa jIvako kAyikI kriyA hotI hai use pAritApanikI kriyA hoto hai ? (jassa pAriyAvaNiyA kiriyA kajjai tassa kAiyA kiriyA kajjai) jIsako pAritApanikI kriyA hotI haiM, use kAyikI kriyA hotI hai ? _ (goyamA ! jassa NaM jIvassa kAiyA kiriyA kajjai tassa pAriyAvaNiyA siya kajjai siya no kajjai) he gautama ! jisa jIva ko kAyikI kriyA hotI haiM' use pAritApanikI kriyA kadAcit hotI hai, kadAcit nahI hotI haiM (jassa puNa pAriyAvaNiyA kiriyA kajjai tassa kAiyA niyamA kajjai) jisako pAritApanikI kriyA hotI hai, use niyama se kAyikI kriyA hotI hai / (evaM pANAivAya kiriyA vi) isI prakAra prANAtipAta kriyA bhI (evaM AdillAo paropparaM niyamA tiNNi kajjati) isa prakAra Adi kI tIna paraspara niyama se hotI hai (jassa AillAo tiNNi kajjati) jisake Adi kI tIna hotI hai (tassa uvarillAo doni) usake AgekI do (siya kajjati siya no kajjati) kadAcit hotI hai kadAcit nahIM hotI (jassa uvarillAo doNi kajjati) jisake Age-anta ko do hotI hai (tassa AillAo niyamA tiNNi kati) AthitI yA thAya che tene pAritApani yiAthAya cha ? (jassa pAriyAvaNiyA kiriyA kajjai tassa kAiyA kiriyA kajjai ?) ne pAritApanidhI liyA thAya cha, tena yi liyA thAya cha? (goyamA! jassaNaM jIvassa kAiyA kiriyA kajjai tassa pAriyAvaNiyA siya kajjai, siya no kanjai) he gautama! je jIvane kAyikI kiyA thAya che, tene pAritApanikI kriyA kadAcita thAya che, uhAyit nayI thatI (jassa puNa pAriyAvaNiyA kiriyA kajjai tassa kAiyA NiyamA kajjai) ne pAripatAMkinI kriyA thAya che, tene niyamathI kAyikI kriyA thAya che. (evaM pANAivAkiriyA vi) se prAre prAtipAta liyA 594 (evaM AdillAo paroppara niyamA tiNNi kajjati) se mAre mAhinI na 52252 niyamathI thAya che. (jassa AillAo tinni kati) ne mAhitI trae yAya che (tassa uvarillAo donni) tene 52nI meM tene 52nI me (siya kajjati siya no kajjati) 4Ayita thAya cha bhane hAyit nathIM thatI (jassa uvarillAo doNi kajjati ) mene mAgaNa // 7 // nI me thAya cha ( tassa AillAo niyamA tiNNi kajjati ) tene sAhinI 15 niyamayI thAya che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #84 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 22 sU. 5 kriyAvizeSanirUpaNam 71 kriyA kriyate tasya prANAtipAtakriyA kriyate, yasya prANAtipAtakriyA kriyate? tasya pAritApanikI kriyA kiyate ? gautama! yasya khalu jIvasya pAritApanikI kriyAkriyate tasya prANAtipAtakriyA syAt kriyate syAt no kriyate, yasya punaHprANAtipAtakriyA kriyate tasya pAritAnikI kriyA niyamAt kriyate yasya khalu bhadanta ! nairayikasya kAyikI kriyA kriyate tasya adhikaraNikI kriyA kriyate ? gautama ! yathaiva jIvasya tathaiva nairathikasyApi evaM nirantaraM pAvad vaimAnikasya, yaM samayaM khalu usako Adi kI tIna niyama se hotI haiM (jassa NaM bhaMte ! jIvassa pAriyAvaNiyA kiriyA kajjai) he bhagavan ! jisa jIva ko pAritApanikI kriyA hotI hai, ( tassa pANAivAyakiriyA kajjai ? ) kyA usako prANAtipAta kriyA hotI hai ? ( jassa pANAivAyakiriyA kajjai tassa pAriyAvaNiyA kiriyA kajjai !) jisako prANAtipAta kriyA hotI hai usako pAritApanikI kriyA hotI hai / ( goyamA ! jassa NaM jIvassa pAriyAvaNiyA kiriyA kajjai tassa pANAivAya kiriyA siya kajjaI siya no kajjai ) he gautama jisa jIva ko pAritApanikI kriyA hotI hai usako prANAtipAta kriyA kadAcit hotI hai, kadAcit nahIM hotI / ( jassa puNa pANAivAyakiriyA kajjai tassa pAriyAvaNiyA kiriyA niyamA kajjai ) kintu jisako prANAtipAta kriyA hotI hai, usako pAritApanikI kriyA niyama se hotI hai / (jassa NaM bhaMte ! neraiyassa kAiyA kiriyA kajjai tassa ahigaraNiyA kiriyA nai ? ) he bhagavan jisa nAraka jIvako kAyikI kriyA hotI hai, use kyA Adhi karaNikI kriyA hotI hai ? ( goyamA jaheva jIvassa taheva neraiyassa vi ) he fire jaise jIva ko vaisehI nArakI ko samajhanA cAhie ( evaM niraMtaraM jAva vemANi - (jassa NaM bhaMte ! jIvassa pAriyAvaNiyA kiriyA kajjaI ) he bhagavan ! me apane paaritaanie| DiyA thAya che (tassa pANAivAryAkariyA kajjai ? ) zuM tene prazutiyAta DiyA thAyache ? (jassa pANAvA kiriyA kajjai tassa pAriyAvaNiyA kiriyA kajjai) ne prANAtipAta diyA thAya che, tene pAritA paniDI DiyA thAya che ? (goyamA ! jassa NaM jIvassa pAriyAvaNiyA kiriyA kajjai tassa pANAivAya kiriyA siya kajjaI, siya no kajjai) he gautama! ke vane pAritApaniDI DiyA thAya che' tene prANAtipAta hiyA ahAyita thAya che, uhAyita nathI thatI (jassa puNa pANAivAya kiriyA kajjai tassa pAriyAvaNiyA kiriyA niyamA kajjai ) hintu bhene prAtipAta DiyA thAya che, tene pAritApanikI kriyA niyamathI thAya che (jassaNa' bhaMte! neraiyassa kAiyA kiriyA kajjai tassa ahigaraNiyA kiriyA kajjai ? ) he laga van ! ne nAraune ayiDI diyA thAya che, tene zu madhiraziDI DiyA java jIvassa taheva neraiyassa vi) he gautama! prema apane tebhana nAraunu zrI prajJApanA sUtra : 5 thAya che ? (goyamA ! samabhavu lehariyo Page #85 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 72 __ prajJApanAsUtre bhadanta ! jIvasya kAyikI kriyA kriyate ta samayam AdhikaraNikI kriyA kriyate, ya samayam AdhikaraNikI kriyA kriyate ta samaya kAyikI kriyA kriyate ? evaM yathaiva Adimo daNDaka stathaiva bhaNitavyo yAvad vaimAnikasya,yaddezena bhadanta! jIvasya kAyikI kriyA kriyate taddezena AdhikaraNakI kriyA kriyate ? tathaiva yAvad vaimAnikasya, yatpradezena bhadanta jIvasya kAyikI kriyA kriyate tatpradezena AdhikaraNikI kriyA kriyate ? evaM tathaiva yAvad vaimAnikasya, evamete 'yasya ya samayaM yaddezena, yassa) isI prakAra nirantara yAvat paimAnika ko / (jaM samayaM NaM bhaMte ! jIvassa kAiyA kiriyA kajjai taM samayaM ahiMgaraNi yA kiriyA kajjai) he bhagavan ! jisa samaya jIvAtmA ko kAyikI kriyA hotI haiM, usa samaya kyA AdhikaraNikI kriyA bhI hotI hai ? ( samayaM ahigaraNiyA kiriyA kajjai taM samayaM kAiyA kiriyA kajjai ?) jisa samaya adhikaraNikI kriyA hotI hai, usa samaya kAyikI kriyA hotI hai ? (evaM jaheva Aillao daMDao taheva bhANiyavvo) isa prakAra jaisA Adi kA daMDaka kahA vesA hI kahanA cAhie (jAva vaimANiyassa) yAvat vaimAnikoM ko bhI samajha leveN| (jaM deseNaM bhate ! jIvassa kAiyA kiriyA kajjai ta deseNaM ahiMgaraNiyA kiriyA kajjai) he bhagavan ! jisa deza se jIva ko kAyikI kriyA hotI hai usa deza se AdhikaraNikI kriyA bhI hotI hai? (taheva jAva vemANiyassa) usI prakAra yAvat vaimAnika ko| (jaM paeseNa bhaMte ! jIvassa kAiyA kiriyA kajjai) he-bhagavan ! jisa pradeza se jIva ko kAyikI kriyA hotI hai (ta paeseNa ahigaraNiyA kiriyA kajjai ?) usI pradeza se adhikaraNikI bhI kriyA hotI hai ? (evaM taheva jAva vemANiyassa) (evaM niraMtara jAva vemANiyassa) me 543 nirantara yAvat vaimAninu (ja samaya Na bhaMte ! jIvassa kAiyA kiriyA kajjai ta samaya ahigaraNiyA kiriyA kajjai) he bhagavana ! je samaye jIvane kAyikI kiyA thAya che, te samaye zuM AdhikaNikI kiyA paNa yAya che ? (jauM samayaNa ahigaraNiyA kiriyA kaJjai ta samaya kAiyA kiriyA kajjai ?) he sabhaye mAdhiIi chiyA thAya che, te samaye 48 yA thAya cha ? (evajaheva Aillao daMDa o taheva bhANiyadhvo) se pare vA mAhi no yo tevo heyo (jAva demANiyassa) yAvat mAninA (jaM deseNa bhate ! jIvassa kAiyA kiriyA kajjai ta deseNa ahiraragaNiyA kiriyA kajjaI 1) he bhagavana ! je dehathI jIvanI kAyikI kiyA thAya che, te dezathI AdhikaraNikI kiyA thAya cha? (taheva jAva vemANiyassa) se prAre yAvat vaimAninI (ja paeseNa bhate ! jivassa kAiyA kiriyA kajjai) mAya ! " prazathI apanI yi yA thAya cha ( ta paraseNa ahigrnniy| kiriyA kajjai? ) ta prazithI mAdhiliDAJyiA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #86 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 22 sU. 5 kriyAvizeSanirUpaNam 73 yatpradezena' catvAro daNDakA bhavanti, kati khalu bhadanta AyojitAH kriyAH prajJaptA? gautama ! paJca AyojitAH kriyAH prajJaptAH, tadyathA-kAyikI yAvat prANAtipAtakriyA, evaM nairayikANAM yAvad vaimAnikAnAm, yasya khalu bhadanta ! jIvasya kAyikI AyojitA kriyA asti tasya AdhikaraNakI kriyA AyojitA asti, yasya adhikaraNikI AyojitA kriyA asti tastha kAyikI AyojitA kriyA asti? evam etena abhilApena te caiva catvAro daNDakA bhaNitavyAH , yasya yaM samayaM, ye aisA hI hai yAvat vaimAnikako / (eva) isa prakAra (ee) ye (jassa) jisako (jaM samaya') jisa samaya meM (ja desa) jisa dezameM (jaM paeseNa) jisa pradeza meM (cattAri daMDagA hoti) cAra daMDaka hote haiN| (kaiNa bhaMte ! AojiyAo kiriyAo SaNNatAo ?) he bhagavan ! kitanI kriyAe~ AyojikA-saMsArameM bhramaNa karAnevAlI kahI gaI haiM ? (goyamA ! paMca AojiyAo kiriyAo paNNattAo) he gautama ! pAMca kriyAe~ AyojikA kahI gaI haiM (taM jahA-kAiyA jAva pANAivAyakiriyA) ve isa prakAra haiM-kAyikI yAvat prANAtipAta kriyA ( eva neraiyANa jAva vegANiyANa) isI prakAra nArakoMkI yAvat vaimAnikoM kI (jassa Na bhaMte! jIvassa kAiyA AojiyA kiriyA asthi ) he bhagavan ! jisa jIba ko kAyikI AyojikA kriyA hotI hai ! (tassa ahiMgaraNiyA kiriyA oojiyA atthi?) kyA usako AdhikaraNikI kriyA AyojikA hotI hai? (jassaahi garaNiyA AojiyA kiriyA asthi tassa kAiyA AojiyA kiriyA asthi?) jisako AdhikaraNikI AyojikA kriyA hotI haiM, usako kAyikI AyojikAthAya cha ? (evaM taheva jAva vemANiyassa) memana cha yAvat vaimAnine (eva) se prA3 (ee) / (jassa) ne (jaM samaya) / samayamA (jaM desa) ne dezamA (jaM paesaNa) 1 pradezamA (cattAri dauMDagA hoti) yA2 44thAya cha (kaiNa bhaMte! AojiyAo kiriyAo paNNattAo ?) he bhagavan ! zeeii liyAmA Ayojita saMsAramA shrm|| 4panA sA che ? ( goyamA ! paMca AojiAo kiriyAo paNNattAo) hai gautama! pAya DiyAmA maayoni| 4DasI cha (ta jahA-kAiyA jAva pANAivAyakiriyA) te mA recha athitI yAta prAtipAta yA ( evaM neraiyANa jAva vemANiyANa) me prakAre nArakonI yAvata vinAmikenI (jassa Na bhaMte ! jIvassa kAiyA AojiyA kiriyA asthi) he bhagavan ! 7 pane yi sAyAniDiyA yAya cha (tassa ahigaraNiyA kiriyA AojiyA atthi ?) zutene mAdhi42zikI jiyA mAyoni DAya cha ? (jassa ahigaraNiyA AmojiyA kiriyA asthi ?) ne mAdhi4264I mAyoliyA thAya cha, tene thi:o mAyoni DiyA yAya cha ? (evaM eeNa abhilAvaNa) se prAre mA manisAthI (te ceva cattAri daMDagA bhANiyavvA) mAra 10 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #87 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 74 prajJApanAsUce deza yaM pradeza, yAvad vaimAnikAnAm,jIvaH khalu bhadanta! yaM samayaM kAyikyA AdhikaraNikyA prAdveSikyA kriyayA spRSTaH,taM samayaM pAritApanikyA kriyayA spRSTaH? prANAtipAtakriyayA spRSTaH ? gautama! astyeko jIva ekasmAd jIvAda yaM samaya kAyikyA adhikaraNikyA prAdveSikyA kriyayA spRSTa sta samayaM pAritAnikyA kriyayA spRSTaH. prANAtipAtakriyayA spRSTaH ? astyeko jIva ekasmAd jIvAdU yaM samayaM kAyikyA AdhikaraNikyA prAdveSikyA kriyayA spRSTa staM samayaM pAritApanikyA kriyayA spRSTaH prANAtipAtakriyayA aspRSTaH 2, astyeko jIva ekasmAda jIvAt yaM samaya kAyikyA kriyA hotI hai ( evaM eeNaM abhilAveNa) isa prakAra isa abhilApase (te ceva cattAri daMDagA bhANiyanyA) vehI cAra daMDaka kahane cAhie (jassa) jisako (jaM samaya) jisa samayameM (jaM desa) jisa dezameM (jaM paesa) jisa pradeza meM (jAva vemANiyANa) yAvat vaimAnikoM tk| __(jIveNa bhate ! jaM samaya kAiyAe ahigaraNiyAe pAosiyAe kiriyAe puDhe) he bhagavan ! jIva jisa samaya kAyikI, AdhikaraNikI aura prAdveSikI kriyAse spRSTa hotA hai (ta samaya pAriyAvaNiyAe puDhe ?) usa samaya pAritApanikI kriyAse spRSTa hotA hai? (pANAivAyakiriyAe puDhe) prANAtipAta kriyA se spRSTa hotA hai ? (goyamA ! atthegaie jIve egaiyAo jIvAo ) he gautama ! koI-koI jIva kisI jIvakI apekSA se (jaM samaya) jisa samaya (kAiyAe ahigaraNiyAe pAosiyAe kiriyAe puDhe) kAyikI, AdhikaraNikI aura prAdveSikI kriyAse spRSTa hotA hai (ta samaya pAriyAvaNiyAe puDhe) usa samaya pAritAnikI kriyAse svRSTa hotA hai (pANAivAyakiriyAe apuDhe) prANAtipAta kriyA se aspRSTa yA264 4aa me (jassa) ne (jaM samaya) ne samayamA (jaM desa) dezamA (japaesa) 2 pradezamA (jAva vemANiyANa) yAvat vaimAnio sudhI (jIve Na bhaMte ! jaM samaya kAiyAe ahigaraNiyAe pAosiyAe kiriyAe puTTe) umagavan ! 4 2 samaye AyiI mAdhi42liTI ane prASiI yAthI 25STa thAya cha (ta samayaM pAriyAvaNiyAe puDhe) te samaye pAritAyaniI yAthI 2pRSTa thAya cha ? (pANAivAyakiriyAe puTTe) prANAtipAta kiyAthI pRSTa thAya che ? (goyamA! atthegaie jIye egaiyAo jIvAo) gautama ! U-180404nI adhekSAthA (jaM samaya) samaya (kAiyAe ahigaraNiyAe pAosiyAe kiriyAe puDhe) yiI, mAdhi424I mane prASijI jiyAthI 2578 thAya che (ta samayaM pariyAvaraNiyAe kiriyAe puDhe ) se samaye pAritApani yAthI 2YSTa thAya cha (pANAivAyakiriyAe puDhe) prAyAtipAta ThiyAthI 21STa thAya cha ( atthegaie jIve egaiyAo jIvAo) | panI apekSAthI ( ja samaya) ke samaye ( kAiyAe ahigaraNiyAe pAosiyAra kiriyAe puDhe) thi6 mAgha42lisI bhane prASi4 liyAthI 2578 thAya cha (ta samaya) te sabhaye (pAriyAvaNiyAe kiriyAe puDhe) zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #88 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 22 sU. 5 kriyAvizeSanirUpaNam AdhikaraNikyA prAdveSikyA spRSTa staM samayaM pAritApanikyA kriyayA'spRSTaH prANAtipAtakriyayA aspRSTa : 3 // sU. 5 // TIkA-pUrva kAyikyAdikriyAH prarUpitAH samprati tatprastAvAt keSAM jIvAnAM katikriyA bhavantIti prarUpayitumAha- 'kai NaM bhaMte ! kiriyAo paNNattAo ? ' he bhadanta ! kati khalu kriyAH prajJaptAH santi? bhagavAnAha-'goyamA!" he gautama ! 'paMca kiriyAo paNNattAo' paJcakriyAH prajJaptAH, 'taM jahA-kAiyA jAva pANAivAyakiriyA' hotA hai (atthegaie jIve egAiyAo jIvAo) koI koI jIva kisI kisI jIvakI peakSA se (jaM saMmaya) jisa samaya (kAiyAe ahigaraNiyAe pAosiyAe kiriyAe puDhe ) kAyikI, AdhikaraNikI aura prASikI kriyA se spRSTa hotA hai, (taM samaya) usa samaya ( pAriyAvaNiyAe kiriyAe puDhe ) pAritApanikI kriyA se spRSTa hotA hai (pANAivAyakiriyAe a puDhe) prANAtipAtakriyAse aspRSTa hotA hai ( atthegaIe jIve) koI-kAI jIva (egaiyAo jIvAo) kisI jIva kI apekSAse (jaM samaya ) jisa samaya (kAiyAe ahigaraNiyAe pAosiyAe puDhe) kAyikI, AdhikaraNikI, evaM prAdveSikI kriyAse spRSTa hotA hai (ta samaya) usa samaya (pAriyAvaNiyAe kiriyAe apuDhe) pAritApanikI kriyAse aspRSTa hotA hai (pANAIvAyakiriyAe apuDhe) praNAtipAta kriyA se aspRSTa hotA hai / // sU. 5 // TIkArtha:-isase pUrva kAyikI Adi kriyAoM kA nirUpaNa kiyA gayA / aba usI prakaraNa ke anusAra yaha nirUpaNa kiyA jAtA hai ki kina-kina jIvoM ko kitanI-kitanI kriyAe~ hotI hai - ? zrI gautamasvAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! kriyAe kitanI kahA gaI hai ? zrI bhagavAn-he gautama ! pAMca kriyAe~ kahI haiM, ve isa prakAra haiM-kAyikI yAvat AdhikaraNikI, prAdveSikI, pAritApanikI aura prANAtipAtakriyA / kAyikI pAritApanijI jiyAthI 25Ta hAya cha ( pANAivAyakiriyAe apahe) prANAtipAta chiyAthI 2025STa mane cha (atyaMgaie jIve) / 71 ( egaiyAo jIvAo) panI apekSA (jauM samaya) samaye (kAiyAe ahigaraNiyAe pAosiyAe puDhe) yis), mAdhi42chiI tamA prAdeSita ThiyAthI 2YSTa thAya cha (ta samaya) te samaye (pAriyAvaNiyAe kiriyAe apuDhe) pAritApAnI yAthI 125Ta mane cha (pANAivAya kiriyAe apuDhe) prAtipAta liyAthI apRSTa thAya che. TIkArya - AnAthI pahelAM kAyikI Adi kiyAonuM nirUpaNa karAyuM. have eja prakaraNanA anusAra e nirUpaNa karAya che ke kayA-kayA jAne keTalI keTalI kiyAo thAya che ? zrI gautamasvAmI-he bhagavana! kiyAo keTalI kahelI che? zrI bhagavAna-he gautama ! pAMca kriyAo kahI che, teo A prakAra che-kAyikI yAvata zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #89 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre tadyathA-kAyikI yAvat-adhikaraNikI prAdveSikI pAritApanikI prANAtipAtakriyA ca, tAzca kAyikyAdikriyAH pUrva pradarzitasvarUpA avase yAH, gautamaHpRcchati- 'neraiyANaM bhaMte ! kai kiriyAo paNNattAo ? ' he bhadanta ! nairayikANAM kati kriyAH prajJaptAH ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'paMcakiriyAo paNNattAo' nairayikANAM paJca kriyAHprajJaptAH, 'taM jahA-kAiyA jAva pANAivAyakiriyA' tadyathA-kAyikI yAvat - adhikaraNikI prAdveSikI pAritApanikI prANAtipAtakriyA ca 'evaM jAva vemANiyANa" evam-nAyikANAmivoktarItyA yAvat-asurakumAra-nAgakumArAdibhavanapatipRthivI kAyikAyekendriya dvitriturindriya paJcendriyatiryagyonikamanuSyavAnavyantarajyotiSkavaimAnikAnAmapi kAyikI AdhikaraNikI prAdveSikI pAritApanikI prANAtipAtakriyA ca prajJaptA, atha tAsAmeva kAyikyAdi kriyANAmeva jIvApekSayA parasparamaAdi kriyAoM kA svarUpa pahale dikhalAyA jA cukA hai| ___ zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! nAraka jIvoM ko kitanI kriyAe~ kahI haiN| zrI bhagavAn-he gautama ! nArakoM ko pAMca kriyAe~ kahI hai, ve isa prakAra haiMkAyikI yAvat AdhikaNikI prAdveSikI pAritApanikI aura prANAtipAta kriyA / isI prakAra vaimAnikoM taka samajha lenA cAhie / arthAt nAraka jIvoM ke samAna hI , amurakumAra Adi bhavanapatiyoM pRthvIkAyika Adi ekendriyoM dvIndriyoM, trIndriyo, caturindriyoM, tithaMca paMcendriyoM, manuSyoM, vAnavyantaroM jyotiSkoM, aura vaimAnikoM ko bhI kAyikI AdhikaraNikI, prAdveSikI pAritApanikI aura prANAtipAta kriyA kahI gaI hai / tAtparya yaha hai ko nArakoM se lekara vaimAnikoM taka-caubIsoM daNDakoM ke jIvo ko pAMcoM kriyAe~ kahI gaI hai| __ aba kAyikI Adi kriyAoM kA eka jIva kI apekSA se paraspara meM avinAbhAva pradarzita karane ke lie kahate haiM - AdhikaraNikI, prAASikI, pAritApanikI ane prANAtipAta kiyA, kAyikI Adi kriyAonuM svarUpa pahelAM dekhADI didheluM che. zrI gautamasvAmI-he bhagavAna! nAraka jIvone keTalI kriyAo kahI che? zrI bhagavAna-he gautama ! nArakanI pAMca kriyAo kahI che, te A prakAre che-kAyikIthAvata adhikaNikI, prASika pAritApanikI ane prANAtipAta kiyA eja prakAre vaimAnike sudhI samajI levuM joIe. arthAta nArakanI samAnaja, asurakumAra Adi bhavanaptiye|, pRthvIjayi mAhindriyA, dvIndriyo, trIndriyo, yaturindriyo, tiya ya pa yendriyo, manuSya, vAnavantaro, tiSka ane vaimAnikone paNa kAyikI, AdhikaraNikI, pAritApanikI ane prANAtipAta kiyA kahelI che. tAtparya e che ke nArakathI laIne vaimAnike sudhI-vIse daMDanA jIvane pAMce kiyAe kahelI che. have kAyikI Adi kriyAonA eka chavanI apekSAthI parasparamAM avinAbhAva prada zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #90 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 77 prameyabodhinI TIkA pada 22 sU. 1 5 kriyAvizeSanirUpaNam vinAmAvitva prarUpayitumAha-'jassa Na bhaMte! jIvasta kAiyA kiriyA kajjai tassa ahigaraNiyA kiriyA kajjai, jassa ahigaraNiyA kiriyA kajjai, tassa kAiyA kiriyA kajjai ? ' he bhadanta ! yasya khalu jIvasya kAyikI kriyA kriyate-bhavati tasya kim AdhikaraNikI kriyA kriyate-bhavati ! evaM yasya AdhikaraNikI kriyA kriyate--bhavati, tasya kiM kAyikI kriyA kriyate - bhavati ? * kriyate' iti karma kartari prayogo draSTavyaH, tena tasya 'bhavati' ityarthoM vijJeyaH, bhagavAnAha-'goyamA ! he gautama ! 'jassa Na jIvassa kAiyA kiriyA kajjA tassa ahigaraNiyA kiriyA' niyamA kajjai, jassa ahigaraNiyA kiriyA kajjai tassa vi kAiyA kiriyA niyamA kajjai ' yasya khalu jIvasya kAyikI kriyA kriyate-bhavati tasya AdhikaraNi kI kriyA niyamAt-avazya kriyate bhavati,yasyApi jIvasya AdhikaraNikI kriyA kriyate -bhavati tasyApi kAyikI kriyA niyamAta-avazya kriyate-bhavati, kAyikyAdhikaraNikyoH kriyayoH paraspara niyamyaniyAmakabhAvAta, gautamaH pRcchati-'jassa Na bhaMte ! jIvasta kAiyA kiriyA kajjai, tassa pAosiyA kiriyA kajjai, jassa zrI gautamasvAmI-he bhagavan! jisa jIva ko kAyikI kriyA hotI hai, kyA use AdhikaraNikI kriyA bhI hotI hai? isI prakAra jisa jIva ko AdhikaraNi kI kriyA hotI hai , use kyA kAyikI kriyA bhI hotI hai , zrI bhagavAn !-he gautama ! jisa jIva ko kAyikI kriyA hotI hai , usako AdhikaraNikI kriyA niyama se hotI hai aura jisa ko AdhikaraNikI hotI hai, usako kAyikI kriyA niyama se hotI hai , kyoM kI kAyikI aura AdhikaraNikI kriyAoM meM paraspara niyamya niyAmaka bhAva saMbaMdha haiN| ataeva eka ke hone para dUsarI hotI hI hai| zrI gautamasvAmI-kyA bhagavan ! jisa jIva ko kAyikI kriyA hotI hai, usako prAdveSikI kriyA hotI hai ? aura jisa jIva ko prAdveSikI kriyA hotI rzita karavAne mATe kahe che zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! je jIvane kAyikI kriyA thAya che, zuM tene AdhikaraNikI kriyA paNa thAya che? eja prakAre je jIvane AdhikaraNikI kyA thAya che, tene zuM kAyikI kriyA paNa thAya che ? zrI bhagavAna-he gautama! je jIvane kAyikI kriyA thAya che, tene AdhidaraNikI kriyA niyama thI thAya che ane je jIvane AdhikaraNikI thAya che, tene kAyikI kriyA niyama thI thAya che, kemake kAyikI ane AdhikaraNikI kriyAomAM paraspara niyamya-niyAmaka bhAva sambandha che. tethIja ekanA hovAthI bIjI thAya ja che. zrI gautamasvAmI-zu bhagavAna ! je jIvane kAyikI kriyA thAya, tene prAdheSikI kriyA thAya che? ane je jIvane prASika kriyA thAya che tene kAyikI kriyA thAya che? zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #91 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 78 prazApanAsUtre pAosiyA kiriyA kajjai tassa kAiyA kiriyA kajjai ?' he bhadanta ! yasya khalu jIvasya kAyikI kriyA kriyate-bhavati, tasya kiM prAdveSikI kriyA kriyate-bhavati? evaM yasya jIvasya prAdveSikI kriyA kriyate-bhavati tasya kiM kAyikI kriyate-bhavati? bhagavAnAha- 'goyamA ! evaM ceva' he gautama ! evaJcaiva-pUrvoktarItyaiva satyametat-yasya kAyikI kriyA bhavati tasya niyamataH prAdeSikI kriyA bhavati yasya prAdveSikI kriyA bhavati tasyApi niyamata: kAyikI kriyA bhavatyevetyarthaH tathAcAtra kAyikIpadena prANAtipAtaniSpAdanasamarthA audArikAdikriyAzritA viziSTA kAyikI kriyA parigRhyate na tu yA kAcana sAdhAraNI kArmaNakAyAzritA vA, evaM sati kAyikyAdi tisRNAM kriyANAM paraspara vyApyavyApakabhAva rUpo'vinAbhAvaH, kAyasyAdhikaraNatvAt kAyikyAM satyAmavazyamAdhikaraNikI, AdhikaraNikyAM satyAJcAvazyaM kAyikI, sA cApi prativiziSTA kAyikIkriyA pradveSamantarAna saMbhavatIti prASikyApi saha kAyikyAH paraspahai , usako kAyikI kriyA hotI hai ? zrI bhagavAn-he gautama! aisA hI hai / yaha satya hai kI jisa jIva ko kAyikI kriyA lagatI hai usako niyama se prAdveSikI kriyA bhI lagatI hai aura jisa jIva ko prAdveSikI kriyA lagatI hai usako niyama se kAyikI kriyA bhI lagatI hai| yahA~ kAyikI , isa pada se prANAtipAta kriyA karane meM samartha audArika vaikriya Adi zarIrAzrita viziSTa kAyikI kriyA kA grahaNa karanA cAhie, sAdhAraNa kAyikI kriyA nahIM samajhanI caahie| aura na kArmaNa kAyAzrita kAyikI kriyA hI samajhanI caahie| isa prakAra kAyikI Adi tIna kriyAoMkA paraspara vyApyavyApaka bhAvarUpa avinAbhAva hai| kAya (zarIra) svayaM bhI adhikaraNa hai, ataeva kAyikI kriyA hone para Adhi karaNikI kriyA avazya hotI haiM aura AdhikaraNikI kriyA hone para kAyikI zrI bhagavAna-he gautama emaja che. A satya che ke je jIvane kAyikI kriyA lAge che tene niyama thI prASikI kriyA paNa lAge che ane je jIvane prASikI kriyA lAge che tene niyama thI kAyikI kriyA paNa lAge che. ahIM kAyikI e padathI prANAtipAta karavAmAM samartha dArika Adi zarIrAzrita viziSTa kAyikI kriyA nuM grahaNa karavuM joIe. sAdhAraNa kAyikI kriyA na samajavI joIe. ane kAmaNa kAyAzrita kAyikI kriyA paNa na samajavI joIe. e prakAre kAyikI Adi traNa kriyAono paraspara vyAyavyApakabhAvarUpa avinAbhAva che. kAya svayaM paNa adhikaraNa che, tethI kAyikI kriyA thatAM adhikaraNika kriyA avazya thAya che ane AdhikaraNikI kriyA thatAM kAyikI kriyA avazya thAya che, ane viziSTa prakAranI kAyikI zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #92 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 22 sU. 5 kriyAvizeSanirUpaNam ramavinAbhAvasatvAd bhavati tAsAM sahAstitvamitibhAvaH, gautamaHpRcchati-'jassa Na bhaMte! jIvassa kAiyA kiriyA kajjai tassa pAriyAvaNiyA kiriyA kajjaI jassa pAriyAvaNiyA kiriyA kamjai tassa kAiyA kiriyA kajjai?' he bhadantaH yasya khalu jIvasya kAyikI kriyA kriyate bhavati tasya kiM pAritApanikI kriyA kriyate? evaM yasya jIvasya pAritApanikI kriyA kriyate-bhavati tasya kiM kAyikI kriyA'pi kriyate-bhavati ? bhagavAnAha-'goyamA! he gautama! 'jassa NaM jIvassa kAiyA kiriyA kajjai tassa pAriyAvaNiyA siya kajjai siya no kajjai,jassa puNa pAriyAvaNiyA kiriyA kajjai tassa kAiyA niyamA kajjai' yasya khalu jIvasya kAyikI kriyA kriyate-bhavati tasya pAritApanikI kriyA syAt-kadAcit kriyate-bhavati, syAt kadAcit no kriyatena bhavati, yasya puna rjIvasya pAritApanikI kriyA kriyate-bhavati tasya kAyikI kriyA avazya hotI hai / aura viziSTa prakAra kI kAyiki kriyA pradveSa ke abhAva meM saMbhava nahIM haiM, isa kAraNa prAdveSiko kriyA ke sAtha kAyikI kriyA kI paraspara avinAbhAva hone se unakA sAtha-sAtha astitva hotA hai| ___zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! jisa jIva ko kAyikI kriyA lagatI hai, use kyA pAritApanikI kriyA bhI lagatI hai ? aura jise pAritApanikI kriyA lagatI hai, use kyA kAyikI kriyA bhI lagatI hai ? zrI bhagavAn-he gautama ! jisa jIvako kAyikI kriyA lagatI hai, usa jIvako pAritApanikI kriyA lagatI hai? aura jise pAritApaniki kriyA lagatI hai use kyA kAyikI kriyA lagatI hai ? / zrI bhagavAn-he gautama jisa jIva ko kAyikI kriyA lagatI hai. usa jIvako pAritApanikI kriyA kadAcit lagatI hai, kadAcit nahIM bhI lagatI hai| kintu jise pAritApanikI kriyA lagatI hai use kAyikI kriyA niyamase lagatI hai / pAritApanikI kriyA ke samAna hI prANAtipAtikI kriyA bhI samajha lenA - kiyA pradaSanA abhAvamAM asaMbhavita che, e kAraNe prASikI kriyAnA sAthe kAyikI kriyAno paraspara avinAbhAva thavAthI temanuM sAthe sAthe astitva hoya che, zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! je jIvane kAyikI kriyA lAge che, tene zuM pAritAnikI kriyA paNa lAge che ? ane jene pAritApanikI kiyA lAge che tene zuM kAyikA kiyA paNa lAge che? zrI bhagavAna-he gautama! je jIvane kAyikI kriyA lAge che, tene pAritApanikI kyiA kadAcita lAge che, kadAcit nathI lAgatI. kintu jene paritApakInI kriyA lAge che, tene kAyikA kyiA niyame karI lAge che, pAritApanikI kriyAnA samAna ja prANAtipAtikI kriyA paNa samajI levI joIe. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #93 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre kriyA niyamAd-avazya kriyate bhavatyeva 'eva' pANAivAya kiriyA vi' evam pAritApanikI kriyAvadevaprANAtipAtakriyA'pi abaseyA tathA ca yasya kAyikI kriyA bhavati tasya prANAtipAta kriyA kadAcid bhavati kadAcida nApi bhavati, kintu yasya prANAtipAtakriyA bhavati tasya kAyikI kriyA niyamato avazyaM bhavatyeveti bhAvaH evamAdhikaraNikI prAdveSikI kriyA'pi ca tasya pAritApanikI kriyAvataH prANAtipAtakriyAvatazca niyamato bhavatyeveti atidizannAha-'AdillAo paroppara niyamA tiNNi kajjati' AdimAH paraspara niyamAt-niyamato'vazya tisraH kAyikI AdhikaraNikI prAdveSikI ca kriyAH kriyante-bhavatyeva kintu 'jassa AillAo tinni kajjati tassa uvarillAo donni siya kajjati siya no kajjAMti, jassa uvarillAbho doNi kajjati tassa AillAo niyamA tiNNi kajjati, yasya jIvasya AdimAstisraH kriyAH kAyi kyAdhi karaNyAdayaH kriyante bhavanti, tasya uparitanyau dve kriye- pAritApanikI prANAtipAta kriyA rUpe syAtkadAcit kriyete-bhavataH syAt-kadAcit no kiyete-no bhavataH prAguktayukteH parantu --'jassa uvarillAo doNNi kanjaMti tassa AillAo niyamA tiNNi kajjati' cAhie / arthAt jisa jIva ko kAyikI kriyA hotI hai, use prANAtipAta kriyA kadAcita hotI hai. kadAcit nahIM bhI hotI hai, magara jise prANAtipAtIkI kriyA hotI hai ! use kAyikI kriyA niyama se hotI hai| ____ aba yaha dikhalAte hai ki pAritApanikI kriyA vAle ko tathA prANAtipAta kriyA bAle ko AdhikaraNikI aura prAdveSikI kriyA bhI niyamase hotI hai-prAraMbhakI tIna arthAt kAyikI, AdhikaraNikI aura prAdveSikI kriyAe~ niyama se hotI hI haiM / magara jisa jIva ko AraMbha kI tIna prakArakI kriyAe~ hotI haiM, use Age kI do kriyAe~ kadAcita hotI hai-kadAcita nahIM hotI / arthAta prAraMbhakI tIna kriyAoM ke honepara antakI do kriyAe~ pAritApanikI aura prANAtipAtikI ho bhI sakatI haiM aura nahI bhI ho sakatI, kintu jisako antakI do pAritApanikI aura prANAtipAtikI kriyAe~ hotI haiM usako kAyikI Adi arthAta je jIvane kAyikI kiyA thAya che, tene prANAtipAta kiyA kadAcihna thAya che. kadAcita nathI thatI, paNa jene prANAtipAtikI kiyA thAya che tene kAyiko kriyA niyame karI thAya che. have e dekhADe che ke pAritApanikI kriyAvALAne tathA prANAtipAta kriyA vALAne AdhikaraNikI ane prASikI kriyA paNa thAya che. prAraMbhanI traNa arthAta kAyikI, AdhikaraNikI ane prASikI kriyAo niyamathI thAya ja che. paNa je jIvane AraMbhanI traNa kriyAo thAya che, tene AgaLanI be kiyA kadAcihna thAya che kadAcita nathI thatI. arthAt prAraMbhanI traNa kriyAo thatAM antanI be kriyAo paritApanikI ane prANAtipAtikI thaI paNa zake che ane nathI paNa thaI zakatI, kintu jene antanI be pAri zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #94 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 22 sU. 5 kriyAvizeSanirUpaNam yasya jovasya uparitanyau dve kriye-pAritApanikI kriyA prANAtipAtakriyA rUpe kriyete -bhavataH tasya AdimAH kAyikyAdayo niyamAt tisraHkriyAH kriyante-bhavantyevetyarthaH, gautamaH pRcchati- jassa Na bhaMte ! jIvassa pAriyAvaraNiyA kiriyA kajjai tassa pANAivAyakiriyA kajjai, jassa pANAvAiyakiriyA kajjai tassa pAriyAvaNiyA kajjai?' he bhadanta! yasya khalu jIvasya pAritApanikI kriyA kriyate -bhavati tasya kiM prANAtipAtakriyA kriyate-bhavati? evaM yasya jIvasya prAgAtipAtakriyA kriyate tasya kiM pAritApaniko kriyA kriyate-bhavati? bhagavAnAha-goyamA!" he gautama!' jassa Na jIvassa pAriyAvaNiyA kiriyA kajjai tassa pANAivAyakiriyA siya kajjai miya no kajjai, jassa puNa pANAivAyakiriyA kajjai tassa pAriyAvaNiyA kiriyA niyamA kajnaI' yasya khalu jIvasya pAritApaniko kriyA kriyate-bhavati tasya prANAtipAtakriyA svAta-kadAcit kriyate-bhavati, sthAtkadAcinno-kriyate-no bhavati kintu-yasya punarjIvasya prANAtipAtakriyA kriyate prAraMbha kI tIna kriyAe~ avazya hotI haiM / zrI gautamasvAmI-he bhagavan! jIsa jIva ko pAritApanikI kriyA hotI hai. usako prANAtipAta kriyA hotI haiM ? aura jisa ko prANAtipAta kriyA hotI hai, usako kyA pAritApanikI kriyA hotI hai ? zrI bhagavAn-he gautama ! jisa jIvAtmA ko pAritApanikI kriyA hotI hai, usako prANAtipAta kriyA kadAcita hotI hai kadAcita nahIM hotI magara jisako prANAtipAta kriyA hotI hai usako pAritApanikI kriyA avazya hI hotI hai / kyoMki paritApa pahuMcAe vinA prANAtipAta ho nahIM sakatA hai / isa prakAra pAritApanikI kriyA aura prANAtipAta kriyA kA kAyikI Adi tIna kriyAoM ke sadbhAva meM bhI honA niyamita nahIM hai| hanana karane yogya mRgAdikA tApanikI ane prANAtipAtikI kriyAo thAya che tene kAyikI Adi prAraMbhanI traNa kriyAo avazya thAya che zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! je jIvane paritApanikI kriyA thAya che, tene prANAtipAta kiyA thAya che ? ane jene prANAtipAta kiyA thAya che, tene zuM pAritApanikI liyA thAya ? zrI bhagavAna-he gautama ! je jIvane paritApanikI kriyA thAya che, tene prANAtipAta kriyA kadAcita thAya che, kadAcita nathI thatI paNa jene prANAtipAta kriyA thAya che tene pAritApanikI kiyA avazya ja thAya che. kema ke paritApa pahocADavA vinA prANAtipAta thaI nathI zako. e prakAre pAritApanikI ane prANAtipAta kriyAne kAyikI Adi traNa kiyAonA sadbhAvamAM paNa hovuM te niyamita nathI. hanana karavA yaMgya mRgAdino ghAta tyAre saMbhave jyAre ghAtaka dhanuSathI bA cheDe ane te bANa te mRgAdine vIdhi de. tyAre tenuM paritApana ane prANAtipAta thaI zake che, paNa bANa mRgAdine na vAge-nizAna cUkI jAya te paritApana zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #95 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUce -bhavati tasya pAritApanikI kriyA niyamAt-avazyaM kriyate---bhavatyeva, paritApanamantarA prANAtipAtAsaMbhavAta, yathA ca paritApanasya prANAtipAtasya ca kAyikyAdi kriyAtrayasadabhAvepi na niyamo bhavati ghAtyasya mRgAde Ctake na cApAt kSiptena bANAdinA vedhane satyeva paritApana maraNa vA saMbhavati nAnyathA ato niyamAbhAvaH, paritApanasya prANAtipAtasya ca bhAve kAyikyAdi kriyAtrayasyAvazya bhAvastAsAma mAve ca tayorappabhAvAta. evaM pAritApanikyA, sadabhAve prANAtipAtakriyA kadAcid bhavati kadAcinnApi bhavati, tathAhi bANAdhabhighAtena jIvitAt pracyAvanakAle bhavati anyadA na bhavati, yasya tu prANAtipAtakriyA bhavati tasya niyamataH pAritApanikI kriyA bhavatyeva, paritApanamantarA prANavyaparopaNAsaMbhavAt, tadevaM rotyA paribhAvya kAyikI kriyA zeSAbhizcatasRbhiH kriyAbhiH saha, AdhikaraNikI timRbhiH ghAta tabhI saMbhava hai, jaba ghAtaka dhanuSa se bANa choDe aura vaha bANa usa mRgAdi ko bIMdha de ! tabhI usakA paritApana aura prANAtipAta ho sakatA hai, agara bANa mRgAdi ko na lage-nizAnA cUka jAya to paritApana aura prANAtipAta nahIM bhI hotA hai, ataeva yaha niyama nahIM ho sakatA ki jahAM kAyikI Adi tIna kriyAeM hotI hai, vahAM pAritApanikI aura prANAtipAtikI kriyA bhI avazya hotI hai| magara pAritApana aura prANAtipAta jahAM hai, vahAM kAyikI Adi tIna kriyAe~ avazya hI hotI hai, kyoMki kAyikI Adi kriyAoM ke abhAva meM ve ho nahIM sakatI / isa prakAra pAritApanikI kriyA ke sadbhAva meM prANAtipAta kriyA kadAcit hotI hai,kadAcit prANAtipAta kriyA nahIM bhI hotI hai / jaba bANa Adi ke AghAta se jIba ko prANa rahita kara diyA jAya taba prANAtipAta kriyA hotI hai, anya samaya meM nahIM hotI hai| jisa jIva ko prANAtipAta kriyA hotI hai, use pAritApanikI kriyA niyamase hotI hI haiM, kyoMki paritApa pahuMcAe binA prANoM kA vyaparopaNa honA saMbhava nahIM hai| isa prakAra vicAra karake kAyikI kriyA ko zeSa cAra kriyAoM ke sAtha, AdhikaraNikI kriyA ko tIna ane prANAtipAta nathI paNa thatA, tethI e niyama nathI thaI zako ke jyAM kAyikI Adi traNa kriyAo thAya che, tyAM pAritApanikI ane prANAtipAtikI kriyA paNa avazya thAya che. paNu paritApana ane prANAtipAta jyAM hoya tyAM kAyikI Adi traNa kriyAo avazya thAya che, kemake kAvikI kriyA Adi traNa kriyAonA abhAvamAM teo thaI zakatI nathI. e prakAre paritApanikI kriyAnA sadUbhAvamAM prANAtipAta kriyA kadAcita thAya paNa che, kadAcita nathI thatI. jyAre bANa AdinA AghAtathI jIvane prANa rahita banAvI devAya tyAre prANAtipAta kiyA thAya che, anya samayamAM nathI thatI. je jIvane prANAtipAta kiyA thAya che, tene paritApanikI kiyA niyamekarI thAyaja che, kemake paritApa pahoMcADyA sivAya prANanuM vyApaNa thavuM te asaMbhavita che. e prakAre vicAra karIne kAyikI kriyAnuM zeSa cAra kriyAo zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #96 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 22 sU. 5 kriyAvizeSanirUpaNam kriyAbhiH saha prAdveSikI dvAbhyAmantyAbhyAM saha prarUpaNIyA, atha nairayikAdi catuvizatidaNDa kakrameNa parasparamavinAbhAva prarUpayitumAha- 'jassa NaM bhaMte ! neraiyasma kAiyA kiriyA ka nai, tassa ahigaraNiyA kiriyA kajjai ? ' he bhadanta ! yasya khalu nairayikasya kAyikI kriyA kriyate-bhavati tasya kim AdhikaraNikI kiyate bhavati? bhagavAn Aha-goyamA! 'he gautama! jaheva jIvassa taheva neraiyassa vi' yathaiva jIvasya audhikasya pratipAditaM tathaiva narayikasyApi pratipAdanIyam, tathA ca yasya nairayikasya kAyikI kriyA bhavati tasya niyamAt AdhikaraNikI kriyA bhavatyeva, yasyApi narayikasya AdhikaraNikI kriyA bhavati, tasyApi kAyikI kriyA bhavatyevetibhAvaH, "evaM niraMtara jAva vemANiyassa' evam-nairayikasyoktarItyA nirantaram --avyavacchedena--yAvad-arakumArAdibhavanavAsinaHpRthivIkAyikAyekendriyasya kriyAoM ke sAtha tathA prAdveSikI kriyA ko antima do prakAra kI kriyAoM ke sAtha prarUpaNa karanA caahie| ___aba nAraka Adi cauvIsa daMDakoM ke kramase pArasparika avinAbhAva kI prarUpaNA karane ke lie mUtrakAra kahate haiM zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! jisa nAraka ko kAyikI kriyA lagatI hai, kyA use AdhikaraNikI kriyA bhI lagatI hai ? zrI bhagavAn-he gautama ! jaise samuccaya jIva ke viSayameM kahA gayA hai, isI prakAra nAraka ke viSaya meM bhI jAna lenA caahie| tAtparya yaha hai ki jisa nArakako kAyikI kriyA hotI hai, use niyama se AdhikaraNikI kriyA hotI hI haiM aura jisa nArakako AdhikaraNikI kriyA lagatI hai ? aura use kAyikI kriyA bhI avazya hotI hai / ___ isI prakAra lagAtAra vaimAnika devoM taka samajhanA cAhie / arthAta nAraka ke viSaya sAthe, AdhikaraNikI kriyAnuM traNa kiyAo sAthe tathA prApikI kriyAnuM antima be kriyAonI sAthe prarUpaNa karavuM joIe. have nAraka Adi vIsa daMDakanA kamathI pArasparika avinAbhAvanI prakSaNa karavAne mATe sUtrakAra kahe che gautamasvAmI-he bhagavana! je nArakane kAyikI kriyA lAge che, zuM tene AdhikAraNikI ThiyA 5 dAga cha ? - zrI bhagavAna-he gautama! jevuM samuccaya jenA viSayamAM kahyuM che. eja prakAre nArakanA viSayamAM paNa jANI levuM joIe tAtparya e che ke, je nArakane kAyikI kriyA thAya che, tene niyamathI AdhikaraNikI kriyA thAya ja che ane je nArakane adhikaraNikI kriyA lAge che tene kAyikI kriyA paNa avazya thAya che. e prakAre nirantara vaimAnika sudhI samajavuM joIe. arthAt nArakanA viSayamAM je zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #97 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre dvitri caturindriyasya paJcendriyatiryagyonikasya manuSyasya vAnavyantarasya jyotiSkasya vaimAnikasyApi ca yasya kAyikI kriyA bhavati tasya niyamataH AdhikaraNikI kriyA bhavati, yasya AdhikaraNikI kriyA bhavati tasya kAyikI kriyApi niyamato bhavati ityeva prathamo daNDakaH pratipAditaH samprati kAlamadhikRtya dvitIya daNDakamAha-'jaM samaya-NaM bhaMte ! jIvassa kAiyA kiriyA kajjai taM samayaM ahiMgaraNiyA kiriyA kajjai, jaM samaya ahigaraNiyA kiriyA kajjai ta samaya kAiyA kiriyA kajjai?' he bhadanta ! yaM samayam-yasmin kAle khalu jIvasya kAyikI kriyA kriyate-bhavati, taM samayam-tasmin kAle kim AdhikaraNiko kriyA kriyate-bhavati ? evaM yaM samayam-yasmin kAle AdhikaraNikI kriyA kriyate, bhavati, taM samayam-tasmin kAle kiM kAyikI kriyA kriyate--bhavati ? 'yaM samayam' ityatra 'kAlAdhvanoratyantasaMyoge' iti adhikaraNe dvitIyA bodhyA, samayapadena cAtra 'kAlasAmAnya parigRhyate, bhagameM jo vaktavyatA kahI gaI hai vahI bhavanavAsiyoM, pRthvIkAyika Adi ekendriyoM, dvIndriyoM, trIndriyoM, caturindriyoM, paMcendriyoM, tiyaMcoM, manuSyoM, vAnavyantaroM, jyotiSkoM aura vaimAnikoM ke viSaya meM bhI samajha lenA cAhie ki jise kAyikI kriyA hotI hai, use niyamase AdhikaraNikI kriyA bhI avazya hotI haiM aura jise AdhikaraNikI kriyA hotI hai, use niyamase kAyikI kriyA bhI hotI hai, isa prakAra prathama daMDakakA pratipAdana kiyA gayA hai / ____ aba kAyikI kI apekSAse dUsarA daMDaka kahate haiM zro gautamasvAmI-he bhagavan ! jisa samayameM jIva ko kAyikI kriyA hotI hai, kyA usa samaya AdhikaraNakI kriyA hotI hai? eva jisa samaya AdhikaraNikI kriyA hotI hai, usa samaya kAyikI kriyA hotI hai ? 'jaM samaya' arthAt 'yaM samaya yahAM 'kAlAdhvanoratyantasaMyoge' isa sUtrase adhikaraNa meM dvitIyA vibhakti huI hai| yahAM 'samaya' zabda se kAla sAmAnya artha samajhanA caahie| vaktavyatA kahI che, teja bhavanavAsiyA, pRthvIkAyika Adi ekendri, kondriye, trIndri, caturindri, paMcendri, tiryaMce, manuSyo, vAnavyantaro, tibdo ane vaimAnikenA viSayamAM paNa samajI levuM joIe ke jene kAyikI kiyA thAya che, tene niyamathI AdhikaNikI kriyA paNa avazya thAya che ane jene AdhikaraNikI kriyA thAya che, tene niyamathI kAyikI kiyA paNa thAya che. e prakAre prathama daMDakanuM pratipAdana karAyuM. have kALanI apekSAthI bIja daMDaka kahe che zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! je samayamAM jIvane kAyikI kiyA thAya che, zuM e samaye AdhikaraNikI kiyA thAya che? temaja je samaye AdhikaraNikI kriyA thAya che, te samaye kAyikI liyA thAya cha ? 'jaM samaya' arthAt 'yaM samaya' mADI 'kAlAvanAratyantasaMyoge' se sUtrathA adhi42mAM dvitIyA vibhakti thaI. ahIM "sa" zabdathI kAla sAmAnya artha samajavo joIe zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #98 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 22 sU. 5 kriyAvizeSanirUpaNam 85 vAnAha-evaM jaheva Ailao daMDao taheva bhANiyabo jAva vemANiyasma' evam-- pUrvoktarItyA yathaiva Adimo daNDakaH pratipAdita stathaivAyaM dvitIyo'pi daNDako bhaNitavyaH pratipattavyo yAvadU--nairayikasya amurakumArAdibhavanavAsinaH pRthivIkAyikA dhakendriyasya dvitricaturindriyasya pancendriyatiryagyonikasya manuSyasya vAnavyantarasya jyotiSkasya vaimAnikasya ca yasmin kAle kAyikI kriyA bhavati tasmin kAle AdhikaraNikI kriyApi bhavati, yasmin kAle AdhikaraNikI kriyA bhavati tasmin kAle kAyikI kriyA'pi bhavatyeva, atha kSetramadhikRtya dvau daNDakau prarUpayitumAha'jaM dese Na bhaMte ! jIvassa kAiyA kiriyA kajjai ta deseNa ahigaraNiyA kiriyA kajjai ? ' he bhadanta ! yaddezena jIvasya kAyikI kriyA kriyate-bhavati ki taddezena AdhikaraNikI kriyA kriyate-bhavati? evaM yadezena jIvasya AdhikaraNikI kriyA bhavati kiM taddezena kAyikI kriyA bhavati? bhagavAnAha-'taheva jAva yemANi__ zrI bhagavAn-he gautama ! jaisA Adya (prathama) daMDaka kahA gayA hai vaisA hI yaha dUsarA daMDaka bhI kaha lenA caahie| yAvat nAraka, asurakumAradeva Adi bhavana vAsI, pRthvIkAyika Adi ekendriya dvi-tri-caturindriya, paMcendriya tiryaca, manuSya, vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika ko jisa kAlameM kAyikI kriyA hotI haiM, usa kAla meM adhikaraNakI kriyA bhI hotI hai, aura jisa kAla meM adhikaraNikI kriyA hotI hai, usa kAlameM kAyikI kriyA bhI avazya hotI hai| aba kSetra kI apekSAse do daMDaka kahate haiM zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! jisa deza se jIva ko kAyikI kriyA hotI hai, usa dezase adhikaraNikI kriyA bhI hotI hai? aura jisa deza se jIva ko Adhi karaNIkI kriyA hotI hai, usa deza se kAyikI kriyA hotI hai ? zrI bhagavAn-he gautama! vaimAnika devoM taka usI prakAra arthAta prathama daMDaka ke samAna hI jIva ko jisa deza se kAyikI kriyA hotI hai, usI dezase Adhi zrI bhagavAna -he gautama! jevuM Adya (prathama) daMDaka kahyuM che tevuM ja A bIju daMDaka paNa kahI levuM joIe. yavata nAraka asurakumAra Adi bhavanavAsI, pRthvIkAyika Adi ekendriya, dvi-tri-caturindriya, tiryaMca paMcendriya, manuSya, vAvyatara, jaye.tiSka ane vaimAnika ne je kALamAM kAyikA kiyA thAya che, te kALamAM AdhikaraNikI kriyA paNa thAya che, ane je kALamAM AdhikaraNuM kriyA thAya che te kALamAM kAyikI kriyA paNa avazya thAya che. - have kSetranI apekSAe be daMDaka kahe che zrI gautamasvAmI-he bhagavAna ! je dezathI jIvane kAyikI kriyA thAya che te dezathI AdhikaraNikI kriyA paNa thAya che? ane je dezathI jIvane AdhikaraNikI kriyA thAya che te dezathI kAyikI kriyA thAya che? zrI bhagavAna-he gautama! vaimAniko sudhI e prakAre. arthAta prathama daMDaka nI jemaja jIvane je dezathI kAyikI kriyA thAya che tenA ja dezathI AdhikaraNikI kiyA thAya che ane zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #99 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUce yassa' tathaiva-prathamadaNDakarItyaiva jIvasya yaddezena kAyikI kriyA bhavati taddezena AdhikaraNikI kriyA bhavati. yaddezena AdhikaraNikI kriyA bhavati taddezena kAyikI kriyA'pi bhavatItyarthaH yAvat- nairayikasya pRthivIkAyikAyekendriyasya dvi tri caturindriyasya paJcendriyatiryagyonikasya manuSyasya vAnavyantarasya jyotiSkasya vaimAnikasya cApi yaddezena kAyikI kriyA bhavati taddezena AdhikaraNikI kriyApi bhavati' evaM yaddezAvacchedena AdhikaraNikI kriyA bhavati taddezAvacchedena kAyikI kriyApi bhavatyevetibhAvaH,gautamaH pRcchati-jaM paeseNa bhaMte! jIvassa kAiyA kiriyA kajjai, ta pae seNa ahigaraNiyA kiriyA kajjai? 'he bhadanta ! yatpradezena jIvasya kAyikI kriyA kriyate--bhavati, tatpradezena kim AdhikaraNikI kriyA kriyate--bhavati ? evaM yatpradezena AdhikaraNikI kriyA bhavati tatpradezena kiM kAyikI kriyA bhavati ? bhagavAnAha-'evaM taheva jAva vemANiyassa' evam-pUrvoktarItyA tathaiva-yathA prathamadaNDaka ukta stathA vaktavyaH yAvad nairayikasya pRthvIkAyikAyekendriyasya dvitricaturikaraNikI kriyA hotI hai aura jisa deza se AdhikaraNikI kriyA hotI hai, usa deza se kAyikI kriyA hotI hai ? yaha vidhAna sabhI daMDakoM ke jIvoM ko lAgU hotA hai| sAtoM nAraka, pRthvIkAyika Adi ekendriya, dvIndriya, trIndriya, caturindriya, tiryaca paMcendriya, manuSya, vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika ko jisa dezase kAyikI kriyA hotI hai usI dezase AdhikaraNIkI kriyA bhI hotI hai, evaM jisa dezase AdhikaraNikI kriyA hotI hai, usa dezase kAyikI kriyA bhI hotI hai / zrI gautamasvAmI he bhagavan ! jisa pradeza se jIvAtmA ko kAyikI kriyA hotI hai, usa pradeza se AdhikaraNikI kriyA bhI avazya hotI hai, aura jisa pradeza se AdhikaraNikI kriyA hotI hai, usa pradeza se kyA kAyikI kriyA bhI hotI hai ? zrI bhagavAn-he gautama ! hAM, aisA hI hai-vaimAnikoM kA arthAt prathama daMDakake samAna hI yahAM para bhI kahalenA cAhie, yAvat-nairayika, pRthvIkAyika Adi ekeje dezathI AdhikaraNikI kriyA thAya che, te dezathI kAyikA kriyA paNa thAya che. A vidhAna badhA daMDakonA jIvone lAgU thAya che. nAraka, pRthvIkAyika Adi ekendriya, dvIndriya, trIndriya, caturindriya, tiryaMca paMcendriya, manuSya vanavyantara, jyotiSka ane vaimAnikanI je dezathI kAyikI kriyA thAya che. teja dezathI AdhikaraNikI kriyA paNa thAya che. temaja je dezathI AdhikaraNikI kriyA thAya che, te dezathI kAyikI kriyA paNa thAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! je pradezathI jIvane kAyikI kriyA thAya che, te pradezathI adhikaraNikI kriyA pUrNa thAya che ? ane je pradezathI AdhikaraNikI kriyA thAya che, te pradezathI zuM kAyikI kriyA paNa thAya che? zrI bhagavAna-he gautama! hA emaja che. vaimAnike sudhI arthAta prathama daMDakanA samAnaja ahIM paNa kahevuM joIe, yAvata narayika, pRthvakAyika Adi ekendriya dvindriya, trIndriya, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #100 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 22 sU. 5 kriyAvizeSanirUpaNam 87 ndriyasya paJcendriyatiryagyonikasya manuSyasya vAnavyantarasya jyotiSkasya vaimAni - kasya cApi yatpradezena kAyikI kriyA bhavati tatpradezena AdhikAraNikI kriyApi bhavati evaM yatpradezena AdhikaraNikI kriyA bhavati tatpradezena kAyikI kriyApi bhavatIti bhAvaH / ityevaM rItyA pUrva pradarzitacaturdaNDakamupa saMharannAha evaM ee jassa jaM samayaM jaM derIM jaM paesaM cattAri daMDagA hoMti 'evam ukta rityA ete - pUrva pradarzitAH 'yasya' 'yaM samayaM ' yaddezam ' yatpradezam ityevaM catvAro daNDakA bhavanti, tAtha kAyikyAdi kriyA yathA jJAnAvaraNiyAdi karma bandhahetu stathA saMsAraheturapi bhavanti jJAnAvaraNiyAdi karmabandhasya saMsArahetutayA taddhetutvena tAsAmapi kAyikayAdi kriyANAM saMsArahetutvavyavahArAdityAzayenAha - ' karaNaM bhaMte ! AyojiyAo kiriyAo paNNatAo' he bhadanta! kati khalu AojikAH kriyAH prajJaptAH ? 'goyamA ! paMca AojiyAo ndriya dvIndriya, trIndriya, caturindriya, tiryaca paMcendriya, manuSya, vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika ko bhI - jisa pradeza se kAyikI hotI hai, usa pradezase adhikaraNikI kriyA bhI hotI hai aura jisa pradeza se AdhikaraNikI kriyA hotI haiM, usa pradeza se kAyikI kriyA bhI avazya hotI haiM / aba pUrvokta cAroM daMDakoM kA upasaMhAra karate hue kahate haiM isa prakAra pUrvokta cAra daMDaka haiM-arthAt (1) jisa jIva ko (2) jisa samaya meM (3) jisa deza se aura ( 4 ) jisa pradeza se / arrant Adi kriyAeM jaise jJAnAvaraNIya Adi karmoM ke bandhakA kAraNa hotI haiM, usI prakAra saMsArakA bhI kAraNa hotI haiM / jJAnAvaraNIya Adi karmoM kA bandha saMsArakA kAraNa hai, ataH karmabaMdhakA kAraNa hone se kAyikI kriyAeM bhI saMsArakA kAraNa kahalAtI hai / isI Azaya se kahate haiM zrI gautamasvAmI - he bhagavan ! kitanI kriyAeM AyojikA haiM ? arthAt jIva ko saMsAra se saMgraha - yukta karanevAlI kriyAeM kitano kahI gaI hai ? caturindriya, tiya``ca pacendriya, manuSya, vAnabhyantara, jyotika ane vaimAnikanI paNa je pradezathI kAyikI kriyA thAya che, te pradezathI AdhikaraNikA kriyA paNa thAya che ane je pradezathI AdhikaraNikI kiyA thAya che, te pradezathI kAyikI kriyA paNa avazya thAya che. have pUkta cAre daMDakoneA upasaMhAra karatAM kahe che-ArIte ApUrvokta cAra daMDaka che- arthAt (1) ge (kacane) (2) ne samayamAM (3) the dezathI bhane (4) ne pradezathI yA ayiSThI Adi kiyAe jevAM ke jJAnAvaraNIya Adi karmAMnA bandhanu kAraNa thAya che, eja prakAre saMsAranuM paNa kAraNa bane che. jJAnAvaraNIya Adi karmAMnA anya saMsAranuM kAraNa che, tethI karmAM badhanuM kAraNa hAvAthI kAyikI Adi kriyA paNa saMsAranuM kAraNa kahevAya che e AzayathI kahe che- zrI gotamasvAmI-he bhagavan ! keTalI kriyAe AyAjiyA che ? arthAt jIvane sa'sArathI maha-yukta karavAvALI kriyAo keTalI kahelI che ? zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #101 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 88 prazApanAsUtre kiriyAo paNNattAo' he gotama paJca tAvad AyojikAH kriyAH prajJaptA:'taM jahAkAiyA jAva pANAivAya kiriyA' tadyathA kAyikI yAvad AdhikaraNikI, prAdveSikI pAritApanIkI, prANAtipAtakriyA ca 'evaM neraiyANaM jAya vemANiyANaM' evaM uktarItyA nairayikANAM yAvad asurakumAradi bhavanapatinAM pRthvIkAyikAyekendriyANAM dvitricatu rindriyANAM paJcendriyatiryagyonikAnAM manuSyANAM vAnavyantarANAM jyotiSkANAM vaimAnikAnAJca kAyikyAdi paJca kriyAH prajJaptAH, gautamaH pRcchati 'jassaNaM bhaMte ! jIvassa kAiyA AyojiyA kiriyA asthi tassa ahigaraNiyA kiriyA AyojiyA atthi? jassa ahigaraNiyA AyojiyA kiriyA asthi tassa kAiyA AyojiyA kiriyA asthi ? 'he bhadanta ! yasya khalu jIvasya kAyikI AyojitA kriyA asti tasya kim AdhikaraNikI kriyA AyojitA asti' evaM yasyAdhikaraNikI Aya jitA kriyA asti' tasya kiM kAyikI AyojitA kriyA asti? bhagavAnAha - 'evaM eeNaM a. bhilAveNaM te ceva cattAri daMDagA bhANiyavyA-jassa jaM samayaM jaM desaM jaM paesa jAva vemANiyANa' evam-pUrvIktarItyA etena uparyuktaprakAreNa abhilApena-alArakrameNa te zrI bhagavAn-he gautama ! pAMca AyojikA kriyAeM kahI gaI haiN| ve ye haiM - kAyikI, AdhikaraNikI, prAdveSikI pAritAvanikI aura prANAtipAta kriyA / isI prakAra cauvIsa daMDakoM ko lekara narayikoM' asurakumAra Adi bhavanapatiyoM, pRthvIkAyika Adi ekendriyoM, dvIndriyoM trIndriyoM caturindriyoM tiryaca. paMcendriyoM, manuSyoM vAnavyantaroM, jyotiSkoM aura vaimAnikoM kI bhI pAMva kiyAeM AyojikA samajhanI caahie| ___ zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! jisa jIva ko kAyikI AyojikA kriyA hotI hai usako AdhikaraNikI kriyA bhI kyA AyojikA hotI hai ? aura jisa jIva ko AdhikaraNikI AyonikA kriyA hotI hai, use kyA kAyiko AyojikA kriyA hotI hai ? zrI bhagavan ! he gautama ! pUrvokta prakAra se AlApaka krama ke anusAra pUrva zrI bhagavana he gautamAM pAMca AyojikA kiyAe kahelI che. te A che kAyiko, AdhikaraNikI, prAaSika, pAritApanikI ane prANAtipAta kiyA. e prakAre vIsa daMDakane laIne narayike asurakumAra Adi bhavanapati, pRthvI yi mAhindriyo, bAndiyo, trIndriyo, yatuzindrayo,tiya ya pa yendriyo,manuSyo, paanvyantare, tiSka ane vaimAnikenI paNa pAMca kiyAo Ajika samajavI joIe. zrI gautamasvAmI-he bhagavana! je jIvane kAyikI AjikA kriyA hoya che. tene AdhakAraNake kiyA paNa zuM Alejika hoya che ane je jIvate AdhikaraNikI AphrikA kiyA thAya che, tene zuM kAyikI AyojikA kiyA thAya che? zrI bhagavAna-he gautama ! pUrvokta prakArathI AlApaka kemanA anusAra pUrva kathita cAre zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #102 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 22 sU. 5 kriyAvizeSanirUpaNam 89 caiva pUrvoktAzcatvAro daNDakA bhaNitavyAH vaktavyAH, tAneva caturo daNDakAn smArayati 'yasya ye samayam yaM dezam yaM yAvat pradezam adhikRtya nairayikANAM pRthvIkAyikAdyekendriyANAM dvitricaturindriyANAM paJcendriyatiryagyonikAnAM manuSyANAM vAnavyantarANAM jyotiSkANAM vaimAnikAnAJca AyojikakAyiko prabhRti kriyAbhiH saha AyojikAdhikaraNikI prabhRti kriyANAM yathAyogaM sahAstitvaM prarUpaNIyam, gautamaH pRcchati 'jIve NaM bhaMte ! aM samayaM kAiyAe ahigaraNiyAe pAosiyAe kiriyAe puTTha taM samaya pAriyAvaNiyA paTThe pANAivAyakiriyAe puTThe ?" he bhadanta ! jIvaH khalu yaM samaya yasmin kAle kAyikyA AdhikAraNikyA prAdveSikyA kriyayA spRSTo bhavati ta samaya - tasmin kAle kiM pAritApanikyA kriyayA spaSTo bhavati ? evaM prANAtipAta kriyayApi kiM spRSTo bhavati ? bhagavAnAha - 'goyamA'! he gautama! 'atthegaie jIve egatiara taro jaM samayaM kAiyAe ahigaraNiyAe pAosiyAe kiriyAe puTTe ta samaya pAriyAvaNiyAe ki riyAe puTThe, pANA ivAya kiriyAe puTThe?' astyekaH kazcijjIva ekasmAjIvAda - eka kamapi jIvamapekSya yaM samayam yasmin kAle kAikyAadhikaraNikyA kathita cAroM daMDaka yahAM para bhI kaha lene cAhie, jo isa prakAra kahe haiM - (1) jisa jIva ko (2) jisa samaya meM (3) jisa deza se (4) jisa pradeza se / ye cAroM daMDaka samuccaya jIva kI taraha nArakoM, pRthvIkAyika Adi ekendriyoM dvIndriyoM trIndriyoM, caturindriyoM, tiryacapaMcendriyoM, manuSyoM, vAnavyantaroM, jyotiSkoM aura vaimAnikadevoM ko bhI AyojikA kAyikI kriyA Adike sAtha AyojikA Adhi karaNI kriyAoM Adike yathAyogya saha-astitva kI prarUpaNA kara lenI cAhie / zrI gautamasvAmI - he bhagavan ! jIva jisa kAla meM kAyikIkriyA, AdhikaraNikIaura prAdveSikI kriyA se spRSTa hotA hai, usa kAla meM kyA pAritApanikI kriyA se bhI spRSTa hotA hai ? isI prakAra kA prANAtipAta kriyA se bhI spRSTa hotA hai ? zrI bhagavAn - he gautama! koI-koI jIva kisI jIva kI apekSA se jisa kAla meM kAyikI adhikaraNikI aura prAdveSikI kriyA se spRSTa hotA hai usI chaDaMDo uhevA lehA the, bhe yA prakAre che - (1) ne kapane (2) le samayamAM (3) the herAthI (4) je pradezathI AcAre daThaka samuccaya jIvanI jema nAraDA, pRthvIkAyika Adi ekendriyA, dvAndriyo, trIndriyo, yaturindriyo payendriya tiryathA' manuSyo, pAnavyantaza, jyotiSDo ane vaimAnikane paNa AyaeNjikA kAyikI kriyA AdinI sAthe AyeAjikA AdhikaraNikI kriyAe Adika yathA yogya sahu astitvanI prarUpaNA karI levI joie zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! jIva je kALamAM kAyikI, AdhikaraNakI ane prAddheSikI kriyAthI spaSTa thAya che, te kALamAM zuM pAritApanikI kriyAthI paNa spaSTa thAya che? e prakAre prANAtipAta kriyAthI paNa spaSTa thAya che ? zrI bhagavana-he gautama ! koi koi jIva koi jIvanI apekSAthI je kALamAM kAyikI AdhikaraNikI ane prAkreSikI kriyAthI spaSTa thAya che, teja kALamAM pAritapanikI kriyAthI paNa 12 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #103 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUce prAdveSikyA ca kriyayA spRSTo bhavati,tasamayam tasmin kAle pAritApanikyA kriyayA spRSTo bhavati prANAtipAtakriyayA cApi spRSTo bhavati ? 'atthegaie jIve egatiyAo jIvAo jai samayaM kAiyAe ahigaraNiyAe pAosiyAe kiriyAe puDhe taM samaya pAriyAvaNiyAe kiriyAe puDhe pANAivAyakiriyAe apuDhe'astyekaH kazcijIvaH kazridapi ekasmAjjIvAt ekaM kamapi jIvamapekSya yaM samayaM-yasmin kAle kAyikyA AdhikaraNikyA cakriyayA spRSTobhavati taM samayam-tasmin kAle pAritapanikyA kriyayA spRSTo bhavati kintu prANAtipAtakriyayA aspRSTaH-spRSTo na bhavatItyarthaH' 'atthegaie jIye egaiyAo jIvAyo jaM samayaM kAiyAe ahigaraNiyAe pAosiyAe puDhe taM samayaM pAriyAvaNiyAe kiriyAe apuDhe pANAivAyakiriyAe apuDhe ya' astyekaH kazcijjIvaH kAla meM pAritApanikI kriyA se bhI spRSTa hotA hai aura prANAtipAta kriyA se bhI spaSTa hotA hai| aura koI koI jIva kisI eka jIva kI apekSA se jisa kAla meM kAyikI kriyA, AdhikaraNikI kriyA aura prAdveSikI kriyA se spRSTa hotA hai. usa kAla meM pAritApanikI kriyA se spRSTa hotA haiM, magara prANAtipAta kriyA se spRSTa nahIM hotA hai| koI-koI jIva kisI eka jIva ko apekSA se jisa kAla meM kAyikI, AdhikaraNikI aura prAdveSikI kriyA se spRSTa hotA hai. usa kAla meM paritApanikI kriyA se bhI aspRSTa hotA hai aura prANAtiApata kriyA se bhI aspaSTa hotA hai / isa prakAra vibhinna jIvoM kI apekSA se yahAM tIna bhaMga phalita hote haiM, yathA (1) koI jIva kisI jIva kI apekSA se jisa samaya kAyikI kriyA Adi tIna kriyAoM se spRSTa hotA hai, usa samaya vaha pAritApanikI kriyA se bhI spRSTa hotA hai aura prANAtipAtakriyA se bhI spRSTa hotA hai| (2) koI jIva kisI jIva kI apekSA se kAyikI Adi tIna kriyAoM skRSTa thAya che ane prANAtipAta kiyAthI paNa spaSTa thAya che. ane keI koI jIva koI eka jIvanI apekSAthI je kALamAM kAyikI, AdhikaraNikI ane prASikI kiyAthI spaSTa thAya che, te kALamAM pAritApanikI kriyAthI paNa spaSTa thAya che, paNa prANAtipAta kiyAthI pRSTa nathI thatA. keI keAI jIva ke eka jIvanI apekSAthI je kALamAM kAyika, AdhikaraNikI ane prASikA kiyAthI spaSTa thAya che, te kALamAM pAritApanikI kriyAthI paNa spaSTa thAya che ane prANAtipAta kriyAthI apRSTa thAya che. e prakAre vibhinna che nI apekSAthI ahIM traNa bhaMga phalita thAya che, jema ke (1) koI jIva keIjIvanI apekSAthI je samaye kAyikI Adi traNa kriyAothI pRSTa thAya che, te samaye te pAritApanikI kriyAthI paNa spaSTa bane che ane prANAtipAta kiyAthI paNa dhRSTa bane che. (2) koI jIva kaI jIvanI apekSAe kAyikI Adi traNa kriyAonI sAthe pAri zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #104 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 22 sU. 5 kriyAvizeSanirUpaNam ekasmAjjIvAta ekaM kamapi jovamapekSya yaM samayam yasmin kAle kAyikyA AdhikaraNikyA prAdveSikyA ca kriyayA spRSTo bhavati taM samayam tasmin kAle pAritApanikyA kriyayA aspRSTaH spRSTo no bhavati prANAtipAtakriyayA ca aspRSTaH spRSTo na bhavatItyarthaH tathA ca kazcit kazcidapekSya yasmin samaye kAyikyAdi kriyAtrayeNa spRSTa stasmin samaye pAritApanikyApi spRSTaH prANAtipAtakriyayA'pi ca spRSTo bhavatIti prayamo bhaGgaH, kazcit kazcidapekSya pAritApanikyA spRSTaH kintu prANAtipAtakriyayA no spRSTo bhavati dvitIyo bhagaH kazcit pAritApanikyA prANAtipAtakriyayA ca no spRSTo bhavatIti tRtIyo bhaGgaH, sa ca tRtIyo bhaGgo bANAde lakSyA paribhra zena badhyasya mRgAdeH paritAnAdyabhAve bodhyaH yaH puna yasmin samaye kamapi jIvamapekSya kAyikyAdi kriyAtrayeNApi spRSTo na bhavati sa tasmin samaye tamapekSya niyamataH pAritApanikyA prANAtipAtakriyayA ca na spRSTo bhavati kAyikyAdi kriyAtrayAbhAve caramadvayasya paritApanaprANAtipAtarUpasyApi asaMbhavAt / / sU. 5 // ke sAtha pAritApanikI kriyA se bhI spRSTa hotA hai kintu prANAtipAta kriyAse spRSTa nahIM hotaa| __ (3) koI jIva kisI jIva kI apekSA kAyikI Adi kriyAoM ke sAtha na pAritApanikI kriyAse spRSTa hotA hai, aura na prANAtipAtakriya se spRSTa hotA hai| ___yaha tIsarA bhaMga usa samaya hotA hai, jaba kisI badhaka ne vadhyakA vadha karane ke lie bANa choDA, magara vaha lakSyase cUka gayA aura mRgAdi vadhya ko paritApa nahIM pahuMca sakA / jo jIva jisa kAla meM kAyikI kriyA Adi kriyAoMse bhIspRSTa nahIM hotA vaha usa kAla meM pAritApanikI aura prANAtipAtakriyA se bhI spRSTa nahIM hotA hai kyoM kI kAyikI kriyA Adi tIna prAraMbhikI kriyAoM ke abhAva meM antima do kriyA arthAt pAritApanikI aura prANAtipAtikI kriyAoM kA honA saMbhava nahIM hai| // sU. 5 // tApanikI kiyAthI paNa pRSTa thAya che kintu prANAtipAtakriyAthI pRSTa nathI thatA. (3) koI jIva keI chavanI apekSAe kAyikI Adi kriyAonI sAthe na pAritApanakI kriyAthI spaSTa thAya che ane na prANAtipAta kriyAthI spaSTa thAya che. AtrIjo bhaMga te samaye thAya che jyAre kaI vadhaka vano vadha karavAne mATe bANa choDe paNa te lakSyathI cUke ane mRgAdivadhyane paritApa na pahecI zake. je jIva je kALamAM kAyikI Adi kiyAothI paNa spaSTa nathI thatA, te te kALamAM pAritApanikI kriyA ane prANAtipAta kriyAthI paNa spaSTa nathI thato, kemake kAyikI kiyAAdi traNa prAraMbhika kriyAonA abhAvamAM antima be arthAta pAritApanikI ane prANAtipAtikI kriyAnuM thavuM asaMbhavita che. sUpa zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #105 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUce kriyAvizeSavaktavyatA mUlam-"kai Na bhaMte ! kiriyAo paNNattAo? goyamA! paMca kiriyAo paNNattAo, taM jahA-AraMbhiyA pariggahiyA mAyAvattivA apaccakkhANavattiyA kiriyA micchAdaMsaNavattiyA, AraMbhiyA NaM bhaMte ! kiriyA kassa kajjai ! goyamA ! aNNayarassa vi pamattasaMjayassa, pariggahiyA NaM bhaMte kiriyA kassa kajjai ? goyamA ! aNNayarassa vi saMjayAsaMjayassa, mAyAvattiyA NaM bhaMte ! kiriyA kassa kajjai ? goyamA! aNNayarassa vi apamattasaMjayassa, apaJcakkhANakiriyA NaM bhaMte ! kassa kanjai ? goyamA ! aNNayarassa vi apaccakkhANiyassa. micchAdasaNavattiyA NaM bhaMte ! kiriyA kassa kajjai ? goyamA! aNNayarassa vi micchAdaMsaNiyassa, neraiyANaM bhaMte ! kai kiriyAo paNNattAo? goyamA ! paMca kiriyAo paNNattAo, taM jahA AraMbhiyA jAva micchAdaMsaNavattiyA, evaM jAva vemANiyANaM, jassa NaM bhaMte ! jIvassa AraMbhiyA kiriyA kajjai tassa pariggahiyA ki kajai ? jassa pariggahiyA kiriyA kajai tassa araMbhiyA kiriyA kajai ? goyamA ! jassa NaM jIvassa AraMbhiyA kiriyA kajai tassa pariggahiyA siya kajai, siya no kajjA, jassa puNa pariggahiyA kiriyA kajai tassa AraMbhiyA kiriyA NiyamA kajai, jassa gaM bhaMte ! jIvassa AraMbhiyA kiriyA kanjai tassa mAyAvattiyA kiriyA kajai ? pucchA goyamA ! jassaNaM jIvasta araMbhiyA kiriyA kajai tassa mAyAvattiyA kiriyA niyamA kajai, jassa puNa mAyAvattiyA kiriyA kajjai tassa AraMbhiyA kiriyA siya kajai siya no kajai, jassaNaM bhaMte ! jIvassa AraMbhiyA kiriyA kajai tassa apaccakkhANakiriyA pucchA ? goyamA ! jassa jIvassa araMbhiyA kiriyA kanjai tassa apacakkhANakiriyA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #106 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 22 sU. 6 kriyAvizeSanirUpaNam siya kanjai, miya nokajai,jassapuNa apaJcakkhANakiriyA kajai tassa AraMbhiyA kiriyA NiyamA kajai,evaM micchAdasaNava ciyAe vi sama, eva pariggahiyA vi tihiM uvarillAhiM samaM saMcAreyavvA, jassa mAyAvatiyA kiriyA kajjai tassa uvarillAo do visiya kajati, siya no kji| jassa uvarillAo do kati tassa mAyAvartiyA NiyamA kanjai jassaapaccakkhANakiriyAkajai, tassa micchAdasaNavattiyo siya kajai, siya no kajjai,jassa puNa micchAdasaNavattiyA kiriyA kajjai, tassa apaJcakkhANakiriyA NiyamA kajai, neraiyassa AilliyAo cattAri paroppara niyamA kajaMti, jassa eyAo cattAri kajaMti tassa micchAdasaNavattiyA kiriyA bhaIjai,jassa micchAdasaNavattiyA kiriyA kanjai tassa eyAo cattAri niyamA kajaMti, evaM jAva thaNiyakumArasta, puDhavikAiyassa jAva cauridiyassa paMcavi paroppara niyamAkajaMti paMbiMdiyatirikvajoNiyassa AilliyAo tiNi viparopparaM niyamA kajaMti, jassa eyAo kajati tassa uvarilliyA doNNi bhaijjaMti, jassa uvarilliyAodoNi kati,tassa eyAotiNNi viNiyamA kajjati jassa apaJcakkhANakiriyA tasma micchAdaM saNavattiyA siya kajai siya no kajai, jassa puNa micchAdasaNavattiyA kiriyA kajai tassa apaccakkhANakiriyA niyamA kajjai, maNUsassa jahA jAvasma, vANamaMtarajoisiyavemANiyassa jahA neraiyassa, jaM samayaM NaM bhaMte! jIvassa AraMbhiyA kiriyA kajai, taM samayaM pariggahiyA kiriyA kajai ? evaM ee jassa, jaM samayaM, jaM desaM, jaM paeseNa ya.cattAridaMDagA neyavvA, jahA neraiyANa tahA savvadevANa neyavva jAva vemANiyANa" // sU06 // ___chAyA-kati svala bhadanta ! kriyAH prajJaptAH ? gautama ! pazca kriyAH prajJaptAH kriyAvizeSavaktavyatA zabdArthaH-(kai NaM bhaMte ! kiriyAo paNNatAo ?) he bhagavan ! kriyAe~ kriyAvizeSavaktavyatA zahAtha:-(kai Na bhaMte ! kiriyAo paNNattAo ?) he maapn| [yA-moTasIDI che ? zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #107 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre tadyathA ArambhikI, pArigrahikI, mAyApratyayA, apratyAkhyAnakriyA mithyAdarzanapratyayA, ArambhikI khalu bhadanta ! kriyA kasya kriyate ? gautama ! anyatarasyApi pramattasaMyatasya, pArigrahikI khalu bhadanta ! kriyA kasya kriyate ? gautama ! anyatarasyApi saMyatAsaM yatasya, mAyApratyayA khalu bhadanta ! kriyA kasya kriyate? gautama ! anyatarasyApi apramattasaM yatasya, apratyAkhyAnakriyA khalu bhadanta ! kasya kriyate gautama ! anyatarasyApi apratyAkhyAninaH, mithyAdarzanapratyayA khalu bhadanta ! kriyA kasya kriyate ? gautama ! anyatarasyApi mithyAdarzaninaH, naiyikANAM bhadanta ! kitane prakArakI kahI haiM! (goyamA! paMca kiriyAo paNNattAo) he gautama ! pAMca kriyAe~ kahI haiM' (taM jahA AraMbhiyA,pariggahiyA, mAyAvattiyA, apaccakkhANavattiyA kiriyA, micchAdasaNavattiyA) ve isa prakAra haiM-AraMbhikI, pArigrahikI mAyA pratyayA, apratyAkhyAnakriyA aura mithyAdarzanapratyayA (AraMbhiyANaM bhaMte ! kiriyA kassa kajjai ?) he bhagavan ! AraMbhikI kriyA kisako hotI hai ?(goyamA! aNNayarassa vi pamattasaMjayassa) he gautama ! kisI bhI pramattasaMyamI ko hotI hai (pariggahiyANaM bhaMte ! kiriyA kassa kajjai ? ) he bhagavan pArigrahikI kriyA kise hotI hai ? (goyamA aNNayarassa vi saMjayAsaM jayassa) he gautama! kisI bhI saMyatAsaMyata dezavirata ko| (mAyAvattiyA NaM bhaMte ! kiriyA kassa kajjai ?) he bhagavan mAyApratyayA kriyA kise hotI hai? (goyamA! aNNayarassa vi appamattasaMjayassa) he gautama! kisI bhI apramatta saMyamI ko (apaccakkhANakiriyANaM bhaMte ! kassa kajjaI ? ) he bhagavan apratyAkhyAna kriyA kisako hotI hai? (goyamA aNNayarassa vi apaccakkhANiyassa) kisI bhI pratyAkhyAna na karane vAle ko (micchAdaMsaNavattiyA NaM bhaMte! kiriyA kassa kajjai ?) he bhagavan ! mithyAdarzanapratyayA kriyA kisa jIvAtmAoMko hotI hai ? (goyamA ! aNNayarassa vi micchAdaMsaNiyassa) kisI bhI mithyAdRSTi ko|| (goyamA! paMca kiriyAo paNattAo) he gautama! pAMya liyAsohI che (taM jahA AraMbhiyA, pariggahiyA, mAyAvattiyA, apaccAkkhANakiriyA, micchAdasaNavattiyA) te mA 4Are cha-252 milI, pArigrahikamAyApratyana, apratyAkhyana kiyI ane mithyAdarzana pratyayA. (ArabhiyANa bhaMte! kiriyA kassa kajjai?) he bhagavan ! mAliTI DiyA ne thAya che ? (goyamA ! aNNayarassa vi pamattasaMjayassa) he gautama ! 595 pramatta sayabhAne thAya che. (paggihiyANaM bhaMte! kiriyA kassa kajjai?) agavan! pArivADi jiyA ne thAya cha? (goyamA ! aNNayarassa vi saMjayAsaMjayassa ) 3 tama! | 59 sayatAsayata ziviratane (mAyAvattiyANaM bhaMte ! kiriyA kassa kajjai ?) he bhagavan mAyApratyayA jiyA ne hAya che ? ( goyamA ! aNNayarassa vi apamattasaMjayassa ?) gautama ! 75 mapramatta sayabhIne thAya cha ( apaccakkhANakiriyA Na bhaMte! karasa kajjaI) bhagavan ! 25pratyAbhyAna yA hone thAya che ? (goyamA! aNNayarassa vi apaccakkhANiyassa ) 7 555 pratyAyana na 42nArA ne ( micchAiMsaNavattiyANaM bhaMte ! kiriyA kassa kajjai!) he bhagavan! mithyAzana pratyaya yA Ane thAya cha ?(goyamA ! zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #108 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 22 sU. 6 kriyAvizeSanirUpaNam kati kriyAH prajJaptAH ? gautama ! pazca kriyAH prajJaptAH, tadyathA-ArambhikI yAvada mithyAdarzanapratyayA, evaM yAvada vaimAnikAnAma, yasya khalu bhadanta ! jIvasya ArambhikI kriyA kriyate tasya pArigrahikI kiM kriyate ? yasya pArigrahikI kriyA kriyate tasya ArambhikI kriyA kriyate ? gautama ! yasya khalu jIvasya ArambhikI kriyA kriyate tasya pArigrahikI syAta kriyate syAt no kriyate, yasya punaH pAri grahikI kriyA kriyate tasya ArambhikI kriyA niyamAt kriyate, yasya khalu bhadanta ! (neraiyANa bhate! kai kiriyAo paNNattAo ?) he bhagavan ! nAraka jIvoM ko kitanI kriyAe~ kahI haiM (goyamA paMca kiriyAo paNNattAo)he gautama! pAMca kriyAe~ kahI hai (ta jahA-AraMbhiyA jAva micchAdaMsaNavattiyA) ve isa prakAra AraMbhikI yAvata mithyAdarzanapratpayA (evaM jAva vemANiyANaM) isI prakAra yAvat vaimAnikoM ko pAMca kriyAe~ kahI haiM (jassaNaM bhaMte ! jIvassa AraMbhiyA kiriyA kajjai tassa pariggahiyA kiM kajjai ?) he bhagavan jisa jIvAtmA ko AraMbhikI kriyA hotI haiM, kyA use pArigrahikI bhI hotI hai ? (jassa pariggahiyA kiriyA kajjai tassa AraMbhiyA kiriyA kajjai ?) jisako pArigrahikI kriyA hotI hai, usa ko AraMbhikI kriyA hotI haiM ? __(goyamA ! jassa NaM jIvassa AraMbhiyA kiriyA kajjai tassa pariggahiyA siya kajjai siya no kajjai) he gautama! jisa jIva ko AraMbhikI kriyA hotI haiM usako pArigrahikI kriyA kadAcit hotI hai, kadAcit nahIM hotI ( jassa puNa pariggahiyA kiriyA kajjA tassa AraMbhiyA kiriyA niyamA kajjai ) jisa jIva ko pArigrahikI kriyA hotI hai, use AraMbhikI kriyA niyama se hotI hai| aNNayarassa vi micchAdaMsaNiyassa ) 5 55 bhayAlTine yAya cha. (nera iyANa bhaMte! kai kiriyAo paNNatAo?) bhagavan ! nA24 pAne kI TiyA-moDIcha? (goyamA! paMca kiriyAo papaNattAo) gautama pAMya liyaa| hI cha (taM jahA-AraMbhiyA jAya micchAdasaNavattiyA) te maa4||2-maalittii yAvat mithyAzana pratyayA ( evaM jAva vemANiyANa) eja prakAre yAvata vaimAnikAnI pAMca kriyAo kahI che. (jassa NaM bhate! jIvassa AraMbhiyA kiriyA kajjai tassa pariggahiyA ki kajjai?) bhagavan ! sapane mAmiDI chiyA thAya cha, zuta pAriNi thAya cha ? (jassa pariggahiyA kiriyA kajjai tassa AraMbhiyA kiriyA kajjai 1) ne pArivADi jiyA hAya che. tene saarbhikI kiyA heya che? (goMyamA ! jassaNa jIvassa AraMbhiyA kiriyA kajjai tassa pariggahiyA siya kajjai siya no kajjai) gautama ne vane 2 miDI liyA hAya chetene pArizramika DiyA hAyit hAya cha, ane hAthit nathA letI (jassa puNa pariggahiyA kiriyA kajjai tassa AraMbhiyA kiriyA NiyamA kajjai) 04ne pArizrahiyA thAya cha, tene mAmiDI yi niyamayIM hAya cha zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #109 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre jIvasya ArambhikI kriyA kriyate tasya mAyApratyayA kriyA kriyate ? pRcchA gautama! yasya khalu jIvasya ArambhikI kriyA kriyate tasya mAyApratyayA kriyA niyamAta kriyate, yasya punarmAyApratyayA kriyA kriyate tasya ArambhikI kriyA syAt kriyate syAt no kriyate yasya khalu bhadanta ! jIvasya ArambhikI kriyA kriyate tasya apratyAkhyAnakriyA pRcchA ? gautama ! yasya jIvasya ArambhikI kriyA kriyate tasya apratyAkhyAnakriyA syAt kriyate syAt no kriyate, yasya punarapratyA khyAnakriyA kriyate tasya ArambhikI kriyA niyamAt kriyate, evaM mithyAdarzanapratyayA'pi samam, evaM pArigrahikyApi timRbhi rUparitanIbhiH samaM saJcA (jassa NaM bhaMte ! AraMbhiyA kiriyA kajjai tassa mAyAvattiyA kiriyA kajjai? ) he bhagavan ! jisa jIva ko AraMbhikI kriyA hotI hai-use kyA mAyApratyayA kriyA hotI hai ? (pucchA) prazna (goyamA ! jassa Na jIvassa AraMbhiyA kiriyA kajjai tassa mAyAvattiyA kiriyA niyamA kajjai) jisa jIvako AraMbhikI kriyA hotI hai,usako mAyApratyayA avazya hotI hai (jassa puNa mAyAvattiyA kiriyA kajjai tassa AraMbhiyA kiriyA siya kanjai siya no kajjai) kintu jisa jIva ko mAyApratyayA kriyA hotI hai, use AraMbhikI kriyA kadAcit hotI hai, kadAcit nahIM hotI hai) ___ (jassa Na bhaMte jIvassa AraMbhiyA kiriyA kajjai tassa apaccakkhANakiriyA pucchA?) he bhagavan! jisa jIva ko AraMbhikI kriyA hotI hai, use kyA apratyAkhyAnI kriyA hotI hai, aisA prazna? (goyamA ! jassa jIvassa AraMbhiyA kiriyA kajjai) he gautama ! jisa jIva ko AraMbhikI kriyA hotI haiM ( tassa apaccakkhANakiriyA siya kajjai siya no kajjai) usako apratyAkhyAna kriyA kadAcit hotI hai evaM kadAcitnahIM hotI (jassa puNa apaccakvANakiriyA kajjai tassa AraM bhiyA kiriyA ( jassa NaM bhate! AbhiyA kiriyA kajjai tassa mAyAbattiyA kiriyA kajjai? ) he mApan ! me 75ne mAmi yA thAya cha, tene zubhAyApratyaya (340 : yAya cha ? (pucchA ) prazna (goyamA! jassaNaM jIvarasa AraMbhiyA kiriyA yajjai tassa mAyAvattiyA kiriyA niyamA kajjai ) apane mAlika hiyA DAya che, tene mAyApratyayA avazya hAya che (jassa puNa mAyAvattiyA kiriyA kajjai tassa AraMbhiyA kiriyA siya kajjai, siya nA kajjai) 52-tu pane mAyApratyayA kiyA thAya che, tene AraMbhikI kriyA kadAcita thAya che, kadAcita nathI thatI. (jassa NaM bhaMte! jIvassa AraMbhiyA kiriyA kajjai tassa apaccakkhANa kiriyA pucchA) bhagavan! je jIvane AraMbhikI kriyA thAya che, tene zuM apratyAkhyAna kiyA thAya che e prazna (gAyamA! jassa jIvassa AraMbhiyA kiriyA kajjai De gautama! sapane mAlikA liyA thAya cha (tassa apaccakkhANakiriyA siya kajjai, siya no kajjai) tene 25pratyAbhyAna liyA 4yit thAya, hathita nathI thatI. (jassa vuNa apaccakkhANakiriyA kajjai tassa AraMbhiyA kiriyA niyamA phajjai) 5 jena mapra zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #110 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 22 sU. 6 kriyAvizeSanirUpaNam rayitavyA,yasya mAyApratyayA kriyA kriyate tasya uparitanyau dve api kriye syAt kriyate syAnno kriyete, yasya uparitanyau dve kriyete tasya mAyApratyayA niyamAta kriyate yasyApratyAkhyAnakriyA kriyate tasya mithyAdarzanapratyayA kriyA syAt kriyate syAno kriyate, yasya puna mithyAdarzanapratyayA kriyA kriyate tasya apratyAkhyAnakriyA niyamAt kriyate nairayikasya AdimAzcatasaH parasparaM niyamAt kriyante, yasya NiyamA kajjai) kintu jisako apratyAkhyAnI kriyA hotI hai, usako AraMbhikI kriyA niyamase hotI hai ( evaM micchAdasaNavattiyAe vi sama) isI prakAra mithyAdarzanapratyayA ke bhI sAtha kahanA caahie| (evaM pAriggahiyA vi tihiM uvarillAhiM sama saMcAreyavyA) isI prakAra pArigrahikI kriyA bhI Age kI tInoM kriyAoM ke sAtha joDa lenA cAhie (jassa mAyAvattiyA kiriyA kajjai) jisako mAyApratyayA kriyA hotI hai (tassa uvarillAo do vi siya kanjaMti,siya no kajjaMti) usako Age kI do kadAcit kI jAtI hai, kadAcita nahIM kI jAtI haiM (jassa uparillAo do kajjaMti) jisako Age kI do hotI hai ( tassa mAyAvattiyA niyamA kajjai) usako mAyApratyayA niyamase hotI hai (jassa apaccakkhANakiriyA kajjai, tassa micchAdasaNavattiyA kiriyA siya kajjai, siya no kajjai) jisako apratyAkhyAna kriyA hotI hai, use mithyA darzana pratyayA kriyA kadAcita hotI hai kadAcita nahIM hotI hai (jassa puNa micchAdasaNa vattiyA kiriyA kajjai ) jisako mithyAdarzana pratyayA kriyA hotI hai (tassa apaccakkhANakiriyA niyamA kajjai) usako apratyAkhyAna kriyA bhI niyamase hotI hI hai (neraiyassa AilliyAo cattAri) nAraka ko prAraMbha kI cAra kriyA e~ (paroppara niyamA kajjati) paraspara meM niyama se hotI haiM (jassa enAo cattAri tyAjyAna liyA thAya cha, tene mAliI (dhyA niyamayI thAya che (evaM micchAdasaNavattiyAe vi sama) yo re bhithyAzanapratyayA / 59 sAthe kAma (evaM pAriggahiyA vi tihiM uvarillehiM sa saMcAreyavA) me re pArizramika liyA 55 bhAganA trANe yA-mAnI sADI sevAye jassa mAyAvattiyA kiriyA kajjai) rena bhAyApratyayA chiyA yAya cha (tassa uvarillAo do vi siya kajjati,siya nA kajati) tane sAsajanI meM hAthita rAya cha, hAyitnathI 42rAtI (jassa urillAo do kajjati) ne bhAganA metha.ya cha(tassa mAyAvattiyA niyamA kajjai)tane bhAyA pratyayA niyamathI thAya cha (jassa apaccakkhANa kiriyA kajjai tassa micchAdasaNavattiyA kiriyA siya kajjai, siya no kanjai) ne mapratyAsyAna kiyA hoya che, tene mithyAdarzana pratyayA kriyA kadAcita hoya kadAcita nathI hotI (jharata puNa micchAdasaNavattiyA kiriyA kajjai ) ne mithyAzanapratyayA jiyA hAya cha ( tassa apa. ccakkhANakiriyA niyamA kajjai) tane apratyAcyA ThiyA niyamayI thAya che. (neraiyassa AI lliyAA cazAri) nA24tI prAramijI yAra jiyAyo (parAparaM niyamA kajjati) 52252mA niya zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #111 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre etAzcatasraH' kriyA kriyante tasya mithyAdarzanapratyayA kriyA bhajyate,yasya puna mithyAdarzanapratyayA kriyA kriyate tasya etAzcasraH niyamAt kriyante, evaM yAvat stanitakumAra devasya,pRthivIkAyikasya yAvat ca turindrayasya pazcApi paraspara niyamAta kriyante, paJcendriyatiryagyonikasya AdimA stisro'pi parasparam niyamAt kriyante, yasya etAH kriyante tasya uparitanyau dve bhajyete, yasya uparitanyau dve kriyete tasya etAstisro'pi niyamAt kriyante, yasya apratyAkhyAnakriyA tasya mithyAdarzanapratyayA syAt kriyate syAt no kriyate,yasya puna mithtAdarzanapratyayA kriyA kriyate tasya apratyAkhyAnakajjati) jisako ye cAra kriyAe~ hotI haiM (tassa micchAdasaNavattiyA kiriyA bhaijjai) usako mithyAdarzanapratyayA kriyA bhajanIya hotI hai (jassa puNa micchAdasaNa vattiyA kiriyA kajjai) kintu jisako mithyAdarzanapratyayA kriyA hotI hai (tassa etAo cattAri niyamA kajjati ) usako ye cAroM niyama se hotI haiM (evaM jAva thaNiyakumArassa) isI prakAra yAvat stanitakumAra ko bhI hotI hai| ___(puDhavikAiyassa jAva cauridiyassa paMcavi paroppara) pRthvIkAyika yAvat cauindriyako pAMcoM paraspara (niyamA kajjati) niyamase hotI hai (jassa eyAo kajjati tassa uvarilliyA donni bhaijjati) jisako ye hotI haiM, usako anta kI do bhajanIya hai -kadAcit hoM, kadAcit na hoM (jassa uvarillAo doNi kajjaMti) jisako antakI do hotI hai (tassa etAo tiNNivi niyamA kati) usako ye tInoM niyamase hotI haiM (jassa apaccakkhANa kiriyA tassa micchAdasaNavattiyA siya kajjai siya no kajjai) jisako apratyAkhyAna kriyA hotI hai, usako mithyAdarzana pratyayA kriyA kadAcit hotI hai, kadAcit nahIM bhI hotI (jassa puNa micchAdasaNavattiyA kiriyA kanjai tassa apaccakkhyANakiriyA niyamA kajjai) jisako mithyAdarzanapratyayA bhayo thAya cha (jassa etAo cattAri kajati) ne 20 yA2 liyaa| thAya cha (tassa micchAdaM saNavattiyA kiriyA bhaijjai) tene mithyAzinapratyayA jiyA nI manAthAya cha (jassa puNa micchAdasaNavattiyA kiriyA kajjai) sintu mithyAzana pratyayA yA thAya cha, (tassa etAo cacAri niyamA kajjati) tene yA yAThiyAmo niyamathI thAya cha(evaM jAva thaNiyakumArassa) me0 prAre yAvat svanitakumArane viSe paNa samajavu. (puDhavikAiyassa jAva cariMdiyassa paMcavi paropparaM) vIyi yAvat yaturindriyane pAMye 52252 (niyamA kajjati)niyamathI thAya cha (jassa eyAo kajjati tassa uvarilliyA doSiNa bhaijjati) dene se thAya cha, tene santanI me lanIya-athit thAya, dAyitna thAya (jassa uvarillAo doSiNa kajjatirena ma-tanI me04 thAya cha ( tassa etAo tiNNi viNiyamA kajjati ) tena mAtra niyamathI yAya cha (jassa apaccakkhANAkariyA tassa micchAdaMsavaNattiyA siya kajjai, siya no kajjai,) jene apratyAkhyAna kriyA thAya che, tene mithyAdarzanapratyayA kiyA kadAcita thAya che, kadAcita nathI yatI 55] (jassa puNa micchAdasaNavattiyAkiriyA kajjai tarasa apaccakkhANakiriyA niyamA kajjai) zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #112 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 22 sU. 6 kriyAvizeSanirUpaNam kriyA niyamAt kriyate, manuSyasya, yathA jIvasya vAnavyantarajyotiSkavaimAnikadevasya yathA nairayikasya yaM samayaM khalu bhadanta ! jIvasya ArambhikI kriyA kriyate taM samayaM parigrahakI kriyA kriyate ? evamete - yasya yaM samayaM yaM deza, yatpradezena ca, catvAro daNDakA jJAtavyAH yathA nairayikANAM tathA sarvadevAnAM jJAtavyaM yAvada vaimAnikAnAm || sU. 6 // 9 TIkA-pUrva kriyAyAH prarUpaNe kRte'pi prakArAntareNa tAM kriyAmeva prarUpayitumAha- 'kaI NaM bhaMte! kiriyAo paNNattAo !' he bhadanta ! kati khalu kriyAH prajJaptAH ! bhagavAnAha - 'goyamA ! 'he gautama ! ' paMca kiriyAo paNNattAo' paJca kriyAH prajJaptAH, kriyA hotI hai, usako apratyAkhyAna kriyA niyama se hotI hai / ( maNUsa jahA jIvassa ) samuccaya jIva ke samAna manuSyako kriyAe~ jAnanA ( vANamaMtara joisiyavemANiyassa jahA neraiyassa ) vAnavyaMtara, jyotiSka, vaimAnika ko nAraka ke samAna samajhaleve / 99 (jaM samayaM Na bhaMte! jIvassa AraMbhiyA kiriyA kajjai) he bhagavan jisa samaya jIva ko AraMbhika kriyA hotI hai (taM samayaM parigahiyA kiriyA kajjai ? ) kyA usa samaya parigrahikI kriyA hotI hai? ( evaM ete jassa, jaM desaM jaM paeseNaM ya cattAri da'DagA yavvA ) isa prakAra ye jisako, jisa samaya, jisa deza se aura pradeza se ye cAra da MDaka jAnane cAhie ( jahA neraiyANaM tahA savvadevANaM neyavva) jaise nArakoM ko usI prakAra saba devoM ko jAnanA cAhie (jAva vemANiyA NaM) yAvat vaimAnikoM taka TIkArtha- pahale kriyAoM kA nirUpaNa kiyA gayA hai kintu aba prakArAntara se kriyAoM kA hI nirUpaNa kiyA jAtA hai jene mithyAdarzana pratyayA kriyA thAya che, tene apratyAkhyAnakriyA niyama thI thAya che (maNUsa jahA jIvassa) samuyyaya kavanA uthanapramANe samagra manuSyanI DiyAgo lAguvI (vANamaMtarajoi saya vaimANiyassa jahA neraiyassa) vAnavyantara jyeti, vaimAni nA24 nAsamAna bhagavA (jaM samayaM NaM bhate ! jIvassa AraMbhiyA kiriyA kajjai) he bhagavan ! ke samaye lavanI bhAra liDI DiyA thAya che (taM samayaM pariggahiyA kiriyA kajjai 1) zu te samaye pArigraDiDI DiyA thAya che ? ( evaM ete jassa, jaM desa, jaM paeseNaM ya cattAri daMDagA NeyavyA) se prAre me lene ke samaye, ne dezathA bhane pradezathI, mA yAra ha35 lapA lehaye (jahA neraiyANa tahA savvadevANa neyavva') bhebha nAraDone se prahAre maghA hevAne laguvA ho ( jAva vaimANiyANa) yAvat vaimAnikA sudhI e pramANe samajavu TIkA :-pahelAM kriyAAnuM nirUpaNa karAyuM che kintu have prakArAntarathI kriyAAnu ja nirUpaNa karAya che zrI gautamasvAbhI- he lagavan ! DiyAgo DeMTalI uhelI che ? zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #113 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre 'taM jahA-AraMbhiyA,pAriggahiyA,mAyAvattiyA,apaccAkkhANa vattiyAkiriyA,micchAdasaNavattiyA' tadyathA-ArambhikI, pArigrahikI, mAyApratyayA-apratyAkhyAnakriyA mithyAdarzanapratyayAca, tatra ArabhbhaH-pRthvI kAyikAdyupamardana prayojanaM hetu ryasyAH sA ArambhikI kriyA, parigrahaH-dharmApakaraNavarjavastugrahaNa dharmopakaraNamohazca parigraha eva pArigrahikI, parigraheNa nirvRttA pArigrahikI, mAyA-kapaTa krodhAdiH pratyayo hetu yayAH sA mAyApratyayA sA evaM kriyA apratyAkhyAnam-lezamAtramapi viratipariNAmAbhAvastadrUpA kriyA apratyAkhyAnakriyA, mithyAdarzana pratyayaH kAraNa yasyAH sA mithyAdarzanapratyayA bodhyA, athArambhikyAdikriyANAM madhye yasya jIvasya yAvatyo bhavanti tasya tAvatIH kriyAH pratipAdayati-'AraMbhiyANaM! bhaMte! kiriyA kassa kajjai? zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! kriyAe~ kitane prakAra kI kahI gaI hai ? zrI bhagavAn-he gautama ! kriyA pAMca prakArakI kahI gaI haiN| ve isa prakAra haiMAraMbhiko pArigrahikI, mAyApratyayA, apratyAkhyAna kriyA aura mithyAdarzanapratyayA / pRthvI kAyika Adi jIvoMkA upamardana AraMbha kahalAtA hai , aura AraMbha jisakA prayojana ho vaha AraMbhikI kriyA kahI jAtI haiN| dharma ke upakaraNoM ke sivAya anya vastuoM ko grahaNa karanA parigraha hai| dharmopakaraNoM ke prati mamatva honAbhI parigraha hai isa parigrahase honevAlI kriyA parigrahikI kriyA kahalAtI hai / kapaTa krodhAdi mAyA kahalAte haiN| mAyA se kriyA lage vaha mAyApratyayA kriyA hai / leza mAtra bhI viratipariNAma na honA apratyAkhyAna kriyA hai| apratyAkhyAna se lagane vAlI kriyA apratyAkhyAna kriyAkahalAtI hai| mithyAdarzana ke nimitta se hone vAlI kriyA mithyAdarzana pratyayA kriyA samajhanI cAhie / ____ aba ina AraMbhikI Adi kriyAoM meM se jisa jIvAtmA ko jitanI kriyAe~ hotI haiM, unakA pratipAdana karate haiM zrI bhagavAna-he gautama ! kriyAo pAMca prakAranI kahelI che. te A pramANe-AraMbhikI, pArigrAphikI, mAyApratyayA, apratyAkhyAna kriyA ane mithyAdarzanapratyayA. pRthvIkAyika, Adi jIvonuM upamardana AraMbha kahevAya che, ane AraMbha jenuM prayojana hoya te AraMbhikI kiyA kahevAya che. dharmanA upakaraNo sivAya anya vastuonuM grahaNa karavuM te parigraha che. dharmopakaraNe pratye mamatva thavuM paNa parigrahanI kriyA kahevAya che. A parigrahathI thavAvALI athavA lAgavAvALI kriyA pariyahitI kiyA kahevAya che. kapaTakrodhAdi mAyA kahevAya che. mAyAthI je kriyA thAya te mAyApratyayA kriyA che. leza mAtra paNa virati pariNAma na hovuM apratyA khyAna che apratyAkhyAna thI thanArI kriyA apratyAkhyAna kiyA kahevAya che. mithyAdarzananA nimittathI thanArI kiyA mithyAdarzana pratyayA samajavI joIe. have A AraMbhikrI Adi kriyAomAMthI je jIvane jeTalI kriyAo thAya che, tenuM pratipAdana kare che zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #114 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 22 sU. 6 kriyAvizeSanirUpaNam 101 he bhadanta ! ArambhikI khalu kriyA kasya jIvasya kriyate-bhavati ? 'kriyate' iti karmakartariprayogaH, bhagavAnAha-goyamA!' he gautama! 'aNNayarassa vi pamattasaMjayassa' anyatarasya-ekatarasya kasyacit pramattasaMyatasyApi ArambhikI kriyA bhavati pramAde vidyamAne sati kAyaduSprayogabhAvataH pRthivIkAyikAderupamardasambhavAt, api zabdena yadA pramattasaMyatasyApi ArambhikI kriyA bhavati tadA kimuta vaktavyamanyeSAM dezaviratibhRtInAmityarthaH sUcyate, evamagre'pi yathAyogamapizabdabhAvanA bhAvanIyA, gautamaH pRcchati-pariggahiyANa bhaMte ! kiriyA kassa kajjai ? ' he bhadanta ! pArigrahikI khalu kriyA kasya jIvasya kriyate bhavati? bhagavAnAha-'goyamA!' he gautama ! 'aNNayarasya vi saMjayAsaMjayassa' saMyatAsaMyatasya dezaviratasyApi anyatarasya-ekatarasya kasyacit pArigrahikI kriyA bhavati tasyApi parigrahadhAraNAt, gautamaHpRcchati-'mAyAvattiyA gaMbhate kiriyA kassa kajjai?' he bhadanta! mAyApratyayA khalu kriyA kasya jIvasya kriyate___ zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! AraMbhikI kriyA kisa jIva ko hotI hai ? zrI bhagavAn-he gautama ! kisI pramatta saMyata ko bhI AraMbhikI kriyA hotI hai| isakA kAraNa yaha hai kI pramAda ke hone para kAya kA durvyApAra hAtA hai aura usase pRthvIkAyika Adi kA upamardana ho jAtA hai| sUtra meM 'vi-api, arthAta 'bhI' zabda ke prayoga se yaha sUcita kiyA gayA haiM kI jaba pramatta saMyata ko bhI AraMbhikI kriyA laga jAtI hai, taba dezavirata Adi kA to kahanA hI kyA haiM, isI prakAra Age bhI avi (bho) se isI prakAra kA Azaya samajha lenA cAhie / zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! pArigrahikI kriyA kisa jIva ko hotI hai ? zrI bhagavAn-he gautama ! kisI bhI deza virata-saMyatAsaMyata ko bhI-pAri grahikI kriyA hotI hai kyoM kI vaha bhI parigrahikA dhAraka hotA hai| zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! mAyApratyayA kriyA kisa jIva ko hotI hai ? zrI gautamasvAmI-he bhagavana! AraMbhika kriyA kayA jIvane thAya che? zrI bhagavAna-he gautama ! koI pramatta saMyatane paNa AraMbhikI kiyA thAya che. tenuM kAraNa e che ke pramAda thatAM kAyane duvyapAra thAya che ane tenAthI pRthvIkAyika AdinuM upamardana thaI jAya che. sUtramAM 'vi-maNi, arthAta mI zabdanA pragathI e sUcita kareluM che ke jyAre pramatta saM. yatane paNa AraMbhikI kriyA lAgI jAya che, tyAre dezavirata AdinuM te kahevuM ja zuM, e prA3 bhAga 55avi () thA mA prAranA mAzaya samaya sevAye. zrI gautamasvAmI-he bhagavana! pArigrahika kiyA kayA jIvane thAya che? zrI bhagavAhe gautama! koI paNa deza virata-saMyatAsaMyatane paNa pArigrahika kriyA thAya che, kemake te paNa parigrahano dhAraka thAya che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #115 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 102 prajJApanAsUtre bhavati?bhagavAnAha-goyamA!' he gautama ! 'aNNayarassa vi apamattasaMjayassa' apramatta saMyatasyApi anyatarasya-ekatarasya kasyacit jIvasya mAyApratyayA kriyA kriyate-bhavati pravacanoDDAhapracchAdanArtha vallIkaraNasamuddezAdiSu mAyApratyayA kriyA sadbhAvAt gautamaH pRcchati-, apaccAkkhANakiriyA NaM bhaMte ! kassa kajjai ?' he bhadanta ! apratyAkhyAna kriyA khalu kasya jIvasya kriyate bhavati ? bhagavAnAha 'goyamA' he gautama ! 'aNNayarassa vi apaccakkhANissa' apratyAkhyAnino'pi anyatarasya kasyacijjIvasya apratyAkhyAnakriyA kriyate-bhavati tathA ca apratyAkhyAnakriyA anyatarasyApi apratyAkhyAyino bhavati, gautamaH pRcchati-' micchAdasaNavattiyA NaM bhaMte ! kiriyA kassa kajjai ?' he bhadanta ! mithyAdarzanapratyayA khalu kriyA kasya jIvasya kriyate-bhavati ? bhagavAnAha-goyamA !'he gautama !' aNNayarassAvi micchAdaMsaNissa'-mithyAdarza nino'pi anyatarasya ekatarasya mithyAdarzanapratyayA kriyA bhavati tA eva kriyAzcaturviMzatidaNDakakrameNa prarUpayitumAha- 'neraiyANaM bhaMte ! kai kiriyAo paNNattAo?' he bhadanta ! nairayikANAM kati kriyAH prajJaptAH? bhagavAnAha zrI bhagavAn-he gautama ! kisI apramatta saMyata ko bhI mAyApratyayA kriyA hotI hai, kyoMki pravacana kI avahelanA ko DhaMkane ke lie mAyApratyayA kriyA laga jAtI hai / yaha kriyA kaSAya hone se lagatI hai / zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! apratyAkhyAna kriyA kisa jIva ko lagatI haiM ? zrI bhagavAn-he gautama ! kisI bhI pratyAkhyAna na karane vAloM ko apatyAkhyAna kriyA lagatI hai| zrI gautamasvAmI-he bhagavan! mithyAdarzanapratyayA kriyA kisa jIva ko lagatI hai? zrI bhagavAnU-he gautama ! kisI bhI mithyAdRSTiko mithyAdarzanapratyayA kriyA lagatI hai ? aba cauvIsa daMDakoM ke AdhArapara inhIM kriyAoM kA nirUpaNa kiyA jAtA haizrI gautamasvAmI he bhagavan ! nAraka jIvoM ko kitanI kriyAe~ hotI hai ? zrI gautamasvAmI-he bhagavana! mAyApratyayA kiyA kayA jIvane thAya che? zrI bhagavAna he gautama ! keI apramatta saMyatane paNa mAyApratyayA kiyA thAya che, kemake pravacananI avahelanA ne vadhAravAthI mAyApratyayA kiyA lAge che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! apratyAkhyAna kriyA kayA jIvane lAge che zrI bhagavana-he gautama! keIpaNa pratyAkhyAna na karanArane apratyAkhyAna kriyA lAge che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! mithyAdarzana pratyayA kiyA kayA jIvane lAge che ? zrI bhagavAna-he gautama! kaI paNa mithyAdaSTine mithyAdarzana pratyayA kiyA lAge che. have vIsa daMDanA AdhAra para aji kiyAonuM nirUpaNa karAya che zrI gautamasvAmI- he bhagavad ! nAraka jIne keTalI kriyAo lAge che? zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #116 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 103 prameyabodhinI TIkA pada 22 sU. 6 kriyAvizeSanirUpaNam 'goyamA !'he gautama! 'paMca kiriyAo paNNattAo' nairayikANAM pazca kriyAH prajJaptA:'taM jahA AraMbhiyA jAva micchAdasaNavattiyA'-Arambhiko kriyAyAvat-pArigrahikI mAyApratyayA apratyAkhyAnakriyA mithyAdaza napratyayA kriyA ca 'evaM jAva vemANiyA gaM' evam-nairayikANAmiva yAvat-pRthivIkAyikAdInAmekendriyANAM dvitricaturindriyANAM paJcendriyatiryagyonikAnAM manuSyANAM vAnavyantarANAM jyotiSkANAM vaimAnikAnAca ArambhikyAdi pazca kriyAH prajJaptAH atha paJcAnAmapi kriyANAM parasparamavinAbhAvaM prarUpayitumAha-'jassa NaM bhaMte ! jIvassa AraMbhiyA kiriyA kajai tassa pariggahiyA kiM kajai ?' he bhadanta ! yasya khalu jIvasya ArambhikI kriyA kriyate-bhavati tasya jIvasya pArigrahikI kriyA kiM kriyate-bhavati ? evam 'jassa pArigAhiyA kiriyA kajai tassa AraMbhiyA kiriyA kajjai?' yasya jIvasya pArigrahikI kriyA kriyate-bhavati tasya kim ArambhikI kriyA kriyate-bhavati ? zrI bhagavAn-he gautama ! pAMca kriyAe~ lagatI haiM / ve isa prakAra haiM-AraMbhikI, pArigrahikI, mAyApratyayA, apratyAkhyAna kriyA aura mithyAdarzanapratyayA kriyaa| nArakajIvoM ke samAna pRthvIkAyika, Adi ekendriyoM ko, dvIndriyoM ko trIndriyoM ko, caturindriyoM ko tiryaMca paMcendriyoM ko manuSyoM ko vAnavyantaroM ko, jyotiSkoM tathA vaimAnikoM ko AraMbhikI Adi pAMcoM kriyAe~ kahI haiM / aba pAMco kriyAoM kA paraspara avinAbhAva kahate hai zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! jisa jIva ko AraMbhikI kriyA hotI hai, kyA use pArigrahikI kriyA bhI hotI hai? aura jisa jovako pArigrahikI kriyA hotI hai, usako kyA AraMbhikI kriyA bhI hotI hai ? zrI bhagavAn-he gautama ! jisa jIva ko AraMbhikI kriyA hotI hai, use pArigrahIkI kriyA kadAcit hotI hai-kadAcit nahIM bhI hotI hai / kintu jisa 1 zrI bhagavAna-he gautama! pAMca kriyAo lAge che. te A prakAre che-AraMbhikI pArigrahikI, mAyApratyayA, apratyAkhyAna kriyA ane mithyAdarzana pratyayA kriyA. nArakonI samAna, pRthvIkAyika Adi ekendriyone dvIndrione trIndriyane caturindriyone, tiryaMca paMcendriyone, manuSyane, vanavyantane, tiSkane tathA vaimAnikone AraMbhikI Adi pAMca kiyAe kahI che. have pAMce kiyAone paraspara avinAbhAva kahe che- zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! je jIvane AraMbhikI kiyA thAya che, zuM tene pArigrahika kriyA paNa thAya che? ane je jIvane pArigrahika kriyA thAya che, tene zuM AraMbhika kriyA paNa thAya che ? zrI bhagavAna-he gautama! je jIvane AraMbhikI kriyA thAya che, tene pArigrahika kiyAkadAcita thAya che, kadAcit nathI paNa thatI. kintu je jIvane parigrahika kiyA thAya che tene zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #117 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 104 prajJApanAsUtre bhagavAnAha-goyamA!' he gautama ! 'jassa NaM jIvassa AraMbhiyA kiriyA kajjai ? tassa pAriggahiyA siya kajjai ? siya no kajjaI' yasya khalu jIvasya ArambhikI kriyA kriyate bhavati tasya apramattasaMyatasya jIvasya pArigrahikI kriyA syAt kadAcit kriyate-bhavati, syAt-kadAcit no pramattasaMyatasya kriyate-bhavati kintu 'jassa puNa pAriggahiyA kiriyA kajjai tassa AraMbhiyA kiriyA NiyamA kajjai' yasya punaH pArigrahikI kriyA kriyate bhavati tasya ArammikI kriyA niyamAta niyamataH kriyate-bhavati gautamaH pRcchati-'jassa NaM bhaMte ! jIvassa AraMbhiyA kiriyA kajai tassa mAyAvattiyA kiriyA kajjai pucchA' he bhadanta! yasya khalu jIvasya ArambhikI kriyA kriyate-bhavati tasya ki mAyApratyayA kriyA kriyate bhavati ? evaM yasya mAyApratyayA kriyA kriyate-bhavati tasya kim ArambhikI kriyA kriyate-bhavati ? iti pRcchA, bhagavAnAha-'goyamA!' he gautama ! 'jassa NaM jIvassa AraMbhiyA kiriyA kajjai tassa mAyAvattiyA kiriyA niyamA kajai, jassa puNa mAyAvattiyA kiriyA kajjai tassa AraMbhiyA kiriyA siya kajjai siya no kajjaI yasya khalu jIvasya ArambhikI kriyA kriyate-bhavati tasya mAyApratyayA kriyA niyamAt-niyamataH kriyate bhavatyeva kintu yasya puna jIvasya mAyApratyayA kriyA kriyate bhavati tasya ArambhikI kriyA syAt-kadAcit kriyate-bhabati syAt kadAcit na kriyate no bhavati, tatra apramattasaMyatasya mAyApratyayA kriyAvato'pi ArambhikI kriyA na bhavati ! tadanyasya jIvako pArigrahikI kriyA hotI haiM usa jIvako Ara bhikI kriyA niyama se hotI hai / zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! jisa jIvako AraMbhikI kriyA hotI hai, usako kyA mAyApratyayA kriyA hotI hai ? isI prakAra jisako mAyApratyayA kriyA hotI hai use kyA AraMbhikI kriyA bhI hotI hai ? zrI bhagavAn-he gautama ! jisa jIva ko AraMbhikI kriyA hotI hai, use mAyApratyayA kriyA niyama se hotI hai aura jisako mAyApratyayA kriyA hotI hai use AraMbhikI kriyA kadAcit hotI, hai kadAcit nahIM hotI hai, kyoM kI apramatta saMyata ko mAyApratyayA kriyA hone para bhI AraMbhikI kriyA nahIM hotI hai, usase bhinna jIvoM ko hotI hai| AraMbhikI kriyA niyamathI thAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana! je jIvane AraMbhika kriyA thAya che, tene zuM mAyApratyayA kriyA thAya che? e prakAre jene mAyApratyayA kriyA thAya che, tene zuM AraMbhikI kiyA paNa thAya che? zrI bhagavAna-he gautama! je jIvane AraMbhikI kriyA thAya che, tene mAyApratyayA kriyA niyamathI thAya ja che. ane jene mAyApratyayA kriyA thAya chetene AraMbhikI kriyA kadAcita thAya che, kadAcit nathI thatI, kemake apramatta saMyatane mAyApratyayA kiyA thavA chatAM Ara mikI zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #118 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI yekA pada 22 sU. 6 kriyAvizeSanirUpaNam tu bhavatyeveti bhAvaH / zrI gautamaH pRcchati-'jassa NaM bhaMte ! jIvassa AraMbhiyA kiriyA kajjai tassa apaJcakkhANakiriyA pucchA ?' he bhadanta ! yasya khalu jIvasya ArambhikI kriyA kriyate-bhavati, tasya kim apratyAkhyAnakriyA kriyate bhavati? evaM yasya apratyAkhyAnakriyA bhavati tasya kim ArambhikI kriyApi bhavati ? iti pRcchA' bhagavAnAha-'goyamA !" he gautama ! 'jassa jIvassa AraMbhiyA kiriyA kajjai tassa apaccakkhANakiriyA siya kajjai siya no kajjai jassa puNa apaccakkhANakiriyA kajjai tassa AraMbhiyA kiriyA NiyamA kajjai ' yasya jIvasya ArambhikI kriyA kriyate-bhavati tasya apratyAkhyAnakriyA syAt-kadAcit kasyacit kriyate bhavati, syAt kadAcit kasyacino kriyate-na bhavati, tatra pramattasaMyatasya dezaviratasya ca ArambhikyAH kriyAyAHsattve'pi-vidyamAnatve'pi apratyAkhyAnakriyA na bhavati tadanyasya tu aviratasamyagdRSTayAde rapratyAkhyAnakriyA bhavatIti bhAvaH kintu yasya puna jIvasya apratyAkhyAnakriyA kriyate-bhavati tasya ArambhikI kriyA niyamAt ___ zrI gautamasvAgI-he bhagavan jisa jIva ko AraMbhikI kriyA hotI hai, kyA use apratyAkhyAna kriyA hotI hai, isI prakAra jisa jivako apratyAkhyAna kriyA hotI hai, use kyA AraMbhikI kriyA hotI hai ? zrI bhagavAn-he gautama ! jisa jIvako AraMbhikI kriyA hotI hai. use apratyAkhyAna kriyA kadAcita hotI hai,kadAcita nahIM hotI hai magarajisa jIvako apratyAkhyAna kriyA hotI hai, use AraMbhikI kriyA niyama se hotI hai / jaise pramattasaMyata evaM dezavirata ko AraMbhikI kriyA to hotI hai, parantu apratyAkhyAna kriyA nahIM hotI haiM kintu avirata samyagdaSTI Adi ko apratyAkhyAna kriyA hotI hai| kintu jisa jIva koapratyAkhyAna kriyA lagatI hai,use AraMbhikI kriyA niyama se lagatI kriyA nathI thatI, tenAthI bhinna jIvane thAya che. zrI bhagavAna-he gautama! je jIvane AraMbhika kiyA thAya che tene zuM apratyAkhyAna kriyA paNa thAya che? ane eja pramANe je jIvane apratyAkhyAna kiyA thAya che tene zuM AraMbhikI kriyA paNa thAya che ? zrI gautamasvAmI-he bhagavana je jIvane AraMbhikI kriyA thAya che tene zuM apratyAkhyAna kiyA thAya che? ane e ja pramANe je jIvane AraMbhikI kriyA thAya che, tene zuM A bhikI kriyA paNa thAya che? zrI bhagavAna-he gatamAM je jIvane AraMbhika kriyA thAya che tene apratyAkhyAna kriyA kadAcihna thAya che, kadAcit nathI paNa thatI paNa jene apratyAkhyAna kriyA thAya che, tene Ara. bhikI kriyA niyamathI thAya che, jema pramattasaMyata temaja deza viratane AraMbhikI kriyA to thAya che, paraMtu apratyAkhyAna kriyA nathI thatI, paNa avirata samyagdaSTi Adine apratyAkhyAna kriyA thAya che. kintu je jIvane apratyAkhyAna kriyA lAge che, tene AraMbhikI kriyA niyamathI zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #119 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 106 prajJApanAsUce niyamataH kriyate-bhavatyeva, apratyAkhyAnino'vazyamArambhakriyAyAH sadbhAvAt 'evaM micchAdasaNavattiyAe vi samaM' evam apratyAkhyAnakriyayeva mithyAdarzanapratyayayA'pi kriyayA samam saha Arambhiko kriyA saMcAraNIyA,tathA ca yasya jIbasya ArambhikI kriyA bhavati tasya mithyAdarzanapratyayA kriyA kadAcit kasyacid bhavati kadAcit kasyacinna bhavati prAguktayukteH kintu yasya mithyAdarzanapratyayA kriyA bhavati tasyArambhikI kriyA niyamato bhavatyeva mithyAdarza nino'vazyamArambha kriyAyA sadbhAvAt ' evaM pAriggahiyA vi tihiM uvarillAhi samaM saMcAreyavvA' evam ArambhikI kriyokta rItyA pArigrahikI kriyA'pi tisRbhiruparitanibhiH kriyAbhiH mAyA pratyayA'pratyAkhyAnakriyA mithyAdarzanapratyayarUpAbhiH samaM saha saMcArayitavyA -abhilApanIyA, tathA ca yathA ArambhikI kriyA catasRbhiH pArihikI prabhRtibhiH sahAbhilApitA stathA pArigrahikI kriyA tisRbhiH mAyApratyayA prabhRtibhiH sahAbhilApayitavyetyarthaH 'jassa mAyAvattiyA kiriyA kajjai tassa uparillAo do vi siya kajjati, siya no kajaMti' yasya jIvasya mAyApratyayA kriyA kriyate bhavati hai, kyoM kI jo pratyAkhyAnI nahIM hai vaha AraMbha karatA hI hai| jaise AraMbhikI kriyA kA apratyAkhyAnakriyA ke sAtha saMbaMdha kahA hai vaise hI usakA mithyAdarzanapratyayA kriyA ke sAtha bhI saMbaMdha samajha lenA cAhie / arthAta jisa jIva ko AraMbhikI kriyA hotI hai, usa jIvako mithyAdarzanapratyayA kriyA kadAcit hotI hai evaM kadAcit nahIM hotI, kintu jisako mithyAdarzanapratyayA kriyA hotI hai, use AraMbhikI kriyA niyama se hotI hai| kyoM kI jo mithyAdRSTi hotA hai, usameM AraMbha avazya pAyA jAtA hai| - isI prakAra pArigrahikI kriyA kA bhI Age ke tIna kriyAoM ke sAtha anvaya samajhalenA cAhie / ArthAt jaise AraMbhikI kriyA kA pArigrahikI kriyA vagairaha cAra kriyAoM ke sAtha saMbaMdha batalAyA gayA hai| usI prakAra pArigrahikI kriyA kA Age kI tIna kriyAoM ke sAtha saMbaMdha samajhanA cAhie / thAya che, kemake je pratyAkhyAnI nathI te AraMbha kareja che. jema AraMbhikI kiyAno apratyAkhyAna kiyAnI sAthe sambandha kahyo-teja tene mithyAdarzana pratyayA kiyAnI sAthe paNa sambandha samajavuM joIe arthAt je jIvane araMbhikI kiyA thAya che, tene mithyAdarzana pratyayA kiyA kadAcita thAya che, kadAcita nathI thatI, paranta jene mithyAdarzanapratyayA kiyA thAya che, tene AraMbhika kriyA niyamathI thAya che. kemake te mithyASTi hoya che, temanAmAM AraMbha avazya maLe che eja prakAre pArigrahika kiyAne paNa AgaLanI traNa kiyAo sAthe avaya samajo joIe. arthAta je AraMbhikI kriyAne pArigrahika vigere cAra kriyAonI sAthe sambandha batAvela che teja prakAre ahIM pArigrahika kriyAne AgaLanI traNa kiyAonI sAthe sabadha samaja joIe, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #120 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 22 sU. 6 kriyAvizeSanirUpaNam tasya uparitanyau dve api apratyAkhyAnakriyA mithyAdarzanapratyayA rUpe kriye syAt kadAcit kasyacit kriyete bhavataH, syAt kadAcit kasyacinno kriyete na bhavataH kintu'jassa uvarillao do kaja ti tasta mAyAvattiyA NiyamA kajaI'yasya puna jIvasya uparitanyau dve-apratyAkhyAnakriyA mithyAdarzanapratyayArUpe kriye kriyete-bhavataH, tasya mAyApratyayA kriyA niyamAt niyamataH kriyate-bhavatyeva,prAguktayukteH, 'jassa apaJcakkhANakiriyA kajjai tassa micchAdasaNavattiyA kiriyA siya kajjai siya no kajai, jassapuNa micchAdaMsaNavattiyA kiriyA kajjai tassa apaccakkhANakiriyA NiyamA kajjai ?' yasya jIvasya apratyAkhyAnakriyA kriyate bhavati tasya mithyAdarzanapratyayAkriyA syAt kadAcit kasyacit kriyate bhavati syAt kadAcit kasyacit no kriyate na bhavati' kintu yasya puna mithyAdarzanapratyayA kriyA kiyate-bhavati tasya apratyAkhyAna kriyA niyamAt niyamataH kriyate bhavatyeva prAgupapAditatvAt / atha uparyuktarthameva caturvizatidaNDa krameNa prarUpayati-'neraiyassa AilliyAo cattAri paropparaM niyamA kajjati' nairayikasya AdimAzcatasraH-arambhikI kriyA pArigrahikImAyApratyayA apratyAkhyAna kriyA ca parasparaM niyamAt-niyamataH kriyante-bhavantyeva * jassa eyAo jisa jIva ko mAyApratyayA kriyA hotI haiM, usako Age kI do arthAt apratyAkhyAna kriyA aura mithyAdarzanapratyayA kriyAe kadAcit hotI haiM aura kadAcit nahIM bhI hotI haiM kintu jisa jIva ko anta kI do kriyAe~ hotI hai usa jIvako mAyApratyayA kriyA niyama se hotI hai / isa viSaya meM yukti pUrvavat hI samajhanA caahie| jisa jIva ko apratyAkhyAna kriyA hotI hai, usako mithyAdarzanapratyayA kriyA kadAcit hotI hai kadAcit nahIM bhI hotI hai, magara jisa jIvako mithyAdarzanapratyayA kriyA hotI haiM use apratyAkhyAna kriyA avazya hI hotI haiM isa viSaya meM pahale kahA jA cukA hai| ___ aba yahI bAta phira cauvIsa daNDakoM ki kriyA se prarUpita kI jAtI haiM. yathA nAraka jIva ko prAraMbhikI cAra kriyAe~ arthAt AraMbhikI kriyA pArigrahiko kriyA je jIvane mAyApratyaya kriyA thAya che, tene AgaLanI be arthAta apratyAkhyAna kriyA ane mithyA darzana kiyAe kadAcita thAya che, kadAcita nathI paNa thatI, kintu je jIvane antanI be kriyAo thAya che. tene mAyApratyayA kriyAniyamathI thAya che. e viSayamAM yukti pUrvavata samajavI joIe je jIvane apratyAkhyAnakiyA thAya che, tene mithyAdarzanapratyayA kiyA kadAcita thAya che. kadAcita nathI thatI, paNa jene mithyA darzana pratyayA kiyA thAya che, tene apratyAkhyAna kiyA avazya thAya che. e viSayamAM pahelA kaheluM che. have eja vAta vIsa daMDakanA kume prarUpita karAya che yathAnAraka jIvane AraMbhanI cAra kiyAe arthAt araMbhikI pArigrahikI, mAyApratyayA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #121 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 108 prajJApanAsUtra cattAri kanjaMti tassa micchAdasaNavattiyA kiriyA bhaijjai'yasya-nairayikAdijIvasya etAzcatasrArambhikyAdi kriyAH kriyante bhavanti tasya mithyAdarzanapratyayA kriyA bhajyate -bhajanayA bhavati- syAdbhavati syAnneti kintu-'jassa puNa micchAdasaNavattiyA kiriyA kanjai tassa eyAo cattAri niyamA kajjati' yasya punarjIvasya mithyAdarzanapratyayA kriyA kriyate tasya etAzcatasraH ArambhikIprabhRtikriyAH niyamAt-niyamataH kriyante -bhavantyeva,tathA ca nairayikAdi utkRSTenApi aviratasamyagdRSTiguNasthAnaka yAvanna, tataH paraM bhavati tena nairayikANAmAdyAzcatasa ArambhikyAdikriyAH parasparamavinAbhAvinyo bhavanti, mithyAdarzanakriyAM prati tu anekAntavAdaH, mithyAdRSTereva mithyAdarzanakriyA bhavati nAnyasya,yasya tu mithyAdarzanakriyA bhavati tasya AdyAzcatasro niyamato bhavantyeva mithyAdarzane sati ArambhikyAdInAmavazyaM bhAvAt iti phalitam, 'eva jAva thaNiyamAyApratyayA kriyA evaM apratyAkhyAna kriyA paraspara avazya hotI haiM,magara jisako ye cAroM kriyAe~ hotI haiN| use mithyAdarzanapratyayA kriyA bhajanA se hotI haiM arthAt ina cAroM ke sAtha mithyAdarzanapratyayA kriyA ho bhI sakatI haiM aura nahIM bhI ho sktii| usakA honA nizcita nahIM haiM-agara koI nAraka mithyAdRSTi hai to usako hotI hai aura jo samyagdRSTi nAraka haiM, use nahIM hotI magara jisa jIva ko mithyAdarzanapratyayA kriyA hotI haiM use pahale kI cAra kriyAe~ avazya hotiihaiN| ____ nAraka jIva ko adhika se adhika cauthA aviratasamyagdRSTiguNasthAna hotA hai usase Age kA koI guNasthAna nahIM ho sakatA, isa kAraNa usameM cAroM prAraMbhikI kriyAoM kA avinAbhAva haiM, magara mithyAdarzanapratyayA kriyA ke lie aisA nahIM kahA jA sktaa| usakI bhajanA hai, / yadi nAraka mithyAdRSTi haiM to use mithyAdarzanapratyayA kriyA hotI haiM, agara samyagdRSTi haiM to use nahIM hotii| hAM jise mithyAdaza napratyayA kriyA hoto haiM, use prAraMbha kI cAra kriyAe~ niyama temaja apratyAkhyAna kriyA paraspara avazya thAya che. paNa jene A cAre kriyAo thAya che, tene mithyAdarzana pratyayA kiyA vikala5thI thAya che arthAta A cArenI sAthe sAthe mithyAdarzana pratyayA kiyA thaI paNa zake che ane nathI paNa thatI. tenuM devuM nizcita nathI-agara keI nArakajIva mithyAdaSTi hoya to tene thAya che ane je samyagdaSTi che, tene nathI hotI. paNa je jIvane mizcAdarzana pratyayA kiyA thAya che, tene AgaLanI cAra kiyAo avazya thAya che. nAraka jIvane adhikathI adhika cothuM avirata samyagdaSTi guNasthAna thAya che. tenAthI AgaLanuM kaIguNasthAna nathI thaI zakatuM, e kAraNe tenAmAM cAre prAraMbhika kriyAono avinAbhAva che, paNa mithyAdarzana pratyaya kriyAne mATe evuM nathI kahI zakAtu je nAraka mithyAdaSTi hoya to tene mithyAdarzana pratyayA kriyA thAya che, agara samyagdaSTi hoya te tene nathI zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #122 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyaba dhinI TIkA pada 22 sU. 6 kriyAvizeSanirUpaNam kumArassa'evam-nairayikasyeva yAvatasurakumArasya nAgakumArasya suvarNakumArasya agnikumArasya vidyutkumArasya udadhikumArasya dvIpakumArasya pavanakumArasya stanitakumArasya cAdyAzcatasraH kriyAH parasparaM niyamato'vinAbhAvinyo bhavanti,mithyAdarzanapratyA tu kadAcid bhavati kadAcinna bhavati, puDhavikAiyassa jAva cauridiyassa' paMcavi paropparaM niyamA kajjaMti!'pRthikAyikasya yAvat akAyikasya tejaskAyikassa vAyukAyikasya vanaspatikAyikasya dvIndriyasya trIndriyasya caturindriyasya ca pazcApi ArambhikI prabhRti mithyAdarzanatyayAntAH kriyAH paraspara niyamAd-avinAbhAvinyaH kriyantebhavanti, pRthivokAyikAdInAM mithyAdarzanakriyAyA api avazyaMbhAvAta, 'paMciMdiyatarikkhajoNiyassa AilliAyAo tiNi vi paroppara niyamA kajjati' paJcase hotI haiM,kyoM kI mithyAtva ke sadbhAva meM zeSa cAroM kriyAe~ avazya hotI haiM, ____nAraka ke viSaya meM jaisA kahA hai,vaisA hI kathana yahAMpara asurakumAra,nAgakumAra, suvarNakumAra, agnikumAra vidyutkumAra, udadhikumAra, dvIpakumAra,dikkumAra,pavanakumAra, aura stanitakumAra devoM ke saMbaMdha meM bhI samajhanA cAhie / unako bhI cAra kriyAe~ hotI hai,magara mithyAdarzanapratyayA kriyA kadAcit hotI hai,kadAcit nahIM bhI hotii| pRthvIkAyika, apukAyika, tejaskAyika, vAyukAyika aura vanaspatIkAyika, dvIndriya, trindriya, evaM caturindriya ko AraMbhikI Adi pAMcoM kriyAe~ paraspara niyamase hotI haiM / una pAMcokA ina jIvoM meM avinAbhAva nizcita hai / kyoMki ye saba mithyAdRSTi hote haiM, ataH unameM pAMcoM kriyAe~ hotI hI hai / paMcendriyatithaMca yonika jIva ko prAraMbhikI tIna kriyAe~-AraMbhikI, pArigrahikI aura mAyApratyayA paraspara niyamase avazya hotI hai, kyoMki deshvirhatI. hA jene mithyAdarzanapratyaya kriyA thAya che, tene zarUAtanI cAra kriyAo niyamathI thAya che, kemake mithyAtvanA sabhAvamAM zeSa cAra kriyAo avazya thAya che nArakanA viSayamAM evuM kahyuM che, tevuM ja kathana asurakumAra, nAgakumAra suvarNakumAra, agnikumAra, vighukumAra, udadhikumAra, dviIpakumAra, dikakumAra pavanakumAra, ane svanitakumAra nAsambandhamAM paNa samajavuM joIe, temane paNa cAra kriyAo thAya che, paNa mithyAdarzana pratyayA kiyA kadAcit thAya che, kadAcita nathI thatI. - pRthvIkAyika, apakAyika, tejaskAyika, vAyukAyika ane vanaspatikAyika, dvIndriya trIndriya ane caturindriyane AraMbhika Adi pAMca kriyAo paraspara niyamathI thAya che. A pAMce te mAM avinAbhAva nizcita che, kemake A badhA mithyAdaSTi hoya che, tethI teomAM pAMca kriyAo thAya che. paMcendriya tiryaMca yunika jIvane prAraMbhikI traNa kiyAo-AraMbhika, pAriaihikI ane mAyApratyayA paraspara niyamathI avazya thAya che. kemake dezavirata guNasthAna sudhI zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #123 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre ndriyatiryagyonikasya AdyAstisro'pi kriyAH ArambhikI pArivahikI mAyApratyayA ca parasparaM niyamAd - avinAbhAvinyaH kriyante bhavanti, dezaviratiM yAvadAsAM tisRNAM kriyANAmavazyaM bhAvAt antimAbhyAM dvAbhyAm apratyAkhyAnakriyA mithyAdarzanapratyayA bhyAM saha anekAntavAdaH te dve kAdAcid bhavataH, kadAcit no bhavata ityabhi - prAyeNAha - 'jassa eyAo kajjati tassa uvarilliyA doSNi bhaijjati' yasya etA:-AyA stisraH kriyante - bhavanti tasya uparitanyo antime dve kriye bhajyete - bhajanayA anaikAntikatayA bhavataH, syAt bhavataH syAt no bhavataH dezaviratasya na bhavataH tadanyasya bhavata ityartha:, kintu -' jassa uvarillAo doNNi kajjaMti tassa yAo tiNi viNiyamA kajjaMti 'yasya uparitanyo- antime dve kriye kriye te bhavataH, tasya etAH - AdyAstisro'pi kriyAH niyamAt parasparamavinAbhAvinyaH kriyante - bhavanti, tathA cAnti me kriye - apratyAkhyAnakriyA, mithyAdarzanapratyayA kriyA ca tatrApratyAkhyAnakriyA aviratasamyagdRSTiM yAvat, mithyAdarzanapratyayA mithyAdRSTeH, AdyAzcatasrastu tiguNasthAna taka yaha tInoM avazya hotI hai / magara antakI do arthAt apratyAkhyAna kriyA aura mithyAdarzanapratyayA bhajanIya hai / ye ho bhI sakatI haiM / aura kisI jIva ko nahIM bhI hotI hai / 110 isI abhiprAya ko aba prakaTa karate haiM-jIsa jIva ko ye tInoM kriyAe~ hotI hai, usake lie antakI do kriyAe~ bhajanIya hotI hai, arthAt kadAcit hotI hai aura kadAcit nahIM bhI hotI heM - dezavirata Adi ko nahIM hotI haiM para avirata Adi ko hotI hai / magara jisa jIvako antima do apratyAkhyAna kriyA aura mithyAdarzanapratyayA hotI haiM, usako Adi kI tIna - AraMbhikI kriyA pArigrahikI aura mAyApratyayA kriyAe~ avazya hotI hai / apratyAkhyAnakriyA taba taka lagatI rahatI hai jaba taka ekadeza se bhI pratyAkhyAna na kiyA jAya / mithyAdarzanapratyayA kriyA mithyAdRSTi ko hotI hai aura Adi A traNe avazya thAya che, paNa antanI khe arthAt apratyAkhyAna kriyA ane mithyAdana pratyaya vaikalpika che arthAt te thai paNa zake che ane koi jIvane nathI paNa thatI. e abhiprAya ne pragaTa kare che-je jIvane A traNe kriyAo thAya che, temane mATe antanI e kriyAo vaikalpika heAya che,arthAta kadAcit thAya che ane kadAcit nathI paNa thaI zakatI dezavirata Adine nathI thatI paNa avirata vigerene thAya che paNa je jIvane antima khe apratyAkhyAna kriyA ane mithyAdarzana pratyayA thAya che, tene AdinI traNa-AraMbhikI pArigrahikI ane mAyApratyayA kriyAe avazya thAya che. apratyAkhyAna kriyA tyAM sudhI lAgelI rahe che jayAM sudhI eka dezathI paNa pratyAkhyAna na karAya mithyAdarzana pratyayA kriyA mithyASTi jIvane thAya che ane AdinI cAra zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #124 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 22 sU. 6 kriyAvizeSanirUpaNam dezaviratiM yAvat tena antimayoH sadbhAve'vazyamAdyAnAM tisRNAM sadbhAva iti bhAvaH, atha apratyAkhyAna kriyayA mithyAdarzanakriyAyAH pazcandriyatiryagyonikasya parasparasthiti prarUpayitumAha- jassa apaccakkhANAkiriyA tassa micchAdasaNavattiyA siya kanjai, siya no kajja i, jassa micchAdasaNa vattiyA kiriyA kanjai tassa apaccakkhANakiriyA niyamA kajai'yasya apratyAkhyAnakriyA bhavati tasya mithyAdarzanapratyayA kriyA syAtkadAcit kriyate-bhavati,syAt-kadAcit no kriyate-no bhavati.kintu yasya punarmidhyAdarzanapratyayA kriyA kriyate-bhavati tasya apratyAkhyAna kriyA niyamAdU-avazyaM kriyate -bhavatyeva,apratyAkhyAnakriyAM vinA mithyAdarzanapratyayAyA asaMbhavAt, 'maNUsassa jahA jIvassa' manuSyasya ArambhikyAdi kriyAstu yathA jIvasya samuccayasya pratipAditAstathA pratipattavyAH, tathA cArambhikI kasyacit pramattasaMyatasya, pArigrahikI kasyacit saMyatAsaMyatasya dezaviratarUpasya, mAyApratyayA kasyacit apramattasaMyatasya, aprakI cAra kriyAe~ dezavirata taka ko hotI haiN| isase svaSTa haiM kI antima do kriyAoM ke sadbhAvameM prAraMbha kI tIna kriyAoM kA honA anivArya hai| aba apratyAkhyAna kriyA ke sAtha mithyAdarzanapratyayA kriyA kI pArasparika sthiti kA vicAra karate haiM___ jisa jIva ko apratyAkhyAna kriyA hotI haiM, usako mithyAdarzana pratyayA kriyA kadAcit ho bhI sakatI,kadAcit nahI ho bhI hosakatI hai, kintu jise mithyA darzana pratyayAkriyA hotI hai,use apratyAkhyAna kriyA niyama se hotI haiM,kyoMkI jo mithyAdRSTi haiM, vaha apratyAkhyAnI avazya hotA hai| apratyAkhyAna ke vinA mithyAdaza napratyayA kriyA kA asaMbhava hai| ___ manuSya ke viSaya meM AraMbhikI Adi kriyAoM kA kathana samuccaya jIva ke samAna samajhanA cAhie arthAt AraMbhikI kriyA kisI pramatta saMyata taka ko, pArigrahikI kriyA saMyatAsaMyata taka ko mAyApratyayA kriyA kisI apramatta saMyata taka ko aprtyaakiyAo dezavirata sudhIne thAya che. tenAthI spaSTa che ke antima be kriyAonA sadbhAvamAM prAraMbhanI traNa kriyAnuM devuM anivArya che. _ have apratyAkhyAna kriyAnI sAthe mithyAdarzana pratyayA kriyAnI pArasparika sthitine vicAra kare che je jIvane apratyAkhyAna kiyA thAya tevA jIvane mithyAdazapratyayA kiyA kadAcita thaI paNa zake che, kadAcit nathI paNa thaI zakatI, kintu jene miTyAdarzanapratyayA kiyA thAya che, tene apratyAkhyAna kiyA niyamathI thAya che, kemake je mithyAdaSTi che, te apratyAkhyAnI avazya hoya che aprakhyAnanA vinA mizcAdarzana pratyayA kiyAne asaMbhava che. manuSyanA viSayamAM AraMbhikI Adi kriyAonuM kathana samuccaya jIvanI samAna samajavuM joIe, arthAt AraMbhikI kriyA kaI pramatta saMyata sudhInI, pArigrahika kiyA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #125 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUce tyAkhyAna kriyA kasyacid apratyAkhyAninaH,mithyAdarzanapratyayA tu kasyacid mithyAdarzanino bhavatItibhAvaH, vANamaMtara joisiyavemANiyassa jahA neraiyassa'vAnavyantarajyotiSkavaimAnikasya tu ArambhikI prabhRti kriyAH yathA nairayikasya pratipAditAstathA pratipattavyAH'jaM samayaM Na bhate! jIvassa AraMbhiyA kririyA kajjai,ta samaya pAriggahiyA kiriyA kajjai?' he bhadanta ! yaM samaya-yasmin kAle khalu jIvasya ArambhikI kriyA kriyate bhavati, taM samaya-tasmin kAle kiM pArigrahikI kriyA kriyate-bhavati ! ityAdi rItyA pUrvavatpraznaH yaM samayamiti kAlavAcitvAt adhikaraNe dvitIyA pUrvavad bodhyA,bhagavAnAha-'evaM ee jassa,jaM samaya,jaM desa, paeseNa ya cattAri daMDagANeyavyA' evam-pUrvoktarItyA ete-yasya,yaM samayam, ya dezaM yatpradezena ceti catvAro daNDakAH jJAtavyAH, 'jahA-neraiyANaM tahA savva devANaM NeyavvaM jAva vemANiyANaM' yathA nairayikANAM kriyA uktA stathA sarvadevAnAM jJAtavyA yAvat asurakumArAdi bhavanapatInAM khyAna kriyA kisI bhI apratyAkhyAno ko aura mithyAdarzanapratyayA kriyA mithyAdRSTi ko hotI hai| vAnavyantara, jyotiSka deva aura vaimAnika deva ko AraMbhikI Adi kriyAe~ usI prakAra samajhanI cAhie jaise nAraka jIva ko kahI gaI hai| zrI gautamasvAmI-- he bhagavan ! jisa kAla meM jIva ko AraMbhikI kriyA hotI hai usI samaya meM kyA pArigrahikI kriyA bhI hotI haiM ? ityAdi prazna pUrvavata kara lenA cAhie / yahA~ saptamI ke artha meM dvitIyA vibhakti huI hai| zrI bhagavAn-he gautama ! pUrvokta prakAra se jisa jIva ko jisa samaya meM jisa deza se aura jisa pradeza se, ye cAroM daNDaka samajhale ne caahie| jisa prakAra nArakoM ko kriyAe~ kahI haiM usI prakAra saba devoM ko samajhanI cAhie arthAt asurakumAra Adi bhavanapatiyoM ko vAnavyantaroM ko,jyotiSkoM ko saMyatAsaMyata sudhInI, mAyApratyayA keI apramatta saMyata sudhInI, apratyAkhyAna kiyA kaI paNa aprayakhyAnI ne ane mithyAdarzana kriyA mithyAdaSTine thAya che. vAnadhyantara, tiSka ane vaimAnika ne AraMbhikI Adi kiyAe eja prakAre samajavI joIe jevI nAraka jIvanI kahelI che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! je kALamAM jIvane AraMbhikI kiyA thatI hoya teja samayamAM zuM pArigrahika kriyA paNa thAya che? ItyAdi prazna pUrvavata karI levo joIe. ahI saptamInA arthamAM dvitIyA vibhakti thaI che, zrI bhagavAna-he gautama! pUrvokta prakAre je jIvane je samayamAM je dezathI ane je pradezathI, A cAre daMDake samajI levA joIe. je prakAre nArakonI kriyAo kahI che, teja pakAre badhA devonI samajavI joIe. arthAt asurakumAra Adi bhavanapatinI vAnavyantare nI tiSkanI temaja vimAni. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #126 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 22 sU. 7 SaTkAyavizeSanirUpaNam 113 vAna vyantarANAM jyotiSkANAMvaimAnikAnAzca kalpopannaka kalpAtItAnA miti ||suu.6|| SaTkAyavizeSavaktavyatA mUlam- "asthi Na bhaMte! jIvANaM pANAivAyaveramaNe kajai ? haMtA atthi kamhiNaM bhaMte! jIvANaM pANAivAyaveramaNe kajjai ? goyamA! chasu jIvanikAesu, asthi NaM bhaMte! neraiyANaM pANAiyAyaveramaNe kajai ? goyamA ! No iNaDhe samaThe, evaM jAva vemANiyANaM, NavaraM maNUsANaM jahA jIvANaM, evaM musAvAeNaM jAva mAyAmoseNaM jIvassa ya maNUsassa ya, sesANaM no iNaThe samaTe NavaraM adinnAdANe gahaNadhAraNijjasu davvesu, mehuNe rUvesuvA rUvasahagaesu vA dabbesu,sesANa savvesu davvesuasthiNaM bhaMte! jIvANaM micchAdasaNasallaveramaNe kajai? haMtA, asthi kamhiNaM bhaMte ! jIvANaM micchAdasaNasallaveramaNe kajai? goyamA savvadambesu, evaM neraiyANaM, jAva vemANiyANaM NavaraM egidiyavigalaMdiyANaM no iNaTe samaTe // sU 7 // ___ chAyA-asti khalu bhadanta! jIvAnAM prANAtipAtaviramaNaM kriyate? hanta, asti kasmin khalu bhadanta ! jIvAnAM prANAtipAtaviramaNaM kriyate ? gautama ! paTsu jIvanikAyeSu asti khalu bhadanta ! nairayikANAM prANAtipAtaviramaNaM kriyate ? gautama nAyamartha : samarthaH, evaM yAvad vaimAnikAnAm navaraM manuSyANAM yathA jIvAnAm eva vaimAnikoM ko aura vaimAniko meM bhI kalpopapannadeva tathA kalpAtIta devoM ko nArakoM ke samAna hI kriyA hotI hai / sU. 6 / SaTkAyavizeSavaktavyatA zabdArtha:-( asthi NaM bhaMte ! jIvANaM pANAivAyaveramaNe kajjai ?) kyA he bhagavan! jIvoM ko prANAtipAta viramaNa hotA hai? (haMtA asthi ) hAM gautama jarUra hotA hai (kamhiNaM bhaMte ! jIvANaM pANAivAyaveramaNaM kamjai?) he bhagavan ! kisa meM jIvo ko prANAtipAta viramaNa hotA hai ? ( goyamA ! chasu jIvanIkAesu) konI ane vaimAnikamAM paNa kalpapapana tathA kalpAtIta devane nArakonI samAnaja kriyAo yAya che. / / sU0 6 // zArtha:-(asthi Na bhaMte! jIvANa pANAivAyaveramaNe kajjai?)zu bhagavan ! vone paae| tipAta vi25 thAya cha ?(haMtA asthi) hA DAya che ( kamhiNa! bhaMte jIvANa' pANAivAyaveramaNa kajjai?) bhagavan ! jiyA yAne prAyAtipAta viramaya thAya cha? (goyamA ! chasu jIvanI zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #127 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 114 prajJApanAsUtre evaM mRSAvAdena yAvad mAyAmRSeNa, jIvasya ca manuSyasya ca, zeSANAM nAyamatha : samatha : navaram adattAdAnaM grahaNadhAraNIyeSu dravyeSu maithunarUpeSu vA rUpasahagateSu vA dravyeSu zeSANAM sarveSu dravyeSu, asti khalu bhadanta ! jIvAnAM mithyAdarza nazalyaviramaNaM kriyate? hanta asti,kasmin khalu bhadanta! jIvAnAM mithyAdarzanazalyaviramaNaM kriyate ? gautamaH sarvadravyeSu, evaM nairayikANAM yAvad vaimAnikAnAm, navaram ekendriyavikalendriyANaM nAyamarthaH samarthaH // sU. 7 // he gautama ! chaha jIvanikAyoM meM ( atthiNaM bhaMte ! neraiyANaM pANAivAyaveramaNe kannai ?) he bhagavan kyA nArakajIvoM ko prANAtipAta viramaNa hotA haiM? (goyamA No iNaDhe samaDhe) he gautama yaha artha samartha nahIM hai ( evaM jAva vemANiyANaM) isI prakAra yAvat vaimAnikoM taka (NavaraM) vizeSa (maNUsANaM jahA jIvANaM) manuSyoM ko jIvoM kI taraha prANAtipAtaviramaNa hotA hai ( evaM musAvAeNaM) isI prakAra mRSAvAda se (jIvassa ya maNUsassa ya ) jIva ko aura manuSya ko ( sesANaM no iNaDhe samaDhe ) zeSa ko yaha artha samartha nahIM arthAt viramaNa nahIM hotA (NavaraM ) vizeSa ( AdinAdANe gahaNadhAraNijjesu davvemu ) adattAdAna grahaNa aura dhAraNa karane yogya dravyo meM hotA hai ( mehuNe rUvesu bA rUvasahagaesu vA davvesu) maithuna rUpoM meM aura rUpa yukta dravyoM meM hotA hai| ___ (sesANaM savvesu davesu) zeSa sabhI dravyoM meM ( asthi NaM bhaMte ! jIvANaM micchAdasaNasallaveramaNe kajjai ?) he bhagavan ! kyA jovoM ko mithyAdarzana zalyaviramaNa hotA hai ? ( haMtA asthi) hAM hotA hai / ( kamhiNaM bhaMte ! jIvANaM micchAdasaNasallaveramaNe kajjai ? ) he bhagavan ! kAesu) gautama! 7 apanIyomA (asthiNa bhaMte! neraiyANa pANAivAyaveramANe kajjai!) he bhagavan ! zunAne prAyatipAta viramaNa thAya cha ?(goyamA! no iNaThe samaDa) he gautama! Amatha samatha nayA (evaM jAva vemANiyANa) me ghAre yAvata vaimAni sudhI ___ (Navara) vizeSa (maNUsANa jahA jIvANa) manuSyone pAnI se prAratipAta virabharA thAya che (evaM musAvAeNa) 24 Are bhRSApAthI (jIvassa ya maNUsassa ya ) ne bhane bhanudhyane (sesANa no iNaThe samahe) zeSale 2 // atha samatha nathA. (Navara) vizeSa (adinnAdANe gahaNadhAraNijjesu davvesu ) mahattahAna aDa ane dhA295 42vA yogya dravyomA thAya che (meMhuNe rUvesu vA rUvasahagaesu vA damvesu) bhaithuna3pAmA sane 35 yukta dravyamAM thAya che (sesANa savvesu dadhvesu) zeSa mAM dravyomA (asthiNa bhaMte ! jIvANa micchAdasaNa sallavemaraNe kajjai?) he bhagavan! zu bhizyahAzanazasya virabhara thAya cha? (haMtA asthi) hai| thAya cha (kamhiNa bhaMte! jIvANa micchadisaNavegmaNe kajjai ?) bhagavan ! zebha yonu bhithyAzana zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #128 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 22 sU. 7 SaTakAyavizeSanirUpaNam TIkA-atha pUrvoktAH SainikAyAH kiM prANAtipAtakriyA hetava eva bhavanti' kiMvA prANAtipAta kriyA viramaNahetavA'pi bhavanti? iti prarUpayituM gautamaH pRcchati'asthi NaM bhaMte ! jIvANaM pANAivAyaveramaNe kajjai ?' he bhadanta ! asti saMbhavati khalu jIvAnAM kiM prANAtipAtakriyA viramaNaM prANAtipAtakriyA viratiH kriyate bhavati? 'kriyate' iti karmakartari prayogaH bhagavAnAha-'haMtA asthi ' he gautama ! hanta-satyaM jIvAnAM prANAtipAtaviramaNam asti-saMbhavati ' gautamaH pRcchati- 'kamhiNaM bhaMte ! jIvANaM pANAivAyaveramaNe kajjai ?' he bhadanta! kasmin viSaye khalu jIvAnAM prANAtipAtaviramaNaM kriyate-bhavati ? bhagavAnAha-goyamA ! ' he gautama! ' chasu jIvanikAesu' SaTsu jIvanikAyeSu viSaye jIvAnAM prANAtipAtakriyAto viratiH saMbhavati, kisameM jIvoM ko mithyAdarzanazalyaviramaNa hotA hai ? (goyamA ! savvadavvesu ) he gautama! sarvadravyoM meM (evaM neraiyANa jAva vemANiyANa) isI prakAra nArakoM ko yAvat vaimAnikoM ko (Navara') vizeSa (egidiyavigaliMdiyANa no iNahe samahe) ekendriyoM-vikalendriyoM meM yaha artha samartha nahIM / TIkA:- pahale kriyAoMkA pratipAdana karate hue prANAtipAta kriyA kA pratipAdana kiyA gayA thA / aba yaha nirUpaNa kiyA jAtA hai ki kyA sabhI jIva prANAtipAta kriyA nirata hI hote haiM athavA koI prANAtipAta virata bhI hote haiM ? zrI gautamasvAmI prazna karate haiM-he bhagavan! kyA jIva prANAtipAta : kriyA se virata hote haiM ? zrI bhagavAn-he gautama ! hAM satya hai, jIva prANAtipAta se virata hote haiM / zrI gautamasvAmI--he bhagavan ! yadi prANAtipAta se virata hote haiM to kisameM prANAtipAta se virata hote haiM ? zrI bhagavAn he-gautama ! chaha jIvanIkAyoM ke viSaya meM jIvoM ko prANAzalyaviramaNa thAya cha ? (goyamA ! savvadavvesu) gautama ! sarva dravyamA (eva neraiyANa jAva vemANiyANa') me // 2 nA21 yAvat vaimAnine (Navara) vizeSa (egidiya bigaliMdiyANa no iNahe samaThe) mendriyo-visandriyAmA sA artha samatha nathI. TIkAtha-pahelAM kriyAonuM pratipAdana karatAM prANAtipAta kriyAnuM pratipAdana karyuM hatuM. have e nirUpUNa karAya che ke zuM badhA jIva prANAtipAtaniSTha ja hoya che athavA kaI prANAtipAta virata paNa hoya che? zrI gautamasvAmI-he bhagavana!zuM jIva prANAtipAtathI virata thAya che? zrI bhagavAna-he gautama !-satya che. jIva prANAtipAtathI virata thAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! prANAtipAtathI virata thAya che te zemAM prANAtipAtathI virata thAya che ? zrI bhagavAna gautama! cha chanikAnA viSayamAM jIvonI prANAtipAta kriyAthI zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #129 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mA prajJApanAsUtre atra prANAtipAtAdi viramaNaviSayANAzca SaTakAyAdInAM pUrvameva prarUpitatvena na punastanirUpaNamAvazyakaM kintu mAyAmRSAvAdaparyavasAnAnAM prANAtipAtAdikriyANAM viramaNazca jIvapade manuSyapade vaktavyam , tadanyeSu sthAneSu-' nAyamarthaH samarthaH' iti vaktavyam , teSAM manuSyavyatiriktAnAM bhavapratyayataH sarvaviratyasaMbhavAt ityabhiprAyeNa prarUpayitumAha-'atthiNaM bhaMte! neraiyANa pANAivAyaveramaNe kajjai?' he dInabadhobhadanta! asti -saMbhavati khalu nairayikajIvANAM kiM prANAtipAtakriyAviramaNa kriyate-bhavati ? bhagavAnAha- 'goyamA ! ' he gautama ! 'no iNaTe samaDhe ' nAyamarthaH samartha:-nairayikANAM prANAtipAtaviramaNa na saMbhavati teSAM bhavapratyayataH sarvaviratyasaMbhavAt 'evaM jAva vemANiyANa' evam-nairayikANAmiva yAvad-asurakumArAdidazabhavanavAsInAM pRthivItipAta kriyA se virati hotI hai / yadyapi pahale hI kahA jA cukA hai / ki prANAtipAta viramaNa chaha jIvanikAyoM ke viSayameM hotA hai, mRSAvAda viramaNa sabhI dravyoM ke viSayameM hotA hai, ityAdi, ataeva yahAM usakA nirUpaNa karanA bhAvazyaka nahIM thA, kintu mAyA mRpA paryanta prANAtipAta Adi kA nirUpaNa jIva evaM manuSya meM hotA hai / anya sthAnoM meM nahIM ho sakatA, esA kahanA cAhiye kyoMki manuSyoM ke sivAya anya jIvoM meM bhava svabhAva ke kAraNa sarvavirati ho nahIM sakatI / isI abhiprAya se prarUpaNA karane ke lie kahA gayA hai zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! kyA nAraka jIvoM meM prANAtipAta viramaNa honA saMbhava hai ? zrI bhagavAn --he gautama ! yaha artha samartha nahIM haiM, nArakoM meM prANAtipAta viramaNa kA saMbhava nahIM hai / bhavake kAraNa se ho ve prANatipAta se nivRtta nahIM hote / nArakajIvoM ke samAna vaimAnikadevoM, taka isI prakAra kahanA caahie| arthAt asurakumAra Adi daza bhavanapatiyoM meM, pRthvIkAyika Adi ekendriyoM meM, dvIndriyoM meM virati thAya che. yadyapi pahelA ja kaheluM che, ke prANAtipAta viramaNa cha javanikAnA viSayamAM thAya che, mRSAvAda viramaNa badhAM dravyanA viSayamAM thAya che, ItyAdi tethI ja ahIM tenuM nirUpaNa karavuM Avazyaka na hatuM, kintu mAyAmRSA paryanta prANAtipAta AdinuM nirUpaNa chava temaja manuSyamAM thAya che. anya sthAnomAM nathI thaI zakatuM. ema kahevuM kemake manuSya zivAya anya 9mAM bhava svabhAvanA kAraNe sarvavirati thaI zakatI ja nathI. eja abhiprAyathI prarUpaNa karavA mATe kaheluM che zrI gautamasvAmI-he bhagavan! zuM nAraka chavAmAM prANAtipAta viramaNane saMbhava che? zrI bhagavAna-he gautama! A artha samartha nathI, nArakamAM prANAtipAta viramaNane saMbhava nathI. bhavanA kAraNathI thayela prANutipAtathI nivRtta nathI thatI. nArakenI samAna vaimAnike sudhI A prakAre kahevuM joIe. arthAt asurakumAra Adi daza bhavanapatimAM, pRthvIkAyika Adi ekendriyomAM, dvIndrimAM, trIndriyomAM caturindri zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #130 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 22 sU. 7 SaTkAyavizeSanirUpaNam 117 kAyikAyekendriyadvIndriyatrIndriyacaturindriyANAM paJcendriyatiryagyonikAnAM vAnavyantarajyotiSkavaimAnikAnAJca bhavapratyayataH sarvaviratyasaMbhavena prANAtipAtakriyAviramaNa na saMbhavati kintu manuSyANAM vizeSamAha-'Navara maNUsANa jahA jIvANa' navaram-nairayikAdya pekSayA vizeSastu manuSyANAM yathA jIvAnAM samuccayAnAM SaTsu jIvanikAyeSu viSaye prANAtipAtakriyAviramaNaM pratipAdita tathA prANAtipAtaviramaNa pratipAdanIyam 'evaM musAvAeNa jAva mAyAmoseNa jIvassa ya maNUsassa ya'evam-prANAtipAtena viramaNoktarItyA mRSAvAdena yAvad adattAdAnamaithunaparigrahAdinA mAyAmRSAvAdena ca viramaNamapi samuccayajIvasya manuSyasya ca SaTsu jIvanikAyeSu viSaye'vaseyam sesANaM No iNaTTha samaTe' zeSANAM-samuccayajovamanuSyavyatiriktAnAM tu nAyamarthaH samarthaH-aSTAdazasvapi prANAtipAtamRpAvAdAdi mAyAmRSAvAdAnteSu viSaye viramaNaM na saMbhavati, kintu -'Navara adinnAdANe gahaNadhAraNijjesu davvesu, mehuNe rUvesu vA rUvasahagaesu vA davvesu,sesANaM trIndriyoM meM, caturindriyoM meM, tiryaca paMcendriyoM meM, manuSyoM meM, vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnikoM meM sarvaviratikA abhAva hone se prANAtipAta viramaNa nahIM ho sktaa| parantu manuSyoM kI vizeSatA dikhalAte huve kahA hai-jaise samuccaya jIvoM meM panikAya saMbaMdhI praNAtipAta viramaNakA vidhAna kiyA gayA hai, usI prakAra manuSyoM ke viSaya meM kaha lenA cAhie arthAt manuSyoM meM prANAtipAta viramaNa ho sakatA hai| isI prakAra samuccaya jIvoM meM tathA manuSyoM meM prANAtipAta viramaNa kI bhAMti mRSAvAda se yAvat mAyAmRSA se viramaNa ho sakatA hai| tAtparya yaha hai ki jaise jIva aura manuSya ina do padoM meM hI prANAtipAta viramaNa kahA gayA hai, usI prakAra mRSAvAda viramaNa Adi bhI inhIM do padoM meM kahanA caahie| inake atirikti anya kisI meM bhI prANAtipAta, mRSAvAda se lekara mAyA mRpAvAda se viramaNa honA saMbhava nahIM hosakatAhai / vizeSa bAta yaha hai ki adattAdAna mAM tiya"ca paMcandrimAM, manuSyomAM, vanavyantaramAM, jatiSka ane vaimAnikamAM sarva viratino abhAva hovAthI prANAtipAta viramaNa nathI thaI zakatAM paraMtu manuSyanI vizeSatA batAvatAM kahe che-jema samuccaya jemAM SanikAya saMbaMdhI prANAtipAta viramaNa nuM vidhAna karavAmAM Avela che. e ja pramANe manuSyanA saMbaMdhamAM paNa kahevuM joie. arthAt manuSyamAM prANAtipAta viramaNa thaI zake che. eja prakAre samuccaya jIvamAM tathA manuSyomAM prANAtipAta viramaNanI jema mRSA vAdathI yAvat mAyAmRSAvAdathI viramaNa thaI zake che. tAtparya e che ke jema jIva ane mane nuSya A banepamAM ja prANAtipAta viramaNa kahyuM che, eja prakAre mRSAvAda viramaNa Adi paNa Aja be padomAM kahevA joIe. enA sivAya anya kaImAM paNa prANAtipAta mRSAvAdathI laIne mAyA mRSAvAda sudhImAM viramaNa thavuM asaMbhavita che vizeSa vAta e che ke adattAdAna viramaNa teja dravyomAM zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #131 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 118 prajJApanAsUtre savvesu davvesu' navaram-vizeSastu adattAdAnena viramaNa grahaNadhAraNIyeSu dravyeSu viSaye, maithunena viramaNarUpeSu vA rUpasahakRteSu vanitAdiSu vA dravyeSu viSaye avaseyam ,zeSANAM parigrahAdInAM viramaNaM sarveSu dravyeSu viSaye vijJeyam, gautamaH pRcchati-'atthiNaM bhaMte! jIvANa micchAdasaNasallaveramaNe kajjai?' he karuNAkara bhadanta! asti-saMbhavati khalu jIvAnAM kiM mithyAdarzanazalyaviramaNama-mithyAdarzanarUpaM yat zalya-kaNTakaM tena viramaNa mithyAdarzanazalyaviramaNaM kriyate-bhavati? bhagavAnAha-'haMtA, asthi' he gautama ! hanta -satyam jIvAnAM mithyAdarza narUpazalyena viramaNam-nirvartanam asti, saMbhavati, gautamaH pRcchati-'kamhiNa bhaMte! jIvANaM micchAdasaNasallaveramaNe kajjai?' he bhadanta kasmin viSaye khalu jIvAnAM mithyAdarza narUpazalyena viramaNaM kriyate bhavati ! bhagavAnAha 'goyamA !' he gautama ! 'savvadavvesa' sarvadravyesu viSaye tadupalakSaNatvAt sarvaparyAyeSu ca viSaye jIvAnAM mithyAdarzanazalyaviramaNaM bhavati, anyathA ekasminnapi dravye paryAye vA mithyAtvadarza nasadbhAve mithyAdarzanaviramaNAsaMbhavAt' 'evaM neraiyANaM jAva vemANiviramaNa unhIM dravyoM meM hotA hai jo grahaNa karane ke aura dhAraNa karane yogya dravya ho / maithuna viramaNa rUpoM evaM rUpa yukta vanitA Adi meM hotA hai| zeSa parigraha Adi kA viramaNa sabhI dravyoM meM samajhanA cAhie / zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! kyA jIvoM meM mithyAdarzanazalya se virata honA saMbhava hai ? zrI bhagavAn-he gautama ! hAM! saMbhava hai| jIva mithyAdarzanazalyase viratahote haiN| zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! kisa viSaya meM jIvAtmAoMkA mithyAdarzanazalya se viramaNa hotA hai, arthAt mithyAdarzana zalya se virata hone kA viSaya kyA hai ? __ zrI bhagavAn-he gautama ! sarva dravyoM meM aura upalakSaNa se sarva paryAyoM meM jIva mithyAdarzanazalya se virata hote haiN| kisI bhI eka dravya meM yA dravya ke kisI eka paryAya meM bhI yadi mithyAdarzana hotA hai to vaha jIva mithyAdarzanazalya se virata nahIM kahalA sktaa| thAya che je grahaNa karavAne ane dhAraNa karavA yogya dravya hoya maithunaviramaNa rUpe temaja rUpayukta vanitA AdimAM thAya che. zeSa parigraha AdinuM viramaNa badhAM dravyamAM samajavuM joIe. zrI gatamasvAmI-he bhagavana ! zuM jemAM mithyAdarzanazalyathI virata thavuM saMbhavita che? zrI bhagavana he gautama! hA, saMbhavita che. jIva mithyAdarzanazalyathI virata thAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! kayA viSayamAM jIvonuM mithyAdarzanazalyathI viramaNa thAya che? arthAt mithyAdarzanazalyathI virata thavAno viSaya zuM che? zrI bhagavAna-he gautama! sarva dravyamAM ane upalakSaNathI sarva paryAya mAM jIva mithyAdarzanazalyathI virata thAya che. kaI paNa eka dravyamAM agara dravyanA koI eka paryAyamAM paNa je mithyAdarzana thAya che to te jIva mithyAdarzana zalyathI virata nathI kahI zakAtA. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #132 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TokA pada 22 sU. 7 SaTU kAyavizeSanirUpaNam yANaM' evam-samuccayajIvoktarItyA nairayikANAM yAvad asurakumAranAgakumArAdInAM bhavanapatInAM paJcendriyatiryagyonikAnAM manuSyANAM vAnavyantarANAM jyotiSkANAM vaimAnikAnAzcApi sarvavveSu sarvaparyAyeSu ca viSaye mithyAdarzanazalyaviramaNamavaseyam, kintu-'NavaraM egidiya vigaleMdiyANaM no iNaDhe samajhe' navaram vizeSastu ekendriyavikalendriyANAM nAyamarthaH samarthaH-sarvadravyeSu sarvaparyAyeSu ca mithyAdarzanazalyaviramaNaM nAsti, tathAcoktam-'ubhayAbhAvo puDhavAiemu' pratipadyamAnapratipannAbhAvaH ubhayA bhAvaH pRthivyAdiSu, iti dvIndriyAdInAM karaNAparyAptAvasthAyAM keSAzcit sAsAdanasamyaktvasambhavo'pi mithyAtvAbhimukhAnAM tatpratikUlAnAmeva atasteSAmapi mithyAdarzanazalyaviramaNaniSedhaH kRta ityavaseyam // sU. 7 // isI prakAra nairayikajIvoM se lekara vaimAnikadevoM taka kahanA cAhie, arthAt nAraka, amurakumAra nAgakumAra Adi bhavanapati, paMcendriya tiryaca, manuSya, vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnikadeva samasta dravyoM aura samasta paryAyoM ke viSaya meM mithyAdarzanazalya se viramaNa karasakate haiN| kintu ekendriyoM aura vikalendriyoM ke viSayameM yadi mithyAdarzanazalya se virata honekA prazra kiyA jAya to usakA uttara isaprakArahogA-yaha artha samartha nahIM hai / kyoMki ekendriya-vikalendriyatraya jIva mithyAdarzanazalya se virata nahIM ho sakate samyaktva kI prAptikI yogyatA unameM nahIM hotI aura samyaktvakI prApti ke vinA mithyAdarzanazalya se viramaNa honA saMbhava nahI hai| kahA bhI hai :- pRthvIkAyika Adi meM na to pUrvapratipanna samyaktva hotA hai aura na pratipadyamAna samyaktva hotA hai / dvIndriya Adi meM kisI-kisI meM karaNAparyApta avasthA meM sAsvAdana samyaktva kA saMbhava kahAhai, kintu vaha alpakAlika hotA hI hai aura ve mithyAtvakI ora hI abhimukha hote haiM, ataeva unakelie bhI yahAM niSedha kiyA gayA hai ||suu0 7 // eja prakAre narayikothI laIne vaimAnike sudhI kahevuM joIe. arthAta nAraka, asurakumAra Adi bhavanapati, paMcendriya tiryaca, manuSya vAnavyantara, tiSka ane vaimAnika deva samasta paryAnA viSayamAM mithyAdarzana zalyathI viramaNa karI zake che. kintu ekendri ane vikalendriyanA viSayamAM je mithyAdarzanazalyathI virakta thavAno prazna karAya te teno uttara haze-A artha samartha nathI. kemake ekendriya-vikasendriya jIva miyAdarzanazalyathI virata nathI. thaI zakatA samyakatvanI prAptinI yogyatA temanAmAM nathI hotI ane samayakatvanI prApti zivAya mithyAdarzanazalyathI viramaNa thavuM te asaMbhavita che. kahyuM paNa ke-pRthvIkAyika AdimAM pUrva pratipanna samyaktva nathI hatuM ane pratipaghamAna samyaktva paNa nathI hotuM. dvIndriya AdimAM kaI kaImAM karaNA paryApta avasthAmAM sAsvAdana samyakatvano saMbhava che, paNa te alpakAlika ja hoya che ane te mithyAtvanI tarapha ja abhimukha hoya che, tethI ja temane mATe paNa ahIM niSedha karela che. jAsU75 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #133 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 120 prajJApanAsUtre - prANAtipAtaviratavaktavyatA mUlam- "pANAivAyavirae NaM bhaMte! jIve kai kammapagaDIo baMdhai ? goyamA ! sattavihabaMdhae vA, aTTavihavaMdhae vA, chavihabaMdhae vA, egavihabaMdhae vA abaMdhae vA, evaM maNUsevi bhANiyavve, pANAiyAyavirayANaM bhaMte ! jIvA kai kammapagaDIo baMdhati ? goyamA ! savve vi tAva hojAsattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya? ahavA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya aTTavihabaMdhage ya,ahaSA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya ahaviha baMdhagA ya3,ahavA sattaviha baMdhagAya egaviha baMdhagA ya chabihabaMdhage ya4,ahavA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya chabihabaMdhagA ya5,ahavAsattavihabaMdhagAyaegavihabaMdhagAyaabaMdhae yada, ahavA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya avadhagA ya 7,ahavAsattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya aTTavihabaMdhae ya chaviha baMdhage ya 1, ahavA sattavihabadhagA ya egaviha baMdhagA ya aTTavihavaM dhae ya chaviha baMdhagA ya 2. ahavA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya aTTaviha baMdhagA ya chabihabaMdhae ya3,ahavA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya aviha baMdhagA ya chavihabaMdhagA ya4, ahayA sattaviha baMdhagAya egavihabaMdhagA ya aTTaviha baMdhagAya abaMdhagA ya 1, ahavA sattavihabaMdhagA ya ega viha baMdhagA ya aDhavihavaMdhae ya abaMdhagAya 2,ahavA sattavihabaMdhagAya egavihabaMdhagA ya aTTavihabaMdhagA ya abaMdhae ya 3, ahavA sattaviha baMdhagA ya egavihabaMdhagA ya avihabaMdhagA ya abaMdhagA ya4, ahavA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagAya chavihabaMdhage ya abadhae ya? ahavA sattavihabaMdhagAya,egavihaba dhagAya chavvihabaMdhae ya abadhagAya,2ahavAsavihabaMdhagAyaegavihabaMdhagAya chavi dhagAya,abadhaeya,3 ahavA sattavihabaMdhagAya egavihabaMdhagA ya,chabihabaMdhagA yaabaMdhagAya,4 ahavA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya aTTavihAMdhage ya chavihabaMdhaevA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #134 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 22 sU 8 prANAtipAtaviramaNanirUpaNam abaMdhae vA 1, ahavA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhanA ya aTTavihabaMdhae ya chabihabaMdhae vA abaMdhagAya,2 ahavA sattaviebaMdhagAya egavihabaMdhagAya aTTavihabaMdhaeyachavihabaMdhagA yaabaMdhae ya,3,ahavA sattavihabaMdhagAya egaviha dhagAya aTuvihabaMdhae vA chabihabaMdhagAya,abaMdhagA ya4, ahavA sattavihabaMdhagAya egavibaMdhagAya aTTavihabaMdhagA ya chabihabaMdhae ya abaMdhae ya,5 ahavA sattavibaMdhagA yaegavihavaMdhagA ya ahavihabaMdhagAya chavibaMdhage ya abaMdhagA ya 6, ahavA sattavihabaMdhagA yaegavihabaMdhagA ya aTavihabaMdhagAya chabihabaMdhagAya abaMdhae ya7,ahavA sattavihabaMdhagAya egavihabaMdhagA ya avihabaMdhagAya chabihabaMdhagA ya abaMdhagA ya8,evaM ee aTThabhaMgA, mavve vi miliyA sattAvIsaM bhaMgA bhavaMti, evaM maNUmANa vi ee ceva sattAvIsaM bhaMgA bhANiyavyA, evaM musAvAyavirayassa jAva mAyAmosavirayasma jIvassa ya maNusassa ya, micchAdasaNasalla virae NaM bhaMte! jIve kai kammapagaDIobaMdhati ? goyamA!sattaviha baMdhae vA avihabaMdhae vA chabihabaMdhavAe vA egavihabaMdhae vA abaMdhae vA micchAdasaNasallaviraeNaM bhaMte ! neraie kai kammapagaDIo baMdhaMti ? goyamA ! sattavihabaMdhae vA aTTavihabaMdhae vA jAva paMcidiyatirikkhajoNie, maNUse jahA jIve vANamaMtarajoisiyavemANie jahA nera ie, micchAdaMmaNasallavirayA NaM bhaMte! jIvA kai kammapagaDIo vaMdhati? goyamA te ceva ! sattAvIsaM bhaMga bhANiyabvA, micchAdasaNasallavirayA NaM bhaMte! neraiyA kai kamma pagaDoo baMdhati ? goyamA ! savve vi tAva hojja sattavihabaMdhagA, ahavA sattavihabaMdhagA ya aTravihavaMdhage ya ahavA sattavihabaMdhagA ya aTTavihabaMdhagA ya, evaM jAva vemANiyA,NavaraM maNUmANaM jahA jIvANaM" / / sU. 8 // ___ chAyA- prANAtipAtavirataH khalu jIvaH kati karmaprakRtI: vaghnAti ? gautama ! prANAnipAta viratavaktavyatA zabdArtha :- ( pANAibAyavirae NaM bhaMte ! jIye kai kammapanaDIo baMdhai' ) he zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #135 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 122 prajJApanAsUtre saptavidhabandhako vA aSTavidhabandhako vA SaTvidhabandhako vA ekavidhabandhako vA abandhako vA,evaM manuSyo'pi bhaNitavyaH prANAtipAtaviratAH khalu bhadanta ! jIvAH kati karmaprakRtIH badhnanti? gautama! sarve'pi tAvad bhaveyuH saptavidhavandhakAca,eka vidhabandhakAca! athavA saptavidhavandhakAzca ekavidhakAzca aSTavidhabandhakazca2, athavA saptavidhavandhakAzca ekavidhabandhakAzca aSTavidhavandhakAzca3, athavA saptavidhabandhakAzca ekavidhavandhakAzca SaDbhagavan ! prANAtipAta se rahita jIva kitanI prakRtiyAM bAMdhatA hai?(goyamA ! sattavihabaMdhae vA aDhavihabaMdhaeyA) he gautama ! sAta prakAra kI karmaprakRtiyoMkA baMdhaka -bandha kartA, athavA ATha prakAra kI prakRtiyoM kA bandhaka hotA hai / (chaviha baMdhaeyA) yA chaha prakAra kI karmaprakRtiyoM kA bandhaka (egaviha baMdhae vA) athavA eka prakAra kI prakRti kA bandhaka (abaMdhae vA)athavA avandhaka hotA hai (evaM maNUse vi bhANiyavye) isI prakAra manuSya ke viSaya meM bhI kahanA cAhie / (pANAivAyavigyANa bhaMte ! jIvA kai kammapagaDIo baMdhaMti ) he bhagavan ! prANAtipAta se virata aneka jIva kitanI karmaprakRtiyoMko bAMdhate haiM ? (goyamA ! samve vi tAva hojjA sattaviha baMdhagA ya egaviha baMdhagAya) he gautama ! saba hI sAta prakRtiyoM ke baMdhaka aura eka prakRti ke bandhaka hote haiM / (ahavA sattavihabaMdhanA ya,ekavihabaMdhagA ya,ahavihabaMdhage ya) athavA bahutase jIva sAta prakRtiyAM bAMdhanevAle, bahutase eka prakRti bAMdhane vAle aura eka jIva AThoM prakRtiyoM ko bAMdhane vAlA hotA hai / // 2 // (ahavA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya, aTTavihabaMdhagA ya, ) athavA bahuta sAta A prANAtipAtavirati vaktavyatA zAya:-(pANAivAyaviraeNa bhaMte ! jIye kai kammapagaDIo baMdhai ?) san ! prAyayAtipAtathI 2hita058 pratiyo mAMdhe cha?(goyamA sattavihabaMdhae vA ahavihabaMdhae vA) he gautama! sAta prakAranI prakRtinA baMdhaka bandhakartA,athavA ATha prakAranI prakRtinA bandhaka hoya che. (chavvivandhae vA ) magara 7 prArI pratiyA nA - ( egavihabaMdhae vA) athavA me pra42nI prakRtinA madha (aMbaMdhae vA) athavA anya yAya cha (evaM maNUse vi bhANiyagve ) eja prakAre manuSya nAsa baMdha paNa kahevuM joIe ? (pANAivAyavirayANa bhaMte! jIvA kai kammapagaDIoM baMdhAta ) san! prAtipAtathI (12ta bhane 9 32vA meM pratiyo mAghe cha? (goyamA! savve vi tAva hojjA sattavihabaMdhagA egavihabaMdhagA ya) he gautama! AdhAra sAta pratiyonA -55 mane me pratinA nyAya cha (ahavA sattavihava dhagA ya,egAvihabaMdhagAya ahavihabaMdhage ya)mA ghalA sAtanA sa-dhanavANA, ghaNA eka prakRti bAMdhanArA ane eka jIva AThe prakRtiyA bAMdhanAra hoya che mArA (ahavA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya aThavihabaMdhagA ya) yA ghay! sAta pratinA man, ghaNu ekane bAdhaka ane ghaNA ADenA bandhaka hoya che zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #136 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 22 sU. 8 prANAtipAtaviramaNanirUpaNam 123 vidhabandhakazca4, athavA saptavidhabandhakAzca ekavidhabandhakAca SaDUvidhabandhakAzca5. athavA saptavidhabandhakAzca ekavidhabandhAkAzca abandhakazca 6, athavA saptavidhavandhakAzca ekavidha bandhakAzca abandhakAzca 7, athavA saptavidhabandhakAzca ekavidhavandhakAzca aSTavidhabandha. kazca ! paividhabandhakAzca athavA saptavidhabandhakAzca ekavidhabandhakAzca aSTavidhabandhakazca ke baMdhaka, bahuta eka ke bandhaka aura bahuta AThoM ke baMdhaka hote haiM // 3 // (ahavA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya chavvihabaMdhage ya) athavA bahuta jIva sAta prakRtiyoM ko bAMdhane vAle, bahuta eka prakRtiko bAMdhanevAle aura eka chaha prakRtiyoM ko bAMdhane vAlA hotA hai / / 4 / / (ahayA sattavihabaMdha gA ya egavihabaMdhagA ya chavihabaMdhagA ya ) athavA bahuta sAta prakRtiyoM ko bAMdhane vAle, bahuta eka bAMdhane vAle aura bahuta chaha bAMdhanevAle // 5 // ( ahvA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya, aMbaMdhae ya) athavA bahuta sAta prakRtiyoM bAMdhane vAle bahuta eka prakRtiko bAMdhane vAle aura eka abandhaka / / 6 // (ahavA sattaviha baMdhagA ya, egavihabaMdhagA ya, abadhagA ya) athavA bahuta sAta prakRtiyAM bAMdhane vAle,bahuta eka prakRti bAMdhane vAle aura bahuta abadhaka hote hai|||7|| (ahayA sattaviha baMdhagA ya, egavihabaMdhagA ya, aTTavihabaMdhage ya, chavihabaMdhageya) athavA aneka sAta prakRtiyAM bAMdhane vAle, aneka eka bAMdhane vAle, eka ATha bAMdhane vAlA, aura eka chaha bAMdhane vAlA // 1 // (ahavA sattavihabaMdhagA ya, aTThavihabaMdhae ya, chavihabaMdhagA ya ) athavA aneka sAta ke baMdhaka, aneka eka ke bandhaka, eka AThakA baMdhaka aura aneka chaha ke baMdhaka hote hai // 2 // (ahayA sattavihavihabaMdhagA ya egavihavaM dhagA ya chanvihaMbaMdhage ya) atha | sAta pratiyo bAMdhanArA, ghaNA eka prakRti bAMdhanAra ane eka ja prakRti bAdhanArA hoya che. 4 (ahavA sattavihabaMdhagA ya gavihabaMdhagA ya chamvihaba dhagA ya) athavA gharA sAta pratiyA bAMdhanArA, ghaNA eka bAMdhavAvALA ane ghaNAM cha bAMdhanAre pA (ahavA sattavihaba dhagA ya egavihavaMdhagAM ya avaMdhae ya ) athavA e sAta pratiyo mAMdhA nArA ghaNuM eka prakRti bAdhanArA ane eka abandhaka che ? ___ (ahavA sattavihabadhagA ya,egavihabaMdhagA ya, avaMdhagA ya) mA 59 sAta pratiyo bAMdhanArA, ghaNA eka prakRti bAMdhanArA, ane ghaNA abaMdhaka hoya che. e 7 che ( ahavA sattavihaba dhagA ya, egavihavaM dhagA ya avihabaMdhage ya, vihavanyage ya) athavA bhane sAta prakRtiyA bAMdhavAvALA, aneka eka prakRti bAMdhanArA, eka ATha prakRtinA bAMdhanAra ane eka ja prakRti bAMdhanAzA (ahavA sattavihaba dhagA ya, egavihabaMdhagA ya,avihabaMdhae ya,mvihadhagA ya) ayA ane sAta prakRtinA baMdhaka aneka eka prakRtinA badheka eka ATha prakRtine baMdhaka ane aneka cha zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #137 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - 124 prajJApanAsUtra SavidhavandhakAzca2, athavA sapta vidhavandhakAzca ekavidhAndhakAzca aSTavidhabandhakAzca par3avidhavandhakAzca3,athavA saptavidhabandhakAzca ekavidhabandhakAzca aSTavidha bandhakAzca pavidhabandhakAzca 4, athavA saptavidhabandhakAzca ekavidhabandhakAzca aSTavidhabandhakazca abandhakazva1, athavA saptavidhabandhakAzca ekavidhabandhakAzva aSTavidhabandhakazva abandhakAzca2,athavA saptavidhabandhakAzca ekavidhabandhakAzca aSTavidhabandhakAzca abandhakazca3, athavA saptavidhabandhakAzca ekavidhabandhakA aSTavidhavandhakAzca abandhakAca4, athavA saptavidhabandhakAzca ekavidha ( ahavA sattavihabaMdhagA ya, egavihaba dhagA ya, ahavihabaMdhagA ya, chabihabaMdhaeya) athavA aneka sAta ke bandhaka, aneka eka ke bandhaka, aneka ATha ke bandhaka aura eka chaha kA bandhaka hotA hai / // 3 // ( ahayA sattavihabaMdhanAya,egavihadhagA ya, aTTavihaba dhagA ya,chavihabaMdhagA ya) athavA aneka sAta ke bandhaka, aneka eka prakRti ke badhaka, aneka ATha ke bandhaka aura aneka chaha ke bandhaka // 4 // (ahavA sattavihaba'dhagA ya, egavihaba dhagA ya, aTTavihabaMdhae ya, abaMdhae ya) athavA aneka sAta ke bandhaka, aneka eka ke vandhaka, eka ATha kA badhaka aura eka abadhaka // 1 // (ahavA sattavihaba dhagA ya, egavihabaMdhagA ya, aTTavihabadhagAe ya,abadhagA ya) athavA aneka sAta ke baMdhaka, aneka eka prakRti ke bandhaka. eka ATha kA bandhaka aura aneka abadhaka // 2 // ( ahavA sattavihabaMdhagA ya, egavihadhagA ya, avihabaMdhagA ya, abadhae ya ) athavA aneka sAta ke bandhaka, aneka eka ke bandhaka, aneka ATha ke bandhaka aura eka abaMdhaka // 3 // ( ahavA sattavihabaMdhagA ya, egavihabaMdhagA ya, aTTavihabaMdhagA ya, abaMdhagA ya, ) prakRtinA bandhaka hoya che ! 2 & (ahavA sattavihabaMdhagA ya, egavihabadhagA ya, aThavihaba dhagA ya chavihabadhae ya) athavA bhanera sAtanA bandhaka, aneka ekanA bandhaka anekaAThanA badhaka ane eka chane badhaka hoya che AvA (ahavA sattavihava dhagA ya, egavihabadhagA ya, aTTavihaba dhagA ya, chavihabaMdhagA ya) 5thavA bhane sAtanA bardhaka, aneka eka prakRtinA bardhaka, aneka AThanA badhaka ane aneka chanA badhekAkA (ahavA sattavihabaMgA ya,egavihabaMdhagA ya,avihabaMdhaeya, abandhae ya) mayA mane sAtanA bandhaka, aneka ekanA bandhaka,eka AThane badhaka ane eka abandhaka che (ahavA sattavibadhagA ya, egavihaba gAya avihabaMdhae ya, aba dhagA ya) yathayA anesAtanA baMdhaka aneka ekanA ba dhaka, eka AThano bandhaka ane aneka abalpaka mArA (ahavA sattavihaba dhagA ya,egavihavaMdhagA ya ahavihaba dhagA ya, abadhae ya) athavA bhane sAtanA bandhaka, aneka ekanA bardhaka, aneka AThanA badhaka ane eka abandhaka 53 (ahavA sattavihaba dhagA ya,egavihaba'dhagAya,ahavihaba dhagA ya aba dhagA ya) athavA mane sAtanA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #138 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 125 prameyabadhinI TIkA pada 22 sU. 8 prANAtipAtaviramaNa nirUpaNam bandhakAtha SaDvidhayandhakaca avandhakazca 2, athavA saptavidhavandhakAtha eka vidhabandhakAzca SaTvadhayandhakA avadha kA 2, athavA saptavidhabandhakAca ekavidhavandhakAzca viSantrakA andhaka 3, athavA saptavidhabandhakAzca ekavidhabandhakAzca SaDvidhavandhakAzca aba dhakAzca 4, athavA saptavidhabandha kAzca, ekavidhabandhakAzca aSTavidha bandhakAzca SaividhavandhakA avandhakazca 1, athavA saptavibandhakAzca ekavidhabandhakAzca SaDUathavA aneka sAta ke bandhaka, aneka ekake bandhaka, aneka ATha ke bandhaka aura aneka abaMdhaka // 4 // ( ahavA sattavidhagA ya, egavihabaMdhagA ya, chantrihabaMdhagA ya adhae ya) athavA aneka sAta ke bandhaka aneka eka ke bandhaka, eka chaha kA baMdhaka aura eka aba dhaka 1 / ( ahavA sattavidhagA ya, egavihabaMdhagA ya chavhiba dhae ya, abaMdhagA ya) athavA aneka sAta ke bandhaka, aneka eka ke bandhaka, eka chaha kA bandhaka aura aneka abaMdhaka hotA haiM 2 | ( ahavA sattavidhagAya, egavihabaMdhagA ya, chanhibaMdhagA ya, abaMdha ya ) athavA aneka sAtake bandhaka, aneka eka kA bandhaka, aneka chahakA baMdhaka aura eka avadhaka | // 3 // ( ahavA sattavihava dhagA ya, egavihaba dhagA ya, chavvihabaMdhagA ya, abaMdhagA ya ) athavA aneka sAta ke bandhaka, aneka ekake baMdhaka, aneka chaha ke baMdhaka aura aneka abaMdhaka // 4 // ( ahavA sattavihava dhagA ya, egavihaba dhagA ya, aDavihaba ghage ya, chavviha dhae vA adhae vA ) athavA aneka sAta prakRtiyoM ke baMdhaka, aneka eka prakRti ke bandhaka, eka ATha kA bandhaka, eka chaha kA bandhaka aura eka abaMdhaka // 1 // ( ahavA sattavihabaMdhagA ya, egavihabaMdhagA ya, aTThavihabaMdhagA ya chavvihabaMdha e vA anyaka, aneka ekanA bandhaka, aneka AThanA andhaka ane aneka akhaMdhaka ( ahavA sattavidhagA ya, egavibaMdhagA ya chavvihaba dhage ya, abaMdha e ya) athavA bhane sAtanA anyaka, aneka ekanA bandhaka, eka chanA khaka ane eka anyaka !! ( ahavA sattavihabaMdhagA ya, egavihabaMdhanA ya, chanhiba ghae ya, abaMdhagA ya) athavA ane saattanA bandhaka, aneka ekanA anyaka, eka chanA andhaka ane aneka abaMdhaka ra ( ahavA sattavidhagA ya egavihavaM dhagA ya, chavvihabaMdhagA ya, aba ghara ya) athavA bhane sAtanA anyaka, aneka ekanA bandhaka, aneka chanA andhaka ane eka amandhaka hoya che 53mA ( ahavA satavihaba dhagA ya, egavihaba dhagA ya aDavihabaMdhagA ya abaMdhagA ya) athavA te sAtanA banyaka, aneka ekanA bandhaka, aneka ADhanA andhaka ane aneka aadhaka jAA ( ahavA sattavihaba dhagAya, egavihabaMdhagA ya, chavvihaba ghage ya, abaMdhara ya) athavA bhane sAtanA anyaka, aneka ekanA bandhaka, eka chanA andhaka, ane eka abaka gA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #139 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUce vibandhakAzca paividhabandha kazca abandhakAzca 2, athavA saptavidhabandhakAzca ekavidhabandhakAzca aSTavidhabandhakAzca paividhavandhakAzca abandhakazca 3,athavA saptavidhakarmabandhakAzca eka vidhavandhakAzca aSTavidhakarmabandhakazca pavidhabandhakAca abandhakAzca4,athavA saptavidhavanakAzca ekavidhabadhnakazca aSTavidhavanakAzca SaDavidhavanakAzca apanakazca 5,athavA sa. ptavidhavana kAzca ekavidhavana kAzca aSTavidhavanakAzca SaDvidhavanakAzca abadhakAzca 6, athavA saptavidhavanakAzca ekavidhavanakAzca aSTavidhabandhakAca SaividhavandhakAzca abandhakazca7, aMbaMdhagA ya)athavA aneka sAta prakRti ke bandhaka, aneka eka ke bandhaka eka AThakA bandhaka eka chaha kA bandhaka, aneka abandhaka // 2 // ( ahavA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya, aTTavihabaMdhae ya chavvihaba dhagA ya aba dhae ya) athavA aneka sAta ke bandhaka, aneka eka ke bandhaka, eka AThakA bandhaka aneka chaha ke bandhaka, eka abandhaka // 3 // ( ahavA sattavihabaMdhagA ya, egavihabaMdhagA ya, aTTavihabadhagA ya chavihaba dhagA ya abadhagA ya) athavA aneka sAta ke bandhaka, aneka eka ke bandhaka, aneka AThakA bandhaka, aneka chaha ke bandhaka aura aneka abandhaka // 4 // ( ahavA sattavihabaMdhagA ya egavihaba dhagA ya aTThavihabaMdhagA ya chavihabaMdhae ya abadhae ya ) athavA aneka sAta ke bandhaka, aneka eka ke bandhaka, aneka ATha ke bandhaka eka chaha kA bandhaka aura eka abandhaka // 5 // (ahavA sattavihaba dhagA ya egavihaba dhagA ya aTTavihabadhagA ya chavvihaba dhage ya aba dhagA ya) athavA aneka sAta ke bandhaka, aneka eka ke bandhaka aneka ATha ke (ahavA sattavihabaMdhagA ya, egavihabaMdhagA ya,chavihabadhae ya, avadhagA ya) athapA anesA. tanA bandhaka, aneka ekanA bandhaka, eka chano bandhaka, aneka abaMdhaka rA __ ahavA sattavihabaMdhagA ya, egavihabaMdhagA ya aTTavihabadhae ya,chabbibadhagA ya,abadhae ya) athavA aneka sAtanA bandhaka, aneka ekanA badheka, eka Anobandhaka, aneka chane baMdhaka ane eka abazvaka A 3 (ahavA sattavihabaMdhagA ya, egavihaMbaMdhagA ya,ahavihabadhagA ya,chavihaba dhagA ya, abadhagA ya) mathayA aneka sAtanA badhaka, aneka ekanA badhaka, eka AThano bandhaka, aneka chanA baMdhaka ane aneka abadhUka 4 (ahavA sattavihaba dhagA ya, egavihaba dhagA ya,aTTavihabaMdhagA ya,chavihabaMdhae ya,abadhae ya,) athavA aneka sAtanA bandhaka, aneka ekanA badhaka, aneka AThanA badheka eka cho badheka ane eka abadheka pA ___ (ahavA sattavihaba dhagA ya, egavihabaMdhagA ya aThavihabaMdhagA ya, chavihabandhage ya, abaMdhagA ya) mayA aneka sAtanA badhaka, aneka ekanA badhaka aneka AThanA bandhaka, eka chane badheka, aneka abandhaka dA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #140 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 22 sa. 8 prANAtipAtaciramaNanirUpaNam 127 athavA saptavidhayandhakAzca ekavidhavandhakAra aSTavidhabandhakAzca SaDvidhabandhakAzca a. bandhakAzca 8, eva pete aSTau bhaGgAH so'pimilitA saptaviMzati bhaGgA bhavanti,evaM manuSyANAmapi ete caiva saptaviMzati bhaGgAmaNitavyAH, evaM mRSAvAdaviratasya yAvat mAyA mRSAviratasya jIvasya ca manuSyasya ca mithyA darzana zalyavirataH khalubhadanta ! jIvaH kati karma prakRti baidhnAti ? gautama saptavidhavandhako vA aSTavidhabandhako vA, bandhaka, eka chaha kA bandhaka, aneka abaMdhaka // 6 // (ahavA sattavihabaMdhagA ya, egavihabaMdhagAya, aTTavihabaMdhagA ya, chabihabaMdhagA ya abadhae ya) athavA aneka sAta ke bandhaka aneka eka ke baMdhaka aneka ATha ke vadhaka aneka chaha ke baMdhaka eka abadhaka // 7 // (ahavA sattavihavaM dhagA ya egavihabaMdhagA ya aTTavihabadhagA ya chavihabaMdhagA ya' abadhagAya) athavA aneka sAta ke bandhaka, aneka eka ke bandhaka, aneka ATha ke bandhaka, aneka chaha ke bandhaka, aneka abaMdhaka // 8 // (evaM ete abhaMgA) isa prakAra ye ATha bhaMga haiM ( samvevi miliyA sattAvIsa bhaMgA bhavaMti) sabhI milakara sattAIsa bhaMga hote haiM / __ (evaM maNasANa vi) isI prakAra manuSyoM ke bhI (ete ceva sattAvIsaM bhaMgA mANi pavyA ) ye hI sattAIsa bhaMga kahane cAhie ( evaM musAvAyavirayassa jAva mAyAmosa virayassa) isI prakAra mRpAvAdavirata yAvat mAyAmRSA vAdase virata (jIvassa ) jIya ke (maNUsassa ya) aura manuSya ke bhI kahane cAhiye / (micchAdasaNasallavirae NaM bhaMte! jIve kati kammapagaDIo baMdhati) he bhagavan mithyAdarzanazalya se virata jIva kitanI karmaprakRtiyAM bAMdhatA hai ? ( goyamA ! satta (ahavA sattavihabadhagA ya, egavihabaMdhagA ya, aThavihabadhagA ya, chavihabadhagA ya, abadhae ya;) athavA aneka sAtanA bandhaka, aneka ekanA badhaka, aneka AThanA badheka aneka chanA bandhaka, ane eka abadhekA ||rA ( ahavA sattavihabaMdhagA ya, egavihabadhagA ya,ahavihabaMdhagA ya,chavihaba dhagA ya,abaMdhagA ya) athayA aneka sAtane bandhaka, aneka ekanA badhaka, aneka AThanA bandhaka, aneka chanA baMdhaka aneka abandhaka che. (evaM ete aha bhaMgA) mA 2 mA mA cha (savve vi miliyA sattAvIsa bhagAbhavati) sadhA bhajIne satyAvIsa 1 thAya cha (evaM maNUsANa vi) se manuSyonA pAsa (ete ceva sattAvIsa bhaMgA bhANiyanvA) mA satyApIsa maga dde| ye (evaM musAvAryAvarayassa jAva mAyAmosabirayassa) me re bhUSApAha virata, yAvat mAyAmRSAvirata,(jIvassa) 94nA(maNUsassa ya) mane manuSyanA samayamA yu. (micchAdasaNasallaviraeNaM bhate ! jIve kati kammapagaDIo badhaMti ) sA! bhiyAiza zalyathI virata chava keTalI kama prakRti bAMdhe che? zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #141 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 128 prajJApanAsUtre pavidhabandhako vA ekavidhabandhako vA, mithyA nizalyavirataH khala bhadanta ! nairayikaH kati kamaprakRtI baMdhnAti ? gautama ! saptavidhabandhako vA aSTavidhabandhako vA yAvat paJcendriyatiryagyonikaH, manuSyo yathA jIvaH, vAnavyantarajyotiSkavaimA. niko yathA nairayikaH, mithyAdarzanazalyaviratAH khalu bhadanta ! jIvAH kati karmaprakRtI baMdhnanti ? gautama! te caiva saptaviMzati bhaGgA bhaNitavyAH, mithyAdarzanazalyaviratAH khalu bhadanta! nairayikAH katikarma prakRti badhnanti? gautama ! sarve'pitAvad bhaveyuH vihabaMdhae vA, avihaba dhae vA, chavihabaMdhae vA, egavihabaMdhae vA, abadhae vA ) he gautama! sAta karma prakRtiyoM kA bandhaka hotA hai,athavA ATha kA baMdhaka hotA hai,yA chaha prakRti kA baMdhaka hotA hai. agara eka kA baMdhaka hotA hai athavA abaMdhaka hotA hai| (micchAdasaNasallavirae Na bhaMte! neraie kati kammapagaDIo badhati?)he bhagavana ! mithyAdarzanazalya se virata nAraka jIva kitanI karmaprakRtiyAM bAMdhatA haiM ? (goyamA ! sattavihabaMdhae vA, aTThavihaba dhae vA ) he gautama ! sAta prakRtiyoM kA vaMdhaka athavA ATha prakRtiyoMkA badhaka hotA hai / (jAva paMciMdiyatirikkha jogie ) yAvata paMcendriyatiryaMca ( maNUse jAva jIve ) manuSya samuccaya jIva ke samAna (vANamaMtarajoisiya vemANie jahA neraie) vAnavyantara, jyotiSka, vaimAnika nArako ke samAna (micchAdasaNasallavirayANa bhaMte ! jIvA kati kammapagaDIo baMdhaMti !) he bhagavan ! mithyAdarzanazalya se virata aneka jIva kitanI karma prakRtiyAM bAMdhate haiM ? (goyamA ! te ceva sattAvIsa bhaMgA bhANiyavyA) he gautama ! ve hI sattAIsa bhaMga kahane caahie| (micchAdasaNasalla virayA NabhaMte! neraiyA kati kammapagaDIo badhati?) bhAgavAn! mithyAdarzanazalya se virata nAraka jIva kitanI karmaprakRtiyAM bAMdhate haiM? (goyamA! (gAyamA ! sattavihabaMdhaevA, ahavihabaMdhaevA, chavihabaMdhara vA, egavihabaMdhaevA, aMbaMdhae vA ) he gautama! sAta prakRtine badheka thAya che athavA AThanabandhaka thAya che, agara chanA bandhaka thAya che, athavA ekanA baMdhaka thAya che, athavA abaMdhaka hoya che (micchAdasaNasallavirae Na bhaMte! kammapagaDIoSadhaMti) bhAnU ! bhiyAna zasyathA pirata nA24 asIma prtiy| mAM cha? goyamA ! satavihabaMdhae vA, avibaMdhae vA) gautama sAta pratimA nAma 24thavA mA pratiyAnA : thAya cha (jAva paciMdiya tirikkhajoNi e) yAvat 5 yendriya liyaya (maNUse jAva jIve) bhanuzya sabhusyayana samAna (vANabhaMtarajoisiyamANie jahA neraie) vAnavyanta2, jyoti, ane vaimAniko nAronI samAna samAcA. (micchAdasaNasallavirayANa bhate! jIvA katikammapagaDIo baMdhati ? )bhagavan ! bhiyAzana zalyathA vi2ta bhane 75 sI 4' prakRtiyo madhe cha ? (goyamA ! te ceva sattAvisa bhagA bhaNiyatvA) gotama te sAtyAvIsa 1 upAya (micchAdamaNasallavirayANaM bhate ! neraiyA katikammapagaDIo badhaMti ? ) sAyan ! bhithyAha zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #142 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TokA pada 22 sU. 8 prANAtipAtaviramaNanirUpaNam saptavidhavandhakAH, athavA savidhavandhakAca aSTavidha bandhakazca,athavA saptavidhavandha kAzca aSTavidhavandhakAzca, evaM yAvada vaimAnikAH, navaraM manuSyANAM yathA jIvAnAm ___TIkA-atha prANAtipAtakriyA viratasya karmabandho bhavati na yeti praznamanekAntavAdena samAdhAtumAha-'pANAiyAyaviraeNa bhaMte ! jIye kai kammapagaDIo paMdha?' he bhadanta ! prANAtipAtavirata salu jIyaH kati karmaprakRtIH badhnAti ? bhagavAnAha'goyamA !' he gautama ! 'sanavihabaMdhae vA, avihabaMdhae vA, chabihabaMdhae vA egavihabaMdhae yA abaMdhae yA prANAtipAtavirataH khalu jIyaH kadAcit saptavidhakarmabandhako vA bhavati, kadAcit aSTavidhakarmabandhako vA bhavati, kadAcit paividhakarmabandhako yA savve vi tAva hojjA sattavihayaM dhagA)he gautama! sabhI sAta prakRtiyoM ke baMdhaka hote haiM / ___ (ahayA sattavihavaMdhagA ya aTThavihaba dhage ya) athavA aneka sAtake baMdhaka, eka AThakA baMdhaka (ahavA sattavihabaMdhagA ya avizva dhagA ya)athayA aneka sAtake baMdhaka, aneka AThakA baMdhaka ( evaM jAya vemANiyA) isa prakAra vaimAnika koM taka kahanA cAhie (NavaraM makSANaM jahA jIvANa) vizeSa yaha ki manuSyoM kI vaktavyatA jIvoMke samAna smjhleve| TIkArtha:-jo jIva prANAtipAta se virata hotA hai, use karmabaMdha hotA hai? yA nahIM ? isa prazna kA anekAntavAda se samAdhAna karate hue kahate hai zrI gautamasvAmI he bhagavan ! prANAtipAta se virata joya kitanI karmaprakatiyoM kA baMdha karatA hai? zrI bhagavAn-he gautama ! koI jIva sAta prakAra ko karmaprakRtiyoM kA baMdha karatA hai koI AThoM karma prakRtiyoM kA baMdha karatA hai| koI chaha prakRtiyoM kA bandha karatA zanI virata nA24 32ii 4 pratiyA gAMdhe cha ? (gAyamA ! save vi tAva hojA sattaviha baMdhagA)gautama ! mayA sAta pratiyonA 54 thAya che. (ahavA sattavihabadhagA ahamihabaMdhage ya) athavA bhane sAta ane meM mAnA (ahavA sattavihabaMdhagA ya aThavihabadhagA ya) atha5ane sAtanA ra mAnI mA (ahayA satavihabaMdhagA ya avihabaMdhagA ya) mA bhane sAtanAmamane mAnA ( evaMjAva vemANiyA) se prAre vaimAni sudhI yunAye. ( gavara maNUsAga jahA jIvANa) vizeSa e ke manuSyonI vaktavyatA chanI samAna samajavA. TIkArtha-je jIva prANAtipAtathI virata thAya che, tene karma baMdha thAya che ke nahIM? A praznanuM anekAntavAdathI samAdhAna karatAM kahe che| zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! prANAtipAtathI virata jIva keTalI karmaprakRtine 43cha? zrI bhagavana-he gautama! koI jIva sAta prakAranI karmaprakRtine baMdha kare che, kaI AThe karma prakRtino baMdha kare che, keI cha prakAranI karmaprakRtine bandha kare che, koI eka 17 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #143 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsatre ekavidhakarmabandhako bhavati, kadAvid avandhako vA bhavati 'evaM maNUse vibhANayave' evam -samuccayajIvoktarItyA manuSyo'pi bhaNitavyaH-paktavyaH, tathA ca manuSyo'pi kadAcitsaptavidhakarmabandhakaH, kadAcid aSTavidhakarmabandhakaH kadAcit SaDvidharma bandhako vA kadAcid ekavidhakarmabandhako vA bhavet,kadAcittu avandhako vA bhaveta,atha bahutyamadhikRtya gautamaH pRcchati - 'pANAivAyavirayA NaM bhaMte ! jIvA kai kammapagaDIo baMdhati ? ' he bhadanta ! prANAtipAtaviratAH khalu jIvAH kati karmaprakRtI nanti? zrI bhagavAnAha-goyamA!'he gautama! 'savvevi tAva hojjA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya 1 ' sarve'pi jIvAstAvad bhaveyuH saptavidhakarmabandhakAzca ekavidha karmabandhakAca 1 tatra pramattApramatApUrvakAraNAnivRttavAdarasamparAyAH saptavidhavandhakA bhavanti kintu pramattA apramattAzcAyurvandhakAle'STavidhabandhakA bhavanti tairAyuSo'pi hai, koI eka karmaprakRti kA bandha karatA hai aura koI jIva abandhaka hotA hai, arthAt kisI bhI prakRti kA badha nahIM krtaa| samuccaya jIvake samAna manuSya kI vaktavyatA bhI samajha lenI cAhie,arthAta manuSya bhI kadAcit sAta prakRtiyoM kA, kadAcit ATha prakRtiyoMkA, kadAcit chaha prakR. tiyoM kA,kadAcit eka karmaprakRti kA bandhaka hotA hai aura kadAcita abandhakahotAhai ___aba gautamasvAmI bahuvacana kA Azraya lekara prazna karate hai-he bhagavan! prANAti pAta se virata manuSya kitanI karmaprakRtiyoM kA vadha karate haiM ? __zrI bhagavAna-he gautama! saba jIva sAta karmaprakRtiyoM ko bAMdhane vAle hote haiM aura bahuta eka ko bAMdhane vAle hote haiM (1) matta saMyata, apramattasaMyata' apUrvakaraNa, anivRttibAdara samparAyaguNasthAnoM vAle sAta prakRtiyoM ke bandhaka hote haiM kintu pramatta saMyata aura apramatta saMyata jaba Ayu karma kA bhI baMdha karate haiM, taba ATha ke baMndhaka hote haiN| karma prakRtine baMdha kare che ane koI abandhaka hoya che arthAt kaI paNa prakRtine manathIratA. samuccaya jIvanA samAna manuSyanI vaktavyatA paNa samajI levI joIe, arthAta manuSya paNa kadAcita sAta prakRtinA, kadAcita ATha prakRti, kadAcit cha prakRtinA, kadAcita eka karma prakRtinA baMdhaka hoya che ane kadAcit abaMdhaka hoya che. have gautamasvAmI bahuvacanane Azraya laIne prazna kare che he bhagavan! prANAtipAtathI virata manuSya keTalI karma prakRtine baMdha kare che? zrI bhagavA-he gautama! badhA jIva sAta karma prakRtine bAMdhanArA hoya che ane ghaNA ekane bAMdhanArA hoya che (1) pramatta saMyata, apramatta saMyata, apUrvakaraNa, anivRttibAdara, sUkramasaM5rAya gurathAno vALA sAta prakRtinA bandhaka hoya che, kintu pramattasaMyata ane apramattasaMyata jayAre Ayukamane paNa baMdha kare che, tyAre AThanA baMdhaka thAya che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #144 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 22 sR. 8 prANAtipAtaviramaNanirUpaNam bandhanAt, Ayurvandhazca kAdAcitko bhavatIti kadAcideva na tu sarvathopalabhyate, kintu pramattA apramattAzca sadeva bahutvenopalabhyante,apUrvakaraNA anivRttavAdarAzca kadAcinnApi bhavanti teSAM virahasyApi Agame pratipAditatvAt, upazAntamohakSINamoha sayogikevalinastu ekavidhabandhakA bhavanti tatra upazAntamohAH kSINamohAca kevalinaH kadAcidupalabhyante, kadAcinopalabhyante,teSAmantarasyApi sambhavAt ,sayogikevalinastu sadopalabhyante anyatamatvena teSAmavyavacchedAt tasmAt saptavidhakarmabandhakA ekavidhakarmabandhakAzceti siddham ityevamaSTavidhavandhakAdyabhAve prathamo bhaGgaH 1,atha dvitIyaM bhaGgamAha -'ahavA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya aTThavihabaMdhage ya1'athavA saptavidhakarmabandhakAzca ekavidhakarmabandhakAzca bhavanti bahavaH,ekaHkazciti aSTavidhakarmabandhakazca bhavati iti dvitIyo bhaGgaH2,athASTavidhakarmabandhakAnAM bahutve tRtIyaM bhagamAha- 'ahavA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya aTThavihabaMdhagA ya3'athavA bahava eva saptavidhakarmabandha Ayukarma kA bandha kadAcit hI arthAt eka bhava meM eka bAra hI hotA hai, ataeva Ayu ke bandhaka sadaiva nahIM pAye jAte / pramatta aura apramatta sadaiva bahuta saMkhyA meM pAye jAte haiM, apUrvakaraNa aura anivRttibAdara kabhI nahIM bhI hote haiM, kyoMki Agama meM unake viraha kA bhI pratipAdana kiyA gayA hai / upazAnta moha kSINamoha aura sayogI kevalI eka prakRti ke hI bandhaka hote haiM, upazAntamoha aura kSINamoha kadAcit hoto haiM kadAcit nahIM bhI hote haiM, unakA viraha bhI ho sakatA hai, kintu sayogI kevalI sadaiva pAye jAte haiM, unakA kabhI viccheda nahIM hotA haiM, ataeva bahutajIva sAta ke bandhaka aura bahuta eka ke bandhaka hote haiM, yaha siddha huaa| yaha prathama bhaMgabhI pUrNa huA / dvitIya bhaMga-athavA aneka sAta karma pravRtiyoM ke bandhaka aneka jIva eka prakRtike bandhaka aura koI eka jIva ATha prakRtiyoM kA bandhaka hotA hai| (2) tRtIya bhaMga-athavA bahuta jIva sAta prakRtiyoM ke bandhaka bahuta eka prakRti ke Ayukarmane baMdha kadAcita ja arthAt eka bhavamA ekaja vAra thAya che, tethI ja AyunA baMdhaka sadeva nathI maLI AvatA. pramatta ane apramatta sadaiva ghaNuM saMkhyAmAM maLI Ave che, apUrvakaraNa ane anivRttinAdara kayAreka nathI paNa hatA, kema ke AgamamAM temanA virahanuM paNa pratipAdana kareluM che. upazIta meha kSINameha ane sayAgI kevalI eka prakRtinAja baMdhaka thAya che, kadAcita nathI paNa hatA, temane viraha paNa hoI zake che, kintu sagI kevalI sadeva maLI Ave che, temano kyAreya viccheda thato nathI, tethI ja ghaNA jIva satinA bandhaka ane ghaNuM ekanA baMdhaka hoya che, Asiddha thayuM. A prathama bhaMga paNa pUrA dhyA, * dvitIya bhaMga-athavA aneka sAta karma prakRtiyonA baMdhaka, aneka jIva eka prakRtinA baMdhaka ane koI eka jIva ATha prakRtine badheka thAya che. (2) tRtIya bhaMga-athavA aneka sAta karmaprakRtinA bandhaka, ghaNuM eka prakRtinA baMdhaka zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #145 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 132 prajJApanA sUtre kAzca, ekavidhakarmabandhakA aSTavidhakarmabandhakAzca bhavantIti tRtIyo bhaGgaH 3, atha vidhakarmabandhakA api kadAcillabhyante kadAcinopalabhyante, utkRSTena SaNmAsaviraha sadbhAvAt yadApi upalabhyante tadApi jaghananyena eko dvau vA utkRSTena aSTottarazatam, tasmAdaSTavidhavandhakapadAbhAve SaDvidhabandhakapadenApi dvau bhaGgau prAha-- ' ahavA sattavihabaMdhA ya egavihabaMdhagAya chavvihabaMdhage ya 4' athavA bahavaH saptavidhakarmabandhakAca ekavidhakarmabandhakA bhavanti kadAcittu eko mohAyuSyaM varjayitvA SaDvidhakarmabandhakazca bhavati 4 ' ahavA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya chavvihabaMdhagA ya 5' athavA bahava eva saptavidhakarmabandhakAca ekavidhakarmabandhakAzca Sar3avidhabandhakAzca bhavantIti paJcamo bhaGgaH, atha ayogikevalino'bandhakA api kadAcidupalabhyante kadAcinnopalabhyante bandhaka aura bahuta AThoM pravRtiyoM ke bandhaka hote haiM / (3) cauthA bhaMga- kabhI kabhI chaha prakRtiyoM ke baMdha karane vAle jIva bhI hote haiM, aura kabhI kabhI nahIM bhI hote haiM, unakA viraha chaha mAsa taka ho sakatA hai| jaba hote haiM to jaghanya eka yA do hote haiM / utkRSTa eka sau ATha / ataeva ATha ke bandhakoM kA abhAva vAle aura chaha ke bandhakoM kA sadbhAva vAle pada se do bhaMga kahate haiM - athavA aneka sAta karma prakRtiyoM ke bandhaka, aneka eka prakRti ke bandhaka aura ekajIva chaha prakRtiyoM kA bandhaka hotA hai / athavA aneka sAta ke bandhaka, aneka jIva eka prakRti ke bandhaka aura koI eka Ayu tathA mohanIya prakRtiyoM ko chor3akara chaha prakRtiyo kA bandhaka hotA hai (4) athavA bahuta jIva sAta karma prakRtiyoM ke bandhaka hote haiM' bahuta eka prakRti ke bandhaka hote haiM aura bahuta chaha prakRtiyoM ke banaka hote haiM (5) yogI kevala andhaka bhI kadAcit pAye jAte haiM, aura kadAcit nahIM kyoM kI unakA utkRSTaviraha chaha mAsa kA hotA hai? ve jaghanya eka athavA do utkRSTa se eka ane ghaNA AThe prakRtiyAno aMdhaka hAya che cAthA bhaMga-kayAreka kayAreka cha prakRtiyAnA adha karanArA jIva paNa hoya che, kayAreka kayAreka nathI paNa heAtA, temanA viraha cha mAsa sudhI hAi zake che. jo hAya che teA jaghanya eka ke e heAya che. utkRSTa eka se| ATha tethIja AThanA baMdhakonA abhAvavALA ane chanA aMpakAnA sadUbhAvavALA padathI e bhaMga kahe che- athavA aneka sAta prakRtiyAnA baMdhaka, aneka eka prakRtinA aMdhaka ane eka jIva cha prakRtiyAnokhadhaka thAya che. athavA aneka sAtanA aMdhaka, aneka jIva eka prakRtinA khaka ane koi eka Ayu tathA mAhanIya prakRtiyAna cheDIne cha prakRtiyonA bAMdhaka thAya che (4) athavA dhaNA jIva sAta kaprakRtiyeAnA adhaka thAya che, ghaNA eka prakRtinA khaMdhaka cAya che ane ghaNA cha prakRtiyAnA baMdhaka thAya che. (5) AyeAgi kevalI abaMdhaka paNa kadAcit maLI Ave che, kadAcita nathI maLatA. kemake temanA utkRSTa viraha cha mAsanA hAya che, teo jaghanya eka ke e tathA utkRSTa ekasA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #146 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 22 sU 8 prANAtipAtaviramaNanirUpaNam 133 teSAmapi utkRSTena vaNyAsa virahasadbhAvAt, te'pi jaghanyena eko dvau vA utkRSTena punaraSTottarazatamupalabhyantetasmAdaSTavidhabandhakapadAbhAve bandhakapadenApi dvau bhanau prAha'ahavA sattavihabaMdhagA ya evavibaMdhagA ya abaMdhae ya 6, athavA saptavidhakarmabandhaara ekavidhakarmabandhakAtha bhavanti, ekAyogikevalI abandhakaca bhavati 6, 6 ahavA sattavidhagA ya egavihaMbaMdhagA ya abaMdhagA ya 7' athavA bahava eva saptavidhakarmabandhakAca ekavidha karmabandhakAJca bhavanti, Ayogikevalino'pi bahava eva avandhakAzca bhavanti 7, itvevaMrItyA dvikasaMyoge prathamo bhaGgaH, trikasaMyoge ca SaDabhaGgA iti saGkalanayA saptabhaGgAH sampannAH atha catuSkasaMyoge dvAdaza maGgAnprarUpayitu mAha ' ahavA-sattavihabaMdhagAya ekavihabaMdhagA ya aTThavihagaMdhage ya chavvihabaMdhara ya !" athavA bahava eva saptavidhakarmabandhakA ekavidhakarmabandhAzca bhavanti ekaHkazcid aSTavidhakarmabandha kazca paDavidha karmavandhakazca bhavati, tatrAdyadvaye bahuvacanam ubhayeSAmapi sadA bahutveno palabhyamAnatvAt antimadvaye cASTavidhabandhakapade SaDUvidhabandhakapade ca pratyekamekavacasau ATha pAye jAte haiM, ataH ATha ke bandhaka ke abhAva meM avanaka pada ke sAtha do bhaMga kahate haiM - athavA bahuta jIva sAta karmaprakRtiyoM ke bandhaka bahutaeka karma prakRti ke bandhaka aura eka ayogI kevalI abandhaka hotA hai / (6) athavA bahuta sAta ke bandhaka bahuta eka ke bandhaka aura bahuta se abaMdhaka hote hai / (7) isa prakAra do ke saMyoga se prathama bhaMga hotA hai aura tIna ke saMyoga se chaha bhaMga hote haiN| donoM ko milAne se sAta bhaMga niSpanna hue / catuH saMyogI bAraha bhaMga hote haiM, unakA nirUpaNa kiyA jAtA hai| athavA aneka jIva sAta karma prakRtiyoM ke baMdhaka, aneka jIva eka karmaprakRti ke abhraka, koI eka jIva ATha prakRtiyoM kA banaka aura koi eka chaha prakRtiyoM kA banaka hotA hai| yahAM prathama ke do bahuta isa kAraNa kahe gae haiM, kyoM kI ve sadaiva bahuta rUpa meM pAye jAte haiM / antima do arthAt ATha kA namaka aura chaha kA anaka koI eka-eka hotA hai, ATha maLI Ave che, tethI AThanA andhakanA abhAvamAM, amandhakanI sAthe e bhaMga kahe che-athavA ghaNA jIva sAta karyuM prakRtiyAnA andhaka. dhaNA eka ka prakRtinA andhaka ane eka ayAgI kevalI abandhaka hAya che6A athavA ghaNA sAtanA andhaka ghaNA ekanA bandhaka ane ghaNA abandhaka hoya che. ! cha e prakAre enA sacogathI prathama bhaMga thAya che. ane traNanA saMyogathI cha bhaMga thAya che. banne meLavavAthI sAta bhaMga niSpanna thayA. catuHsa MyogI bAra bhaMga thAya che. tenuM nirUpaNa karavAmAM Ave che.athavA aneka jIva sAta ka prakRtiyAnA adhaka. aneka eka karyAM prakRtinA andhaka. koi eka ATha prakRtiyAnA bandhaka ane eka cha prakRtiyAnA bandhaka thAya che. ahIM prathamanA be dhA e kAraNe kahelA che. kemake teo sadaiva ghaNA rUpamAM maLI Ave che, antima che arthAt AnA bandhaka ane zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #147 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 134 prajJApanAsUtre namiti catuSkasaMyoge prathamo bhaGgaH, ayASTavidhabandhakapade ekavacana Saividhabandhakapade ca bahuvacanamiti dvitIyaM bhaGgamAha- 'ahavA sattavihabaMdhagA ya ekavihabaMdhagA ya aTThavihabaMdhae ya chabihabaMdhagA ya2, athavA bahavaH saptavidhakarmabandhakAzca ekavidhaka. rmabandhakAzca, kazci deko'STavidharmabandhakazca, bahavaH SaDvidharmakAzca, etau ca dvau bhaGgo aSTavidhakarmabandhakapadasyakavacanena SaDavinakarmabandhakapadasya caikavacanabahuvacanAbhyAMlabdhI, atha tasyaiva bahuvacanena dvau bhaGgo prarUpayitumAha- ahavA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagAya avihabaMdhagA ya chabihabaMdhae ya 3' athavA bahavaH saptavidhakarmabandhakAzca ekavidhakarmabandhakAca aSTavidhakarmabandhakAzca bhavanti ekastu Saividhakarmabandhakazca bhavati3, 'ahavA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya, avihabaMdhagA ya chabihabaMdhagA ya 4' athavA bahavaH eva saptavidhakarmabandhakAzca ekavidhakarmabandhakAca aSTavidhakarmabandhakAzvaSaividhakarmabandhakAzca bhavanti 4, ityeva catuSkayoge catvAro bhaGgAH, atha pUrvoktarItyaiva aSTaIsa samaya catuSka saMyogI bhaMgoM meM prathama bhaMga pAyA jAtA hai / aba aSTavidhAnaka pada meM ekavacana aura chaha vidha bandhaka pada bahuvacana kA prayoga kara ke dUsarA bhaMga batalAte haiM-athavA bahuta jIva sAta prakRtiyoM ke bandhaka bahuta eka prakRti ke janaka koI eka ATha prakRtiyoM kA banaka aura bahuta jIva chaha prakRtiyoM ke badhaka hote haiN| yaha do bhaMga aSTavidhanAnaka pada ke ekavacana se aura chaha vidhajanaka pada ke ekavacana aura bahuvacana se niSpanna hue| aba aSTavidhabandhakoM ke bahuvacana kA Azraya lekara do nikalpa dikhalAte haiM, yathA bahuta sAta karma prakRtiyoM ke baMdhaka, bahuta eka prakRti ke bandhaka bahuta ATha prakRtiyoM ke bandhaka aura koI eka jIva chaha prakRtiyoM kA bandhaka hotA hai / athavA bahuta sAta ko bAMdhane vAle, bahuta eka kobAMdhane vAle bahuta ATha ko bAMdhane vAle aura bahuta se chaha prakRtiyoM ko bAMdhane vAle hote haiM / isa prakAracatuHsaMyogI cAra bhaMga banate haiN| chanA badheka. keI eka-eka hoya che. te samaye catuSka saMyogI bhaMgamAM prathama bhaMga maLe che - have aSTavidha bandhaka padamAM eka vacana ane chavidha baMdhaka padamAM bahuvacanane prayoga karIne bIjo bhaMga batAve che athavA ghaNu jIva sAta prakRtinA badheka. ghaNA eka prakRtanA badheka. koI eka ATha prakRtiyAnA badhaka ane ghaNo jIva che prakRtinI badhI hoya che. A be bhaMga aSTavidha banyaka padanA eka vacanathI ane cha vidha bandhaka padanA eka vacanathI niSpanna thayA. have aSTavidha bajUkenA bahuvacanane Azraya laIne be vikalpa batAve che yathA-ghaNuM sAta karma prakRtinA bandhaka ghaNAM eka prakRtinA banyaka ghaNu ATha prakRtinA badheka ane keI eka jIva che prakRtinAM badheka thAya che. athavA ghaNuM sAMtane bAMdhanArA ghaNA ekane bAMdhanArA A AThane bAMdhanArA ane ghaNuM te cha prakRtine bAMdhanArA hoya che. e prakAre catuHsaMyegI cAra bhaMga bane che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #148 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 135 prameyabAdhinI TIkA pada 22 sU. 8 prANAtipAtaviramaNanirUpaNam vidhava:dhakAbandhakapadAbhyAM catuSkayoge caturo bhaGgAnAha- 'ahavA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagAya aTTavihabaMdhae ya abaMdhae ya 1'athavA bahavaH saptavindhakarmabadhakAzca ekavivakarmavaHdhakAzca bhavanti,ekastu kazcid aSTavidhakarmabandhakaH,ayogikevalI ca eko bamdhako bhavati 1 'ahavA satavihabaMdhamA ya egavihabaMdhanA ya aTTavihabaMdhae ya abadhagA ya 2' athavA bahavaH saptavikarmavadha kAzca ekavidhakarmabandhakAzca ekastu aSTavidhakarmabandhakazca bahavaH punarayogikevalinaH abandhakAzca bhavanti2, 'ahavA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya aTTavihabaMdhagA ya abaMdhae ya 3' athavA bahavaH saptavidhakarmabandhakAzca ekavidhakarmabandhakAca aSTavidhakarmabandhakAzca bhavanti, kazcideko'yogi kevalI avadhakazca bhavati 3,'ahavA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya aTTavihabaMdhagAya abaMdhagA ya 4, athavA bahudha eva saptavidhakarmabandhakAca ekavidhakarmabandhakAzca aSTavidhakarmabandhakazca abandhakAzca bhavanti 4, ityevaM catuSkayoge aSTau bhaGgAH, atha SaD___aba pUrvokta prakAra se hI aSTavidha bandhaka aura abaMdhaka padoM se catuH saMyogI cAra bhaMga dikhalAte haiM-athavA aneka sAta prakRtiyoM bAMdhane vAle, aneka eka prakRti bAMdhane vAle, eka ATha prakRtiyAM bAMdhane vAlA, aura eka abaMdhaka athavA aneka sAta prakR. tiyAM bAMdhanevAle, aneka eka prakRti bAMdhane vAle koI eka ATha prakRtiyAM bAMdhane vAlA aura aneka ayogo kevalI avandhaka hote haiN| athavA aneka sAta prakRtiyoMbAMdhane vAle, aneka jIva eka prakRti bAMdhane bAle aneka ATha prakRtiyAM bAMdhanevAlA aura eka andhaka(AyogI kevalI) athavA aneka sAta karma prakRtiyoM bAMdhane vAle, aneka eka prakRti bAMdhane vAle, aneka ATha prakRtiyAM bAMdhane vAle aura aneka abannaka hote haiM / isa prakAra cAra saMyogI ATha bhaMga hue| ___ aba pavidhabadhaka aura abadhaka padoM ko lekara cAra prakAra ke bhaMga kahate haiM-athayA aneka sAta prakRtiyoM ke banaka, aneka eka prakRtike banaka, eka chaha prakRtiyoM kI have pUrvokta prakArathIja aSTavidha baMdhaka ane abaMdhaka padothI catuHsaMyegI cAra bhaMga batAve che-athavA aneka sAta prakRti baMdhanArA aneka eka prakRti bAMdhanAra eka ATha prakRti bAMdhanArA ane eka abaka athavA aneka sAta prakRtiyo bAMdhanArA aneka eka prakRti bAMdhanArA koI eka ATha prakRti bAMdhanArA ane aneka-agI kevalI-abaka hAtha che. athavA aneka sAta prakRtiyo bAMdhanArA aneka eka prakRti bAMdhanArA ane eka abandhaka. (agI kevalI) athavA aneka sAta prakRti bAMdhanArA. aneka eka prakRti bAMdhanArA. aneka ATha prakRti bAMdhanArA ane aneka sabandhaka hoya che. e prakAre cAra saM. gI ATha bhaMga thayA have Savidha bandhaka ane andhaka padone laIne cAra bhaMga kahe che athavA aneka sAta prakRtinA badheka aneka eka prakRtinA baMdhaka aneka ka cha prakRtinA bandhaka ane eka abaMdhaka hoya che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #149 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsU vidhavaHdhakAdhakapadAbhyAM catuSkayoge caturo bhaGgAnAha-'ahavA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagAya chabdhihabaMdhage yaaMbaMdhae ya1'athavA bahavaH saptavidhakarmabandhakAzca ekavidhakarmava-dhakAzca bhavanti,ekaH kazcitta SaDvidharmaba dhakazca,ayogikevalI kazcid abandhakazca bhavati 1, 'ahayA sattavihabaMgA ya egavihabaMdhagA ya chabihabaMdhae ya abaMdhagA ya, 2, athavA bahavaH saptavidhakarmabandhAkAzca ekavidhakarmabandhAkAzca bhavanti kazcidekaHSaividha karmavandhakazca bhavati,ayogikevalino'bandhakAzca bhavanti2, 'ahavA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagAya chavibaMdhagAya prabaMdhae ya,3'athavA bahavaH saptavibhakarmabandhakAzca ekavidhakarmabandhAkAzca pavidhakarmabandhAkAzca bhavanti kazcideko'yogikevalI andhakazca bhavati,3 ahavA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya chabihabaMdhagA ya abaMdhagA ya 4' athaya bahava eva saptavidhakarmavanakAzca ekavidhakarmabanakAzca paividhakarmabanakAzca abadhakAzca bhavanti 4,ityevaM catuSkasaMyoge sarva saGkalanena dvAdazabhaGgAH saJjAtAH, atha paJcakasaMyoge avidhabandhaka SaividhabandhakAbandhakapadAnAM trayANAM pratyekamekavacanabahuvacanAbhyAmaSTau bhaGgAn prarUpayitumAha - 'ahavA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya aTThavihabaMdhageya chabihabaMdhage ya abaMdhae ya1'athavA bahavaH saptavidhakarmavanakAzca ekavidhakarmabanakAzca bhavanti, ekazca aSTavidhakarmavanakAca SaDvidhakarmabandhakAca avanakazca bhavati1, 'ahayA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya aTTavihabaMdhae vA chavihabaMdhae vA aba banaka aura eka anaka / athavA bahuta sAta prakRtiyoM ke bandhaka, bahuta eka prakRti ke bandhaka. koI eka chaha prakRtiyoM kA bandhaka aura aneka abaMdhaka hote haiM / athavA aneka sAta prakRtiyoM ke baMdhaka aneka eka prakRti ke badhaka aneka chaha prakRtiyoM kebandhaka aura eka abaMdhaka hotA haiM / athavA aneka sAta ke bandhaka,aneka eka ke bandhaka aneka chaha ke bandhaka aura aneka prabaMdhaka hote haiM / isa prakAra cAra saMyogI saba bhaM milakara bAraha bhaMga he| aba paMca saMyogI ATha bhaga kahate haiM,yathA athavA bahuta sAta prakRtiyoM ke bandhaka bahuta eka prakRti ke banaka, koI eka ATha prakRtiyoM kA badhaka ea chaka prakatiyoM kA banaka aura koI eka abaMdhaka hotA hai / athavA ghaNA sAta prakRti nA badhaka,ghaNuM eka prakRtinA baMdhaka, koI eka cha prakRticenA bandhaka ane aneka abaMdha hoya che. athavA aneka sAta prakRtine badheka, aneka eka prakRtinA bandhaka, aneka cha prakRtinA bandhaka ane eka abandhaka hoya che. athavA aneka sAtanA bandhaka aneka ekanA bandhaka ane chanA bandhaka ane aneka abandhaka hoya che. e rIte cAra sagI badhA bhaMga maLIne bAra thayA. have pAMca saMgI ATha bhaMga kahe che, yathA-athavA ghaNuM sAta prakRtiyonA bandhaka, ghaNA eka prakRtinA bandhaka, kei eka ATha prakRtinA baMdhaka eka cha pratatinA bandhaka ane koI eka akhabdhaka hoya che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #150 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 22 sU. 8 prANAtipAtaviramaNanirUpaNam 137 dhagA ya 2, athavA bahavaH saptavidhakarmavanakAzca ekavidhakarmavanakAzca bhavanti, ekastu avidhakarmavanako vA Saividhakarmavanako vA bhavati, bahavo'yogikevalinastu abanakAzca bhavanti 2, 'ahavA sattavihaMbaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya aTThavihabaMdhAe ya chavvihabaMdhAgA ya agaMdhae ya 3' athavA bahavaH saptavidhakarmabannakAzca ekavidhakarmabandhakAzca bhavanti ekastu aSTavidhakarmabandhakazca bhavati, bahavaH pavidhakarmavanakAzca bhavanti ekaH punarayogikevalI avandhakazca bhavati 3, 'ahavA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya aTThavihabaMdhae ya chabihabaMdhagA avagAya 4, 'athavA saptavibandhAkarmabandha kAzca ekavidhakarmabandhakAzca bhavanti, ekastu aSTavidhakarmabandhAkazca, bhavati, bahavaH punaH paividhakarmabandhakAzca abanakAzca bhavanti 4 'ahavA sattavihagaMdhAgA ya egavihavanagA ya aTTavihabaMdhagA ya chavihabaMdhage ya abaMdhae ya 5, athavA bahavaH saptavidhAkarmabandhakAzca ekavidhakarmakAzca aSTavidhakarmabanakAzca bhavanti ekazca pavidhakarmavanakazca abadhakazca bhavati 5, 'ahavA sattavihabaMdhagA ya athavA bahata sAta prakRtiyoM ke baMdhaka,bahuta eka prakRti ke bandhaka, eka ATha prakRtiyoM kA bandhaka, eka chaha prakRtiyoMkA bandhaka aura bahuta abaMdhaka / ___ athavA bahuta sAta prakRtiyoM ke bandhaka, bahuta eka prakRti ke baMdhaka, eka ATha prakRtiyokA bandhaka, aneka chaha prakRtiyoM ke bandha aura eka abandhaka / athavA bahuta sAta prakRtiyoM ke bandhaka bahuta eka prakRti ke bandhaka, eka ATha prakRtiyoM kA bandhaka, aneka chaha prakRtiyoM kA bandhaka aura aneka abandhaka / athavA bahuta sAta ke baMdhaka, bahuta eka ke bandhaka, bahuta AThake bandhaka, eka chaha kA bandhaka aura eka abndhk| athavA bahuta sAtake bandhaka, bahuta eka ke bandhaka, bahuta ATha ke bandhaka, eka chaha kA baMdhaka aura bahuta abandhaka / athavA bahuta sAtake bandhaka bahuta eka ke bandhaka, bahuta ATha ke bandhaka. bahuta athavA ghaNA sAta prakRtinA bardhaka,ghaNuM eka prakRtinA badhaka, eka ATha prakRtinA badhaka, eka ja prakRtinA badhaka ane ghaNA abadheka. athavA ghaNuM sAta prakRtiyAnA badhaka, ghaNA eka prakRtine baMdhaka, eka ATha prakRtinA bardhaka, aneka cha prakRtiyAnA badhaka ane eka abalpaka. athavA ghaNuM sAta prakRtinA badhaka, ghaNuM eka prakRtinA bandhaka, eka ATha prakRtiyonA badhaka, aneka cha prakRtinA bardhaka ane aneka abandhaka hoya che. athavA ghaNA sAtanA badhaka ghaNA eka prakRtinAM baMdhaka ghaNA ATha prakRtione baMdhaka eka cha prakRtinA baMdhaka ane eka abandhaka hoya che. athavA ghaNuM sAtanA baMdhaka, ghaNe ekanA badhA ghaNA AThanA baMdhaka, eka chanA baMdhaka ane ghaNuM adhika. athavA ghaNuM sAtanA baMdhaka, ghaNA ekanA baMdhaka, ghaNA AThanA baMdhaka, ghaNuM nA 18 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #151 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre baMdhA ahibaMdhagA ya chavvihabaMdhage ya abaMdhagAya 6' athavA bahavaH saptavidhakarmakAca ekavidhakarmavazakA aSTavidhakarmavanakAzca bhavanti, ekaH pavisahara bhavati bahavo'yogikevalinastu avakAzca bhavanti 6, ' ahavA sattavihabaMdhA ya egavihabaMdhanA ya aTThavihabaMdhagA ya chavvihabaMdhagA ya abaMdhae ya7 ' athavA bahavaH saptavidhakarmabana kAzca eka vidhakarmavana hAca aSTavidhakamabanakAzca SaDvidhakarmabandhakAzca ekakkarmanAtha aSTavidha kamabandhakAzca SaDvadhakarmabandhakAJca bhavanti, eko'yogikevala tu anyakazca bhavati 7, 'asvA sattA vahabaMdhanA ya egavihabaMdhagA ya aTThavihabaMdhagAya chavibaMdhagAya abaMdhagA ya' athavA bahava eva saptavidhakarmabandhakAtha ekavidhakarmabandhakA aSTavidha karma dhakAzca SaDvidhakarmabandhakAzca abandhakA 8, ' evaM ee abhaMgA' evam uktarItyA ete - pUrvoktAH paJcasaMyAge aSTau bhaGgAH avaseyAH 'savve vi miliyA sattAsaM gaMgA bhavati' sarve'pi - pUrvoktA militAH santaH saptavizatirbhaGgA bhavanti, tadevaM sarvasaMkalanena saptaviMzatirbhaGgAH 27 bhavanti, atha virateH karmabandhahetutvAbhAvena kathaM viratasya karmabandhaH saMbhavati ? virateH karmabandhahetutve mokSAbhAvApattiH syAditicedatrocyate-virate bandhahetutvAbhAve'pi viratasya kaSAyaye gAnAM karmabandhahetutvAt, yataH sAmAyikacchedopasthApana parihAra vizuddhikeSvapi saMyameSu saMjvalanarUpA - chaha ke bandhaka aura eka avandhaka | athavA bahuta sAta ke bandhaka, bahuta eka ke ba dhaka, bahuta ATha ke baMdhaka, bahuta chaha ke baMdhaka aura bahuta abaMdhaka hote haiM / isa prakAra ye ATha bhaMga hue| ye sabhI pUrvoktabhaMga milakara sattAIsa bhaMga hote haiM / 138 yahA~ yaha AzaMkA ho sakatI hai ki virati karmabandhaka kA kAraNa nahIM haiM, phira nirata jIva ko karmabaMdha kisa prakAra ho sakatA hai ? yadi virati bhI karmabandha kA kAraNa ho jAya tabato mokSakA abhAva hI ho jAegA / isa AzaMkA kA samAdhAna yaha hai ki yadyapi virati karmabaMdhakA kAraNa nahIM haiM, phira bhI virata meM jo kaSAya aura yoga vidyamAna rahate haiM, ve hI karmabaMdha ke kAraNa adhaka ane ghaNA aSadhaka heya che. athavA ghaNA sAtanA aMdhaka, ghaNA ekanA aMdhaka, ghaNA AThanA adhaka, ghaNA chanA ane ghaNA abaMdhaka hoya che. e rIte A ATha bhaMga thayA, pUkta bhaMga maLIne satyAvIsa bhaMga thAya che, ahIM e AzakA thaI zake che ke virati kakha dhananuM kAraNa nathI, te virata jIvane kramakha dhana kevA prakAre thai zake? jo viti paNa karmabaMdhananu kAraNa thaI jAya te mAkSanA abhAvaja thai jaze. A AzaMkAnuM samAdhAna e che ke yadyapi virati karma baMdhakanuM kAraNa nathI, tA paNa kaSAya ane yAga vidyamAna rahe che, teja kamabaMdhananA kAraNa che. Aja kAraNa viratamAM zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #152 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TokA pada 22 sU. 8 prANAtipAtaviramaNanirUpaNam NAmudayaprAptAnAM kaSAyANAM yogAnAJca sadbhAvena viratasyApi devAyuSyAdInAM zubha prakRtInAM tatpratyayo bandhaH saMbhavatyeva, 'evaM maNUsANavi ee ceva vIsaM bhaMgA bhANiyavyA' evam-samuccayajIvAnAmiva manuSyANAmapi bahutvaviziSTAnAm ete caiva-pUrvoktAsaptaviMzatirbhaGgA bhaNitavyA:- vaktavyAH; evaM musAvAyavirayassa jAva mAyAmosavirayassa jIvamsa ya maNamassa ya evam-prANAtipAtaviratasyeva mRSAvAdaviratasya yAvad-adattAdAnavitaratasya maithunaviratasya parigrahaviratAdeH mAyAmRSAviratasya jIvasya ca manuSyasya ca ekatvaviziSTasya saptavidhakarmabandho vA aSTavidhakarmabandho vA Savidhakarmabandho vA abandhovA'vagantavyaH, bahutvaviziSTasya punarjIvasamuccayasya manuSyasya coktasaptaviMzatibhaGga padavAcya karmabandhA avagantavyA iti bhAvaH, gautamaH pRcchati-'micchAdamaNasallA viraeNaM bhaMte ! jIve kai kammapagaDIo baMdhai ?' he bhadanta ! mithyaadrshnruupshlyhaiN| yahI kAraNa hai ki sAmAyika, chedopasthApana, parihAravizuddhi cAritroMke sadbhAva meM saMjvalana kaSAyoM kA tathA yogoM kA madbhAva hone se virata ko bhI devAyu Adi zubha prakRtiyoM kA unake kAraNa bandha hotA hai / jaise samuccaya jIvoM ke satAIsa bhaMga kahe haiM uso prakAra manuSyoM meM bhI ye hI sattAIsa bhaMga kahalene cAhie / prANAtipAta se virata samuccaya jIva evaM manuSya ke samAna mRSAvAda se virata, adattAdAna se virata, maithuna se virata, parigrahase virata, yAvat mAyA mRSA se virata ekatva viziSTa jIva aura manuSya ko lekara sAta kA~kA bandha hotA hai,ATha karmoM kA bandha hotA hai, chaha karmoM kA baMdha hotA hai, eka karmakA vadha hotA hai athavA bandha hotA hI nahIM hai| bahuva viziSTa jIvoM ko lekara tathA manuSyoM ko lekara sattAIsa bhaMga samajhane caahie| ___ zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! mithyAdarzana zalya se virata jIva kitanI karma prkRche ke sAmAyika chedo pasyAnA, parihAravizuddhi cAritronA sadubhAvamA saMjavalana kaSAyanA tathA gono sadbhAva thavAthI viratane paNa devAyu Adi zubha prakRtine temane kAraNe badha thAya che. jevA samuccaya jIvonA satyAvIsa bhaMga kahyA che, eja prakAre mANasomAM paNa Aja satyAvIsa bhaMga kahI devA joIe prANAtipAtathI virati samuccaya jIva temaja manuSyanA samAna mRSAvAdathI virata, adattAdAnathI virata, maithunathI virata, yAvata mAyAmRSAthI virata eka viziSTa jIva ane manuSyane laIne sAta karmone baMdha thAya che. ATha karmona baMdha thAya che, cha kamene baMdha thAya che. eka karma baMdha thAya che athavA baMdha thato ja nathI. bahu viziSTa jIvone laIna tathA manuSyAne laIne satyAvIsa bhaMga samajavA joIe. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! mithyAdarzana zalyathI virata jIva keTalI karmaprakRtine zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #153 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 140 prajJApanAsUce virataH khalu jIvaH kati karmaprakRtIH banAti ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'sattavihabaMdhae yA aTTavihabaMdhae vA chabihabaMdhae vA egavihabaMdhae vA abaMdhae vA' mithyAdarzanazalyaviratojIvaH kadAcit kazcit saptavidhakarmabanako vA bhavati kadAcit kazcid aSTavidhakarmabanako vA, kazcit Savidhakarmabandhako vA, kazcid ekavidhakarmabandhako vA kazcid ayogikevalI abandhako vA bhavati, tathA ca mithyAdarzanazalyavirate raviratasamyagdRSTiprabhRtyayogikeliparyantaM sadabhAvena ukta saptavidhabandhakatvamaSTavidhabandhakatvaM pavidhavandhakatvamekavidhabandhakatvamavanakatvaJca saMbhavatyevetibhAvaH kintu nairayikAdi caturviMzatidaNDakaprarUpaNe manuSyavarjeSu zeSeSu sarveSvapi sthAneSu saptavidhavandhakatvam aSTavidhabandhakatvameva vA saMbhavati noSaD vidhavandhakatvAdi, teSAM zreNipratipattyasaMbhavAt , manuSyapade ca yathA samuccayajIvapade ukta tathA vaktavyatiyoMkA badha karatA hai ? zrI bhagavAn-he gautama ! sAta prakRtiyoM kA bandha karatA hai, yA ATha prakRtiyoM kA bandha karatA hai, yA chaha prakRtiyoM kA bandha karatA hai, yA eka prakRti kA baMdha karatA hai, yA abandhaka hotA hai / tAtparya yaha hai ki mithyAdarzanazalya se virata jIva avirata sampandrASTi nAmaka cauthe guNasthAna se lekara ayogI kevalI paryanta sabhI guNa sthAnoM vAle hote haiN| ___ ataeva unameM koI sAtakA, koI AThakA, koI chahakA, tathA koI eka kA bandhaka ho sakatA hai aura koI abandhaka bho hotA haiM / kintu neyika Adi cauvIsa daMDakoM kI prarUpaNA meM manuSya ko choDakara zeSa sabhI daMDakoM meM sAta ke bandhaka yA ATha ke hI bandhaka pAye jA sakate haiM / chahake bandhaka, eka ke bandhaka yA abandhaka nahIM ho sakate, kyoM ki, ve zreNI ko prApta nahIM kara sakate / manuSyaSada meM vaisAhI kathana karanA cAhie jaisA sAmAnya jIva kI vaktavyatA meM kahA hai, isa abhiprAya marecha? zrI bhagavAna - gautama! sAta prakRtino baMdha kare che, agara ATha karmaprakRtino baMdha kare che. agara cha prakRtiyAne baMdha kare che. agara eka prakRtine baMdha kare che. athavA abaMdhaka hoya che. tAtparya e che ke. mithyAdarzana zalyathI virata jIva avirata samyagdaSTi nAmaka cothA guNasthAnathI laIne aAgI kevalI paryanta badhA guNasthAnovALA hoya che. tethIja teomAM kaI sAtanA, keI AThanA, koI chanA tathA keI ekanA baMdhaka thaI zake che ane keI abaMdhaka paNa thAya che. nairayika Adi covIsa daMDakonI prarUpaNAmAM, manuSya sivAya zeSa badhAM ja daMDamAM sAtanA baMdhaka agara AThanA ja baMdhaka maLe che, chanA bandhaka, ekanA bandhaka agara abAdhaka nathI hotAM, kemake teo zreNine prApta nathI karI zakatA manuSya padamAM evuM ja kathana karavuM joIe jevu sAmAnya jIvanI vaktavyatAmAM kahyuM che, A abhiprAyane pragaTa karavA ne mATe kahe che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! mithyAdarzana zalyathI virata nairayika keTalI karmaprakRti zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #154 -------------------------------------------------------------------------- ________________ raNam prameyabodhinI TIkA pada 22 su. 8 prANAtipAtaviramaNanirUpaNam 141 mityabhiprAyeNAha-'micchAdamaNasallaviraeNaM bhate ! neraie kai kammapagaDIo baMdhai ?' he bhadanta ! mithyAdarzanazalyavirataH khalu nairayikaH kati karmaprakRtI nAti ? bhagavAnAha-'goyamA' ! he gautama ! 'sattavihabaMdhae vA aTTavihabaMdhae vA, jAva paMciMdiyatirikkhajoNie, maNUse jahAjIve, vANamaMtarajoisiyavemANie jahA neraie' mithyAdarzanazalyavirataH khalu nairayikaH saptavidhakarmabannako bA bhavati aSTavidhakarmabandhako vA, natu SaDvidharmabandhakAdiH saMbhavati tasya zreNipratipattyasaMbhavAt , yAvad-asurakumArAdi daza bhavanapatiH pRthivIkAyikAyekendriyo dvIndriya strondriyazcaturindriyo paJcendriyatiryagyAnikazca mithyAdarzanazalyavirataH saptavidhakarmabandhako vA aSTavidharmabandhako vA bhavati natu paividhakarmabandhakAdiH prAguktayukteH kintu navaram-vizeSastumanuSyo mithyAdarzanazalya virato yathA jIvaH samuccayarUpaH saptavidhASTavidha Savi. ko prakaTa karane ke lie kahate haiM zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! mithyAdarzanazalya se virata nairayika kitanI karma prakRtiyAM bAMdhatA hai ? zrI bhagavAn-he gautama ! yA to sAta prakRtiyoM kA bandhakaratA hai, athavA ATha kA baMdha karatA hai| isI prakAra yAvat zabdase paMcendriyatithaMca taka kahanA cAhie / manuSya kA kathana samuccaya jIva ke samAna samajhanA cAhie / vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika, nAraka ke samAna-sAta yA ATha prakRtiyoM kA baMdha karatA hai, chaha kA yA eka kA baMdha nahIM karatA aura na abandhaka hotA hai, kyoM ki ye bhI zreNI ko prApta nahIM karasakate / isa prakAra amarakumAra Adi daza bhavanapati, pRthvIkAyika Adi ekendriya, dIndriya, trIndriya, caturindriya, tiryaMca paMcendriya, mithyAdarzana zalya se virata hokara yA to sAta karmaprakRtiyoM ko bAMdhatA hai athavA AThako / pUrvokta yukti ke anusAra vaha chaha AdikA bandha nahIM karatA / vizeSatA yaha hai ki mithyAdazenazalya se virata manuSya tathA samuccaya jIva sAta ko, AThako, chaha ko yA eka yo mAdhe cha ? zrI bhagavAn-De gautama ! sAta pratiyogI - 42 cha. 24441 1-5 32 che. e prakAre cAvata paMcendriya tiryaMca sudhI kahevuM joIe, manuSyanuM kathana samuccaya jIvanA samAna samajavuM joIe vAtavyantara, jayatiSka ane vaimAnika nArakanI samAna-sAta agara ATha prakatino adha kare che. cha agara ekano baMdha nathI karatA ane akhabdhaka nathI hatA, kemake e paNa zreNIne prApta nathI karI zakatA. e rIte asurakumAra Adi daza bhavanapati, pRthvIkAyika Adi ekedriya, kIndriya, trIndriya, caturindriya, tiryaMca paMcendriya, miyAdarzana pratyayathI virata thaIne garate sAtakarma prakRtine bAMdhe che athavA AThane pUrvokta yuktina anusAra te cha Adine bandha nathI karatA. vizeSatA e che ke mithyAdazena zalyathI virata manuSya tathA samuccaya jIva sAtane, AThane, cha, be agara eka zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #155 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 142 prajJApanAsUtre dhaikavidhabandhakA bandhakaH pratipAditastathApratipattavyaH, vAnavyantarajyeotiSka vaimAni - kastu mithyAdarzanazalyavirato yathA nairayikaH saptavidhabandhako'STavidhabandhakavoktastathA vaktavyo, atha bahutvamadhikRtya gautamaH pRcchati - micchAdaMsaNa sallavirayANaM bhaMte ! jIvA kai kammapagaDIo badhaMti ?" he bhadanta ! mithyAdarzanazalyaviratAH khalu jIvAH kati karmaprakRtIH badhnanti ? bhagavAnAha - 'mauyamA !' he gautama! 'te caiva sattAvImaM bhaMgA bhaNiyantrA' te caiva pUrvoktAH prANAtipAtaviratasamuccaya jIvAnAM karma bandhakatva viSayAH saptaviMzatirbhaGgA bhaNitavyAH vaktavyAH gautamaH pRcchati 'micchAdaMsaNasallavirayANaM bhaMte ! neraiyA kai kammapagaDIo baMdhaMti ?" he bhadanta ! mithyAdarzanazalya viratAH khalu nairayikAH kati karmaprakRtI; badhnanti ? bhagavAnaha - 'goyamA !" he gautama ! 'savve vi tAva hojjA sttvihbNdhgaa|' sarve'pitAvad mithyAdarzanazalya viratA nairafear bhaveyuH saptavidhaka saMbandhakA, 'ahavA sattavihabaMdhagA ya aTThavihabaMdhage ya' athavA bahavastathAvidhA nairathikAH saptavidhakarmabandhAzca bhavanti kazcidekastu aSTavidhakarmabandhakazca prakRtiyoM ko bAMdhatA haiM athavA avandhaka bhI hotA hai / magara vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika mithyAdarzanazalya se virata ho to sAta prakRtiyAM kA athavA ATha prakRtikA bandhaka hote haiM / ava zrI gautamasvAmI bahuvacana kA Azraya lekara prazna karate haiM - he bhagavan ! mithyAdarzanazalya se virata aneka jIva kitanI karmaprakRtiyAM bAMdhate haiM ? zrI bhagavAn - he gautama! ve hI pUrvokta sattAIsa bhaMga kaha lene cAhie, jo prANAtipAta se virata aneka samuccaya jIvoM kI prarUpaNA meM kahe haiM / zrI gautamasvAmI - he bhagavan mithyAdarzanazalya se virata aneka jIva kitanI karma prakRtiyoM ko bAMdhate hai ? zrI bhagavAna - he gautama! sabhI mithyAdarzanazalya se virata nAraka sAta prakRtiyoM ke bandhaka hote haiM, athavA bahuta se sAtake aura koi eka ATha kA baMdhaka hotA hai, prakRtine khAMdhe che athavA aAdhaka paNa hAya che. paNa vAnamantara, ceAtiSka ane vaimAnika mithyAdarzana zalyathI virata haiAya teA sAta prakRtiyenA athavA ATha prakRtiyenA andhaka thAya che, have gautamasvAmI bahuvacananA Azraya lane prazna kare che--he bhagavAna! mithyAdarzInazalyathI virata aneka jIva keTalI kama prakRtiyAne bAMdhe che? zrI bhagavAn--he gautama! teja pUrvokta satyAvIsa bhaMga kahevA joie, je prANAtipAtathI virata aneka jIvAnI prarUpaNAmAM kahyA che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! mithyAdarzana zalyathI vi2ta aneka nairiyeka keTalI ka prakRtiyA khAMdhe che? zrI bhagavAn--he gautama ! badhA mithyAdarzanazalyathI vizta nAraka sAta prakRtiyAnA anyaka ane che, athavA ghaNu sAtanA ane kAi eka AThanA banyA thAya che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #156 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 22 sU. 8 prANAtipAtaviramaNanirUpaNam bhavati, 'ahavA sattavihabaMdhagA ya aTThavihabaMdhagA ya' athavA bahavaH saptavidhaka mabandhakAzca aSTavidhakarmabandhakAzca bhavanti tathA ca yadeko'pyaSTavidhavandhako nopalabhyatte tadA sarve'pi saptavidhabandhakAiti prathamo bhagaH, yadA tu eko'pyaSTavidhavandhako labhyate tadA sapta vidhabandhakAzcASTavidhavanakazceti dvitIyobhaGgaH, yadAtu aSTabandhakA api bahavolabhyante tadA saptavidhavana kAzcASTa vidhavanakAzceti tRtIyobhaGgaH, 'evaM jAva vemANiyA' evam-naiyikA iva yAvada-asurakumArAdayo bhavanapatayaH pRthivI kAyikAyekendriyAH, dvIndriyAstrIndriyAzcaturindriyAH paJcendriyA sti ryagyonikA vAnavyantarAH jyotiSkA vaimAnikAzcApi mithyAdarzanazalyaviratAH sarve saptavidhakarma banakAzca bhavanti, bahavaH saptavidhavanakAzca eko'STavidhavanakazcetivA, bahava eva saptavidhavanakAzca aSTavidhavanakAzca bhavanti, kintu NavaraM maNsANaM jahA jIvANaM' navaram-vizeSastu manuSyANAM yathAsamuccaya jIvAnAM saptavizatirbhaGgAH pratipAditA stathApratipattavyA iti bhAvaH ||suu.8|| ___athavA bahunase-sAta ke aura bahutase ATha ke baMdhaka hote haiN| tAtparya yaha hai ki jaba koI bhI nAraka Ayu karmakA baMdhaka nahIM hotA. taba sabhI sAtake bandhaka hote haiN| jaba koI eka nAraka AyukA badha karatA hai taba eka ATha kA baMdhaka pAyA jAtA hai| jaba AyukA baMdha karanevAle bhI bahuta aura AyukA baMdhana karanevAle bhI bahuta saMkhyA meM pAye jAte haiM, taba bahuta sAta ke aura bahuta AThake baMdhaka hote haiM / isa prakAra tIna bhaMga hote haiN| nArakoM ke samAna amurakumAra Adi bhavanapati, pRthvI kAyika Adi ekendriya, dvIndriya trIndriya, caturindriya, tithaMca paMcendriya vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika bhI yA to saba sAta karmaprakRtiyoM ke baMdhaka, athavA bahuta sAta ke aura koi eka AThakA baMdhaka, athavA bahuta sAta ke aura bahuta ATha ke baMdhaka hote haiN| manuSyoM aura samuccaya jAkoM ke viSaya meM pUrvokta sattAIsa bhaMga samajhale ne cAhie // sU. 8 // athavA ghaNA sAtanA ane ghaNA AThanA baMdhaka thAya che. tAtparya e che ke jyAre koI paNa nAraka AyukarmanA baMdhaka nathI thatA tyAre badhA sAtanA bandhaka bane che. jyAre koI eka nAraka Ayuno bandha kare che tyAre eka AThanI badhaka maLe che. - jyAre Ayuno bandha karanArA paNa ghaNuM ane Ayune badha na karanArApaNa ghaNI saMkhyAmAM maLI Ave che, tyAre ghaNuM jIvo sAtanA ane ghaNA AThanA bandhaka hoya che. e prakAre traNa bhaMga thAya che. nArakanI samAna asurakumAra Adi bhavanapati, pRthvIkAya Adi ekendriya, dvAdriya, trIndriya, caturindriya, paMcendriya vAnavyatara, jyotiSka ane vaimAnika paNa che ke badhA sAta karmaprakRtinA bandhaka athavA ghaNA sAtanA ane keI eka AThanA baMdhaka, athavA ghaNu sAtane ane ghaNuM AThanA bandhaka hoya che. manuSya ane samuccaya jInA viSayamA pani satyApIsa sa sa sevA na . // suu.8|| bAvIsamuM pada samApta zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #157 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre prANAtipAtaviratavaktavyatA mUlam-"pANAivAyavirayassa NaM bhaMte ! jIvarasa kiM AraMbhiyA kiriyA kajjai jAva micchAdasaNavattiyA kiriyA kanjai ? goyamA ! pANAivAyavirayassa jIvassa AraMbhiyA kiriyA siya kajai, siya no kajai pANAivAyavirayassa NaM bhaMte ! jovassa pAriggahiyA kiriyA kanjai? ge yamA! No iNaDhe samaThe pANAivAyavirayasma NaM bhaMte! jovassa mAyAvattiyA kiriyA kanjai ? goyamA! siya kajai, siyano kanjai, ghANAivAyavirayassa NaM bhaMte ! jIvassa apaJcaksvANavattiyA kiriyA kajai ? goyamA! No iNahe samaDe, micchAdaMsaNavattiyAe pucchA, goyamA! No iNaDe samaTe, evaM pANAivAyavirayassa maNUmassa vi, evaM jAva mAyAmosavirayassa jIvassa maNUmassa ya, micchAdaMsaNasallavirayassa Na bhaMte! jIvassa ki AraMbhiyA kiriyA kajai jAva micchAdasaNavattiyA kiriyA ? kajai ? goyamA ? micchAdaMsaNasallavirayasma jovassa AraMbhiyA kiriyA siya kanjai siya no kajai, evauM jAva apaJcakkhANa kiriyA, micchAdasaNavattiyA na kajai, micchAdaMsaNasallavirayassa NaM bhaMte ! neraiyassa kiM AraMbhiyA kiriyA kajai jAva micchAdaMsaNavattiyA kiriyA kanjai ? goyamA! AraMbhiyA kiriyA kajai jAva apaJcakkhANakiriyA vi kanjai, micchAdaMsaNavattiyA kiriyA no kajjai, evaM jAva thaNi yakumArassa, micchAdaMsaNasallavirayasma NaM bhaMte! paMcidiyatirivakhajoNiyassa evamevapucchA, goyamA! AraMbhiyA kiriyA kanjai jAva mAyAvattiyA kiriyA kajai, apacakkhANakiriyA siya kanjai siya no kanjai, micchAdasaNavattiyA kiriyA no kajjai, maNUsassa jahA jIvassa, vANamaMtarajoisiya vemANie neraiyassa, eyAsi Na bhaMte! AraMbhiyA Na jAva micchAdasaNavattiyA Na ya kayare kayarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ? savvatthovAo micchAdasaNa zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #158 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 145 prabheyabodhinI TIkA pada 22 sU. 9 prANAtipAtaviramaNanirUpaNam vattiyAo kiriyAo, apaJcakkhANakiriyAo visesAhiyAo, pArihayAA viSe sAhiyAA, AraMbhiyAo kiriyAo visesAhi yAo,mAyAvattiyAo visesaahiyaao|pnnnnvnnaae bAvIsaimaM payaM samattaM 22 / " ||suu. 9 // chAyA-prANAtipAtaviratasya khalu bhadanta ! jIvasya kim ArambhikI kriyA kriyate yAvamithyAdarzanapratyayA kriyA kriyate? gautama! prANAtipAtaviratasya jIvasya ArambhikI kriyA syAt kriyate syAnno kriyate, prANAtipAtaviratasya khalu bha. danta ! jIvasya pArigrahikI kriyA kriyAte ? gautama ! nAyamarthaH samarthaH, prANAtipAtaviratasya khalu bhadanta ! jIvasya mAyApratyayA kriyA kriyate ? gautama ! syAt kriyate, prANAtipAtaviratavizeSavaktavyA zabdArthaH (pANAivAyavirayassa NaM bhaMte ! jIvassa ki AraMbhiyA kiriyA kajai?) he bhagavan ! prANAtipAtavirata jIvako kyA AraMbhikA kriyA hotI hai ? (jAva micchA daMsaNavattiyA kiriyA kajjai? ) yAvata mithyAdarzanapratyayA kriyA hotI hai ? (goyamA! pANAivAyavirayassa jIvassa AraMbhiyA kiriyA siya kajjai) he gautama!prANAtipAta virata jIva ko kadAcit AraMbhikI kriyA hotI hai ( siya no kajjai) kadAcit nahIM hotI, (pANAivAyavirayassa NaM bhaMte jIvamsa pariggahiyA kiriyA kajjai ?) he bhagavan kyA prANAtipAta se virata jIvako pArigrahikI kriyA hotI hai?(goyamA! jo iNaTe samaDhe) he gautama ! yaha artha samartha nhiiN| (pANAiyAyavirayassaNa bhaMte ! jIvassa mAyAvattiyA kiriyA kajjai ?) he bhagavan ! prANAtipAta se virata jIva ko-mAyApratyayA kriyA hotI hai ? (goyamA ! siya kajjai, siya no kajai) he gAtama kadAcit hotI hai, kadAcit nahIM hotii| prANAtipAta virata vizeSa vaktavyatA zahAtha:- (pANAivAyavirayassa NaM bhaMte! jIvassa kiM AraMbhiyA kiriyA kajjai ?) bhagavAna prAmA tipAtavirata ne zumAra miyA hAya ? (jAva miccha daMsaNavattiyA kiriyA kajjaI) yApata mithyAzana pratyayA yA thAyacha ? (goyamA ! pANAiyAyaviramaNassa AraMbhiyA kiriyA siya kajjai) hai gautama! prAtipAta virata ne hAthit mAra lihI liyA thAya cha (siya no kajjai) dAyitnathA yatI... (pANAivAyavirayassa Na bhaMte jIvassa pariggahiyA kiriyA kajjai 1) bhagavan prAtipAtathA virata ne pArivAhitI yA thAya cha? (goyamA! No iNaDhe samahe). gautama! / matha samatha nayA (pANAivAyavirayassa NaM bhaMte ! jIvarasa mAyAvattiyA kiriyA kajjai ? )mApana ! pratipAtathA virata pane bhAyApratyayA liyA thAya cha ? (goyamA ! siya kajjai, siya no kajjai) he gautama kadAcit thAya che, kadAcit nathI thatI, 19 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #159 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 146 prajJApanAsUce syAt no kriyate, prANAtipAtapiratasya khalu bhadanta ! jIvasya apratyAkhyAnapratyayA kriyA kriyate ? gautama ! nAyamarthaH samarthaH, mithyAdarzanapratyayAyAH pRcchA, gautama ! nAyamarthaH samarthaH, evam prANAtipAtapiratasya manuSyasyApi, evaM yAvad mAyAmRSAviratasya jIvasya manuSyasya ca, mithyAdarzanazalyaviratasya khalu bhadanta ! jIvasya kimArambhikI kriyA kriyate, yAvadmithyAdarzanapratyayA kriyA kriyate ? gautama ! mithyAdarzanazalyaviratasya jIvasya ArambhikI kriyA syAt kriyate, syAnno kriyate,evaM yAvad apratyAkhyAnakriyA, mithyAdarzanapratyayA kriyA na kriyate, mithyAdarzanazalyaviratasya (pANAivAyavirayassa NaM bhaMte! jIvassa apacakkhANavattiyA kiriyA kajjai) prANAtipAta se virata jIvako apratyAkhyAna kriyA hotI hai ? (goyamA! No iNaTe samaDe) he gautama yaha artha samartha nhiiN| (micchAdasaNavattiyAe pucchA)mithyAdarzanapratyayA saMbaMdhI pRcchA?(goyamA ! No iNaDhe sama?) he gautama ! yaha artha samartha nahIM / (evaM pANAivAyavirayamsa maNasassa vi) isI prakAra prANAtipAta se virata manuSya ko bhI (evaM jAva mAyA mosavirayassa jIvassa mAsassa ya) isI prakAra yAvat mAyAmRSA se virata jIva aura manuSyako / (micchAdasaNasallavirayassa NaM bhaMte! jIvassa) he bhagavan! mithyAdarzana zalyase virata jIva ko (kiM AraMbhiyA kiriyA kanjai ?) kyA AraMbhikI kriyA hotI haiM ? (jAva micchAdasaNavattiyA kiriyA kajai ?) yAvat mithyAdarzanapratyayA kriyA hotI hai ? (goyamA! micchAdasaNasalla visyassa jIvassa AraMbhiyA kiriyA siya kanjai, siya no vajjai) he gautama! mithyAdAnazalya se virata jIva ko AraMbhikI kriyA kadAcit hotI hai,kadAcit nahIM hotI (evaM jAva apaccakkhANakiriyA) isI prakAra apratyA (pANAivAyavirayassa NaM bhaMte ! jIvassa apaccakkhANavattiyA phiriyA kajjai) prAtipAtathI virata ne mapratyAbhyAna liyA thAya ? (goyamA ! No iNaTTe samajhe) he gautama, mA ma samartha nathI (micchAdasaNavatiyAe yucchA ) bhiyAnapratyayA samadhI 27 (goyamA ! No iNahe samahe) gautama ! mA artha samaya nathI ( evaM pANAivAyavirayassa maNUsassa vi) se prahAra prAtipAtathIvirata manuSyane 55 (pavaMjAva mAyAmosavirayassa jIvassa maNUsassa ya ) se prAre thAvata mAyA mRSAthI virata jIvane paNa samajavI ane manuSyane paNa samajavI. (micchAdasaNasallavirayassa Na bhaMte ! jIvassa ) I samapan! mithyAzana zasyathA pirata sapane (kiM AbhiyA kiriyA kajjai ?) zumAra liyA thAya cha ? (jAva micchAdasaNavattiyA kiriyA kajjai ?) yAvat bhiyAzanapratyayA yA thAya cha ? (goyamA ! micchAdasaNasallavirayassa jIvassa AraMbhiyA kiriyA siya kanjai, siya no kajjai ) hi tama mithyAdazanazalyakriyAthI virata jIvane AraMbhikI kriyA kadAcita thAya che, ane thita nathI yatI (evaM jAva apaccakkhANa kiriyA ) 0 2 apratyAbhyAna yA (micchA. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #160 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 147 prameyabodhinI TIkA pada 22 sU. 9 prANAtipAtaviramaNanirUpaNam khala bhadanta ! narayikasya kim ArambhikI kriyA kriyate yAyad mithyAdarzanapratyayA kriyA kriyate ? gautama ! ArambhikI kriyA kriyate yAvad apratyAkhyAnakriyA'pi kriyate mithyAdarzanapratyayA kriyA no kriyate, evaM yAvat stanitakumArasya,mithyAdarzanazalyaviratasya khalu bhadanta ! pazcendriyatiryasyAnikasya evameva pRcchA gautama! Arambhiko kriyA kriyate yAvad mAyApratyayA kriyA kriyate, apratyAkhyAnakriyAsyAta kriyate, syAt no kriyate, mithyAdarzanapratyayA kriyA no kriyate, manuSyasya yathA jIvasya, vAnakhyAna kriyA (micchAdasaNavattiyA na kajjai ) mithyAdarzanapratyayA nahIM hotii| (micchAdasaNasallavirayassa NaM bhaMte ! neraiyassa) he bhagavan ! mithyAdarzana zalya kriyA se virata nArakako (kiM AraMbhiyA kiriyA kajjai ?) kyA AraMbhikI kriyA hotI haiM ? ( jAva micchAdaMsaNavattiyA kiriyA kajjai ?) yAvat mithyAdarzanapratyayA kriyA hotI hai, (goyamA ! AraMbhiyA kiriyA kajjai jAva apaccakkhANakiriyA vi kajjai)he gautama! AraMbhikI kriyA hotI hai, yAkt apratyAkhyAna kriyA bhI hotI hai (micchAdasaNavattiyA kiriyA no kajjai) mithyAdarzanapratyayA kriyA nahIM hotI (evaM jAva thaNiyakumArassa) isI prakAra yAvat stanita kumAra ko| (micchAdasaNasallavirayassa gaM bhaMte! paMciMdiyatirikkhajoNiyassa evameva pucchA) mithyAdarzanazalya se virata paMcendriya tiryaca ke viSaya meM he bhagavan ! isI prakAra prazna (goyamA! AraMbhiyA kiriyA kajjai) he gautama! AraMbhikI kriyA hotI hai (jAva mAyA vatiyA kiriyA kajjai) yAvat mAyApratyayA kriyA hotI hai (apaccakkhANakiriyA siya kajjai siya no kajai) apratyAkhyAna kriyA kadAcit hotI hai, kadAcit nahI hotI (micchAdasaNavattiyA kiriyAno kajjai) mithyAdarzana pratyayA kriyA nahIM hotI hai (maNUsassa jahA jIvassa) manuSya ko jIva ke samAna (vAnamaMtarajoisiyavemANie jahA dasaNavattiyA na kajjai) bhithyAzanazakyapratyayA nayA thatI. (micchAdasaNasallavirayassa Na bhate! neraiyassa) sAyana ! mithyAzana zalyathA pirata nA24ne (kiM AraMbhiyA kiriyA kajjai) zumAmi liyA thAyacha ? ( jAva micchAdasaNa vattiyA kiriyA kajjai !) yAkta bhiyA pratyayAlA yAya che? (goyamA ! AbhiyA kiriyA kajjai jAva apacakkhANakiriyA ci kajjai) he gautama ! mAliyo thAya che, yAvat sapra. tyAjyAna yA thAya cha (micchAdasaNavattiyA kiriyA no kajjai ) [mayAni pratyayA yA nathI thatI (caM jAva thaNiyakumArassa) se Are yAvat stani zubhArane (micchAdasaNasallavirayassa Na bhaMte! paMciMdiyatirikkhajoNiyassa evameva pucchA) mithyA zAna sasyathA virata payandriyati yanA samayamA bhagavAna merIta prazna (goyamA! AramiyA kiriyA kajjai) he gautama mAmiDIyA thAya che (jAva mAyAvattiyA kiriyA kajjai ) yApata mAyA pratyayA yA thAya cha (apaccakkhANakiriyA siya ujai, siya no kajjaI) mapratyAbhyAnAdhyA hAthit thAya che hAthita nayA thatI (micchAdaMsaNavattiyA kiriyA no kanjai) bhiyAnapratyayA (zyA nayA yatI (maNUsassa jahA jIghassa) manuSyane apanI sabhAna (yANamaMtara joisiya zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #161 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 148 prajJApanAsUtre vyantarajyotiSkavaimAnikasya yathA nairayikasya, etAsAM khalu bhadanta ! ArambhikINAM yAvamithyAdarzanapratyayAnAM ca katarA katarAbhyo'lpA vA bahukA vA tulyA vA vizeSAdhikA vA? gautama ! sarvastokA mithyAdarzanapratyayA, kriyA apratyAkhyAnakriyA vizeSA dhikA, pArigrahikI vizeSAdhikA, ArambhikyaH kriyA vizeSAdhikAH, mAyApratyayA vizeSAdhikAH, prajJApanAyAM dvAviMzatitamaM padaM samAptam // 09 // TIkA- atha prANAtipAtaviratasya jIvasyAraMmbhikyAdInAM paJcakriyANAM madhye kA kriyA bhavatIti prarUpayitumAha-pANAivAyavirayassaNa bhaMte! jIvassa kiM AraMbhiyA kiriyA kanjai jAva micchAdasaNavattiyA kiriyA kajjai' he bhadanta ! prANAtipAtavineraiyassa) vAnavyantara jyotiSka. aura vaimAnika ko nAraka kI taraha smjhleveN| (etAsi NaM bhaMte ! AraMbhiyANaM jAva micchAdasaNavattiyANa ya kayare kayarehito) he bhagavan ! ina AraMbhikA yAvat mithyAdarzanapratyayAkriyAoM meM se kauna kisase (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA?) alpa, bahuta tulya athavA vizeSAdhika hai ? ( goyamA ! savvatthovAo micchAdasaNavattiyAo kiriyAo) he gautama ! saba se kama mithyAdarzana pratyayA kriyAe haiM ( apaJcakkhANakiriyAo visesAhiyAo apratyAkhyAna kriyAe~ vizeSAdhika hai (AraMbhiyAo kiriyAo visesAhiyAo) AraMbhikI kriyAe~ vizeSAdhika hai ( mAyAvattiyAo visesAhiyAo) mAyApratyayA vizeSAdhika haiN| sa. 9 // bAIsavAM pada samApta TIkArtha-prANAtipAtavirata jIva ko AraMbhikI kriyAAdi pAMca kriyAoM meM se kaunasI kriyA lagatI hai' yaha prarUpaNa karane ke liye kahate haiM zrI gautamasvAmI-he bhagavan jo jIva prANAtipAta se virata ho cukA hai, kyA use AraMbhikI kriyA hotI hai ? kyA mAyApratyayA kriyA hotI hai ? kyA apratyAvemANiyA jahA neraiyassa) pAnavya-tara, jyeti, mane paimAnine nA2nI ma (etAsi Na bhate AraMbhiyANa jAva micchAdasaNavattiyANa ya kayare kayarehito) bhagavan ! mA sAliDIyAvata bhiyAzana pratyayAlayAmAmAMthA nAthA (appA vA bahayA vA tullA vA visesAhiyA vA?) 185, madhi, tulya athavA vizeSAdhiche ? (goyamA ! samvatthonAo micchAdasaNavittiyAo kiriyAo)he gautama! dhAyA mAchI bhizyAhazana pratyayA liyaa| cha (apaccakkhANakiriyAo visesAhiyA) apratyAjyAna liyAcyA vizeSAdhi cha (mAyAvattiyAo visesAhiyAo) bhAyApratyayA vizeSAdhi cha. // su.|| TIkArtha -prANAtipAta viratone AraMbhikI Adi pAMca kriyAomAMthI kaI kiyA lAge che, eprarUpaNa karavAne mATe kahe che. zrI gautamasvAmI-he bhagavAna je jIva prANAtipAtathI virata thaI gayela che. zuM tene AraMbhikI kriyA thAya che? zuM mAyA pratyayA kriyA thAya che? zuM apratyAkhyAna kriyA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #162 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 22 sU. 9 prANAtipAtaviramaNanirUpaNam ratasya khalu jIvasya kim ArambhikI kriyA kriyate, bhavati? 'kriyate' iti karmakata ri pUrvavat prayogaH, yAvata-kiM pArigrahikI kriyA-bhavati? kiMmAyApratyayA kriyA bhavati kiM vA apratyAkhyAnakriyA bhavati ? kiMvA mithyAdarzanapratyayA kriyA kriyate bhavati? bhagavAnAha-'goyamA!"he gautama !'pANAivAyavirayassa jIvassa AraMbhiyA kiriyA siya kajjai, siya no kajjai' prANAtipAtaviratasya jIvasyArambhikI kriyA syAtkadAcit kriyate-bhavati, syAt-kadAcinno kriyate-na bhavati, tatra pramattasaM yatasya ArambhikI kriyA bhavati tadanyasya na bhavatItibhAvaH,gautamaH pRcchati-'pANAivAyavirayassa NaM bhaMte ! jIvassa pAriggahiyA kiriyA kajjai?' hebhadanta ! prANAtipAtaviratasya khalu jIvasya kiM pAriyahikIkriyA kriyate-bhavati ? bhagavAnAha-'goyamA !" he gautama ! 'No iNahe sama?' nAyamarthaH samarthaH-prANAtipAtaviratasya no pArigrahikI kriyA sambhavati sarvathA tasya parigrahAnivRttatvAt, anyathA tasya samyakprANAtipAtaviratyanupapatteH, gautamaH pRcchati-'pANAivAyavirayassa NaM bhaMte ! jIvassa mAyAvattiyA kiriyA kajjai ?' he bhadanta ! prANAtipAtaviratasya khalu jIvasya kim mAyApratyayA khyAna kriyA hotI hai ? kyA mithyAdarza napratyayA kriyA hotI hai ? zrI bhagavan ! he gautama ! prANAtipAta se virata jIvAtmA ko AraMbhikI kriyA kadAcit hotI hai kadAcit nahI bhI hotI hai tAtparya yaha hai ki pramattasaMyata ko hotI hai apramattasaMyata ko nahIM hotii| - zrI gautamasvAmI- he bhagavan! kyA prANAtipAtase virata jIva ko pArigrahikI kriyA hotI hai ? zrI bhagavan-he gautama ! yaha artha samartha nahIM hai prANAtipAta se virata jIva ko pArigrahikI kriyA nahIM hotI, kyoM kI vaha parigraha se sarvathA nivRtta hotA hai parigraha se nivRtta na ho to samyak, prakAra se prANAtipAta se virata nahIM ho sktaa| zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! kyA prANAtipAta kriyA se virata jIva ko maayaathAya che? zuM mithyAdarzana pratyayA kriyA thAya che? jhI bhagavAna-he gautama ! prANAtipAtakiyAthI viratajIvane AraMbhika kriyA kadAcita thAya che, kadAcita nathI thatI, tAtparya e che ke pramatta saMyatane thAya che, apramatta sayatane natha thatA. zrI gautamasvAmI-he bhagavAna! zuM prANAtipAtathI viratajIvane parigrAdikI kriyA yAya cha? | zrI bhagavAna-he gautama ! A artha samartha nathI-prANAtipAtathI viratajIvane pArigrahitI kriyA nathI thatI, kemake te parigrahathI sarvathA nivRtta hoya che, parigrahathI nivRtta na hoya to samyapha prakArathI prANAtipAtathI vista nathI thaI zakatA. zrI gautamasvAmI-he bhagavAna zuM prANAtipAtathI viratajIvane mAyApratyayA kiyA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #163 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 150 prajJApanAsUtre kriyA kriyate bhavati ? bhagavAnAha - ' goyamA ! ' he gautama ! 'siya kajjai, siya no kajjai' prANAtipAta viratasya mAyApratyayA kriyA syAt kadAcit kriyate bhavati, syAt - kadAcit no kriyate na bhavati, apramattasyApi kaSAyavazena avazyaM bhavati, gautamaH H pRcchati - ' pANA ivAyavirayassa NaM bhaMte ! jIvassa apaccakkhANavattiyA kiriyA kajjai ? ' he karuNAsAgara bhadanta ! prANAtipAtaviratasya khalu jIvasya kim apratyAkhyAnapratyayA kriyA kriyate bhavati? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama! 'No iTThe samaTThe' nAyamatha : samartha :- prANAtipAta viratasya apratyAkhyAnakriyA nopapadyate tasyApratyAkhyAnakriyAsave prANAtipAtaviratyasaMbhavAt, gautamaH pRcchati - 'micchAdaMsaNavattiyA pucchA' mithyAdarzanapratyayAyAH kriyAyAH pRcchA tathA ca prANAtipAta viratasya jIvasya kiM mithyAdarzanapratyayA kriyA kriyate bhavati ? bhagavAnAha - goyamA ! ' he gautama ! 'NA gaDe samaTThe' nAyamartha: samartha : prANAtipAta viratasya mithyAdarzanapratyayA kriyA na pratyayA kriyA hotI hai ? , zrI bhagavAn - he gautama ! prANAtipAta se virata jIva ko mAyApratyayA kriyA kadAcit hotI hai kadAcit nahIM hotI hai, kyoM kI apramatta ko bhI kaSAya ke kAraNa yaha kriyA lagatI hai / zrI gautamasvAmI - he bhagavan ! prANAtipAta se virata jIva ko kyA apratyAkhyAna kriyA hotI hai ? zrI bhagavana - heM gautama ! yaha artha samartha nahIM hai / prANAtipAta se virata jIva ko pratyAkhyAnakriyA nahIM ho sakatI, kyoM ki apratyAkhyAna kriyA kI vidyamAnatA meM prANAtipAta virati kA honA saMbhava nahI haiM / zrI gautamasvAmI - he bhagavan ! mithyAdarzanapratyayA kriyA saMbaMdhI pRcchA arthAt kyA prANAtipAta se virati jIva ko mithyAdarzanapratyayA kriyA hotI hai ? zrI bhagavan- he gautama ! yaha artha samartha nahIM prANAtipAta se virata jIva ko thAya che ? zrI bhagavAna--he gautama! prANAtipAtathI vitajIvane mAyApratyayA kriyA kadAcit thAya che, kadAcit nathI thatI, kemake apramattane paNa kaSAyanA kAraNe A kriyA lAge che. zrI gautamasvAmI-he bhagavAn ! prANAtipAtathI viratajIvane zuM apratyAkhyAna kriyA thAya che ? zrI bhagavAna--he gautama! e artha samatha nathI. prAgAtipAtathI vitajIvane apratyAkhyAna kriyA nathI thaI zakatI, kemake apratyAkhyAna kriyAnI vidyamAnatAmAM prANAtipAta viratinu thavu asaMbhavita che. zrI gautamasvAmI--hai bhagavAna mithyAdarzana pratyayA kriyA sabaMdhI pRcchA ? arthAt prANAtipAtathI viratajIvane mithyAdarzana pratyayA kriyA thAya che ? zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #164 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 22 sU. 9 prANAtipAtaviramaNanirUpaNam saMbhavati tasya mithyAdarzanapratyayAyAH kriyAyAH sattve prANAtipAtaviratyayogAt,prANA tipAtaviratezca samuccayajIva-manuSya bhedena padadvayaM vartate, tatra yathA sAmAnyena jIvamadhikRtya pratipAditaM tathA manuSyamadhikRtyApi pratipAdanIyamityAha-evaM pANAivAya virayassa maNUsassa vi ' evam-samuccayajIvoktarItyA prANAtipAtaviratasya manuSyasthApi ArambhikyAdikriyAH yathAyoga vaktavyAH 'evaM jAva mAyAmosa virayassa jIvasma mAsassa ya ' evam - uktaprakAreNa prANAtipAtaviratoktarItyA yAvad mRpAvAdaviratasya adanAdAnaviratasya maithunaviratasya aparigrahaviratasya mAyAviratasya, ityAdirItyA pUrvoktASTAdazapApasthAnaviratasyeti sUcanArtha saptadazamAha-mAyAmRSAviratasya jIvasya samuccayarUpasya, manuSyasya ca prAguktASTAdazapApasthAnaviratasya yathA. yogamArambhikyAdi kriyA vaktavyA, ato'ntimASTAdazapApasthAnaviratasyArambhikyAdi mithyAdarzanapratyayA kriyA kA saMbhava nahIM hai, kyoM ki mithyAdarzanapratyayA kriyA kI vidyamAnatA meM prANAtipAta virata kA honA saMbhava nahIM hai| prANAtipAta virati ke samuccaya jIva aura manuSya ke bheda se do pada hote haiM |unme se jIva sAmAnya ke viSaya meM jaisA kathana kiyA gayA hai, vaisA hI manuSya ke saMbaMdha meM bhI kahanA cAhie' yahI bAta Age kahate haiM prANAtipAta virata samuccaya jIva ko AraMbhikI kriyA Adi ke hone athavA na hone ke saMbaMdha meM jo kathana kiyA gayA hai vahI prANAtipAta se virata manuSya ke saMbaMdha meM bhI yathA yogya kahanA cAhie, aura prANAtipAtavirata ke samAna hI mRSAvAda virata adattA dAna virata maithuna virata evaM aparigraha virata tathA mAyAvirata arthAt jo aThArahoM pApasthAnoM se virata haiM, aise samuccaya jIva aura manuSya ko yathAyogya AraMbhikI kriyA Adi kaha lenA cAhie / zrI bhagavAna-he gautama! A artha samartha nathI-prANAtipAtathI viratajIvane mithyAdarzana pratyayA kiyAno saMbhava nathI, kemake mithyAdarzana prayA kiyAnI vidyamAnatAmAM prANAtipAta viratinuM thavuM te asaMbhavita che. prANAtipAta viratinA samucca jIva ane manuSyanA bhedathI be pada thAya che. temAMthI jIva sAmAnyanA viSayamAM jevuM kathana kareluM che, tevuM ja manuSyanA sambandhamAM paNa kahevuM joIe eja vAta AgaLa kahe che prANAtipAta virata samuccaya jIvane AraMbhikI kriyA AdinA thavAthI athavA nahi thavAthI nA sambandhamAM je kathana karAyuM che te ja prANAtipAtathI virata manuSyanA sambandhamAM paNa yathAyogya kahevuM joIe ane prANAtipAtaviratanA samAna ja mRSAvAda virata, adattAdAna virata, mithuna virata temaja aparigraha virata tathA mAyA virata arthAta je aDhAre, pApasthAnothI virata che, evA samucca jIva ane manuSyane yathAyogya Ara bhikI kiyA Adi kahevI joIe. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #165 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre kriyAH prarUpayitumAha -- 'micchAdasaNasallavirayassa Na bhane ! jIvassa kiM AraMbhiyA kiriyA kajjai, jAva micchAdasaNavattiyA kiriyA kajjai?' he bhadanta! mithyAdarza nazalyaviratasya skhalu jIvasya kim ArambhikI kriyA kriyate-bhavati ? yAvat kiM pArigrahiko kriyA bhavati? kiM vA mAyApratyayA kriyA bhavati ? kiM vA apratyAkhyAna kriyA bhavati? kiMvA mithyAdarzanapratyayA kriyA bhavati? bhagavAnAha-goyamA ! he gautama!'micchAdaMsaNasallavirayassa jIvassa AraMbhiyA kiriyA siya kajjai siya no kajjai' mithyAdarza nazalyaviratasya jIvasya Arambhiko kriyA syAt-kadAcit kriyate-bhavati, syAt-kadAcinna kriyate- no bhavati, tatra pramattasaMyatAntasya jIvasya mithyAdarzanazalyaviratasya Arambhiko kriyA bhavati tadanyasya na bhavatItibhAvA, 'evaM jAva apacakvANakiriyA' evam-ArambhikI kriyAvat yAvat-pArigrahikI kriyA mAyApratyayA kriyA apratyAkhyAna kriyA ca yathAyogasyAt-kadAcid bhavati, syAt-kadAcinna bhavati, tatra mithyAdarzanazalyaviratasya pArigrahikI kriyA dezaviratiparyantaM bhavati tataH aba aThAraha veM pApasthAna se virata ke lie AraMbhikI kriyA kI prarUpaNA kI jAtI hai zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! kyA mithyAdarzanazalya se virata jIvAtmA ko AraMbhikI kriyA hotI hai ? yAvat kyA parigrahikI kriyA hotI hai ? kyA mAyApratyayA kriyA hotI hai, kyA apratyAkhyAna kriyA hotI hai ? kyA mithyAdarzanapratyayA kriyA hotI hai ? zrI bhagavAn- he gautama ! mithyAdarya nazalya se virata jIvAtmA ko AraMbhikI kriyA kadAcita hotI hai kadAcita nahIM hotii| tAtparya yaha hai ki pramatta saMyata paryanta mithyAdarzanazalya se virata jIva ko AraMbhikI kriyA hotI hai anya ko nahIM hotI hai| isI prakAra pArigrahikI kriyA mAyApratyayA kriyA aura apratyAkhyAna kriyA bhI kadAcita hotI hai , kadAcit nahIM hotI haiN| abhiprAya yaha hai ki mithyAdarzanazalya se virata ko paggrihikI kriyA deshhave aDhAramA pApasthAnathI viratane mATe AraMbhikI kriyAnI prarUpaNA karAya che zrI gautamasvAmI-he bhagavan! zuM mizcAdarzana zalyathI viratajIvane AraMbhikI SiA thAya che? yAvata zuM parigrahika kriyA thAya che, zuM mAyApratyayA kiyA thAya che, zuM apratyAkhyAna kriyA thAya che? zuM mithyAdarzana pratyayA kriyA thAya che? 1 zrI bhagavAna-he gautama! mithyAdarzana zalyathI viratajIvane AraMbhikI_kiyA kadAcita thAya che, kadAcita nathI thatI, tAtparya e che ke, pramatta saMyata paryanta mithyAdarzana zalyuthI viratajIne AraMbhikI kriyA thAya che, anyane nahIM. eja prakAre pArigrahika kriyA, mAyApratyayA kiyA ane apratyAkhyAna kiyA paNa kadAcita d thAyache. kadAcita nathI thatI, abhiprAya e che ke-mithyAdarzana zalyathI viratane paricAhikI zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #166 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 22 sU. 9 prANAtipAtaviramaNanirUpaNam para no bhavati, mAyApratyayA'pi anivRttabAdarasamparAyaparyantaM bhavati tataH paraM no bhavati, apratyAkhyAnakriyA cAviratasamyagdRSTiparyanta bhavati, tataH paraM no bhavatIti bhAvaH, kintu - 'micchAdaMsaNavattiyA kiriyA na kajai' mithyAdarzanazalyaviratasya jIvasya mithyAdarzanapratyayA kriyA na kriyate--no bhavati, mithyAdarzanaviratasya mithyAdarzanapratyayAyAH kriyAyA asaMbhavAt, gautamaH pRcchati--' micchAdaMsaNasallavirayassa NaM bhaMte ! neraiyassa kiM AraMbhiyA kiriyA kajjai jAva micchAdaMsaNavattiyA kiriyA kajjai?' he bhadanta ! mithyAdarzanazalyaviratasya khalu nairayikasya kim ArambhikI kriyA kriyate--bhavati ? yAvat--kiM pArigrahikI kriyA kriyate-bhavati ? kimbA mAyApratyayA kriyA kriyate-bhavati? kiM vA apratyAkhyAnakriyA bhavati? kiM vA mithyAdarzanapratyayA kriyA kriyate-bhavati ? bhagavAnAha-goyamA!' he gautama! 'AraMbhiyA kiriyA kajai jAva apacakkhANakiriyA vi kajjai' mithyAdarzanazalyaviratasya nairayikasya ArambhikI kriyA kriyate-bhavati, yAvat-pArigrAhikI kriyA kriyate bhavati, mAyApratyayA kriyA kriyate-bhavati, apratyAkhyAnakriyA'pi kriyate-bhavati, kintu'micchAdasaNavattiyA kiriyA no kajjai' mithyAdarzanapratyayA kriyAna kriyate-no bhavati virata taka hotI hai, usase Age nahIM hotii| mAyApratyayA kriyA bhI sUkSma samparAya paryanta hotI hai, Age nhiiN| apratyAkhyAnakriyA avirata samyagdRSTi paryanta hotI haiM, usase Age nahIM parantu jo jIva mithyAdarzanazalya se virata hai, use mithyAdarzanapratyayA kriyA nahIM ho sakatI, kyoM ki aisA honA saMbhava nahIM hai| zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! mithyAdarzanazalya se virata nAraka ko AraMbhikI kriyA hotI hai ? yAvat kyA pArigrahikI kriyA hotI hai ? kyA mAyApratyayA kriyA hotI hai ? kyA apratyAkhyAna kriyA hotI hai ? kyA mithyAdarzana pratyayA kriyA hotI hai ? zrI bhagavAn-he gautasa! mithyAdarzanazalya se virata nAraka ko AraMbhikI kriyA hotI hai 'yAvat-pArigrahikI kriyA hotI hai, mAyApratyayA kriyA hotI hai aura apratyAkhyAnakriyA bhI hotI hai kintu mithyAdarzanapratyayA kriyA nahIM hotii| | kiyA deza virata sudhI thAya che, tenAthI AgaLa nathI thatI. mAyApraya kriyA paNa sUkSma samparAya paryakta thAya che, AgaLa nahIM, apratyAkhyAna kiyA avirata samyagdathI paryanta thAya che, tenAthI AgaLa nahIM paraMtu je jIva mithyAdarzana zalyathI virata che, tene mithyAdarzana pratyayA kiyA nathI thaI zakatI, kemake ema thavAno saMbhava nathI, zrI gautamasvAmI-he bhagavad ! mizcAdarzana zalyathI virata nArakane AraMbhikI kriyA thAya che? yAvat zuM pArigrahika kriyA thAya che? zuM mAyApratyayA kiyA thAya che? zuM apratyAkhyAna kiyA thAya che? zuM mithyAdarzana pratyayA kriyA thAya che ? * zrI bhagavAna-he gautama ! mithyAdarzana zalyathI virata nAraka jIvane AraMbhikI kriyA thAya che yAvata-pArigrIhakI kriya thAya che, mAyApratyayA kiyA thAya che ane apratyA20 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #167 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 154 prajJApanAsUtre ' evaM jAva thaNiyakumArassa' evam anenaiva prakAreNa nairayikoktarItyA yAvad-asurakumArasya nAgakumArasya suvarNakumArasya, agnikumArasya vidyutkumArasya udadhikumArasya dvIpakumArasya dikkumArasya pavanakumArasya stanitakumArasyeti dazApi bhavanapatinAM mithyAdarzanazalyaviratasyArambhikI kriyA, pArigrahakI kriyA, mAyApratyayA kriyA aprasyAkhyAnakriyA ca bhavati kintu mithyAdarzanapratyayA kriyA no bhavati, gautamaH pRcchati'micchAdaMsaNa sallavirayassa NaM bhaMte ! paMcidiyatirikkhajoNiyassa evameva pucchA' he bhadanta ! mithyAdarzanazalyaviratasya khalu paJcendriyatiryagyonikasya, evameva- pUrvoktarIsyaiva kim ArambhikI kriyA, pArigrAhikI kriyA, mAyApratyayA kriyA, apratyAkhyAna kriyA, mithyAdarzanapratyayA kriyA bhavatIti pRcchA! bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! 'AraMbhiyA kiriyA kajjaijAva mAyAvattiyA kiriyA kajjai' mithyAdarzanazalya viratasya jIvasya paJcendriya tiryagyonikasya ArambhikI kriyA kriyate bhavati yAvat pArigrahikIkriyA isI prakAra asurakumAra, nAgakumAra, suvarNakumAra, agnikumAra, vidyutkumAra, udadhikumAra, dvIpakumAra, divakumAra, pavanakumAra evaM stanitakumAra ko bhI jo midhyAdarzanazalya se virata hai, AraMbhikI kriyA hotI hai / pArigrahikI kriyA hotI hai, mAyApratyayA kriyA hotI hai aura apratyAkhyAnakriyA hotI hai, magara mithyAdarzana pratyayA kriyA nahIM hotI / zrI gautamasvAmI - he bhagavan ! mithyAdarzanazalya se virata paMcendriyatiryaca ko kyA AraMbhikI kriyA, pArigrahIkI kriyA mAyApratyayA kriyA apratyAkhyAna pratyayA kriyA aura mithyAdarzanapratyayA kriyA hotI hai ? zrI bhagavAn - he gautama! mithyAdarzanazalya se virata tiryaMca paMcendriya ko AraMbhi kI kriyA hotI haiM, yAvat - pArigrahIkI kriyA kadAcit hotI hai kadAcit nahIM hotI haiM, arthAt kisI ko hotI hai kisI ko nahIM hotI hai / khyAna kriyA paNa thAya che, paNa mithyAda napratyayA kriyA nathI thatI. aAre masurabhAra, nAgakumAra, suvartha kumAra, agnikumAra, vidhukumAra, uhI dhkumAra, dvIpakumAra, dikakumAra, pavanakumAra, temaja stanitakumArane paNa je mithyAdarzana zalyathI virata che, AraMbhikI kriyA thAya che, pAiihakI kriyA thAya che, mAyApratyayA kriyA thAya che ane apratyAkhyAna kriyA thAya che, paNa mithyAdarzana pratyayAkriyA nathI thatI. zrI gautamasvAmI--he bhagavan ! mithyAdarzana zalyathI virata paMcendriya tiya cane zuM ArabhikI kriyA pAgrihikI kriyA, mAyApratyayA kriyA apratyAkhyAna pratyayA kriyA ane mithyAdarzana pratyayA kriyA thAya che ? zrI bhagavAna--he gautama! mithyAdarzanazalyathI virata tiyA~ca pacendriyane Ara'bhikI kriyA thAya che, yAvat - pArizraDiDI dviyA uAnthita thAya che, udyAyita nathI thatI, arthAt aThane thAyache, koIne nathI thatI. Azaya e che ke deza virati paMcAndraya tiya ane apratyAkhyAna kriyA nathI thatI, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #168 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 22 sU. 9 prANAtipAtaviramaNanirUpaNam kriyate-bhavati, mAyApratyayA kriyA kriyate-bhavati, kintu 'apaccakkhANakiriyA siya kajjai, siya no kajjai' apratyAkhyAnakriyA syAt-kadAcit-kasyacit jIvasya kriyatebhavati, syAt-kadAcit kasyacinnA kriyate-na bhavati, tatra dezaviratasya paJcendriyatiryagyAnikasya apratyAkhyAnakriyA na bhavati tadanyasya tu bhavatyevetibhAvaH, kintu'micchAdasaNavattiyA kiriyA no kajjai ' mithyAdarzanapratyayA kriyA na kriyate-no bhavati tasya mithyAdarzanapratyayAyAH kriyAyAH sattve mithyAdarzanaviratyanupapoH, 'maNasassa jahA jIvassa' manuSyasya mithyAdarzanazalyaviratasya yathA jIvasya samuccayasya ArambhikyAdikriyA uktAstathA vaktavyAH, 'vANamaMtarajoisiya vemANiyassa jahA nera iyassa' vAnavyantarajyotiSkavaimAnikasya mithyAdarzanazalyaviratasya ArambhikyAdi kriyA yathA nairayikasyoktA stathA vaktavyAH, athArambhikyAdi kriyANAM parasparamalpabahutvamAha-'eyAsi NaM bhaMte AraMbhiyANAM jAva micchAdasaNavattiyANa ya kayare kayarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA' hebhadanta ! etAsAM khalu ArammikINAM yAvat pArigrahikINAM mAyApratyayAnAm apratyAkhyAnakriyANAM mithyAdarzanapratyayAnAzca Azaya yaha hai ki dezabiratI paMcendriyatiryaca ko apratyAkhyAnakriyA nahIM hotI, anya ko hotI hai| magara mithyAdarzanapratyayA kriyA nahIM hotI hai, kyoMki mithyAdarzanapratyayA kriyA ke sadbhAva meM mithyAdarzana virati nahIM ho sakatI aura jo mithyAdarzana se rahita hotA hai, use mithyAdarzana pratyayA kriyA ho nahIM sktii| mithyAdarzanazalya se virata manuSya ko AraMbhikI Adi kriyAe~ usI prakAra samajhanI cAhie jaisI samuccaya jIva ke viSaya meM kahI gaI hai| mithyAdarzanazalya se virata vAnavyantara, jyotiSka aura baimAnika ko AraMbhi kI Adi kriyAe~ nAraka ke samAna samajhanI caahie| _AraMbhikI Adi kriyAoM ke alpabahutva ke viSaya meM gautamasvAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! ina AraMbhikI, pArigrahikI, mAyApratyayA, apratyAkhyAnapratyayA aura mithyAdarzanapratyayA kriyAoM meM kauna kisakI apekSA alpa, bahuta, tulya yA bIjAone thAya che, paNa mithyAdarzana pratyayA kiyA thatI nathI, kemake mithyAdarzana pratyayA kriyAnA bhAvamAM miyAdarzana virati nathI thaI zakatI ane je mithyAdarzanathI rahita hoya che, temane mithyAdarzana pratyayA kithA nathI thaI zakatI. mithyAdarzana zalyathI virata manuSyane AraMbhikI Adi kriyAo eja prakAre samajavI joIe jevI samuccaya jIyunA viSayamAM kahelI che, mithyAdarzana zalyathI virata vAnantara, jyotika, ane vaimAnikane AraMbhikI Adi kriyAo nArakanA samAna samajavI joIe. AraMbhikI AdI kriyAonA alpa bahatvanA viSayamAM gautamasvAmI prazna kare che he bhagavan! A AraMbhikI, pArigrahikI, mAyaoNpratyayA apratyAkhyAna pratyayA ane mithyA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #169 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 156 prajJApanAsUtre kriyANAM madhye katarAH katarAbhyo'lpA vA bahukA vA tulyA vA vizeSAdhikA vA bhavanti! bhagavAnAha-'goyamA!' he gautama ! 'savvatthAvAo micchAdasaNavattiyAo kiriyAo' sarvastAkA mithyAdarzanapratyayAH kriyA bhavanti mithyAdRSTInAmeva tatsattvAt, tAbhyaH 'apaccakkhANakiriyAo visesAhiyAo' apratyAkhyAnakriyA vizeSAdhikA bhavanti aviratasamyagdRSTInAM mithyAdRSTInAM ca sadbhAvAt, tAbhyo'pi-'pAriggahiyAo visesAhiyAo' pArigrahikAH kriyA vizeSAdhikA bhavanti dezaviratAnAM mithyAdRSTInAm aviratasamyagdRSTInAzca sadbhAvAt tAbhyo'pi-'AraMbhiyAo kiriyAo visesAhiyAo' ArambhikyaH kriyA vizeSAdhikA bhavanti pramattasaMyatAnAM pUrvoktAnAzca satvAt tAbhyo'pi-'mAyAvattiyAo visesAhiyAo' mAyApratyayAH kriyA vizeSAdhikA bhavanti apramattasaMyatAnAmapi tadbhAvAt iti-paNNavaNAe bApIsaimaM payaM samattaM' prajJApanAyAM dvAviMzatitamaM kriyApadaM samAptam // 22 // // sU 9 // 23 trayoviMzatitamaM karmaprakRtipadam-adhikAradvAragAthAmUlam-'kaipagaDI 1, kahabaMdhai 2, kaihi vi ThANehiM baMdhae jIyo 3 / kaivedeiya payaDI 4, aNubhAvo kaiviho kassa 5 // 1 // vizeSAdhika hai? zrI bhagavAn-he gautama ! saba se kama mithyAdarzanapratyayA kriyAe~ haiN| ve kevala mithyAdRSTi jIvoM ko hI hotI hai| unakI apekSA apratyAkhyAna kriyAe~ vizeSAdhika hai, kyoMki ve avirata samyagdRSTi aura mithyAdRSTi donoM ko hotI haiN| unase pArigrahikI kriyAe~ vizeSAdhika hai, kyoMki ve mithyAdRSTi, aviratasamyagdRSTi aura dezavirata jIvoM ko hotI haiN| AraMbhikI kriyAe~ unase bhI vizeSAdhika hai kyoMki pramattasaMyatoM meM bhI unakA sadbhAva rahatA hai| mAyApratyayA kriyAe~ unase bhI vizeSAdhika haiM, kyoMki apramattasaMyato meM bhI unakA sadbhAva hotA hai / // sU 9 // bAIsavAM pada samApta // 22 // darzana pratyayA kriyAomAM keNa konI apekSA e, alpa, ghaNA, tulya agara vizeSAdhika che? zrI bhagavAna-he gautama! badhAthI thoDI mithyAdarzana pratyayA kriyAo che. teo kevaLa miyAdRSTI jIvone ja thAya che. temanI apekSAe apratyAkhyAna kriyAo vizeSAdhika che, kemake te avirata samyagdaSTI ane mithyAdiSTa banene thAya che. temanAthI pArigrahikI kriyAo vizeSAdhika che, kemake teo miyAdaSTI, avirata samyagdaSTI ane dezavirata chone thAya che. AraMbhikI kriyAo temanAthI paNa vizeSAdhika che, kemake pramatta saMyatomAM paNa temane sadbhAva rahe che. mAyApratyayA kriyAo temanAthI paNa vizeSAdhika che, kemake apramatta saMyatAmAM paNa temane sadbhAva hoya che. bAvIsamuM pada samApta ma zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #170 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 sU. 1 karmabandhAdhikAranirUpaNam chAyA-katiprakRtayaH 1 kathaM banAti 2 katibhiH sthAno bandhako jIyaH kati vedayate ca prakRtI: 4 anubhAvaH katividhaH kasya 5 // 1 // TIkA--pUrvasmin dvAviMzatitame kriyApade nArakAdi gatipariNAmena pariNatajIvAnAM prANAtipAtAdi kriyAvizeSaH prarUpitaH, samprati trayoviMzatitame karmaprakRtipade karmabandhAdi pariNAmavizeSa prarUpayitumadhikAra dvAragAthAmAha-'kaipagaDI 1 kahabaMdhai 2 kaihivi ThANehiM baMdhae jIvo 3, ityAdi pUrvoktAnusAramavaseyam // 1 // kati karmaprakRtayo bhavantI tyAdirItyA prathama dvAram 1 evaM kathaM kena prakAreNa tAH prakRtI vo badhnAtIti dvitIyaM dvAram 2 tadanantara katibhiH sthAnai karmaprakRti teIsavAM karmaprakRti pad prAraMbha adhikAra dvAra gAthA zabdArtha :- (kaipagaDI) prakRtiyAM kitanI hai ? (kahabaMdhai) kisa prakAra baMdhatI haiM ? (kahahi vi ThANehi baMdhae jIvo?) jIpa kitane sthAnoM se bAMdhatA hai ? (kai vedei ya pagaDI ?) kitanI prakRtiyAM vedatA hai ? (aNubhAgo kaiviho kassa ?) kisakA kitane prakAra kA anubhAva hotA haiM ? // 1 // ___TIkArtha :- vAIsaveM pada meM kriyA nAmaka pada meM nAraka Adi gatipariNAmoMmeM pariNata jIvoM kI prANAtipAta Adi kriyAoM kA nirUpaNa kiyA gyaa| ____ isa teIsaveM karmaprakRti pada meM karmabandha pariNAma kI prarUpaNA karane ke liye adhikAra dvAra gAthA kA kathana kiyA gayA hai-- (1) karmaprakRtiyAM kitanI hai ? ityAdi nirUpaNa karanevAlA prathama dvAra / (2) jIva kamaprakRtiyoM ko kisa prakAra bAMdhatA hai ? yaha dusarA dvAra hai| (3) kitaneka sthAnoM se jIva karmabandhaka hotA hai ? yaha tIsarA dvAra hai| tevIsamA karmaprakRti padane prAraMbha adhikAra dvAra gAthA zahA:- (kai pagaDI) prakRtiyo kI che ? (kaha badhai) zate apAya ? (kaihi vi ThANehiM badhae jIvo ?) 04 32 / sthAnAthA mAMdhe cha? (kai vedaiya pagaDI?) TakSI prati. yona yehe che? (aNubhAgo kaiviho kassa?) nA DeTA prAranA manumA hAya cha ? // u TIkAI- bAvIsamAM kriyAnAmaka padamAM nAraka Adi gati pariNAma pariNuta nI prANAtipAta Adi kriyAonuM nirUpaNa karAyuM che. A tevIsamAM karmaprakRti padamAM karmabandha pariNAmanI prarUpaNA karavA ne mATe adhikAra dvAragAthAnuM kathana karAyuM che (1) pratiyo sI cha ? pratyAhi 354 42nA prathama vA che. (2) jIva kamaprakRtine kevI rIte bAMdhe che? ebIjuM dvAra che. (3) keTalA sthAnethI chava karma bandhaka thAya che? e trIjI dvAra che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #171 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 158 prajJApanAsUtre bandhako jIvo bhavatIti tRtIyadvAraprarUpaNam 3 tataH katikarmaprakRtI vedayate iticaturthadvAraprarUpaNam 4 tadanantaraM kasya karmaNaH katibidho'numAvaH sAmarthyamiti paJcamadvAraprarUpaNama 5 // 1 // karmaprakRti bhedavaktavyatA mUlam-"kai NaM bhaMte ! kammapagaDIo paNNattAo? goyamA aTTaH kammapagaDIopaNNattAo, taMjahA-NANAvaraNijjaM 1, daMsaNAvaraNijjaM 2, vedaNijjaM 3, mohaNijjaM 4, AuyaM 5, nAma 6, goyaM 7. aMtarAiyaM 8. neraiyANaM bhaMte ! kai kammapagaDIo paNNattAo? goyamA ! evaM ceva, evaM jAva vemANiyANaM" ||suu. 1 // chAyA--kati khalu bhadanta ! karmaprakRtayaH prajJaptAH ? gautama ! aSTau karmaprakRtayaH prajJaptAH tadyathA-jJAnAvaraNIyam 1 darzanAvaraNIyam 2 vedanIyam 3 mohanIyam 4 AyuSyam 5 nAma 6 gotram 7 antarAyam 8 nairayikANAM bhadanta ! kati karmaprakRtayaH (4) kitanI karmaprakRtiyoM kA vedana karatA hai ? yaha cauthA dvAra hai / tatpazcAt kisa karma kA anubhAga kitane prakAra kA hai, yaha pAMcavAM dvAra hai // 1 // karmaprakRtiyoM ke bheda zabdArtha :-(kai NaM bhaMte kammapagaDIo SaNNatAo?) he bhagavan ! karmaprakRtiyAM kitanI kahIM hai ? (goyamA ! aTTakammapagaDIo paNNattAo) he gautama ! ATha karmaprakRtiyAM kahI haiM (taM jahA) ve isa prakAra (NANAvaraNijja) jJAnAvaraNIya (daMsaNAvaraNija) darzanAvaraNIya (veyaNijja) vedanIya (mohaNijja) mohanIya (Auya) AyuSka (nAma) nAma (goyaM) gotra (aMtarAiyaM) antarAya / (neraiyANaM bhaMte ! kai kammapagaDIo paNNattAo?) he bhagavan ! nArakoM kI karmaprakRtiyAM kitanI kahI hai ? (goyamA ! evaM ceva) he gautama isI prakAra (evaM jAva (4) keTalI karma prakRtinuM vadana kare che? e ethuM dvAra che. tatpazcAta kayA karmanA anubhAga keTalA prakAranA che, e pAMcamuM dvAra che. 1 karma prakRtiyonA bheda samhA:- (kai Na bhate ! kammapagaDIoM paNNattAo ?) jagavana! 4 pratiyoTasI hI cha ? (gAyamA! aTha kammapagaDIo paNNattAo) he gautama ! 48 bha pratiyohI cha (ta jahA) tamo mAre (NANAvaraNija) jJAnAvarazIya (dasaNAvaraNijja) zanAvaraNIya (vayaNijja) yahanIya (mohaNija) mAinIya (AuyaM) mAyu (nAma) nAma (gAya) gotra (aMtarAiya) antarAya (neraiyANa mate ! kai kammapagaDIo paNattAo?) isApan! nAhInI pratiyoeel hI cha ? (goyamA ! evaM ceva) he gautama! megA 3 (evaM jAva vemANiyANa) me 13 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #172 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 sU. 1 karmaprakRtibhedanirUpaNam prajJaptA ? gautama ! evaJcaiva, evaM yAvad vaimAnikAnAm ||sv. 1 // TIkA-atha prathama karmaprakRtyadhikAradvAra prarUpayitumAha-'kai NaM bhaMte ! kamma. pagaDIo paNNatAA? 'he bhadanta! kati khalu karmaprakRtayaH prajJaptAH? yadyapi pUrva kriyApade karmaprakRtibhedanirUpaNasya kRtatvena punaratra tadbhedanirUpaNa nocitaM tathApi vizeSapratipAdanArthatvAnna punaruktam , tathAhi pUrva jJAnAvaraNIyAdhaSTa karma badhnataH katibhiH kriyAbhiryoge bhavatItyasyoktatvena kriyAyAzca prANAtipAtahetutayA prANAtipAtazca bAhyajJAnAvaraNIyAdikarmavandhakAraNatayA pratipAditaH karmabandhazca kAryatayA pratipAditaH, prakRte tu jJAnAvaraNIyAdi karma evAntaraM karmabandhakAraNatayA pratipAdyamiti bhAvaH, bhagavAnAha-goyamA' ! he gautama ! 'aTTakammapagaDIo paNNattAo' aSTau karmaprakRtayaH prajJaptAH, tAeva pradarzayati-taM jahA-NANAvaraNijja 1.' tadyathA-jJAnAvaraNIyam 1. vemANiyANaM) isI prakAra pAvat vaimAnikoM kI // 1 // TIkArtha :- aba sarvaprathama karmaprakRti adhikAra kI prarUpaNA karane ke lie kahate haiMzrI gautamasvAmI-he bhagavan ! karma prakRtiyAM kitanI kahI hai ? yadyapi isase pUrva kriyApada meM karma prakRtiyA~ ke bhedoM kA kathana kiyA gayA hai, ataeva punaH yahA~ unake bhedoM kA nirUpaNa karanA Avazyaka nahIM thA, tathApi unakI vizeSatA kA yahAM pratipAdana kiyA jAyagA, ataeva punarukti nahIM samajhanI cAhie ! pahale yaha batalAyA gayA thA ki jJAnAvaraNa Adi karma bAMdhate hue jIva ko kitanI karmaprakRtiyoM ke sAtha yoga hotA hai ? kriyA prANAtipAta kA kAraNa hai aura prANAtipAta jJAnAvaraNIya Adi karmoM ke bandha kA bAhya kAraNa kahA gayA hai / karma bandha usakA kArya hai / prakRta meM jJAnAvaraNIya Adi kama hI Antarika karma bandha ke kAraNa ke rUpa meM pratipAdya hai| zrI bhagavAn-he gautama ! karma prakRtiyAM ATha kahI haiN| ye isa prakAra haiM-(1) yAvat vaimAnikanI che TIkArtha - have sarva prathama karmaprakRti adhikAranI prarUpaNA karavAne vAste kahe che zrI gautamasvAmI-karma prakRti keTalI kahI che? yadyapi AnAthI pahelAM kriyApadamAM karmaprakRtinA bhedonuM kathana karAyuM che, tethI ja punaHahI temanA bhedanuM nirUpaNa karavuM Avazyaka nathI, chatAM paNa temanI vizeSatAnuM ahIM pratipAdana karAze, tethI punarUkti na samajavI joIe. pahelAM e batAvyuM hatuM ke jJAnAvaraNa Adi karma bAMdhatA jIvane keTalI karmaprakRti jenI sAthe vega thAya che ? kriyA prANAtipAtanuM kAraNa che ane prANAtipAta jJAnAvaraNIya Adi karmonA baMdhanuM bAikAraNa kaheluM che. karmabandha tenuM kArya che. prakRtimAM jJAnAvaraNIya Adi karmaja Atarika karma bandhanA rUpamAM pratipAdya che. zrI bhagavAna gautama ! bha'pratiyo 18 hI cha, ta mA cha-(1) jJAnApara zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #173 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 160 prajJApanAsUtre 'daMsaNAvara NijjaM' darzanAvaraNIyam 2, 'veyaNijja' 3' vedanIyam 3, 'mohaNijjaM 4 ' mohanIyam 4, 'AuyaM 5' AyuSyam 5, 'nArma 6' nAma 6, 'goyaM 7' gotram 7, 'aMtarAiya' 8' antarAyam 8, tatra jJAyate - vastu paricchidyate aneneti jJAnam - sAmAnyavizeSAtmaka vastuno vizeSamahaNarUpo bodhaH Avriyate- AcchAdyate aneneti AvaraNIyaM jJAnasyAvaraNIya jJAnAvaraNIyam dRzyate aneneti darzanam - samAnyavizeSAtmaka vastunaH sAmAnyagrahaNAtmako bodhaH tathAcoktam- 'jaM sAmAnnaggahaNa bhAvANaM neya ka AgAraM ! avisesiUNa atthedaMsaNamiha buccae samae' // 1 // yat sAmAnyagrahaNaM bhAvAnAM naiva kutvA''kAram ! arthAnavizeSyadarzanamityucyate samaye // 1 // tasya - darzanasyAvaraNIyaM darzanAvaraNIyam. evameva vedyate yad AhlAdAdi rUpeNAnubhUyate tad vedanIyam - sAtAsAtarUpaM karma evaM mohayati - AtmAnaM sadasadviveka rahitaM karotIti mAhanIyam, o - samantAd eti - bhavAd bhavAntara saMkramaNe vipAkodayaM prApnoti ityAyuH evameva nAmayati- gatyAdiparyAyAnubhava pratijIvaM pravaNapati iti jJAnAvaraNIya (2) darzanAvaraNIya (3) vedanIya (4) mohanIya (5) Ayu (6) nAma (7) gotra aura ( 8 ) antarAya / jisake dvArA sAmAnya vizeSAtmaka vastu kA vizeSa aMza grahaNa kiyA jAya vaha jJAna kahA jAtA hai| jo AvRtta arthAt AcchAdita kare vaha AvaraNIya, jJAna kA AcaraNIya jJAnAvaraNIya kahA jAtA hai| sAmAnya- - vizeSAtmaka vastu ke sAmAnya aMza ke grahaNa karanevAlA upayoga guNa darzana kahalAtA hai / kahA bhI hai- vizeSa ko grahaNa na karake jo kevala padArtha ke sAmAnya dharma ko grahaNa karatA hai, use jinAgama meM darzana kahA hai // 1 // 7 tathA jo AhRlAda Adi ke rUpa meM vedAjAya vaha vedanIya karma hai, jo sAtA aura asAtA ke rUpa hai| jo karma AtmA ko mUDha arthAt sat-asat ke viveka se zUnya banAtA hai, use mohanIya karma kahate haiN| jo karma jIva ko kisI bhava meM sthita rakhatA zIya (2) darzanAvaraNIya (3) behanIya ( 4 ) bhohanIya (4) Ayu (1) nAma (7) gotra ane (8) antarAya jenA dvArA sAmAnya vizeSAtmaka vastunA vizeSa aMza grahaNa karAya te jJAna kahevAya che. je AvRtta arthAt AcchAdita kare AvaraNIya jJAnanuM AvaraNIya jJAnAvaraNIya kahevAya che. sAmAnya vizeSAtmaka vastunA sAmAnya aMzane grahaNa karanArA upayogaguNa darzana kahevAya che. kahyuM paNa che vizeSane grahaNa na karatA je kevaLa padArthAMnA sAmAnya dharmAMne grahaNa kare tene jinAgamamAM darzona kahela che // 1 // tathA je AhlAda AdinA rUpamA jJAta thAya te vedanIya kama che, je sAtA tathA asAtanA rUpamAM che, je kama AtmAne mUDha arthAt asatanA vivekathI zUnya banAve che, tene mAhanIya kama kahe che. je ke jIvane koI bhavamAM sthita rAkhe che, te Ayu zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #174 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 sU. 1 karmaprakRtibhedanirUpaNam nAma, evaM gyate-zabdyate uccAvacaiH zabdairyat tat gotram-uccanIcakulotpattisvarUpaH paryAyavizeSaH, tadvipAkavedya karmApi gotramucyate kArya kAraNopacArAt, evameva antarA jIvasya dAnAdikasya ca madhye vyavadhAnApAdanAya eti-gacchatIti antarAya dAnAdika kartumudyatasya jIvasya vighAtakRdbhavatItyarthaH, gautamaH pRcchati-'neraiyANa bhaMte ! kai kammapagaDIo paNNattAbho ?' he bhadanta ! nairayikANAM khalu kati karmaprakRtayaH prajJaptAH ? bhagavAnAha- goyamA !' he gautama ! ' evaMceva' evaJcaiva-samucayanIvAnAmiva nairakANAmapi apTau karmaprakRtayaH prajJaptAH, 'evaM jAva vemANiyANa' evam-nerayikANAmiva yAvad-asurakumArAdidazabhavanapatInAM pRthivIkAyikAyekendriyANAM dvIndriya trIndriya caturindriya paJcandriyatiryagyonikamanuSyavAnavyantara jyotiSka vaimAnikAnAmapi aSTau karmaprakRtayaH prajJaptA iti bhAvaH / sU. 1 // hai, vaha Ayu karma kahalAtA hai| jo karma jIva meM gatipariNAma Adi utpanna karatA hai, vaha nAma karma haiM. jisake kAraNa jIva ucca-nIca kahA jAtA hai vaha gotrakarma kahA jAtA hai| isa kama ke udaya se jIba uccakula athavA nIcakula meM janma letA hai / kAraNa meM kArya kA upacAra se usakA vipAka vedya karma bhI gotra kahalAtA hai| jo karma jIva ke aura dAnAdi ke bIca meM vyavadhAna DAlane ke lie AtA hai, vaha antarAya hai| yaha karmadAnAdi karane ke lie udyata jIva ke lie vighna upasthita karatA hai| zrI gautamasvAmI-he bhagavan nArakoM ko kitanI karmaprakRtiyAM kahI hai ? zrI bhagavAn-he gautama! isI prakAra, arthAt samuccaya rUpa meM jo ATha karmaprakRtiyAM kahI hai, ve hI nArakoM kI samajhanA cAhie | aura nArakoM ke hI samAna asurakumAra Adi daza bhavanapatiyoM, pRthvIkAyika Adi ekendriyoM, dvIndriyoM, trIndriyoM, caturindriyoM aura paMcendriya tiryacoM, manuSyoM vAnavyantaroM-jyotiSkoM aura vaimAniko kI bhI ATha karmaprakRtiyAM hI samajhanI caahie| // sU. 1 // karma kahevAya che. je karma chavamAM gati pariNAma Adi utpanna kare che, te nAmakarma che, jenA kAraNe jIva uccanIca kahevAya che te getra kama kahevAya che. te karmanA udayathI jIva Ucca kula athavA nAca kULamAM janma le che. kAraNamAM kAryonA upacArathI tenI vedyakama paNa gotra kahevAya che. je kama jIvana tathA dAnAdinA vacamAM vyavadhAna nAkhavA te mATe Ave che. te aMtarAya che e karma dAnAdi karavAne udyata thayelA jIvana mATe vina upasthita kare che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! nArakenI keTalI kama prakRti kahI che? zrI bhagavAna-he gautama! e ja prakAre, arthAta samuccaya rUpamAM je ATha karma prakRti kahI che, te ja nArakanI asurakura Adi daza bhavanapati, pRthvIkAyika Adi ekendriya, kIndri, trIndri, caturindri ane paMcendriya tiryaMce, manuSyo, vAvyantara, tiSka ane vaimAnikonI paNa ATha karmaprakRtija samajavI joIe. | su. 1 | 21 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #175 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 162 prajJApanAstre karmavandhaprakAravaktavyatA mUlam-"kai NaM bhaMte! jIve aTTakammapagaDIo baMdhai ? goyamA ! NANAvaraNijassa kammassa udaeNaM darisaNAvaraNija kammaM Niyacchai, daMsaNAvaraNijasa kammassa udaeNaM daMsaNamohaNija kambhaNiyacchai, dasaNamohaNijassa kammassa udaeNaM minchattaM niyacchai, micchattaNaM udieNaM goyamA ! evaM khalu jIvo aTTakammapagaDIo baMdhai ? goyamA ! evaM ceva, evaM jAva vemANie, kahaNaM bhaMte ! jIvA aTTakammapagaDIA baMdha ti gAyamA! evaMceva, jAva vemANiyA" // sU. 2 // ___ chAyA--kathaM khalu bhadanta ! jIvo'STakarmaprakRtIbaMdhnAti ? gautama! jJAnAvaraNIyasva karmaNa udayena darzanAvaraNIya karma nirgacchati, darzanAvaraNIyasya karmaNa udayena darza namohanIyaM karma nirgacchati, darzanamohanIyasya karmaNa udayena mithyAtva nirgacchati, mithyAtvena uditena gautama ! evaM khalu jIyaH aSTau karmaprakRtIbadhnAti, kathaM khalu bhadanta ! nairayikaH aSTau karmaprakRtIbaMdhnAti ? gautama ! evaJcaiva, evaM yAvad karma bandha prakAra zabdArtha :- (kahaM NaM bhaMte ! jIve aTTakammapagaDIo baMdhai?) he bhagavan ! jIva ATha karma prakRtiyoM ko kisa prakAra bAMdhatA hai ? (goyamA! NANAvaraNijjassa kammassa udaeNaM) he gautama ! jJAnAvaraNIya karma ke udaya se (darisaNAvaraNijja kamma niyacchai) darzanAvaraNIya karma ko prApta karatA hai (dasaNAvaraNijjassa kammassa udaeNaM) darzanAvaraNIya karma ke udaya se (dasaNamohaNijja kammaNiyacchai) darzanamohanIya karma ko prApta karatA hai (daMsaNamohaNijjassa kammassa udaeNaM) darzanamohanIya karma ke udaya se (micchat niyacchai) mithyAtvako prApta karatA hai, (micchatte NaM udaeNaM) mithyAtva ke udita hone se (goyamA) he gautama! (eva) isa prakAra (khalu) nizcaya (jIvo) jIva (aTThakammapagaDIo baMdhai) ATha karma prakRtiyoM ko bAMdhatA hai| karma bandha prakAra zahA:- (kahaNa bhaMte ! jIve aDha kammapagaDIo baMdhai ?) bhagavan ! 75 mA ma pratiyAne yA prajare madhe cha ? (goyamA ! NANAvaraNIjassa kammassa udaeNa) he gautama ! jJAnA. paraNIya bhanA yathA (darisaNAvaraNija kamma niyacchai) zanAparaNIya bhane prApta recha (dasaNAvaraNijjassa kammassa udaeNaM) 6zanA24Iya bhanA yathA (dasaNamohaNijja kammaM Niyacchai) zana mAhanIya bhane prAta 42 cha (dasaNamohaNijassa kammassa udaeNa) nibhAinIya bhanA yathA (micchatta niyacchai bhiyApa prApta 42 cha. (micchateNa udaeNa) mithyAtyane 5 thapAthA (goyamA) gItama! (eva) se prAre (khalu) nizcaya (jIvo) 71 (aTTakammapagaDIo badhai) zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #176 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 sU. 2 karmabandhaprakAranirUpaNam vaimAnikaH, kathaM khalu bhadanta ! jIvAH aSTau karma prakRtIbaMdhananti gautama ! evaMcaiva yAvad vaimAnikAH // sU. 2 // ____TIkA--atha kena prakAreNa karma prakRtIbaMdhAtIti dvitIyadvAra prarUpayitumAha-'kaha NaM bhaMte ! jo ve aTThakammapagaDIo baMdhai ?' he bhadanta ! katham-kayA rItyA khalu jIyaH aSTau karmaprakRtIbaMdhAti ? bhagavAnAha- goyamA !' he gautama ! 'NANAvaraNijjassa kamma ssa udaeNaM darisaNAvaraNijja kammaM NiyacchaI' jJAnAvaraNIyasya karmaNa udayena darzanAvaraNIya karma nigacchati-nizcayena gacchati udaya prApnoti tathAcotkarSAvastha jJAnAvaraNIya karma udayenAnubhavan darzanAvaraNIya karma udayena vedayate, tadanantaram'dasaNAvaraNijjassa kammassa udaeNaM dasaNamohaNijja kammaNiyacchaI' darzanAvaraNIya (kahaM NaM bhaMte ! neraie aTTakammapagaDIo baMdhai ?) he bhagavan ! nAraka ATha karmaprakRtiyoM ko kaise bAMdhatA haiM? (goyamA! evaM ceva) he gautama ! isI prakAra (evaM jAva vemANie) isI prakAra vaimAnika tk| (kahaM NaM bhaMte! jIvA aTThakapagaDIo baMdhati?) he bhagavan ! jIva ATha karma prakRtiyAM kisa prakAra bAMdhate haiM? (goyamA! evaM ceva) he gautama ! isI prakAra (jAva vemANiyA) yAvat vaimaanik| TIkArtha :- jIva kisa prakAra karma prakRtiyoM kA bandha karatA hai, yaha dUsarA dvAra prarUpita kiyA jAtA haiM zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! jIva kisa prakAra ATha karma prakRtiyoM kA baMdha karatA hai ? _zrI bhagavAn-he gautama ! jJAnAvaraNIya karma ke udaya se jIva nizcaya se darzanAvaraNIya karma ko prApta karatA hai, arthAt jaba jJAnAvaraNoya karma kA utkRSTa udaya hotA hai, taba jIva darzanAvaraNIya karma ko udaya se bedatA hai / darzanAvaraNIya karma ke ATha karma prakRtine bAMdhe che (kahaM Na bhaMte ! neraie a8 kammapagaDIo baMdhai ?) he bhagavan! nA24 4 4bha prakRtiyAna vI zata madhe cha ? (goyamA! evaM ceva) gautama ! merA 52 (evaM jAva vemANie) me prakAre dvimAnika sudhI (kaha Na bhaMte jIvA aDha kammapagaDIo baMdhaMti ?) hama 1 13 bha pratiyo ve mAre gadhe cha ? (goyamA! evaM ceva) he gautama! me re (jAva vemANiyA) yAvat paimAna TIkArya - jIva kevA prakAre karma prakRtine bandha kare che, e mATe bIju dvAra prarUpita karAya che zrI gautamasvAmI-he bhagavana! jIva kevA prakAre ATha karma prakRtine baMdha kare che ? zrI bhagavAna-he gautama jJAnAvaraNIya karmanA udayathI jIva nizcaye darzanAvaraNIya karmane prApta kare che, athAt jyAre jJAnAvaraNIya karmane utkRSTa udaya thAya che, tyAre jIva darzanA varaNIya karmane udayathI vede che. darzanAvaraNIya karmanA udayathI darzana mehanIya karmane prApta zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #177 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre sya karmaNa udayena darza namohanIya karma nirgacchati-nizcayena avazya prApnoti, vipAkAvasthodayena pratipadyate ityarthaH 'dasaNamohaNijjassa kammassa udaeNaM micchattaM niyacchai' darzanamohanIyasya karmaNa udayena mithyAtvaM nirgacchati-nizcayenAvazya prApnoti, tattvam atattvarUpeNa, atattvaM tattvarUpeNa adhyavasyatItyarthaH tadanantaram-'micchattaNaM udieNaM goyamA ! evaM khalu jIbo aTThakammapagaDIo baMdhaI' he gautama ! mithyAtvena pUrvoktasvarUpeNa uditena-udayaM prAptena mithyAtvodayenetyarthaH evam-pUrvoktarItyA khalu prAyeNajIvaH aSTau karmaprakRtI banAti, khalu padena prAyo vRttiH sUcitA, tena kazcit samyagdRSTirapi aSTau karma prakRtI baMdhAti, kevala kazcit sUkSmasaMparAyAdine banAyapi, tathA ca pUrva karma pariNAma sAmarthyAd uttarakarma saMbhavati yathA bIjAdaGkarapatranAlAdiH tathA coktam-'jIvapariNAmaheu kammattA puggalA pariNamaMti / puggala kammanimittaM jIvo vi taheva pariNamaI // 1 // iti, udaya se darzanamohanIya karma ko prApta karatA hai, arthAt jise darzanAvaraNIya karma kA udaya hotA hai, use darzanamohanIya karma kA udaya ho jAtA haiN| darzanamohanIya karma ke udaya se mithyAtva ko prApta karatA hai, arthAt atattva kA tattva ke rUpa meM aura tattva kA atattva ke rUpa meM zraddhAna karatA hai| tadanantara mithyAtva ke udaya se jIva ATha karmaprakRtiyoM kA bandha karatA hai| __yahA~ 'khalu' isa pada se prAyaH, kA artha sUcita kiyA gayA hai / ataeva Azaya yaha nikalatA hai ki koI-koI samyagdRSTi bhI ATha karmaprakRtiyoM kA baMdha karatA hai, kevala sUkSma sampajJaya saMyata Adi ko bandha nahIM karate haiN| isa prakAra pUrva karma pariNAma se agale karmoM kA bandha hotA hai, jaise bIja se aMkura patra, nAla Adi kI utpatti hotI hai| kahA bhI hai- 'jIva ke pariNAmoM ke kAraNa (karmavargaNA ke) pudgala kama rUpa meM pariNata hote haiM aura una karma pudgaloM ke kAraNa jIva kA usI prakAra kA pariNamana ho jAtA hai| kare che, arthAt jene darzanAvaraNIya karmane udaya thAya che, tene darzana mehanIya karmane udaya thaI jAya che, darzana mehanIya karmanA udayathI mithyAtvane prApta kare che, arthAt atatvano tatvanA rUpamAM ane tattvane atatvanA rUpamAM le che, tadanantara mithyAtvanA udayathI jIva ATha kama prakRtiyAnA bandha kare che. ahIM vivuM) e padathI prAyaH no artha sUcita karAya che. tethI ja Azaya e nIkaLe che ke kaI kaI samyagdaSTi paNa ATha karma prakRtine bandha kare che, kevala sUkrama saMparAya saMyata Adija babdha nathI karatA, e prakAre pUrva karmanA pariNAmathI AgalA karmone babdha thAya che, jema bIjathI aMkura patra, nAla AdinI utpatti thAya che. kahyuM paNa che-jIvanA pariNAmenA kAraNe karma vargaNa pudgala karma rUpamAM pariNata thAya che ane te karma pudgalenA kAraNe jIvanuM e zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #178 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 sU. 2 karmabandhaprakAranirUpaNam 165 athoktamevArtha caturvizatidaNDa kakrameNa prarUpayitumAha-'kahaM NaM bhaMte ! neraie aDhakammapagaDIo baMdhai ?' he bhadanta ! kathaM khalu-kena prakAreNa nairayikaH aSTau karmaprakRtI baghnAti ? bhagavAnAha-'goyamA! evaM ceba' he gautama ! evaJcaiva-samuccayajIvoktarItyaiva nairayiko'pi jJAnAvaraNIyasya karmaNa udayena darzanAvaraNIya karma nirgacchati darzanAvaraNIyasya karmaNa udayena darzanamohanIya karma nirgacchati, darzanamohanIyasya karmaNa udayena mithyAtva nirgacchati, mithyatvodayena ca nairayika: aSTau karmaprakRtI banAti, evaMjAba vemANie' evam-nairayikoktarItyA yAvad-asurakumArAdi bhavanapatiH pRthiyIkAyikAyekendriya dvIndriya trIndriya caturindriyapaJcandriyatiryagyonika manuSyavAnavyantarajyotiSka vaimAnikazcApi jJAnAvaraNIyakarmodayena darzanAvaraNIya karma nirgacchati, darzanAvaraNIya karmodayena darzanamohanIya karma nirgacchati, darzanamohanIya karmodayena mithyAtvaM nirgacchati, mithyAtvodayenASTau karma prakRtIbaMdhAti / aba yahI bAta cauvIsa daMDakoM ke krama se kahate haiM zrI gautamasvAmI - he bhagavan ! nAraka ATha karmaprakRtiyoM ko kisa prakAra se bAMdhatA hai ? zrI bhagavAn-he gautama ! isI prakAra, arthAt samuccaya jIva kI taraha nairayika bhI jJAnAvaraNIya karma ke udaya se darzanAvaraNIya karma ko prApta karatA hai, darzanAvaraNIya karma ke udaya se darzanamohanIya karma ko prApta karatA hai, darzanamohanIya karma ke udaya se mithyAtva ko prApta hotA hai, aura mithyAtva ke udaya se nAraka jIya ATha karmaprakRtiyoM kA bandha karatA hai| isI prakAra asurakumAra Adi bhavanapati pRthvIkAyika Adi ekendriya, dvIndriya, trIndriya, caturindriya, paMcendriya tiyaMca, manuSya, vAnavyantara jyotiSko aura vaimAnika bhI jJAnAvaraNIya karma ke udaya se darzanAvaraNIya karma ko prApta karate haiM, darzanAvaraNIya ke udaya se darzanamohanIya ko aura darzanamohanIya prakArathI pariNamana thaI jAya che. have eja vAta vIsa daMDakanA kamathI kahe che zrI gautamasvAmI-he bhagavana! nAraka ATha karma prakRtine kayA prakAre bAMdhe che? zrI bhagavAna-he gautama! eja prakAre, arthAt samuccaya jIvanI jema narayika paNa jJAnAvaraNIya karmanA udayathI darzanAvaraNIya karmane prApta kare che, darzanAvaraNIya karmanA udayathI darzanamohanIya karmane prApta kare che, darzanamehanIya karmanA udayathI mithyAyane prApta kare che, ane mithyAtvanA udayathI nAraka jIva ATha karma prakRti no bandha kare che eja prakAre asurakumAra Adi bhavanapati, pRthvIkAyika Adi ekendriya, dvIndriya, trIndriya caturindriya, paMcendriya tiryaca, manuSya, vAnavyantara, tika ane vaimAnika paNa jJAnAvaraNIya karmanA udayathI dazanAvaraNIya karmane prApta kare che. darzanAvaraNIyanA udayathI darzana mehanIyane ane darzananehanIyanA udayathI mithyAtvane prApta thAya che ane mithyAtvanA udayathI ATha prakR zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #179 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUce atha bahutvamadhikRtya nairayikAdInAM karmaprakRtibandhakatvamAha-'kahaM gaM bhaMte ! jIvA aTTakammapagaDIo baMdhati?' he bhadanta katha khalu-kena prakAreNa jIvA: aSTau karmaprakRtI dhanti ? bhagavAnAha-'goyamA ! evaM ceva jAva vemANiyA' he gautama ! ekacaivapUrvoktasamuccayajIvoktarItyaiva jIvA jJAnAvaraNIyakarmodayena darzanAvaraNIya karma nirgacchanti, darzanAvaraNIyakoMdayena darzanamohanIya karma nirgacchanti, darza namohanIyakarmodayena mithyAtvaM prApnuvanti, mithyAtvodayenASTau karma prakRtI baghnanti, evaM rItyA yAvad-nairayikAH asurakumAranAgakumArAdibhavanapatayaH pRthivIkAyikAyekendriyA dvIndriyatrIndriyacaturindriyAH paJcendriyatiyagyonikA manuSyA vAnavyantarA jyotiSkA vaimAnikAcApi jJAnAvaraNIyakarmodayena darzanAvaraNIyaM karma viziSTodayApanamAsAdayanti, darzanAvaraNIyakarmodayena darzanamohanIyaM karma prApnuvanti, darza namohanIya ke udaya se mithyAtva ko prApta hote haiM aura mithyAtva ke udaya se ATha prakRtiyAM bAMdhate haiN| aba bahutva kI apekSA karake nAraka AdikoM ke karma prakRti baMdha kA kathana karate haiM zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! bahuta jIva kisa prakAra ATha karmaprakRtiyoM kA bandha karate haiM ? zrI bhagavAn-he gautama ! isI prakAra vaimAnikoM taka samajhanA cAhie ! arthAt samuccaya rUpa se ekatva kI vivakSA karake jo vaktavyatA kahI hai, usI ke anusAra aneka jIva bhI jJAnAbaraNIya karma ke udaya se darzanAvaraNIya karma ko prApta karate haiM, darzanAvaraNIya karma ke udaya se darzanamohanIya karma ko prApta karate haiM, darzanamohanIya karma ke udaya se mithyAtva ko prApta karate haiM aura mithyAtva ke udaya se ATha karmaprakRtiyoM kA baMdha karate haiM / isI prakArana ArakoM, amurakumAra Adi bhavanapatiyoM, pRthvIkAyika Adi ekendriyoM,vikalendriyoM,paMcenTriya tiryaco, manuSyo vAnavyantaroM, jyotiSkoM aura vaimAnikoM ke viSaya meM bhI kahanA cAhie, arthAt ve bhI jJAnAvaraNIya ke udaya se darzanAvaraNIya tine bAMdhe che. have bahatvanI apekSAe karIne nAraka AdikanA karmaprakRti bandhanuM kathana kare che zrI gautamasvAmI- he bhagavana ghaNuM jIva kayA prakAre ATha kama prakRtino bandha kare che? zrI bhagavAna-he gautama ! eja prakAre vaimAnike sudhI samajavuM joIe. arthAta samu. ya rUpathI ekavanI vivakSA karIne je vakatavyatA kahI che, tenA anusAra aneka jIva paNa jJAnAvaraNIya karmanA udayathI darzanAvaraNIya karmane prApta kare che, dazanAvaraNIyanA udayathI darzana mehanIya karmane prApta kare che, dazanAmenIya karmanA udayathI mithyAtvane prApta kare che ane mithyAtvanA udayathI ATha karma prakRtine bandha kare che. e ja prakAre nArake asurakumAra Adi bhavanapati, pRthvIkAyika Adi ekendri, vikale. picandra tiyA, manuSya, vAnavya tiSka ane vaimAnikanA viSa yamAM paNa kahevuM joIe, arthAta teo paNa jJAnAvaraNIyanA udayathI darzanAvaraNayane, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #180 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 sU. 2 karmaprakRtibandhadvAranirUpaNam karmodayena mithyAtvamAsAdayanti, mithyAtvodayena aSTau karmaprakRti baghnanti, itibhAvaH / iti dvitIyaM dvAraM samAptam / / sU -2 // tRtIya karmaprakRtibandhadvAravaktavyatA mUlam-"jIve NaM bhaMte ! NANAvaraNi kammaM kaihiM ThANehi baMdhai ? goyamA ! dohi ThANehi, taM jahA-rAgeNa ya doseNa ya, rAge duvihe paNNatte, taMjahA-mAyA ya lobhe ya, dose duvihe paNNate, taM jahA-kohe ya,mANe ya iccetehiM cauhi ThANehiM pirito viggahiehiM evaM khalu jIve NANAvaraNija kamma baMdhai, evaM neraie jAva vemANie,jIvA NaM bhaMte ! NANAvaraNija kamma kahi ThANehiM baMdhati ? goyamA ! dohiM ThANehiM evaM ceva, evaM neraiyA jAva vemANiyA. evaM daMsaNAvaraNijaM jAva aMtarAija, evaM ee egattapohattiyA solasadaMDagA" ||suu. 3 // __chAyA-jIvaH khalu bhadanta ! jJAnAvaraNIyaM karma katibhiH sthAne baMdhAti ? gautama ! dvAbhyAM sthAnAbhyAm , tadyathA-rAgeNa ca dveSeNa ca, rAgo dvividhaH prajJaptaH, tadyathA-mAyA ca lomazra, dveSo dvividhaH prajJaptaH, tadyathA-krodhazca mAnazca, ityetaizcako, darzanAvaraNIya ke udaya se darzanamohako, darzanamohake udaya se mithyAtva ko aura mithyAtva ke udaya se ATha karmaprakRtiyoM kA bandha karate haiM / dvitIya dvArapUrNa / / karmaprakRti bandhadvAra zabdArtha :- (jIce NaM bhaMte ! NANAvaraNijja kamma kAhiM ThANehiM baMdhaDa ?) he bhagavan ! jIva jJAnAvaraNIya karma ko kitane sthAnoM arthAt kAraNoM se bAMdhatA hai? goyamA ! dohiM ThANehiM) he gautama ! do sthAnoM se (taM jahA-rAgeNa ya doseNa ya) rAga se aura dveSa se (rAge duvihe paNNatte, taM jahA) rAga do prakAra kA kahA hai yathA (mAyA ya lobhe ya) mAyA aura lobha (dose duvihe paNNatte) dveSa do prakAra kA kahA hai (taM jahA) vaha isa prakAra (kohe ya mANe ya ) krodha aura mAna (iccete hi cauhiM darzanAvaraNIyanA udayathI darzana mehane, darzanamohanA udayathI mithyAtvane mithyAtvanA udayathI ATha karma prakRtine badhuM kare che. karmaprakRti bandha dvArA zahAtha:-(jIve Na bhAte NANAvaraNija kamma kaihiM ThANehi baMdhai ?) bhagavan ! jJAnA524Aya bhanaTA sthAnI arthAta 2NAthI mAMdha? (goyamA dohi ThANehiM) igautama! mesthAnAthI (tajahA-rAgeNa ya doseNa ya) gathI anadeSathI (rAge duvihe paNNatta ta jahA) same 12 // yA cha, ma (mAyA ya lobhe ya) bhAyA bhane sAna (dose duvihe paNNate) dveSa me prAranA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #181 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 168 prajJApanAsUtre tubhiH sthaaniiyopguhitaiH evaM khalu jIvo jJAnAvaraNIya karma banAti, evaM nairayikoyAvad vaimAnikaH, jIvAH khalu bhadanta ! jJAnAvaraNIya karma katibhiH sthAna bananti ? gautama ! dvAbhyAM sthAnAbhyAm , evaJcaiva, evaM nairayikA yAvad vaimAnikAH, evaM darzanAvaraNIyaM yAvad antarAyam . evamete ekatvapRthaktvakAH SoDaza dnnddkaaH||suu.3||| ___TIkA--atha katibhiH sthAnai karmaprakRtI banAtIti tRtIyaM dvaraM prarUpayitumAha'jIveNaM bhaMte ! NANAvaraNijja kammaM kaihiM ThANehiM badhai ?' he bhadanta ! jIvaH khalu jJAnAvaraNIyaM karma katibhiH sthAna banAti ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'dohiM ThANehi' dvAbhyAM sthAnAbhyAM jIvoM jJAnAvaraNIya karma badhAti, tadeva sthAnadvayaThANehiM) ina cAra sthAnoM se (viritovaggahiehiM) jIva ke vorya se upArjita (evaM khalu jIve) isa prakAra nizcaya se jIva ( NANAvaraNijja kamma baMdhai ) jJAnAvaraNIya karma ko bAMdhatA hai (evaM neraie jAva vemANie) isI prakAra nAraka yAvat vaimAnika / (jIvA NaM bhaMte ! NANAvaraNijja kamma kaihiM ThANehiM baMdhati ?) he bhagavan ! jIya jJAnAvaraNIya karma ko kitane kAraNoM se bAMdhatA hai ?) (goyamA! dohiM ThANehiM) hegautama ! do kAraNoM se (evaM ceba) isI prakAra (evaM neraiyA jAva vemANiyA) isI prakAra nAraka yAvat vaimAnika (evaM dasaNAvaraNija jAva aMtarAiyaM) isI prakAra darzanAvaraNIya yAvat antarAya karma ko (evaM ee egatta pohattiyA solasa daMDagA) isa prakAra ye ekatva evaM bahutva kI vivakSA se solaha daMDaka hote haiM) ___TIkArtha- kitane kAraNoM se karmaprakRtiyoM kA bandha hotA hai, isa tIsare dvAra kI prarUpaNA kI jAtI hai zrI gautamasvAmI- he bhagavan ! jIva kitane kAraNoM se jJAnAvaraNIya karma kA bandha karatA haiM ? __zrI bhagavAn-he gautama! do kAraNoM se jIva jJAnAvaraNIya karma kA bandha karatA hai| hA cha (ta jahA) te sA re (koheya mANeya) ogha ana bhAna (iccetehi cauhi ThANehi) mAyA2 sthAnAthI (viratAvaggahiehiM) apanA pAyathI pAti (eva khalu jIve) se prAraM nizcayathI 05 (NANAvaraNija kamma baMdhai) jJAnAvaraNIya bhane mAMdhe cha (evaM neraie jAva vemANie) me re nA24 temana vaimAni (jIvANa bhate NANAvaraNijja kamma kaivihauM ThANehiM badhaMti ?) he bhagavan ! 01 jJAnAvaraNIya bhana / raNathI mAMdhe cha ? (goyamA ! dohi ThANehi) gautama ! me 4thI (vaM ceva) me 2 (evaM neraiyA jAva vemANiyA) me // 2 nA tamA vaimAni (evaMdasaNAvaraNijja jAva aMtarAiya) me re zanAya29vIya yAvat santAya bhane (evaM ee pagattapohattiyA solasa daMDagA) se prAre sAmadhA satyamatvanI vipakSAthI soyAya. TIkAtha-keTalA kAraNathI karma prakRtino bandha thAya che AtrIjA dvAranI prarUpaNAkarAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana! jIva keTalA kAraNethI jJAnAvaraNIya karma bandha kare che? zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #182 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 sU. 3 karmaprakRtibandhadvAranirUpaNam mAha-'taM jahA-rAgeNa ya doseNa ya' tadyathA-rAgeNa ca dveSeNa ca, tatra prItyAtmako rAgaH, aprItyAtmako dveSo'vaseyaH, tatrApi 'rAge duvihe paNNatte' rAgo dvividhaH prajJaptaH, 'taM jahA-mAyA ya lobhe ya' tadyathA-mAyA ca lobhazca, etayorapi mAyAlobhayoH prItyAtmakatvAta , 'dose vihe paNNatte' dveSo dvividhaHprajJaptaH 'taM jahA-kohe ya mANe ya' tadyathAkrodhazca mAnazca, tatra krodho'grItilakSaNaH prasiddha eva, mAnazcApi paraguNAsahiSNu svarUpasvAdaprItilakSaNa eva, tasmAdaprItilakSaNatvAt-krodhamAnau dvAvapi dveSapadavyapadezyo bhavataH prakRtamupasaMharannAha-'iccetehiM cauhi ThANehiM viritovaggahiehiM evaM khalu jIve gANAvaraNijja kamma baMdhai' ityetaiH pUrvoktaizcaturbhiH sthAnaH vIryopaguhita jIvavIryopArjitai kviiyopsthaapit rityarthaH evaM khalu rItyA jIvo jJAnAvaraNIyaM karma banAti ima mevArtha nairayikAdicaturviMzatidaNDakakrameNa prarUpayitumAha-evaM neraie jAva vemANie' evam-samuccayajIvoktarItyA nairayiko yAvad-asurakumArAdi paJcaviMzati ve do kAraNa isa prakAra haiM-rAga aura dveSa / prItirUpa jo ho vaha rAga aura aprItirUpa jo ho, vaha dveSa kahA jAtA hai ! rAga bhI do prakAra kA hai, yathA mAyA aura lobha, kyoMki mAyA aura lobha donoM protyAtmaka haiM / dveSa do prakAra kA kahA gayA hai, yathA -krodha aura mAna / aprItirUpa krodha prasiddha hI hai| mAna bhI dUsaroM ke guNoM ke prati asahiSNutA rUpa hotA hai, ataeva vaha bhI aprItirUpa hI hai / isa prakAra krodha aura mAna donoM aprItirUpa hone ke kAraNa dveSa kahalAte haiN| upasaMhAra karate hue kahate haiM-isa prakAra jIva ke vIrya se upArjita pUrvokta kAraNoM se jIva jJAnAvaraNIya karma kA bandha karatA hai| isI viSaya kA nAraka Adi cauvIsa daMDakoM ke krama se pratipAdana karate haiM samuccaya jIva ke samAna nAraka, asurakumAra Adi bhavanapati, pRthvIkAyika Adi ekendriya, vikalendriya tiryaca paMcendriya, manuSya, vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika zrI bhagavAna-he gautama! be kAraNothI chava jJAnAvaraNIya karmane baMdha kare che. te be kAraNe A prakAre che-rAga ane dveSa prIti rUpa je hoya te rAga ane aprIti rUpa je hoya te dveSa kahevAya che. rAga paNa be prakAranA kahyA che, jemake mAyA ane lobha, kemake mAyA ane lebha bane prItyAtmaka che. Sa be prakArano kahyo che kodha ane mAna aprItirUpa kodha prasiddhaja che, mAna paNa bIjAnA guNonI tarapha asahiSNutAvALuM hoya che. tethI ja te paNa aprIti rUpaja che. e prakAre kodha ane mAna e bane aprIti hovAnA kAraNe dveSa kahevAya che, upasaMhAra karatA kahe che-e prakAre jIvanA vIryathI upArjita pUrvokta kAraNe thI jIva jJAnAvaNIya karmane bandha kare che A viSayanA nAraka Adi covIsa daMDakone kamathI pratipAdana kare che samuccaya jIvanI samAna nAraka, asurakumAra Adi bhavanapati, pRthvIkAyika Adi ekendriya, vikale. 22 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #183 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 170 prajJApanAsUtre vanapati: pRthivIkAyikAdyekendriyo vikalendriyaH paJcandriyatiryagyoniko manuSyo vAnavyantaro jyotiSko vaimAnikazcApi mAyAlobhakrodhamAnarUpaizcaturbhiH sthAnairjJAnAbaraNIyaM karma nAti, ityevaM rItyA ekatvena prarUpaNaM vidhAya samprati - bahutvena prarUpayitumAha - ' jIvANaM bhaMte ! NANAvaraNijjaM kammaM karahiM ThANehiM baMdhaMti ?" he bhadanta ! jIvAH khala jJAnAvaraNIyaM karma katibhiH sthAne bananti ? bhagavAnAha - 'goyamA !" he gautama! 'dohi ThANehiM evaM ceva' dvAbhyAM sthAnAbhyAm - rAgadveSAbhyAm evaJcabapUrvoktarItyaiva mAyAlobhakrodhamAnaizcaturbhiH sthAnaiH vIryopaguhitaiH jIvAH jJAnAvaraNIyaM karma nti, 'evaM neraiyA jAva vemANiyA' evam samuccayajIvA iva nairayikAH yAvadasurakumArAdi bhavanapatayaH pRthivIkAyikA kendriyAH dvIndriya trIndriyacaturindriyAH paJcendriya tiryagyonikA manuSyA vAvyantarA jyotiSkA vaimAnikAcApi mAyAlobhakrodhamAnarUpaizcaturbhiH sthAnaiH jJAnAvaraNIyaM karma' badhnanti ' evaM daMsaNAvaraNijja' jAva aMtarA - ijja' evam - jJAnAvaraNIyoktarItyA darzanAvaraNIyaM yAvat vedanIya mohanIyam AyuSya' nAma gotram antarAya kama mAyAlobhakrodhamAnarUpaicaturbhiH sthAnaH vIryopaguhitaiH bhI rAga aura dveSa se arthAt mAyA, lobha, krodha aura mAna se jJAnAvaraNIya kama kA bandha karate haiM / isa prakAra ekavacana se prarUpaNA karake aba vahI tathya bahuvacana se kahate haiMzrI gautamasvAmI - he bhagavan ! bahuta jIva kitane kAraNoM se jJAnAvaraNIya karma kA bandha karate haiM ? zrI bhagavAn - he gautama! do kAraNoM se pUrvavat arthAt mAyA, lobha, krodha aura mAna, ina cAra se jo jIva ke vIrya se prApta hote haiM, ve jIva jJAnAvaraNIya karma kA baMdha karate haiM / samuccaya jIvoM kI taraha nArakoM yAvat asurakumAra Adi bhavanapatiyoM, pRthvI kAyika Adi ekendriyoM, dvIndriyoM trIndriyoM, caturindrayoM, tiryaca paMcendriyoM, manuSyoM, vAnavyantaroM, jyotiSkoM aura vaimAnikoM ke bhI ukta cAra kAraNoM se hI jJAnAvaraNIya karma kA baMdha hotA hai / isI prakAra darzanAvaraNIya, vedanIya, mohanIya, Ayu, nAma, ndriya, tiya ca paMcendriya, manuSya vAnabhyantara, caiAtiSka ane vaimAnika paNa rAga ane dveSathI arthAt mAyA, leAbha, ane mAnathI jJAnAvaraNIya kA anya kare che. e rIte eka vacanathI prarUpaNA karIne have teMja bahuvacanathI kahe che zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! bahu jIva keTalA kAraNAthI jJAnAvaraNIya katA bandha kare che? zrI bhagavAna-he gautama! e kAraNeAthI pUrvavat, arthAt, mAyA lebha krodha ane mAna A cArathI je bhavanA vIryathI prApta thAya che, jIvA jJAnAvaraNIya katA bandha kare che. samucyajIvAnI jema nArako yAvat asurakumAra nAgakumAra Adi bhavanapatiyA, pRthvIkAyika Ahi meDendriyo dvIndriyo, trIndriyo, yaturindriyA, tiryaya payendriyo, manuSyo, paanvyantarA, jyAtiSkA ane vaimAnikAne paNa ukta cAra kAraNeAthIja jJAnAvaraNIya karmanA zrI prajJApanA sUtra : 5 , Page #184 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyodhinI TIkA pada 23 sU. 4 karmaprakRtibandhadvAnirUpaNam jIvAdayo vaimAnikAntA ekatva bahutvaviziSTAH santo banAnta, ityatidizannAha-evaM ee egattapohattiyA solasadaMDagA' evam-pUrvoktarItyA ete-uparyuktA ekatvapRthaktvakAH sarva saMmelanena SoDaza daNDakA avase yAH, jJAnAvaraNIyAdhaSTavidhakarmaNAmekatvabahusvAbhyAM SoDaza daNDakA bhavantIti tRtIyaM dvAraM samAptam / / sU. 3 / / caturthadvAravaktavyatA mUlam-"jIve NaM bhaMte! NANAvaraNija kamma vedei ? goyamA ! atthegaie vedei, atthegaie no veei, neraieNaM bhaMte ! NANAvaraNijaM kamma vedei ? goyamA ! niyamA vedei, evaM jAva vemANie, NavaraM maNUse jahA jIve, jIvANaM bhaMte! NANAvaraNija kammaM vedeti? goyamA! vaMde ti evaM ceva, evaM jAva vemANiyA, evaM jahA-NANAvaraNijjatahA daMsaNA varaNijja mohaNijjaM aMtarAiyaM ca, vemANijjAunAmagottAI evaM ceva, navaraM maNUse vi niyamA vedei, evaM ee egattapohittiyA solasadaMDagA / / sU. 4 // chAyA-jIvaH khalu bhadanta ! jJAnAvaraNIyaM karma vedayate ? gautama ! antyeko vedayate, anyako no vedayate, nAyikaH khalu bhadanta ! jJAnAvaraNIya karma vedayate ? gotra aura anta rAya karma kA bandha bhI mAyA, lobha, krodha aura mAna se hI kahanA caahie| ekavacana aura bahuvacana, dAnoM prakAra se isI prakAra samajhanA cAhie / ekavacana aura vahuvacana ko lekara AThoM karmaprakRtiyoM ke saba milAkara solaha daMDaka hote haiM / yaha tIsarA dvAra samApta huA hai / sU. 3 / / tRtIya dvAra samApta catutha dvAra vaktavyatA zabdArtha - (jIve NaM bhaMte ! NANAvaraNijja kammaM vedei ?) he bhagavan ! kyA jIva jJAnAvaraNIya karma ko vedatA hai ? (goyamA ! atthegaie veei atthegaie no veei) baMdha thAya che. e ja prakAre darzanAvaraNIya, vedanIya mohanIya, Ayu, nAma, gotra ane antarAya karmane badhu paNa mAyA, lebha, kodha ane mAnathI ja kahevuM joIe. ekavacana ane bahuvacana, banne prakAre eja rIte samajavuM joIe. ekavacana ane bahuvacanane laIne AThekama prakRtiyonA badhA maLIne soLa daMDaka thAya che. sU. 3yA. trIjuM dvAra samApta thayuM che. caturtho dvAra vaktavyatA zahAtha--(jIveNa bhate / NANAvaraNijja kamma veei) bhagavan ! zu05 jJAnAvarAya zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #185 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 172 prajJApanAsUtre gautama ! niyamAd vedayate, evaM yAvad vaimAnikaH, navaraM manuSyo yathA jIvaH, jIvAH khalu bhadanta ! jJAnAvaraNIyaM karma vedayante ? gautama ! vedayante evaJcaiva, evaM yAvad baimAnikAH, evaM yathA jJAnAvaraNIyaM tathA darzanAvaraNIyaM mohanIyam antarAiyaJca, vedanIyAyurnAmagotrANi evaJcaiva navaraM manuSyo'pi niyamAd vedayate, evam ete ekatvapRthaktvakAH SoDazadaNDakAH / / sU. 4 // TIkA--atha 'kati karmaprakRtI rvedayate' iti caturthadvAra prarUpayitumAha-'jIveNaM he gautama ! koI vedatA hai, koI nahIM vedatA hai / (neraieNaM bhaMte! NANAvaraNijja kammaM veei?) he bhagavan! kyA nAraka jJAnAvaraNIya karma ko vedatA hai? (goyamA! niyamA veei) he gautama niyama se vedatA hai (evaM jAva vemANie) isI prakAra yAvat vaimAnika (NavaraM mAse jahA jIve) vizeSa-manuSya kI vaktavyatA jIva ke samAna / (jIvA NaM bhaMte NANAvaraNijja kamma vedeti ?) he bhagavan ! kyA manuSya jJAnA. varaNIya karma kA vedana karate haiM ? (goyamA! vedeti) he gautama ! vedana karate haiM (evaM ceva) isI prakAra (evaM jAva vemANiyA) isI prakAra vaimAnikoM taka (evaM jahA NANAvaraNijna) isa prakAra jaise jJAnAvaraNIya (tahA daMsaNAvaraNijja) usI prakAra darzanAvaraNIya (mohaNijja) mohanIya (aMtarAiyaM ca) aura antarAya (veyaNijjAunAma goyAI evaM ceva) vedanIya-Ayu-nAma aura gotra karma isI prakAra (navaraM) vizeSa (maNUse vi niyamA veei)manuSya bhI niyama se vedatA hai (evaM) isa prakAra (ee) ye (egatta pohattiyA) ekavacana aura vahuvacana saMbaMdhI (solasa) solaha (daMDagA) daNDaka hote haiM / TIkArtha- jIva kitanI prakRtiyoM kA vedana karatA hai, isa cauthe dvAra kI prarUbhana he cha ? (goyamA ! atthegaie veei atthegaie no veei) he gautama ! yo cha, nathI vahA) (naraieNa bhate ! NANAvaraNijja kamma veei) mApana zunA24 sAnA124Iya bhane hecha ? (goyamA niyamA veei) gautama ! niyamathI vahecha (eva jAva vemANie) me ghare yAvat vaimAni (NavaraM maNUse jahA jIve) vizeSa-manuSyanI patavyatA chapanA samAna samAvI. (jIvANaM bhate NANAvaraNijja kamma vedeti ?) bhagavan ! zumanuSya jJAnAvaNIya bhanu vahana 42 cha ? (geAyamA ! vedeti) he gautama ! vehana re cha (evaM ceva) me ghare (evaM jAva vemANiyA) se sAre maani| sudhI (evaM jahA NANAvaraNijja) me renazAnA parIya (tahA dasaNAvaraNijja) se 4Are zanAvaraNIya (mohaNijja) bhADanIya (aMtarAiyaca) bhane satarAya (veyajijjAunAma goyAievaM ceva) yehanIya, Ayu, nAma bhane gotra bhI Are (navara) vizeSa (masevi niyamA veei) manuSya 5 / niyamathA behecha (eva) ye mAre (ee) mA (egattapohattiyA) meyayana bhane gaDyayana saMdhI) (selasa) saNa (daMDagA) 64 thAya che. TIkArya-jIva keTalI prakRtinuM vedana kahe che, A cethA dvAranI prarUpaNa karAya che zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #186 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabhaiyabodhinA TIkA pada 23 sU. 4 karmaprakRtibandhadvAranirUpaNam 173 bhaMte ! NANAvaraNijja kamma vedei ?' he bhadanta ! jIvaH khalu kiM jJAnAvaraNIyaM karma vedayate ? bhagavAnAha - 'goyamA! he gautama ! 'atthegaie vedei, atthegaie no vedeI' astyekakaH kazcijIvo jJAnAbaraNIyaM karma vedayate, astyekaka:-kazcijjIvo no vekayate tatra akSINaghAtikarmA jIvo vedayate, kSINaghAtikarmA jIvaH punoM vedayate ityarthaH. imamevArtha caturvi zatidaNDakakrameNa prarUpayitumAha-'neraieNaM bhaMte ! NANAvaraNijja kamma vedei !' he bhadanta ! nairayikaH khalu ki jJAnAvaraNIya karma vedayate ? bhagavAnA 'goyamA !' he gautama ! 'niyamA vedeI' niyamAta-niyamato'vazyaM nairathiko jJAnAvara - NIyaM karma vedayate 'evaM jAva vemANie, Navara maNUse jahA jIve' evam-nayikoktarItyA yAvata-amurakumArAdibhavanapatiH pRthivIkAyikAyekendriyo dvIndriyaslIndriyazcaturindriyaH paJcendriyatiryagyoniko vAnavyantaro jyotiSko vaimAnikazcApi niyamato'vazya jJAnAvaraNIyaM kama vedayate, kintu navaram-vizeSastu manuSyo yathA samuccayajIva: kazcit vedayate kazcinno vedayate tathA'vaseyaH, tathA ca manuSya vihAya zeSeSu sarveSvapi paNA kI jAtI hai__ zrI gautamasvAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! jIva kyA jJAnAvaraNIya prakRti kA vedana karatA hai ? zrI bhagavAn-he gautama ! koI-koI jIva vedana karatA hai, koI-koI nahIM vedana karatA / tAtparya yaha hai ki jisake ghAtika karmoM kA kSaya nahIM huA hai, vaha vedana karatA hai, jisane ghAtika karmoM kA kSaya kara DAlA hai, vaha jIba nahIM vedana karatA / cauvIsa daNDakoM ke krama se isI artha kI prarUpaNA kI jAtI haizrI gautamasvAmI-he bhagavan ! kyA nAraka jJAnAvaraNIya karma kA vedana karatA hai? zrI bhagavAn-he gautama nAraka jIva niyama se jJAnAvaraNIya karma kA vedana karatA hai / isI prakAra vaimAnika taka saba ke viSaya meM kaha lenA cAhie / vizeSatA yahI hai ki manuSya kA kathana samuccaya jIva ke samAna samajhanA caahie| zrI gautamasvAmI prazna kare che he bhagavana ! jIva jJAnAvaraNIya prakRtinuM pedana kare che? zrIbhagavAn he maitama ! kaI kaI jIva vedana kare che, ke keI nathI vedana karatA tAtparya e che ke jenA ghAtaka karmone kSaya nathI ke, te vedana kare che, jenA ghAtaka karmone kSaya karI nAkhe che, te jIva nathI vedana karatA. covIsa daMDakanA kumathI eja arthanI prarUpaNa karAya che-- zrIgautama svAmI--he bhagavan ! zuM naraka jJAnAvaraNIya karmanuM vedana kare che ? zrIbhagavAna -he gatama ! nArakajIva niyamathI jJAnAvaraNIya karmanuM vedana kare che. eja prakAre vaimAnika sudhI badhAnA viSayamAM kahevuM joIe. vizeSatA e ja che ke manuSyanuM kathana samuccaya jIvanI samAna samajavuM joIe. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #187 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre sthAneSu niyamato vedayate' iti vaktavyam , sarveSAmapi akSINaghAtikarmatvAt , manuSyastu kSINaghAtikarmA'pi upalabhyate ataH kazcit manuSyo jJAnAvaraNIya karma vedayate kazcinno vedayate iti bhAvaH, ityeva rItyA ekatvena prarUpya samprati bahutvamadhikRtya prarUpayitumAha-'jIvANaM bhaMte ! NANAvaraNijja kamma vedeti ?' he bhadanta ! jIvA: khalu kim jJAnAvaraNIyaM karma vedayante ? bhagabAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'vedeti evaM ceva' jIvA jJAnAvaraNIyaM kama vedayante, evaJcava-ekatvaviSayaka samuccaya jIvoktarItyaiva kecit vedayante kecino vedayante ityarthaH, 'evaM jAva vemANiyA' evam-samuccayajIvoktarItyaiva yAvat-nairayikA asurakumArAdi bhavanapatayaH pRthivIkAyikAyekendriyA dvIndriyAstrIndriyAzcaturindriyAH paJcendriyatiryagyonikA bAnavyantarAjyotiSkA vaimAnikAzca niyamato vedayante sarveSAmakSINaghAtikarmatvAt , manuSyAH punaH kecit vedayante, ____ tAtparya yaha hai ki jJAnAvaraNIya karma kA vedana koI-manuSya karatA hai, koI nahIM karatA, magara asurakumAra Adi bhavanapati, pRthvIkAyika Adi ekendriya, dvIndriya, trIndriya, caturindriya tiryaMca paMcendriya, vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika niyama se jJAnAvaraNIya karma kA vedana karatA hai / isakA kAraNa yaha hai ki manuSya jIva ke sivAya anya koI bhI jIva ghAti karmoM kA kSaya karane meM samartha nahIM hotA hai / manaSya ghAti karmoM kA kSaya karanevAlA bhI hotA hai, ataH koI jJAnAvaraNIya karma kA vedana nahIM bhI karatA hai| isa prakAra ekavacana dvArA prarUpaNA karake aba bahuvacana se prarUpaNA karate haiMzrI gautamasvAmI-he bhagavan ! kyA jIva jJAnAvaraNIya karma kA vedana karate haiM ? zrI bhagavAn-he gautama ! jIva jJAnAvaraNIya karma kA vedana karate haiM, arthAt ekavacana kI prarUpaNA meM kahai anumAra koI jIva jJAnAvaraNIya karma kA vedana karate haiM, koI nahIM karate / nAraka, asurakumAra, Adi bhabanapati, pRthvikAyika Adi ekendriya, dvIndriya, trIndriya,caturindriya, tiryaMca paMcendriya, vAnavyantara, jyotiSka, aura vaimAnika tAparya e che ke, jJAnAvaraNIya karmanuM vedana ke manuSya kare che, koI manuSya nathI karatA, paNa asurakumAra Adi bhavanapati, pRthvIkAyika Adi ekendriya, dvIndriya, trIndriya, caturindriya, tiryaya paMcendriya, vAnanyantara, jayotiSka ane vaimAnika niyamathI jJAnAvaraNIya kamanuM dAna kare che. tenuM kAraNa e che ke, manuSya jIvanA sivAya anya koI paNa jIva ghAti karmonA kSaya karavA vALA paNa hoya che, tethI ke jJAnAvaraNIya karmanuM vadana nathI paNa karatA. e prakAre ekavacana dvArA prarUpaNA karIne have bahuvacanathI prarUpaNa kare che. zrIgautamasvAmI-he bhagavan ! zuM jIva jJAnAvaraNIya karmanuM vedana kare che? zrIbhagavAna-he gautama ! jIva jJAnAvaraNIya karmanuM vedana kare che, arthAt ekavacananI prarUpaNAmAM kahyA anusAra koI jIva jJAnAvaraNIya karmanuM vadana kare che, koI nathI paNa zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #188 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 sU. 4 karmaprakRtibandhadvAranirUpaNam kecinnovedayante, keSAzcit manuSyANAM kSINaghAtikarmaNAmapi upalabhyamAnatvAt , ye tAvat kSINaghAtikarmANo manuSyA: santi te no vedayante, ye tu akSINaghAtikarmANaH santi te vedayante iti bhAvaH, 'evaM jahA NANAvaraNijja' tahA saNAvaraNijja mohaNijja aMtarAiyaM ca' evam-pUrvoktarItyA yathA jJAnAvaraNIya karma ekatvabahutvAbhyAM prarUpina tathA darzanAvaraNIya mohanIyam antarAyazcApi karma ekatvabahutvAbhyAM prarUpaNIyam kintu- veyaNi jAunAmagoyAiM evaM ceva, NavaraM maNUse viniyamA vedei' vedanIyAyurnAmagotrANi karmANi evazcaiva-pUrvasamuccayajIvapadoktarItyaiva jIvasamuccayapade bhajanIyAni-kecit jIvA vedayante kecinovedayante tatra siddhA no vedayante taditare ca vedayante ityarthaH, zeSAH puna rayikAdayo manuSyAzcApi niyamato vedayante ityabhiprAyeNAha-navaraM-vizeSastu manuSyo'pi niyamAta-niyamato vedayate AsaMsAracaramasamayamavazyamamISAmudayasaMbhavAt , sarvasaMkhyayA ca vedanabAre'pi ekatvabahutvAbhyAM SoDazaniyama se jJAnAvaraNIya karma kA vedana karate haiM / kyoMki ye saba ghAtika karmoM kA kSaya karane meM samartha nahIM hote / manuSya koI vedana karate haiM, koI nahIM vedana karate haiM, kyoMki koI-koI manuSya ghAti karmoM kA kSaya kara cukane vAle bhI hote haiM / jinhoMne ghAtiyA karmoM kA kSaya kara diyA hai, ve jJAnAvaraNIya karma kA vedana nahIM karate haiM aura jinake ghAtiyA karmoM kA kSaya nahIM huA hai, ve usakA vedana karate haiN| isI prakAra darzanAvaraNIya, mohanIya aura antarAya ke viSaya meM ekavacana aura bahuvacana ko lekara kathana karanA cAhie / kintu vedanIya, Ayu, nAma aura gotra karmoM ke saMbaMdha meM kucha bhinnatA hai / unheM manuSya bhI niyama se vedatA hai. kyoMki ye cAra bhaghAtiyA karma manuSya meM bhI caudahaveM guNasthAna ke anta taka, bane rahate haiM aura unakA vedana bhI hotA rahatA hai / samuccaya jIva yA jIvoM ke viSaya meM yahI kahanA cAhie ki ina vedanIya, Ayu, karatA, nAraka, asurakumAra Adibhavanapati, pRthvIkAyika Adi ekendriya, dvAdriya, trIndriya, caturindriya, tiryaMca paMcendriya vAnantara, jatiSTha, ane vaimAnika niyamathI jJAnAvaraNaya karmanuM vedana kare che. kemake A badhA ghAtika kamenA kSaya karavAmAM samartha nathI thatA, manuSya kaI vedana kare che keI nathI vedana karatA kemake, kaI ke manuSya ghAtikane kSaya karI rahelA paNa hoya che. jeNe ghAtiyA karmone kSaya karyo che teo jJAnAvaraNIya karmanuM vedana nathI karatA ane jeone ghAtiyA kamene kSaya nathI thaye, teo temanuM vedana kare che. eja prakAre darzanAvaraNIya mehanIya ane antarAyanI bAbatamAM ekavacana ane bahavacanane laIne kathana karavuM joIe. paNa vedanIya, Ayu, nAma ane gotra karmonA sambandhamAM kAMIka bhinnatA che. temane manuSya paNa niyame karIne vede che, kema ke A cAra aSAtiyA kama manuSyane paNa cIdamAM guNasthAnanA anta sudhI, lAgI rahe che ane temanuM vedana paNa thayA kare che. samuccayajIva agara jIvonA viSayamAM eja kahevuM joIe ke A vedanIya, Ayu zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #189 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtro daNDakA bhavantItyAha-evaM ee egattapohattiyA solasadaMDagA' evam-pUrvottarItyA ete pUrvapradarzitA ekatvapRthaktvakA:-ekatvabahutvaviSayakAH SoDaza daNDakA bhavanti jJAnAvaraNIyAdi karmaNAmaSTavidhatvena teSAm ekatvabahutvAbhyAM dviguNitatve SoDazabhedA bhavantIti bhAvaH / / sU. 4 // paJcamadvAravaktavyatA mUlama-"NANAvaraNijassa NaM bhaMte ! kammasma jIveNaM baddhasma puTassa baddhaphAsapuTusama saMciyassa ciyassa uvacipassa AvAgapattassa vivAgapattassa phalapattassa jIveNaM kayassa jIveNaM nivvattiyasta jIveNaM pariNAmiyassa sayaM vA udiNNassa pareNa vA udIriyassa tadubhaeNa vA udIrijamANassa gati pappa ThiiM pappa bhavaM pappa poggalaM pappa poggalapariNAma pappa kaivihe aNubhAve paNNatte ? goyamA! NANAvaraNijassa NaM kammasta jIveNaM baddhassa jAva poggalapariNAmaM pappa dasa vihe aNubhAve paNNatte, taM jahA-sottAvaraNe soyaviNNANAvaraNe nettAvaraNe netaviNNANAvaraNe ghANAvaraNe ghANaviNNANAvaraNe rasAvaraNe rasaviNNANAvaraNe phAsAvaraNe phAsaviNNANAvaraNe, jaM vedei poggalaM vA poggale vA poggalapariNAmaMvA vosasA vA poggalANaM pariNAmaM tesi vA udaeNaM jANiyavvaM Na jANai jANiukAme Na jANai jANittA vi na jANai, ucchannaNANo yAvibhavai NANAvaraNijarasa kammassa udaeNaM, esa NaM goyamA ! NANAvaraNijje kamme, esa NaM goyamA ! NANAvaraNijassa kammassa jove NaM baddhasmajAva poggalapariNAmaM pappa dasavihe aNubhAve paNNatte, darisaNAvaraNijassa NaM bhaMte! kammassa jove NaM baddhassa jAva poggalaAdi aghAtiyA karmoM ko koI jIva vedatA hai, koI nahIM vedatA, arthAt saMsArI jIva vedana karate haiM, mukta jIva nahIM vedana karate haiN| isa prakAra jJAnAvaraNIya Adi ATha karmoM ko lekara ekavacana aura bahuvacana se kula milAkara solaha daMDaka hote haiM / / sU. 4 // Adi aghAtiyA karmone koI jIva vede che, koI nathI vedanA arthAt saMsArIjIva vedana kare che, mukta jIva nathI vadana karatA. e prakAre jJAnAvaraNIya Adi ATha karmone ekavacana mane mayayanathI usa meNavatA saNa 6 thAya che. sU. 4 // zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #190 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 sU. 5 karmaprakRtibandhadvAranirUpaNam pariNAmaM pappa ivihe aNubhAve paNNatte ! goyamA ! darisaNAvaraNijassa kammarasa jIveNaM baddhassa jAva poggalapariNAmaM pappa Navavihe aNubhAve paNNatte, taM jahA -- NiddA, NiddA NiddA, payalA, payalA payalA, thIddhI cakkhudaMsaNAvaraNe, acakkhudaMsaNAvaraNe, ohidaMsaNAvaraNe, kevala saNAvaraNe, jaM vedei poggalaM vA poggale vA poggalapariNamaM vA, vIsasA vA poggalANaM pariNAma tersivA udaraNaM pAsiyavvaM Na pAsa, pAsikAme viNapAsai, pAsittA viSa pAsai, ucchaSNadaMsaNI yAvi bhava. darisaNAvaraNajassa kammassa udaeNaM, esa NaM goyamA ! darisaNAvara Nijje kamme, esa NaM goyamA ! darisaNAvara Nijjassa kammassa jIveNaM baddhassa jAva poggala pariNAmaM pappa Navavihe aNubhAve paNNatte " // sU 5 // chAyA - jJAnAvaraNIsya khalu bhadanta ! karmaNo jIvena baddhasya spRSTasya baddhasparzaspRSTasya saJcitasya citasya upacitasya ApAkaprAptAsya vipAkaprAptasya phalaprAptasya udayaprAptasya jIvana kRtasya jIvena nirvartitasya jIvena pariNAmitasya svayaM vA udIrNasya pareNa vA udIritasya tadubhayena vA udIryamANasya gatiM prApya sthitiprApya paMcama dvAra vaktavyatA ( NANAvara Nijjassa NaM bhaMte ! kammassa) he bhagavan ! jJAnAvaraNIya karma kA (jIve) jIva ke dvArA (baddhassa) bAMdhe hue kA ( puTThessa) spRSTa kiye kA ( baddhaphAsapurUsa) bAMdhe aura sparza se spRSTa kiye kA ( saMciyassa) saMcita kiye kA ( ciyarasa) cita kiye kA ( uvaciyassa) upacita kiye kA ( AvAgapattassa) kiMcit pAka ko prApta (vivAgapattassa) vipAka ko prApta ( phalapattassa) phala ko prApta (udayapattassa ) udaya ko prApta (jIveNaM kayassa) jIva ke dvArA kRta (jIveNa nivvattiyassa) jIva ke dvArA utpAdita (jIveNaM pariNAmiyassa) jIva ke dvArA pariNAmita (sayaM vA udiSNassa) svayaM hI udaya ko prApta (pareNa vA udirIyassa) athavA dUsare dvArA udIraNA pAMcamA dvAranI vaktavyatA zabdArtha - (NANAvaraNI jjassa NaM bhaMte ! kammassa) he bhagavan ! jJAnAvarAzI bhenA (jIveNa ) lavanA dvArA (baddhassa) maddha thayesanA (puThThassa) spRSTa thayesanA ( baddhaphAsapuTThessa) jAMghelA ne sparzarthI spRSTa rekhAnA (saMciyassa) saMcita uralAnA (ciyassa) thitAresAnA ( uvaciyassa) upasthita lAnA (AvAgapattassa) pAune prApta (vivAgapattassa) vipAune prApta (phalapattassa) iNane prApta ( udayapattassa) adhyane prApta ( jIveNa kayassa ) va dvArA ta ( jIveNa nivattiyassa ) 4 dvArA utpAdita ( jIveNa pariNAmiyassa ) lavanA dvArA pariNAmita ( sayaMvA udiSNassa ) svayabhana 23 zabdArtha : 177 --. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #191 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 178 prajJApanAsUtre bhavaM prApya pudgalaM prApya pugdalapariNAma prApya katividho'nubhAvaH prajJaptaH ? gautama ! jJAnAvaraNIyasya khalu karmaNo jIvena baddhasya yAvat pudgalapariNAma prApya dazavidho'nubhAvaH prajJaptaH, tadyathA-zrotrAvaraNaM 1, zrotravijJAnAvaraNaM 2, netrAvaraNaM 3. netravijJAnAvaraNam 4, dhANAvaraNaM 5, dhANavijJAnAvaraNaM 6, rasAvaraNaM 7, rasavijJAnAvaraNaM 8, sparzAvaraNam 9, sparzavijJAnAvaraNam 10 ya vedayate pudgalaM vA pudgalAna vA pudgalapariNAma vA visrasayA vA pudgalAnAM pariNAma teSAM vA udayena jJAtavyaM na jAnAti prApta (tadubhaeNa vA udIrijjamANassa) athavA donoM dvArA udIrita (gatiM pappa) gati ko prApta karake (Thiti pappa) sthitiko prApta karake (bhavaM pappa) bhavako prApta karake (poggalaM pappa) pudgala ko prApta karake (poggalapariNAmaM pappa) pudgala pariNAma ko prApta karake (kaivihe) kitane prakAra kA (aNubhAve) phala (paNNatte) kahA hai ? (goyamA!) he gautama! (NANA varaNijjassaNa kammassa)jJAnAvaraNIya karmakA (jI veNaM baddhassa) jIva ke dvArA bAMdhe hue kA (jAva) yAvat (poggalapariNAmaM pappa) pudgala pariNAma ko prApta karake (dasavihe aNubhAve paNNatte) dasa prakAra kA anubhAva kahA hai| (taM jahA) vaha isa prakAra hai (soyAvaraNe) zrotrAvaraNa (soviNNANAvaraNe) zrotra vijJAnAvaraNa (nettAvaraNe) netra kA AvaraNa (nettaviNNANAvaraNe) netra vijJAnAvaraNa (ghANAvaraNe) ghrANAvaraNa (ghANaviNNANAvaraNe) ghrANa vijJAnAvaraNa (rasAvaraNe) rasendriya kA AvaraNa (rasaviNNANAvaraNe) rasa vijJAnAvaraNa (phAsAvaraNe) sparza indriya kA AvaraNa (phAsa viNNANAvaraNe) sparza vijJAnAvaraNa (ja) jo (veei) vedatA hai (poggalaM vA) pudgala ko (poggale vA) yA pudgaloM ko (poggala pariNAmaM vA) yA pudgala pariNAma ko (vIsasA vA) athavA svabhAva se (poggalANaM pariNAma) pudagaloM ke pariNAma ko adhyane prApta (pareNa vA udiriyassa) athavA mIlanA 6 // 2 // mhii29|| prApta (tadubhaeNa vA udirijamANassa) athavA manne dvArA ahIrIta (gati pappa gatine prApta 42rIne (peggila pappa) pugatane prApta zana (poggalapariNAma pappa) pula pariNAma prApta zana (kaivihe) 321 ranA (aNubhAve) 3 (paNNatte) he cha ? (goyamA) ! gautama ! (NANAvaraNijjassa Na kammassa) jJAnA 129jIya manA (jIveNabaddhassa) sana dvArA mAghelAna (jAva) yAvat (poggalapariNAma pappa ) pugata pariNAma prApta zana (dasavihe aNubhAve pANate) 6 // prA2nA manulA yA . (taM jahA) te 2 cha (sAyAvaraNe) zretrA1295 (sAya viNNANAvaraNe ) zrotra vijJAnA 126 (nettAvaraNe) netranumAva2 (neviNNANAvaraNe) netra vijJAnAvaraNa (ghANAvaraNe) chAyA pA (ghANaviNNANAvaraNe) dhaa| vijJAnAvara (rasAvaraNe) 2sandriyanu mAya29 ( rasaviNNANA varaNe) 2sa pijnyaanaapr| (phAsAvaraNe) 25za drynubhaavH| (phAsaviNNANAvaraNe) 250 vijJAnA526(ja) me (veei) veheche (poggalavA) purana (pAgalevA) mA pugatAna (pAgalapariNAmaM vA) ayA pusa pariNAmane (vIsasA vA) athavA svamAthI (peggilANaM pariNAma) zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #192 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 sU. 5 karmaprakRtibandhadvAranirUpaNam jJAtu kAmo na jAnAti jJAtvA'pi na jAnAni ucchannajJAnI cApi bhavati, jJAnAvaraNIyasya karmaNa udayena, etat khalu gautama! jJAnAvaraNIyaM karma, eSa khalu gautama ! jJAnAvaraNIyasya karmaNo jIvena baddhasya yAvat pudgalapariNAmaM prApya dazavidho'nubhAvaH prajJaptaH, darzanAvaraNIyasya khalu bhadanta ! karmaNo jIvena baddhasya yAvat pudgala pariNAma prApya katividho'nubhAvaH prajJaptaH ? gautama ! darzanAvaraNIyasya karmaNo jIvena baddhasya yAvat pudgalapariNAma prApya navavidho'nubhAvaH prajJaptaH, tadyathA-nidrA 1 nidrA nidrA 2 (tesiM vA udaeNaM) unake udaya se (jANiyavyaM Na jANaI) jAnane yogya ko nahIM jAnatA hai (jANiukAme Na jANai) jAnane kA icchuka hokara bhI nahIM jAnatA (jANittA vi Na jANai) jAnakara bhI nahIM jAnatA (ucchatra gANI yAvi bhavai) tirohita jJAna vAlA hotA hai (NANAvara Nijnassa kammassa udaeNaM) jJAnAvaraNIya karma ke udaya se (esa NaM goyamA ! NANAvaraNijje kamme) he gautama ! yaha jJAnAvaraNIya karma haiN| (esa NaM goyamA! NANAvaraNijjassa kammamsa) he gautama ! yaha jJAnAvaraNIya karma kA (jIveNaM baddhassa) jIva ke dvArA bAMdhe hue kA (jAva poggalapariNAmaM pappa) yAvat pudgala pariNAma ko prApta karake (dasavihe aNubhAve paNNace) dasa prakAra kA anubhAva kahA hai| (darisaNAvaraNijjassa NaM bhaMte ! kammassa) he bhagavan! darzanAvaraNIya karma kA (jIveNaM baddhassa) jIva dvArA bAMdhe hue kA (jAva poggalaparimANaM pappa) yAvat pudgala pariNAma ko prApta karake (kai vihe aNubhAve paNNa) kitane prakAra kA anubhAva kahA hai ? (goyamA! darissaNAvaraNijjassa kammassa jIveNaM baddhassa) he gautama ! jIva ke dvArA baddha darzanAvaraNIya karma kA (jAva poggalapariNAmaM pappa) yAvat pudgala pariNAma ko prApta karake (NAvavihe anubhAve paNNatte) nau prakAra kA anubhAva kahA hai| YsAnA pari bhane (tesi vA udaeNa) tamanA madhyathI (jANiyavvaM Na jANai) M]pA yogyane nayA gAtA (jANiukAme Na jANai) gavAnA 24 sanIna para nathI latA (jANicA vi Na jANai) tIne 55 nathI / (aJchannaNANI yA vi bhavai) ti| hita jJAnavANA mane cha (NANAvaraNijjassa kammassa udaeNaM) jJAnA125Iya bhn| yathA (esaNaM gAyamA ! NANAvaraNijje kamme) he gautama ! A jJAnAvaraNIya karma che (esaNaM gAyamA ! NAANavaraNijjassa kammassa) he gautama ! mA jJAnAvaraNIya prabhA (jIvaNaM baddhassa) nA dvArA mAghesAnA (jAva poggalapariNAma pappa) yAvata hagalA pariNAma prApta 4zane (dasavihe aNubhAve paNNate) saarn| manumA 4thA cha (darisaNAvaraNijjassa NaM bhaMte ! kammassa) he bhagavan zanAvaraNIya mn| (jIveNaM baddhassa) yA mAMdhatAnA (jAva poggalaparimANa pappa) yAvat hala parikSAmane prAta zane (kaI vihe aNubhAne iNNatte) DeTA prA2nA anulA5 yA cha ? (ge|ymaa ! darisaNAvariNIjjassa kammassa jIneNaM baddhassa) gautama ! 75dvA za nA 520Iya bhanA (jAva poggalapariNAma pappa) yAvat 160 pariNAmane prApta zane (Navavihe zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #193 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 180 prajJApanAsUtre pracalA 3 pracalA pracalA 4 styAnaddhiH 5 cakSurdarzanAvaraNam 6 acakSurdarzanAvaraNam 7 avadhidarzanAvaraNam 8 kevaladarzanAvaraNama 9, yada vedayate pudgalaM vA pudgalAn vA pudgalapariNAmaM vA vistrasayA vA SudgalAnAM pariNAmam , teSAM vA udayena draSTavyaM vA na pazyati draSTukAmo'pi na pazyati dRSTvA'pi na pazyati. ucchannadarzanIcApibhavati, darzanAvaraNIyasya karmaNa udayena, etat khalu gautama! darzanAvaraNIyaM karma, eSa khalu gautama ! darzanAvaraNIyasya karmaNo jIvena baddhasya yAvat pudgalapariNAmaM prApya navavidho'nubhAvaH prjnyptH||suu.5|| (taM jahA) vaha isa prakAra (NidA) nidrA (NiddA NiddA) nidrA nidrA (payalA) pracalA (payalA payalA) pracalA pracalA (thINaddhI) styAnadi (cakkhudaMsaNAvaraNe) cakSudarza nAvaraNa (acakkhu daMsaNAvaraNe) acakSudarzanAvaraNa (ohi saNAvaraNe) avadhi darzanAvaraNa (kevala dasaNAvaraNe) kevala darzanAvaraNa (jaM) jo (vedei) vedatA hai (poggalaM vA) pudgala ko (poggale vA) yA pudgalo ko (poggalapariNAmaM vA) yA pudgala pariNAma ko (vIsasA vA) yA svabhAva se (poggalANaM pariNAmaM) pudgaloM ke pariNAma ko (tesiM vA udaeNaM) yA unake udaya se (pAsiyavvaM vA Na pAsai) dekhane yogya ko nahIM dekhatA hai (pAsi u kAme viNa pAsai) dekhane ke icchuka hokara bhI nahIM dekhate (pAsittA vi Na pAsai) dekhakara bhI nahIM dekhatA (ucchaNNa dasaNI yAvi bhavai) tirohita darzanavAlA hotA hai (darisaNAvaraNijjassa kammassa udaeNaM) darzanAvaraNIya karma ke udayase / (esa NaM goyamA darisaNAvaraNe kamme) he gautama! yaha darzanAvaraNa karma haiM (esaNaM goyamA darisaNAvaraNijjassa kammassa jIveNaM baddhassa) he gautama ! jIva ke dvArA baddha darzanAvaraNIya karma kA (jAva poggala pariNAma pappa) yAvat pudgala pariNAma ko prApta karake (Navavihe aNubhAve paNNatte) nau prakAra kA anubhAva kahA hai| anubhAge paNNate) nava prA2na! anubhAva yA cha (tajahA) te mA pAre (NiddA) nidrA (NiddA NiddA) nidrA nidrA (payalA) pranyA (payalA payalA) prayala prayadA (thINaddhI) tyAnAdhya (cakkhudasaNAvaraNe ) yakSuzanAvara ( acakkhudasaNAvaraNe ) mA 4zanA5295 ( ohidasaNA varaNe) avadhi zanAya295 ( kevaladasaNAvaraNe ) para zanAva25 (ja) (vedei) he cha (pAgalaM vA) pugasane (poggale vA) magara hAsAne (poggalapariNAmavA) magara puharAlA pariNAmane (vIsasAvA) yA 25bhApayA (poggalANaM pariNAma) sonA pariNAmane (tesivA udaeNa) magara tamanA yathA (pAsiyavaMvA na pAsai) mA yogyane nathI hematA (pAsiukAmeM vi Na pAsai ) nepAnA chuDAvA chatAM nayA patA (pAsittA vi na pAsai) neyA chatAM paNa nathA matA (ucchaNNadasaNI yAvi bhavai), titi zina vANa mane cha (darisaNAvaraNijjassa kammassa udaeNa), zanAvaraNIya bhanA yathI. ( esa Na goyamA ! darisaNAvaraNe kamme ) hai gautama! sAzanA1291 mache (esa Na goyamA ! darisaNAvaraNijjassa kammassa jIveNa baddhassa) he gautama! 7panA dvA21 pa zanAya20Iya bhanA (jAva poggalapariNAma pampa) yApat pusa pariNAmane prApta urIna (Navavihe aNubhAne paNNatte) 5 42nA manumA5 asA che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #194 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 sU. 5 karmaprakRtibandhadvAranirUpaNam TIkA - atha kasya karmaNaH katividho'nubhAvaH' iti paJcamaM dvAraM prarUpayitumAha vaNijjassaNaM bhaMte! kammassa jIveNaM baddhassa' he bhadanta ! jJAnAvaraNIyasya khalu karmaNo jIvena baddhasya - rAgadveSapariNAmavazAt karmarUpatayA pariNAmaM prApitasya 'puTussa baddhaphAsapuTTamsa' spRSTasya-AtmapradezaiH saha sambandhamupagatasya, baddhasparzaspRSTasya- punarapi - gADhataraM baddhasya atyantasparzena spRSTasya - AveSTana pariveSTanarUpatayA'tIva sopacarya gADhataraM ca baddhasyetyarthaH, 'saMciyassa ciyassa uvaciyassa' saMcitasya - abAdhAkA lolaGghanenotarakAlavedanayogyatayA niSiktasya, citasya cayamupagatasya -- uttarottara sthitiSu pradezahAnyA rasavRddhayA'vasthApitasya, upacitasya - samAnajAtIya prakRtyantaradalika saMkrameNo pacayaM prApitasya 'AvAgapattassa vivAgapattassa' ApAka prAptasya - ISatpAkAbhimukhIbhUtasya, vipAkaprAptasya viziSTapAkaM prAptasya, 'phalapattassa udayapattassa' ataeva phalaprAptasyaphaladAnonmukhIbhUtasya tadanantaraM sAmagrIvazAd udayaprAptasya - 'jIveNaM kayassa' jIvena karmabandhanabaddhena kRtasya -- niSpAditasya jIvastAvadupayogasvabhAvatvAd rAgAdipariNato - 181 TIkArtha :- kisa karma kA anubhAva kitane prakAra kA hai ? isa pAMcaveM dvAra kI prarUpaNA karane ke lie kahate haiM zrI gautamasvAmI - he bhagavan ! jJAnAvaraNIya karma kA jo jIva ke dvArA rAgadveSa pariNAmoM ke vazIbhUta hokara bAMdhA gayA arthAt karma rUpa meM pariNata kiyA gayA hai, jo spRSTa huA arthAt AtmapradezoM ke sAtha saMbaMdha ko prApta huA hai, jo atyanta pragADha rUpa meM baddha huA hai, jo saMcita hai arthAt abAdhA kAla ke pazcAt vedana ke yogya rUpa meM nikti kiyA gayA hai, jo caya ko prApta huA arthAt uttarottara sthitiyoM meM pradeza hAni aura rasavRddhi karake sthApita kiyA gayA hai, jo upacita arthAt samAna jAtIya dUsarI prakRtiyoM ke dalikoM meM saMkramaNa karake upacaya ko prApta hai, jo pariNAma kI ora abhimukha huA haiM jo vipAka ko prApta huA hai, phala dene ko abhimukha huA hai, udaya ko prApta huA hai, jo jIva ke dvArA kRta hai, kyoM ki jIva TIkA :----kayA karmInA anubhAva keTalA prakAranA che? A pAMcamA dvAranI prarUpaNA karavA mATe kahe che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! jJAnAvaraNIya karmanA je javanA dvArA rAgadveSanA pariNAmAnA vazIbhUta thaIne khAMdhelA che. arthAt karUpamAM pariNata karAyelA che je sRSTa thayela eTale ke AtmapradezonI sAthe saMbadhane prApta thayela che, je atyanta pragADharUpamAM khaddha thayela che, je saMcita che arthAt akhAdhAkALanI pachI vadanAnA cAgya rUpamAM niSikta karela che, je cayane prApta thayela arthAt uttarAttara sthitimAM pradeza hAni ane rasavRddhi karIne sthApita karAyelA che, je upacita arthAt samAna jAtIya bIjI prakRtinA dilakAmAM saMkramaNa karIne upacayane prApta che, je paripAkanI tarapha abhimukha thayela che, je vipAkane prApta thayela che, leAnmukha thayela che, uDDayane prApta thayela che je jIvadvArA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #195 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 182 prajJApanAsUtre bhavati, nAnyArAgAdipariNatazca bhUtvA karma vidhatte, sa ca rAgAdipariNAmaH karmabandhanabaddhasya bhavati na tadvirahe, anyathA muktAnAmapi avItarAgatvApattiH syAt, ityabhiprAyeNaiva karmabandhanabaddhena jIvena kRtasyetyuktam , tathAcoktam-'jIvastu karmabandhanabaddho vIrasya bhagavataH kartA / santatyA'nAdhaM ca tadiSTaM karmAtmanaH kartuH // 1 // iti, evam'jIveNaM nivvattiyassa jIveNaM pariNAmiyassa sayaM vA udiNNassa pareNa vA udIriyassa tadubhaeNa vA udIrijjamANassa' jIyena nirvartitasya-jJAnAvaraNIyAditayA vyavasthApitasya, atra karmabandhasamaye jIvaH prathamam avaziSTAn karmavargaNAntaH pAtinaH pudgalAn upAdadAno'nAbhogikena vIryeNa tasminneva va karmabandhasamaye jJAnAvaraNIyAditayA vyavasthAho upayoga svabhAva hone ke kAraNa rAgAdi pariNAma se yukta hotA hai, anya nahIM aura rAgAdi pariNAma se yukta hokara vahIM karmopArjita karatA hai ! yaha rAgAdi pariNAma karma bandhana baddha jIva ko hI hotA hai| karma bandhana ke abhAva meM rAgAdi pariNAma nahIM hotA, anyathA mukta jIva bhI rAgAdi pariNAma bAna ho jAe~, isI abhiprAya se kahA hai ki karmabandha se baddha jIva ke dvArA jo upArjita kiyA gayA hai / kahA bhI haiM-vIra bhagavAn ke mata meM kama bandhana se baddha jIva hI karmoM kA kartA mAnA gayA hai / pravAha kI apekSA se karmabandhana anAdi kAlika hai| anAdi kAlika karmabandhana baddha jIva hI karma kA kartA ho sakatA hai // 1 // ___tathA jo jJAnAvaraNIya karma jIva ke dvArA jJAnAvaraNIya ke rUpa meM vyavasthApita kiyA gayA hai, kyoMki karmabandha ke samaya meM yaha to sAdhAraNa karmavargaNA ke pudgaloM ko hI jIva grahaNa karatA hai, tatpazcAta anAbhogika vIrya ke dvArA usI samaya jJAnAvaraNIya Adi vizeSa rUpa meM pariNata karatA hai| jaise AhAra ko rasa Adi sAta dhAtuoM ke rUpa meM pariNata kiyA jAtA hai| kRta che, kemake jIva ja upayoga svabhAva hovAnA kAraNe rAgAdi pariNAmathI yukta thAya che, bIjA nahIM ane rAgAdi pariNAmathI yukta thaIne tyAM ja karmopArjita kare che. A rAgAdi pariNAma karmabaMdhana baddha jIvane ja thAya che, karmabandhananA abhAvamAM rAgAdi pariNAma nathI thatAM, anyathA muktajIvAtmAo paNa rAgAdi pariNAmavALA thaI jAya, e abhiprAyathI kahyuM che ke karmabandhanathI baddhajIvanA dvArA ja upAjita karAyuM che. kahyuM paNa che-bhagavAna zrI mahAvIra prabhunA matamAM karmabandhanathI baddhajIva ja kamene kartA mAne che. pravAhanI apekSAe karmabandhanathI baddhajIva anAdikAlika che. anAdikAlika karmabaMdhana baddhajIva ja karma kartA thaI zake che || 1 || tathA je jJAnAvaraNIya karmajIvanA dvArA jJAnAvaraNIyanA rUpamAM vyavasthApita karelA che, kemake karmabandhanA samayamAM pahelAM sAdhAraNa karmacaNAnA pudgalone ja jIva grahaNa kare che. tapazcAta anAbhAgaka vIryanA dvArA te ja samaye jJAnAvaraNIya Adi roSarUpamAM pAraNuta kare che. jema AhArane rasa AAda sAta dhAtuonA rUpamAM pAraNAM karAya che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #196 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 sU. 5 karmaprakRtibandhadvAranirUpaNam 183 paryAta, rasAdisaptadhAturUpatayA AhAramiveti idameva jJAnAvaraNIyAditayA vyavasthApana nivartanamitivyapadizyate, evaM jIvena pariNamitasya - pradveSanihnavAdi vizeSa pratyayaistaMtamuttarottaraM pariNAmaM nItasya, svayaM vA viSAkaprAptatvena paranirapekSatayA udIrNasya-udayamupagatasya, pareNa vA udIritasya-udayaM prApitasya, tadubhayena-sva pararUpobhayena vA udIryamANasya-udayaM prApyamANasya 'gati pappa' gatiM prApya-kimapi karmakAzcidgatiM prApya tIvrAnubhAvaM bhavati yathA asAtavedanIyaM karmanarakagatiM prApya tIvrAnubhAvaM bhavati, yathA nairayikANAmasAtodayohi tIvo bhavati na tathA tiryagyonikAdInAmitibhAvaH, 'Thiti pappa' sthitiM sarvotkRSTAM prApya, sarvotkRSTAM sthitimupagatamazubhaM karma tIvrAnubhAvaM bhavati mithyAtvamivetibhAvaH, 'bhavaM pappa' bhavaM prApya, atra kimapi kimapi karma kazcid bhava___ isa prakAra sAdhAraNa karmavargaNA ke pudgaloM ko grahaNa karake jJAnAvaraNIya Adi ke rUpa meM pariNata karanA hI nivartana kahA jAtA hai / tathA jo jJAnAvaraNIya karma jJAna pradveSa, jJAnanihUnava Adi vizeSa kAraNoM se uttarottara pariNAma ko prApta kiyA gayA hai, jo svayaM hI udaya ko prApta huA hai athavA dUsare ke dvArA udIrita kiyA gayA hai| ___ athavA sva aura para-ubhaya ke dvArA udaya ko prApta kiyA jA rahA hai / tathA jo gati ko prApta karake kyoMki koI karma kisI gati ko prApta karake tIvra anubhAva vAlA hojAtA hai, jaise asAtAvedanIya karma narakagati ke yoga se tIvra anubhAvavAlA bana jAtA hai / nairayikoM ke lie asAtA vedanIya karma jitanA tIvra hotA hai, utanA tiryacoM Adi ke lie nahIM hotA / isI prakAra sarvotkRSTa sthiti ko azubha karma tItra anubhAva vAlA hotA hai jaise mithyAtva / ___ tathA bhava ko prApta karake kyoMki koI-koI karma kisI bhava vizeSa ko prApta karake apanA viSAka vizeSa rUpa se prakaTa karatA hai, jaise manuSya yA tithaMca bhava ke yoga se nidrA darzanAvaraNa karma apanA viziSTa anubhAva prakaTa karatA hai| - e prakAre karmavargaNAnA pudgalAne grahaNa karIne jJAnAvaraNIya AdinA rUpamAM pariNata karAvavuM e ja nivartana kahevAya che. tathA je jJAnAvaraNIya karmajJAna pradveSa, jJAnanihunava Adi vizeSa kAraNathI uttarottara pariNAmane prApta karAya che, je svayama ja udayane prApta thayela che athavA bIjAnA dvArA udIpita karAyela che. athavA sva ane para-ubhayanA dvArA udayane prApta karAI rahela che, tathA je gatine prApta karIne kemake koI karma keI gatine prApta karIne tIvra anubhAvavALo thAya che, jemake asAtavedanIya karma narakagatinA yogathI tIvra anubhAvavALA thaI jAya che. - narayikone mATe asAtA vedanIyakarma jeTalA tIva hoya che, teTalA tiya vigerenA mATe nathI letAM. e ja prakAre sarvotkRSTa sthitine prApta azubhakarma tIva anubhAvavALA hoya che, jema mithyAtva. tathA bhavane prApta karIne kemake, kaI kama kaIbhava vizeSane prApta karIne pitAno vipAka vizeSarUpe pragaTa kare che. jema manuSya ane tiya"ca bhavanA rogathI zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #197 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 184 prajJApanAsUtre mAzritya svavipAkadarzanasamartha bhavati, yathA nidrA manuSyabhavaM tiryagbhavaM vA prApyetyarthaH, tathA ca karma tAM tAM gati sthiti bhavaM vA prApya svayamudayaM prApnotItibhAvaH, 'atha parataudayamAha-poggalaM pappa poggalapariNAmaM pappa' pugalaM -- kASTaloSThakhaGgAdisvarUpaM prApya, yathA pareNa kSiptaM kASTha loSTha khaDgAdikamAsAdya asAtavedanIya krodhAdInAmudayo bhavati, evameva pudgalapariNAmaM prApya, atra kimapi karma kamapi pudagala mAzritya vipAkamAsAdayati yathA bhakSitasyAhArasyAjIrNatva pariNAma mAzritya asAtavedanIyaM surApAnamiti, ataeva pudagala pariNAma prApyetyuktam , 'kaivihe aNubhAve paNNatte ? katividhaH-kiyatprakArako'nubhAvaH prajJaptaH ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'NANAvaraNijjasma NaM kammassa jIveNaM baddhassa jAva poggalapariNAmaM pappa dasavihe aNubhAve __ tAtparya yaha hai ki karmatva ko, amuka gati, sthiti aura bhava ko prApta karake karma svayaM udaya ko prApta hotA hai / paranimitta se bhI karma kA udaya hotA hai, usakA kathana karate haiM-kASTha, loSTha, khaDga Adi pudgaloM ko prApta karake bhI karma udaya meM AjAtA hai, jaise kisI ke dvArA pheMke hue kASTha loSTha yA khaDga Adi ke yoga se asAnA vedanIya kA yA krodha Adi kA udaya ho jAtA hai / pudagala pariNAma ke yoga se bhI koI karma udaya meM AtA hai| jaise bhakSita AhAra ke na pacane se asAtA vedanIya kA yA madirA pAna se jJAnAvaraNIya karma kA udaya ho jAtA hai| ____ tAtparya yaha hai ki jo jJAnAvaraNa karma jIva ke dvArA pahale bAMdhA gayA hai aura vibhinna prakAra ke nimittoM kA yoga pAkara udaya meM AyA hai, usakA anubhAva (vipAka) kitane prakAra kA kahA hai ? zrI bhagavAna uttara dete haiM-he gautama ! jIva ke dvArA baddha spRSTa, baddha sparzaspRSTa, | nidrA darzanAvaraNa karma pitAno viziSTa anubhava pragaTa kare che. tAtparya e che ke, karmane, amuka gati sthiti ane bhavane prApta karIne kahyuM udayane prApta thAya che. para nimittathI paNa karmane udaya thAya che, tenuM kathana kare chekASTha, loSTha, khaga Adi pudgalene prApta karIne paNa karma udayamAM Ave che, jema keInA dvArA phekela kAleSTha agara baLa AdinA vegathI asAtavedanIyane agara krodha Adino udaya thaI jAya che. pudgala pariNAmanA vegathI paNa kaI karma udayamAM Ave che jemake khAdhela AhAra na pacavAthI asAtA vedanIya gara madirApAnathI jJAnAvaraNIya karmane udaya thaI jAya che. tAtparya e che ke je jJAnAvaraNa kamajIvanA dvAre pahelA be dhAyeluM che ane vibhinna prakAzana nimittono ne pAmIne udayamAM Avela che, tenA anubhAva (vi5) DeTA mAranA yA cha ? zrIbhagavAna uttara Ape che-he gautama ! jIvana dvArA baddha, pRSTa, baddha sparzAspRSya, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #198 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 sU. 5 karmaprakRtibandhadvAranirUpaNam paNNatte' jJAnAvaraNIyasya khalu karmaNo jIvena baddhasya yAvat-spRSTasya baddhasparzaspRSTasya saMcitasya citasya upacitasya ASAkaprAptasya vipAkaprAptasya phalaprAptasya udayaprAptasya jIvena kRtasya jIvana nirvatitasya jIvena pariNAmitasya svayaM vodIrNasya pareNa vodIritasya tadubhayena vIdIyamANasya gatiM prApya sthiti prApya bhavaM prApya pudgalaM prApya pudgalapariNAmaM prApya dazavidho'nubhAvaH prajJaptaH, tameva dazavidhamanubhAvaM pradarzayati - 'taM jahA-sottAvaraNe soyaviNNANAvaraNe' tadyathA-zrotrAvaraNaM-zrogendriyaviSayakSayopazamAvaraNam , zrotravijJAnAvaraNazca-zrogendriyopayogAvaraNam evamagre'pi nettAvaraNe, nettaviNNANAvaraNe' netrAvaraNam , netravijJAnAvaraNaJca, 'ghANAvaraNe ghANaviNNANAvaraNe' ghrANAvaraNaM ghrANavijJAnAvaraNaJca, 'rasAvaraNe rasaviNNANAvaraNe' rasAvaraNam , rasavijJAnAvaraNazca; saMcita, cita, upacita, ApAka prApta, vipAka prApta, phala prApta, udaya prApta, jIva ke dvArA kRta, jIva ke dvArA nirvartita, jIvana ke dvArA pariNAmita, svayaM hI udaya ko prApta athavA dUsare ke dvArA udIrita yA donoM dvArA udIyamAna jJAnAvaraNa karma kA, gati ko, sthiti ko, bhava ko, pudgala yA pudgalapariNAma ko prApta karake dasa prakAra kA anubhAva kahA gayA hai ! vaha isa prakAra hai___ (1) zrotrAvaraNa arthAt zrotrendriya viSayaka kSayopazama kA AvaraNa (2) zrotra vijJAnAvaraNa arthAta zrotrendriya ke upayoga kA AvaraNa (3) isI prakAra netrAvaraNa (4) netra vijJAnAvaraNa (5) ghANAvaraNa (6) ghrANa vijJAnAvaraNa (7) rasAvaraNa (8) rasavijJAnAvaraNa (9) sparzAvaraNa aura (10) sparza vijJAnAvaraNa / ina meM se ekendriya jIvoM ko prAyaH zrotra, cakSu, ghrANa aura rasanA viSayaka labdhi aura upayoga kA AvaraNa hotA hai| dvIndriyoM ko zrotra, cakSu aura ghrANa saMbaMdhI labdhi aura upayoga kA AvaraNa hotA hai / trIndriyoM ko zrotra aura cakSuviSayaka labdhi aura upayoga kA AvaraNa hotA hai| caturindriyoM ko zrotrendriya viSayaka labdhi evaM sayiH, yita, payita, mAyA11, vidhAprApta, sAta, yaprApta, naavaa| pariNAmita pAte ja udayane prApta athavA bIjAnA dvArA urIrita agara ane dvArA udayamAna jJAnAvaraNa karmanI gatine, sthitine, bhavane, pudgala agara pudgalapariNAmane prApta karIne daza prakAranA anubhAva kahelA che, te A prakAre che- (1) zretrAvaraNa arthAt zrendriya viSayaka pazamanuM AvaraNa. (2) zretravijJAnAvraNa athaoNt zrotrendriyanA upayoganuM AvaraNa (3) eja prakAre netrAvaraNa (4) netravijnyaanaa295 (5) vANAvara (9) dhAvijJAnAvara (7) 2sAva25 (8) 2sAvajJAnA1295 () 253265 mane (10) 25za vijJAnAva29. temanAmAMthI ekendriya jIvone prAyaH zretra, cakSu, ghANa ane rasanA viSayaka labdhi ane upayoganuM AvaraNa thAya che. zrIndriyane tracakSu ane prANasambadhI labdhi ane upayoganuM AvaraNa thAya che. trIndriyone zrotra ane cakSuviSayakalabdhi ane upayoganuM 24 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #199 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 186 prajJApanAsUtre 'phAsAvaraNe phAsaviNNANAvaraNe' sparzAvaraNam, sparzavijJAnAvaraNaJceti,taca ekendriyANAM zrotracakSuNarasanaviSayANAM labdhyupayogAnAM prAyaH AvaraNam , dvIndriyANAM zrotracakSu NendriyaviSayANAM labdhyupayogAnAm , trIndriyANAM zrotracakSurviSayANAM labdhyupayogAnAM, caturindriyANAM zronendriyaviSayalabdhyupayogAnAmAvaraNam , sarveSAmapi sparzanendriya labdhyupayogAvaraNaM kuSThAdi vyAdhibhirupahatadehasya vijJeyam paJcendriyANAmapi jAtyandhAdInAM pazcAd vA andhabadhirI bhUtAnAM cakSurAdIndriyalabdhyupayogAvaraNaM draSTavyam , atha kathaM tAvad indriyANAM labdhyupayogAvaraNamiticedanocyate-svayamudIrNasya pareNa vA udIritasya jJAnAvaraNIyakarmaNa udayena indriyANAM labdhyupayogAvaraNasaMbhavAdityabhiprAyeNAha-'jaM vedei poggalaM vA poggale vA poggalapariNAmaM vA vIsasA vA poggalANaM pariNAma tesi vA udaeNaM jANiyavvaM Na jANai yaM vedayate pareNa kSiptaM kASThaloSThakhagAdi svarUpaM pudagalaM vA tena abhighAta jananasamarthena jJAnapariNatyupahananAt bahUn pudagalAn vA kASThaloSThakhagAdi lakSaNAn pareNAkSiptAn yAn vedayate tarabhighAtajananasamaupayoga kA AvaraNa hotA hai / jina kA zarIra kuSTha Adi se upahata ho gayA ho, unheM sparza nendriya saMbaMdhI labdhi aura upayoga kA AvaraNa hotA haiM / jo janma se aMdhe Adi hai athavA bAda meM aMdhe-bahare Adi ho gae haiM, unheM cakSu zrotra Adi indriyoM saMbaMdhI labdhI-upayoga kA AvaraNa samajha lenA caahie| kahA jA sakatA hai ki indriyoM kA labdhi-upayogAvaraNa kisa prakAra hotA hai ? - isa prazna kA uttara isa prakAra hai-svayaM hI udaya ko prApta athavA dUsare dvArA udIrita jJAnAvaraNIya karma ke udaya se indriyoM kI labdhi evaM upayoga kA AvaraNa hotA hai / isI abhiprAya ko prakaTa karate hue kahate haiM-dUsare ke dvArA phekeM hue, AghAta karane meM samartha kASTha, khaDga Adi pudgala ke dvArA jJAnapariNati kA AghAta hotA hai athavA bahuta-se dUsare ke dvArA pheMke hue kASTha loSTha Adi ke pudgaloM se jo ki AvaraNa thAya che. caturindrine zrondriya viSayakalabdhi temaja upayoganuM AvaraNa thAya che. jemanAM zarIra kuSTha AdithI upahata thaI gayela hoya temane sparzendriya sambandhI labdhi ane upayoganuM AvaraNa thAya che. je janmathI AMdhaLA vigere che athavA pachIthI AMdhaLA-baherAM Adi thaI gayela che, temane cakSudriya, Tondriya Adi indriye saMbaMdhI labdhi upaganuM AvaraNa samajI levuM joIe. kahI zakAya che ke IndriyenA labdhi upayegAvaraNa kayA prakAre thAya che? A praznano uttara A rIte che : pote ja udayane prApta athavA bIjA dvArA udIrita jJAnAvaraNIya karmanA udayathI indriyanI labdhi temaja upaganuM AvaraNa thAya che. eja abhiprAyane pragaTa karatAM kahe che--bIjAnI mAraphate phe kelA, AghAta karavAmAM samartha kASTa, kharza Adi pudgala dvArA jJAnapariNatine AdhAta thAya che. athavA ghaNA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #200 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 187 prameyabodhinITIkA pada 23 sU. 5 karmaprakRtibandhadvAranirUpaNam zairjJAnapariNatyupaghAtAt , yaM vA pudagalapariNAmaM bhakSitAhArapariNAmalakSaNaM jalarasAdikamatiduHkhajanakaM vedayate tena vA jJAnapariNatyupahananAt , visrasayA svabhAvena vA yaH zItoSNAtapAdilakSaNaH pudgalAnAM pariNAmastaM yadA vedayate tadA tena indriyopaghAta janana dvArA jJAnapariNatau upahatAyAM jJAtavyameva aindriyakamapi sadvastu na jAnAti jJAmapariNaterupaghAtAt , ityeyaM sApekSo jJAnAvaraNIyakarmodayaH uktaH, atha nirapekSamudaya mAha-'tesiM vA udaeNaM' teSAM vAjJAnAvaraNIyakarmapudgalAnAM vipAkamupagatAnAmudayenajJAtavyaM na jAnAti 'jANiu kAme Na jANai' jJAtukAmo'pi jJAnapariNAmena pariNantumicchannapi jJAnapariNatyupahananAt na jAnAti-na vetti, 'jANittA vi na jANai' pUrva jJAtvA'pi teSAmeva jJAnAvaraNIyakarmapudagalAnAmudayena pazcAnna jAnAti 'ucchannaNANI yA vi bhavai NANAvaraNijjassa kammassa udaeNaM' ucchannajJAnI cApi bhavati jJAnAvaraNIyasya karmaNa udayena, tatrocchanna-pracchanna-tirohitaM ca tada jJAnaM ceti ucchannajJAna tadasti asyeti ucchannajJAnI yAvacchaktitirohitajJAnyapi bhavatIti bhAvaH, prakRta jJAna kA upadyAta karane meM samartha hote haiM, use bhI jJAna kA upaghAta hotA hai| athavA jo bhakSita AhAra kA pariNAma ati duHkha janaka hotA hai, usase bhI jJAna pariNati kA upaghAta hotA hai / athavA svabhAva se jaba zIta, uSNa, dhUpa Adi rUpa pudagala pariNAma kA jaba vedana kiyA jAtA hai taba usake dvArA indriyoM kA upaghAta hone se jJAnapariNati kA bhI upaghAta hotA hai aura jIva indriya gocara jJAtavya vastu ko bhI nahIM jAnapAtA hai| yaha jJAnAvaraNIya karma kA sApekSa udaya batalAyA gayA hai| ___aba nirapekSa udaya kahate haiM-jJAnAvaraNIya karma-pudgaloM ke udaya se jIva apane yogya (jJeya) kA jJAna nahIM kara pAtA / jAnane kI icchA hone para bhI jAnane meM samartha nahIM hotA hai| pUrva meM jAnakara bhI jJAnAvaraNIya karma ke udaya se pazcAta nahIM jAnatA hai / jJAnAvaraNIya karma ke udaya se jIva kA jJAna tirohita (gAyaba) ho jAtA hai| badhA bIjAothI pheMkAyelA kASThaleSTha Adi nApudagalethI jeke jJAnane upaghAta karavAmAM samartha bane che, tenAthI paNa jJAnane upaghAta thAya che. athavA je khAdhela AhAranuM pariNAma ati du:khajanaka thAya che, tenAthI paNa jJAna pariNatino upaghAta thAya che. athavA svabhAvathI jyAre zIta, usNa, tApa AdirUpa pudgala pariNAmanuM jyAre vedana karAya che tyAre tenA dvArA indriyano upadyAta thavAthI jJAna pariNatina paNa upaghAta thAya che ane jIva indriya gocara jJAtavya vastune paNa nathI jANI zakate. A jJAnAvaraNIya karmane sApekSa udaya batAvela che. have nirapekSa udaya kahe che jJAnAvaraNIya karma pudagalanA udayathI jIva jANavA yogya (reya) jJAna nathI karI zakato jANavAnI IcchA hovA chatAM paNa jANavAmAM samartha nathI thatAM. pahelA jANeluM hoya te paNa jJAnAvaraNIya karmanA udayathI pachIthI nathI jANate jJAnAvaraNIya karmanA udayathI jIvanuM jJAna tirahita thaI jAya che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #201 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - 188 prajJApanAsUce mupasaharannAha-'esa NaM goyamA ! NANAvaraNijje kamme' he gautama ! etat-pUrvopadazitaM khalu jJAnAvaraNIyaM karma prajJaptam, 'esa NaM goyamA ! NANAvaraNijjassa kammassa jIveNaM baddhassa jAva poggalapariNAmaM pappa dasavihe aNubhAve paNNatte' he gautama ! eSa khalu zrotrAvaraNAdirUpo jJAnAvaraNIyasya karmaNo jIvena baddhasya yAvat-spRSTasya baddhasparzaspRSTasya saMcitasya citasya upacitasya ApAkaprAptasya vipAkaprAptasya phalaprAptasya udayaprAptasya jIvena kRtasya jIvena nirvartitasya jIvena pariNAmitasya svayaM vA udIrNasya pareNa vA udIritasya tadubhayena vA udIrya mANasya gati sthitiM bhavaM pudagalapariNAmaM ca prApya dazavidho'nubhAvaH prajJaptaH, gautamaH pRcchati-'darisaNAvaraNijjassa NaM bhaMte ! kammassa jIveNaM baddhassa jAva poggalapariNAmaM pappa kaivihe aNubhAve paNNatte !' he bhadanta ! darzanAvaraNIyasya khalu karmaNo jIvena baddhasya yAvat spRSTasya baddhasparzaspRTasya saMcitasya citasya upacitasya ApAkaprAptasya vipAkaprAptasya phalaprAptasya udayaprAptatya jIvena kRtasya jIvana nirvartitasya jovena pariNAmitasya svayaM vA udIrNasya pareNa vA udIritasya tadubhayena vA udIyamANasya gatiM prApya sthiti prApya bhavaM prApya pudgalaM prApya pudgalapariNAma prApya katividho'nubhAvaH-sAmarthya prabhAva ityarthaH prajJaptaH? ___ upasaMhAra karate hue zAstrakAra kahate haiM-he gautama ! yaha jJAnAvaraNIya karma kA nirUpaNa kiyA gayA hai / jIva ke dvArA baddha, spRSTa, baddha sparzaspRSTa, saMcita, cita, upacita, ApAka prApta, vipAka prApta, phalaprApta udayaprApta, jIvadvArA kRta, jIvadvArA nivartita, jIvadvArA pariNAmita, svayaM udaya ko prApta, dUsare dvArA uddIrita athavA donoM dvArA udIyamANa jJAnAvaraNIya karma kA yaha gati, sthiti, bhava aura pudgala ko prApta karake daza prakAra kA anubhAva kahA gayA hai| zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! jIba ke dvArA baddha yAyat pudga pariNAma ko prApta karake darzanAvaraNIya karma kA anubhAva kitane prakAra kA kahA gayA hai ? (yahAM bhI yAvata zabda se 'spRSTa, baddhasparzaspRSTa Adi sabhI pUrvokta vizeSaNa samajha lene cAhie ?) anubhAva kA artha sAmarthya yA prabhAva hai| upasaMhAra karatAM zAstrakAra kahe che--he gautama! A jJAnAvaraNIya karmanuM nirUpaNa karAyuM che. jIvana dvArA baddha, spaSTa, baddha sparza skUTa, saMcita, cita upacita, A pAka prApta, vipAka prApta, phala prApta, udayaprApta jIva dvArA kRta, jIva dvArA nivartita, jIva dvArA pariNamita, svaya udayane prApta, bIjAnA dvArA udIti athavA ane dvArA udIyA mANu jJAnAvaraNIya karmanI A gati, sthiti, bhava ane pudagala pariNAmane prApta karIne daza prakArano anubhava kahelA che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! jIvanA dvArA baddha yAvata pudagala pariNAmane prApta karIne darzanAvaraNIya karmanA anubhAva keTalA prakAranA kahyA che ? ahI paNa yAvat zabdathI pRSTa, baddha sparzapRSTa Adi badhA pUrvokta vizeSaNa samajI levAM joIe. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #202 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 sU. 5 karmaprakRtibandhadvAranirUpaNam 189 bhagavAnAha - 'goyamA !" he gautama ! 'darisaNAvara Nijjassa kammassa jIveNaM baddhasya jAva poggala pariNAmaM pappa Navavihe aNubhAve paNNatte' darzanAvaraNIyasya karmaNo jIvena baddhasya yAvat spRSTasya baddhasparza spRSTasya saMcitasya citasya upacitasya ApAkaprAptasya vipAkaprAptasya phalaprAptasya udayaprAptasya jIvena kRtasya jIvena nirvartitasya jIvena pariNamitasya svayaM vA udIrNasya pareNa vA udIritasya tadubhayena vA udIryamANasya gatiM prApya sthitiM prApya bhavaM prApya pudgalaM prApya pudgala pariNAmaM prApya navavidho'nubhAvaH prabhAva: sAmarthya prajJaptaH tameva navavidhamanubhAvaM pradarzayati- 'taM jahA - NiddA 1, NiddANiddA 2, payalA 3, palA payalA 4, zrINaddhI 5 cakkhudaMsaNAvaraNe 6 acakkhudaMsaNAvaraNe 7 ohidaMsaNAvara 8 kebala saNAvaraNe 9' tadyathA - nidrA - svApaH sukhapratibodharUpA 1 nidrA nidrAduHkhapratibodharUpA 2 pracalA sthitasya bhavati 3 pracalApracalA punaJcaGkramaNaM kurvatobhavati 4, styAnarddhistAvad atisaMkliSTa karmANuvedane bodhyA 5, tathAcoktam- 'suhapaDibohA NiddA duhapaDibohA ya niddA niddA ya / payalA hoi Thiyassa u payalapayalA ya zrI bhagavAn - he gautama! jIva ke dvArA baddha, yAvat - spRSTa, baddhasparzaspRSTa, saMcita, cita, upacita, ApAkaprApta, vipAkaprApta, phalaprApta, udayaprApta, jIva ke dvArA kRta, jIva ke dvArA nirvartita, jIva ke dvArA pariNAmita, svayaM udayaprApta kara ke dvArA udIrita athavA donoM ke dvArA udIryamANa, darzanAvaraNIya karma kA gatisthiti, bhava, pudgala pariNAma ko prApta kara ke nau prakAra kA anubhAva yA sAmarthya kahA gayA haiM / vaha isa prakAra hai / (1) nidrA - halkI nIMda jo saralatA se bhaMga ho jAya / (2) nidrA nidrAkaThinAI se khulanevAlI nidrA / (3) pracalA - baiThe-baiThe Ane vAlI nidrA / ( 4 ) pracalApracalA - calate phirate AnevAlI nidrA (5) styAnarddhi - atyanta saMkliSTa karmANuoM kA vedana hone para Ane vAlI nidrA jisake Ane para jIva apanI zakti se aneka guNI adhika zakti pAkara asAdhAraNa kArya kara DAlatA hai / kahA bhI hai anubhAvanA aM sAmarthya agara prabhAva che zrI bhagavAn---he gautamA jIva dvArA adbhu yAvana pRSTa, khaddhasparzI spRSTa, sacita cita, upacita pAkaprApta, vipAkAta, phala prApta udayaprAptajIvanA dvArAkRta, jIvanA dvArA, niti, jIvadvArA pariNAmita, svayaM udayaprApta, paradvArA udIrita athavA banne dvArA udIca mANa, danAvaraNIyanI gati sthiti, bhava, pudgala agara pudgala pariNAmane prApta karIne nava prakAranA anubhAva agara sAmarthya mahela che te A prakAre che (1) nidrA - isar3I aMdha De ne sarasatAthI buDI naya. (2) nidrAnidrA uThinatA uDanArI nidrA, (3) pratyakSA-mer3A meThA mAvanArI nidrA (4) prathA prathamA-yAsatA-iztA bhAvanArI nidrA. (5) yAnagni atyanta sakilaSTa karmANuonA vedana thatA AvanArI nidrA, jena AvatAM pAtAnI zaktithI aneka guNI adhikazakti meLavIne asAdhAraNa kAya karI bese zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #203 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 190 prajJApanAsUtre caM kamato // 1 // thINagiddhI puNa aisaMkiliTTha kammANuveyaNe hoi / mahaNiddAdi NaciMtiya vAvArapasAhaNI pAyaM / / 2 / / sukhapratibodhA nidrA, duHkhapratibodhA ca nidrA nidrAca pracalA bhavati sthitasya tu pracalA pracalA ca caGkramataH // 1 // styAnaddhiH punaratisaMkliSTa karmANuvedane bhavati / mahAnidrAdinacintita vyApAra prasAdhanI prAyaH // 2 // cakSurdazanAvaraNam-cakSuH sAmAnyadarza nopayogAvaraNam 6, acakSurdarzanAvaraNam-acakSuH sAmAnyadarzanopayogAvaraNam 7, avadhidarzanAvaraNam 8, kevaladarzanAvaraNazca 9, atrApipUrvoktarItyaiva svayamudIrNasya pareNa vA udIritasya darzanAvaraNIyakarmaNa udayena indriyANAM labdhyupayogAvaraNaM pratipAdayati-'jaM vedeI poggalaM vA poggale vA poggalapariNAmaM vA jisa nidrA se saralatApUrvaka jAgA jAya vaha nidrA kahalAtI hai| baDI kaThinatA se jo dUra ho vaha gADhI nIMda nidrAnidrA kahI jAtI hai / baiThe-baiThe ko Ane vAlI nidrA pracalA kahalAtI haiN| calate-phirate ko AnevAlI nidrA pracalApracalA kahalAtI hai / aura atyanta saMklezamaya karma paramANuoM kA vedana hone para AnevAlI nidrA styAnarddhi kahalAtI hai| isa styAnadi mahAnidrA meM dina me soce hue kArya prAyaH kara DAle jAte haiN| (6) cakSudarzanAvaraNa-cakSudarzana arthAt netra ke dvArA hone vAle sAmAnya upayoga ko AvRtta krnaa| __ (7) acakSu darzanAvaraNa-netra se bhinna anya indriyoM dvArA hone vAle sAmAnya upayoga kA AvaraNa / (8) avadhidarzanAvaraNa-avadhidarzana na honA / (9) kevala darzanAvaraNa-kevaladarzana ko utpanna na hone denA / yahAM bhI svayaM udaya ko prApta yA dUsare ke dvArA udIrita darzanAvaraNIya karma ke udaya se indriyoM ke labdhi aura upayoga kA AvaraNa honA pratipAdana karate haiNche. kahyuM paNa che je UMdhathI saralatApUrvaka jAgI javAya te nidrA kahevAya che. ghaNI muzkelIthI je dura thAya te gADha UMgha nidrA-nidrA kahevAya che. beThe beThe AvanArI UMgha pracalA kahevAya che. hAlatA cAlatA ApanArI UMgha pracalA pracalA kahevAya che. ane atyanta saMkalezamaya karma paramANuonuM vedana karatAM AvanArI nidrA yAnadhiM kahevAya che. A rasyAnaddhi mahAnidrAmAM divasamAM vicArelAM kAryaprAyaH karI devAya che. (6) cakSudanAvaraNa-cakSudarzana arthAt netradvArA thanArA sAmAnya upayogane AvRtta kara. (7) acakSudarzanavaraNa -netrathI bhinna anya Indra dvArA thanArA sAmAnya upayoganuM AvaraNa. (8) avadhi dazanAvaraNa-avadhi darzana na thavuM (9) kevala darzanAvaraNa-kevala darzanane utpanna na thavA devuM. ahIM paNa svayaM udayane prApta agara bIjAnA dvArA udIti darzanAvaraNIya karmanA udayathI IndriyenI labdhi ane upayoganuM AvaraNa thavuM pratipAdana kare che bIjAnAthI zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #204 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 sU. 5 karmaprakRtibandhadvAranirUpaNam 191 vIsamA vA poggalANaM pariNAma tesiM vA udaeNaM pAsiyavvaM vA Na pAsai' yaM vedayate pareNa kSiptaM kASThaloSTakhaDgAdi svarUpaM pudgalaM vA tena abhighAtajanana samarthena darzanapariNatyupahananAt , bahUn pudagalAn bA kASThadisvarUpAn pareNa kSiptAn yAn vedayate tairabhighAtajanana samarthairdazana pariNatyupaghAtAt , yaM vA pudagalapariNAmaM bhakSitAhAra pariNAma svarUvaM pAnIyarasAdikaM bahuduHkhajanakaM vedayate tena vA darzanapariNatyupahananAt, evaM visrasayA-svabhAvena vA zItoSNAtapAdirUpo yaH pudgalAnAM pariNAmastaM yadA vedayate tadA tena indriyopaghAtajanana dvArA darzanapariNatyupahananAd draSTavyamapi aindriyakamapi sadvastu na pazyati darzanapariNaterupahatatvata, ayaM tAvat sApekSo darzanAvaraNIyakarmodayaH pratipAditaH, atha nirapekSa darzanAvaraNIya karma pudagalodayaM pratipAdayati. 'tesi vA udaeNaM' dUsare ke dvArA kSipta kASTha loSTa-khaDga Adi pudgala ke dvArA jo ki AghAta utpanna karane meM samartha hotA hai, usase darzanapariNAma kA upaghAta hotA hai / ___ isI prakAra dUsare ke dvArA kSipta bahuta se kASTha Adi pudgalo ko, jo AghAta utpanna karane meM samartha hote haiM, unase darzanapariNAma kA upaghAta hotA hai / jIva unakA vedana karatA hai| tathA jo bhakSita pAnI yA rasAdi AhAra pudgaloM kA pariNAma bahuta duHkhajanaka pratIta hotA hai, usase bhI darzana pariNAma kA pratighAta hotA hai| isI prakAra svabhAva se pudagalo kA jo zIta, uSNa. Atapa, Adi rUpa pudagala pariNAma hai, usako jaba vedana kiyA jAtA hai, taba indriyoMmeM upaghAta utpanna hone se darzanapariNati kA bho upaghAta hotA hai| isa kAraNa jIva dRSTavya arthAt dekhane yogya indriyagocara vastu ko bhI nahIM dekhatA hai / yaha sApekSa darzanAvaraNIya karma kA udaya pratipAdana kiyA gayA hai / ___ aba nirapekSa darzanAvaraNIya ke udaya kA prarUpaNa karate haiM / vipAkaprApta drshnaahuM kela lAkaDuM, DhekuM, khaga Adi pudgala dvArA AghAta utpanna karavAmAM samartha thAya che. tenAthI darzanAvaraNIyano upaghAta thAya che. e ja prakAre bIjAnA dvArA kSiptakASTha Adi pudgalene je AghAta karavAmAM samartha thAya che. temanAthI darzana pariNAmane upaghAta thAya che. jIva temanuM vedana kare che. je bhakSita pANI sAdi AhAra pudgalenA pariNAma ghaNuM du:khajanaka pratIta thAya che. tenAthI paNa darzana pariNAmane pratighAta thAya che e prakAre svabhAvathI pugalanA je zItauSNa Atapa AdirUpa pugala pariNAma che, temane jyAre pedana karAya che, tyAre indriyomAM upaghAta utpanna thavAthI darzana pariNatine paNa upaghAta thAya che. e kAraNe jIva dagvya arthAta jevA yogya indriya gocara vastune paNa nathI dekhate. A sApekSa darzanAvaraNIya karmanA udaya pratipAdana karAyA che. have nirapekSa darzanAvaraNanA udayanuM prarUpaNa kare che - zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #205 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 192 prajJApanAsUtre teSAM vA vipAkaprAptAnAM darzanAvaraNIyakarmapudagalAnAmudayena draSTavyamapi sadvastu na pazyati 'pAseukAme viNa pAsaI' draSTukAmo'pi-darzanapariNAmena pariNantu micchanapi darzanaSariNatyupaghAtAnna pazyati 'pAsittA viNa pAsaI' dRSTvApi pUrva teSAmeva darzanAvaraNIyakarmapudagalAnAmudayena pazcAnnapazyati 'ucchannadasaNI yA vi bhavaI darisaNAvaraNijassa kammassa udaeNa' ucchannadarzanI-pracchannadarzanI-ucchanna-pracchannazcatadarzanam ucchannadarza nam-tirohitadarzanamityarthaH, tada asti asyeti ucchannadarzanI cApi bhavati darzanAvaraNIyasya karmaNa udayena tirohitadarzanI cApi bhavatIti bhAvaH, yAvacchaktipracchAditadarzanyapi bhavatItyarthaH, prakRtamupasaMharannAha--'esa gaM goyamA ! darisaNAvaraNijje kamme' he gautam ! etat khalaM pUrvopadarzitaM darzanAvaraNIyaM karma prajJaptam , 'esaNaM goyamA! darisaNAvaraNijjassa kammassa jIveNaM baddhassa jAva poggalapariNAma pApa Navavihe aNubhAve paNNatte' he gautama! eSa khalu darzanAvaraNIyasya karmaNo jIvena baddhasya yAvat-spRSTasya baddhasparzaspRSTasya saMcitasya citasya upacitasya ApAkaprAptasya vipAkaprAptasya phalaprAptasya udayaprAptasya jIvena kRtasya jIvena nirvartitasya jIven pariNamitasya svayaM vA udIrNasya pareNa vA udIritasya tadubhayena vA udIyamANasya gatiM prApya sthitiM prApya bhavaM prAppa pudagalaM prApya pudagalapariNAma prApya navavidho'nubhAvaH prajJapta iti phalitam ||suu. 5 // varaNIya karma pudgaloM ke udaya se dRSTavya vastu bhI dRSTigocara nahIM hotI / darzana kI icchA hone para bhI jIva darzana pariNAma ke upaghAta ke kAraNa dekha nahIM sakatA 'pahale dekha kara bhI darzanAvaraNIya karma ke udaya ke kAraNa bAda meM nahIM dekhatA hai / darzanAvaraNIya karma ke udaya se darzanaguNa tirohita ho jAtA hai / aba prakRta viSaya kA upasaMhAra karate haiM he gautama ! jIva ke dvArA baddha, spRSTa, baddha sparza spRSTa, saMcita, cita, upacita, ApAka prApta, vipAka prApta, phala prApta udaya prApta, jIva dvArA kRta, jIva dvArA nirvartita, jIva dvArA pariNata, svayaM udaya ko prApta dUsare ke dvArA udIrita athavA donoM dvArA udIyamANa, darzanAvaraNIya karma kA yaha gati, sthiti, bhava, pudgala evaM vipAkaprApta darzanAvaraNIya karma pudgalonA udayathI daSTavya vastu paNa daSTigocara nathI thatI. darzananI IcchA thavA chatAM jIva dazana pariNAmanA upaghAtane kA Ne dekhI nathI zakate. pahelA joIne paNa darzanAvaraNIya kamanA udayane kAraNe pachIthI nathI dekhI zakatA. dazanAvararNaya karmanA udayathI darzanaguNa tirahita thaI jAya che. have prakRta viSayano upasaMhAra kare che- gautama ! nA dvArA 16, spRSTa, 125za spRSTa, sathita, pita, payita, ApAkaprApta, phalaprApta, udayaprApta, chavadvArA kRta, jIva dvArA nirvatita, jIvadvArA pariNata, svayaM udayane prApta, bIjA dvArA udIti athavA banne dvArA udIryamANa darzanAvaraNIya zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #206 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 sU. 6 saataavedniiy| di karmAnubhAvanirUpaNam sAtAvedanIyAdi karmAnubhAva vaktavyatA mUlam -- "sAyAveyaNijjassa NaM bhaMte! kammassa jIveNaM baddhassa jAva poggala pariNAmaM pappa kaivihe aNubhAve paNNatte ? goyamA ! sAyAve - yaNijjassa NaM kammassa jIveNaM baddhassa jAva aTThavihe aNubhAve paNNatte, taM jahA - maNuNNA sahA 1 maNuSNA rUvA 2 maNuSNA gaMdhA 3 maNuNNA rasA 4 maNuNNA phAsA 5 maNo suhayA 6 vaya suhayA 7 kAya suhayA 8, jaM veder3a pomgalaM vA poggale vA poggalapariNAmaM vA vosasA vA poggalANaM pariNAmaM, tersi vA udaraNaM sAtAvedaNijja kammaM vedei, esa NaM goyamA ! sAyAvedaNijje kamme, esaNaM goemA ! sAyAveyaNijasta jAva aTThavihe aNubhAve paNNatte. asAveyaNissa NaM bhaMte! kammassa jove NaM tahevapucchA, uttaraM ca NavaraM amaNuNNA sahA jAva kAyaduhayA, esa NaM goyamA ! asAyAveyaNijje kamme, esa NaM goyamA ! asAyAveyaNijjjarasa jAva aTThavihe aNubhAve paNNatte, mohANijassa NaM bhaMte! kammassa joveNaM baddhassa jAva kaivihe aNubhAve paNNatte ? goyamA ! mohaNijasma kammassa jIveNaM baddhassa jAva paMcavihe aNubhAve paNNatte, taM jahA sammattaveyaNijje micchattaveyaNijje sammAmicchattaveyaNijje kasAyaveyaNijje no kapAyaveyaNijje, jaM vedei poggalaM vA poggale vA poggala pariNAmaM vA vosasA vA poggalANaM pariNAmaM tersi vA udapaNaM mohaNijjaM kammaM veDa vA, esaNaM goyamA ! mohaNijjassa kammassa jAva paMcavihe aNubhAve paNNatte, Aussa NaM bhaMte! kammassajIve NaM tahevapucchA, goyamA ! AuvasvaNaM kammasta jIveNaM baddhassa jIva cavihe aNubhAve paNNatte. taM jahA - neraiyAue maNuyAue devAue jaMvedei pAragalaM vA poggalevA poggalapariNAmaM vA vIsasA vA poggalANaM pudgala pariNAma ko prApta karake nau prakAra kA anubhAva kahA hai / / sU. 5 // - 193 karmanI A gati, sthiti, bhava, pudgala temaja pudgala pariNAmane prApta karIne nava prakAranA anubhAva kahyo che. sU. 5pA 25 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #207 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre pariNAmaM, tesi vA udaeNaM AuyaM kammaM vedeivA, esaNaM goyamA! Aue kamme, esa NaM goyamA ! Aukammassa jAva caubihe aNubhAve paNNatte, suhaNAmassa NaM bhaMte ! kammassa jIveNaM pucchA. goyamA ! suhaNAmassa NaM kammassa jIveNaM cauddasavihe aNubhAve paNNatte, taM jahA-iTTA sadA 1 iTThA rUvA 2 iTThA gaMdhA 3 iTTA rasA 4 iTTA phAso 5 iTTA gaI 6 iTThA ThiI 7 iTe lAvaNNe 8 iTTho jaso kittI 9 iTe uTThANakammabalavIriyapurisakAraparakkame 10 iTTassarayA 11 kaMtassarayA 12 piyassarayA 13 maNuNNassarayA 14 jaM vedei poggalaM vo poggale vA poggalapariNAmaM vA vIsasA vA poggalA NaM pariNAmaM tesi vA udae NaM subhaNAmaM kamma veei, esa NaM goyamA ! suhaNAmakamme, esa NaM goyamA ! suhaNAmassa kammassa jAva cauddasavihe aNubhAve paNNatte, duhanAmasta NaM bhaMte ! pucchA, goyamA ! evaM ceva, NavaraM aNiDA sadA jAva hINassarayA, dINassarayA, akaMtassarayA, jaM vedei sesaM taM ceva jAva cauddasa vihe aNubhAve paNNatte, uccAgoyassa NaM bhaMte ! kammassa jIveNaM pucchA, goyamA ! uccAgoyasta kammassa jIveNaM baddhassa jAva avihe aNubhAve paNNatte, taM jahA-jAi visiTThayA 1 kulavisiTTayA 2 balavisiTThayA 3 rUvavisiyA 4 tavavipiyA 5 suyavisiTTayA 6 lAbhavisiTThayA 7 issariyavisiTyA 8, jaM vedei poggalaM vA poggale vA poggalapariNAmaM vA vIsasA vA poggalANaM pariNAmaM tesa vA udaeNaM jAva aTTavihe aNubhAve paNNatte, goyA goyasta NaM bhaMte ! pucchA, goyamA ! evaM ceva, NavaraM jAi vihINayA jAva issariyavihINayA, jaM vedei puggalaM vA goggale vA poggalapariNAgaMvA vosasA vA poggalANaM pariNAmaM tesi vA udaeNaM jAva avihe aNubhAve paNNatte, aMtarAiyassa NaM bhaMte ! kammasma jIveNaM pucchA, goyamA ! aMtarAiyassa kammassa jIveNaM baddhassa jAva paMcavihe aNubhAve paNNatte. taM jahA-dANaMtarAe, lAbhaMtarAe, bhAgatarAya, upabhogaMtarAe, vIriyaM zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #208 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 sU. 6 sAtAvedanIyAdi karmAnubhAvanirUpaNam 195 tarAe, jaM vedei poggalaM jAva vIsasA vA poggalANaM pariNAmaM tesi vA udaeNaM aMtarAiyaM kammaM vedei, esa NaM goyamA ! aMtarAie kamme, esa NaM goyamA ! jAva paMcavihe aNubhAve paNNatte / iti paNNavaNAe tevosaitamarasa payassa paDhamo uddeso" // 23-1 // suu.6|| chAyA-sAtAvedanIyasya khalu bhadanta ! karmaNo jIvena baddhasya yAvat pudgalapariNAmaM prApya katividho'nubhAvaH prajJaptaH ? gautama ! sAtAvedanIyasya khalu karmaNojIvena baddhasya yAvad aSTavidho'nubhAvaH prajJaptaH, tadyathA manojJAH zabdAH 1, manojJAni rUpANi 2, manojJA gandhAH 3, manojJA rasAH 4, manojJAH sparzAH 5, manaHsukhatA 6, vaca:mukhatA 7, kAyasukhatA 8, yaM vedayate pudgalaM vA, pudgalAn yA pudgalapariNAmaM vA bikhasayA vA pudgalAnAM pariNAma, teSAM vA udayena sAtAvenIyaM karma vedayate, etat sAtAvedanIyakarma kA anubhAva zabdArtha :- (sAyAveNijjayassa NaM bhaMte ! kammassa jIve NaM baddhassa) jIva ke dvArA bAMdhe hue sAtAvedanIya karma kA (jAva) yAvat (poggalapariNAmaM pappa) pudUgala pariNAma ko prApta karake (kaivihe) kitane prakAra kA (aNubhAve) anubhAva (paNNatte) kahA hai ? (goyamA ! sAyAveyaNijjassa NaM kammassa jIve NaM baddhassa) he gautama ! jIva dvArA baddha sAtA vedanIya karma kA (jAva) yAvat (aTThavihe aNubhAve paNNatte) ATha prakAra kA anubhAva kahA hai| (taM jahA) vaha isa prakAra (maNuNNA sadA) manojJa zabda (maNuNNA rUvA) manojJa rUpa (maNuNNA gaMdhA) manojJa gaMdha (maNuNNA rasA) manojJa rasa (maNuNNA phAsA) manojJa sparza (maNosuhayA) manakAsukha (bayasuhayA) vacana kA sukha (kAyasuhayA) kAya kA mukha (jaM) jisako (vedei) vedatA hai (poggalaM vA) pudgala ko (poggale vA) yA pudgaloM ko (poggalapariNAmaM cA) yA pudagaloM ke pariNamana ko (vIsasA vA poggalANaM pariNAma) sAtA vedanIya karmano anubhava zahAtha :-(sAyAveyaNijjayassa NaM bhaMte ! kammassa jIveNaM badhdhassa) pA2 mAghesA sAtAvahanIya bhanA (jAva) yApat (poggalapariNAmaM pappa) putI pariNAmane prArata za2 (kaivihe) sAranA (aNubhAve) manubhAva (paNNatte) 4thA cha? (goyamA! sAyAveyaNijjassa NaM kammarasa jIvaNaM baddharasa) gautama ! dvArA paddhasAtA pehanIya bhn| (jAva) yAvat (avihe aNubhAve paNNa) mA prA2nA anulApa yA che. (taM jahA) te mA prakAre (maNuNNA saddA) bhanAi2 zaha (maNuNNA rUvA) bhanAi2 35 (maNuNNA gaMdhA) bhanI 25 (maNuNNA rasA) bhanADa2 2sa (maNuNNA phAsA) bhanospaza (maNosuhayA) bhanasuma (vayasuhayA) kyananusuma (kAyasuhayA) yanusuma. (ja) mene (vedei) he cha (poggalaM vA) pugasane (poggale vA) agara pugasAne (poggalapariNAmaM vA) magara pugatAnA pariNabhanana (vIsasA vA poggalANaM pariNAma) spalApathI pugasAnA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #209 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - prajJApanAsUtre khalu gautama ! sAtAvedanIyaM karma, eSa khalu gautama ! sAtAvedanIyasya yAvad aSTavidho'nubhAvaH prajJaptaH, asAtAvedanIyasya khalu bhadanta ! karmaNo jIvena tathaiva pRcchA, uttaraJca, navaram-amanojJAH zabdAH, yAvat kAyaduHkhatA, etat khalu gautama ! asAtAvedanIyaM karma, eSa khalu gautama ! asAtAvedanIyasya yAvad aSTavidho'nubhAvaH prajJaptaH, mohanIyasya khalu bhadanta ! karmaNojIvena baddhasya yAvat katividho'nubhAvaH prajJaptaH ? gautama ! mohanIyasya karmaNo jIvena baddhasya yAvat paJcavidho'nubhAvaH prajJaptaH, tadyathAsvabhAva se pudgaloM ke pariNAma ko / (tesi vA udaeNaM) unake udaya se (sAyAveyaNijja kammaM veei) sAtAvedanIya karma ko vedatA hai (esaNaM goyamA! sAyAveyaNijje kamme) he gautama ! yaha sAtAvedanIya karma hai (esaNaM goyamA!) he gautama ! yaha (sAyApeyaNijjassa jAva aTThavihe aNubhAve paNNatte!' sAtAvedanIya kA yAvat ATha prakAra kA anubhAva kahA gayA hai| (asAyAyANijjassa gaMbhaMte! kammassa) hebhagavan ! asAtAvedanIya karma kA (jIveM NaM) jIva ke dvArA (taheba pucchA ?) usI prakAra-pUrvavat prazna (uttaraMca) aura uttara (NavaraM) vizeSa (amaNuNNA sadA) amanojha zabda (jAva kAyaduhayA) yAvat kAya kA duHkha (esa NaM goyamA! asAyAveyaNijje kamme) he gautama! yaha asAtAvedanIya kama hai (esaNaM goyamA! asAyAveMyaNijassa jAva aTTavihe aNubhAve paNNatte) he gautama! yaha asAtAvedanIya krama kA yAvat ATha prakAra kA anubhAva hai| (mohaNijjassa NaM bhaMte ! kammassa jIveNaM baddhassa) he bhagavan ! jIva ke dvArA bAMdhe hue mohanIya karma kA (jAva) yAvat (kaivihe aNubhAve paNNatte ?) kitane prakAra kA anubhAva kahA hai ? (goyamA ! mohaNijjassa kammasya jIveNaM baddhassa) jIva ke dvArA parikSAmane. (tesi vA udayena) tamanA yayA (sAyAveyanija kamma veei) sAtAvahanIya bhane ve? (cha esa NaM gAyamA ! sAyA veyaNijje kammeM) gautama ! ma sAtAvahanIya che. (esaNaM goyamA) he gautama ! ma (sAyAveyaNijjassa jAva avihe aNubhAve paNNate) saataapeniiyn| yAvata mAha prakAranA anubhAva kahyA che. ___(asAyAveyaNijjassa NaM bhaMte ! kammassa) he bhagavan ! masAtApahanIya bhn| (jIveNaM) 75nA 62 / (taheva pucchA ?) se 2 pUrvavat prazna (uttaraM ca) mane uttara (NavaraM) vizeSa (amaNuNNAsaddA) amanojJa za6 (jAva kAyaduhayA) yAvat yanu duH5 (esa NaM goyamA ! asAyA veyaNijje kammeM) hai gautama! mI sAtA vahanIya che. (esa NaM goyamA ! asAyAveyaNijjassa jAva ahavihe aNubhAve paNNa) he gautama ! ma masAtAvanIya bhanA yAvat 18 mAranA manubhAva cha. (mohaNijjassa NaM bhaMte ! kammassa jIveNaM baddhassa) bhagavan ! nA dvArA mAghelA bhADanIya bhanA (jAva) yApata (kaivihe aNubhAva paNNate?) DeTA prAranA anusAra yA cha ? (goyamA ! mohaNijjassa kammassa jIyeNaM baddhassa) sapanA dvArA mAghesA bhADanIya bhanA (jAva) zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #210 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinA TIkA pada 23 sU. 6 sAtAvedanIyAdi karmAnubhAvanirUpaNam ____ 197 samyaktvavedanIyam , mithyAtvavedanIyam , samyamithyAtvavedanIyam, kaSAyavedanIyaM no kaSAyavedanIyam, yaM vedayate pudgadgalaM vA, pudgalavAn vA, pudgala pariNAmaMvA visrasayA vA pudgalAnAM pariNAma, teSAM vA udayena mohanIyaM karma vedayate vA, eSa khalu gautama! mohanIyasya karmaNo yAvat paJcavidho'nubhAvaH prajJaptaH, AyuSaH khalu bhadanta ! karmaNo jIvena tathaiva pRcchA, gautama ! AyuSyasya khalu karmaNo jIvena baddhasya yAvaccaturvidho'nubhAvaH prajJaptaH, bAMdhe hue mohanIya karma kA (jAva) yAvat (paMcavihe aNubhAve paNNatte) pAMca prakAra kA anubhAva kahA hai (taM jahA) vaha isa prakAra (sammattaveyaNijje) samyaktva vedanIya(micchatta veyaNijje) mithyAtva vedanIya (sammAmicchattaveNijje) samyak mithyAtva vedanIya (kasAyaveyaNijje) kaSAya vedanIya (no kasAyaveyaNijje) no kaSAya vedanIya / (jaM vedei) jo vedatA hai (poggalaM vA) pudgala ko (poggale vA) athavA pudgaloM ko (poggalapariNAmaM vA) yA pudgala pariNAma ko (vIsasA vA) yA svabhAva se (poggalANa pariNAma) pudgaloM ke pariNAma ko| (tesiMvA udaeNa) unake udaya se (mohaNija kama vedei vA) mohanIya karma ko vedatA hai (esa Na goyamA ! mohaNijassa kammassa) he gautama ! yaha mohanIya karma kA (paMcavihe aNubhAve paNNatte) pAMca prakAra kA anubhAva kahA hai| __ (Aussa Na bhaMte ! kammassa) he bhagavan ! Ayu karma kA (jIvega) jIva dvArA (taheva pucchA) usI prakAra kA prazna (goyamA! Aussa ga kammassa jIveNa baddhassa) he gautama ! jIva dvArA bAMdhe hue Ayu kama kA (jAva cauccihe aNubhAve paNNatte) yAvat cAra prakAra kA anubhAva haiN| (taM jahA) vaha isa prakAra (neraiyAue) narakAyu (tiriyAue) yAvat (kaivihe aNubhAve paNNate ?) 31 nA, manubhAva yA cha ?. (goyamA ! mohaNijjassa kammassa jIveNaM baddhassa) vana 12 mAMdhe bhADanIya manA (jAva) yAvat (paMcavihe aNubhAve paNNate) pAMya prAranA anumApa yA che (taM jahA) te // 2 (sammattaveyaNijje) sabhyapahanIya (micchattaveyaNijje) mithyAtva vahanIya (sammAmicchattaneyaNijje) sabhyabhidhyAraNa hanIya (kasAyaveyaNijje) 4Aya vehanIya (no kasAyaveyaNijje) nA pAya vahanIya. (jaM vedei) re he che. (poggalaM vA) yugalane (poggale vA ) athavA puzavAne (poggalapariNAmaM vA) magara pusa pariNAmane (vIsasA vA) yA 25mAthI (poggalANa pariNAma) YgAnA pariNAmAne. ( tesivA udaeNa) temana yathA (mohaNijja kammaM vedeiyA ) bhADanIya mana he cha (esa Na goyamA! mohajjissa kammassa) gautama! mA bhADanIya manA (pacavihe aNubhAve paNate) pAya prakAranA anubhAva kahyA che. (Aussa NaM bhaMte kammassa) mAyana ! AyudhabhanA (jIveNa') 75dvArA (taheva pucchA) 201 prahArane prazna (goyamA ! Auyassa NaM kammassa jIveNa baddhassa) gautama ! pArAdheisA mAyu. 4bhanA (jAva cauvihe aNubhAve paNNa) yApat yA2 prAranA matulA che, (taM jahA) taM mA prA2 (neraiyAue) nAyu (tiriyAue) tiya yAyu (naNuyAue) manuSyAyu (devAue) hepAyu. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #211 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre tadyathA-nairayikAyuSyam tiryagAyuSyam manuSyAyuSyaM devAyuSyam , yaM vedayate pudgalaM vA pudgalAn vA pudgalapariNAmaM vA visrasayA vA pudgalAnAM pariNAma teSAM vA udayena AyuSyaM karma vedayate vA, etat khalu gautama ! AyuSyaM karma eSa khalu gautama ! AyuSya karmaNo yAvaccaturvidho'nubhAvaH prajJaptaH, zubhanAmnaH khalu bhadanta ! karmaNo jIvena pRcchA, gautama ! zubhanAmnaH khalu karmaNo jIbena caturdazavidho'nubhAvaH prajJaptaH, tadyathA-iSTAH zabdAH 1, iSTAni rUpANi 2, iSTA gandhAH 3, iSTAH rasAH 4, iSTAH sparzAH 5, iSTA gatiH 6, iSTA sthitiH 7, iSTaM lAvaNyam 8, iSTA yazaH kIrtiH 9, iSTa utthAnakarma tiryaMcAyu (maNuyAue) manuSyAyu (devAue) devAyu / (jaM vedei) jo vedatA hai (poggalaM vA) pudgala ko (poggale vA) yA pudgaloM ko (poggalapariNAma vA) yA pudgala pariNAma ko (vIsasA vA poggalANa pariNAma) yA svabhAva se pudgalapariNAma ko| (tesiMvA udaeNa) unake udaya se (Auya kamma vedei) Ayu karma ko vedatA hai (esaNa goyamA ! Aue kamme) he gautama ! yaha AyuSya karma hai (esaNa goyamA ! Aukammassa jAva cauvihe aNubhAve paNNatte) he gautama ! yaha Ayukarma kA yAvat cAra prakAra kA anubhAva kahA hai| (muhaNAmassa Na bhaMte kammassa)he bhagavan! zubhanAmakarma kA(jIvaNaM)jIvadvArA(pucchA) prazna (goyamA! suhaNAmassa NaM kammassa) he gautama! zubhanAmakarma kA (jIveNa) jIvadvArA (jAya) yAvat (cauddasavihe aNubhAve paNNa) caudaha prakAra kA anubhAva kahA hai / ___ (taM jahA) baha isa prakAra (ihA saddA)iSTazabda (iTA rUvA) iSTarUSa (iTThA gaMdhA)iSTagaMdha (iTArasA) iSTarasa (iTTA phAsA) iSTasparza (iTA gaI) iSTa gati (iTA ThiI) iSTasthiti (iTe lAvaNNe) iSTalAvaNya (ichA jasokittI) iSTa yazaHkati (iTe uThANa kamma balacIriyapurisavakAra paravaka me iSTa utthAna, karma, bala, vIrya, puruSakAra, parAkrama (jaM vedei poggalaM vA) ne vahecha pugatAna (poggale vA) mA pugisone (poggalapariNAmavA) mA pugasa pariyAbhane (vIsasA vA poggalANa pariNAma) mayA 25mAthA pula pariNAmana. (tesivA udaeNa) temana yathI (Auya kamma vedei) mAyumane ye cha (pasa NaM goyamA ! Aue kamme) he gautama! mA mAyuSyabhacha (esaNa goyamA ! Aukammassa jAva cauvihe aNubhAve paNNa) 6 gatama! mA mAyubhinA yAvat nyA2 ||2naa anusAra yA . (suhaNAmassa Na mate kammassa) bhagavan ! zumanAma bhanA (jIveNaM) pAsa (pucchA) prazna (goyamA ! suhaNAmassaNa kammassa) zubhanAma bhanA (jIveNaM) dvArA (jAva) yAvata (cauddasavihe aNubhAve paNNa) yo prA2nA manubhAva yA che. (tabahA) ta ma 3 (iTA saddA) 5STa 4 (iTUThA rUvA) 87835 (iTTA gaMdhA) STa gadha (iSTA rasA) Ta2sa (ihA phAsA) 825za (iTAgaI) gati (ichA ThiI) sthiti (ihe lAvaNNe) TamA5ya (iSThA jaso kittI) USTa yaza: ti(iThe uhANakammavalavIriya purisakkAra parakkameM) ASTa StyAna, bhImasa, pAya, 531412 5 / (issarayA) eTasvaratA (katarassarayA) Anta5svarata zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #212 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 sU. 6 sAtAvedanIyAdi karmAnubhAvanirUpaNam 199 valavIryapuruSakAraparAkramaH 10, iSTasvaratA 11, kAntasvaratA 12, priyasvaratA 13, manojJasvaratA 14 yaM bedayate pudgalaM vA pudgalAn vA pudgalapariNAmaM vA vitrasayA vA pudgalAnAM pariNAmaM, teSAM vodayena zubhanAma karma vedayate, etat khalu gautama ! zubhanAma karma, eSa khalu gautama ! zubhanAmnaH karmaNo yAvat caturdazavidho'nubhAvaH prajJaptaH, duHkhanAmnaH khalu bhadanta ! pRcchA, gautama ! evaJcaiva, navaram aniSTAH zabdAH, yAvad hI svaratA, dInasvaratA akAntasvaratA, yaM vedayate zeSa N zeSa - taccaiva yAvat caturdazavidhaH anubhAvaH prajJataH, uccairgotrasya khalu bhadanta ! karmaNo jIvena pRcchA, gautama ! uccairgI( iTThassarayA) iSTa svaratA ( kaMtassarayA) kAntasvaratA ( piyassarayA ) priyasvarA ( maNuNNasmarayA) manojJa svaratA / (jaM veei poggalaM vA) jisa budgala ko vedatA hai ( poggale vA) pudagaloM ko (poggala pariNAma vA ) yA pudagala pariNAma ko (vIsasA vA ) svabhAva se (poggalANaM pariNAmaM ) pudgaloM ke pariNAma ko / (tesiM vA udaraNaM) unake udaya se (subhanAmaM kamma) zubhanAmakarma ko (veeDa) vedatA hai (esaNa goyamA ! suhanAmakamme ) he gautama ! yaha zubhanAma karma hai ( esaNaM' goyamA ! suhanAmassa kammassa jAva cauddasavihe aNubhAve paNNatte) he gautama ! yaha zubhanAma karma kA yAvat caudaha prakAra kA anubhAva kahA hai / (duhanAmassa NaM bhaMte! pucchA ! ) he bhagavan ! azubha nAmakarma ke anubhAva saMbaMdhI prazna ? (gomA ! evaM ceva ) he gautama! isI prakAra (NavaraM) vizeSa (aNiTThA sA ) aniSTazabda (jAva) yAvat (hINassarayA) hInasvaratA ( dINassarayA) dInasvaratA (akaMtassarayA) akAntasvaratA (jaM) jo (vedei) vedatA haiM (sesaM taM caiva ) zeSa vahI (jAva) yAvat ( caudasava aNabhAve paNNatte) caudaha prakAra kA anubhAva kahA hai / ( uccAgoyassa Na bhaMte! kammassa) he bhagavan ! uccagotra karma kA ( jIveNaM) (piyassarayA) priyasparatA ( maNuNNassarayA) bhne|jnysvrtaa. (javeei poggalaM vA) ne yugalane vehe che (poggale vA) yugasone (poggala pariNAma vA) agara puhagata pariNAmAne (vIsasA vA ) svabhAvathI (poggalANa pariNAmaM ) yugasonA pariNAma. (tesivA udaeNaM) tebhanA yathA ( subhaNAma kamma) zubhanAma bhane ( veei) vehe che (esa jaM goyamA ! sunAmakamme ) he gautama ! yA zubhanAma urbha che (esaNa goyamA ! suhaNAmasamma jAva cauddasavihe anubhAve paNNatte) he gautama! yA zubhanAma armanA yAvat yauha prAranA anubhAva kahyA che. (duhanAmassa NaM bhaMte! pucchA) he bhagavana ! azubhanAma unA anubhava samandhI pRthchA ! (goyamA ! evaMceva) he gautama! are (Navara) vizeSa (aniSThA saddA) aniSTha (jAva) yAvat (hINassarayA ) hInazvaratA ( dINastarayA) hInasvaratA (akaM tassarayA) aAnta svaratA (ja) (vedei) veDhe che (sesa ta ceva) zeSa tema 4 che (jAva) yAvat (cauddasavihe aNubhAve paNNatte) yau aAranA anulAva hyA che. (uccAgoyassa NaM bhaMte! kammassa) he lagavan ! tubhya gotra armana | zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #213 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre trasya karmaNo jIvena baddhasya yAvad aSTavidho'nubhAvaH prajJaptaH tadyathA-jAtiviziSTatA 1, kulaviziSTatA 2, balaviziSTatA 3, rUpaviziSTatA 4, tapoviziSTatA 5, zrutaviziSTatA 6, lAbhaviziSTatA 7, aizvaryaviziSTatA 8, yaM bedayate pudgalaM vA pudgalAn vA pudgalapariNAmaMvA visrasayA vA pudgalAnAM pariNAmaM teSAM vA udayena yAvada aSTavidho'nubhAvaH prajJaptaH, nIcairgotrasya khalu bhadanta ! pRcchA, gautama ! evaJcava, navaraM jAti bihInatA yAvad aizvaryavihInatA, yaM vedayate pudgalaM vA, pudgalAn vA pudgalapariNAmaM vA vistrajIva dvArA (pucchA) prazna (goyabhA ! uccAgoyassa kammassa jIveNa baddhassa) jIva ke dvArA baddha uccagotra karma kA (jAva ) yAvat ( aTTavihe aNubhAve paNNate ) ATha prakAra kA anubhAva kahA hai| (taM jahA) vaha isa prakAra (jAivisiTTayA) jAti kI viziSTatA (kulavisiTThayA) kula kI viziSTatA (bala visiTTayA) bala kI viziSTatA (rUva visiTTayA) rUpa kI viziSTatA ( taba visiTTayA ) tapa kI viziSTatA (suyavisiTThayA) zrutakI viziSThatA (lAbhavisiTTayA ) lAbha kI viziSThatA (issariya visiTThayA) aizvarya kI viziSTatA / (jaM vedei poggalaM vA poggale vA poggalapariNAmaM vA) jisa pudgala kA, pudgaloM ko yA pudgalapariNAma ko vedatA hai / (vIsasA vA) athavA svabhAva se (poggalANa pariNAma) pudagaloM ke pariNAma ko| ( tesiM vA udaeNaM ) unake udaya se (jAva) yAvat (aTTabihe aNubhAve paNNatte) ATha prakAra kA anubhAva kahA hai / (NIyA goyassa NaM bhaMte !) he bhagavan ! nIca gotra ke viSaya meM pucchA) pRcchA-prazna hai (goyamA ! evaM ceva) he gautama ! isI prakAra (NAbaraM) vizeSa (jAivi hINayA) jAti kI honatA (jAba issariyavihINayA) yAkta aizrarya kI vihInatA ! (jaM vedei puggala vA poggale vA poggalapariNAma vA) jo vedatA hai, pudgalakoM, (jIveNa 71 / 2 / (pucchA) prazna (goyamA ! uccAgoyassa kammassa jIveNabaddhassa) dvArA para syagotramanA (jAva) yAvata (avihe aNubhAve paNNa) mAranA anubhASa muthA cha. (tajahA) te yA ghaDAre (jAivisiTThayA) matinI viziSTatA (kulavisihayA) sanA viziTatA (balavisihayA) panI viziSTatA (rUvavisiSThyA) 35nI viziSTatA (tavavisiTTayA) ta5 viziSTatA (suya visiSThayA) zratanI viziSTatA (lAbha visiTTayA) sAna viziSTatA (issariya visihayA) ezvaryAnI viziSTatA. (ja'vedei poggalaMbA pAgale vA poggalapariNAma vA) hAsane puzahAne yA hAra pariNAmAne yethe (vIsasAvA) athavA samAvathA (poggalANa pariNAma) pugatAnA parikSAmane. (tesivA udaeNa) temanA yathA (jAva) yAvata (aTThavihe aNubhAve paNNa) 18 mAranA anubhAva kahyA che. na (NIyAgoyassa Na bhate !) bhagavan ! nIya gotranI (pucchA) 27 / (goyamA ! evaM ceva) he gautama ! merI prAre (gaMvara) vizeSa (jAivihINayA) tinI hInatA (jAva issariya vihINayA) zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #214 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinA TIkA pada 23 sU. 6 sAtAvedanIyAdi karmAnubhAvanirUpaNam sayA vA pudgalAnAM pariNAma teSAM vA udayena yAvat aSTavidho'nubhAvaH prajJaptaH, antarAyasya khalu bhadanta ! karmaNo jIvena pRcchA ? gautama ! antarAyasya karmaNo jIvena baddhasya yAvat pazcavidho'nubhAvaH prajJaptaH, tadyathA dAnAntarAyaH, lAbhAntarAyaH, bhogAntarAyaH, upabhogAntarAyaH, vIryAntarAyaH, yaM vedayate pudgalaM yAvat visrasayA vA pudgalAnAM pariNAma teSAM vA udayena antarAyaM karma vedayate, etat khalu gautama ! antarAyaM karma, eSa khalu gautama ! yAvat pazcavidho'nubhAvaH prajJaptaH ! prajJApanAyAM trayoviMzatitamasya padasya prathamoddezakaH // 23-1 // 6 // pudagaloM ko athavA pudagala pariNAma ko (vIsasA vA) yA svabhAva se (poggalANaM pariNAma) pudgaloM ke pariNAma ko| (tesiM vA udaeNaM) unake udaya se (jAva) yAvat (aTTavihe aNubhAve paNNatte) ATha prakAra kA anubhAva kahA hai ! (aMtarAiyassa NaM bhaMte! kammassa) he bhagavan! antarAya karma kA (jIveNaM) jIva dvArA (pucchA) prazna (goyamA ! aMtarAiyassa kammassa) he gautama ! antarAya karma kA (jIveNa baddhassa) jIva ke dvArA bAMdhe hue kA (jAva) yAvat (paMcavihe aNubhAve paNNatte) pAMca prakAra kA anubhAva kahA hai (taM jahA) vaha isa prakAra (dANa tarAe) dAna meM vighna (lAbhaMtarAe) lAbha meM vighna (bhogaMtarAe) bhoga meM vighna (uvabhogatarAe) upabhoga meM vighna (vIriyaMtarAe) vIrya meM vighna / (jaM vedei poggala) jisa pudgala ko vedatA hai (jAva) yAvat (vIsasA vA) athavA svabhAva se (poggalANa pariNAma) pudgaloM ke pariNAma ko / (tesiM vA udaeNaM) unake udaya se (aMtarAiyaM kamma vedei) antarAya karma ko vedatA hai (esa Na goyamA ! aMtarAie kamme) he gautama ! yaha antarAya karma haiM (esa Na goyamA ! jAva paMcavihe aNubhAve) he gautama ! yaha yAvat pAMca prakAra kA anubhAva yAvat aizvaryAnI vihInatA. (javedei poggalaM vA poggale vA poggalapariNAma vA) he che, hamalane, hai pugatAne athavA Ysana pA2bhane (vIsasAvA) magara khamAthI (poggalANaM pariNAma) YsonA pariNAmane. (tesivA udaeNaM) tebhanA yathA (jAva) yAvat (aTUThavihe aNubhAve paNNate) 248 rana manumA 4aa che. (aMtarAyassa NaM bhAte kammassa) bhagavan ! satarAya manA (jIveNa) 04. dvaa2| (pucchA) prazna (goyamA aMtarAiyassa kammassa) gautama! antarAya manA (jIveNaM baddhassa) panA dvArA mAsAnA (jAva) yAvata (paMcavihe aNubhAve paNNatte) yAMya 42n| manubhAva 4aa cha (tauM jahA) te yA prAre (dANatarAe) hAnamA vina (lAbha tarAe) samAvina (bhogatarAe) leAgamA vina (uvabhogatarAe) apAMgamA vina (vIriyatarAe) vAyabhA vighna. (javedei poggala) hai hamalane ve cha (jAva) yAvat (vIsasAvA) athavA syamAthI (poggalANa pariNAma) sonA pariNAmane.. (tesivA udaeNa) temanA yathA (aMtarAiyaM kamma dei) antarAyamana he cha ( esaNaM (goyamA! aMtarAie kammeM) gItama! memantarAya cha (esa Na goyamA ! jAva paMcavihe aNubhAve) 26 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #215 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 202 prajJApanAsUtre TIkA-atha sAtAvenIyAdi karmaNAmanubhAvAn prarUpayitumAha-'sAyAveyaNijjassa NaM bhaMte ! kammassa jIveNaM baddhassa jAva poggalapariNAma pappa kaivihe anubhAve paNNate?' he bhadanta! sAtAvenIyasya khalu karmaNojIvena baddhasya yAvat spRSTasya baddhasparzaspRSTasya saMcitasya citasya upacitasya ApAkaprAptasya vipAkaprAptassa phalaprAptasya udayaprAptasya jIvena kRtasya jIvena nirvartitasya jIvena pariNamitasya svayaM vA udIrNasya pareNa vA udIritasya tadubhayena vA udIyamANasya gati prApya sthiti prApya bhava prApya pudagalaM prApya pudagala pariNAma prApya katividho'nubhAvaH prajJaptaH? bhagavAnAha-'goyamA!' he gautama! 'sAyAveyaNijjarasa NaM kammassa jIve NaM baddhassa jAva aTTavihe aNubhAve paNNatte' sAtAvedanIyasya khalu karmaNo jIvena baddhasya yAvat spRSThasya baddhasparzaspRSTasya sazcitasya citasya (paNNatte) kahA hai (ii paNNavaNAe tevIsaitamassa payassa paThamo uddeso) iti prajJApanA ke tevIsaveM pada kA prathama uddezaka samApta ||suu. 6 // TIkArtha :- aba sAtAvedanIya Adi karmoM ke anubhAva kA nirUpaNa kiyA jAtA hai: zrI gautamasvAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! jIva ke dvArA bAMdhe hue yAvat-spRSTa baddhasparza spRSTa, saMcita, cita, upacita ApAka prApta, vipAka prApta, phala prApta, udaya prApta, jIva dvArA kRta, jIva dvArA nirtita, jIva dvArA pariNAmita, svayaM udaya ko prApta athavA dUsare dvArA udIrita, yA donoM dvArA udIyamANa sAtAvedanIya karma kA gati ko prApta karake, sthiti ko prApta karake, bhava ko prApta karake, pudgala ko prApta karake, athavA pudgapariNAma ko prApta karake kitane prakAra kA anubhAva kahA hai ? __ zrI bhagavAn uttara dete haiM-he gautama! jIva ke dvArA baddha, spRSTa, baddhasparzaspRSTa, saMcita, cita, upacita, Adi pUrvokta vizeSaNoMvAle sAtAvedanIya karma kA anubhAva ATha prakAra kahA gayA haiN| vaha isa prakAra haihe gautama ! m| yAvat pAMya prA2nA manulAva (paNNatte) 4aa cha (iipaNNavaNAe tevIsaitammassa payassa paThamo uddesa') ti prajJApanAnA tevIsamA phn| prathama uddeza samApta. // sU. 1 // TIkAryuM have sAtAdanIya AdikarmonA anubhAvanuM nirUpaNa karAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana! jIvanA dvArA bAMdhelA yAvata spaSTa, baddha sparza spaSTa, saMcita, cita, upacita, AyAkaprApta, vipAkamApta, phala prApta, udaya prApta, jIva dvArA kRta, jIva dvArA nirvatita, jIva dvArA pariNAmita, svayaM udayane prApta athavA bIjA dvArA udIti, yA bane dvArA udIryamANa sAtAdanIya karmanI gatine prApta karIne, sthitine prApta karIne, bhavane prApta karIne pudagalane prApta karIne athavA pudgala pariNAmane prApta karIne keTalA prakAranA anubhAva kahyA che? zrIbhagavAna uttara Ape che he gautama! jIvanA dvArA baddha, pRSTa, baddha sparza, skRSTa, saMcita, cita, Upacita, Adi pUvata vizeSa vALA sAtavedanIya karmanA anubhAva ATha prakAranA kahelA che. te A prakAre che. (1) manahara vINAveNu AdinA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #216 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI yekA pada 23 sU. 6 sAtAvedanIyAdi karmAnubhAvanirUpaNam 203 upacitasya-pUrvoktavizeSaNaviziSTasya aSTavidho'nubhAvaH prajJaptaH 'taM jahA-'maNuNNA sadA 1 maNuNNA rUvA 2 maNuNNA gaMdhA 3maNuNNA rasA 4 maNuNNA phAsA 5maNosuhayA 6 vaya suhayA 7 kAyasuhayA 8 tadyathA-manojJA:-ramaNIyAH veNuvINAdibhAvinaHzabdAH1, manojJAni-ramaNIyAni svavRttisvastrIvRtticitrAdivRttIni rUpANi 2 manojJAH-bhavyA: kapUrAdisambandhino gandhA:-surabhayaH 3 manojJA:-susvAdAH rasA:-guDaprabhRtisambandhino rasAH 4 manojJA:-atyantamAdevopetAH hasatulyAdivatina: spazA: 5 mana:sukhatA-manasi sukhaM yasyAsau manaHsukhastasya bhAvo manaHsukhatA-sukhitaM mana iti bhAvaH 6, vacaH sukhatA vacasi sukhaM yasyAsoM vacaHsukha stasya bhAvo vacaHsukhatA sarvaSAM zrutamAtreNaiva zravaNamanohulAdajananI vAk 7, kAyamukhatA-kAye sukhaM yasyAso kAyasukhastasya bhAvaH kAyasukhatA mukhitaH kAyo bhavatItyarthaH 8, ete cASTau padArthAH sAtAvedanIyakarmodayena dehinAmupajAyante ataeva sAtAvedanIyakarmaNo'STavidho'nu bhAvaH pratipAditaH, atra parataH sAtAvedanIyakarmodayamupapAdayati-'jaM vedei poggalaM vA poggale vA poggalapariNAma vA vIsasA vA poggalANaM pariNAma tesiM vA udaeNaM sAtAveyaNijja kamma vedei' yaM vA vedayate sakcandanAdi pudgalaM, yAn vA vedayate bahUn vakacandanAdi pudgalAn , yaM vA dezakAlavayo'vasthAnurUpAhArapariNAmarUpa pudagalapariNAma vedayate, vikhasayA-svabhAvena vA ya pudgalAnAM pariNAma yathAkAlama___ (1) manojJa veNuvINA Adi ke zabdoM kI prApti (2) manojJarUpoM kI prApti (3) manojJa kapUra itra Adi sugaMdhoM kI prApti (4) manojJa susvAdu rasa kI prApti (5) manojJa sparTI kI prApti (6) mana kA sukhIpana (7) vacana kA sukhIpana aura (8) kAya kA sukhiipn| ina AThoM anubhAvoM kI prApti jIvoM ko jJAnAvarayaNIya karma ke udaya se hotI hai| ataH sAtAvedanIya karma kA anubhAva ATha prakAra kA kahA gayA hai| aba parataH arthAt paranimitta se sAtA vedanIya karma ke udaya kA kathana kiyA jAtA haiM jina mAlA candana Adi pudgala ko vedA jAtA hai, athavA jina mAlA candana Adi bahuta pudgaloM ko vedA jAtA hai yA deza, kAla, vaya evaM avasthA ke anurUpa AhAra pariNAma rUpa pudgala pariNAma vedA jAtA hai athavA svabhAva se pudgaloM ke zIta, zabdanI prApti (2) manahara rUpanI prApti (3) manojJa kapUra attara Adi sudhInI prApti (4) manAsa susvAdu 2sanI prApti (5) bhanAi2 spInI prAti (6) bhannu sukhI paNuM (7) vacananuM sukhI paNuM (8) kAyAnuM sukhI paNuM. A AThe anubhAvonI prApti che te sAtavedanIya karmanA udayathI thAya che. tethI sAtavedanIya karmanA anubhAva ATha prakAranA kahelA che. have parataH arthAta para nimittathI sAtavedanIya karmanA udayanuM kathana karAya che. je mAlA caMdana Adi puchUgale vedAya che, athavA je mAlA candana Adi ghaNA pudagalene vedAnyU che, agara deza, kALa, vaya, temaja avasthAne anurUpa AhAra pariNAma rUpa pudagala pariNAma vidAya che, athavA svabhAvathI pudgalAnA zIta, usNa, Apa zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #217 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 204 prajJApanAsUtre bhilaSita zItoSNAtapAdivedanApratIkArarUpaM vedayate tena hi manaHsamAdhAnasampAdanAt sAtAvedanIya karmAnubhavati, sAtAvedanIyakarma phalaM sAtaM sukhaM vedayate iti bhAvaH, ityevaM parataH sAtAvedanIyakarmodaya.upapAditaH, 'atha svatastadudayamAha-teSAM vA sAtAvedanIyakarma pudgalAnAmudayena manojJazabdAdi vyatirekeNApi kadAcit sAtAvedanIya karma sAta sakhaM vedayate yathA nairayikAdirahejanmAdikAle sukhaM vedayate. prakRtamupasaMharannAha-'esa NaM goyamA ! sAyAveyaNijje kamme' he gautama ! etat khalu-pUrvopapAditaM sAtAvedanIya karma prajJaptam , 'esa NaM goyamA ! sAyAveyaNijjassa jAva aTThavihe aNubhAve paNNatte' he gautama ! eSa khalu-pUrvoktarItyA pratipAditaH sAtAvedanIyasya yAvat-karma NojIyena baddhasya spRSTasya paddhasparzaspRSTasya saMcitasya citasya upacitasya ApAkaprAptasya vipAkaprAptasya phalaprAptasya udayaprAptasya jIvena kRtasya jIvana nirvartitasya jIvena pariNamitasya svayaM vA udIrNasya pareNa vA udIritasya tadubhayena vA udIyamANasya gati sthiti uSNa, Atapa Adi kI vedanA ke pratikAra ke liye yathAvasara abhilaSita pudagala pariNAma ko vedA jAtA hai, usase mana ko samAdhi-prasannatA prApta hotI hai, yaha sAtA vedanIya karma kA anubhAva hai| tAtparya yaha hai ki sAtAvedanIya karma ke phalasvarUpa sAtAsukha kA saMvedana hotA hai| yaha paranimitta se sAtAvedanoya karma kA udaya kahA gayA hai| aba usake svataH udaya kA varNana karate haiN| sAtAvedanIya karma kA udaya hone para manojJa zabdAdi ke binA bhI kabhI-kabhI sAtA kA vedana hotA hai, jaise nAraka jIva tIrthakara bhagavAn kA janma hone para kiMcita kAla taka sukha kA vedana karate haiN| upasaMhAra karate hue kahA haiM-he gautama ! yaha sAtAvedanIya karma kahA gayA haiM aura jIva ke dvArA baddha, spRSTa, baddhasparza spRSTa, saMcita, cita, upacita, ApAkaprApta vipAka prApta, phalaprApta, udayaprApta, jIvadvArA kRta, jIvadvArA nirvatita, jIvadvArA pariNAmita, svayaM udaya ko prApta, dUsaredvArA udIrita, athavA donoMdvArA udIyamAna saataaAdinI vedanA nA pratikAra mATe yathAvasara abhiSita pudagala pariNAmane vedAya che, tethI manane samAdhi-prasanatAnI prApti thAya che, A sAtavedanIya karmanA anubhAva che. tAtparya e che ke sAtAdanIya karmanA phaLa svarUpa sAtA-sukhanuM saMvedana thAya che. e paranimittathI sAtA vedanIya karmanA udaya kahyo. - have tenA svataH udayanuM varNana karavAmAM Ave che. sAtavedanIya karmane udaya thatAM mane zabdanA vagara paNa kyAreka kayAreka sAtAnuM chedana thAya che. jema nAraka chava tIrthakara bhagavAnano janma thatAM thoDA samaya payanta sukhanuM vedana kare che. A viSayane upasaMhAra karatAM kahe che ke - he gautama ! A sAtavedanIya karma kahevAmAM AvyuM che. ane jIve dvArA te baddha, pRSTa, baddhasparzapRSTa, saMcita, cita, ucita, ApAka prApta, vipAka prApta, phala prApta, chavadvArA nirvatita chava dvArA pariNuM zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #218 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 sU. 6 sAtAvedanIyAdi karmAnubhAvanirUpaNam 205 bhavaM prApya pudgalaM pudgalapariNAmaM prApya aSTavidho'nubhAvaH prajJaptaH, gautamaH pRcchati-'asAtAveyaNijjassa NaM bhaMte ! kammassa jIveNaM taheva pucchA' he bhadanta ! asA. tAvedanIyasya karmaNaH khalu duHkhajanakasya karmaNo jIvena tathaiva-pUrvoktarItyaiva kRtasya nirvatitasya pariNamitasya svayaM vA udIrNasya pareNa vA udIritasya tadubhayena vA uddIyamANasya gati sthitiM bhavaM pudgalaM pudgalapariNAma prApya katividho'nu-bhAvaH prajJaptaH ? iti pRcchA, bhagavAnAha- 'uttaraMca navaraM amaNuNNA sadA jAva kAyaduhayA' uttarazca-sAtAvedanIyakarmoktarItyaiva asAtAvedanIyasyApi avaseyam , tathA ca yaM vedayate viSazastrakaNTakAdi pudgalam , yAn vA bahUn viSazastrakaNTakAdIn pudagalAn vedayate. yaM vA pudagalapariNAmamapathyAhArasvarUpaM vedayate visrasayA vA svabhAvena yaM vedayate yathA kAlamanabhilaSitaM zItoSNAtapAdipariNAmalakSaNaM pudagalapariNAma, tena vedanIya karma kA, gati sthiti, bhava, pudagala, aura pudgalapariNAma ke nimitta se honevAlA anubhAva ATha prakAra kA kahA gayA haiN| zrI gautamasvAmI-he bhagavan-jIva ke dvArA baddha, spRSTa Adi vizeSaNoM se yukta asAtAvedanIya karma kA anubhAva kitane prakAra kA kahA gayA hai ? zrI bhagavAn-he gautama ! sAtAvedanIyakarma ke vipAka ke samAna asAtAvedanIya karma kA bhI vipAka samajha lenA caahie| isa prakAra jisa viSa zastra kaMTaka Adi pudgala ko vedA jAtA hai, jina bahuta se viSa-zastrAdi pudagaloM ko vedana kiyA jAtA hai / apathya AhAra rUpa jisa pudUgalapariNAma kA vedana kiyA jAtA hai athavA svabhAva se yathAkAla honevAle aniSTa zIta, upNa, Atapa Adi rUpa pudgalapariNAma ko jo vedana kiyA jAtA hai / usase mana ko asamAdhi hotI hai| ataH vaha asAtAvedanIya kA anubhAva hai| mita, svayaM udayane prApta thayela, bIjAnAthI udaya prApta thayela athavA bane dvArA udIya mAna sAtA vedanIya karmanA gati, sthiti, bhava, pugala, ane pudgala pariNAmanA nimittathI thanAre anubhAva ATha prakArane kahevAmAM Avela che. - gautamasvAmI-he bhagavata jIvathI baddha, pRSTa, vigere vizeSaNothI yukta AsAtA vedanIya karmane anubhAva keTalA prakArane kahevAmAM Avela che ? bhagavAna-he gautama! sAtA vedanIya karmanA vipAkanI sarakho asAtA vedanIya karmane paNa vipAka samajI levuM. e rIte je viSa, zastra kaMTaka vigere pugalane vedavAmAM Ave che, je ghaNA viSa, zastrAdi pudalenuM vadana karavAmAM Ave che. apathya AhAra rUpa je pujhala pariNAmananuM vedana karavAmAM Ave che. athavA svabhAvathI yathAkALe thanArA aniSTa zIta, uSNa, taDakA vigere rUpe pudgala pariNAmanuM je vedana karAya che. tenAthI manane asamAdha thAya che. tethI tane asAtA vedanAne anubhAva kahevAmAM Avela che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #219 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUne manaso'samAdhAnasampAdanAt asAtAvedanIyaM karma anubhavati, asAtavedanIyakamaphalaM duHkhamasAtaM vedayate itibhAvaH, ityevaM parato'sAtAvedanIyakarmodayaH pratipAditaH samprati svatastadudayamAha-teSAM vA asAtavedanIyakarma pudagalAnAmudayena asAtaM duHkhaM vedayate iti bhAvaH, kintu naparam-sAtAvedanIyakarmAnubhAvApekSayA vizeSastu asAtAvedanIyakarmaNo'STavidhAnubhAve amanojJAH zabdAH gagAlagardabhoSTrazvAzvAdi sambadhinaH, evamagre'pi 1, yAvat-amanojJAni rUpANi 2, amanojJA gandhAH zavakalevarAdisambandhinaH 3, amanojJA rasAH 4, amanojJAH sparzAH 5 manoduHkhatA 6, vacoduHkhatA 7 kA yaduHkhatA 8 ceti avaseyaH, prakRtamupasaMharannAha-'esa NaM goyamA ! asAyAveyaNijje kamme' he gautama ! etata khalu-pUrvopadarzitaM tAvada asAtAvedanIyaM karma prajJaptam , gautamaH pRcchati-'mohaNijjassa NaM bhaMte ! kammassa jIveNaM baddhassa nAva __ tAtparya yaha hai ki asAtAvedanIya karma ke udaya se asAtA duHkha rUpa phala kI prApti hotI hai| yaha parataH asAtAvedanIya karma kA udaya pratipAdana kiyA gayA hai| ava svataH udaya kA kathana kiyA jAtA hai- asAtAvedanIya karmapudagaloM ke udaya se duHkha kA vedana hotA hai| asAtAvedanIya karma kA anubhAva sAtAvedanIya karma ke samAna hI hai magara hai usase viparIta ! asAtAvedanIya karma ke udaya se amanojJa zabdoM kA, aniSTa rUpoM kA, aramaNIya gandha kA apriyarasa kA, aura akamanIya sparza kA vedana karanA par3atA hai, isake udaya se mAnasika, vAcanika aura kAyika duHkha kI prAptI hotI hai| he gautama ! yaha asAtAvedanIya karma kahA gayA hai aura yaha asAtAvedanIya karma kA ATha prakAra kA anubhAva kahA gayA hai| zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! jIva ke dvArA bAMdhe hue, spRSTa kie hue, baddhasparza spRSTa, saMcita, cita, upacita, ApAka prApta, vipAka prApta, phala prApta, udaya prApta, kahevAnuM tAtparya e che ke-asAtA vedanIya karmanA udayathI asAtA-duHkha rU5 phaLanI prApti thAya che. A parataH asAtavedanIya karmanA udayanuM pratipAdana karavAmAM Avela che. have svataH udayanuM kathana karavAmAM Ave che-asItA vedanIya karmapudgalenA udayathI hunupahana thAya che. asAtA vedanIya karmanA anubhAva sAtavedanIya karmanA samAna ja che. paraMtu tenAthI viparIta asAtavedanIya karmanA udayathI amane jJa zabdonuM, aniSTa rUpanuM, aramaNIya ga dhanuM apriyarasanuM ane akamanIya sparzanuM vedana karavuM paDe che, tenA udayathI mAnasika, vAcika ane kAyika duHkhanI prApti thAya che. he gautama! A asatAvedanIyakama kahelAM che ane A asAtA vedanIya karmanA ATha prakAranA anubhAva paNa kahyA che, zrI gautamasvAmI-bhagavanjIvanA dvArA bAMdhelA, spaSTa karelA, baddha sparza pRSTa, saMcita, cita, ucita, ApAjhaprApta, vipAThaprApta, phalaprApta, udaya prApta jIva zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #220 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 sU. 6 sAtAvedanIyAdi karmAnubhAvanirUpaNam 207 kavi aNubhAve paNNatte ?' he bhadanta ! mohanIyasya khalu karmaNo jIvena baddhasya yAvat spRSTasya baddhasparza spRSTasya saMcitasya citasya upacitasya ApAkaprAptasya vipAkaprAptasya phalaprAptasya udayaprAptasya jIvena kRtasya nirvartitasya pariNamitasya svayaM vA udIrNasya pareNa vA udIritasya tadubhayena vA udIryamANasya gatiM sthitiM bhavaM prApya pudgala pudgalapariNAmaM prApya katividho'nubhAvaH prajJaptaH ? bhagavAnAha - 'goyamA ' he tan! 'mohaNijjasa kammassa jIveNaM baddhassa jAva paMcavihe aNubhAve paNNatte' mohanIyasya karmaNo jIvena baddhasya yAvat spRSTasya baddhasparzaspRSTasyetyAdi pUrvoktavizeSaNaviziSTasya paJcavidho'nubhAvaH prajJaptaH, tameva paJcavidhamanubhAvamAha - 'taM jahA sammattaveyaNijje micchattaveyaNijje sammAmicchattaveyaNijje kasAyaveyaNijje no kasAyaveyaNijje' tadyathA samyaktva vedanIyaH 1, mithyAtvavedanIyaH 2, samyagamithyAtva vedanIyaH 3, kaSAyavedanIyaH 4 no kaSAyavedanIyaH 5 tatra samyaktvarUpeNa yadvedyaM tat samyaktvavedanIyam, evaM mithyAtvarUpeNa yadavedanIyaM tad midhyAtvavedanIyam evamagre'pi bhAvanIyam, tathA ca yadvedyamAnaM prazamAdipariNAmaM sampAdayati tat samyaktvavedanIyam, yattu vedyamAnam adeata dvArA kRta, jIva dvArA nirvarttita, pariNAmita, svayaM udaya ko prApta anya dvArA udIrita, donoM dvArA udIryamANa mohanIya karma kA gati sthiti, bhava, pudgala, yA pudgala pariNAma ke AdhAra se hone vAlA anubhAva kitane prakAra kA kahA hai ? zrI bhagavAn - he gautama! jIva ke bharA baddha yAvat - spaSTa baddha sparzaspRSTa, yAvat mohanIya karma kA anubhAva pAMca prakAra kA kahA gayA hai / vaha isa prakAra hai - (1) samyaktva vedanIya (2) mithyAtva vedanIya (3) samyaga mithyAtva vedanIya (4) kaSAya vedanIya aura (5) no kaSAya vedanIya ! jo mohanIya karma samyaktva prakRti ke rUpa meM vedana karane yogya hotA hai, vaha samyaktva vedanIya kahalAtA hai / isI prakAra jo mithyAtva ke rUpa meM vedana karane yogya hai vaha mithyAtva vedanIya kahalAtA hai / isI taraha Age bhI samajha lenA cAhie / dvArA kRta, jIva dvArA ni`ti ta, pariNAmita, svayaM udayane prApta anya dvArA udIrita, anne dvArA UdI mANu mAhanIya kanIti, sthiti bhava, pudgala, agara pudgala pariNAmanA AdhArathI thanArA anubhAva keTalA prakAranA kathA che? zrI bhagavAnhe gautama ! jIva dvArA khaddha yAt STa, baddha pRSTa, yAvat meAhanIya krama nA anubhava pAMca prakAranA kahyA che. te yA prahAre che (1) sabhyastva behanIya, (2) mithyAtva behanIya (3) sbhyshuumithyAtva vedanIya (4) kaSAyavedanIya ane (5) nAkaSAya vedanIya. je mAhanIya kamA~ samyakRtva prakRtinA rUpamAM vedana karavA caiAgya thAya che, te samyakatva vedanIya kahevAya che. eja prakAre je mithyAtvanA rUpamAM vedana karavA cAgya te mithyAtva vedanIya kahevAya che. eja rIte AgaLa paNa samajI levu joie. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #221 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 208 prajJApanAsUtre vAdiyuddhikAriNaM bhavati tanmithyAtvavedanIyam , yatpunarvadyamAnaM tadubhayapariNAmakAraNaM bhavati tat samyaktvamithyAtvavedanIyam , yaddhi vedhamAnaM krodhAdipariNAmakAraNaM bhavati tatkaSAyavedanIyam , hAsyAdipariNAma kAraNaM vedyamAnaM punarnokaSAyavedanIyaM vedyam , athamohanIyakarmodayaM parataH pratipAdayitumAha-'ja vedei poggalaM vA poggale vA poggalapariNAmaM vA vIsasA vA poggalANaM pariNAma, tesi vA udaeNaM mohaNijja kammaM veei vA yaM vedayate pudgalaM vA-pudgalaviSayaM pratimAdikam , yAna vA bahUnpudgalAna-pudgalaviSayAn pratimAdIna vedayate, yaM vA pudgalapariNAmaM karmapudgalavizeSopAdAnasamartha dezAdhanarUpAhArapariNAmalakSaNaM vedayate, brAhmoSadhyAdyAhArapariNAmAta jJAnAvaraNIyaM karmapudgalAnAM prativiziSTakSayopazamadarza nena. AhArapariNAmavizeSAdapi kadAcita tAtparya yaha hai ki jisakA vedana hone para prazama Adi pariNAma utpanna hotA hai, vaha samyaktva vedanIya haiN| jisakA vedana hone para adeva Adi meM deva Adi kI buddhi utpanna hotI hai, vaha mithyAtva vedanIya hai| jisakA vedana hone para milA julA samyakutva - mithyAtva rUpa pariNAma utpanna hotA hai vaha samyaktva-mithyAtva vedanIya hai / jisakA vedana krodhAdi pariNAmoM kA kAraNa hotA hai, vaha kaSAya vedanIya hai| jisakA vedana hAsya Adi kA kAraNa ho vaha no kaSAya vedanIya kahA jAtA hai| aba parataH mohanIya karma ke udaya kA kathana karate haiM jisa pudgala viSaya-pratimA Adi ko apanA bahuta se pudgala viSayoM ko vedana kiyA jAtA hai, athavA jisa pudgala pariNAma ko, jo karma pudgalavizeSa ko grahaNa karane meM samartha ho evaM deza-kAla ke anurUpa AhAra pariNAma rUpa ho, vedana kiyA jAtA hai, kyoMki brAmhI auSadhi Adi ke AhAra pariNamana se jJAnAvaraNIya karma kA kSayopazama dekhA jAtA hai / isase pratIta hotA hai ki AhAra ke pariNAma vizeSa se bhI tAtparya e che ke jenuM vedanA thatAM prathama Adi pariNAma utpanna thAya che, te samyapha vedanIya che. jenuM vedanA thatAM adeva AdimAM deva AdinI buddhi utpanna thAya cha, ta mithyAtva pehanIya che. jenuM vedanA thatAM maLatuM samyaktva-mithyAtva rUpa pariNAma utpanna thAya che te samyaktva mithyAtva vedanIya che. jenuM vedanA thatAM krodhAdi pariNAmonuM kAraNa bane che, te kaSAya vedanIya che. jenuM vedana hAsya AdinuM kAraNa bane te nAkaSAya vedanIya che. have paramata mehanIya karmanA udayanuM kathana kare che - je pudagala viSaya pratimA Adine athavA ghaNA pudgala viSane vedana karAya che, athavA je pudgala pariNAmane, je karma pudgala vizeSane grahaNa karavAmAM samartha thAya temaja deza kALanA anurUpa AhAra pariNAma rUpa hoya vedana karAya che. kemake brAhI auSadhi AdinA AhAra pariNAmathI jJAnAvaNIya karmanA viziSTa kSapazama jevAmAM Ave che, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #222 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 sU. 6 sAtAvedanIyAdi karmAnubhAvanirUpaNam 209 karmapudgalavizeSo bhavati. tathAcoktam-'udayakkhayakhaoSasamovasamA vi ya jaM ca kaMmuNo bhnniyaa| davvaM khettaM kAlaM bhAvaM ca bhavaMca saMpappa' // 1 // udayakSayakSayopazamopazamA api ca karmaNo yad bhnnitaaH| dravyaM kSetra kAlaM bhAvaM ca bhavaM ca sa prApya // 1 // iti, vistrasayA vA-svabhAvena yaM pudgalAnAM pariNAmam-abhravikArAdikaM vedayate yaddaza nAdeva'AyuHzarajjaladharapratima narANAm, sampattayaH kusumita msaartulyaaH| svapnopabhogasadRzA viSayopabhogAH, saMkalpamAtraramaNIya midaMhi sarvam / / ityAdirItyA viveka utpadyate, anya vA ya prazamAdi pariNAmahetubhUtaM vedayate tatprabhAvAt mohanIya samyaktva vedanIyAdikaM karma vedayate samyaktvavedanIyAdi karmaphalaM prazamAdilakSaNaM vedayate ityarthaH ityevaM - rItyA parato mohanIyakarmodayaH pratipAditaH, atha svatastamupapAdayitumAha-teSAMvA sabhyaviziSTa kadAcit karmapudgaloM meM vizeSatA A jAtI hai| kahA bhI hai-karmoM ke jo udaya, kSaya, kSayopazama evaM upazama kahe gae haiM, ve bhI dravya, kSetra, kAla bhAva evaM bhava kA nimitta pA kara hote haiM // 1 // ___ svabhAva se hI jisa pudgala pariNAma kA, jaise abhravikArAdi kA vedana kiyA jAtA hai, jisake kAraNa manuSyoM ko aisA viveka utpanna hotA hai ki-mAnavoM kI Ayu zarada Rtu ke meghoM ke samAna, sampatti kumumita vRkSa ke sAra ke samAna hai aura viSayoM ke upayoga svama ke upabhoga ke samAna haiN| vAstava meM isa jagata meM jo bhI ramaNIya pratIta hotA hai vaha kevala kalpanA mAtra hI hai // 1 // tathA prazama Adi ke kAraNabhUta jisa kisI anya kA vedana karatA hai. usake prabhAva se samyaktva vedanIya Adi mohanIya karma ko vedatA hai, arthAt samyaktva vedanIya ke phala prazama Adi kA vedana karatA hai| isa prakAra parataHmohanIya karma ke udaya kA pratipAdana kiyA gayA hai / aba svataH udaya kA pratipAdana karate haiN| tenAthI pratIt thAya che ke AhAranA pariNAma vizeSathI paNa kadAcita karma pudgamAM vizeSatA Ave che.. ja kahyuM paNa che- karmonA udaya, kSaya kSapazama temaja upazama kahyA che, teo paNa dravya, kSetra, kALa. ane bhAva temaja bhavanuM nimitta pAmIne thAya che. svabhAvathI je pudagala pariNAmanA jema annavikArAdinuM vedana karAya che. jenA kAraNe manuSyane e viveka upanna thAya che ke, mAnavonuM Ayu zaradaRtunA vAdaLonI samAna. saMpatti puhipatavRkSanA sAranI samAna che, ane viSayanA upabhega svapnanA upabheganI samAna che. vAstavamAM A jagatamAM je paNa ramaNIya dekhAya che, te kevaLa kalapanA mAtra ja che 15 tathA prazama AdinA kAraNabhUta je koI bIjAnA vedana kare che, tenA prabhAvathI samakavedanIya Adi mohanIya karmane vede che, arthAta samyaktva vedanIyanuM phaLa prazama AdinuM vedana kare che, e prakAre parataH mohanIya karmanA udayanuM pratipAdana karAyuM che. have svata: madhya pratipAdana re cha;27 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #223 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 210 prajJApanAsUce ktvavedanIyAdikapudgalAnAmudayena mohanIya karma vedayate vA mohanIyakarma phalaM prazamAdilakSaNaM vedayate itibhAvaH, prakRtamupasaMharabAha-'esa gaM goyamA! mohaNijassa kammassa jAva paMcavihe aNu mAve paNNatte' he gautama! eSa khalu-pUrvopadarzito mohanIyasya karmaNoyAvajjIvena baddhasya spRSTasya baddhasparza spRSTasya saMcitasya citasya upacitasya ityAdi pUrvoktavizeSaNa viziSTasya paJcavizo'nubhAvaH prajJaptaH gautamaH pRcchati-'Aussa NaM bhaMte ! kammassa jIveNa taheva pucchA' he bhadanta ! AyuSyasya khalu karmaNo jIvena tathaiva-pUrvoktarItyaiva baddhasya spRSTasya baddhasparza spRSTasya saMcitasya citasya upacitasya ApAkaprAptasya vipAkaprAptasya phalaprAptasya udayaprAptasya jIvena kRtasya nirvatitasya pariNamitasya svayaM vA udIrNasya pareNa vA udIritasya tadubhayena vA udIryamANamya katividho'nubhAvaH prajJaptaH ? iti pRcchA bhagavAnAha - 'goyamA ! he gautama ! 'Auyassa NaM kammassa jIveNaM baddhassa jAva cauvihe aNubhAve paNNatte' AyuSyasya khalu karmaNo jovena vaddhasya yAvat spRSTasya baddhasparzaspRSTasya sazcitasya citasya upacitasya ApAkaprAptasya vipAkaprAptasya ityAdi-pUrvoktavizeSaNa viziSTasya caturvidho'nubhAvaH prajJaptaH. 'taM jahA-neraiyAue tiriyAue maNuyAue devAue' tadyathA una samyaktva vedanIya Adi karmapudagaloM ke uddaya se mohanIya karma kA vedana kiyA jAtA hai arthAt prazamAdi rUpa phala kA vedana hotA hai| aba prakRta viSaya kA upasaMhAra kahate haiM-he gautama! jIva ke dvArA baddha, spRSTa. baddhasparza spRSTa, saMcita, cita, upacita yAvat mohanIya karma kA pAMca prakAra kA vipAka kahA hai| zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! jIya dvArA baddha, spRSTa, baddhasparzaspaSTa, saMcita, cita, upacita, ApAkaprApta, vipAkaprApta phalaprApta. udayaprApta, jIvadvArA kRta, nirvatita, pariNAmita, svayaM udaya ko prApta, dUsare ke dvArA udIrita athavA donoM ke dvArA udIyamAna Ayukarma kA anubhAva kitane prakAra kA kahA hai ? zrI bhagavAn-he gautama ! jIvadvArA baddha yAvat Ayukarma kA anubhAva cAra prakAra kA kahA hai / vaha cAra prakAra kA anubhAva isa prakAra se hai-(1) nairayikAyu (2) tiryag te samyakrava vedanItha Adi karma pudagalanA udayathI mohanIya kamanuM dana karAya che. arthAta prazamadirUpa phaLanuM vadana thAya che. ho prakRta viSayane upasaMhAra kare che-o gatima ! jIvanA dvArA baddha, pRSTa, baddhasparza spaSTa, saMcita, cita, upacita, yAvat mehanIya karmanA pAMca prakAranA vipAka kahyA che. zrI gautamasthAbhI- bhagavan ! 012 / para, 25STa. 12525STa, sathita, cita, upacita ApAjhaprApta, vipAkamApta, phalaprApta, udayaprAta, jIva dvArA kRta nivartita, pariNArita, svayaM udayane prApta, bIjAnA dvArA udIrita athavA bannenA dvArA udIrya mANa AyukarmanA anubhAva keTalA prakAranA kahyA che? zrI bhagavana-he gautama! jIvadvArA baddha yAvat AyukarmanA anubhAva cAra prakAranA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #224 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 sU. 6 sAtAvedanIyAdi karmAnubhAvanirUpaNam 211 nairayikAyuSyam , tiryagyonikAyuSyam , manuSyAyuSyaM devAyuSyam , tatra parata AyuHkarmoMdayaM pratipAdayati-'jaM vedei poggalaM vA poggale vA poggalapariNAmaM vA vIsasA vA poggalANaM pariNAma, te sivA udaeNa AuyaM kammaM vedei vA yaM vedayate pudgalaM vA zastrAdikamAyurapavartanasamartha, yAn vA bahUnzastrAdirUpAna pudgalAn vedayate, yaM vA pudgala, pariNAmaM viSAnnAdipariNAmarUpaM vedayate, visrasayA vA svabhAvena yaM pudagalapariNAmaM zItoSNAdikamevAyurapavartanakSamaM vedayate tena upayujyamAnabhavAyuSo'parva nAt nairayikAdyAyuH karmavedapate ityevaM rItyA parata AyuHkarmodayaH prarUpitaH, samprati svatastadudayaM prarUpayitumAha-teSAM vA naiyikAdyAyuHkarmapudgalAnAmuda yena nArakAdyAyuH karma vedayate vA, prakRtamupasaMharannAha-'esa NaM goyamA! Ayue kammeM' he gautama! etat khalu-pUrvopadazinasvarUpam AyuSyaM karma prajJaptam , 'esa Na goyamA ! Aukammassa jAva caubihe aNubhAve paNNatte' he gautama ! eSa khalu AyuHkarmaNo yAvat-jIvena baddhasya spRSTasya yonikAyu (3) manuSyAyu aura (4) devAyu / / ___ aba parataH Ayukarma ke udaya kA pratipAdana karate haiM-Ayu kA apavartana karane meM samartha jisa zastra Adi pudgala kA vedana kiyA jAtA hai athavA jina zastra Adi bahata se pudagaloM kA vedana kiyA jAtA hai, athavA viSa evaM anna Adi pariNAma rUpa pudgalapariNAma kA vedana kiyA jAtA hai athavA svabhAva se Ayu kA apavattana karanevAle zIta uSNa AdirUpa pudgala pariNAma kA vedana kiyA jAtA hai, usase bhujyamAna Ayu kA apavartana hotA hai| isa prakAra Ayukarma kA parata: udaya nirUpaNa kiyA gayA hai| ___ aba usake svataH udaya kI prarUpaNA kI jAtI hai narakAyu kama Adi ke pudgaloM ke udaya se nArakAyu Adi karma kA vedana kiyA jAtA hai / upasaMhAra meM kahA hai-he gautama ! yaha Ayu karma kA svarUpa kahA gayA hai| yaha jIva ke dvArA baddha spRSTa, baddhasparzaspRSTa, saMcita, cita, upacita, Adi vizeSaNoM kahyA che. te cAra prakAranA anubhAva A pramANe che-(1) narayikAyu (2) tiryagenikAyu (3) manuSyAyu ane (4) vAyu. have parataH AyukarmanA udayanuM pratipAdana kare che-AyunuM aparvatana karavAmAM samartha je zastra Adi pugalanuM vedana karAya che athavA je zastra Adi ghaNuM pudgalanA vedana karAya che, athavA viSa temaja anna Adi pariNAmarUpa pula pariNAmanuM pedana karAya che athavA svabhAvathI AyunuM apavartana karanArA zIta uSNa AdirUpa pudgala pariNAmanuM vedana karAya che, tenAthI bhUjyamAna AyunuM apavartana thAya che, e prakAre AyukarmanuM parataH udayanuM nirUpaNa karyuM. have tenA svataH udayanI prarUpaNA karAya che narakAyukarma AdinA puganA udayathI nArakAyu Adi karmanuM vedana karAya che. upasaMhAramAM kahyuM che-he gautama! A AyukarmanuM svarUpa kaheluM che. A jIvanA dvArA baddhaskRSTa, baddhaparzapRSTa, saMcita cita, upacita Adi vizeSaNovALA AyukarmanA cAra prakAranA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #225 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 212 prajJApanAsUtre baddhasparzaspRSTasya saMcitasya citasya upacitasya ityAdi pUrvoktavizeSaNaviziSTasya catuviMdho'nubhAvaH prajJaptaH, zubhanAma karma, azubhanAmakarma ityevaM dvividhaM nAmakarma vartate, tatra prathama zubhanAmakarmamadhikRtya prarUpayitumAha-'muhaNAmassa NaM bhaMte ! kammarasa jIveNaM pucchA' he bhadanta ! zubhanAmnaH khalu karmaNo jIvena baddhasya spRSTasya baddhasparzaspRSTasya saMcitasya citasya upacitasya ApAkaprAptasya vipAkaprAptasya phalaprAptasya udayaprAptasya svayaM vA udIrNasya pareNa vA udIritasya tadubhayena vA udIyamANasya katividho'nubhAvaH prajJaptaH ? iti pRcchA. bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'muhaNAmassaNaM kammassa jIveNaM cauddasavihe aNubhAve paNNace' zubhanAmnaH khalu kama No jIvena baddhasya spRSTasya ityAdi viziSTasya caturdazavidho'nubhAvaH prajJaptaH, tadeva caturdazavidhAnubhAvatvamupapAdayati-taM jahA-iTThA sahA 1, iTTA rUvA 2, iTTA gadhA 3, iTA rasA 4, iTA phAsA 5, ichA gatI 6, iTThA ThitI 7, iTe lAvaNNe 8, iTTA jaso kittI 9, ide uhANa kammabalavIriyapurisakkAraparakkame 10 iTassarayA 11, ka tassarayA 12, piyassarayA 13, vAle Ayu karma kA cAra prakAra kA anubhAva kahA gayA hai / nAmakarma ke do bheda haiM- zubhanAmakarma aura azubhanAmakarma / prathama zubhanAmakame kI prarUpaNA kI jAtI hai zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! jIva dvArA baddha,spRSTa, baddhasparzaspRSTa, saMcita, cita, upacita, ASAkaprApta, vipAkaprApta, phalaprApta, udayaprApta, svayaM udaya meM Ae, dasare dvArA udIrita athavA donoM dvArA udIyamANa zubhanAma pharma kA anubhAva kitane prakAra kA kahA hai ? - zrI bhagavAn-he gautama ! jIva ke dvArA baddha, spRSTa yAvat zubhanAma karma kA vipAka caudaha prakAra kA kahA hai / vaha isa prakAra hai-(1) iSTa zabda (2) iSTa rUpa (3) iSTa gandha (4) iSTa rasa (5) iSTa sparza (6) iSTa gati (7) iSTa sthiti (8) iSTa lAvaNya (9) iSTa yazaH kIrti (10) iSTa utthAna, karma, bala, vIrya, puruSakAra, parAkrama, anubhAva kahelA che. nAmakarmanA be bheda che-zubhanAma karma ane azubha nAmakarma. prathama zubha nAmakarmanI prarUpaNa karAya che- zrI gautama svAmI-he bhagavana ! jIvadvArA baddha, pRSTa, baddhasparzaspaSTa, saMcita, cita upacita, ApA prApta, vipAkamApta, phalaprApta, udayaprApta svayaM udayamAM AvelA bIjAnA dvArA udIrita, athavA banne dvArA udIryamA zubha nAmakarmanA anubhAva keTalA prakAranA kahyA che? zrIbhagavAna-he gautama! jIvanA dvArA baha, pRSTa kAvat zubhanAma karmanA vi pAka cauda 42 // 4yA cha. te 25 are cha- (1) 4256 (2) 4435 (3) JUNE (4) 4824 (5) Ta25za (6) TAti (7) sthiti (8) UPaa555 (6) JSTa yazati (10) USTa utthAna, , 5, pIya, 535402, 52 // 34 (11) 428 252 // (12) idey2t| (13) priya. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #226 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI yekA pada 23 sU. 6 sAtAvedanIyAdi karmAnubhAvanirUpaNam 213 maNuNNassarayA 14' tadyathA-iSTAH svAbhIpsitAH zabdAH-vAJchitAH atra nAmakarma vipAkaprastAbAt AtmIyA eva zabdAdayo'vaseyAH 1, iSTAni rUpANi 2, iSTAH mano'nukUlAH surabhigandhAH3, iSTAH svepsitA manojJabhojanAdirasAH 4, iSTAHsparzAH haMsatulAdirUpAH 5, iSTAH svAbhIpsitA gajagamanAnukAriNI gatiH6, zivikAdyA rohaNajanyA yA gatiH 6, iSTA-svAbhIpsitA sahajA siMhAsanAdhArohaNarUpA yA sthitiH 7, iSTa kAntivizeSarUpa lAvaNyam , uktaJca-"muktAphaleSu cchAyAyAM,tarala tvmivaatmnH| pratibhAtiyadaGgeSu, tallAvaNyamihocyate / / iti, kuGkumAdyanulepanajanyaM vA 8, iSTA-svepsitA yazaH kItiH-yazasA sahitA kIrtiH, parAkramajanyA khyAtiyaza iti vyapadizyate tatra dAnapuNyajanyA khyAtiH kItirucyate 9, iSTa:-svAbhIpsitaH utthAnakarmabalavIryapuruSakAraparAkramaH, tatrotthAnaM-zarIraceSTAvizeSaH karma-bhramaNarecanAdirUpam , balam-zArIrikazaktivizeSaH, vIryam-AtmaprabhavaH-sAmarthya vizeSaH, puruSakAra: -Atmaprabhavo'bhimAnavizeSaH, parAkramaH-niSpAditasvaviSayaH AtmaprabhavaH pauruSavizeSaH (11) iSTa svaratA (12) kAntasvaratA (13) priyasvaratA aura (14) manojJasvaratA / iSTa kA artha hai abhilaassit| nAma karma kA prakaraNa hone se yahAM apane hI zabda Adi samajhane caahie| iSTa gati kA abhiprAya isa prakAra se hai-devagati aura manuSyagati athavA hAthI jaisI uttama caal| iSTa sthiti kA artha hai-iSTa aura sahaja siMhAsana Adi para ArohaNa rUpa sthiti / kAnti vizeSa ko lAvaNya kahate haiM athavA kuMkuma Adi ke lepana se utpanna hone vAlI sundaratA ko lAvaNya kahate haiN| viziSTa parAkrama pradarzita karane se hone vAlI khyAti ko yaza kahate haiM aura dAna-puNya Adi se honevAlI khyAti kIrti kahalAtI hai / zarIra saMbaMdhI ceSTA utthAna hai, bhramaNa recana Adi ko kama kahate hai, zArIrika zakti ko bala, AtmA se utpanna honevAle sAmarthya ko vIrya, Atmajanya abhimAna vizeSa ko puruSakAra aura apane kArya meM saphalatA prApta karalenevAle puruSArtha ko parAkrama kahate haiN| vINA Adi ke samAna vallabhasvara isstt252t| mane (14) manojJasparatA. Ibdano artha che abhiSita, nAmakarmanuM prakaraNa hovAthI ahIM pitAnA ja zabda Adi samajavA joIe. ISTagatino abhiprAya che. devagati ane manuSyagati athavA hAthI jevI uttamacAla, iSTasthitino artha che. iSTa ane sahaja siMhAsana Adipara ArohaNa rUpasthiti. kAtivizeSane lAvaNya kahe che athavA kuMkuma AdinA vilepanathI utpanna thanArI suMdaratAne lAvaNya kahe che. viziSTa parAkrama pradarzita karavAthI thanArI khyAtine yaza - 1 e TApagya AdithI thanArI khyAti prIti kahevAya che. zarIra sabadhI cegA utthAna che, bhramaNa, recana, Adine karma kahe che, zArIrika zaktine baLa, AtmAthI utpanna thanAra sAmarthyane vIrya, Atmajanya abhimAna vizeSane puruSakAra, ane pitAnA kAryamAM saphaLatA prApta karanArA, purUSArthane parAkrama kahe che, viNA AdinA samAna valabharavara ISTavara zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #227 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre 10, iSTasvaratA-iSTaH-vallabhaH svaro yasya tasya bhAvaH iSTasvaratAvINAdizabdavat 11, kAntasvaratA-kAntaH kamanIyaH svaro yasya sa kAntasvarastadbhAvaH kAntasvaratA-kokilazabdAdivat 12, priyasvaratA-priyaH-muhurabhilaSaNIyaH svaro yasya sa priyasvarastadbhAvaH priyasvaratA iSTasiddhizabdAdivat 13, manojJasvaratA manojJaH-svAzrayaprItyutpAdakaH svaroyasya sa manojJasvarasta bhAvo manojJasvaratA vAJchitalAbhAdivat 14 iti, sampratizubhanAmakarmodayaM pratipAdayati-'jaM vedei poggalaM vA poggale poggalapariNAmaM vA vIsasA bA poggalANaM pariNAma, tesiM vA udaeNaM suhaNAma kammaM ve dei' yaM vA vINAveNuvarNagandhatAmbUlapaTTAmbara zivikAsiMhAsama kuGkumadAnarAjayogAdisvarUpaM pudgalaM vedayate, evaJca vINAveNuprabhRtisambandhAt zabdAdInAmiSTatvamavagantavyam yAn vA bahUn pudgalAn vINAveNuprabhRtIna vedayate, yaM vA pariNAma brahmauSadhyAhArapariNAmarUpaM vedayate, vikhasayAsvabhAvena vA yaM pudgalAnAM zubhapayodAdi lakSaNapariNAmaM vedayate, prAvRTkAlikonnata. svara kahalAtA haiN| kokilA ke svara ke samAna kamanIya svara kAntasvara kahalAtA hai| iSTasiddhi Adi saMbaMdhI svara ke samAna jo svara vAraMvAra abhilaSaNIya ho vaha priyasvara haiM / yAMcchita lAbha Adi ke samAna jo svara svAzraya meM pratIti utpanna karanevAlA ho vaha manojJa svara kahalAtA haiM / sarvatra bhAva ko sUcita karane ke liye 'tA', pratyaya lagAyA gayA hai| ___ aba zubhanAma karma ke udaya kA pratipAdana kahate haiM :- vINA. veNu, varNa, gaMdha. tAmbUla, paTTAmbara, pAlakhI, siMhAsana kukuma Adi zubha pudgala kA cedana kiyA jAtA haiM, isa se vINA Adi ke saMbaMdha se zabda Adi kA iSTapanA sUcita kiyA gayA hai / athavA jina bahuta se vINA veNu Adi pudagaloM kA gedana kiyA jAtA haiM / athavA jisa brAhmIauSadhI Adi ke AhAra pariNAma rUSa pudgala pariNAma kA vedana kiyA jAtA hai, athavA svabhAva se zubha megha Adi jisa pudgala pariNAma kA vedana kiyA jAtA hai, kyoM ki varSA kAlika meghoM kI ghaTA ko dekhakara madonmatta yuvatiyAM iSTa svarameM gAna karane kahevAya che. koyalanA svaranI samAna kamanIya svara kAntaravara kahevAya che. ISTasiddhi Adi sambandhI svaranA samAna je svara vAraMvAra abhilASaNIya thAya te priyasvara che. vAMchita lAbha Adina samAna je svara svAzrayamAM pratIti utpanna karanAra thAya te manojJa svara kahevAya che. sarvatra bhAvane sUcita karavAne mATe "tA" pratyaya joDelo che. have zubha nAmakarmanA udayanuM pratipAdana kare che - vI, vo, pa, gandha, tAmmukha, paTTApa2, pAlI, siMhAsana, zubha maahidgalanuM vedana karAya che, tethI vINA AdinA sambandhathI zabda AdinuM ISTapaNuM sUcita karAyela che. athavA je ghaNuM vINA veNu Adi pudgalonuM vedana karAya che, athavA je brAhmIauSadhI AdinA AhAra pariNAmarUpa pudgala pariNAmanuM chedana karAya che. athavA svabhAvathI zubha megha Adi je pudgala pariNAmanuM vedana karAya che, kemake varSAkAlina meghAnI ghaTA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #228 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinA TIkA pada 23 sU 6 sAtAvedanIyAdi karmAnubhAvanirUpaNam jaladharaghaTAmavalokya mattayuvatInAmiSTasvaragAnaprasiddheH tatprabhAvAt zubhanAmakarma vedayate zubhanAmakarmaphala miSTasvaratAdikamanubhavatItyarthaH ityevaM parataH zubhanAmakarmodayamupapAya samprati svatastadubhayaM prarUpayati-teSAM vA zubhanAmakarmapudgalAnAmudayena zubhanAmakarma iSTazabdAdikaM karma vedayate, prakRtamupasaMharamAha-esaNaM goyamA ! suhanAmakamme' he gautama ! etat khalu pUrvopadarzitaM zubhanAmakarma prajJaptam , 'esa NaM goyamA ! subhaNAmassa kammassa jAva cauddasavihe aNubhAve paNNatte' he gautama! eSa khalu zubhanAmnaH karmaNo yAvat-jIvena baddhasya spRSTasya baddhasparzaspRSTasya saMcitasya citasyopacitasya ApAkaprAptasya vipAkaprAptasya phalaprAptasya udayaprAptasya jIvana kRtasya nirbartitasya pariNAmitasya svayaMvodIrNasya pareNa vodIritasya yAvaccaturdazavidho'nubhAvaHprajJaptaH, athA zubhanAmakarmAdhikRtya prarUpayitumAha-'duhanAmassa NaM bhaMte ! pucchA, he bhadanta ! duHkha nAmnaH meM pravRtta hotI hai| usake prabhAva se zubhanAma karma kA vedana kiyA jAtA hai, arthAt zubha nAma karma ke phala iSTasvaratA Adi kA anubhava hotA hai| isa prakAra paranimitta se zubha nAma karma ke udaya kA pratipAdana karake svataH usake udaya kA kathana karate haiM-athavA zubhanAmakarma ke pudgaloM ke udaya se iSTazabdAdi zubhanAma karma kA vedana hotA hai| ___ upasaMhAra karate hue kahate haiM-he gautama ! yaha zubhanAma karma kahA gayA aura yaha zubhanAma karma kA caudaha prakAra kA anubhAva kahA gayA hai, jo ki jIva ke dvArA baddha spRSTa, baddhasparzaspRSTa, saMcita, cita, upacita, ApAkaprApta, vipAkaprApta, phalaprApta, udaya prApta jIvadvArA kRta, nirvartita, pariNAmita, svayaM udaya ko prApta dUsare ke dvArA udIrita athavA doMno dvArA udIryamANa haiN| aba azubha nAmakarma ke vipAka kI prarUpaNA kI jAtI haiM - zrI gautama svAmI-he bhagavan ! duHkhanAma karma arthAt azubha nAma karma kA, jo joine manmatta yuvatIo ISTavaramAM gAna karavAmAM pravRtta thAya che, tenA prabhAvathI zubha nAmakarmanuM vadana karAya che. arthAt zubhanAma-karmanuM phaLa ISTa svaratA AdinA anubhava thAya che. e rIte paranimittathI zubha nAmakarmanA udayanuM pratipAdana karI ne have svata tenA udayanuM kathana kare che.-athavA zubhanAmakarmanA pudgalonA udayathI ISTa zabdAdi ja upasaMhAra karatA kahe che ke gatama! A zubhanAmakarma kaheluM che ane A zubha nAma karmanA cauda prakAranA anubhava kahelA che, ke je jIva dvArA baddha, spaSTa, baddhasparza skRSTha saMcita, cita upacita, A pAkaprApta, vipAkamApta, phalaprApta, udayaprApta jIvadvArAkRta, nirvartita; pariNAmita, pite udayane prApta tathA bIjAnA dvArA udIrita athavA bane dvArA udIryamANa che, have azubhanAma karmanA vipAkanI prarUpaNa karAya che - zrI gautamasvAmI-he bhagavan! duHkhanAma kama arthAta azubhanAma karmanA, je jIvadvArA zubhanAma karmane zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #229 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 216 prajJApanAsUtre azubhanAmnaH khalu karmaNo jIvena baddhasya spRSTasya baddhasparzaSTasya saMcitasya citasya upacitasya ApAkaprAptasya vipAkaprAptasya ityAdiparvoktavizeSaNa viziSTasya katividho'nubhAvaH prajJaptaH ? iti pRcchA, bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'evaMceva' epaJcaivazubhanAmakarmoktarItyeva duHkhanAmnaH karmaNo'pi jIvena baddhasya spRSTasya yAvat pUrvoktavizeSaNaviziSTasya caturdazavidho'nubhAvaH prajJaptaH kintu -'NavaraM aNihA sadA jAva hINassarayA dINassarayA akaMtassarayA' navaram-zubhanAmakarmApekSayA azubhanAmakarmaNo vizeSastu aniTAH anabhilaSitAH zabdAH 1 yAvat-aniSTAni rUpANi 2 aniSTA gandhAH3 aniSTArasAH 4 aniSTAH sparzAH 5, aniSTA gatiH 6, aniSTA sthitiH7 aniSTaM lAvaNyam 8 aniSTA yazaH kItiH 9, aniSTa utthAnakarmabalavIryapuruSakAraparAkramaH 10 hInasvaratA 11 dInasvaratA 12 akAntasvaratA 13 amanojJasvaratA 14, cetyavaseyaH, ayAzubhanAmakarmodayamapi zubhanAmakarmodayarItyaiva vyapadizamAha-'jaM vedei, sesaM taM ceva jAva cauddasavihe aNubhAve paNNatte' yaM vedayate pudgalam-gardabhoSTrazvaprabhRtilakSaNam , jIvadvArA paddha, spRSTa, baddhasparza spRSTa, saMcita, cita, upacita, ApAprApta vipAka prApta Adi vizeSaNoM se viziSTa haiM, anubhAva kitane prakAra kA kahA hai ? zrI bhagabAn- he gautama ! jIva ke dvArA baddha, spRSTa, Adi vizeSaNoM se viziSTa duHkhanAmakama kA anubhAva caudaha prakAra kA kahA gayA hai / yaha caudaha prakAra zubhanAma karma ke samAna hai, magara isa meM vizeSatA yaha hai ki zubhanAmakarma kA vipAka iSTa svaratA Adi haiM, jaba ki azubha nAmakarma Adi kA vipAka aniSTasvaratA Adi arthAt:-(1) aniSTa zabda (2) aniSTa rUpa (3) aniSTa gandha (4)aniSTa rasa (5) aniSTa sparza (6) aniSTa gati (7) aniSTa sthiti (8) aniSTa lAvaNya (9) aniSTa yazaHkIrti (10) aura aniSTa utthAna, karma, bala-vIrya-puruSakAra-parAkama (11) hIna svaratA (12) dInasvaratA (13) akAnta svaratA tathA (14) amanojJa svrtaa| jisagardabha, UTa, kuttA, Adi pudgala kA vedana kiyA jAtA hai, kyoM ki unake 16, 254, 125zaSTa, sayita, yita, upayita, mAyA prApta, vipAsa mAha vizeSaNathI viziSTa che, anubhAva keTalA prakAranA kahyA che? zrI bhagavAna-he gautama! jIvanA dvArA baddha, pRSTa, Adi vizeSaNothI viziSTa duHkhanAma karmanA abubhAva cauda prakAranA kahelA che. te coda prakAranA zubhanAmakarmanA samAna che, paNa temAM vizeSatA e che ke zubhanAmakarmanA vipAka ISTastharatA Adi che, jyAre azubhanaammnaa vipA aniSTa 212tA mAhi cha. arthAt (1) aniSTa 256 (2) maniTa35, (2) maniSTa A4 (4)aniSTa 2sa (5) maniSTa 25za (6) maniSTagati (7) maniSTa sthiti (4) aniSTa sApazya (6) maniSTayaza;ti (10) ane maniSTa tyAna, bhalavIya 535412 52ma (11) hIna svrt| (12) TIna 212t| (13) ma ta 212 / (14) amanojJa 252tA. je gardabha, UMTa, AdinA pugalanuM vedana karAya che, kemake temanA sambandhathI aniSTa zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #230 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 217 prameyabodhinI TIkA pada 23 sU. 6 sAtAvedanIyAdi karmAnubhAvanirUpaNam tatsambandhAt zabdAdayo'niSTAbhavantIti zeSaM taccaiva-pUrvoktazubhanAmakarmoktarItyaiva tad vaiparItyena bhAvanIyam yAvad-bahUn vA yAn pudgalAn kharoSTrazvaprabhRtIn vedayate, yaM vA pudgalapariNAma garalaviSAdyAhArapariNAmalakSaNaM vedayate, vikhasayA-svabhAvena vA yaM pudgalAnAM pariNAmam-azubhavajrapAtAdikaM vedayate tatprabhAvAt azubhanAmakarmaphalamaniSTasvaratAdikamanubhavatItibhAvaH, ityevaM rItyA parato'zubhanAmakarmodayaH pratipAditaH, samprati svatastadudayamAha-teSAM vA'zubhAnAM karma pudagalAnAmRdayena aniSTazabdAdikaM vedayate, prakRtamupasaMharanAha-eSa khalu-pUrvopadarzitaH, azubhanAmakarmaNojIvena baddhasyampRSTasya ityAdivizeSaNaviziSTasya caturdazavidho'nubhAvaH prajJaptaH / athoccanIcabhedena dvividhagotramadhye prathamam uccairgotrasya khalu karmaNo jIvena baddhasya spRSTasya baddhasparzaspRSTasya saMcitasya citasya upacitasya ApAkaprAptasya vipAkaprAptasya ityAdi pUrvoktasaMbaMdha se aniSTa zabda Adi utpanna hote haiM, ityAdi pUrvokta zumanAma karma se viparIta paNe yahAM samajha lenA cAhie / isI prakAra jina bahuta-se pudgaloM kA vedana kiyA jAtA hai athavA viSa Adi AhAra pariNAma rUpa jisa pudagalapariNAma kA vedana kiyA jAtA hai, athavA svabhAvataH vajrapAta Adi rUpa jisa pudgala pariNAma kA vedana kiyA jAtA hai, usake prabhAva se azubha nAmakarma ke phala aniSTa svaratA Adi kA anubhava hotA hai| isa prakAra parataH azubha nAmakarma ke udaya kA pratipAdana kiyA gayA haiN| aba svataH honevAle udaya kA nirUpaNa karate haiMathavA azubha karmapudgaloM ke udaya se aniSTa zabda Adi kA vedana hotA hai / he gautama ! jIva ke dvArA baddha spRSTa Adi vizeSaNoM se yukta azubha nAmakarma kA yaha caudaha prakAra kA anubhAva kahA gayA hai| __gotrakarma ke do bheda hai uccagotra aura nIcagotra / ina meM se pahale uccagotra kA pratipAdana kiyA jAtA haizabda Adi utpanna thAya che, ItyAdi pUrvokta zubha nAma karmathI viparIta ahIM samajI levuM joIe. eja prakAre je bahuvacanathI pudgalanuM vedana karAya che athavA ! viSa Adi AhAra pariNAma rUpa je pugala pariNAmanuM vadana karAya che, athavA svabhAvathI vajApAta Adi rUpa je pudgala pariNAmanuM dAna karAya che, tenA prabhAvathI azubha nAmakarmanuM phala aniSTa svaratA Adine anubhava thAya che. e prakAre parataH azubhanAma karmanA udayanuM varNana karAyeluM che. have svataH thanArA udayanuM nirUpaNa kare che athavA azubhakarma pudagalonA udayathI aniSTa zabda AdinuM vadana thAya che. he gautama! jIvanA dvArA baddha, pRSTha Adi vizeSaNothI yukata azubha nAmakarmanA A eNMda prakAranA anubhAva kahyA che. gotrakamanA be bheda che ucca netra ane nIca gotra. teomAMthI pahelA uccagotra nuM pratipAdana karAya che 28 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #231 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 218 prajJApanAsUtre vizeSaNaviziSTasya katividho'nubhAvaH prajJaptaH ? iti pRcchA, bhagavAnAha-goyamA ! he gautama ! 'uccAgoyassa kammassa jIveNabaddhassa jAva aTTavihe aNubhAve paNNatte' uccairgotrasya karma No jIvena baddhasya yAvat-spRSTasya baddhasparzaspRSTasya ityAdi pUrvoktavizeSaNa viziSTasya aSTavidho'nubhAvaH prajJaptaH, tadevASTavidhatvaM pratipAdayati-'taM jahA -jAivisiTThayA 1, kulavisiTTayA 2, balavisiTTayA 3, rUvavisiTTayA 4, tavavisiTThayA. 5, suyavisiTThayA 6, lAbhavipiTTayA 7, issariyavisiTTayA 8' tadyathA-jAtiviziSTatA 1, kulaviziSTatA 2, balaviziSTatA 3, rUpaviziSTatA 4. taSoviziSTatA 5, zrataviziSTatA 6, lAbhaviziSTatA 7, aizvaryaviziSTatA 8, tatra jAtyA viziSTo jAtiviziSTastasya bhAvo jAtiviziSTatA, sA tAvat-uccaigotrasya prathamo'nubhAvo'vagantavyaH, evaM kulena viziSTaH kulaviziSTastamya bhAvaH kulaviziSTatA, evamagre'pi, athoccaigotrasya zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! jIva ke dvArA baddha, spRSTa. baddhasparzaspRSTa, saMcita, cita, upacita, ApAkaprApta, viSAkaprApta, phalaprApta Adi pUrvokta vizeSaNoM vAle ucca gotra karma kA anubhAva kitane prakAra kA haiM ? zrI bhagavAn-he gautama ! jIva ke dvArA baddha uccagotra kA anubhAva ATha prakAra kA kahA gayA hai / vaha isa prakAra hai : (1) jAtikI viziSTatA (2) kula kI viziSTatA (3) bala kI viziSTatA (4) rUpa kI viziSTatA (5) tapa kI viziSTatA (6) zruta kI viziSTatA (7) lAbha kI viziSTatA aura (8) aizvarya kI vishisstttaa| jisa bAhya ityAdi pudgala kA vedana kiyA jAtA hai, kyoMki usa dravya ke saMbaMdha meM athavA rAjA Adi viziSTa puruSa ke parigraha se nIca jAti meM janmA huA bhI puruSa jAti sampanna jaisA lokamAnya bana jAtA hai / isa prakAra jAti aura kula kI viziSTatA samajhanI cAhie / jaise lakaDI ghumAne se malloM meM jo zArIrika bala utpanna zrI gautamasvAmI--he bhagavan! jIvanA dvAra baddha, pRSTa, baddha sparza pRSTa, saMcita cita, ucita, ApAjhaprApta vipAkApta phala prApta AdipUrvokta vizeSaNavALA ucca gotra karmanA anubhAva keTalA prakAranA che? zrI bhagavana -he gautama! jIvanA dvArA baddha ucca gotranA anubhAva ATha prakAranA hesA che. te mA 4Are the, (1) tinI viziSTatA (2) pujanI viziSTatA (3) maganI viziSTatA (4) 35nI viziSTatA (5) tapanI paziSTatA (6) zrutanI viziSTatA (7) sAmanA viziSTatA (8) aizvaryAnI viziSTatA je bAhya dravyAdi gugalanuM vedana karAya che, kemake te dravyanA saMbandhamAM athavA rAjA Adi viziSTa purUSanA parigrahathI nIca jAtimAM janmele paNa purUSajAti saMpanna jema lekamAnya banI jAya che. e prakAre jAti ane kulanI viziSTatA samajavI joIe. jema lAkaDI pheravavAthI zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #232 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinA TIkA pada 23 sU. 6 sAtAvedanIyAdi karmAnubhAvanirUpaNam 219 karmaNaudayaM pratipAdayati- 'jaM vedei poggalaM vA poggale vA poggala pariNAma vA vIsasA vA poggalANa' pariNAma tesivA udaeNa jAva aTThavihe aNubhAve paNNatte' yaM vedayate pudgalaM vA - bAhyadravyAdisvarUpam, taddravyasambandhAd rAjAdiviziSTapuruSasamparigrahAd vA nIca jAtikulaprasUto'pi jAtyAdi sampanna iva lokasya mAnyo bhavati, ityeva jAtikulaviziSTatA'vagantavyA, evaM balaviziSTatA ca lakuTibhramaNavazAd mallAnAmiva saM jAyate, rUpaviziSTatA ca prativiziSTatAdRzavastrAlaGkAra sambandhAt, tapoviziSTatA punaH parvata zikharAdyArohaNenAtApanAM vidadhato bhavati, zrutaviziSTatA tu ramaNIya bhUdeza sambandhAt svAdhyAyaM sampAdayato bhavati, lAbhaviziSTatA ca mahArghyajAtyAdi ratnAdiyogAd bhavati, aizvaryaviziSTatA tu dhanasuvarNAdisambandhAd bhavati, evaM yAn vA bahUn pudgalAn tathAvidhavAhyadravyalakSaNAn vedayate, yaM vA pudgala pariNAma divyaphalAdyAhAra pariNAmalakSaNa' vedayate, visvasayA - svabhAvena vA yaM pudgalAno pariNAmam akasmAdabhihitajaladharAgamama vAdAdisvarUpa vedayate tatprabhAvAt jAtiviziSTatvAdikam uccairgotrakarma phala hotA hai, vaha bala kI vizeSatA hai / vizeSa prakAra ke vastrAM evaM alaMkAroM se rUpakI viziSTatA utpanna hotI hai / parvata ke zikhara Adi para ArUDha hokara AtApanA lenevA meM tapa kI viziSTatA hotI hai / ramaNIya bhUmi pradeza ke saMbaMdha se svAdhyAya karane vAle meM zruta kI viziSTatA utpanna hotI haiM / bahumUlya uttama ratna Adi ke yoga se lAbhakI viziSTatA hotI hai| dhana-svarNa Adi ke saMbaMdha se aizvarya kI viziSTatA utpanna hotI hai / isa prakAra bAhya dravyarUpa bahuta se pudgaloM kA jo vedana kiyA jAtA hai, athavA divya phala Adi ke AhAra pariNAma rUpa jisa pudgala pariNAma kA vedana kiyA jAtA hai, yA svabhAva se jina pudgaloM kA pariNAma - akasmAt jaladhArA kA Agamana Adi-vedA jAtA hai / unake prabhAva se uccagotra karma ke phala kA vedana kiyA jAtA hai / isa prakAra uccagotra karma ke udaya kA parataH pratipAdana karake, aba usake svataH udaya kA kathana kiyA jAtA hai - uccagotrakarma ke pudgaloM ke udaya se yAvat uccagotra malleAmAM je zArIrika khaLa utpanna thAya che, te maLanI vizeSatA che. vizeSa prakAranA vastro temaja alaMkArothI rUpanI viziSTatA utpanna thAya che, parvatanA zikhara, vigere upara ArUDha thaine AtApanAlenArAemAM tapanI viziSTatA thAya che. ramaNIya bhUmi pradezanA sambandhathI svAdhyAya karanArAomA zrutanI viziSTatA utpanna thAya che. bahumUlya uttamaratna AdinA cegathI lAbhanI viziSTatA thAya che, dhana suvarNa AdinA sambandhathI azvayanI viziSTatA utpanna thAya che. e prakAre khAdya dravya rUpa ghaNA badhA puddagalAnuM vaidana karAya che, athavA svabhAvata: je pudgaleAnA pariNAma akasmAt jaladhArAnu Agamana Adi veDhavAmAM Ave che. temanA prabhAvathI ucca gAtra kanA phalanu vedana karAya che. e prakAre uccageAtra karmInA udbhayanuM paraMta: pratipAdana karIne have tenA svata: uddayanuM kathana karAya che ucca gAtra kamanA pudgalAnA udayathI yAvata uccageAtra kama nu vedana thAya che, arthAt jAti viziSTatA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #233 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 220 prajJApanAsUtra vedayate ityevarItyA uccairgotrakarmodayaM parataH pratipAdya svatastadudayaM pratipAdayati-teSAM vA uccairgotrakarma pudgalAnA mudayena yAvat-uccairgotrakarma vedayate-jAtiviziSTatvAdika manubhavatItibhAvaH, prakRtamupasaMharabAha-eSa khalu uccaiotrasya karmaNojI vena baddhasyaspRSTasya ityAdi pUrvoktavizeSaNa viziSTasyASTavidho'nubhAvaH prajJaptaH, atha nIcairgotra karma adhikRtya prarUpayati-'NIyA goyassa Na bhate! pucchA ?' he bhadanta ! nIcairgotrasya khalu karma gojIvena baddhasya spRSTasya baddhasparzaspRSTasya ityAdi pUrvoktavizeSaNaviziSTasya katividho'nubhAvaH prajJaptaH? iti pRcchA, bhagavAnA ha-'goyamA!' he gautama ! 'evaM ceva' evaJcaiva-pUrvoktoccairgotrakarma rItyaiva nIcairgotrakarmaNo'pi aSTavidho'nabhAvaH prajJaptaH, kintu-'NavaraM jAtivihINayA jAva issariyavihINayA' navaramuccairgotrakarmApekSayA nIcairgotrasya vizeSastu jAtivihInatA 1 yAvat-kulavihInatA 2 balavihInatA 3 rUpavihInatA 4 taSovihInatA 5 zrutavihInatA 6 lAbhavihInatA 7 aizvaryavihInatA 8 rUpo'pTavidho'nubhAvo'seyaH tathA ca yaM vedayate adhamakarmAsevanarUpam , adhamapuruSasambandhalakSaNaM vA pudgalam , yadA uttama nAtikulasampanno'pi adhamakarma kA vedana hotA hai, arthAt jAti viziSTatA Adi kA anubhava kiyA jAtA hai| yaha jIva ke dvArA baddha,spRSTa yAvat uccagotra karma kA ATha prakAra kA anubhAva kahA gayA hai / __ aba nIcagotra ke anubhAva kA prarUpaNa kiyA jAtA hai : zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! jIva dvArA baddha, spRSTa yAvat nIcagotra karma kA anubhAva kitane prakAra kA kahA hai ? zrI bhagavAn-he gautama isI prakAra hai, arthAt uccgotra karma ke anusAra hI nIca gotra karmakA bhI anubhAva ATha prakAra kA kahA hai / magara vizeSatA yaha hai ki nIcagotra kA phala uccagotra ke phala se viparIta hotA hai, yathA-(1) jAti vihInatA (2) kulabihInatA (3) balavihInatA (4) rUpavihInatA (5) tapo vihInatA (6) zruta vihInatA (7) lAbha vihInatA aura (8) aizvaryavihInatA / Adino anubhava karAya che. A jIvanA dvArA baddha, pRSTa yAvat ucca gotra karmanA ATha prakAranA anubhAva kahevAyA. have nIcagotranA anubhAvanuM prarUpaNa karAya che zrI gautamasvAmI-he bhagavana! chavadvArA baddha, pRSTa yAvat nIca netra karmanA anubhAva keTalA prakAranA kayA che? zrI bhagavana-he gautama ! e ja prakAranA che, arthAta ucca gotra karmanA anusAra ja nIca gotrakarmanA paNa anubhAva ATha prakAranA kahevAmAM Avela che. paNa vizeSatA e che ke nIca gotranA phaLa ucca gotranA phaLathI viparIta hoya che. jemake (1) jAti vihInatA (2) budA vihInatA (3) mA vihAnatA (4) 35 vihAnatA (5) tp| vihAnatA (6) zruta vilInatA (7) ma vihInatA (8) maizvaya vihInatA. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #234 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 sU. 6 sAtAvedanIyAdi karmAnubhAvanirUpaNam karmavazAd adhamajIvikA rUpamAsevate cANDAlakanyAM vA sevate tadA cANDAlAdivadeva lokanindho bhavati ityevaMrItyA jAtikulahInatA'vaseyA, sukhazayanIyAdisambandhAd balahInatA, kutsitavastrAdi sambandhAt rUpahInatA, pArzva sthAdi duSTajanasamparkAt tapovihInatA, kutIrthikasAdhvAbhAsAdi saMsargAt zrutavihInatA, dezakAlAyogya kukrayaNAdi sambandhAllAbhavihInatA, kugrahakukalatrAdi saMparkAta aizvaryaM vihInatA bhavatIti bhAvaH, yAn vA bahUn pudgalAn vedayate, yaM vA vRntAkI phalAhAra pariNAmalakSaNaM pudgalapariNAmaM vedayate, bhakSitaM vRntAkI phalaM kaNDutijananadvArA rUpavihInatAmApAdayatIti, visayA - svabhAvena vA pudgalAnAM pariNAmam abhihitajaladharA visaMvAdasvarUpaM 221 adhama karma kA athavA adhama puruSa ke saMbaMdha rUpa pudgala kA jo vedana kiyA jAtA hai, kyoMki uttamajAti aura uttama kulavAlA bhI adhama karma ke vazase adhama AjInikA kA sevana karatA hai yA cANDAla kanyA kA sevana karatA haiM, taba vaha cANDAla ke samAna hI loka meM nindanIya hotA hai / isa prakAra se jAti-kula vihInatA samajhanI cAhie / sukhazayyA AdikA yoga na hone se balahInatA hotI hai / kharAba vastra Adi ke kAraNa rUpa hInatA utpanna hotI haiM / pArzvastha Adi duSTajanoM ke samparka se tapovihInatA utpanna hotI haiM / kutIrthi sAdhvAbhAsa (kusAdhu) Adi ke saMsarga se zrutahInatA hotI hai| deza kAla ke pratikUla kukrayaNa (galatakharIda) Adi se lAbha vihInatA hotI hai / khoTA ghara evaM kharAba strI Adi ke samparka se aizvarya hInatA hotI hai| athavA jina - bahuta se pudagaloM kA vedana kiyA jAtA hai, athavA baiMgana Adike AhAra pariNAma rUpa pudugala pariNAma kA vedana kiyA jAtA hai, kyoMki baiMgana khAne se khujalI ho jAtI hai, aura usase rUpa vihInatA utpanna hotI hai / athavA svabhAva se jo pudgala pariNAma kA-jaise jaladhArA kA Agamana saMbaMdhI visaMvAda kA - jo adhamakanA athavA adhamapurUSanA saba dhIrUpa pudUgalanu je vedana karAya che, kemake uttama jAti ane uttama kulavALA paNa adhamakanA vazathI adhama AvikAnuM sevana kare che, athavA cAMDAla kanyAnuM sevana kare che, tyAre te cAMDAlanA samAnaja lAkamAM ninjInIya thAya che. e prakArathI jAtikula vihInatA samajavI joie. sukhadazayyA AdinA cAga na thavAthI malahInatA thAya che. kharAkhavastra vigerenA kAraNathI rUpahInatA utpanna thAya che. pAstha vigere duSTa janAnA saMparka thI tAhInatA utpanna thAya che, kutIrthi sAdhvAbhAsa (kusAdhu) AdinA sa'sagathI zruta hInatA thAya che. deza kAlanA pratikUla (bhUlabharIkharIdI) AdithI lAbha vihInatA thAya che, khATAghara temaja kharAba zrI AdinA saMparkathI aizvaya hInatA thAya che. athavA je ghaNA khadhA pudagalAnuM vedana karAya che, athavA rIgaNuA Adi AhAra pariNAma rUpapurdUgala pariNAmanu vedana karAya che, kemake rIMgaNA khAvAthI caLa Ave che. ane tenAthI rUpa vihInatA upanna thAya che. athavA svabhAvathI je pudgala pariNAmanA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #235 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 222 prajJApanAsUtre vedayateM tatprabhAvAt nIcairgotrakarma phalaM jAtyAdi vihInatA lakSaNaM vedayate ityevaMrItyA paratonIcairgotra karmodayaM pratipAdya samprati svatastadudayaM pratipAdayati-teSAM vA nIce gotrakarmapudgalAnAmudayena jAtyAdi vihInatA manubhavati iti phalitam , gautamaH pRcchati-'aMtarAyassa NaM bhaMte ! kammassa jIveNaM pucchA ?' he bhadanta ! antarAyasya khala karmaNo jIvena baddhasya spaSTasya baddhasparzaspRSTasya saMcitasya citasya upacitasya ApAkaprAptasya vipAkaprAptasya phalaprAptasya udrayaprAptasya ityAdi pUrvoktavizeSaNaviziSTasya katividho'nubhAvaH prajJaptaH ? itipRcchA, bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'aMtarAyassa kammassa jIveNaM baddhassa jAva paMcavihe aNubhAve paNNatte' antarAyasya karmoMjIvena baddhasya yAvat-spRSTasya baddhasparzaspRSTasya saMcitasya citasya upacitasya ApAkaprAptasya vipAkaprAptasya ityAdi pUrvoktavizeSaNaviziSTasya paJcavidho'nubhAvaH prabhAva:sAmarthyam , prajJaptaH, tadeva paJcavidhatvamupapAdayati-'taM jahA-dANaMtarAe, lAbhaMtarAe, bhogaMtarAe, uvabhogatarAe, vIriyaMtarAe' tadyathA-dAnAntarAyaH, lAbhAntarAyaH, bhogAntavedana kiyA jAtA hai, usake prabhAva se nIcagotra karma ke phala jAtivihInatA Adi kA vedana hotA hai / isa prakAra parataH nIcagotra karma ke udaya kA pratipAdana kara ke, aba usake svataH udaya kA kathana karate hai-athavA nIcagotra karma ke pudagaloM ke udayase jAti vihInatA Adi kA anubhava kiyA jAtA hai| zrI gautamasvAmI-he bhagavan 'jIva ke dvArA baddha, spRSTa, baddha sparzaspRSTa, saMcita, cita, upacita, ApAkaprApta, vipAkaprApta, phalaprApta, udayaprApta, Adi vizeSaNoM se viziSTa antarAya karma kA vipAka kitane prakAra kA hai ? ____ zrI bhagavAn-he gautama ! jIva dvArA baddha, spRSTa, baddha sparzaspRSTa, saMcita, cita, upacita, ApAka prApta, vipAkaprApta Adi vizeSaNoM vAle antarAyakarma kA anubhAva (vipAka) pAMca prakAra kA kahA hai, vaha isa prakAra hai-(1) dAna meM antarAya (2) lAbha meM antarAya (3) bhoga meM antarAya (4) upabhoga meM antarAya aura (5) viiryjema jaladharanA Agamana sambandhI visaMvAdanuM je vedana karAya che, temanA prabhAvathI nIca gotrakarmanA phaLa jAti vihInatA AdinuM vedanA thAya che. e prakAre parata nIca getramanA udayanuM pratipAdana karIne have temanA svata:udayanuM 4thana 3re che. athavA nIcagotrakamanA pudagalanA udayathI jAti vihInatA Adino anubhava karAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! jIvanA dvArA baddha pRSTa, badhdha, sparzapRSTa. saMcita, cita, upacita, A pAkamAsa, vipAkaprApta, phalaprApta, udayaprApta Adi vizeSaNothI viziSTa antarAyakarmanA vipAka keTalA prakAranA che? zrI bhagavAhe gautama! jIva dvArA baMdha, spaSTa, badha sparza pRSTa, saMcita, cita, upacita ApAkaprApta, vipAkaprApta Adi vizeSaNAvALA antarAya karmanA anubhava (vipA) pAMya prAranA mA che, te yA praare che. (1) hAnamA santarAya (2) sAlamA ma-tarAya (3) gotramA tazaya (4) upanAmA santarAya (5) vIya bhAM santazaya tha zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #236 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre 223 rAyaH upabhogAntagayaH, vIryAntarAyaH, tatra dAnasya antarAya:-vighno dAnAntarAyaH, evaM lAbhasya antarAyo lAbhAntarAyaH, evamagre'pi tatra dAnAntarAyo dAnAntarAyasya karmaNaH phalam, tathaiva lAbhAntarAyAdayo lAbhAntarAyAdi karmaNAM phalamavaseyam, samprati antarAyakarmodayaM pratipAdayati-'jaM vedei poggalaM vIsasA vA poggalANaM pariNAma tesiM yA udaeNa aMtarAiyaM kammaM vedei' yaM vedayate tathAvidha viziSTaratnAdirUpaM pudgalaM yAvat prativiziSTaratnAdisambandhAt tadviSaye eva dAnAntarAya karmodayo bhavati, sandhivicchedAdhupakaraNa sambandhAllA bhAntarAyakarmodayaH. prativiziSTAhArasaMsargAdanardhArthasaMbandhAdvA lobhato bhogAntarAya karmodayaH, tathaiva upabhogAntarAya kodako'pi avaseyaH, evaM lakuTAderabhighAtAda vIryAntarAyakarmodayo bhavati, yAn vA bahUn pudgalAn tathAvidharatnAdisvarUpAn vedayate, yaM vA pudgalapariNAmaM tathAvidhAhArauSadhyAdi pariNAmalakSaNaM vedayate tathAvidhAhArauSadha. meM antarAya honA / dAna dene meM vighna A jAnA dAnAntarAya kahalAtA haiM / lAbha meM bAdhA khaDI ho jAnA lAbhAntarAya hai| isI prakAra lAbha Adi meM vighna honA lAbhAntarAya Adi karmoM kA phala hai| aba antarAya karma kA udaya kA pratipAdana karate hai :-viziSTa prakAra ke ratna Adi pudagalo kA jo veMdana kiyA jAtA hai, yAvat viziSTa ratna Adi ke saMbaMdha se usa viSaya meM hI dAnAntarAya karma kA udaya hotA hai| seMdha lagAne ke upakaraNa Adi ke saMbaMdha se lAbhAntarAya karma kA udaya hotA hai| vizeSa prakAra ke AhAra ke saMbaMdha se athavA abhogya artha ke saMbaMdha se lobha ke kAraNa bhogAntagaya karma kA udaya hotA hai / isI prakAra upabhogAntarAya karma kA bhI udaya samajhalenA cAhie' lakaDIAdi ke AghAta se vIryAntarAya kA udaya hotA hai| __ athavA jina bahuta se ratnAdi pudgaloM kA vedana kiyA jAtA hai, yA jisa pudgala pariNAma kA viziSTa AhAra auSadhi Adi kA-vedana kiyA jAtA hai, kyoMki viziSTa prakAra ke AhAra tathA auSadha-pariNAma se bIryAntarAya karma kA udaya hotA hai| dAna devAmAMvina paDI javuM te dAnAntarAya kahevAya che. lAbhamAM vizna AvI javuM te lAbhAntarAya che. e prakAre lAbha AdimAM naDatara AvavuM vagere lAbhAntarAya karmonAM phaLa che have antarAya karmanA udayanuM pratipAdana kare che-viziSTa prakAranA rana AdipudagalenuM je vedana karAya che. yAvat viziSTa ratna AdinA saMbaMdhathI teja viSayamAM dAnAntarAya kamano udaya thAya che. khAtara lagAvAnA upakaraNa AdinA sambandhathI lAbhAntarAya karmano udaya thAya che. vizeSa prakAranA AhAranA sambandhathI athavA agya arthanA saMbaMdhathI lobhane kAraNe bhegAntarAya kamano udaya thAya che. e ja prakAre upabhegAntarAya karmano paNa udaya samajI levA joIe. lAMkaDI vigere nA AghAtathI vIryAntarAyano udaya thAya che. athavA je ghaNA ratnAdi pudgalonuM vedana karAya che athavA je pudagala pariNAmanA viziSTa AhAra oSadhi AdinuM vedana karAya che, kemake viziSTa prakAranA AhAra tathA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #237 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 224 prameyabodhinI TokA pada 23 sU. 6 sAtAvedanIyAdi karmAnubhAvanirUpaNam pariNAmAda vIryAntarAyakarmodayaH, visrasayA-svabhAvena vA pudgalAnAM pariNAma vicitraM zItAdi svarUpaM bedayate, vastrAdikaM dAtu kAmA api zItAtapAdikamApanamavalokya dAnAntarAyakarmodayAt tatprabhAvAdadAtAro bhavanti, ityevaM parato'ntarAyakarmodayaM pratipAca svatastadudayaM pratipAdayati-teSAM vA antarAyakarmapudgalAnAmudayena dAnAntarAyAdikam antarAyakarmaphalaM vedayate, prakRtamupasaMharanAha-'esa Na goyamA! aMtarAie kamme' he gautama ! etat khalu-pUrvopadarzitam antarAya karma prajJaptam, 'esa NaM goyamA! jAva paMcavihe aNubhAve paNNatte' he gautama! eya khalu-pUrvoktarItyA pratipAdito yAvat-antarAyasya karmaNo jIvena vaddhasya spRSTasya baddhasparzaspRSTasya saMcitasya citasya upacitasya ityAdi pUrvoktavizeSaNa viziSTasya paJcavidho'nubhAvaH prajJaptaH, iti 'paNNavaNAe tevIsa. itamassa payassa paDhamo uddeso!" / / sU. 1 // prajJApanAyAM trayoviMzatitamasya karmaprakRtipadasya prathama uddezaH samAptaH // 23-1 / / sU. 6 // ___ athavA svabhAva se pudgaloM ke vicitra zIta AdirUpa pariNAma kA veMdana kiyA jAtA hai, kyoM ki jo vastra Adi kA dAna karane ke icchuka hai, ve bhI sardI-garmI kA AvAgamana dekhakara dAnAntarAya karma ke udaya se adAtA bana jAte haiN| arthAta vastrAdi kA dAna nahIM karate / isa prakAra parataH dAnAntarAya karma ke udaya kA pratipAdana karake, aba usake svataH udaya kA sUcana karate hai athavA antarAya karma ke pudagaloM ke udaya se dAnAntarAya Adi antarAya karma kA phala kA vedana hotA hai| he gautama! yaha antarAya karma kahA gayA aura yaha jIva ke dvArA baddha, spRSTa, baddhasparza spRSTa, saMcita, cita, upacita Adi vizeSaNoM vAlA antarAya karma kA pAMca prakAra kA anubhAva kahA gyaa| teisaveM kameMprakRti pada kA prathama uddezaka samApta auSadha pariNAmathI varyAntarAya kamano udaya thAya che. athavA svabhAvathI pudgalenA vicitra zIta Adi rUpa pariNAmanuM vadana karAya che, kemake je vastra AdinA dAna karavAnA Icchuka che, teo paNa zardI garamInuM AvAgamana joIne dAnAntarAya karmanA udayathI adAtA banI jAya che. arthAt vastrAdinuM dAna nathI karatA. e prakAre paradAnAntarAya karmanA udayanuM pratipAdana karIne, have temanA svataH udayanuM kathana kare che athavA anarAya karmanA pugalonA udayathI dAnAtarAya Adi antarAya karmanA phaLanuM chedana thAya che he gautama! A antarAyakarma kahyA ane ane AjIvanA dvArA baMdha, pRSTha. badhdha sparza spaSTa, saMcita, cita, upacita Adi vizeSaNavALA antarAya karmano pAMca prakArane anubhAva kahevAcA che. tevIsamA karma prakRti padane prathama uddezaka samApta zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #238 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinITIkA pada 23 u. 2 sU. 7 karmaprakRtinirUpaNam 225 23 trayoviMzatitame karma prakRtipade dvitIyoddezakaHmUlam-'kaiNaM bhaMte ! kammapagaDIo paNNattAo ? goyamA ! aTrakammapagaDIo paNNattAo, taM jahA-NANAvaraNija jAva aMtarAiyaM, NANAvaraNijje NaM bhaMte ! kamme kaivihe paNNatte ? goyamA ! paMcavihe paNNate, taM jahA-AbhiNivohiyaNANAvaraNijje jAva kevalaNANAvaraNije, daMsaNAvaraNije NaM bhaMte ! kamme kaivihe paNNatta ? goyamA! duvihe paNNatte, taM jahA-nidApaMcae ya daMsaNacaukkae ya, nidApaMcaeNaM bhaMte ! kaivihe paNNate ? goyamA! paMcaviha paNNatte, taM jahA-nidA jAva thiNaddhI, saNacaukkae NaM pucchA, goyamA ! caubihe paNNatte, taM jahAcakhudaMsaNAvaraNijje jAva kevaladaMsaNAvaraNijje, veyaNijje NaM bhNte| kamme kaivihe paNNatte ? goyamA ! duvihe paNNate, taM jahA-sAyAveyaNije ya asAyAveyaNije ya, sAyAveyaNijje NaM bhaMte ! kamme pucchA, goyamA ! aTTavihe paNNatte, taM jahA-maNuNNA sadA jAva kAyasuhayA, asAyANijje NaM bhaMte ! kamme kaivihe paNNatte ? goyamA ! aTThavihe paNNatte, te jahAamaNuNNA sadA jAva kAyaduhayA, mohaNije NaM bhaMte ! kamme kaivihe paNNate ? goyamA! duvihe paNNatte, taMjahA-daMsaNamohaNije ya carittamohaNije ya, daMsaNamohaNije NaM bhaMte ! kamme kaivihe paNNatte? goyamA! tibihe paNNatte. taM jahA-sammattaveyaNijje, micchattaveyaNijje sammArmicchattaveyaNijje, carittamohaNijje NaM bhaMte ! kamme kaivihe paNNatte ? goyamA! duvihe paNNatte, taM jahA kasAyaveyaNijje, nokasAyaveyaNijje, kamAyaveyaNijje NaM bhaMte ! kaivihe paNNatte ? goyamA ! solasavihe paNNatte, taM jahA - aNaMtANubaMdhIkohe, aNaMtANubaMdhImANe, aNaMtANubaMdhI mAyA, aNaMtANubaMdhIlobhe, apaccakkhANe kohe evaM mANe mAyAlome, paJcakkhANAvaraNe kohe, evaM mANe mAyA lobhe. saMjalaNakohe evaM mANe mAyAlome, nokasAyaveyaNijjeNaM bhaMte! kamme kaivihe paNNatte! gAyamA! 29 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #239 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 226 prajJApanAsUtre Nayavihe paNNatte. taM jahA-itthAveyavevaNija purimaveya veyaNije NapuMsaga veyaveyaNijje hAse ratIarato bhae soge duguMchA, Aue NaM bhaMte! kammekaivihe paNNatte ? goyamA ! caubihe paNNatte, taM jahA - neraiyAue jAva devAue, NAme NaM bhaMte ! kamme kaivihe paNNatte ? goyamA! bAyAlIsaiviha paNNatte, taM jahA-gainAme 1, jAi nAme 2, sarIranAme 3. marIrovaMga nAme 4, sarIrabaMdhaNa nAme 5, sarIrasaMghayaNa nAme 6. saMghAyaH NanAme 7, saMThANanAme 8 vaNNanAme 9 gaMdhaNAme 10, rasaNAme 11, phAmaNAme 12, agurulaghunAme 13, uvaghAyaNAme 14, parAghAyaNAme 15, ANupugviNAne 16, ussAmaNAme 17 AyavaNAme 18, ujjoyaNAme 19, vihAyagatiNAme 20, tasanAme 21. thovaraNome 22, suhamanAme 23, bAdaraNAme 24 pajattaNAme 25 apajattaNAme 26 sAhAraNa saroraNAme 27 patteyasaroraNAme 28 thiraNAme 29 athiraNAme 30 subhaNAme 31 asubhaNAme 32 subhagaNAme 33 dubhagaNAme 34 sUsaraNAme 35 damaraNAme 36 AdejanAme 37 aNAdejanAme 38 jasokittiNAme 39 ajasokittiNAme 40 NimmANaNAme 41 titthagaraNAme 42 gatiNAme NaM bhaMte! kamme kaivihe paNNatte? goyamA! caubihe paNNatte, taM jahA-nirayagaiNAme. tiriyagaiNAme. maNuyagaiNAme, devagaiNAme, jAiNAme NaM bhaMte! kamme pucchA, goyamA ! paMcavihe paNNatte, taM jahAegidiyajAiNAme jAva paMciMdiyajoiNAme, sarIraNAme NaM bhaMte ! kamme kaivihe paNNatte, goyamA! paMcarihe paNNatte, taM jahA-orAliyasaroranAme jAva kammagasaroranAme, sarIrovaMganAme NaM bhaMte ! kaivihe paNNate? goyamA! tivihe paNNatte, taM jahA-orAliya sarIrovaMgaNAme. veubdhiyamarorovaMgaNAme AhAragasarorovaMgaNAme sarIrabaMdhaNanAme Na bhaMte ! kaivihe paNNatte ? goyamA ! paMcavihe paNNatte, taM jahA-orA liya sarIrabaMdhaNaNAme jAva kammaga sarIrabaMdhaNaNAme sarIrasaMghAyaNAme zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #240 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TokA pada 23 u. 2 sU. 7 karmaprakRtinirUpaNam 227 NaM bhaMte! kaivihe paNNatte? goyamA ! paMcavihe paNNatte, taM jahA-orAliyasarIrasaMghAyaNAme jAva kammagasarIrasaMghAyaNAme, saMghayaNanome NaM bhaMte ! kaivihe paNNatte, goyamA! chabihe paNNatte, taM jahA-vaiyesabhanAroya saMghayaNanAme, usahanArAyasaMghayaNanAme, nArAyasaMdhayaNanAme, addhanArAyasaMghayaNanAme, kIliyA saMghayaNanAme, chevaTTamaMghayaNanAme. saMThANanAme NaM bhaMte! kaivihe paNNatta ? goyamA! chabihe paNNatte, taM jahA-samacauraMsasaMThANanAme, niggohaparimaMDalasaMThANanAme, sAi saMThANanAme, vAmaNasaMThANanAme, khujasaMThANanAme, huMDasaMThANanAme, vaNNaNAme NaM bhaMte! kAme kaivihe paNNatte? goyamA! paMcavihe paNNatte, taM-jahA kAlavaNNanAme jAva sukillavaNNanAme, gaMdhanAme NaM bhaMte! kamme pucchA, goyanA ! duvihe paNNatte,taM jahI-subhigaMdhanAme, durrAbhagaMdha. nAme, rasaNAme NaM pucchA. goyamA! paMcavihe paNNatte, taM jahA-tittarasanAme jAva mahurarasanAme phAsanAme NaM punchA, goyamA ! aTTavihe paNNatte, taM jahA- kakkhaDaphAsanAme, jAva lahuyaphAsanAme, agurulahuyaNAme egAgAre paNNatte, uvadhAyaNAme egAgAre paNNate, parAghAyanAme egAgAre paNNate, ANupuviNAme caubihe paNNatte. taM jahA-neraiya ANupuvINAme jAva devANupuvINAme, ussAsaNAme egAgAre paNNate, sesANi sabANi egAgArAiM paNNattAI jAva titthagaranAme NavaraM vihAyagainAme duvihe paNNatte, taM jahA-pasatthavihAyagainAme apasatthavihAyagainAme ya. goe NaM bhaMte ! kamme kaivihe paNNate ? goyamA ! duvihe paNNatte, taM jahA-uccAgoe ya noyAgoe yA uccAgoe NaM bhaMte! kaivihe paNNatte ? goyamA! avihe paNNatte, taM jahA-jAivisiTrayA, jAva issariya visiTTayA, evaM nIyAgoevi, NavaraM jAi vihINatA, jAva Issariya vihoNayA, aMtarAe NaM bhaMte! kamme kai vihe paNNatte? goyamA ! paMcavihe paNNatte, ta jahA dANaMtarAie jAva vIriyaMtarAie" // sU. 7 // zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #241 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 228 prajJApanAsUko _chAyA-kati khalu bhadanta ! karmaprakRtayaH prajJaptAH? gautama! aSTau kama prakRtayaH prajJaptAH, tadyathA-jJAnAvaraNIyaM yAvad-antarAiyam , jJAnAvaraNIyaM khalu bhadanta! kama: katividhaM prajJaptam, gautama! paJcavidhaM prajJaptam, tadyathA-AbhiniyodhikajJAnAvaraNIya yAvat-kevalajJAnAvaraNIyam. darzanAvaraNIyaM khalu bhadanta! karma katividhaM prajJaptam ? gautama! dvividhaM prajJaptam , tadyathA-nidrA pazcakaJca, darzanacatuSkaJca, nidrApaJcakaM khalu bhadanta! katividhaM prajJaptam? gautamaH paJcavidhaM prajJaptam , tadyathA-nidrA yAvat styAnadiH, darzanacatuSkaM 23 ve karmaprakRti padakA dvitIya uddezaka zabdArtha :- (kaiNaM bhaMte ! kammapagaDIo paNNattAo) he bhagavan ! karmaprakRtiyAM kitanI kahI hai ? (goyamA ! aTTha kammapagaDIo paNNattAo) he gautama ! karmaprakRti ATha kahI haiM (taM jahA) meM isa prakAra (NANAvaNija jAva aMtarAiyaM) jJAnAvaraNIya yAvat antarAya / (NANAvaraNijje NaM bhaMte! kamme kaivihe paNNatte?) he bhagavan ! jJAnAvaraNIya karma kitane prakAra kA kahA hai ? (goyamA ! paMcavihe paNNatta) he gautama ! pAMca prakAra kA kahA hai (taM jahA) vaha isa prakAra hai (AbhiNibohiyanANAvaraNIjje jAva kevala NANAvaraNijje) Abhinibodhika jJAnAvaraNIya yAvat kevala jJAnAvaraNIya / (dasaNAvaraNijje NaM bhaMte! kamme kaivihe paNNate?) he bhagavan! darzanAvaraNIya karma kitane prakAra kA kahA hai? (goyamA! duvihe paNNatte) he gautama! do prakArakA kahA haiM (taM jahA-niddApaMcae yadasaNa caukkae ya) vaha isa prakAra hai-nidrApaMcaka aura darzana catuSka / (nihApaMcae NaM bhaMte! kaivihe paNNatte) he bhagavan! nidrApaMcaka ke kitane bheda haiM? (goyamA ! paMcavihe paNNatte) he gautama! pAMca bheda haiM (taM jahA-nidA jAva thINaddhi) ve 23mAM karmaprakRti padanA dvitIya uddezaka 24Aya :- (kai NaM bhaMte ! kammapagaDIo paNNattAo ?) san ! 4 pratiyoDeTA 4 cha ? (goyamA ! aba kammapagaDIo paNNattAo) he gautama bha pratiyomA 4hI cha. (taM jahA) (te // 4 // 3) (NANAvaraNija jAva aMtarAiya) jJAnA129Iya yAvat antarAya. (NANAvaraNijje NaM bhaMte ! kamme kaivihe paNNatte 1) mApana ! zAnAvaraNIya bhtt| prA2nA yA cha ? (goyamA ! paMcavihe paNNatte) gautama! pAMya 42nA tyAM che. (taM jahA) te sA mAre (AbhiNibohiyanANAvaNIjje jAva kevalaNANAvaraNijje mAlinimAdhi jJAnApazIya cAvat kevala jJAnAvaraNIya. (dasaNAvaraNijje NaM bhaMte ! kamme kaivihe paNNate) he lagavan ! zanA120Iya bhaTamA pranA yA cha ? (goyamA ! duvihe paNNatte) gautama ! me prA2nA yA cha. (taM jahA-jiddApaMcae ya daMsaNaca ukkae ya) te 2mA prasAra nidrA pa sane zAna yatu. ___(niddApaMcaeNaM bhate ! kaivihe paNNa) he lagavan ! nidr| 5.yanA sAleha cha ? (goyamA ! paMcavihe paNNatta) gItama! pAya che. (taM jahA-niddA jAva thINaddhi) te mAre-nidrA yAvat zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #242 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinA TIkA pada 23 u. 2 sU. 7 karmaprakRtinirUpaNam 229 khalu pRcchA? gautama! caturvidhaM prajJaptam, tadyathA cakSudarzanAvaraNIyaM yAvat kevaladarzanAvaraNIyam, vedanIyaM khalu bhadanta ! kama katibidhaM prajJaptam ? gautama! dvividhaM prajJaptam, tadyathA - sAtAvedanIyazca asAtAvedanIyaJca, sAtAvedanIyaM khalu bhadanta ! karma pRcchA, atra ! aSTavidhaM prajJaptam tadyathA - manojJAH zabdAH yAvat kAyasukhatA, asAtAvedanIyaM khalu bhadanta ! karma katividhaM prajJaptam ? gautama ! aSTavidhaM prajJaptam, tadyathA - amanojJAH zabdAH, yAvat-kAyaduHkhatA, mohanIyaM khalu bhadanta ! karma katividhaM prajJaptam gautama ! dvividhaM prajJaptam, tadyathA - darzanamohanIyaJca cAritramohanIyaJca darzanamohanIyaM khalu isa prakAra - nidrA yAvat styAnarddhi / daMsaNacakaNaM pucchA ? ) darzana catuSka saMbaMdhI prazna ? (goyamA ! caunvihe paNNatte) he gautama! darzana cAra prakAra kA kahA hai ( taM jahA ) vaha isa prakAra ( cakkhu daMsaNAvaraNijjejAva kevala saNAvara Nijje) cakSudarzanAvaraNIya yAvat kevala darzanAvaraNIya / ( Nijja N NaM bhaMte! kamme kaivihe paNNatte ?) he bhagavan! vedanIya karma kitane prakAra kahA hai ? (goyamA ! duvihe paNNatte) he gautama! do prakAra kA kahA hai / (taM jahA - sayAveyaNijje ya asAyAveMya Nijje ya) vaha isa prakAra - sAtAvedanIya aura asAtAnIya | ( sAyAveyaNijje gaM bhaMte kamme pucchA ) he bhagavan ! sAtAvedanIya saMbaMdhI ? (goyamA aTThavihe paNNatte) he gautama ATha prakAra kA kahA hai (taM jahAmaNuNa hA jAva kAyamuhayA) vaha isa prakAra - manojJa zabda yAvat kAyasukhatA / ( AyAveyaNijje gaM bhaMte ! kamme kaivihe paNNatte ? ) he bhagavan ! asAtAvedanIya karma kitane prakAra kA kahA hai ? (goyamA ! aTThavihe paNNatte) he gautama! ATha prakAra kAhA hai ! (taM jahA - amaNuNNA saddA jAva kAyaduhayA ) amanojJa zabda yAvat kAyaduHkha / (mohaNije NaM bhaMte! kamme kaivihe paNNatte ?) he bhagavan / mohanIya karma styAnarddhi'. saNacakkaraNaM pucchA ?) darzana yatuSDa sabhyandhI prazna ? (geyamA ! caubvihe paNNatte) De gautama ! 2 prAranA che. (taM jahA ) te yA prAre (cakkhu daMsaNAvaraNijje jAva kevaladasaNAvaraNijje) harzanAvarIya yAvat devasa darzanA varalIya. (veyaNiM NaM bhaMte ? kamme kaivihe paNNace) bhagavan ! vedanIya karyuM keTalA prakAranA kahyA ? (goyamA duvihe paNNate) he gautama! me ahAranA che. (taM jahA - sAyA veNijjeya asAyA* veyaNijje ya) mA prahAre-sAtAvedanIya ramane asAtA vethanIya (sAyAveyaNijje gaM bhaMte ! kamme pucchA, Devan! sAtAvedanIya urbha saMbaMdhI azra ? (goyamA ! aTThavihe paNNatte) he gautama! mAI prA25hyAM che. (taM jahA - maNuNNA saddA jAva kAyamuhayA) te thA aAre manojJa zabda yAvat aya sumatA asA yAveyaNijje NaM bhaMte! kammeM kaivihe paNNatte ? ) he bhagavan ! yasAtA vehanIya dharma DeTA ache ? ( goyamA ! aTThavihe paNNatte !) he gautama ! ma ajharanA usa che. (taM jahA - aNNA saddA jAba kAyaduhayA) ayaneAjJa zam yAvat dravya huH matA ( mohaji NaM bhaMte ! kamme kaivihe paNNatte 1) De bhagavan ! mohanIya urbha DeTalA ajharanA zrI prajJApanA sUtra H 5 Page #243 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre bhadanta karma katividhaM prajJaptam? gautama ! trividhaM prajJaptam , tadyathA-samyaktvavedanIya mithyAtvavedanIyaM samyagmithyAtvavedanIyam, cAritramohanIyaM khalu bhadanta ! karma katividhaM prajJaptam? gautama! dvividhaM prajJaptam , tadyathA-kaSAyavedanIyaM no kaSAyavedanIyama kaSAyavedanIyaM khalu bhadanta! katividhaM prajJaptam? gautama! poDazavidhaM prajJaptam , tadyathA. anantAnubandhIkrodhaH 1, anantAnubandhImAnaH 2, anantAnubandhinImAyA 3 anannAnu. bandhI lobhaH 4 apratyAkhyAna: krodha: 5 evaM mAnaH 6 mAyA 7 lobhaH 8 pratyAkhyAkitane prakAra kA kahA hai? (goyamA duvihe SaNNatte) he gautama do prakAra kA kahA hai? (taM jahA-dasaNamohaNijje ya cArittamohaNijje ya) vaha isa prakAra haiM-darzanamohanIya aura cAritra mohanIya / (daMsaNamohaNijje NaM bhaMte! kamme kaivihe paNNatte ?) he bhagavan ! darzanamehanIya karma kitane prakAra kA kahA haiM ? (goyamA ! tivihe paNNatte) he gautama !darzanamohanIya karma tIna prakAra kA kahA hai (taM jahA-sammattaveyaNijje, micchattaveNijje, sammAmicchatta veyaNijje) vaha isa prakAra-samyaktva vedanIya, mithyAtva vedanIya, samyaG-mithyAtva vedanIya (cArittamohaNijje NaM bhaMte ! kamme kaivihe paNNatte ?) he bhagavan ! cAretra mohanIya karma kitane prakAra kA hai ? (goyamA ! duvihe paNNatte) he gautama ! do phrAra kA hai (taM jahA-kasAyaveyaNijje. no kasAyaveyaNijje) vaha isa prakAra - kaSAmavedanIya, no kaSAya vedniiy| (kasAyaveyaNijje NaM bhaMte ! kaivihe paNNatte?) hebhagavan ! kaSAyavedIya kitane prakAra kA hai ? (goyamA! solasavihe paNNatta) he gautama solaha prakAra kA'(taM jahAaNaMtANubaMdhI kohe ) vaha isa prakAra-anantAnubandhI krodha ( aNaMtANurI mANe) anantAnubaMdhI mAna (aNaMtANubaMdhI mAyA) anantAnubaMdhI mAyA(aNaMtANubaMdhI 4yA cha ? (goyamA ! duvihe paNNate) he gItama! me prA2na yA cha. (taM jahA-tAmohaNije ya carittamohaNijje ya) te // 4 // 2 cha-zana mAkhanIya bhane yAtri moDanIya. (dasaNamohaNije Na bhaMte ! kamme kaibihe paNNatte ) he bhagavan ! 6zana |niiy bha TamA na cha ? (goyamA! tivihe paNNate) he gautama! tra prAranA cha. (taM jahA sammattaveyaNijje, micchattaveyaNijje, sammAmicchattaveyaNijje) te yA prAre-sabhyatyaya, mithyAtva vedanIya, samyakRmithyAtvavedanIya. (cAritta mohaNije NaM bhaMte ! kamme kaivihe paNNatte ?) he bhagavan ! yAtrAhanIya bha / 42nA cha. ? (goyamA! duvihe paNNatte) gautama! me prA2nA cha (taM jahAsAyaveyaNijje, no kasAyaveyaNijje,) te mA 2-4pAya vahanIya, ne|4aayniiy. (kasAyavejje Na bhaMte ! kaivihe paNNate ?) he lagavan ! SAya vahanIya 32 / prA2nA cha ? (goyamA ! lasavihe paNNate) De gautama ! saNa prAranA cha (tauM jahA-aNaMtANuba dhI kohe) te // prakAre mantAtu sandhI zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #244 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 u. 2 sU. 7 karmaprakRtinirUpaNam 231 nAvaraNaH krodhaH 9 evaM mAnaH 10 mAyA 11 lobhaH 12 saMjvalanaH krodhaH 13 evaMmAnaH 14 mAyA 15 lobhaH 16, no kaSAyavedanIyaM khalu bhadanta / karma katividhaM prajJaptam ? gautama! navavidhaM prajJaptam, tadyathA - strIveda vedanIyam 1, puruSavedavedanIyam 2, napuMsaka vedavedanIyam 3 hAsyavedanIyam 4 rativedanIyam 5 arativedanIyam 6 bhayavedanIyam 7 zokavedanIyam 8 jugupsAvedanIyam / AyuSyaM khalu bhadanta ! karma katividhaM prajJaptam ? gautama ! caturvidhaM prajJaptam, tadyathA - nairayikAyuSyaM yAvad devAyuSyam, nAma khalu bhadanta ! karma katividhaM prajJaptam ? gautama ! dvAcatvAriMzadavidhaM prajJaptam, tadyathA - gatinAma 1, jAtinAma 2, zarIranAma 3 zarIrAGgopAGganAma 4 zarIrabandhanalobhe, anatAnubaMdhI lobha (apaccakkhANe kohe evaM mANe mAyA lohe) apratyAkhyAta krodha isI prakAra mAnamAyA lobha ( paccakkhANAvaraNe kohe evaM mANe, mAyA lohe ) pratyAkhyAnAvaraNa krodha isI prakAra mAna mAyA, lobha ( saMjalaNakohe evaM mANe mAyA lohe) saMjvalana krodha isI prakAra mAna, mAyA, lobha / (lokasAya vepaNijjeNaM bhaMte ! kamme kaivihe paNNatte) he bhagavan nokaSAya drates kitane prakAra kA kahA hai? (goyamA ! Navavihe paNNatte) he gautama! nau prakAra kA kahA hai? (taM jahA - itthIveyatreya Nijje, purisaveya veyaNijje, napuM sagaveya veyaNijje hAse, raI araI, bhae, soge, duguMchA) vaha isa prakAra - strIvedavedanIya, puruSaveda vedanIya, napuMgave vedanIya, hAsya, rati, arati, bhaya, zoka, jugupsA / (arer bhaMte ! kamme kaivihe paNNatte) he bhagavan ! Ayu karma kitane prakAra kA kahA ? (goyamA ! caubvihe paNNatte) he gautama cAra prakAra kahA hai / ( taM jahA ) vaha isa prAra hai (neraiyAue jAva devAue) nArakAyu yAvat devAyu / Dodha (aba dhImANe) anannAnu saMdhImAna (anaMtANuva dhImAyA) anantAnuSadhI bhAyA (aNatANu ghIlohe anuntAnu maMdhI bola (apaccakkhANe kohe evaM mANe mAyAlohe) apratyAkhyAna oodha se are mAna, bhAyA, sola (paccakkhANAvaraNe kohe evaM mANe, mAyA, lohe) pratyAbhyAnAvaraNa DodhayeprakAre bhAnU, bhAyA, bola (saMjvalaNa kohe evaM mANe mAyA lode) saMbhavasanodha, e prakAremAna, mAyA, leAbha (No kyaveyaNijjeNa bharate ! kamme kaivihe paNNatte ?) he bhagavan ! nouSAya behanIya bha DeMTalAprabhAranA udyAM che ? (goyamA ! navavihe paNNatte) he gautama! nava prahAranA (taM jahAitthIveyaveyaNi, purisaveyaveyaNijje, napuMsakaveyaveya Nijje, hAse, raI, araI, bhara, soge, dugaMchA) te sAre ve, vehanIya, puraSavehavehanIya, napuMsa4 vehavehanIya, hAsya, rati, arati, laya, zo, gussA (Au bhaMte! kamme ivihe paNNace) he bhagavan ! Ayurma DeTalA aAranA udyAM che ? (goyamA ! catrahe paNNatte) he gautama! yAra amaranAM chAMche (taM jahA) te yA prakAre che (neraiyAue ja devAue) nArAyu yAvat hepAyu zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #245 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 232 prajJApanAsUtre nAma 5 zarIrasaMhanananAma 6 saMghAtanAma 7 saMsthAnanAma 8 varNanAma 9 gandhanAma 10 rasanAma 11 sparzanAma 12 agurulaghunAma 13 upaghAtanAma 14 parAghAtanAma 15 AnupUrvInAma 16 ucchUvAsanAma 17 AtapanAma 18 udyotanAma 19 vihAyogatinAma 20 trasanAma 21 sthAvaranAma 22 sUkSmanAma 23 bAdaranAma 24 paryAptakanAma 25 aparyAptakanAma 26 sAdhAraNazarIranAma 27 pratyeka zarIranAma 28 sthiranAma 29 asthiranAma 30 zubhanAma 31 azubhanAma 32 subhaganAma 33 durbhaganAma 34 sumbaranAma 35. duHsvaranAma 36 AdeyanAma 37 anAdeyanAma 38 yazaH kIrtinAma 39 (NAmeNa bhaMte! kamme kaivihe paNNatte) he bhagavana! nAma karma kitane prakAra kahA kahA hai? (goyamA bAyAlIsaivihe paNNatte) he gautama! nAmakarma bayAlIsa prakAra kA kahA hai| (taM jahA) vaha isa prakAra hai| (gainAme) gati nAma karma / (jAinAme) jAti nAma karma / (sarIranAme) zarIra nAma karma / (zarIrovaMganAme) zarIropAMga nAma karma (sarIra vaMdhaNa nAme) zarIra bandhana nAma kama / (sarIrasaMghayaNa nAmeM) zarIra saMdhAta nAma / saMThANa nAme) saMsthAna nAma / (vaNNanAme) varNa nAma / (gaMdhanAme) gaMdhanAma / (rasaNAme) rasa nAma / (phAsaNAme) raparza nAma / (aguru laghu nAme) aguru laghu nAma / (uvaghata nAme) upaghAta nAma / (parAghAyaNAme) parAghAta nAma / (ANupuSiNAme) AnupUrvI nAma / (ussAsaNAme) ucchavAsa nAma / (Ayava nAme) Atapa nAma / (ujjoyaNAra) udyota nAma / (vihAyagati nAme) vihAyo gati nAma / (tasanAme) trasa nAma / (thavara nAme) sthAvara nAma / (sahumanAme) sUkSma nAma / (bAdara nAme) bAdara nAma / (jattanAme) paryApta nAma / (apajjattanAme) aparyApta nAma / (sAhAraNa sarIraNAme) sAraNa zarIra nAma / (patteyasarIra nAme) pratyeka zarIra nAma / (thiraNAme) sthira nAma (athiranAme) asthira nAma / (subhaNAme) zubha nAma / (amubhaNAme) azubha nAma / (subhagAme) subhaga (NAme Na bhaMte! kamme kaivihe paNNatte?) bhagavan ! nAma bhaTamA 42 cha? (goyamA! bAyAlIsaivihe paNNatte ?) gItama! metAnA prAranA yA cha (tahA) te / mAre cha (gainAme) gatinAma (jAinAmeM) kati nAma bha (sarIranAme)zaza nAma bha (sarIroganAme) zarIzapAMganAbha sarIra bananAme zaza nAma (sarIra baMdhananAme) zarIra andhana nAmama(sarIrasaMghAyaNanAme) zarI2 sahanana nAma (sarIrasaMghAyaNanAme) zarIrasadhAtanAma (saThANanAmeM) saMsthAnama (vapaNanAme) nAma (gaMdhanAme) gadha nAma (rasaNAme) 2sa nAma (phAsaNAme) 25rzanAma (aguvunAme) azu3 sadhunAma (ubaghAyanAme) 75dhAta nAma (parAghAyaNAme) 52||ghaat nAma (ANupubbiNa) yAnupUrvI nAma (ussAsaNAme) 27pAsa nAma (AtAvanAme) sAtapanAma (ujjAyaNAme) BE1nAma (vihAya gatinAme) vichAyAmAtanAma (tasanAme) salAma (thAvaranAme) sthApanAbha (suhumana) sUkSmana (bAdaranAme) nAma (pajattanAme) pani nAma (apajjattanAma) a5ryAtanAmasAhAraNa sarIranAme) sAdhAraNa zarIranAma (patteyasarIranAme) pratyezarIranAma (thiraNAmeM) sthirana (athiranAmeM) masthiranAma (subhaNAme) zumanAma (asubhaNAme) azumanAma (subhagaNAme) subhagama (dubhagaNAme) zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #246 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - prameyabodhinIrIkA pada 23 u. 2 sU. 7 karmaprakRtinirUpaNam ayazaH kIrtinAma 40 nirmANanAma 41 tIrthakaranAmakarma 42 / gati tAma khalu bhadanta! karma katividha prajJaptam ! gautama! caturvidha prajJaptam, tadyathA-nirayagatinAma, tiyaggatinAma, manuSya AtinAma, devagatinAma, jAtinAma khalu bhadanta ! kama pRcchA, gautama ! paJcavidhaM prajJaptama, tadyapA-ekendriya jAtinAma yAvata paJcendriya jAtinAma, zarIranAma, khalu bhadanta! karma katividhaM prajJaptam ? gautama ! paJcavidha prajJaptam, tadyathA-audArika zarIranAma. yAvat kArmaNazarIranAma, zarIropAGganAma khalu bhadanta ! katividhaM prajJaptam? nAma / (dabhagaNAme) durbhaga nAma / (sUmaraNAme) susvara nAma / (dUsaraNAme) dusvara nAma karma / (AdejjaNA me) Adeya nAma / (aNAdejanAme) anA deya nAma / (jasokitti nAme) yazaH kiti nAma / (anasokitti nAme) apayazaH kIrti nAma (nimmANa nAme) nirmANa nAma / (titthagaraNA me) tIrthakara nAma karma / / (gainAmeNaM bhaMte kammeM kaivihe paNNa) he bhagavan ! gatinAma karma kitane prakAra kA hai| (goyamA ! cauvihe paNNatte) he gautama ! cAra prakArakA hai / (taM jahA-nirayagatiNAme, tiriyagatiNAme, maNu yagatiNAme, devagatiNAme) vaha isa prakAra- narakagati nAmakama, tiryaMcagati nAmakarma. manuSyagati nAmakarma, devagati nAmakarma / (jAiNAmeNa bhaMte ! kamme pucchA ?) he bhagavan ! jAti nAmakarma viSayaka pRcchaa| (gopamA ! paMvavihe paNNate) he gautama ! pAMca prakAra kA kahA hai| (taMjahA-egidiya jAiNa me jAva paMciMdiya jAiNAme) vaha isa prakAra - ekendriya jAti nAma kama yAvat paMcendriya jAti nAmakarma / (sarIraNAme NaM bhaMte ! kaI vihe paNa te?) he bhAvan ! zarIra nAma kama kitane prakAra kA kahA hai ? (goyamA ! paMvayi he paNate) he gautama ! pAMca prakAra kA kahA hai| (taM jahA-orAliya sarIranAme jAva kammagasarIraNAme ) vaha isa prakAra-audArika huna nAma (susaraNAme) su252nAma (dUsaraNAme) hu252nAmama' (AdejaNAme) AyanAma (aNAdejaNAme) manAyanAma (jasoki ttanAme) yaza: tinAma (ajasokittinAme) ayaza: zrIti nAma (nimmANanAme) nirbhAlanAma (titthagaraNAmeM) tAtha 2 nAma (gainAme NaM bhate kamme kavihe papaNo ?) lagavan tinAmabhasA nAM cha? (geyamA ! ca ubihe paNa he gItama! y||2 42na cha (ta jahA- nirayagatinAme, tiriyagatiNAme, maNuyagatiNAme, devagatiNAme) te mAre-na2 minAma bhaniyatinAma bhI, mnussygatinAma kama, devagati nAmakarma (jAiNAmeNa bhaMte ! kamme pucchA') bhagavana ! ti nAma 4 viSaya: 27(goyamA / paMcavihe pANAre) mautama ! 5iya 5412i si cha (ta jahA-egidiyajAiNAme jAva paMciMdiyajAiNAme) te pAzate-mendriya jati nAmabha yAvata pathendriya tinAma meM (sarIragAme Na bhate. kaivihe pAgane ?) hamavan ! zarIranAma bhaTamA mAranA yA cha ? (goyamA paMcavihe paNNatte) he gautama ! pAMya pr02|| 4thA cha (tauM jahA -orAliya sarIranAme zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #247 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bAla 234 prajJApanAsUce gautama! trividhaM prajJaptam, tadyathA-audArikazarIropAGganAma, vaikriyazarIropAGganAma, AhArakazarIropAGganAma, zarIrabandhananAma khalu bhadanta ! katividhaM prajJaptam ? gautama ! paJcavidhaM prajJaptam, tadyathA-audArika zarIrabandhananAma yAvat kArmaNa zarIrabandhananAma, zarIra saMghAta nAma khalu bhadanta! katividhaM prajJaptam? gautama! paJcavidhaM prajJaptam, tadyathA audArikazarIra saMghAtanAma yAvada-kArmaNazarIrasaMghAtanAma, saMhanananAma khalu bhadanta! zarIra nAmakarma yAvat kArmaNazarIra nAmakarma / (sarIrovaMganAme Na bhaMte ! kaivihe paNNatte) he bhagavan zarIropAMga nAma kitane prakAra kA hai / (goyamA ! tivihe paNNatte) he gautama ! tIna prakAra kA hai / (taM jahA orAliya sarIrovaMgaNAme veuvayasarIrovaMgaNAme AhAragasarorovaMganAme) vaha isa prakAra-audArika zarIropAMga nAma kama, vaikriya zarIropAMga nAma va meM aura AhAraka sarIropAMga nAmakarma / __(sarIravaMdhaNa nAmeNaM bhaMte ! kaivihe paNNatte) he bhagavan ! zarIra baMdhana nAmaka kitane prakAra kA kahA hai? (goyamA ! paMcavihe paNNatte taM jahA-orAliya sarIrabaMdhaNa nAme jAva kammagasarIravaMdhaNanAme) he gautama ! pAMca prakAra kA kahA hai| audArika zarIra bandhana nAma yAvata kArmaNa zarIra bandhana nAma / ___ (sarIrasaMdhAyaNAmeNaM bhaMte kaivihe paNNate?) he bhagavan ! zarIra saMghAta nAma karma kitane prakAra kA kahA hai ? (goyamA ! paMcavihe paNNa) he gautama ! pAMca prakAra kA hai / (taM jahA-orAliyasarIrasaMghAyaNAme jAva kammaga sarIrasaMghAyaNAme) vaha isa prakAra-audArika zarIra saMdhAta nAmakarma yAvat kArmaNa zarIra saMghAta nAmakarma / / (saMghayaNa nAmeNa bhaMte ! kaivihe paNNate ?) he bhagavan ! saMhanana nAmakarma jAva kammagasarIraNAme) te|| re-mohAri zarIranAma bhayAvata abhae zarIranAma meM (sarIrovaMgaNAme Na maMte ! kaivihe paNNatte ?) mApana! zarIrA5in nAma 21 ranA cha? (goyamA ! tivihe paNNatte) le gotama ! 11 prAranA cha (tauM jahA-orAliyasarIrovaMgaNAme veubdhiya (sarIrovaMgaNAme, AhAragasarIrodha gaNAme) te 20 pra3 -mohA2i4 zarIrApAM nama bhI, vaiThiya sarIrApAMga nAma karma, ane AhAraka zarIra pAMga nAma karma sarIra badhaNanAme Na bhaMte ! kaivihe paNNatte ?) he bhagavan! zarI2 dhana nAma bhaIsA ranA yA cha ? (goyamA ! paMcavihe paNa ta jahA-orAliyasarIrabAMdhaNanAme jAva kammaNa sarIra badhaNanAme) gautama! pAMya 2i yo cha-mohAri4 zarI25vana nAma yAvata bhe| zarIra baMdhananAma (sarIrasaMghAyaNAme Na bhate! kaivihe paNNate?) bhagavan ! zarI2 sayAtanAma mA prAranA yA cha ? (gAyamA! paMcavihe paNNatte) gItama! pAya mAnA cha (ta jahA-orAliya sarIrasaMghAyaNAme kammagasarIrasaMjJAyaNAme) te // 4||2-mhaa2i4 zarI2 sAtanAma bhI cAvata kArmANa zarIra saMghAta nAma karma zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #248 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 u. 2 sU. 7 karmaprakRAtanirUpaNam katividhaM prajJaptam ? gautama ! Savidha prajJaptam, tadyathA-vajrarSabhanArAca saMhanananAma 1, RSabhanArAca saMhanananAma 2, nArAca saMhanananAma 3, arddhanArAca saMhanananAma 4, kAlikA saMhanananAma 5, sevAta saMhananAma 6, saMsthAnanAma khalu bhadanta ! katividhaM prajJaptama ? gautama ! paividhaM prajJaptam, tadyathA-samacaturasrasaMsthAnanAma 1 nyagrodhaparimaNDalasaMsthAnanAma 2 sAdisaMsthAnanAma 3 vAmanasaMsthAnanAma 4 kubja saMsthAnanAma 5, huNDa saMsthAnanAma 6, varNanAma khalu bhadanta ! karma katividhaM prajJaptam ? gautama ! pavavidha prajJaptam, tadyathA-kAlavarNanAma yAvat zuklavarNanAma, gandhanAma kitane prakAra kA kahA hai ? (goyamA ! chabihe paNNate) he gautama ! chaha prakAra kA kahA hai / (tajahA) vaha isa prakAra / (vairosama nArAya saMdhayaNa nAme) vajrarSabha nArAca saMhanananAma (usahanArAya saMvayaNanAme) RSabha nArAca saMhanana nAma / (nArAyasaMghayaNanAme) nArAca saMhanana nAma / (addhanArAyasaMghayaNanAme arddhanArAca saMhanana nAma / (kIliyA saMghayaNa nAme) kIlakA saMhanana naame| (chevasa ghayaNa nAma) sevA saMhanana nAma kama / (saMThaNanAme NaM bhaMte ! kaivihe paNNace ?) he bhagavan ! saMsthAna nAmakarma kitane prakAra kA kahA hai ? (goyamA ! chabihe paNNace) he gautama ! chaha prakAra kA kahA hai (taM jahA) vaha isa prakAra (sama cauraMsa saMThANanAme) sama caturasra saMsthAna nAma (niggohaparimaDalasaMThANa nAmeM) nyagrodha parimaMDala saMsthAna nAma (sAisaMThANanAme) sAdi saMsthAna nAma (vAmaNasaMThAganAme) vAmana saMsthAna nAma (khujasaThANanAme) kubja saMsthAna nAma (huDasaMThANanAme) hunDaka saMsthAna nAmakarma (vaNNanAme NaM bhate ! kamme kaivihe paNNace) he bhagavan ! varNa nAmakarma kitane prakAra kA kahA hai ? (goyamA ! paMcavihe paNNa) he gautama ! pAMca prakAra kA hai (taM (saMghayaNanAme Na bhaMte ! kaivihe paNatte?) mAna! sahanana nAma bha321 prAranA yA cha ? (ge|ymaa ! chabihe paNNatte) he gautama! 7 prA2nacha (tauM jahA) te mA prAre (vairosabhanArAya saMghayaNanAme) draSa manArAya sahanana nAma (usahanArAyasaMghayaNanAme) RSabha nArAya sahanana nAma (nArAya saghayaNanAme) nArAya sahanana nAma (aDunArAya saMghayaNanAme) maddhanArAya sanana nAma (kIliyA saMghayaNanAme) si sahanana nAma (chevaTa saMghayaNanAme) sevAta sahanana nAma karma che (sahANanAme Na mAte! kaivihe paNNatte?) bhagavan! sasthAna nAma mAranA 4yA cha ? (gAyamA ! chavihe paNatte) he gautama! cha prA2nA yA cha (ta jahA) te yA prakAre (samacaturaMsasa ThANaNAme) samayatu saMsthAnanAma (niggeoha parimaMDalasa ThANanAme) nyagrodha paribhAta satyAna nAma (sAi saThANanAme) sAhi saMsthAna nAma (bAmaNasa ThANanAme) pAmana sayAna nAma (khuja saThANanAme) 14 sayAna nAma (DaDa saMThANanAse) 74 saMsthAna nAma meM (vaganAme Na bhaMte ! kamme kaivihe paNatte) mApana! nAma bhaTamA pAnI yA cha? (geAyamA! paMcavihe paNNatte) gItama! pAMya prAranA 4thA cha (ta jahA kAlavaNNanAme) zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #249 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtra khalu bhadanta ! karma pRcchA, gautama ! vividha prajJaptam , tadyathA-surabhigandhanAma, durabhigandhanAma, rasanAma khalu pRcchA, gotama ! paJcavidha prajJaptam, tadyathA--tiktarasanAma yAvad madhurarasanAma, sparzanAma khalu pRcchA. gautama! aSTavidha prajJaptam, tadyathAkarkazasparzanAma yAvallaghuka sparzanAma, agurulaghukanAma ekAkAraM prajJaptam, upaghAtanAma ekAkAraM prajJaptam, parAghAtanAma ekAkAraM prajJaptam, AnupUrvInAma caturvidha prajJaptam , tadyathA-nairayikAnupUrvInAma yAvad devAnupUrvonAma, ucchavAsanAma ekAkAraM prajJaptam, jahA-kAla vaNNanAme jAva sukkilla vaNanAme) baha isa prakAra-kAla varNa nAma yAvat zuklavarNa nAmakarma - (gaMdhanAme NaM bhate! kamme pucchA?) he bhagavan ! gaMdha nAmakama-sa baMdhI pRcchA? (goyamA duvihe paNNa) he gautama! do prakAra kA kahA hai (ta jahA-murabhi gaMdhanAme, durabhigaMdhanAme) vaha isa prakAra-surabhi gaMdha nAma kama, durami gaMdha nAmakama __ (rasaNAme NaM pucchA?) rasa nAma karma saMbaMdhI pRccha ? (goyamA! paMcavihe paNNate, ta jahA-tittarasanAme jAva mahurarasanAme) he gautama! pAMca prakAra kA kahA hai, yathAtiktaramanAmakarma yAvat madhurarasa nAmakarma / / (phAsanAme NaM bhate! pucchA?) sparzanAmakarma saMbaMdhI pRcchA ? (goyamA ! aTThavihe paNNa) he gautama ! ATha prakAra kA kahA hai (ta jahA-kakkhaDaphAsanAme jAva lahuyaphAsanAme) vaha isa prakAra-karkazasparza nAmakarma yAvat laghu sparza nAmakarma (agurulahuyanAme egAgAre paNNa) aguru laghu nAmakarma eka prakAra kA kahA hai (upavAyanAme enAgAre paNNa) upaghAta nAmakarma eka prakAra kA kahA hai (parAdhAyanAme egAgAre paNa) parAghAta nAmakarma eka prakAra kA kahA haiN| (ANupuriNAme ca ubihe paNNace) AnupUrvI nAmakarma cAra prakAra kA kahA jAva suskillaghaNNanAme) te yA prakAre- nAma yAta zu48 pa nAma meM (gadhanAme Na bhate! kamme pucchA?) bhagavana! gadhanAma samadhI ch| (goyamA ! duviDe paNa te) u gautama! ye nA yA cha (ta jahA -surabhigadhanAme, durabhi gadhanAme) te // are sumanAmamabhima nAma , (rasaNa meNaM pucchA!) 2sanAma ma samadhI 17.? (goyamA ! paMcavihe pagate, ta jahA-tittarasanAme jAva mahurarasanAme) gItama! pAya prakAranA che, jemake tikatarasa nAmakarma yAvata madhurarasanAma kama (phAsanA Na bhate ! pucchA ?) 25 nAma bha saMsa-bI ch| (gAyamA ! avihe paNNatte) gausama ! 2408 prAranA 4thA cha (ta jahA-kkakhaDa phAsanAme jAva lahuyaphAsanAme) ta A prakAre karkaza nAma karma yAvat laghu sparza nAma kama (agurulahuyanAme ekAgAre paNNatta) pazu3 sadhu nAma bhaye prA2nu 4thucha (ucaghAyanAmeM egAgAre paNNatte) G5thAta nAma 42 42nu puche. (parAghAyanAmeM egAgAre paNNatte) parAdhAta nAmabha meM prA2nu jyu cha. (ANaviNAmeM cavihe paNNa) mAnavI nAma bha yA2 ranodhAMcha (ta jahA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #250 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 237 prameyabodhinI TIkA pada 23 u. 2 sU. 7 karmaprakRtinirUpaNam zeSANi sarvANi ekAkArANi prajJaptAni yAvat tIrthakaranAma, navaraM vihAyogatinAma dvividhaM prajJaptama, tadyathA-prazastavihAyogatinAma aprazasta vihAyogatinAma ca, gotraM khalu bhadanta ! karma katividhaM prajJaptam ? gautama ! dvividhaM prajJaptam, tadyathA- uccaigotraJca, nIceMgotraJca, uccairgotra khalu bhadanta ! katividhaM prajJaptam ? gautama , aSTavidha prajJaptam , tadyathA-jAti viziSTatA yAvada-aizvaryaviziSTatA, evaM nIcairgotramapi, na varaM jAtivihInatA yAvada-aizvaryavihInatA, antarAyaM khalu bhadanta ! karma katividha prajJaptam? gautamaH paJcaSidhaM prazcaptam , tadyathA-dAnAntarAyaM yAvad vIryAntarAyam // 7 // hai (tajahA-neraiya ANu puvIjAva devANu puvdhI) nairayikAnu pUrvI yAvat devAnupUrvI (ussAsanAme egAgAre paNNA) ucchvAsa nAma karma eka prakAra kA hai (sesANi sabyANi) zeSa sava (egAgArAI paNNattAI) ekAkAra eka eka prakAra ke kahe haiM (jAva titthagara nAme) tIrtha kara nAma taka (NavaraM) vizeSa (vihAyagatinAme duvihe paNNa) vihAyogati nAma karma do prakAra kA kahA haiM (ta jahA-pasattha nihAya gai nAme, apasattha NihAya gainAme ya) vaha isa prakAra-prazasta vihAyo gati, aprazasta vihAyogati / / (goeNaM bhaMte ! kamme kaivihe paNato) he bhagavan ! gotrakarma kitane prakAra kA kahA hai ? (goyamA ! duvihe paNNatte) he gautama ! do prakAra kA kahA hai (tajahA-uccAgoe ya nIyA goe ya) vaha isa prakAra-uccagotra aura nIca gotra / (uccAgoe Na bhaMte ! kaivihe paNNate? ) he bhagavan ! ucvagotra kitane prakAra kA kahA haiM ? ( goyamA! aTTabihe paNNace) he gautama ! ATha prakAra kA kahA hai (ta jahA-jAi visiTTiyA jAva isariya visiTTayA) vaha isa prakAra-jAti viziSTatA yAvat aizvaye viziSTatA (evaM nIyAgoe vi) isI prakAra nIcagotra bhI (NavaraM) vizeSa jAti vihINa yA jAva issariyavihINayA) jAti vihInatA yAvat aizvarya vihInatA neraiyaANupubbI jAva devANupubI) nayanupUrvI yAvat hevAnupUSA (ussAsanAmeM egAgAre paNNate) 27pAsa nAma bha me prA2nu cha (sesANi satyAzi) zeSa 55i (egAgArAi paNNattAi) me 41412 me me prA2nA yA cha (jAva titthagara nAmeM) tIya 42 nAma sudhI (NavaraM) vizeSa (vihAyagatinAme duvihe paNNate) viDAyogati nAma bha meM praa2n| 4i 2 (tauM jahApasattha vihAyagainAmeM, apasattha vihAya gainAmeM ya) te zata prazasta viDAyogati, maprazasta vihA gaMti nAma kama (goeNa bhate ! kamme kaivihe paNNate) bhagavan ! gotra bhaTamA 42nA 47yAM cha? (goyamA dubihe paNNatta) he gautama ! me Rai ti cha (ta jahA-uccAgAe ya nIyA goe ya) te 2 // 43 azya gotra ananIya patra (uccaage|e Na bhate ! kaivihe paNNate?) bhagavan ! 622 gotra 21 prA2nA 49yAM cha? (gAyamA ! avihe paNatte) gautama! 2418 42 // 46yAM cha (ta jahA - jAi visiTTiyA jAya issariya visihayA) te mA prAre-ti viziSTatA yA tya ya viziSTatA (evaM nIyAgoe vi) me 412 nIya gotra sadhI 4thana 565 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #251 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 238 prajJApanAsUtre TIkA :- pUrvodezake jJAnAvaraNIyAdInAmanubhAvaH prarUpitaH, samprati dvitIyo. dezake teSA meva jJAnAbaraNIyAnA muttaraprakRti vibhAgaM prarUpayituM prathamaM vizeSaparijJAnArtha punarmUlaprakRti madhikRtyAha-'kaiNaM bhaMte! kammapagaDIo paNNattAo' he bhadanta! kati khalu bhadanta! karma prakRtayaH prajJaptAH? bhagavAnAha-'goyamA!' he gautama! 'aTTa kammapagaDIo paNNattAo' aSTau karma prakRtayaH prajJaptAH, nA evAha-'taM jahA-NANAvaraNijjaM jAva aMtarAiyaM tadyathA-jJAnAvaraNIya karmaprakRti ryAvad-darzanAvaraNIyam, vedanIyam, mohanIyam, nAma, gotram, AyuH, antarAyakarmaprakRtiH, atha uttaraprakRti madhikRtya gautamaH pRcchati'NANAvaraNijje NaM bhaMte ! kamme kaivihe paNNatte?' he bhadanta ! jJAnAvaraNIyaM khalu karma (aMtarAeNa bhaMte ! kamme kaivihe paNa ?) he bhagavan ! antarAya karma kitane prakAra kA kahA hai ? (goyamA! paMcavihe paNNa) he gautama ! pAMca prakAra kA kahA hai (ta jahA-dANatarAie jAva vIriyaMtarAie) vaha isa prakAra-dAnAntarAya yAvat vIryAntarAya kahA hai ___TIkArtha :- prathama uddezaka meM jJAnAvaraNIya Adi karma prakRtiyoM ke anubhAva kA nirUpaNa kiyA gayA thaa| isa dUsare uddezaka meM jJAnAvaraNIya Adi kI uttara prakRtiyoM ke bhedoM kA nirU. paNa karane ke lie sarva prathama, vizeSa jhAna ke lie mUla prakRtiyoM ke viSaya meM prazna kiyA jAtA hai zrI gautamasvAmI he bhagavan ! karmaprakRtiyAM kitane prakAra kI kahI hai| zrI bhagavAn-he gautama ! karmaprakRtiyAM ATha prakArakI kahI gaI haiM, ve isa prakAra haiMjJAnAvaraNa, darzanAvaraNa, vedanIya, mohanIya, Ayu, nAma, gotra aura antarAya / aba uttaraprakRtiyoM ke viSaya meM prazna kiyA jAtA hai-he bhagavan ! jJAnAvaraNIya (Navara) vizeSa (jAtivihINayA jAva issariyavihINayA) jati vihInatA yAvat maiM vaya vihInatA (aMtarAe NaM bhAte ! kamme kaIbihe paNNatte ?) 3 bhagavan ! antarAya meM 21 prAranA 47yAM cha? (gAyamA ! paMcavihe paNNa) he gautama! pAMya 4247yAM che (tauM jahA-dANaMtarAie jAva vIriyaMtarAie) te 21 1re hAnA-tarAya yAvat vIryAntarAya 49yAM cha TIkArtha -prathama uddezakamAM jJAnAvaraNIya Adi karmaprakRtinA anubhAvanuM nirUpaNa karAyuM hatuM. A bIjA udde zakamAM jJAnAvaraNIya AdinI uttara prakRtinA bhedonuM nirUpaNa karavA mATe sarva prathama vizeSa jJAnanA mATe mUla prakRtiyonA viSayamAM prazna karAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! karma prakRti keTalA prakAranI che? zrI bhagavAna- he gautama ! karma prakRti ATha prakAranI kahI che, te A prakAre che. jJAnAva29, 6shn|4295, pehanIya, bhADanIya, Ayu, nAma, gotra bhane santarAya. have uttara prakRtinA viSayamAM prazna karAya che-he bhagavana! jJAnAvaraNIya karma keTalA prakAranA kaI che? zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #252 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI yekA pada 23 u. 2 sU. 7 karmaprakRtinirUpaNam katividhaM prajJaptam? bhagavAnAha-goyamA!" he gautama! 'paMcavihe paNNa' jJAnAvaraNIya karma paJcavidha prajJaptam, 'taM jahA-AbhiNibohiyanANAvaraNijje jAva kevala nANAvaragijje' tadyathA-AbhinivodhikajJAnAvaraNIyaM yAvat zratajJAnAvaraNIyam avadhijJAnAvaraNIya manaHparyavajJAnAvaragoyam, kAlajJAnAvaraNIyam. tatra Abhinivodhika jJAnasya matijJAnasyetyarthaH AvaraNIyam AbhinibodhijJAnAvaraNIyam evaM zrutajJAnAvaraNIyAdikamapi vyutpAdanoyam, atha darzanAvaraNIyasyottaraprakRtimadhikRtyAha'daMpaNAvaraNijje NaM bhaMte ! kamme kaivihe paNNatte?' he bhadanta ! darzanAvaraNIyaM khalu kama katividhaM prajJA pam ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'duvihe paNNa' darzanAvaraNoM yaM karma dvividha prajJaptam , 'taM jahA-nidApaMcae ya daMsagacaukAe ya' tadyathA nidrApazcAzca, darzana catuSkaJca, gautamaH pRcchati-'nihApaMcaeNaM bhaMte! kaivihe paNNa?' he bhadanta ! nidApaJcakaM khalu katividhaM prajJaptam bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'paMcavihe paNNa' nidrApaJcakaM paJcavidha prajJaptam, 'taM jahA-niddA jAva thiNaddhI' karma kitane prakAra kA kahA hai ? / zrI bhagavAn-he gautama ! jJAnAvaraNIya karma pAMca prakAra kA kahA hai| vaha isa prakAra haiM- (1) AbhinibodhikajJAnAvaraNa (2) zrutajJAnAvaraNa (3) abadhi jJAnAvaraNa (4) manAparyavajJAnAvaraNa aura (5) kevala jJAnAvaraNa / __jo kama Abhinibodhika jJAna arthAt mati jJAna ko AvRtta karatA hai, use AbhiniSodhika jJAnAvaraNa kahate haiM / isI prakAra zruta jJAnAvaraNIya Adi bho samajha lene caahie| zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! darzanAvaraNIya karma kitane prakAra kA kahA hai ? zrI bhagavAn-he gautama ! darzanAvaraNIya karma do prakAra kA kahA hai, yathA-nidrApaMcaka aura drshnctussk| zrI gautabhasvAmI-he bhagavan ! nidrApaMcaka ke kitane bheda kahe haiM ? zrI bhagavAn-he gautama ! nidrApaMcaka ke pAMca bheda hai-(1) nidrA (2) nidrAnidrA zrI bhagavAna-he gautama! jJAnAvaraNIya kama pAMca prakAranAM che. te A prakAre che(1) mAlinimAdhi: jJAnA32 (2) zrutajJAnAvara (3) mavadhijJAnA1265 (4) manaH pyvajJAnAvaraNa ane (5) ke lajJAnAvaraNa. je kama AbhinibaMdhijJAna arthAt matijJAnane AvRtta kare che, tene abhinibAdhika jJAnAvaraNa kahe che. e ja prakAre zrutajJAnAvaraNIya Adi paNa samajI levAM joIe. - zrI gautamasvAmI-he bhagavana! darzanAvaraNIya karma keTalA prakAranAM kahyAM che? zrI bhagavAna-he gautama! darzAnAvaraNIya karma be prakAranA kahyAM che jemake nidrA paMcaka ane darzana catuSka. zrI gautamasvAmI-bhagavana! nidrApaMcakanA keTalA bheda kahyA che? zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #253 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 240 prajJApanAsUtre tadyathA-nidrA yAvat-nidrA nidrA, pracalA, pracalA pracalA, styAnaddhiH tatra nitarAM drAti -kutsitarUpeNa itastataH paribhramati mano yasyAM svApAvasthAyAM sA svApAvasthA nidrA vyapadizyate, ayayA nidrANa nidrA' aGagulicchoTikAmAtroNa prabodho jAgaraNa sa jAyate yasyAM sA svApAvasthA nidrA ucyate, tadadhipAka vedanIyAyAH karmaprakRterapi kAraNe kAryopacAreNa nidrA vyapadezaH, nidrApekSayA'tizAyinI nidrA nidrA atinidretyarthaH, tasyAmavasthAyAM caitanyasya atyantamavispaSTatvena bahuprayAsaiH prabodhasaMbhavAt sukhaprabodhanidrApekSayA asyA nidrAyA atizayo bodhyaH, tadvipAkavedyAH karmaprakRterapi upacArAt nidrA nidrA vyapadezo bhavati, evam AsIna Urdhva sthitau cA pracalayati dhUrNayati yasyAM svApAvasthAyAM sA pracalA nAma strApAtrasthA ucyate, tavipAkavedyA karmaprakRtirapi pracalA vyapadizyate upacArAt pracalApracalAtu, pracalAto'ti. zAyinI nidrA bhavati, iyaJca parimramaNAdikamapi vidadhata udayamAsAdayati, tasmAt (3) pracalA (4) pracalA-pravalA (5) styAnadi |jis suSupti avasthA meM mana idharaudhara burItaraha bhramaNa karatA rahatA hai, use nidrA kahate hai| uMgulI ke sparzamAtra se nIMda dUra ho jAya, vaha nidrA kahalAtI hai / jisa karma prakRti ke udaya se usa prakAra kI nIMda AtI hai, vaha karma prakRti bhI kAraNameM kArya ke upacAra se nidrA kahalAtI haiM / nidrA kI apekSA adhika gADhI nIMda nidrAnidrA kahalAtI haiN| nidrAnidrA ko avasthA meM cetanA atyanta aspRSTa ho jAtI hai, ata: bahuta prayAsa karane para jAganA hotA hai| ____ tAtparya yaha hai ki nidrA-nidrAnidra ko apekSA gaharI nIMda hotI hai / aisI nIMda jisa karma prakRti ke udaya se AtI hai, use bho nidrAnidrA kahate haiM / baiThe baiThe yA khaDe khaDe jo nIMda A jAya, vaha pracalA kahalAtI hai| jisake udaya se aisI nIMda AtI hai, vaha kameM prakRti bhI pracalA kahalAtI hai| calate-phirate AnevAlI nIMda pracalA-pracalA kahalAtI haiM, ata eva yaha pracalA kI apekSA bhI adhika gaharI nidrA hai| zrI mAyAn- gautama! nidrA5yA pAMya le cha-(1) nidrA (2) nidrAnA (3) prayatA (4) praya-prayatA (5) 2tyAnadi je suSupti avasthAmAM mane Ama tema kharAba rIte bhramaNa karatuM rahe che, tene nidrA kahe che. AMgaLInA sparzamAtrathI je UMgha dUra thAya, te nidrA kahevAya che. je karma prakRtinA udayathI e prakAranI UMgha Ave che. te karmaprakRti paNa kAraNamAM kAryanA upacArathI nidrA kahevAya che. nidrAnI apekSAe Adhaka gADhI UMgha nidrA nidrA kahevAya che. nidrAnikAnI avasthAmAM cetanA aspaSTa banI jAya che. tethI ghaNA prayAsa karavAthI jaNAya che. tAtaparya e che ke nidrA-nidrA nidrAnI apekSAe gADhI UMgha heAya che. evI UMgha je kama prakRtinA udayathI Ave che, tene paNa nidrAnidrAM kahe che. beThA-beThA agara ubhA umA je UMgha AvI jAya te pracalA kahevAya che. jenA udayathI evI UMgha Ave che, te karma prakRti paNa pracalA kahevAya che hAlatAM cAlatAM AvanArI UMgha pracalA-pracalA kahevAya che, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #254 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 u. 2 sU. 7 karmaprakRtinirUpaNam svasthatanasthita svaptajanajanyapracalApekSayA asvA atizAyitva bodhyam, styAnAsaMghIbhUtA RddhiH-svAtmazaktiryasyAM svApAvasthAyAM sA svApAvasthA styAnaddhirucyate. gautamaH pRcchati-dasaNacaukkaeNaM pucchA' he bhadanta ! darzanacatuSka khalu katividhaM prajJaptam ? iti pRcchA, bhagavAnAha-'goyamA!' he gautama ! 'cauvihaM paNNatte' darzana catuSkaM caturvidha prajJaptam 'taM jahA-cakkhudaMsaNAvaraNijje jAva kevaladasaNAvaraNijje' tadyathA-cakSurdarzanAvaraNIyam karma yAvad-avakSurdarzanAvaraNIyam avadhidarzanAvaraNIyam, kevaladarzanAvaraNIyam karma. tatra cakSuSA darzana cakSurdarzanaM tasyAvaraNIyaM cakSurdarzanAvaraNIyam, acakSuSA-cakSuratiriktazeSendriyamanobhirdarzanam acakSurdarzanam tasyAvaraNIyam acakSudarzanAvaraNIyam, avadhirUpaM darzanam avadhidarzanaM tasyAvaraNIyam avadhidarzanAvaraNIyam kevalarUpaM darzanaM kevaladarzanaM tasyAvaraNIyaM kevaladarzanAvaraNIyam, atra hai / jisa nidrA meM Rddhi arthAt AtmA kI zakti styAna arthAt kendrIbhUta ho jAtI hai, aura usake prabhAva se dina meM socA hubhA kArya nidrA avasthA meM hI karaliyA jAtA hai, vaha styAnaddhi nidrA kahalAtI hai| zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! darzana catuSka ke kitane bheda kahe haiM ? zrI bhagavAn-he gautama! darzana catuSka ke cAra bheda hai--yathA (1) cakSu darzanAvaraNa (2) acakSudarzanAvaraNa (3) avadhidarzanAvaraNa aura (4) kevaladarzanAvaraNa / cakSuindriya se honevAlA darzana arthAt sAmAnya jJAna cakSu darzana kahalAtA hai, usako AvRtta kahanevAlA karma cakSudarzanAvaraNa kahA jAtA hai| cakSu ke atirikta zeSa indriyoM se honevAle darzana ko AvRtta karanevAlA karma acakSu darzanAvaraNa haiN| avadhirUpa darzana ko arthAt avadhijJAna se pUrva honevAle sAmAnya jJAna ko avadhi darzana tathA usako AvRtta karanevAlA karma avadhi darzanAvaraNa kahalAtA hai| kevala. tethI A prazUlAnidrAnI apekSAe paNa adhika gADha nidrA che je nidrAmAM rAdhi arthAta AtmAnI zakti tyAna arthAt kendrIbhUta thaI jAya che, ane tenA prabhAvathI divasamAM vicArela kArya nidrAvasthAmAM ja karI levAmAM Ave che, te tyAnaddhi nidrA kahevAya che. zrI gautama svAmI-he bhagavandarzana catuSkanA keTalA bheda kahyA che? zrI bhagavAna-he gautama ! dUrzana catuSkanA cAra bheda che-jemake (1) cakSudarzanAvaraNa (2) ayakSuza nAva25 (3) avadhiza naa2|21 ane (4) umAza nA2Na. A cakSudarzanathI thanArAM darzana arthAt sAmAnya jJAna cakSudarzanAvaraNa kahevAya che. tene AvRtta karavAvALuM karma cakSudarzanAvaraNa kahevAya che. cakSuthI atirikata zeSa indriyothI thanArAM darzanane AvRtta karanArA karmo acakSudarzanAvaraNa che. avadhirUpa darzanane arthAt avadhijJAnathI pUrve thanArA sAmAnya jJAnane avadhidarzana tathA tene AvRtta karanArA karma avadhi darzanAvaraNa kahevAya che. kevaLa rUpadaza nane avarUddha karanAra kama kevala darzanAvaraNa DavAya che. 31 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #255 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 242 - prajJApamAsUce nidrApaJcakaM prAptAyA darzanalabdherUpaghAtakaM bhavati, darzanAvaraNavatuSTayaM tAvat mUlata eva darzanalabdhimupahanti, gautamaH pRcchati-'veyaNijje NaM bhaMte ! kamme kaivihe paNNate?' he bhadanta ! vedanIyaM khalu karma katividha prajJaptam ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'duvihe paNNase' vedanIyaM karma dvividha prajJaptama, 'taM jahA-sAyAveyaNijja) ya asAyAveyaNijjo ya' tadyathA-sAtAvedanoyaJca asAtAvedanIyaJca, tatra sAtarUpeNa-vividha prakAra ka sukharUpeNa yad vedyate tat sAtavedanIyam, tadvaiparItyena-duHkharUpeNa yad vedyate tadasAtavedanIyaM bhavati, tathAca yasyodayAta zArIrika mAnasaMca sukha vedayate-anubhavati tat sAtavedanIyam, yasyodayAtta zArIra mAnasaJca dukha vedayate tadasAtavedanIyamiti phalitam tadubhayaM pratyekaJcApTavidha manojJAmanojJa zabdAdi viSayabhedAdityAha-'sAyAveyaNijjo NaM bhaMte ! kamme pucchA' he bhadanta ! sAtA vedanIyaM khalu karma katividha prajJaptam ? iti pRcchA, bhagavAnAha-'goyamA!' he gautama ! rUpa darzana ko avaruddha karanevAlA karma kevaladarzanAvaraNa kahalAtA hai| yahAM itanA samajha lenA cAhie ki nigApaMcaka prApta darzana zakti kA upaghAtaka hai, jabaki darzanacatuSTaya mUla se hI darzana labdhi kA ghAtaka hotA hai / zrI gautama svAmI-he bhagavan ! vedanIya karma kitane prakAra kA kahA gayA hai ? zrI bhagavAn-he gautama! vedanIya karma do prakAra kA kahA gayA hai-sAtA vedanIya aura asAtA vedanIya / jo karma sAtA arthAta sukha ke rUpa meM vedA jAya vaha-sAtA vedanIya aura jo asAtA arthAt duHkha rUpameM vedA jAya vaha asAtA vedanIya kahalAtA hai| ___sAtA vedanIya karma ke udaya se zArIrika evaM mAnasika sukhakI prApti hotI hai aura asAtA vedanIya ke udayase zArIrika aura mAnasika duHkha kA vedana hotA hai / zrI gautama svAmI- he bhagavana! sAtA vedanIyakarma kitane prakAra kA kahA gayA hai ? zrI bhagavAna- he gautama! sAtA vedanIya karma ATha prakAra kA kahA hai| vaha isa ahIM eTaluM samajI levuM joIe ke nidrA paMcaka prApta darzanazaktinA upaghAtaka che. jyAre darzana catuSTaya mUlathI ja darzana labdhinuM ghAtaka bane che. zro gautama svAmI-he bhagavRna ! vadanIyakarma keTalA prakAranA kahelAM che ? zrI bhagavana--he gautama-vedanIyakarma be prakAranA kahelAM cha-sAtavedanIya ane asAtA vidanIya. je karma sAtA arthAtu sukhanArUpamAM vedAya che te sAtAdanIya ane je asAtA arthAta du:kharUpamAM vidAya te asAtA vedanIya kahevAya che. sAtavedanIyakarmanA udayathI zArIrika temaja mAnasika sukhanI prApti thAya che ane asAtA venIyanA udayathI zArIrika ane mAnasika duHkhanuM vadana thAya che. zrI gautama svAmI-he bhagavana! sAtAdanIya karma keTalA prakAranA kahelAM che. zrI bhagavAna-he gautama ! sAtavedanIyakarma ATha prakAranAM kahayAM che, te A rIte zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #256 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 23 u. 2 sU. 7 karmaprakRtinirUpaNam 243 'avihe paNNatte' sAtAvedanIya karma aSTavidhaM prajJaptam, 'taM jahA - maNuNNA sadA jAva kAya suhayA' tadyathA - manojJAH zabdAH 1, yAvad -magojJAni rUpANi 2, manojJA gandhAH 3, manojJA rasAH 4, manojJAH sparzAH 5, manaHsukhatA 6, vaca: sukhatA 7, kAya sukhatA 8, eteSAJca svarUpANi pUrva pratipAditAni, gautamaH pRcchati ' asAyAveyaNijjeNaM te ! kamme kavi paNNatte ?' he bhadanta ! asAtAvedanIyaM khalu karma katividha prajJaptam ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! 'aTThavihe paNNatte' asAtAvedanIya karma aSTavidhaM prajJaptam 'taM jahA- amaNuNNA sadA jAva kAyaduhayA' tadyathA - amanojJA: zabdA: 1, yAvad-amanojJAni rUpANi 2, amanojJAH rasAH 4, amanojJAH sparzAH 5, manoduHkhatA 6, baco duHkhatA 7, kAya duHkhatA 8, gautamaH pRcchati - 'mohaNijjeNa bhate ! kamme kaivihe paNate ?' he bhadanta ! mohanIyaM khalu karta kati vidha N prajJaptam ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama! 'duvihe paSNate' mohanIya karma dvividha prajJaptam, 'ta' jahA - da saNamohaNijje ya carittamohaNijje ya' tadyathA-darzanamohanIyaJca cAritramohanIyaJca tatra darzana - samyaktvarUpaM mohayatIti darzanamohanIyam, cAriprakAra hai : - ( 1 ) manojJa zabda (2) manojJa rUpa (3) manojJa gaMdha ( 4 ) manojJa rasa (5) manojJa sparza (6) manaH sukhatA (7) vacana sukhatA aura (8) kAya sukhatA / ina sabakA artha pahale kahA jA cukA hai / zrI gautama svAmI - he bhagavan ! asAtA vedanIya karma kitane prakAra kA kahA gayA haiM ? zrI bhagavAna - gautama ! ATha prakAra kA kahA gayA hai / vaha isa prakAra hai : (1) amanojJa zabda (2) amanojJa rUpa (3) amanojJa gandha (4) amanojJa rasa (5) amanojJa sparza (6) manoduHkhatA (7) vacana duHkhatA aura (8) kAya duHkhatA / zrI gaumata svAmI - he bhagavan ! mohanIya karma kitane prakAra kA kahA gayA hai ? zrI bhagavAn - he gautama! mohanIya karma do prakAra kA kahA gayA hai, yathA- darzana mohanIya aura cAritra mohanIya / samyaktvarUpa darzana ko mohita karanevAlA karma darzana mohanIya kahalAtA hai| sAvadya yoga se nivRtti aura nivazvadya yoga meM pravRttirUpa (1) manojJazaha (2) manojJa35 ( 3 ) manojJagaMdha (4) manojJarasa (4) manojJasparza manaHsukhatA (7) vacanasukhatA ane (8) kAyasukhatA A khATTAne a` pahelAM kahevA gayela che. gautamasvAmI--he bhagavan asAtAvedanIyakama keTalA prakAranA kahevAmAM Avela che.? zrI bhagavan--he gautam ! ATha akSaranA usa che. te mA pramANe che.(1) amanojJazaha (2) amanojJa3ya (3) amanojJagaMdha (4) amanojJassa (4) amanejJasparza (6) manohumatA (7) vayanahuHatA (8) ayahuHatA. zrI gautama svAmI-he bhagavan! mohanIka keTalA prakAranA kahelAM che. zrI bhagavAn-he gautama! mAhanIya kama e prakAranAM kahelAM che,jemake-daza namAhanIya ane cAritra mAhanIya, samyakUlarUpa danane mAhitakarAvavAvALAka danamAhanIya kahevAya che. sAvaghayogathI nivRtti ane niravadya ceAgamAMpravRttirUpa AtmAnA pariNAma zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #257 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 244 prajJApanAsUna tram,-sAvadhabhinnayoga nivRtipravRttigamyaM zubhAtmapariNAmarUpaM mohayatIti cAritramohanIyam avaseyam, gautamaH pRcchati-'dasaNamohaNijje NaM bhate ! kamme kaibihe !' paNNate?' darzanamohanIyaM khalu bhadanta ! karma katividha prajJaptam ? bhagavAnAha-'goyamA! he gautama! 'tivihe paNNatte' darzanamohanIya karma trividha prajJaptam, 'tauM jahA-sammatta veyaNijje micchattaveyaNijje sammAmicchattaveyaNijje, tadyathA-samyaktvavedanIyam, mithyAtvavedanIyaM samyag mithyAtvavedanIya, tatra tIrthakarabhagavatpraNIta tatvazraddhAna lakSaNena samyaktvarUpeNa yad vedyate tat samyaktvavedanIyam, yattu tIrthakarapraNIta tattvAzraddhAnAtmakena mithyAtvarUpeNa vedyate tanmithyAtvavedanIyam yanpuna mizrarUpeNa tIrthakarapraNItatattveSu na zraddhAna no vA nindA ityeva lakSaNena vegate tad mizravedanIya bodhyam , nanu samyasattvavedanIya kathaM darzanamohanI yam syAt samyaktva vedanIyakarmaNaH prazamAdi pariNAmahetutayA darzanamohanIyatvAsaMbhavAd iti cedatrocyate AtmA kA pariNAma cAritra kahalAtA hai, jo kama use na utpanna hone de-vaha cAritra mohanIya samajhanA cAhie / zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! darzanamohanIya karma kitane prakAra kA kahA hai ? zrI bhagavAna-he gautama! tIna prakAra kA kahA hai, yathA-samyaktva vedanIya, mithyAtva vedanIya, aura mizra vedanIya / jo karma samyaktva kA vAdhaka to na ho kintu usameM malInatA utpanna kare vaha samyaktva vedanIya kahalAtA hai ! jo karma tatvArtha saMbaMdhI azraddhAna ke rUpameM vedana kiyA jAya, vaha mithyAtva vedanIya kahalAtA hai| jo mizra rUpameM arthAt tIrthakara praNItatatvameM nazraddhA, na azraddhA, isa rUpameM vedA jAya vaha mizra vedanIya karma kahalAtA hai / zaMkA-samyaktva vedanIya karmako darzanamohanIya kaise kahA jA sakatA hai ? vaha prazama Adi bhAvoMkA kAraNa honese darzana mohanIya nahIM ho sktaa| cAritra kahevAya che, je karma tene upana na thavAde, tene cAritramehanIyakarma samajavuM joIe. zrI gautama svAmI-he bhagavana ! darzana mehanIya karma keTalA prakAranA kahyA che? | zrI bhagavAna-he gautama! traNa prakAranAM kahyuM che, jemake samyaphava vedanIya, mithyAtva vedanIya ane mizravedanIya je kama samyaktvanuM bAdhaka te na hoya paNa temAM malInatA utpanna kare te samyaktva vedanIya kahevAya che. je karma tatvArtha sambandhI azraddhAnanA rUpamAM vedana karAyu te mithyAtva vedanIya kahevAya che. je mizrarUpamAM arthAta tIrthakara praNItatatvamAM na zraddhA na azraddhA, erUpamAM vedAya te mizra vedanIya karma kahevAya che. * zaMkA-samyaktvavedanIyakarmane darzana mohanIya kevI rIte kahI zakAya che? te prazama AdilAvAnA kAraNa keAvAthI darzana mohanIyanathI thaI zakatI zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #258 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 u. 2 sU. 7 kamarmaprakratinirUpaNam -sampatyavedanoyapadena mithyAtvaprakRte vivakSitatvena tasmAdaticArasaM bhavAt, aupazamikakSAyika darzanamohanAccadarzanamohanIyatvavyapadezo'syeti, gautamaH pRcchati -'carittamohaNijje Na bhate ! kamme kaivihe paNNate ?' he bhadanta ! cAritramohanIya khalu karma katididha prajJaptam ? bhagavAnAha-'goyamA!' he gautama !' duvihe paNNatte' cAritramohanIyakarma dvividhaM prajJaptam, 'taM jahA-kasAyaveyaNijje nokasAya veyaNijje' tadyathA-kaSAyavedanIyaM nA kaSAyavedanIyaJca, tatra yad krodhamAnamAyAdirUpeNa vedyate tatkaSAyavedanIyam, yatta strIvedAdi no kaSAyarUpeNa vedyate tannokaSAyavedanIyam gautamaH pRcchati-'kasAyaveyaNijjeNa bhaMte ! kaivihe paNNate ?' he bhadanta ! kaSAyavedanIyaM khalu karma kattividhaM prajJaptam ? bhagavAnAha-goyamA!' he gautama ! 'solasavihe paNNatte' kaSAyavedanIyaM SoDazavidhaM prajJaptam, tadeva SoDazavidhatvamAha 'ta jahA-aNaMtANuvaMdhI kohe ? aNatANubaMdhI mANe 2 aNaMtANubaMdhIAmAyA 3 samAdhAna-samyaktva vedanIya padase yahA~ mithyAtva prakRti kI vivakSA kI gaI hai, usase samyaktva meM aticAra utpanna hotA hai| isake atirikta vaha aupazamika aura kSAyika samyaktva ko mohita bhI karatA hai / ina kAraNoMse use bhI darzanamohanIya kahane meM koI bAdhA nhiiN| zrI gautamasvAmI he bhagavan ! cAritra mohanIya karma kitane prakAra kA kahA gayA hai ? zrI bhagavAna-he gautama ! cAritra mohanIya do prakAra kA kahA gayA hai| vaha isa prakAra kaSAya vedanIya aura nokaSAya vedanIya / jo karma krodha, mAna, mAyA, lobha ke rUpa meM vedA jAtA hai, vaha-kaSAya vedanIya kahalAtA hai, aura jo strIveda Adi nokaSAya ke rUpameM vedA jAtA hai baha nokaSAya vedanIya kahalAtA hai / zrI gautamasvAmI-he bhagavan! kaSAya vedanIya karma kitane prakAra kA kahA gayA hai ? zrI bhagavAn-he gautama ! kaSAya vedanIya karma solaha prakAra kA kahA gayA hai / | samAdhAna- sabhyatvedanIya padathI ahIM mithyAtva prakRtinI virakSA karelI che, tenAthI samyakatvamAM avicAra upana thAya che. tenA uparAnta te pathamika ane kSApika samyaktvane mehita paNa kare che. e kAraNethI tene paNa darzana mahanIya kahevAmAM kaI Apatti nathI. zrI gautama svAmI-he bhagavan ! cAritra mehanIya karma keTalA prakAranAM kahelAM che ? zrI bhagavAna-he gautama ! cAritra mehanIya be prakAranA kahelAM che, te A prakAre kaSAyavedanIya ane nokaSAyavedanIya. je kama. kodha, mAna, mAyA lAbhanA che, te kaSAyavedanIya kahevAya che, ane je strI veda Adino kavAyanA rUpamAM vidAya che, te na kaSAya vedanIya kahevAya che. zrI gatama svAmI-he bhagavana ! kaSAya vedanIya karma keTalA prakAranA kahelAM che. zrI bhagavAna-he gautama ! kaSAya vedanIya karma soLa prakAranA kahelAM che. jemake(1-4) zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #259 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 246 prajJApanAsUtre aNaMtANuba dhI lobhe 4' tadyathA-anantAnubandhI krodhakaSAyaH 1, anantAnuvandhImAnaH 2. anantAnubandhinImAyA 3, anantAnubandhI lobhaH 4, tatra ananta saMsAramanubadhnAti ityevaM zIlo yaH so'nantAnubandhI krodhaH. evaM mAnAdayo'pi anantAnubandhino'vaseyAH, tathA coktam-anantAnyanubadhnanti, yatojanmAni bhUtaye ! tato'nantAnubandhA khyA, krodhAyeSu niyojitA // 1 // iti, 'apaccakkhANe kohe evaM mANe mAyAlobhe' apratyAkhyAnaH krodhaH 5. evam apratyAkhyAno mAnaH 6. apratyAkhyAnA mAyA 7, apratyAkhyAno lobhaH 8 tatra sarvapratyAkhyAna dezapratyAkhyAnaM ca yeSAmudayenopalabhyate te bhavantyapratyAkhyAnAH krodhamAnamAyAlobhAH tathA coktam-'svalpamapi notsahe yeSAM, pratyAkhyAna mihodayAt / apratyAkhyAna saMjJA'tA dvitIyeSu nivezitA // 1 // iti, evam-'paccakkhANAvaraNe kohe evaM mANe mAyAlome' pratyAkhyAnAvaraNaH-pratyAkhyAna-sarva viratirUpamAtriyate-AcchAdyate yena sa pratyAkhyAnAvaraNaH krodhaH 9. evaM pratyAkhyAnAvaraNo mAnaH 10. pratyAkhyAnAvaraNA mAyA yathA-(1-4) anantAnuvandhI krodha, mAna, mAyA, lobha / jo ananta-saMsAra ke anubandha kA kAraNa ho, vaha krodha anantAnubandhI krodha kahalAtA hai / isI prakAra anantAnubandhI mAna, anantAnubandhI mAyA, aura anantAnubandhI lobha samajhanA caahie| kahA bhI hai- jo kaSAya ananta arthAta saMsAra kA anubandhana kare vaha anantAnabaMdhI kahalAtA hai| isI kAraNa krodha Adi ko anantAnubandhI nAma diyA gayA hai // 1 // tathA (5) apratyAkhyAna krodha (6) apratyAkhyAna mAna (7) apratyAkhyAna mAyA (8) apratyAkhyAna lobha / jina kaSAyoM kA udaya hone para sarva pratyAkhyAna athavA dezapratyAkhyAna na ho sake, ve apratyAkhyAna krodha, mAna, mAyA, lobha kahalAte haiM / __ kahA bhI hai- jinake udaya se svalpa pratyAkhyAna bhI na ho sake, una dUsare kaSAyoM ko apratyAkhyAna saMjJA dI gaI hai // 1 // anantAnuM bampI, kaudha, mAna, mAyA, lAbha, je ananta saMsAranA anubaMdhanA kAraNe thAya, te kodha anantAnu balpi phraudha kahevAya che. e ja prakAre anantAnubaMdhI mAyA ane anantAnubandhI lAbha paNa samaja joIe. kahyuM paNa che-je kaSAya ananta arthAt saMsAranuM anubandhana kare te anantAnubaMdhI kahevAya che. e kAraNe krodha Adine anatAnubandhI nAma ApeluM che. 1 - tathA (5) a pratyAkhyAna krodha (6) apratyAkhyAna mAna (7) apratyAkhyAna mAyA (8) apratyAbhyAna soma. * je kaSAyonA udaya thatAM sarva pratyAkhyAna athavA deza pratyAkhyAna na thaI zake, te apratyAkhyAna kedha, mAyA, lAbha kahevAya che. kahyuM paNa che--jenA udayathI svalpa pratyAkhyAna paNa na thaI zake, te bIja kaSAne apratyAkhyAna saMjJA ApelI che 1. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #260 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 23 u. 2 su. 7 karmaprakRtinirUpaNam 247 11. pratyAkhyAnAvaraNo lobhazca 12. uktaJca - sarva sAvadyaviratiH pratyAkhyAnamudAhRtam / tadAvaraNa saMjJA'ta stRtIyeSu nivezitA // 1 // iti evam - 'saMjalaNakohe evaM mANe mAyA lo' saMjvalanaH krodhaH 13. evaM saMjvalano mAnaH 14. saMjvalanA mAyA 15 saMjvalano lobhaH 16. tatra parISahopasarganipAte sati cAritriNamapi zramaNa zrAvakAdikasam - iSat jvalayatIti saMjvalanaH krodhaH, evaM mAnAdayo'pi saMjvalanA bhavanti, tathA cAha - 'saM jvalayanti yatiM yat sa vijJa, sarvapApaviratamapi / tasmAt saMcalanA ityaprazamakarA nirudhyante || 1 || zabdAdIn viSayAn prApya saMjvalayanti yato muhuH / tataH sajvalanAddAna, caturthAnAmihocyate ||2|| krodhAdInAM svarUpaJca paJcAnupUrvyA'ghorI tathA (9) pratyAkhyAnavaraNa krodha (10) pratyAkhyAnAvaraNa mAna ( 11 ) pratyAkhyAnA varaNa mAyA (12) pratyAkhyAmAvaraNa lobha / kahA haiM - sampUrNarUpa se sAvadya yoga kA tyAga yahAM pratyAkhyAna kahA gayA hai| use rokane ke kAraNa tRtIya kaSAya ko pratyAkhyAnAvaraNa saMjJA dI gaI || 1 // tathA (13) saMjvalana krodha (14) saMjvalana mAna (15) saMjvalana mAyA (16) saMjvalana lobha / 1 jo kaSAya parISada yA upasarga upasthita honepara cAritravAn ko bhI kiMcita prajvalita karate haiM, vaha saMjvalana krodha hai / isIprakAra mAna Adi samajha lenA cAhie / kahA bhI hai jo kaSAya saMvigna aura sarva pApoMse virata muni ko bhI uttapta kara dete haiM, ve saMjvalana kaSAya haiM / ye bhI prazamabhAva ke virodhI haiM, ataeva inakA bhI nirodha kiyA jAtA hai // 1 // zabda Adi viSayoM ko prApta karake jo prajvalita ho jAte haiM, isa kAraNa cauthe kaSAyakA nAma saMjvalana diyA gayA hai ||2 // tathA (9) pratyAkhyAnAvaraNa krodha (10) pratyAkhyAnA varaNu mAna (11) pratyAkhyAnA varaNa mAyA (12) pratyAkhyAnAvaraNa lAbha. kahyu` che--sampUrNa rUpathI sAghyAyeAgane tyAga ahIM pratyAkhyAna kahela che. tene rAkavAnA kAraNe tRtIya kaSAyane pratyAkhyAnAvaraNa sattA ApelI che. 1 tathA (13) saMbhavasana odha (14) saMbhavasana mAna (15) saMbhavasana bhAyA (16) saMjavalana lAbha. je kaSAya parISaha agara upasarga upasthita cAritravAne paNa kiMcita prajavalita kare che, te sa Mjavalana krodha che. e prakAre mAna Adi samajavAM joie. kahyu paNa che--je kaSAya savigna ane sarva pApAthI virata munine paNa uttama karI de che, te saMjavalana kaSAya che. te paNa prazama bhAvanA virAdhI che, tethI ja temane paNa virAdha karAya che. 1 zabda Adi viSarcAne prApta karIne je prajavalita thai jAya che, te kAraNe cAthA kaSAyeAnuM nAma saMjavalana Apela che. r zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #261 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 248 prajJApanAsUce tyA'vaseyam-'jalareNu puDhavipavyayarAI sariso cauvvihI koho / tiNisalayAkaTThadviyaselalthaMbhovamo mANo // 1 // mAyAvalehIgomutti miMDha siMga ghaNavaMsamUlasamA / loho halidakhajaNa kadama kimirAga sArittho // 2 / / pakkhacaummAsavacchara jAvajjIvANugAmiNo kamaso / devanaratiriyanAraya gai sAhaNaheyavo bhaNiyA // 3 // " iti, jalareNu pRthivI parvatarAjI sadRzazcaturvidhaH krodhH| tinizalatA kASThAsthi zaila krodhAdi kA svarUpa pazcAnupUrvI se nimnalikhita prakAra se samajhanA cAhie jo krodha jalameM khIMcI huI rekhA ke samAna zIghra miTa jAnevAlA ho vaha saMjvalana krodha, jo retameM khIMcI huI rekhA ke samAna kucha derameM miTe vaha pratyAkhyAna krodha, jo pRthvI kI darAra ke samAna ho vaha apratyAkhyAnI krodha aura jo parvata ke phaTane se utpanna huI darAra ke samAna ho, vaha anantAnubandhI krodha kahalAtA hai| tAtparya yaha hai ki pAnI meM khIMcI huI lakIra tatkAla miTa jAtI hai, usI prakAra jo krodha utpanna hote hI zAnta ho jAya vaha saMjvalana krodha kahalAtA hai / bAlU meM strIMcI huI rekhA havA ke jhauMkoMse jaise miTa jAtI haiM, usI prakAra jo krodha kucha samaya Thahara kara zAnta ho jAya vaha pratyAkhyAnI krodha hai / jaise tAlAba sUkhane para utpanna huI darAra kAphI dera taka rahakara miTatI hai, usI prakAra jokrodha derase zAnta ho vaha apratyAkhyAnI krodha kahalAtA haiN| jaise parvata kI darAra kabhI miTatI nahIM, usI prakAra jo krodha jIvana paryanta zAnta na ho, anantAnubandhI krodha hai| jo mAna kramazaH veta, kASTha, asthi aura zailastambha ke samAna ho, vaha saMjvalana, pratyAkhyAna, apratyAkhyAna aura anantAnubandhI mAna hai // 2 // krodhAdinA svarUpa pazcAnupUvIthI nimna likhita samajavAM joIe. je koI jaLamAM karelI rekhAnI jema zIgha maTI jAya che. te saMjavalana krodha, je ritImAM dorelI lITInI jema thoDI vAramAM maTe te pratyAkhyAna ke je pRthvInI cirADanI jema hoya te apratyAkhyAnI krodha ane je parvata phATavAthI utpanna thayelI tIrADanI jema hoya, te anantAnuM badhI koi kahevAya che. tAtparya e che ke, pANImAM kheMcelI lITI jema tatkAla nAza pAme che, eja prakAre je krodha utpanna thatAM ja zAnta thaI jAya che te saMjayelana kodha kahevAya che. retImAM paDelI rekhA havA AvatAM jema maLI jAya che, te prakAre je krodhakaSAya thoDA samaya pachI zAnta thaI jAya te pratyAkhyAnI krodha che. jema talAva sUkAtA utpanna thayelI phADa lAMbA samaya sudhI rahIne nAza pAme che, eja prakAre je koi samaya jatAM zAnta thAya te apratyAkhyAnI kodha kahevAya che. jema parvatamAM paDelI phADa kayAreya jatInathI, eja prakAre je krodha jIvana paryanta sthAyI rahe che zAnta nathI thatA, te anantAnu baMdhI kodha che. mAna maza:, veta (neta2), 108, masthi mane zasasta manA samAna hAya, te saMjavalana, pratyAkhyAna apratyAkhyAna ane anantAnuM badhA mAna che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #262 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TokA pada 23 sU. 7 karmaprakRtinirUpaNam 249 stambhopamo mAnaH // 1 / / mAyAvalekhikA gomeNDazaGgaH ghanavaMzamUla smaa| lobho haridrA khaJjanakardamakRmirAgasadRzaH // 2 // pakSa caturmAsa vatsarayAvajjabAnugAminaH krmshH| deva naratiryag narakagati sAdhanahetavo bhaNitAH // 3 // iti, gautamaH pRcchati 'nokasAya veyaNijje NaM bhaMte ! kamme kaivihe paNNatte ?' he bhadanta ! no kaSAyavedanIya khalu karma katividha prajJaptam ? bhagavAnAha-'goyamA!' he gautama ! 'Navavihe paNNatte'! nokaSAyavedanIyaM karma navavidha prajJaptam 'taM jahA-itthIve yaveyaNijje purisaveyaveyaNijje Na sagaveyaveyaNijje hAse ratI aratI bhae soge duguMchA' tadyathAstrIvedavedanIyam 1 puruSavedavedanIyam 2 napuMsaka vedavedanIyam 3 hAsyavedanIyam 4rativedanIyam 5 arativedanIyam 6 bhayavedanIyam 7 zokavedanIyam 8 jugupsAvedanI cAra prakAraka mAyA-avalekhikA, gomUtrikA, meMDhe ke sIMga aura bAMsakI jaDa ke samAna kramazaH adhikAdhika vakratA vAlI hotI hai| lobha kramazaH haldI ke raMga, khaMjana kardama aura kiramici raMga ke samAna hotA hai // 2 // saMjvalana kaSAya kI utkRSTa sthiti eka pala kI, pratyAkhyAnAvaraNa kapAya kI cAra mAsakI, apratyAkhyAna kI eka varSa kI aura anantAnubandhI kaSAya kI yAvajjIvana kI hotI hai| ye kaSAya anakramase deva, manuSya tiryaca aura narakagati ke kAraNa haiM, arthAta saMjvalana kaSAya devagatikA,pratyAkhyAnAvaraNa manuSyagatikA,apratyAkhyAnAvaraNa tirya ca gatikA aura anantAnubaMdha kaSAyI bharakagatikA kAraNa hai // 3 // zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! nokaSAya vedanIya karma kitane prakArakA kahA hai ? zrI bhagavAn-he gautama ! nokaSAya vedanIya karma nau prakArakA kahA hai, vaha isa prakAra-strIvedavedanIya,puruSa vedavedanIya, napuMsaka veda vedanIya, hAsya vedanIya, rati vedanIya, arati vedanIya, bhaya vedanIya, zoka vedanIya aura jugupsA vedanIya ! cAra prakAranI mAyA avalekhikA, gemUtrikA, gheTAnA sIgaDAM ane vAMsanI jaDanI samAna kramazaH adhikAdhika vakatA vALI thAya che, lAbha kramazaH haLadaranA raMga, khaMjana kardama ane kiramajI raMganA samAna hoya che.2 - saMjavalana kaSAyanI utkRSTa sthiti eka pakSanI, kahI che. pratyAkhyAnAvaraNa kaSAyanI cAra mAsanI. apratyAkhyAnanI eka varSanI, ane anantAnubaMdhI kaSAyanI sarva jIvananI hoya che. A kaSAya anukame deva, manuSya, tiryaMca ane naraka gatinA kAraNa che, arthAt saMjavalana kaSAya devagatinuM, pratyAkhyAnAvaraNa manuSya gatinuM, apratyAkhyAnAvaraNa tiryaMcagatinu ane anantAnubaMdhI kaSAya narakagatinuM kAraNa che. 3 zrI gautama svAmI bhagavad kaSAya vedanIya karma keTalA prakAranA che. zrI bhagavAna-he gatam! kaSAya vedanIya karma nava prakAranAM kahyAM che, te A prakAre strI vedavedanI, purUSa vedavedanIya, napuMsakavedavedanIya, hAsya vedanIya, rativedanIya, arati vedanIya, bhaya vedanIya, zoka vedanIya ane jugupsA dinIya, 32 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #263 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 250 - prajJApanAsUtra yam 9 tatra vedyate-anubhUyate iti vedaH, striyA vedaH strI vedaH, puruSamprati striyA abhilASa itibhAvaH, tad vipAkavedya karmA'pi strIvedapadena vyapadizyate tadrUpa vedanIya strIvedavedanIyam puruSasya vedaH puruSavedaH, striyaM prati puruSasyAbhilASa ityarthaH, tadvipAkavedya karmA'pi puruSavedapadena vyapadizyate tadrUpa vedanIya puruSavedavedanIyam, evaM napuMsakasya vedo napuMsaka vedaH, striya puruSaJcaprati napuMsakasya abhilApa iti bhAvaH, tadvipAkavedhaM kamApi napuMsakapadena vyapadizyate, evaM yadudayAt sahetukamahetukaM vA hasati hAsayati vA tat hAsyaghedanIyam (mohanIyam) yadudayAd vAsAbhyantaravastujAteSu prItimAsAdayati tad rativedanIyam-(mohanIyam) yadudayAttu vAsAbhyantareSu vastuSu aprIti mAsAdayati tad arativedanIyam (mohanI yam) yadudayavazAt tAvat priyavirahAdau vakSastADana pUrva kamAkrozati vilapati bhUtale ca luThati dIrghaca niHzvasiti tat zokavedanIyam (mohanIyam) yadudayavazAt sahetukamahetuka vA tathAvidhasvasaMkalpAd vibheti tad bhayavedanIyam (mohanIyam) yadudayavazAt zubhamazubhaM yA vastu puruSa ke sAtha samAgama kI aMtarameM abhilASA jisa karma ke udaya se hotI hai, use strIyeda vedanIya karma kahate hai ! jisake udayase strI ke sAtha samAgama kI kAmanA ho, vaha puruSavedavedanIya karma kahalAtA hai ! strI aura puruSa donoM ke prati abhilASA jisa karma ke udayase hotI hai, vaha napuMsaka veda vedanIya karma kahalAtA hai ! jisa karma ke udaya se sakAraNa athavA niSkAraNa haMsI Aye athavA dUsaroM ko haMsAve vaha hAsya vedanIyano kaSAya mohanIya karma kahalAtA hai ! jisake udayase vAhya evaM Abhyantara vastuoM meM prIti-aprIti ho pA rati-arati pedanIya nAmaka nokaSAya mohanIya karma hai, jisake udayase priyakA viraha Adi honepara chAtI pITakara rudana kare, vilApa kare jamInapara loTe, aura lambI-lambI sAMse le, baha zoka vedanIya karma hai ! jisa karma ke udayase sakAraNa athavA akAraNa hI saMkalpa se Dara utpanna ho, vaha bhayavedanIya karma hai ! jisake udaya se zubha yA azubha vastu ke prati ghRNA utpanna purUSanI sAthe samAgamanI abhilASA je karmanA udayathI thAya che, tene strI veda vedanAyakarma kahe che. jenA udayathI strInI sAthe samAgamanI kAmanA thAya te purUSa veda vedanIyakarma kahevAya che. strI ane purUSa bannenA pratye abhilASA je karmanA udayathI thAya che, te napuMsaka veda vedanIya karma kahevAya che. je karmanA udayathI sakAraNa athavA niSkAraNa hasavuM Ave athavA bIjAne hasAve tene hAsya vedanIyanokaSAya mehanIyakarma kahe che jenA udayathI bAhya temaja Abhyantara vastuomAM prIti adhIti thAya te rati-arati vedanIya nAmaka nikaSAyamehanIya karma che. jenA udayathI priyano viraha Adi thatAM chAtI kUTIne rUdana kare, vilApa kare, jamIna para ALoTe ane moTA moTA zvAsa le te zeka vedanIya karma che. je kamanA udayathI sakAraNa athavA niSkAraNa ja saMka9pathI Dara utpanna thAya, te bhaya vedanIya karma che. jenA udayathI zubha agara azubha vastu tarapha dhRNA upana thAya te zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #264 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 u. 2 sa. karmaprakRtinirUpaNam 251 juguppate tat jugupsA vedanIyam (mohanIyam) jugupsAjanakaM mohanIya jugupsA mAhanIyam, eteSAzca hAsyAdInoM kaSAyasahacAritvena no kaSAyavedanIyatvamavagantavyam, no zabdasya sAhacaryArthakatayA kaSAyaiH saha cAriNo no kaSAyAH iti vyutpatyA hAsyAdInAM kaSAyAdhudIpakatvena kaSAyasahacAritvaM bodhyam, tathAcoktam- 'kaSAya sahavattitvAta, kaSAyapreraNAdapi! hAsyAdi navakasyoktA no kaSAya kaSAyatA / / 1 / / iti, gautamaH pRcchati-'Aue NaM bhaMte ! kamme kAvihe paNNate ?' he bhadanta ! AyuSya khalu karma katibidhaM prajJaptam ? bhagavAnAha-'goyamA! he gautama ! 'caubihe paNNatte' ! AyuSyaM karma caturvidhaM prajJaptam 'tajahA-neraidAue jAva devAue' tadyathA nairayikAyuSya yAvat tiryagyonikAyuSya manuSyAyuSyazca karma, nAma karmAdhikRtya gautamaH pRcchati -'NAmeNa bhate! kammeM kaivihe paNNace ?' he bhadanta ! nAma khalu karma katividha prajJaptam 1 bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'bAyAlI saivihe paNNatte' nAmakarma dvAcatvAriMzaddhiM prajJaptam, tadeva dvicatvAriMzadvidha pratipAdayati-'taM jahA-gatinAme ! ho vaha jugupsA vedanIya nAmaka no kaSAya mohanIya karma hai ! ye hAsyAdi kaSAya ke sahacara hone ke kAraNa no kaSAya vedanIyakarma kahalAte haiM, kyoMki 'no' zabda sAhacarya ke artha meM hai / ataH jo kapAya ke sahacara ho ve no kssaay| hAsya Adi kaSAya ke uddopaka hone se kaSAya sahacara kahalAte haiM ! kahA bhI hai-kaSAya ke saha cArI hone ke kAraNa tathA kaSAya ko bhar3akAne ke kAraNa hAsya Adi nau no kaSAya kahalAte haiM // 1 // zrI gautamasvAmI- he bhagavan ! Ayukarma kitane prakArakA kahA hai ? zrI bhagavAn-he gautama ! Ayukarma cAra prakAra kA kahAhai, yathA-nairayikAyu, tiryacAyu, manuSyAyu aura devAyu ! zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! nAmakarma kitane prakArakA kahA gayA haiM ? zrI bhagavAn-he gautama ! nAmakama bayAlIsa prakArakA kahA gayA hai ! vaha isjugupsA vedanIya nAmakanokaSAya mehanIya karma che. A hAsyAdi kaSAyanA sahacara hovAnA kAraNe nAkaSAya vedanIya kahevAya che, kema ke no, zabda sAhacaryanA arthamAM che, tethI je kaSAyanA sahacara thAya te nokaSAya. hAsya Adi kaSAyanA uddIpaka hovAthI kaSAya sahacara kahevAya che. kahyuM paNa che -kaSAyanA sahacArI hovAnA kAraNe tathA kaSAyane uttejita karavAnA kAraNe hAsya Adinava nekaSAya kahevAya che. 1 zrI gautamasvAmI-he bhagavan! Ayukarma keTalA prakAranAM kahyAM che ? zrI bhagavAna- he gautama ! Ayukarma cAra prakAranA kahyAM che, jema ke narayikAyu, (taya yAyu, manuSyAyu ane vAyu. zrI gautamasvAmI-he bhagavad nAmakarma keTalA prakAranA kahelAM che ? zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #265 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ___252 prajJApanAsUtre 1 jAtinAme 2 sarIranAme 3 sarIroganAme 4 sarIrabaMdhaNanAme 5 sarIrasaMghayaNa nAme 6 saMghAya nAme 7 saMThANanAme 8 vaNNaNAme 9 gadhanAme 10 rasanAme 11 phAsaNAme 12' tatra gatinAma-gamyate-tathArUpakarmasacinaiH prApyate iti gati:nArakatvAdi paryAyapariNAmaH, sA ca gatizcaturvidhA-narakagati stiryaggati manuSyagati devagatizca tajjanakaM nAma gatinAma. tadapi caturvidha mityagre vakSyate 1, prakAra hai (1) gatinAma(2) jAtinAma(3) zarIranAma (4) zarIropAMga nAma (5) zarIra bandhananAma (6) zarIrasaMhanana nAma (7) saMpAtanAma (8) saMsthAna nAma (9) varNanAma (10) gaMvanAma (11) rasanAma (12) sparzanAma 13) agurula ghunAma (14) upaghAta nAma (15) parAghAta nAma (16) AnupUrvI nAma (17) ucchvAsa nAma (18) AtapanAma (19) udyotanAma (20) vihAyogati nAma (21) trasa nAma (22) sthAvara nAma (23) sUkSma nAma (24) bAdara nAma (25) paryApta nAma (26) aparyApta nAma (27) sAdhAraNa zarIra nAma (28) pratyeka zarIra nAma (29) sthira nAma (30) asthira nAma (31) zubhanAma (32) azubha nAma (33) subhaga nAma (34) durbhaga nAma (35) susvaranAma (36) duHsvara nAma (37) AdeyanAma (38) anAdeya nAma (39) yazaH kIrti nAma (40) ayazaH kIrtinAma (41) nirmANanAma aura (42) tIrthakaranAma inakA svarUpa isa prakAra hai (1) gatinAma karma-karmavazavattI prANiyoM ke dvArA gamana kiyA jAnA gati nAmakarma hai, arthAt nArakatva Adi paryAya rUpa pariNAma ko gati kahate haiM ! gati ke cAra bheda hai-narakagati, tiryacagati, manuSyagati aura devagati ! ina gatiyoM ko utpanna karanevAlA nAmakarma gatinAma karma hai| zrI bhagavAna-he gautama! nAmakarma beMtAlIsa prakAranA kahevAyelA che. te A prakAre (1) gatinAma (2) tinAma (3) zarIranAma (4) zarIrA5in nAma (5) zarIra andhana nAma (6) zarIrasaMhanananAma (7) yAtanAma (8) saMsthAnanAma (8) nAma (10) gadhanAma (11) 2sanAma (12) 25zanAma (13) aY3.thunAma (14) apaghAtanAma (15) 52rAdhAtanAma (16) mAnuSI nAma (17)pAsanAbha (18) mAtapanAma (16) dhotanAma (20) vihAyogati nAma (21) sanAma (22) sthApanAma (23) sUkSmanAma (24) mAranAma (25) paryAtanAma (29) 15ryAtanAma (27) sAdhAraNa zarIranAma (28) pratye4 zarIranAma (28) sthiranAma (30) masthiranAma (31) zumanAma (23) mazumanAma (33) sumanAma (34) humanAma (35) susvaranAma (38) hu.52nAma (37) mAyanAma (38) anAyanAma (36) yaza:jatinAma (40) ayaza: zatinAma (41) ninAma bhane (42) tirtha nAma temanA svarUpa A prakAre che- zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #266 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 u. 2 su. 7 karmaprakRtinirUpaNam jAtinAma-jAtistAvad ekendriyAdInAmekendriyatvAdirUpa samAnapariNati lakSaNA ekenidadvIndriya trIndrivAdi sandavyapadezyA sAmAnyarUpA tajjanaka nAma jAtinAma, tathAca dravyarUpamindriyamaGgopAGganAmendriyaparyAptinAmasAmarthyAt siddham , bhAvarUpamindriya putaH sparzanAdIndriyAvaraNakSayopazamasAmarthyAt 'kSAyopazamikAnIndriyANi' iti vacanAt siddham yattu ekendriyAdi zabdapravRttinibandhanaM tathArUpa samAnapariNAma svarUpaM sAmAnya tadananya sAdhyatvAt jAtinivandhana bodhyam , tacca jAtinAma paJca vidhamiti vakSya te 2, zarIranAma-zIryate-pratikSaNaM-kSIyate iti zarIra tajanaka nAmazarIranAma, zarIrazca audArikavaikriyAhArakataijasakArmaNabhedena paJcavidham, tanni (2) jAtinAma karma-ekendriya Adi jIvoMkI ekendriyAdi ke rUpa meM jo samAna pariNati hai, vaha jAti kahalAtI hai ! jisake kAraNa 'yaha bhI ekendriya hai, isa prakAra kI ekAkAra pratIti utpanna hotI hai ! isa jAti ke kAraNabhUta karma ko jAtinAmakarma kahate haiM / dravyediyAM, aMgopAMga nAmakarma ke udayase tathA paryApti nAmakarma ke sAmarthya se utpanna hotI hai, bhAvendriyAM indriyAvaraNa karma ke kSayopazama se hotI haiM / kyoM ki 'indriyAM kSAyopazamika haiM' aisA kahA gayA hai| magara jisake kAraNa jIva ekendriya Adi kahalAtA hai aura ekendriya ke rUpa meM usameM sadhzatA pratIta hotI hai, vaha jAtinAma karma hai / usa ke pAMca bheda haiM / (3) zarIra nAma karma -jo zIrNa arthAt kSaNa -kSaNa meM kSINa hotA rahatA hai, yaha zarIra kahalAtA hai| zarIra kA janaka karma zarIranAma karma hai / audArika, kriya, (1) gatinA karma-karmavazavatI prANi dvArA gamana karAya che. te gatinAmakarma che, arthAt nArakatva Adi paryAyarUpa pariNAmane gati kahe che. gatinA cAra bheda che- narakagati, tiryaMcagati, manuSya gati ane devagati A gatine utpanna karanArAM nAmakarma gatinAma kama che. (2) jAtinAma karma-ekendriya Adi jenI ekendriyAdinA rUpamAM je samAna pariNati che, te jAti kahevAya che. jenA kAraNe "A paNa ekendriya che, ApaNa ekendriya che, e prakAranI ekAkAra pratIti utpanna thAya che. e jAtinA kAraNabhUtakarmane jAtinAma karma kahe che. pratyendri, aMge pAMganAmakarmanA udayathI tathA paryApta nAmakarmanA sAmarthyathI utpanna thAya che. bhAvendriya IndrayAvaraNa karmanA kSapazamathI thAya che. kema ke indri kSepathamika che, ema kahevuM che. paNa jenA kAraNe jIva ekendriya Adi kahevAya che ane akendriyanA rUpamAM temAM sadRzatA pratIta thAya che, te jAtinAma kama che. tenA pAMcabheda che. (3) zarIranAmakarma-je zINa arthAt kSaNa kSaNamAM kSINa thatAM jAya che te zarIra kahevAya che, zarIranA janaka karma zarIranAma karma che, audyArika, vaikiya, AhAraka, tejasa zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #267 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 254 prajJApanAsUtre bandhanaM nAmApi paJcadhamityagre vakSate 3, zarIrAGgopAGganAma zarIrasya ziraHprabhRtIni aSTau aGgAni, tathAcoktam "sIsamuroyara piTThI dobAhU UuyAya aTuMgA" zIrSa mura udara pRSTi dvau bAhU uruNI cASTAGgAni iti, upAGgAni tAvad aGgAvayavabhUtAni agulyAdIni,anyAni tatpratyavayavabhUtAni azuliparvarekhAdIni aGgopAGgAni,aGgAnicopAGgAnica aGgopAGgAniceti aGgopAGgAni ekazeSaH tannibandhanaM nAma zarIrAGgopAGganAma tat trivimityagre vakSyate 4, zarIrabandhana nAma-badhyate'neneti bandhanam , gRhItAnAM gRhyamANAnAJca audArikapudgalAnAM parasparaM raujasAdi pudgalaurvA saha sambandhajanaka zarIrabandhana nAma, tacca paJcavidhamityagre vakSyate 5, zarIrasaMhanana nAma-saMhananam-asthi racanA vizeSaH, taccedaM saMhananam asthiracanA vizeSarUpam audArikazarIre eva nAAhAraka, taijasa aura kArmaNa zarIra ke bheda se zarIra pAMca prakAra ke haiM, zarIroM ke bheda se zarIra nAmakarma ke bhI pAMca bheda haiM, yaha Age kahA jaaegaa| (4) zarIropAMga nAma karma-zira vagairaha zarIra ke ATha aMga hote haiN| kahA bhI hai-zira, ura, udara, pITha, do bAhu, aura do jAMgha ye ATha aMga hai / ina aMgoM ke avayava uMgalI Adi upAMga kahalAte haiM aura unake bhI aMga, jaise uMgaliyoM ke parva rekhA Adi aMgopAMga kahalAte haiM / jo karma aMgoM aura upAMgoM kA kAraNa ho, vaha aMgopAMga kahalAtA hai| usake tIna bheda Age kahe jaaege| (5) zarIra bandhana nAma karma-jisake dvArA baMdhe yaha bandhana, pUrvagRhIta aura barrAmAna meM grahaNa kie jAnevAle audArika pudgaloM kA paraspara meM athavA taijasa Adi pudagaloM ke sAtha saMbaMdha utpanna karanevAlA karma bandhana nAma karma kahalAtA hai| usake pAMca bheda Age kahe jaaeNge| (6) zarIra saMhanana nAma karma-haDiyoM kI viziSTa racanA saMhanana kahalAtI hai| saMhanana audArika zarIra meM hI ho sakatA hai anya zarIroM meM nahIM, kyoMki anya ane kAzmaNa zarIranA bhedathI zarIra pAMca prakAranAM che, zarIranA bhedathI zarIranAmakarmanA paNa pAMca bheda che, te AgaLa kahevAze. (4) zarIropAMganAma karma-mastaka vigere zarIranA ATha aMga hoya che, kahyuM paNa che-zira, ura, Udara, pITha, be hAtha, be jAMgha A ATha aMga che, e AThe aMgonA avayava AMgaLI Adi upAMga kahevAya che ane temanA paNa aMga jema ke AMgaLInA veDhA. rekhA vagere aMgopAMga kahevAya che. jema ke aMgo ane upAMgonuM kAraNa thAya, te aMgopAMga kahevAya che. tenA traNa bheda AgaLa kahevAze. (5) zarIrabandhana nAmakarma-jenA dvArA baMdhAya te balpana, pUrva gRhIta ane vartamAnamAM grahaNa karAyelAM dArika pudgalonA parasparamAM athavA taijasa Adi pudgalenI sAthe saba utpanna karanArAM karma bandhana nAmakarma kahevAya che, tenA pAMca bheda AgaLa kahevAze. (6) zarIrasaMhanana nAmakarma-hADakAonI viziSTa racanA saMhanana kahevAya che. saMhanA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #268 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TokA pada 23 u. 2 sU. 7 karmaprakRtinirUpaNam 255 nyeSu zarIreSu teSAmasthizUnyatvAt, tacca SaDvidhamityo vakSyate 6, saMghAtanAma-saMghAtyante-ekatrI kriyante audArikAdi zarIrapudgalA yena tat saMyAta tacca tannAmaceti saMghAtanAma, tacca paJcavidhamityapyagre vakSyate 7, saMsthAnanAma saMsthAnamU-AkAravizeSa; tathA yasya karmaNa udayavazAt temveva gRhIta saMghAtAtItabaddheSu audArikAdiSu gugaleSu saMsthAnavizeSo bhavati tatsaMsthAnam, tacca tannAmaceti saMsthAnanAma, lakhya paividhamityagre vakSyate 8, varNa nAma-parNya te-bhUSya te zarIramane neti varNa : saca paJca prakArakaH, tajjana nAmApi paJcavighamityagre vakSyate 9, gandhanAma -gandhyate AnAyate iti gandhaH saddhividhaH, tannivandhanaM gandhanAmApi dvividham 10, rasanAma rasyate-AsvAcate iti rasaH, sa paJcavidhaH, tannivandhana rasanAmApi paJcavidham 11, zarIra haDDiyoM bAle nahIM hote / saMhanana ke chaha bheda Age kahe jaaeNge| (7) saMpAta nAma karma-jo audArika zarIra Adi ke pudgaloM ko ekatra karatA hai, vaha nAma karma saMghAta nAma karma kahA jAtA hai / usake pAMca bheda haiM, yaha Age kahA jaaegaa| (8) saMsthAna nAma karma-saMsthAna kA artha hai AkAra / jisa karma ke udaya se gRhIta, saMghAtita aura baddha audArikAdi pudgaloM meM AkRti utpanna hotI hai, vaha saMsthAna nAma karma kahalAtA hai / usake chaha bheda Age kahe jaaeNge| (9) varNanAmakarma-jisake dvArA zarIra varNita arthAt bhUSita ho vaha varNa kahalAtA hai| usakA janaka karma varNanAma kama hai| (10) gandha nAmakarma-jise sUpA jAya vaha gaMdha kahalAtA hai| gaMdha do prakAra kA hotA hai| usakA kAraNabhUta karma bhI do prakAra kA hai| (11) rasanAma karma-jisakA AsvAdana kiyA jAya vaha rasa ke pAMca prakAra AdArika zarIramAM ja thaI zake che anya zarIromAM nahIM, kema ke anya zarIra hADakAMovALAM nathI hotAM, saMhananA cha bheda AgaLa upara kahevAze. (7) saMghAta nAmakarma - je dArika zarIra AdinA pudgalene ekatra kare che, te nAmakarma saMghAta nAmakarma kahevAya che. tenA pAMca bheda che, te AgaLa kahevAze, (8) saMsthAna nAma-sasthAnanI artha cha sA2 bhanA yathI gRhIta, saMghAtita ane baddha audArikAdi pudagalamAM AkRti utpanna thAya che, te saMsthAna nAmakarma kahevAya che, tenA cha bheda AgaLa kahevAze. | (9) varNanAmakarma-jenA dvArA zarIra vaNita arthAta bhUSita bane te varNa kahevAya che. tenAM pAMca bheda che. tenA janakakama varNanAmakarma che. (10) AyanAmama:- sudhayAmAM Aye te ga DapAya . 5 me jatanI hoya che, temAM kAraNabhUta karma paNa be prakAranAM che. (11) 2sanAma:-nu AvAhana rAya te 2sa. 2sanA pAMya 52 mane cha, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #269 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 256 prajJApanAsUtre sparzanAma-spRzyate iti sparzaH, tannibandhana sparzanAmApi aSTavidham 12, 'agurU ladhunAme 13, agurU laghunAma-yadudayavazAd dehinAM zarIrANi na gurUNi nApi laghUni, apitu aguru laghurUpANi bhavanti tadagurUlaghunAma na pASANatulavata gurUladhu 13, 'uvadhAyaNAme 14, upapAtanAma-upahanyate-yadudayAta svazarIrAvayavaireva zarIrAbhyantaraparibarddhamAnaiHpratijihvAgatavRndalambakacoradantAdibhiHsvayaM kRtodvandhana bhRguprapAtAdimirUtpIDayate tadupaghAta nAma 14, 'parAghAyaNAme 15, parAghAta nAma-para pA hanyate yadudayAt pratibhAsampanna ojasvImanodarzanamAtroNa vAcArtu ye Na vA rAjasabhAmapi gataHsan sabhyAnAmapi Azcarya janayati prativAdinazca pratibhAhImAn sampAdayati tatparAghAta nAma 15, 'ANupugviNAme 16, AnupUrvI nAma-para hote haiN| usakA nimitta karma bhI pAMca prakAra kA hai| (12) sparzanAmakarma - jo spRSTa kiyA jAya vaha spaze / sparza kA janaka karma sparzanAmakarma hai aura usake ATha bheda haiN| (13) agulaghunAmakarma - jisake kAraNa jIvoM ke zarIra na pASANa ke rumAna guru aura na rUI ke samAna laghu ho, yaha agurulaghu nAmakarma kahalAtA hai / (14) upadhAtanAmakarma- jisa karma ke udaya se apanA zarIra apane hI avayavoM se bAdhita hotAhai, vaha upaghAta nAma karma kahalAtA hai, jaise pratijihUyA ( par3a jIbha) gale vRndalambaka coradanta, svayaM taiyAra kie hue uda bandhana (phAMsI bhRgupAta Adise apane hI zarIra ko pIDA pahuMcAne vAlA krm| (15) parAghAta nAmakarma-jisa karma ke udayase dUsarA koI pratibhAzAlI, ojasvI jana bhI dekhate hai-apanA vacana cAturya se parAjita ho jAtA hai, jisa karma ke udaya se rAjasabhA meM jAne para sabhyoM ko bhI cakina kara detA hai aura temanA nimitta ka paNa pAMca prakAranAM che. (12) sparzanAmakarma-je pRSTa karI zakAya te sparza, sparzanAM janaka karma te saMparza nAma kama che ane tenA ATha bheda che. (13) agurulaghu nAmakarma-jenA kAraNe jIvanA zarIra ne patharanA samAna na gurU ane rUnA samAnaladhu hoya che. te agurulaghu nAmakama kahevAya che. (14) upaghAta nAma karma-je karmanA udayathI pitAnuM zarIra potAnA ja avayavothI bAdhita thAya che, te upadhAta nAma karma kahevAya che, jemake pratijihavA (paDa chabha) galavRntalambaka, caradanta, svayaMtaiiyAra karela udbandhana (phAMsI) mahApAtaka AdithI pitAnA ja zarIrane pIDA pahoMcADanAra karma (15) parAghAta nAmakarma-je karmanA udayathI bIje kaI pratibhAzAlI, ojasvI mANasa paNa jotajotAmAM athavA vacana cAturyathI parAjita thaI jAya che je karmanA udayathI rAja sabhAmAM javAthI sabhyone paNa cakita karI de che ane prativAdiyene prati. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #270 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 u. 2 sU0 8 karmaprakRtinirUpaNam 257 lAgurugomUtrikA kAreNa vakrAkAreNetibhAvaHyathAkrama dvitricatuHsamayapramANena vigraheNa bhavAntarotpatti sthAne gamanaM kurvato jIvasyAnuzreNi niyatAgamanaparipATI AnupUrvI tadvipAkavecaM nAmakarmApi AnupUrvInAmaiti kathyate kAraNe kAryopacArAta , taccaturvidhamityagre prasaMgAnusAreNa vakSyate gatyantaraM gacchato jIvasya yatkarmodayAdatizayena tadgamanAnuguNyaM syAt tadAnupUrvInAma, yathA vArivego balIvadAdeH, yathA vA nasyotasya balIvardasya nAsArajjyAMpratibaddhA rajjuH, tathA''nupUrvIkama jIvasya gatyantaraprApaNArtha samAkarSatayopagrahasvarUpam 16, 'ussAsaNAme17'ucchU. vAsanAma- padudayAdAtmana: ucchyAsaniHzvAsalabdhiHsaMjAyate taducchvAsanAma,nanu ucchvAsanAmnaivasiddhau ucchvAsaparyAptinAmno vaiyApattiriti cedatrocyate-ucchvAsanAmna uccha. vAsaniHzvAsayogyAyogyapudgalopAdAnaparityAgaviSayatayA jAyamAnA labdhiaucchvAsaparyApti prativAdiyoM ko pratibhAhIna banA detA hai, vaha parAghAta nAmakarma kahalAtA hai| (16) AnupUrvI nAmakarma-kUpara (kohatI) lAMgala (hala) yA gomUtrikA ke AkAra se kramazaH do, tIna, yA cAra samaya pramANa vigrahagati se bhavAntara meM utpatti sthAna kI ora gati karate hue jIva ko niyata sthAna para pahuMcA denevAlA karma AnupUrvI nAmakarma kahalAtA hai| usake cAra bhedoM kA kathana Age kiyA jAegA / tAtparya yaha hai ki jisa karma ke udaya se dUsarI gati meM jAte hue jIva ke gamana kA niyamana ho, jaise nakela se baila kI gati kA niyaMtraNa hotA hai, vaha AnupUrvI nAmakarma kahA jAtA hai| 17- ucchvAsa nAmakarma-jisa karma ke udaya se jIva ko ucchvAsa-ni:zvAsa labdhi kI prApti hotI hai, vaha ucchavAsa nAmakarma hai| zaMkA-yadi ucchyAsa nAmakarma se hI ucchrayAsa kI siddhi ho jAtI hai to ucchvAsa paryApti nAmakarma vyartha ho jAegA? bhAhIna banAvI de che, te parAghAta nAmakarma kahevAya che. (16) bhAnupUvI nAmama-52 (stell) eine (sm) AthA gobhUtrizAnA maarathI kramazaH be, traNa agara cAra samaya pramANa vigraha gatithI bhavantaramAM utpattisthAnanI tarapha gati karatA jIvane niyata sthAna para pahoMcADI denAra karma AnupUvI nAmakarma kahevAya che. temanA cAra bhedanuM kathana AgaLa karAze. tAtparya e che ke je karmanA udayathI bIjI gatimAM rahelA jIvanA gamananuM niyamana thAya, jema ke nAthathI baLadanI gatinuM niyaMtraNa thAya che. te AnupUrvAM nAmakarma kahevAya che. (17) ucchavAsa nAmakarma-je nAmakarmanA udayathI jIvane ucchavAsa-niHzvAsa labdhinI prApti thAya che, te ucchavAsa nAmakarma che. zaMkA-di ucchavAsa nAmakarmanA udayathIja udghAsanI siddhi thaI jAya che te ucchavAsa paryApti nAmakarma vyartha thaI jaze? pra0 33 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #271 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 258 prajJApanAsUtre vinA svaphalaM sAdhayituM zaknoti, bANakSepaNasamartho'pi jano dhanurupAdAnazaktimantarA kSeptuM samartho na bhavati, ata ucchavAsa paryAptiniSpAdanArthamucchvAsaparyAptinAmna upayogasaMbhavena vaiya bhAvAt 17, 'AvaNa me 18' AtapanAma - yadudayavazAt prANizarIrANi svarUpato'nuSNA nyapi uSNa prakAzalakSaNa mApaM kurvanti tadAtapanAma puNyazAlijIveSu jAyate tadvipAkazca sUryamaNDalagateSu pRthivIkAyikeSu eva saMbhavati no vahnau, tatra uSNatvamuSNasparzanAmodayavazAd, utkaTalohitavarNanAmodayavazAcca prakAzakatvaM bhavati 18, 'ujjoyaNAme 19' udyotanAma - yadudayAt prANizarIrANi anuSNaprakAzakarUpamudyotaM kurvanti yatidevottaravai kriyacandranakSatratArAvimAnaratnoSadhivat tad udyotanAma 19, 'vihAyagatiNAme 20 vihAyogatinAma - vihAyasA samAdhAna- ucchvAsa nAmakarma se ucchvAsa - niHzvAsa ke yogya pudgaloM kA grahaNa aura ayogya kA parityAga viSayaka utpanna honevAlI labdhi ucchvAsa paryApta ke binA apanA kArya siddha nahIM kara sakatI, jaise bANa chor3ane meM samartha puruSa bhI dhanuSa ko grahaNa kie binA use choDane meM samartha nahIM hotA hai isa prakAra ucchvAsa paryApti kA niSpAdana karane ke lie ucchvAsa nAmakarma kI upayogitA hai, ataeva vaha vyartha nahIM hai / 18 - Atapa nAmakarma - jisa karma ke udaya se jIva kA zarIra svarUpa se uSNa na hokara bhI uSNa prakAra rUpa Atapa ko utpanna karatA hai, yaha Atapa nAmakarma kahalAtA hai / isa karma kA udaya sUryamaNDala meM rahe hue pRthvIkAyika jIvoM meM hI hotA hai, agnikAya ke jIvoM meM nahIM hotaa| agnikAya ke jIvoM meM jo uSNatA hotI haiM usa kA kAraNa uSNasparza nAmakarma kA udaya samajhanA samAdhAna--uvAsa nAmakama thI uvAsa ni;zvAsanA yogya pudgalenu grahaNa ane acAgyanA parityAga viSayaka utpanna thanArI labdhi ucchvAsa paryAptinA vinA peAtAnu kArya siddha nathI karI zakatI, jema khANa cheDavAmAM sama purUSa paNa dhanuSane grahaNa karyo sivAya tene cheDavAmAM sama` thatA nathI, e prakAre uchyAsa paryAptinuM niSpAdana karavA mATe ucchvAsa nAmakarmAMnI upayAgatA che. tethI ja bya nathI. (18) Atapa nAmakrama-je karmonA udayathI jIvanuM zarIra svarUpathI uSNa nathI to paNa uSNu prakAza rUpa Apane utpanna kare che, te Atapa nAmakamAM kahevAya che. e kanA udaya sUrya* mAMDalamAM rahelA pRthvIkAyika jIvAmAM ja thAya che. agnikAyanA jIvAmAM nathI thatA. agnikAyanA jIvAmAM je uSNutA hoya che tenuM kAraNa uSNaspa nAmakamanA udaya samajavA joIe, utkRSTa raktavarNa nAmakarmanA udayathI temAM prakAzakatva maLI Ave che. (19) udyota nAmakama' je karmAMnA udayathI prANiyAnAM zarIra uSNutA rahita prakAzathI yukta thAya che, te udyota nAmakama kahevAya che, jemake yati, deva, uttara vaikriyavAn zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #272 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 u. 2 sU0 8 karmaprakRtinirUpaNam 259 gatirgamanavizeSo vihAyo gatiH, sA dvividhA, tadvipAkavedyaM vihAyogatinAmakarmApi dvividhamityagre vakSyate 20, 'tasanAme 21' trasa nAma-trasyanti-uSNAdi paritaptAH santo'bhIpsi. tasthAnAdudvijante chAyAdyAsevanAthai sthAnAntaraM gacchantIti trasA:-dvIndriyAdayastatparyAyapariNAmavedyaM nAmakarmApi trasanAma 21, 'thAvaraNAme 22' sthAvaranAma-yadudayavazAduSNAdyabhitApe'pi tatsthAnaparityAgAsamarthAH santaH pRthivyaptejovAyuvanaspatilakSaNAH sthAvarA bhavanti tat sthAvaranAma 22, 'muhumanAme 23' sUkSmanAma-yadudayavazAd bahUnAmapi samudicAhie / utkaTa raktavarNa nAmakarma ke udaya se usa meM prakAzatva pAyA jAtA hai| - 19-udyota nAmakarma-jisa karma ke udaya se prANiyoM ke zarIra uSNa rahita prakAza se yukta hote haiM, vaha udyotanAmakarma kahalAtA hai, jaise-yati, deva, uttaravaikriyavAn , candra, nakSatra, tArAvimAna, ratna aura auSadhi / 20-vihAyogatinAma karma-vihAya ke dvArA gamana honA bihAyogati hai| vihAyogati ke do bheda haiN| usakA kAraNabhUta karma bhI do prakAra kA hai, yaha Age kheNge| ___ 21-trasanAmakarma- jo jIva trAsa ko prApta hote haiM, garmI Adi se tapta hokara chAyA Adi kA sevana karane ke lie dUsare sthAna para jAte haiM, aise dIndriyAdi jIya trasa kahalAte haiM trasa paryAya kA kAraNabhUta karma sanAmakarma samajhanA caahie| 22-sthAyaranAmakarma-jisa karma ke udaya se jIva sardIgarmI se pIDita hone para bhI usa sthAna ko tyAgane meM samartha na ho sake, vaha sthAvara nAmakarma haiM / pRthvIkAya, apkAya, tejaskAya, yAyukAya aura vanaspatikAya, ke jIva sthA. vara kahalAte haiN| __ 23-sUkSmanAmakarma-jisa karma ke udaya se bahuta-se prANiyoM ke zarIra yandra, nakSatra, tArA, vimAna, 2(na, mana auSadhi, (20) vihAgati nAmakarma-vihAyasanA dvArA gamana thavuM vihA gati che. vihA gatinA be bheda che. tenAM kAraNabhUtakarma paNa be prakAranAM che, te AgaLa kahevAze. (21) trasanAmakarma-je jIva trAsane prApta thAya che, garmI AdithI tapta thaIne chAyA vagerenuM sevana karavA mATe bIjA sthAna para jAya che, evA dvIndrIyAdi jIva trasa kahevAya che. traNa paryAyanA kAraNabhUta karma trasanAmakarma samajavuM joie. (22) sthAvaranAmakarma-je karmanA udayathI jIva zada gamathI pIDita thavA chatAM paNa te sthAnane choDavA samartha na thaI zake, te sthAvara nAmakarma che, pRthvIkAyika, aSkAyika, tejaskAyika, vAyukAyika ane vanaspatikAyikanA jIva sthAvara kahevAya che. (23) sUkSama nAmakarma-je karmanA udayathI ghaNuM prANIonAM zarIra samudita thatAM zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #273 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 260 prazApanAsUtre tAnAM prANizarIrANi chadmastha cakSudyAni na bhavanti tat sUkSmanAma, uktaJca-'sUkSmanAma yadudayAt sUkSmo bhavati, atyantasUkSma ityarthaH' iti 23, 'bAyaraNAme 24' bAdaranAma-yadu dayavazAt jIvA bAdarA bhavanti, bAdaratvalakSaNapariNativizeSamAsAdayanti, ityarthaH, tathA ca tadudayAt pRthivyAderekekasya prANizarIrasya cakSurgrAhyatvAbhAve'pi bahUnAM samudAye cakSuSAgrAhyatvaM bhavatIti bhAvaH 24, 'pajjattaNAme 25' paryAptanAma-yadudayavazAt svayogyAhArAdiparyApti niSpAdanasamarthoM bhavati tad-AhArAdipudgalopAdAnapariNamanaheturAtmanaH zaktivizeSaH paryAptinAma 25, 'apajjattaNAme 26' aparyAptakanAma-tadbhinna paryAptakaviparItamaparyAptakanAma samudita hone para bhI chadmastha ko dRSTigocara na hoM, vaha sUkSmanAmakarma kahalAtA hai / kahA bhI hai-'jisake udaya se jIva sUkSma arthAt atyanta sUkSma hotA hai, yaha sUkSmanAmakarma hai|" 24-bAdaranAmakarma-jisa karma ke udaya se jIva bAdara hote haiM, arthAta jo karma bAdaratA-pariNAma ko utpanna karatA hai vaha bAdaranAmakarma kahalAtA hai| pRthvIkAyika eka-eka prANI kA zarIra yadyapi cakSu dvArA grAhya nahIM hotA, tathApibahutoM kA samudAya grAhya ho jAtA hai, yaha bAdara nAmakarma ke udaya kA phala hai| 25-paryApti nAmakarma-jisa ke udaya se jIva apane yogya AhAra Adi paryAptiyoM ko pUrNa karane meM samartha hotA haiM, yaha AhAra Adi ke pudgaloM ko grahaNa karake, unheM AhArAdi ke rUpa meM pariNata karane kI kAraNabhUta AtmA kI zakti paryApti nAmakarma hai| 26-aparyApta nAmakarma-jo paryApta nAmakarma se bhinna svabhAva vAlA arthAt jisa karma ke udaya se jIva apanI paryAptiyAM pUrNa na kara sake, vaha aparyApti paNa chadmastha ne daSTigocara na thAya te sUkamanAma karma kahevAya che. kahyuM paNa che-jenA udayathI jIva sUkSama arthAt atyanta sUma thAya che, te sUma nAmakarma che.' (24) bAdara nAmakarma-je karmanA udayathI chava bAdara thaI jAya che, arthAta je karma bAdaratA pariNAmane utpanna kare che, te bAdaranAmakarma kahevAya che. pRthvI kAyika eka eka prANInA zarIra yadyapi cakSudvArA grAhyA nathI thatAM tathApi ghaNAne samudAya grAhya thaI jAya che, A bAdara nAmakarmAnA udayanuM phala che. (25) paryAptinAmakarmajenA udayathI jIva potAne gya AhAra Adi payasine pUrNa karavAmAM samartha thAya che, te AhAra Adi pudgalene grahaNa karIne, temane ahAradinA rUpamAM pariNata karavAnA kAraNabhUta AtmAnI zakti paryApti nAmakarma kahevAya che. (26) aparyApta nAmakarma-je paryApta nAmakarmathI bhinna svabhAvavALAM hoya arthAta je karmanA udayathI jIva pitAnI paryAsiye pUrNa na karI zake, te aparyApta nAmakarma zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #274 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 u. 2 sU0 8 karmaprakRtinirUpaNam aba se yam 26, 'sAhAraNasarIraNAme 27' sAdhAraNazarIranAma-yadudayavazAd anantAnAM jIvA. nAmekaM zarIraM saMjAyate tatsAdhAraNazarIranAma 27, 'patteyasarIraNAme 28 pratyekazarIranAmayadadayavazAta jIvaM jIvaM prati bhinna bhinnaM zarIraM jAyate tatpratyekazarIranAma 28, 'thiraNAme 29' sthiranAma-yadudayavazAt zarIrAvayavAnAM ziro'sthidantAnAM sthiratvaM bhavati tat sthiranAma 29, 'athiraNAme 30' asthiranAma-yadudayAdbhivAdInAmavayavA na sthiratvaM bhavati tadasthiranAma 30, 'subhaNAme 31' zubhanAma-yadudayavazAd nAbheruparitanA 'avayavAH zubhA bhavanti tat zubhanAma yathA kenacita zirasA spRSTo janaH prasIdati 31, 'asubhaNAme 32' azubhanAma-yadudayavazAt nAbheradhaH sthitAzcaraNAdayo'vayavA azubhA bhavanti tadazubhanAma, yathA caraNena spRSTo janoruSTo bhavati, atha kAminIz2anapAdenApi spRSTo janaH parituSyati nAmakarma samajhanA caahie| 27-sAdhAraNazarIra nAmakarma-jisa karma ke udaya se ananta jIvoM kA eka hI zarIra ho| 28-pratyekazarIra nAmakarma-jisake udaya se pratyeka jIva kA zarIra pRthakpRthaka ho| 29-sthiranAmakarma-jisa ke udaya se zira, asthi, dAMta Adi zarIra ke avayava sthira hoM, vaha sthiranAmakarma / ___ 30-asthiranAmakarma-jisa karma ke udaya se jIbha Adi zarIrAvayaya asthira hote haiN| 31-zubhanAmakarma-jisa karma ke udaya se nAbhi se Upara ke avayava zubha ho, jaise zira se spRSTa hokara manuSya prasanna hotA hai| 32-azubha nAmakarma-jisa karma ke udaya se nAbhi se nIce ke caraNa Adi zarIrAvayava azubha hote haiM, vaha azubha nAmakarma hai, jaise paira kA sparza ho samajavAM joIe, (27) sAdhAraNa zarIra nAmakarma-je karmanA udayathI ananta jIvanuM eka ja zarIra hoya (28) pratyeka zarIra nAmakarma-jenA udayathI pratyeka jIvanA zarIra pRthak pRthapha hoya. (29) sthiranAmakarma jenA udayathI zira, asthi, dAMta Adi zarIranA avayava rithara thAya te sthira nAmakarma che. (30) asthira nAmakarma-je karmanA udayathI jIbha Adi zarIravayava asthira hoya che. (31) zubhanAmakarma-je karmanA udayathI nAbhithI UparanA avayava zubha hoya, jemake mastakathI pRSTa thaIne manuSya prasanna thAya che, (34) azubha nAmakarma-je karmanA udayathI nAbhithI nIcenA caraNa Adi zarIravayava azubha hoya che, te azubha nAmakarma che, jema pagane sparza thaI jatAM manuSya zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #275 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 262 prajJApanAsUtra iti vyatireka iti cedatrocyate-tasya paritoSasya mohanIyakarmanibandha natvena doSAbhAvAt 32, 'subhagaNAme 33' subhaganAma-yadudayavazAdanupakArijano'pi sarvasya priyo bhavati tat subhaganAma 33, 'dubhagaNAme 34' durbhaganAma-yadudayavazAt upakArijano'pi lokasya apriyo bhavati tad dubhaMganAma, Ahaca-'aNuvakaevi bahUrNa johu pio tassa subhgnaamudo| uva gArakArago vi hu na ruccae dubbhagassadae // 1 // subhagudae vi hu koI kiMcI Asajja dubbhagojaivi / jAyai taddIsAo jahA abhabvANa titthayaro // 2 // " anupakRte'pi bahUnAM yaH priyastasya subhaganAmna udayaH / upakArako'pi na rocate daurbhAgyasyodaye // 1 // subhagasyodaye'pi kazcit kazcidAsAdya durbhagoyadyapi / jAyate taddoSAd yathA'bhavyAnAM tiirthkrH||2|| iti, 34, 'sUsaranAme 35' susvaranAma-yadudayavazAd jIvasyasvaraH zrotRNAM pramodahetuH jAne para manuSya ruSTa ho jAtA hai / yadyapi kAminI ke paira ke sparza se bhI manuSya ko paritoSa kI prApti hotI hai, kintu usakA kAraNa mohanIya karma hai, ata eva koI doSa nhiiN| 33-subhaganAmakarma-jisa karma ke udaya se kisI kA upakAra na karane para bhI manuSya sarvapriya hotA hai, vaha subhaganAmakarma kahalAtA hai| 34-durbhaganAmakarma-jisa ke udaya se upakAraka hone para bhI jIvaloka meM apriya ho / kahA bhI hai-'jo upakAra na karatA huA bhI bahutoM kA priya hotA hai, use subhaganAmakarma kA udaya samajhanA cAhie / durbhaganAmakarma ke udaya se jIya dUsaroM kA upakAra karatA huA bhI priya nahIM hotA hai // 1 // subhaga nAmakarma kA udaya hone para bhI koI kisI ke lie usake doSa ke kAraNa durbhaga arthAta apriya ho jAtA hai, jaise tIrthaMkara bhagavAn abhavya jIvoM ke lie durbhaga apriya hote hai / yaha abhavya jIyoM kA hI doSa hai / / 2 // rUSTa thaI jAya che, joke kAminInA paganA sparzathI paNa manuSyane pariteSanI prApti thAya che, kintu tenuM kAraNa mehanIya karma che, tethI kaI deSa nathI. (33) subhaga nAmakarma-je karmanA udayathI kaIne upakAra na karavA chatAM paNa manuSya sarvapriya thAya che, te subhaga nAmakarma kahevAya che. (34) durlaga nAma kama-jenA udayathI upakAraka ravA chatAM paNa jIva jagatamAM apriya bane kahyuM paNa che je upakAra na karavA chatAM paNa ghaNAne priya bane che. tene subhaga nAma kamane udaya samajavo joIe. durbhaganAmakarmanA udayathI jIva bIjAne upakAra karavA chatAM paNa priya nathI banatA subhaga nAmakarmane udaya hovA chatAM paNa kaI kaIne mATe tenA doSane kAraNe bhaiga arthAt apriya banI jAya che, jema tIrthakara bhagavAn abhavya jIvene mATe durbhaga apriya thAya che. te abhavya jInA ja doSa che. 2 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #276 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 u. 2 sU0 8 karmaprakRtinirUpaNam ma 263 sampadyate tat susvaranAma kokilAdivat 35, 'dUsaranAme 36' duHsvaranAma-yadudayavazAt jIvasya svaraH zrotRjanAmaprItaye saMjAyate tadduH svaranAmakAkAdivat 36, 'AdejanAma 37' AdeyanAma-yadudavazAt jIvo yat kimapi ceSTate bhASate vA tat sarva loka pramANayati, darzanAnantarameva ca loko'bhyutthAnAdinA satkaroti tad AdeyanAma 37, 'aNAdejanAme 38' anAdeyanAma-yadudayavazAt samIcInamapi bhASamANo nopAdeyavacano bhavati, nApi upakriyamANo'pi janastamabhyutthAnAdinA satkaroti tadanAdeyanAma 38, 'jasokittiNAme 39' yaza-kIrtinAma -yazasA tapaH zauryaparAkramatyAgAdi samupArjitakhyAtyA kIrtanaMsaMzabdanaM yazaH kIrtiH, athavA sarva digvyApinI parAkramajanyA vA sarvajanotkIrtanIyaguNatA 35-susvaranAmakarma-jisa ke udaya se jIva kA svara zrotAoM ke pramoda kA kAraNa ho jaise koyala kA svara, vaha susvaranAmakarma hai| 36-duHsvaranAmakarma-jisa karma ke udaya se jIva kA svara zrotAoM kI agrIti kA kAraNa ho, jaise kAka kA svara, vaha duzvaranAmakarma hai| 37-AdeyanAmakarma-jisa ke udaya se, jIva jo kucha bhI kare athavA kahe, usa saba ko loka pramANabhUta mAna le aura dekhate hI uThakara satkAra kare, yaha AdeyanAmakarma hai| 38-anAdeyanAmakarma-jisa ke udaya se samIcIna bhASaNa karane para bhI vacana grAhya yA mAnya na hoM aura upakAra karane para bhI loga abhyutthAna Adi kara ke svAgata na kareM, vaha anAdeya nAmakarma hai| 39-yazAkIrtinAmakarma-yaza arthAtU tapa, zaurya, parAkrama, tyAga Adi ke dvArA upArjita khyAti ke kAraNa prazaMsA honA yazAkI ti hai| athavA saba dizAoM meM phailI huI yA parAkrama janita khyAti yaza kahalAtI hai aura eka (35) susvara nAmakarma-jenA udayathI jeno svara zrotAonA pramAdanuM kAraNa hAya, ma ayasanI 252, te sus52 nAma che. (36) (svara nAmakarma-je karmanA udayathI jIvane svara zrotAonI aprIti meLavavAnuM kAraNa bane. jema kAgaDAne svara, te dusvara nAmakarma che. (37) Adeya nAmakarma-je karmanA udayathI, jIva je kAMI paNa kare athavA kahe tene badhA loko pramANabhUta mAnI le ane tene jotAM ja UThIne satkAra kare te AdeyanAma karma che, (38) anAdeya nAmakarma-jenA udayathI samIcIna bhASaNa karavA chatAM paNa vacana grAhya agara mAnya na thAya ane upakAra karavA chatAM paNa leke abhyasthAna Adi karIne svAgata na kare, te anAdeya nAmakarma che, (36) yazIti nAma bha-yaza mAta ta5, zoya, parAbha, tyA mAliza upArjita khyAtinA kAraNe prazaMsA thavI te yazaH kIti che, athavA badhI dizAomAM phelA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #277 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - 264 prajJApanAsUtre yazaH, ekadezavyApinI puNyajanyA vA khyAtiH kIrtiste ubhe yadudayavazAd bhavata stad yazaH kIrtinAma 39, 'ajaso kittiNAme 40' ayazaH kIrtinAma-yadudayavazAd udAsInasyApi janasyAnAdaraNIyo bhavati tadayazaH kIrtinAma 40, 'NimmANaNAme 41' nirmANanAma-yadudayavazAt prANizarIreSu svasvajAtyanusAreNAGgapratyaGgAnAM pratiniyatazarIrasthAnavartitvaM bhavati tannirmANanAma 41, 'titthagaraNAme 42' torthakaranAma -yadudayavazAt paJcatriMzadvANIguNA stathAcatustriMzadatizayAH prAdurbhavanti tata tIrthakaranAma 42 ityevaMrItyA nAmakarmaNo dvAcatvAriMzadbhedAH pratipAditAH, ___ sampati-teSAmeva gatyAdInAmavAntarabhedapratipAdanArthanAha-'gaiNAmeNaM bhaMte ! kamme kaivihe paNNatte ?' he bhadanta ! gatinAma khalu karma katividhaM prajJaptam ? bhagavAnAha--'goyamA!' he gautama ! 'caubihe paNNatte' gatinAmakarma caturvidhaM prajJaptam , 'taM jahA-nirayagaiNAme 1 dizA meM vyApta hone vAlI puNya janita khyAti kIti kahalAtI hai / jisa karma ke udaya se ina donoM kI prApti ho vaha yaza-kIrtinAmakama hai| 40-ayaza kIninAma karma-jisa ke udaya se madhyastha janoM ke bhI anAdara kA pAtra bane, vaha karma / / 41-nirmANanAmakarma-jisa ke udaya se prANiyoM ke zarIra meM apanIapanI jAti ke anusAra aMgopAMgoM kA yathA sthAna nirmANa hotA hai| 42-tarthakaranAmakarma-jisa karma ke udaya se paiMtIsa vANI ke guNa aura cautIsa atizaya prakaTa hote haiM, vaha tIrthakara nAma karma kahalAtA hai / ye nAma karma ke bayAlIsa bheda hue| aba ina ke avAntara bhedo kA kathana kiyA jAtA hai gautamasvAmI-he bhagavan ! gatinAmakarma kitane prakAra kA kahA hai ? bhagavAn-he gautama ! gatinAma karma cAra prakAra kA kahA hai, vaha isa prkaaryelI athavA parAkrama janita khyAti yaza kahevAya che ane eka dizAmAM vyApta thanArI puNya janita khyAti kIrti kahevAya che. je karmanA udayathI e bannenI prApti thAya te yati nabhamacha. (40) ayazakIti nAmakarma-jenA udayathI madhyastha jene nA paNa anAdaranuM pAtra vAya, te ma. (41) nirmANa nAmakama-jenA udayathI prANiyenA zarIramAM potapotAnI jAtinA anusAra aMge paganuM yathAsthAna nirmANa thAya che te. (4ra tIrthakara nAmakarma-je karmanA udayathI pAMtrIsa vANInA guNa ane covIsa atizaya pragaTa thAya che, te tIrthakara nAmakarma kahevAya che. A nAmakarmanA beMtAlIsa bheda thayA. have temanA avAntara bhedanuM kathana karAya chezrI gautamasvAmI-he bhagavan! gatinAmakarma keTalA prakAranA kahyA che? zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #278 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 u. 2 sU0 8 karmaprakRtinirUpaNam 265 tiriyagainAme 2 maNuyagainAme 3 devagainAme 4' tadyathA-nirayagatinAma 1 tiryaggatinAma 2 manuSyagatinAma 3 devagatinAma 4, gautamaH pRcchati-'jAi NAme NaM bhaMte ! kamme pucchA' jAtinAma khalu karma katividhaM prajJaptam ? iti pRcchA, bhagavAnAha-'goyamA ! he gautama ! 'paMvavihe paNNatte' jAtinAmakarma pazcavidhaM prajJaptam 'taM jahAM-egidiyajAhaNAme jAva paMciMdiyajAiNAme' tadyathA-ekendriyanAtinAma 1 yAvad-dvIndriyajAtinAma 2 trIndrijAtinAma 3 caturindriya jAtinAma 4, paJcendriyajAtinAma 5, gautamaH pRcchati-'sarIraNAma NaM bhaMte ! kamme kaivihe paNNate ?' he bhadanta ! zarIranAma khalu karma katividhaM prajJaptam ? bhagavAnAha'goyamA !' he gautama ! 'paMcavihe paNNatte' zarIranAmakarma paJcavidhaM prajJaptam 'taM jahA-orAliyasarIranAme jAva kammagasarIraNAme' tadyathA-audArikazarIranAma 1 yAvad-vaikriyazarIranAma 2 AhArakazarIranAma 3 taijasazarIranAma 4 kArmaNazarIranAma 5, tatra zarIraM tAvad audArikavaikriyAhArakataijasakArmaNabhedena paJcavidhaM bhavati, tannibandhanaM nAmApi paJcavidha(1) narakagatinAmakarma (2) tiryaMcagatinAmakarma (3) manuSyagatinAmakarma aura (4) devagatinAma krm| gautamasvAmI-he bhagavan ! jAtinAmakarma kitane prakAra kA hai ? bhagavAn-he gautama ! jAtinAmakarma ke pAMca bheda haiM, yathA-(1) ekendriya jAtinAma (2) dvIndriyajAtinAma (3) trIndriyajAtinAma (4) caturindriyajAti nAma aura (5) paMcendriyajAti nAma / / gautamasvAmI-he bhagavan ! zarIranAmakarma ke kitane bheda hai ? bhagavAn-he gautama ! zarIranAmakarma ke pAMca bheda haiM, ve isa prakAra-(1) audArikazarIranAma (2) vaikriyazarIranAma (3) AhAraka zarIranAma (4) taijasa zarIranAma aura (5) kArmaNa zarIranAma / inameM se jisa ke udaya se audArika zrIbhagavAna-he gautama! gati nAmakarma cAra prakAranAM kahyAM che, te A prakAre-(1) narakagati nAmakarma (2) tiryaMca gati nAmakarma (3) manuSya gati nAmakarma ane (4) hevAti nAmama. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! jAtinAmakarma keTalA prakAranAM kAAM che? zrIbhagavAna he gautama ! jAtinAmakarma pAMca prakAranA kahyA che, te A prakAre (1) mendriya ti nAma (2) bAndraya jati nAma (3) trIndriya gati nAma (4) yturindriya jAti nAma ane (5) paMcendriya jAtinAma. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! zarIranAmakarmanA keTalA bhera kahelA che? __ zrI bhagavAn-De gautama ! zarIra nAma manA pAMya leDa che, te mA prAre-(1) mohA2i4 zarIra nAma (2) vaizyi zarIra nAma (3) mA 24 zarIranAma (4) tesazarIra nAma ane (5) mA zarIra nAma. pra0 34 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #279 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 266 prajJApanAsUtre mityuktam, tatra yadudayavazAdaudA rikazarIraprAyogyAna pudgalAn upAdAya audArikazarIrarUpatayA pariNamayati, pariNamayya jIvapradezaiH saha anyonyAnugamarUpatayA sambadhnAti tadaudAri - kazarIranAma, evamanyeSvapi zarIranAmasu avaseyam, gautamaH pRcchati - 'sarIrovaMganA me NaM bhaMte! kamme kavi paNate ?' he bhadanta ! vArIrAGgopAGganAmakarma katividhaM prajJaptam ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama! 'tivihe paNNatte' zarIrAGgopAGganAmakarma trividhaM prajJaptam, tatrASTau aGgAni - 'sIsamuroyarapiTThI do bAhU UruyAya ahaMgA' zIrSam uraH, udaram pRSTam dvau bAhU, UruNI ca aSTAvaGgAni, anyAni tatpratyavayavabhUtAni aGguliparva rekhAdIni upAGgAni, 'taM jahA - orAli yasarIro vaMganAme, ve ucciyasarI rovaMganAme, AhAragasarIzevaMganAme' tadyathAaudA rikazarIrAGgopAGganAma, vaikriyazarIrAGgopAGganAma, AhArakazarIrAGgopAGganAma, tatra yadudayavazAdaudArikazarIratayA pariNatAnAM pudgalAnAmaGgopAGga vibhAga pariNatirupajAyate tadaudArikAGgopAGganAma, evameva vaikriyAhArakAGgopAGganAmnI api avaseye, taijasakArmaNayoH punaH zarIra ke yogya pudgaloM ko grahaNa kara ke audArika zarIra ke rUpa meM pariNamAtA hai aura pariNamA kara jIva pradezoM ke sAtha ekameka karatA hai, vaha audArikazarIranAmakarma kahalAtA haiN| isI prakAra anya zarIranAmakarmoM kA bhI svarUpa samajha lenA cAhie / gautamasvAmI - he bhagavan ! zarIropAMga nAmakarma ke kitane bheda kahe haiM ? bhagavAn gautama ! zarIropAMganAma karma ke tIna bheda kahe gae haiM, yathAaudArika zarIrAMgopAMga, vaikriya zarIrAMgopAMga aura AhAraka zarIrAMgopAMga / jisa karma ke udaya se audArika zarIra rUpa se pariNata pudgaloM meM aMgopAMga kA vibhAga utpanna hotA hai vaha audArika zarIrAMgopAMga kahalAtA hai / isI prakAra vaikriyAMgopAMga evaM AhAraka zarIropAMga bhI samajhanA cAhie / taijasa aura kArmaNa zarIra jIva ke pradezoM ke anusAra hote haiM, ataH unameM aMgo temanAmAM thI jenA udbhayathI audArika zarIrane cagya pudgalAne grAhya karIne audArika zarIranA rUpamAM pariName che, ane pariNamIne chapradezeAnI sAthe seLabheLa thAya che. te audArika zarIranAmakama kahevAya che. eja prakAre anya zarIra nAmakarmAMnA paNa svarUpa samajI levAM joie. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! zarIra|pAMga nAmakarmAMnA keTalA bheda kahyA che zrIbhagavAna--he gautama ! zIropAMga nAmakanA traNa bheda kahelA che-audAkizarIrogeApAMga, vaikriya zarIrAMgopAMga ane AhAraka zarIrAMge pAMga. jemanA udayathI audArikazarIra rUpathI pariNata pudgalAmAM aMgeApAMganA vibhAga utpanna thAya che, audArika zarIrAMgopAMga paNa kahevAya che. eja prakAre vaikriyAMgopAMga tema ja AhAraka zarIrAMgopAMga paNa samajavAM joIe. tejasa ane kamaNu zarIra jIvanA pradezanA anusAra hAya che, tethI zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #280 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 267 prameyabodhinI TIkA pada 23 u. 2 sU0 8 karmaprakRtinirUpaNam jIvapradezasaMsthAnAnusAritvAd aGgopAGgasaMbhavo nAsti, gautamaH pRcchati-'sarIrabaMdhaNaNAme gaM bhaMte ! kaivihe paNNatte ?' he bhadanta ! zarIrabandhananAmakarma katividhaM prajJaptam ? bhagavAnAha'goyamA !' he gautama ! 'paMcavihe paNNatte' zarIrabandhananAmakarma paJcavidhaM prajJaptam , 'taM jahA orAliyasarIrabaMdhagaNAme jAva kammagasarIrabaMzNaNAme' tadyathA-audArikazarIbandhanAma 1 yAvat-vaikriyazarIrabandhana nAma 2, AhArakazarIrabandhananAma 3, taijasazarIrabandhananAma 4, kArmaNazarIrabandhananAma 5, tatra yadudayavazAd gRhItAnAM gRhyamANAnAJca audArikapudgalAnAM parasparaM tejasAdiSudgalaizca saha sambandhaH saMjAyate tadaudArikazarIrabandhanam , yadudayavazAd gRhItAnAM gRhyamANAnAzca vaikriyapudgalAnAM parasparaM taijasakArmaNapudgalaizca saha sambandho bhavati tad vaikriyazarIrabandhanam , yadudayAtpuna hItAnAM gRhyamANAnAJca AhArapudagalAnAM pAMga kA saMbhava nahIM haiN| gautamasthAmI-he bhagavan ! zarIra bandhananAma karma kitane prakAra kA kahA gayA hai ? ___bhagavAn-he gautama ! zarIrabandhananAmakarma pA~va prakAra kA haiM, vaha isa prakAra (1) audArikazarIra bandhananAma (2) vaikriyazarIra bandhananAma (3) AhAraka zarIra bandhananAma (4) taijasazarIra bandhananAma aura (5) kArmaNazarIra bandhana nAma / jisa karma ke udaya se pahale grahaNa kie hue aura vartamAna meM grahaNa kie jAne vAle audArika zarIra ke pudgaloM kA paraspara saMbaMdha hotA hai tathA taijasa Adi pudgaloM ke sAtha bhI saMbaMdha hotA hai, vaha audArakazarIra bandhana nAma karma kahalAtA hai / jisa karma ke udaya se pUrvagRhIta aura vartamAna meM grahaNa kiye jAnevAle vaikriya pudagaloM kA paraspara meM tathA tejasa aura kArmaNazarIra ke sAtha saMbaMdha hotA hai, vaha vaikriyazarIra bandhananAma karma haiM / jisa karma ke udaya temanAmAM aMgopAMgane saMbhava nathI hote. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! zarIra bandhana nAmakama keTalA prakAranA kahelAM che? zrI bhagavAna gautama! zarIra bandhana nAmakarma pAMca prakAranAM che. te A prakAre (1) moh|24 zarIra manthana nAma (2) vaizyi zarIra manyana nAma (3) mA 24 zarIra bandhana nAma (4) taijasa zarIra khabdhana nAma ane (5) kArmANa zarIra baMdhana nAma. - je karmanA udayathI pahelAM grahaNa karelAM ane vartamAnamAM grahaNa karAI rahelAM audArika zarIranA pudgalene paraspara sambandha hoya che tathA tejasa Adi pudgalenI sAthe paNa sambandha thAya che, te audArika zarIra bAna nAmakarma kahevAya che. je karmonA udayathI pUrva gRhIta ane vartamAnamAM grahaNa karAtA vekiya pudgalenA parasparamAM tathA tejasa ane kAzmaNa zarIranA sAthe sambandha thAya che, te kriya zarIra bandhana nAmakarma che. je karmanA udayathI pUrva grahIta ane vartamAnamAM grahaNa karAtA AhAraka zirIranA pudgalenA ApasamAM tathA tejasa temaja kArmANa zarIranI sAthe sambandha thAya che. te zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #281 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre parasparaM taijasakArmaNapudgalaizca saha sambandho bhavati tadAhArakazarIrabandhanam , yadudayavazAd gRhItAnAM gRhyamANAnAJca taijasapudgalAnAM parasparaM kArmaNapudgalaizca saha sambandho bhavati tattaijasa zarIravandhananAma, yadayAna punahItAnAM gRhyamANAnAJca kArmaNapudagalAnAM parasparaM sambandho bhavati tatkAmaNazarIrabandhananAmakarma avaseyam , gautamaH pRcchati-'sarIrasaMghAyaNAmeNaM bhaMte ! kaivihe paNate ?' he bhadanta ! zarIrasaMghAtanAma khalu karma katividhaM prajJaptam ? saMghAtyante-ekatrIkriyante audArikAdizarIrapudgalA yena tat saMghAtanAma ? bhagavAnAha'goyamA ! paMcavihe paNNatte ?' he gautama ! zarIrasaMghAtanAma paJcavidhaM prajJaptam , 'taM jahAorAliyasarIrasaMghAyanAme jAva kammagasarIrasaMghAyanAme' tadyathA-audArikazarIrasaMghAtanAma 1 yAvat-caukriyazarIrasaMghAtanAma 2 AhArakazarIrasaMghAtanAma 3 tejasazarIrasaMghAtanAma 4 kArmaNazarIrasaMghAtanAma 5 tatra yadudayavazAdaudArikazarIraracanA anukArisaMghAtarUpA sampadyate tadau. se pUrvagRhIta aura vartamAna meM grahaNa kie jAnevAle AhArakazarIra ke pudgaloM kA Apasa meM tathA taijasa evaM kArmaNa zarIra ke sAtha saMbaMdha hotA hai, vaha AhA. rakazarIra bandhananAmakarma kahalAtA hai| jisake udaya se pUrvagRhIta aura vartamAna meM grahaNa kie jAnevAle tejasazarIra ke pudgaloM kA paraspara aura kArmaNazarIra ke pudgaloM ke sAtha saMbaMdha hotA hai, vaha taijasazarIra bandhananAmakarma hai / jisa karma ke udaya se pUrvagRhIta aura vartamAna meM grAmANa kArmaNa pudgaloM kA para spara saMbaMdha hotA hai, yaha kArmaNazarIra bandhananAmakarma hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! zarIrasaMghAtanAmakarma kitane prakAra kA hai ? bhagavAn-he gautama ! zarIrasaMghAtanAmakarma pAMca prakAra kA kahA hai, yathA(1) audArikazarIra saMghAtanAmakarma (2) vaikriyazarIra saMghAtanAmakarma (3) AhArakazarIra saMghAtanAmakarma (4) taijasazarIra saMghAtanAmakarma aura (5) kArmaNazarIrasaMghAtanAmakarma / jisa karma ke udaya se audArikazarIra Adi ke AhArakazarIra bandhana nAmakarma kahevAya che. jenA udayathI pUrva gRhIta ane vartamAnamAM grahaNa karAI rahelA taijasa zarIranAM pudgalonA paraspara ane kArmANa zarIranA pudgalanI sAthe sambandha thAya che, te tejasa zarIra bandhana nAmakarma che. jemanA udayathI pUrva gRhIta ane vartamAnamAM grAmAna kAmaNa pudgalene paraspara saMbaMdha thAya che, te kArmANa zarIra bandhana nAmakarma che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana! zarIra saMghAta nAmakarma keTalA prakAranA che? zrI bhagavAna -he gautama ! zarIra saMghAta nAmakarma pAMca prakAranA che jemake-(1) audArika zarIra saMghAta nAmakarma (2) kriya zarIra saMghAta nAmakarma (3) AhAraka zarIra saMghAta nAmakarma (4) tejasa zarIra saMghAta nAmakama ane (5) kAmaNa zarIra saMghAta nAmakama. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #282 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 u. 2 sU0 8 karmaprakRtinirUpaNam ____269 dArikazarIrasaMghAtanAma, evaM vai kriyAdizarIrasaMghAta nAmeSvapi avaseyam , gautamaH pRcchati'saMghayaNanAme NaM bhaMte ! kai vihe paNNatte?' he bhadanta ! saMhanananAma khalu karma katividha prajJaptam ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'chabihe paNNatte' asthiracanAvizeSarUpasaMhanananAma SaDvidhaM prajJaptam , 'taM jahA-vaharosabhanArAyasaMghayaNanAme, kIliyAsaMghayaNanAme, chevaTThasaMghayaNanAme' tadyathA-vajrarpabhanArAca saMhanananAma 1 RSabhanArAcasaMhanananAma 2, nArAca saMhanananAma 3 arddhanArAcasaMhanananAna 4 kIlikAsaMhanananAma 5 sevArtasaMhanana nAma 6, tatra vajram-kIli kArUpam , RSabhaH-pariveSTapaTTarUpaH, nArAcam-ubhayato markaTabandharUpam avaseyam , tathAcoktam-'risahoya hoi paTTo vajaM puNa kIliyAmuNeyayA / ubhao makaDabaMdho nArAyaM taM viyANAhi // 1 // RSabhazca bhavati paTTo vajraM punaH kIlikA jJAtavyA / ubhayato markaTabandho yastaM nArAcaM vijAnIhi' / 1 / / iti, tathA ca yatra ubhayato markaTabamdhanabaddhayordvayorasthanoH paTTAka. pudgala chidrarahita ekarUpatA ko prApta hote haiM, vaha saMghAtanAmakarma kahalAtA hai| audArikazarIra saMghAta Adi sabhI kA svarUpa isI prakAra samajha lenA caahie| gautamasvAmI-he bhagavan ! saMhanananAmakarma kitane prakAra kA kahA gayA hai? bhagavAn-he gautama asthiyoM kI racanA rUpa saMhanana cha prakAra kA kahA gayA hai, vaha isa prakAra hai-(1) vajrarSabhanArAca saMhanana nAma (2) RSabhanArAca saMha. nana nAma (3) nArAca saMhanana nAma (4) arddhanArAca saMhanana nAma (5) kIlikA saMhanananAma aura (6) sevArtasaMhanananAmakarma / yahA~ vana kA artha hai kIlI, RSabha kA artha haiM veSTana rUpa pahA aura nArAca kA abhiprAya hai donoM aura makaTa bandha / kahA bhI hai-RSabha paTTa ko kahate haiM, kIlikA ko vajra samajhanA cAhie aura donoM ora ke markaTa baMdha ko nArAca jAnanA cAhie // 1 // jarmanA udayathI dArika zarIra AdinA pudgala chidrarahita eka rUpatAne prApta thAya che, te saMghAta nAmakarma kahevAya che. audArika zarIra saMghAta Adi badhAnA svarUpa eja prakAre samajI levAM joIe. zrIgautamasvAmI-he bhagavan ! saMhanana nAmakarma keTalA prakAranA kahevAyelAM che? zrIbhagavAna-he gautama! asthinI racanArUpa saMhanana cha prakAranAM kahyAM che te A prakAre, (1) vajIrSabhanArAMca saM hanana nAma (2) 4Sa manArAca saMhanA nAma (3) nArAca sahanana nAma (4) a nArAya sahanana nAma (5) si sahanana nAma bhane (6) sevA saMhanana nAmakarma. ahIM vajane artha che (kIla) khIlI, Sabhane artha che vena rUpa paddha ane narAcane abhiprAya che banne tarapha markaTa bandana, kahyuM paNa che trAbha paTTAne kahe che, kIlIkAne vaja, samajavuM joIe ane bane taraphanA markaTa bane nArAca jANavuM joIe. 1 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #283 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 270 prajJApanAsUtre tinA tRtIyenAsthnA pariveSTitayopari tadasthitrayabhedi kIlikAkhyaM vajranAma kamasthi bhavati tad prathama varSabhanArAcasaMhananamucyate, yat punaH kIlikAvarjitaM saMhananaM bhavati tad RSa bhanArAcasaMhananam , yatra tu kevalam asthanAM maTabandha eva bhavati tat saMhananam nArAca saMhananam , yatra tu ekapArzvana markaTabandho dvitIyapAAca kI likA bhavati tadardhanArAcasaMhananam , yatra punarasthIni kI likAmAtrabaddhAnyeva bhavanti tatsaMhanana kIlikAsaMhananam , yatra tu parasparaparyantamAtra saMsparzalakSaNAM sevAM prAptAni asthIni nityameva snehAbhyaGgAdirUpaM parizIlanamAkAGkSanti tat sevArtasaMhananamucyate, etanibandhanaM saMhanananAma api SaDravidhaM bhavati, tatra yadudayavazAt vajrarSabhanArAcasaMhanana bhavati tad varSabhanArAcasaMhanananAma, evam RSabhanArAca saMhanananAmAisa prakAra jisa asthibandhana meM do asthiyAM donoM ora se markaTa bandha se baMdhI rahatI haiM, paTTa ko AkRti kI tIsarI asthi se veSTita hotI haiM aura una tInoM asthiyoM ko bhedana karane vAlI vajra (kIla) nAmaka asthi bhI hotI hai, yaha vajrarSabhanArAca saMhanana kahalAtA hai / jisa saMhanana meM kIlikA nahIM hotI, vaha RSabhanArAcasaMhanana kahA jAtA hai| jisa meM kevala asthiyoM kA markaTa bandha hI hotA hai, vaha nArAyasaMhanana kahalAtA hai| jisa saMhanana meM eka ora markaTa bandha aura dUsarI aura kIlI hotI hai, vaha ardhanArAcasaMhanana hai| jisameM asthiyAM kIlikA mAtra se hI baMdhI hotI haiM, yaha kIlikAsaMhanana samajhanA cAhie | jisa saMhanana meM paryanta bhAga meM pArasparika sparza rUpa sevA ko prApta asthiyAM hotI haiM aura ve sadaiva cikanAI-mAliza Adi sevana kI apekSA rakhatI hai, vaha sevAttasaMhanana kahalAtA hai| ina chaha prakAra ke saMhananoM kA kAraNa nAmakarma bhI chaha prakAra kA kahA gayA hai| yathA-jisa nAmakarma ke udaya se vajrarSabhanArAcasaMhanana ko prApti hotI hai yaha varSabhanArAcasaMhanana nAmakarma kahalAtA hai / isI prakAra RSabhanArAcasaMhanana Adi meM bhI samajha lenA caahie| e prakAre je asthibaMdhanamAM be hADakAMo bane bAjuthI markaTa banyathI baMdhAyelAM rahe che, paTTAnI AkRti trIjA asthithI veSTita hoya che ane te traNe asthiyane bhedana karanAra vaja, (kIla) nAmaka asthi paNa hoya che, te vajarSabhanArAca saMhanana kahe vAya che. je saMhananamAM kalIkA nathI te ziSabha nArA saMhanana kahevAya che. jemAM kevala asthine markaTa bandhaja hoya che, te mArA saMhanana kahevAya che. je saMhanAmAM eka tarapha markaTa bandhana ane bIjI tarapha kIlI hoya che, te ardhanArIca saMhanana che. jemAM asthi kIlIkA mAtrathI ja baMdhela hoya che, te kalIka saMhanana samajavuM joIe. je saMhananamAM paryanta bhAgamAM pArasparika sparzarUpa sevAne prApta asthi hoya ane te sadeva cikAsa-mAliza AdinA sevananI apekSA rAkhe che, te sevA saMvanana kahevAya che. A cha prakAranA saMhanananA kAraNathI nAma kama paNa cha prakAranA kahela che je nAma zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #284 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 u. 2 sU0 8 karmaprakRtinirUpaNam 271 diSvapi bhAvanI yam , gautamaH pRcchati-saMThANaNAme NaM bhaMte ! kaivihe paNNatte ?' he bhadanta ! saMsthAnanAma khalu karma katividhaM prajJaptam ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'chabihe paNNatte' saMsthAnAmakarma pavidhaM prajJaptam , 'taM jahA-samacauraMsasaMThANanAme 1 niggohaparimaMDala saMThANanAme 2 sAisaMThANanAme 3 vAmaNasaMTha NanAme 5 khujasaMThANanAme 5 huMDasaMThANanAme 6' tadyathA-samacaturastra saMsthAnanAma 1 nyagrodhamarimaNDalasaMsthAnanAma 2 sAdisaMsthAnanAma 3 cAmanasaMsthAnanAma4 kuna saMsthAnanAma5 huNDasaMsthAnanAma 6, tatra yadudayavazAt prANino samacaturasrasaMsthAnaM sampadyate tat samacaturasrasaMsthAnanAma, yadudayAtpunaryagrodhaparimaNDalaM saMsthAna prANinAmupajAyate tannyagrodhaparimaNDalasaMsthAnanAma, evaM sAdisaMsthAnanAmAdiSvapi bhAvanIyama, gautamaH pRcchati-vaNNanAme NaM bhaMte ! kamme kaivihe paNNatte ?' he bhadanta ! varNanAma khalu karma katividhaM prajJaptam ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'paMcavihe paNNatte' varNanAmakarma gautamasvAmI-he bhagavan ! saMsthAnanAmakarma kitane prakAra kA kahA gayA hai ? bhagavAn-he gautama ! chaha prakAra kA kahA gayA hai, vaha isa prakAra-(1) samacaturastra saMsthAnanAma (2) nyagrodhaparimaMDalasaMsthAna nAma (3) sAdisaMsthAnanAma (4) vAmanasaMsthAnanAmakarma (5) kubjakasaMsthAnanAmakarma aura (6) hunnddksNsthaannaamkrm| jisa karma ke udaya se jIva ko samacaturasra saMsthAna kI prApti hotI hai, vaha samacaturasrasaMsthAnanAmakarma kahalAtA hai / jisa karma ke udaya se prANiyoM ko nyagrodhaparimaMDalasaMsthAna prApta hotA hai, vaha nyagrodhaparimaMDalasaMsthAnanAmakarma kahalAtA hai| isI prakAra mAdi saMsthAnanAma karma Adi kI paribhASA bhI samajha lenI caahie| gautamasvAmI-he bhagavan ! varNanAmakarma kitane prakAra kA hai ? karmanA udayathI varSabhanArAca saMhanananI prApti thAya che, te vajarSabhanIrAca saMhanana nAmakarmanA kahevAya che. e ja prakAre rASabhanArAca saMhanana AdimAM paNa samajI levuM joIe. zrIgautamasvAmI-he bhagavan ! saMsthAna nAmakarma keTalA prakAranA kahelAM che? zrI bhagavAna-he gautama! cha prakArane kahelAM che, te A prakAre (1) samanyatu2khasa sthAnanAma (2) nyagrodhaparima' saMsthAnanAma (3) sAsthAna nAma (4) vAmana saMsthAnanAma (5) kumbhasaMsthAnanAma (6) ane huDaka saMsthAnanAmakarma je karmanA udayathI jene samacaturasa saMsthAnanI prApti thAya che, te samacaturasa saMsthAnanAmakarma kahevAya che. je karmanA udayathI prANine nyo vaparimaMDala saMsthAna prApta thAya che, te jodhaparimaMDala saMsthAnanAmakarma kahevAya che. e ja prakAre sAdi saMsthAnanAmakarma AdinI paribhASA paNa samajI levI joIe. zrI gautamasvAmI-he bhagavana! varNa nAmakarma keTalA prakAranAM che ? zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #285 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 272 prazApanAsUtre paJcavidhaM prajJaptam 'taM jahA-kAlavaNNanAme nAva sukillavaNNanAme' tadyathA-kRSNavarNanAma 1 yAvat- nIlavarNanAma 2 pItavarganAma 3 raktavarNanAma 4 zuklavarNanAma 5, tatra yadudayavazAt prANizarIreSu kRSNavarNaprAdurbhAvo bhavati yathA kAlakokilAdInAM zarIreSu tat kRSNavarNanAma, evaM zeSavarNanAmAnyapi vijJeyAni, gautamaH pRcchati-'gaMdhanAme NaM bhaMte ! kamme pucchA' he bhadanta ! gandhanAma khalu karma katividhaM prajJaptam ? iti pRcchA, bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'duvihe paNNatte' gandhanAmakarmadvividhaM prajJaptam , 'taM jahA-murabhigaMdhanAme, durabhigaMdha nAme' tadyathA-surabhigandhanAma 1 durabhigandhanAma 2, tatra yaduzyavazAt prANizarIreSu surabhigandha sugandhaH upajAyate yathA kamalapATalamAlatIpuSpAdInAM tat surabhigandhanAma, yaduvaMzAt bhagavAn-he gautama ! varNanAmakarma pA~ca prakAra kA kahA hai, vaha isa prakAra hai-kAlavarNanAmakarma, nIlavarNanAmakarma, pItavarNanAmakarma, raktavarNanAmakarma aura zuklavarNanAmakarma / jisa karma ke udaya se prANiyoM ke zarIra meM kRSNavarNa utpanna hotA hai, jaise kAka evaM kokilA ke zarIra meM, vaha kAlavarNanAmakarma kahalAtA hai| isI prakAra zeSa varNanAmakarma bhI samajhane caahiye| gautamasvAmI-he bhagavan ! gandhanAma karma kitane prakAra kA kahA gayA hai ? bhagavAn-he gautama ! gandhanAmakarma do prakAra kA kahA gayA hai, vaha isa prakAra-surabhigandhanAmakarma aura durabhigandhanAmakarma / jisa karma ke udaya se jIvoM ke zarIra meM sugaMdha hotI hai vaha surabhigandhanAmakarma kahalAtA hai, jaise kamala, pATala mAlatI Adi ke puSpoM meM / jisa karma ke udaya se prANiyoM ke zarIra meM durgandha utpanna ho, vaha durabhigandhanApa karma hai, jaise lahasuna, pyAja Adi ke zarIra meN| __gautamasvAmI-he bhagavan ! rasanAma karma kitane prakAra kA hai ? zrIbhagavAna-he gautama! varNa nAmakarma pAMca prakArano kahyAM che, te A prakAre(1) tava nAma (2) nIsa nAma (3) pIta nAma (4) 24tA nAmameM mane (5) zubhasA nAmama. je karmanA udayathI prANonA zarIramAM kRSNavarNa utpanna thAya che. jema ke kAgaDA ane koyalanA zarIramAM, te kAlavaNa nAmakarma kahevAya che. e ja prakAre zeSa varNa nAmakarma paNa samajI levAnAM che. - zrIgautamasvAmI-he bhagavAn ! gandha nAmakarma keTalA prakAranA kahelAM che? zrIbhagavAna -he gautama ! gandha nAmakarma be prakAranA kahelAM che, te A prakAre (1) sumi 4 nAma bhane (2) duniyA nAmamA je karmanA udayathI chanAM zarIramAM sugandha hoya che, te surabhi gandha nAmakarma kahevAya che, jema-kamaLa-pATala, mAlatI AdinA pumAM, je karmanA udayathI prANinAM zarIramAM durgadha utpanna thAya, te darabhigaMdhanAmakarma che, jema-lasaNa, DuMgaLI zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #286 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 u. 2 sU0 8 karmaprakRtinirUpaNam punaH prANizarIreSu durabhigandhaH durgandha upajAyate yathA lazuna palANDuprabhRtInAM tat durabhigandhanAma, gautamaH pRcchati-'rasanAmeNaM pucchA' he bhadanta ! rasanAma khalu karma katividhaM prajJaptam ! iti pRcchA, bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'paMcavihe paNNatte' rasanAma paJcavidhaM prajJaptam, 'taM jahA-tittarasanAme jAva mahurarasanAme' tadyathA-tiktarasanAma 1, yAvat-amlarasanAma 2 kaTukarasanAma 3 kaSAyarasanAma 4 madhurarasanAma 5, tatra yadudayavazAt prANizarIreSu tikto rasa upajAyate yathA-maricAdInAM (nimbAdInAM vA) tat tiktarasanAma, evaM zeSarasanAmeSvapi bhAvanIyam, gautamaH pRcchati-'phAsanAme NaM pucch|' he bhadanta ! sparzanAma khalu karma katividhaM prajJaptam ? iti pRcchA, bhagavAnAha-goyamA !' he gautama ! 'aTThavihe paNNatte' sparzanAma aSTavidhaM prajJaptam , 'taM jahA-kakkhaDaphAsanAme jAva lahuyaphAsanAme' tadyathA-karkazasparzanAma 1 yAvat mRdusparzanAma 2 laghusparzanAma 3 gurusparzanAma 4 snigdhasparzanAma 5 rUkSasparzanAma 6 zItasparzanAma 7 uSNasparzanAma 8, tatra yadudayavazAt prANizarIreSu karkazaH sparza upajAyate yathA __bhagavAn-he gautama ! rasanAmakarma pAMca prakAra kA hai' yathA-(1) tiktarasa nAmakarma (2) amlarasanAmakarma (3) kaTukarasanAmakarma (4) kaSAyarasanAmakarma (2) madhurarasanAmakarma / jisa karma ke udaya se prANiyoM ke zarIra meM tiktarasa utpanna hotA hai, jaise mirca Adi ke (athavA nIma Adi ke) zarIra meM, yaha tiktarasanAmakarma kahalAtA hai| isI prakAra zeSa kathana kA bhI svarUpa samajha lenA caahie| gautamasvAmI-he bhagavan ! sparzanAmakarma kitane prakAra kA kahA gayA haiM ? bhagavan-he gautama ! ATha prakAra kA kahA gayA hai, yathA (1) karkaza. sparzanAmakarma (2) mRdusparzanAmakarma (3) laghusparzanAmakarma (4) gurusparzanAmakarma (5) snigdhasparzanAmakarma (6) rUkSasparzanAmakarma (7) zItasparzanAmakarma (8) AdinA zarIramAM. zrIgautamasvAmI-he bhagavan! rasanAmakarma keTalA prakAranAM kahelAM che? zrIbhagavAna-he gautama! rasanAmakarma pAMca prakAranAM kahyAM che, jema ke-(1) tikta2snaam (2) antarasanAmAma (3) 92sanAmama (4) 4AyarasanAma bhane (5) madhurarasanAmakarma. je kamanA udayathI prANiyonAM zarIramAM tiktarasa utpanna thAya che, jema-maracAM AdinA (athavA lIMbaDA vagerenAM zarIramAM, te tiktarasanAmakarma kahevAya che, e ja prakAre bAkInAnuM paNa svarUpa samajI levuM joIe. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! sparzanAmakarma keTalA prakAranAM kahyAM che? zrI bhagavAna -he gautama! ATha prakAranAM kahyAM che. jema ke-(1) karkazasparzanAmakarma (2) bhR5 nAmama (3) dhura5za nAmama (4) zu325za nAma (5) sni55za nAmama zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #287 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 274 prajJApanAso prastara vizeSAdInAM tat karkazasparzanAma, evaM mRdusparzanAmAdInyapi bhAvanIyAni, 'agurulahuyanAme egAgAre paNNatte' agurulaghunAma karma ekAkAram-ekamakArameva prajJaptam tasya ekaeya bhedaH, 'ubaghAyanAme egAgAre paNNatte' upaghAtanAmakarma ekAkAraM prajJaptam, 'parAghAyanAme' egAgAre paNNatte' parAghAtanAmakarma ekAkAraM prajJaptam, 'ANupuvINAme caThAvahe paNNatte' anupUrvInAma karma caturvidhaM prajJaptam 'taM jahA-meraiyaANupucINAme jAva devANupubbINAme' tadyathA-nairayikAnupUrvI nAma, yAvat-tiryagyonikAnupUrvInAma, manuSyAnupUrvInAma, devAnupUrvI nAma, 'ussAsanAme egAgAre paNNatte' ucchvAsanAma ekAkAraM prajJaptam , 'sesANi savvANi egAgArAI paNNattAI jAva titthagaraNAme' zeSANi sarvANi AtapanAma udyotanAma-sanAma-sthAvaranAma-sUkSmanAma-bAdaranAma-paryAptanAma-aparyAptanAma-sAdhAraNazarIranAma -- pratyekazarIranAmasthiranAma-asthiranAma-zubhanAma-azubhanAma-su bhaganAma-durbhaganAra-susvaranAma-duHsvaranAmauSNasparzanAmakarma / jisa karma ke udaya se prANiyoM ke zarIra meM karkaza-kaThora sparza utpanna hotA hai, vaha karkazasparzanAmakarma kahalAtA hai, jaise pASANa Adi meN| isI prakAra mRdusparzanAmakarma Adi bhI jAnane caahie| agurulaghunAmakarma ekAkAra hai, arthAt vaha eka hI prakAra kA hai| isI prakAra upaghAtanAmakarma bhI eka hI prakAra kA hai parAghAtanAmakarma bhI eka hI prakAra kA hai| AnupUrvInAmakarma cAra prakAra kA kahA gayA hai, yathA-nairapikAnupUrvInAmakarma, tiryagyotikAnupUrvInAmakarma, manuSyAnupUrvInAmakarma aura devAnupUrvAMnAmakarma / ucchavAsanAmakama eka hI prakAra kA hai| zeSa sabhI arthAt AtapanAma, udyota. nAma, prasanAma, sthAvaranAma, sUkSmanAma, bAdanAma, paryAptanAma, aparyApta nAma, sAdhAraNazarIranAma, pratyekazarIranAma, sthiranAma, asthiramAna, zubhanAma, azubhanAma, subhaganAma, durbhaganAma, susvaranAma, duHsvaranAma, AdeyanAma,anA (6) 365 nAma (7) zIta25 nAma sane (8) 89425nAma cha. je karmanA udayathI prANiyAnAM zarIramAM karkaza-kaThera sparza utpanna thAya che, te karkaza sparzanAmakarma kahevAya che. jema-patthara AdimAM. eja prakAre mRduparzanAma karma vagere paNa jANavA joIe. agurulaghunAmakarma ekAkAra che, arthAt te eka ja prakAranuM che. eja rIte upaghAta nAmakarma paNa eka ja prakAranuM che. parAghAtanAmakarma paNa eka ja prakAranuM che. AnupUvInAmakarma cAra prakAranuM kahyuM che jema ke-(1) narayikAnupUrvanAmakarma (2) tiryanikAnapUrvanAmakarma (3) manuSyAnapUrvanAmakarma ane (4) devAnuM pUrvanAmakarma. ucchavAsanAmakarma eka ja prakAranuM che. bAkInAM badhAM arthAt AtapanAmaka, udyotanAmakarma trasanAmakarma, thAvaranAmakarma, sumanAmakarma, mAdaranAmakarma, paryApta nAmakarma, aparyAptanAmakarma, sAdhAraNazarIranAmakarma, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #288 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 u. 2 0 8 karmaprakRtinirUpaNam 275 AdeyanAma - anAdeyanAma-yazaH kIrtinAma - ayazaH kortinAma nirmANanAma-nAmAni ekAkA rANi - ekaprakArANi bhajJatAni yAvat-tIrthakaranAma, tathAcoktameva, kintu 'NavaraM vihAya - gatiNAme duvihe paNNatte' navaraM - vizeSastu - vihAyogatinAma dvividhaM prajJaptam 'taM jahA - pasatthavihAyagaNAme, apasatya vihAyagatinAme ya' tadyathA-prazasta vihAyogatinAma, aprazastavihAyogatinAmazca, gautamaH pRcchati - 'goe NaM bhaMte ! kamme kaivihe paNNatte ?" he bhadanta ! gotra khalu karma katividhaM prajJatam ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! 'duvihe paNNatte ?' gotraM khalu karma dvividhaM prajJaptam, 'taM jahA - uccAgoe ya nIyAgoe ya' tadyathA-uccairgotraJca, nIcegaJca tatra yadudayavazAt zreSThajAtikulabalataporUpaizvaryasAmarthyazruta saMmAnAbhyutthAnAsanapradAnAJjalikaraNAdi sampadyate taduccairgotram, yadudayavazAt punaH zrutAdisampanno'pi nindAM deyanAma, yazaH kIrtinAma, ayazaH kIrttinAna, nirmANanAma aura tIrthakara nAmakarma eka-eka prakAra ke haiM kintu vizeSa yaha hai ki vihAyogatinAmakarma ke do bheda haiM- haiM- prazasta vihAyogati aura aprazastavihAyogatinAmakarma / gautamasvAmI - he bhagavan ! gotrakarma kitane prakAra kA kahA gayA hai ? bhagavAn he gautama! gotrakarma do prakAra kA kahA hai, yathA--- uccagotrakama aura nIcagotrakarma jisa karma ke udaya se loka meM sammAnita jAti kula Adi kI prApti hotI hai tathA jisa ke udaya se uttama bala, tapa rUpa, aizvarya, sAmarthya, zruta, sanmAna, utthAna, AsanapradAna, aMjalikaraNa Adi kI prApti hotI haiM; vaha uccagotra hai / jisa karma ke udaya se loka meM nindita jAti evaM kula kI prApti ho, vaha nIcagotra karma kahalAtA hai / pratye! zarIranAbhakurma, sthiranAbha asthiranAbha, zubhanAma, azubhanAma, zubhaganAbha, durlaganAbha, susvaranAbha, husvaranAma AheyanAma, anAdveSanAma, yaza: DItinAma, gayaza: DIrtinAma, nirmANanAma ane tItha karanAmaka eka eka prakAranAM che. kintu vizeSa e che ke vihAyegatinAmakarmAMnA be bheda che-(1) prazastahiAyAgati ane (2) aprazastavihAcagatinAmakamaha zrI gautamasvAmI--hai bhagavad gotranAmakamAM keTalAka prakAranA kahelA che ? zrIbhagavAn he gautama ! geAtranAmakama e prakAranAM kahelAM che, jema ke-(1) uccagetranAmaka ane (2) nIyagotranAmambha'. je karmanA udayathI leAkamAM samAnita jAtikula AdinI prApti thAya che tathA jenA adhyathI uttama jaja, tapa, 35, maizvarya, sAmarthya, zruta, sanmAna, utthAna, AsanapradhAna, aMjalikaraNa AdinI prApti thAya che, te uccagetra che. je karmAMnA udayathI lAkamAM nindrita jAti temaja kula paNa prApta thAya che, te nIcagotrakama kahevAya che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #289 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre prApnoti hIna jAtyAdi saMbhavazca tat nIcairgotram, atha tayorevabhedaM pRcchati-'uccAgoe NaM bhaMte ! kaivihe paNNatte ?' he bhadanta ! uccagotra khalu karma katividha prajJaptama ? bhagavAnAha'goyamA !' he gautama ! 'aTTavihe paNNatte' uccairgotram aSTavidhaM prajJaptam 'taM jahA-jAivisiDhayA jAya issariyavisiTTayA' tadyathA-jAtiviziSTatA 1 yAvat-kulaviziSTatA 2 balaviziSTatA 3 rUpaviziSTatA 4 tapoviziSTatA 5 zrutaviziSTatA 6 lAbhaviziSTatA 7 aizvaryaviziSTatA 8, 'evaM nIyAgoevi' evam-uccairgotrarItyA nIcairgotramapi aSTavidhaM prajJaptam, kintu-'NavaraM jAivihINatA jAva issariyavihINayA' navaram-uccairgotrApekSayA vizeSastu jAtivihInatA 1, yAvat-kulavihInatA 2, balavihInatA 3, rUpavihInatA 4, tapovihInatA 5 zrutavihInatA 6, lAbhavihInatA 7 aizvaryavihInatA 8 nIcairgotraM karma prajJaptam, gautamaH samprati antarAyakarma bhedAn pRcchati-'aMtarAe NaM bhaMte ! kamme kaivihe paNNate ?' he bhadanta ! antarAyaM khalu karma katividhaM prajJaptam ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'paMcavihe paNatte antarAyaM karma pazcavidhaM prajJaptam 'taM jahA-dANaMtarAie jAva vIriyaMtarAie' tadyathA-dAnAnta gautamasvAmI-he bhagavan ! uccagotrakarma kitane prakAra kA hai ? bhagavAn-he gautama ! uccagotrakama ATha prakAra kA hai, yathA-(1) jAtiviziSTatA (2) kulaviziSTatA (3) balaviziSTatA (4) rUpaviziSTatA (5) tapoviziSTatA (6) zrutaviziSTatA (7) lAbhaviziSTatA (8) aizvarya viziSTatA, uccagotra kI taraha nIcagotra bhI ATha prakAra kA hai, magara usa ke bheda ye hai-(1) jAtivihInatA (2) kulavihInatA (3) balavihInatA (4) rUpavihInatA (5) tapovihInatA (6) zrutavihInatA (7) lAbhavihInatA aura (8) aishvryvihiintaa| gautamasvAmI-he bhagavan ! antarAyakama ke kitane bheda hai ? / bhagavAn-he gautama ! antarAyakama ke pAMca bheda kahe haiM, yathA-(1) dAnAntarAya (2) lAbhAntarAya (3) bhogAntarAya (4) upabhogAntarAya aura (5) vIryA: thI gautamasvAmI-he bhagavan! uccatrakarma keTalA prakAranA kahelAM che ? zrI bhagavAna-he gautama ! uccagetranAmakarma ATha prakAranAM che. te A prakAre-(1) MAAziSTatA (2) saviziSTatA (3) masaviziSTatA (4) 35viziSTatA (5) tapo. vi.zaSTatA (6) zrutaviziSTatA (7) viziSTatA (8) mane maizvaviziSTatA. uccagetranI jema ja nIcagotra paNa ATha prakAranAM che, paNa tenA bheda A che (1) tipihAnatA (2) saviDInatA (3) masaviDInatA (4) 35viDInatA (5) tapAvihInatA (6) zrutavihInatA (7) sAmavihInatA (8) mezvavihInatA. zrIgautamasvAmI-he bhagavad ! attarAyakarmanA bheda keTalA kahelA che? zrI bhagavAna-he gautama ! antarAyakamanA pAMca bheda kahyA che-te A prakAre. (1) hAnAntAya (2) mAtarAya (3) sogAntarAya (4) upAyAntAya ane (5) pAryAntarAya. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #290 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 u. 2 sU0 8 karmaprakRtinirUpaNam 277 rAyam 1 yAvat-lAbhAntarAyaM 2 bhogAntarAyam 3 upabhogAntarAyam 4 vIryAntarAyazca 5, tatra yadudayavazAt vibhave sati guNazAlinipAtre ca samAgate sati 'asmai dattaM mahAphalaM bhaviSyatoti vidannapi dAtuM nodyato bhavati tadAnAntarAyam 1 evaM yadudayavazAda dAnaguNena prasiddhAdapi dArgahe vidyamapi deyamarthajAtaM yAJcAnipuNo'pi guNavAnapi yAcako nopalabhate tallA. bhAntarAyam evaM yadudayavazAda viziSTAhArAdisaMbhave satyapi, pratyAkhyAnapariNAme vairAgyevA'ptati kevalaM kRpaNatvAd bhoktaM notsahate tad bhogAntarAyam , evameva upabhogAntarAyamapi vibhAvanIyam, bhogopabhogayoH parasparaM bhedastu-sakRd bhujyate iti bhogaH AhAramAlyAdi, paunaH punyena bhujyate iti upabhogaH-vastrabhUSaNAdi, tathAcAha- saibhujaittibhogo so puNantarAya / jisa karma ke udaya se vaibhava hone para bhI, guNavAn pAtra ke hone para bhI aura yaha jAnate hue bhI ki inheM dAna dene se mahAphala kI prApti hogI, dAna dene ke lie udyata nahIM hotA vaha dAnAntarAya karma kahalAtA hai / jisa kama ke udya se dAnaguNa meM prasiddha dAtA se, ghara meM deya vastu vidyamAna hone para bhI, yAcana meM kuzala evaM guNavAn yAcaka bhI use prApta na kara sake, vaha karma lAbhAntarAya kahalAtA hai| jisa karma ke udaya se viziSTa AhAra Adi vidyamAna hone para bhI aura pratyAkhyAna pariNAma yA vairAgya ke na hone para bhI kevalakRpaNatA ke kAraNa bhoga na kara sake, use bhogAntarAya karma kahate haiM ! isI prakAra upabhogAntarAyakarma bhI samajha lenA caahie| bhoga aura upabhoga meM antara yaha haiM ki jo vastu eka vAra hI bhogo jAya, vaha bhoga kahalAtI hai, jaise AhAra puSpamAlA aadi| jo vastu bAra-bAra bhogI jAsake use upabhoga - je karmanA udayathI vaibhava hovA chatAM paNa gugapAtranA hovA chatAM paNa ane e jANatA chatAM paNa ke ene dAna devAmAM mahAphaLanI prApti thaze, dAna devAne mATe udhata nathI thavAtuM, te dAnAntarAyakarma kahevAya che. je karmanA udayathI dAnaguNamAM prasiddha dAtAthI, gharamAM deya vastu vidyamAna havA chatAM paNa yAcanAmAM kuzala temaja guNavAna yAcaka paNa tene prApta na karI zake, te karma lAbhAntarAya kahevAya che. je karmanA udayathI viziSTa AhAra Adi vidyamAna hovA chatAM paNa ane pratyAkhyAna pariNAma agara virAgya na hovA chatAM paNa kevala kupaNutAnA kAraNe bhega na karI zake, tene bhegAntarAya karma kahe che. e ja prakAre upabhegAntarAyakarma paNa samajI levuM joIe e bhega ane upabhegamAM taphAvata e che ke je vastu ekavAra ja bhegavAya, te bhega kahevAya che. jema AhAra, puSpamAlA vagere. je varatu vAraMvAra legavI zakAya tene upabhoga kahe che, jema ke vastra, AbhUSaNa vagere, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #291 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 278 prajJApanAsUtre AhArapupphamAIo / uvabhogo u puNoNa upabhuja vattha vilayAi" // 1 // sakRd bhujyate iti bhogaH sa punraahaarpusspaadikH| upabhogastu punaH punarupabhujyate vanitAdiH // 1 // iti, evaM yadudayavazAt rogarahitazarIre satyapi yauvanAvasthAyAmapi vartamAno'lpaprANo bhavati athavA zarIre balazAlinyapi, prayoja ne sAdhayituM zakye'pi hInasatvatayA na pravartate tad vIryAntarAyaM prajJaptam // suu08|| karmasthiti vaktavyatA mUlam-NANAvaraNijassa NaM bhaMte ! kammassa kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ? goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuDuttaM, ukkoseNaM tosaM sAgarovamakoDAkoDIo tiNi ya vAsasahassAiM abAhA, abAiNiyA kammaThiI kammanisego, nidApaMcagassa NaM bhaMte ! kammasla kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ? goyamA ! jahaNaNeNaM sAgarovamassa tiNi sattabhAgA paliyovamassa asaMkhejjaibhAge NaM UgiyA, ukkoseNaM tIsaM sAgarovamakoDAkoDIo, tiNi ya vAsasahassAI avAhA, avAhUNiyA kammaDhiI kammanisego, daMsagacaukkasta NaM bhaMte ! kammarasa kevaiyaM kAlaM ThiI paNNatA ? goyamA ! jahaNaNeNaM aMtomuhattaM DakoseNaM tIsaM sAgarovamakoDAkoDIo, tiNi ya vAsasahassAI abAhA sAyAveyaNijassa IriyAvahiyaM baMdhagaM paDucca ajahapagamaNukoleNaM do samayA saMparAiyabaMdhagaM paDucca jahANeNaM kahate haiM, jaise vastra, AbhUSaNa Adi / kahA bhI hai-jo eka hI vAra bhogI jAya vaha bhoga hai, jaise puSpa aadi| jo vana evaM vanitA Adi vastueM bAra-bAra bhogI jAtI haiM, unheM upabhoga kahate haiM / / 1 // isI prakAra jisa ke udaya se nIroga zarIra hone para bhI aura yuvAvasthA hone para bhI jIva alpaprANa arthAta durSala ho athavA balavAn zarIra vAlA hone para bhI aura kArya sAdhya hone para bhI kAryameM durbalatA ke kAraNa pravRtti na kara sake, vaha vIryAntarAyakama hai // sU0 8 // kahyuM paNa che-je eka ja vAra bhegavAya te bheLa che, jema puSpa vagere. je vastra temaja vanitA Adi vastuo vAraMvAra bhegavAya che, temane upabhega kahe che. eja prakAre jenA udayathI nIroga zarIra hovA chatAM ane yuvAvasthA hovA chatAM jIva apaprANa arthAta durbala thAya athavA baLavAna zarIravALA hovA chatAM paNa ane kArya lAbha sAdhya hovA chatAM paNa kAryamAM durbalatAnA kAraNe pravRtti na karI zake, te jIryAntarAyakarma che. e sUtra 8 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #292 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 u. 2 sU0 9 karmasthitinirUpaNam 279 bArasamuhuttA, ukkoseNaM paNNarasa sAgarovamakoDAkoDIo, paNNarasavAsa sayAiM abAhA, alAyAveyaNijasta jahaNNegaM sAgarovamassa tiSNi sattabhAgA paliocamassa asaMkhejai bhAgeNaM UNayA, ukkoseNaM tIsaM sAgaroramakoDAkoDIo tiSNi ya vAsasahassAiM abAhA, sammattaveyaNijasta pucchA, goSamA ! jahaNaNaM atomuhattaM ukoseNaM chAvadi sAgarovamAiM sAiregAi, micchattaveyaNijassa jahaNNeNaM sAgarovamaM paliovamassa asaMkhejai bhAgega UNagaM, ukkoseNaM sattari koDAkoDIo, satta ya vAsasahassAI abAhA, abAhUNiyA kammaThiI kammanisego, sammAmicchattaveyaNijjassa jahaNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM aMtomuhurta, kasAyabArasagassa jahapaNeNaM sAgarojamasta cattAri sattabhAgA paliokmassa asaMkhejaibhAgeNaM UNayA, ukkoseNaM cattAlIsaM sAgarovamakoDAkoDIo, cattAlIsaM vAsasayAiM abAhA jAba nisego, kohasaMjalaNe pucchA, goyamA ! jahaNaNeNaM do mAsA ukoseNaM cattAlIsaM sAgarovamakoDAkoDIo cattAlIsaM vAsasayAI abAhA jAva nisego, mANasaMjalaNAe pucchA, goyamA ! jahaNNeNaM mAsaM ukoseNaM jahA kohassa, mAyAsaMjalaNAe pucchA, goyamA! jahaNeNaM akhaM mAsaM ukoleNaM jahA kohassa, lohasaMjala. gAe pucchA, goyamA ! jahaNaNeNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM jahA kohassa, itthiveyassa pucchA, goyamA ! jahANeNaM sAgarovamassa divaDheM satta bhAgaM paliovamasta asaMkhejaibhAgeNaM UNayaM, ukoseNaM paNNarasasAgaro vamakoDAkoDIo, paNNarasabAsasapAiM abAhA0, purisaveyassa NaM pucchA, goyamA ! jahaNaNeNaM aTU saMvaccharAI, ukkoseNaM dasasAgarovamakoDAkoDIo, dasarAsasayAiM avAhA jAva Niseyo, NapuMsagaveyassa NaM pucchA, goyamA ! jahaNaNeNaM sAgarovamassa doNi latta bhAgA paliovamassa asaMkhejaibhAgeNaM UgayA, ukkoseNaM bIsa sAgarovasakoDAkoDIo vIsa ya vAsasayAiM abAhA0, hAsaratI gaM yucchA, goyamA ! jahaNaNeNaM sAga zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #293 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 280 prajJApanAsUtre rovamassa ekkaM satta bhAgaM, paliovamassa asaMkhejaibhAgeNaM UNaM, ukoseNaM dasa sAgarovamakoDAkoDoo dasa bAptasayAI avAhA, aratibhayasogaduguMchANaM pucchA, goyamA ! jahaNaNeNaM sAgarovamasta doNi satta bhAgA paliovamassa asaMkhejaibhAgeNaM UgayA, ukkoseNaM vIsaM sAgarovamakoDAkoDIo vIsaM vAsasayAI avAhA0, neraiyAuyassa NaM pucchA, goyamA ! jahaNaNeNaM dasavAsasahassAiM aMtomuttamabhahiyAI, ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAiM puSakoDItibhAgamabhahiyAiM, tirikkhajoNiyAuya. sta NaM pucchA, goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM tinni pali. ovamAiM putvakoDItibhAgamabhahiyAI, evaM maNUsAuyasta vi, devAjyaspta jahA neraiyAuyasta Thiitti, nirayagatinAmae NaM pucchA, goyamA! jahaNNeNaM sAgarovamasahassassa do-satta bhAgA paliovamassa asaMkhejaibhAgeNaM UgayA, ukkoseNaM vIsaM sAgarovamakoDAkoDIo vIsaM vAsasayAI abAhA / tiriyagainAmae jahA gapuMsagaveyassa, maNuyagati nAmae pucchA, jahaNNegaM sAgarovamassa divaddhaM sattabhAgaM, paliovamassa asaMkhejaibhAgeNaM UNagaM, ukkoseNaM papaNarasasAgarovamakoDAkoDIo papaNarasavAsasayAiM abAhA, devagatinAmae NaM pucchA, goyamA ! jaha paNeNaM sAgarovamasahassassa egaM sattabhAgaM paliovamassa asaMkhejai bhAgeNaM UNayaM, ukkoseNaM jahA purisaveyassa / sU0 9 // chAyA-jJAnAvaraNIyasya khalu bhadanta ! karmagaH ki yantaM kAlaM sthitiH prajJAptA ? gautama ! jaghanyena antarmuhUrtam , utkRSTena triMzat sAgaropamakoTI koTayaH trINi ca varSasahasrANi abAdhA, abAdhonA kamasthitiH karmaniSekaH / nidrApaJcakasya khalu bhadanta ! karmaNaH kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? gautama ! jaghanyena sAgaropamasya trayaH saptabhAgAH palyopamasya asaMkhyeyabhAgenonA, utkRSTena triMzat sAgaropama koTIkoTayaH trINi ca varSasahasrANi abAdhA, abAdhonA karmasthitiH karmaniSekaH, darzana caturkasya khalu bhadanta ! karmaNaH kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? gautama ! jaghanyena antarmuhUrtam , utkRSTena triMzat sAgaropamakoTIkoTayaH, trINi ca varSasahasrANi abAdhA, abAdhonA karmasthitiH karmaniSekaH, sAtAvedanIyasya aipithikaM bandhakaM pratItya zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #294 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 sU0 9 karmasthitinirUpaNam 281 kama sthitivaktavyatA zabdArtha-(NANAvaragijassa NaM bhaMte ! kammarasa kevaiyaM kAlaM ThiI paNNatA?) he bhagavan ! jJAnAvaraNIya karma kI sthiti kitane kAla ko kahI hai ? (goyamA! jahaNNeNaM aMtomuhutaM, ukkoseNaM tIsaM sAgaropamakoDAkoDIo) he gautama ! jaghanya antarmuhUrta kI, aura utkRSTa tIsa koDAkoDI sAgaropama kI (tiNNiya vAsa sahassAI avAhA) tIna hajAra varSa kA abAdhAkAla hai, (abAhaNiyA kamma ThiI kammanisego) abAdhA kAla kama karma sthiti kama niSeka kA kAla hai|| (NiddApaMcagassa NaM bhaMte ! kammassa kevaIyaM kAlaM ThiI paNNattA?) he bhagavan ! nidrApaMcaka karma kI sthiti kitane kAla kI kaho hai ? (goyamA ! jahaNNeNaM sAgagevamassa tiNi satta bhAgA paliyopamassa asaMkhejjai bhAgeNaM UNiyA) he gautama ! jaghanya palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama sAgaropama ke kI (ukoseNaM tIsaM sAgaropama koDAkoDIo) utkRSTa tIsa koDAkoDI sAgaropama (tiNi ya vAsasahassAI abAhA) abAdhA kAla tIna hajAra varSa kA (abAhUNiyA kammaTTiI kammanisego) abAdhA kAla kama karma sthiti karma niSeka kA kAla kahA hai| (dasaNacaukkassa gaM bhaMte ! kammassa kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ?) he bhagayan ! darzanacatuSka kI kitane kAla kI sthiti kahI hai ? (goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM tIsaM sAgaropama koDAkoDoo) he gautama ! jaghanya anta: karma sthiti vaktavyatA zAya:-(NANAvaraNijassa NaM bhaMte ! kammarasa kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ?) -mapan! jJAnAparaNIya bhanI sthiti eaumnI 30 cha ? (goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhutaM, ukko seNaM tIsaM sAgarotramakoDAkoDIo) gotama! dhanya mantabhuta nI, bhane kRSTa trAsa 33131 sA5manI (tiNi ya vAsasahassAI abAhA) M2 varSanA a sta cha (abAhUNiyA kammaThiI kammanisego) samAdhA46 ma bhanI sthiti maniSedhanA sa cha) (NidApaMcagassa NaM bhaMte ! kammassa kevaIyaM kAlaM ThiI paNNatA ?) bhagavan nidrA pAya bhanI sthiti sA nI cha ? (goyamA ! jahaNNeNaM sAgarovamassa tiNNi sattabhAgA paliyovamassa asaMkhejjahabhAgeNaM UNiyA) he gautama ! ya pakSyopamA sayAmA mAsa nyUna saa||255naa unI (ukoseNaM tIsa sAgarovamakoDAkoDIo) kRSTa trIsa DI saagre|5m (tiNNi ya vAsasahassAI abAhA) mAgha 1 1 2 varSanI (AbAhUNiyA kammaduiI kammanisego) manAyA nyUna sthiti bhnin| tri. (dasaNaca ukkarasa NaM bhaMte ! kamassa kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ?) 3 mApan ! na yatunITasA panI sthiti hI cha ? (goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM tIsaM sAgarovamakoDAkoDIo) he gautama ! dhanya antakRta nI, pRSTa zrIsa tish All pra0 36 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #295 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 282 prajJApanAsUtre ajaghanyAnutkRSTena dvau sapaze, sAmparA yi sabandha pratItya jaghanyena dvAdazamuhUrtAni, utkRSTena paJcadaza sAgaropamakoTI koTayA, paJcadazavarSagahasrANi abAdhA, anAdhonA karmasthitiH karmaniSekaH, asAtAvedanIyasya jaghandhena sAgaroSamasya trayaH saptabhAgAH palyogamasya arupeya. bhAgonAH, utkRSTena triMzatyAropamakoTIkoTayA, trINica varSa pahakhANi avAvA, samyaktvapedanIyasya pRcchA, gautama ! jayanyena antarmuhUrtam , utkRSTena paTpaSTiH sAgaropamANi sAtimuharta kI, utkRSTa tIsa koDAkoDI sAgaropama kI (tiNi ya vAsa sahassAI avAhA) abAdhAkAla tIna hajAra varSa kA __(sAyAveyaNijassa iriyAvahiyaM baMdhagaM paDuca ajahaNNamaNukoseNaM do samayA) sAtA vedanIya karma kI Ipa thaka baMdhaka kI apekSA jaghanya - utkRSTa bheda rahita do samaya kI (saMparAiyaM baMdhagaM paDucca jahaNeNaM bArasa muhuttA) sAmparAyika baMdhaka kI apekSA jaghanya bAraha muhUrta (ukkoseNaM paNNarasasAgaropama koDAkoDI bho) utkRSTa pandraha koDAkoDI sAgaropama kI (paNNarasa vAsasayAI abAhA) pandraha sau varSa kA aAdhA kAla / (asAyAveNijassa jahaNNaNaM sAgarovamassa tiSiNa satta bhAgA palio vamassa asaMkhejaI bhAgeNaM UNayA) asAtA vedanoya karma kI jaghanya sthiti sAgaropama ke sAta bhAgoM meM se tIna bhAga kI arthAta : bhAga kI, magara usameM se palyopama kA :asaMkhyAtavAM bhAga kama (ukkoseNaM tIsaM sAgarovama koDA koDoo) utkRSTa tIsa koDAkoDo sAgaropama kI (tiSiNa ya vAsasahassAI avAhA) tIna hajAra varSa kA avAdhA kAla hai| (sammattayaNijassa pucchA?) samyaktva vedanIya viSayaka prazna ? (goyamA! zepamanI ( tiNNi ya vAsasahassAI abAhA) 25mAyA // 2 pAnA hAya cha / ___(sAyAveyaNijjassa iriyAbahiyaM baMdhagaM paDuca ajahaNNamaNukkoseNaM do samayA) sAtA vedanIya karmanI IryA pathika baMdhakanI apekSAe jaghanya utkRebheda rahita be samayanI (saMparoiyaM baMdhagaM paDucca jahaNNeNaM bArasamuhuttA) sAM521 madhAnI apekSAya dhanya mAra bhuDUta (ukkoseNaM paNNarasasAgaropamakoDAkoDIo) GSTa 54ADI sAgarI5manI (paNNarasavAsasayAI abAhA) 542se| vano mAyA (AsAyAveyaNijjassa jahaNNeNaM sAgarovamassa tiNNisattabhAgA paliovamassa asa khejjaibhAgeNaM UNayA) masAlA vahanIya bhanI dhanya sthiti sAgarI5manA sAta Anti RNa sAsanI arthAt bhAganI, cha. 5 temAthA 58|5mnaa manyAta mA nyUna (ukkoseNaM tIsa sAgarotramakoDAkoDIo) kRSTa trIsa o / saagre| 535nI (tiNNi ya vAsasahassAI abAhA) trAe 2 vaSanA amAyA che. (sammattavegaNijjassa pucchA ?) sabhyatva vahanIya viSaya prazna ? (goyamA ! aMtomuhuttaM) zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #296 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 sU0 9 karmasthitinirUpaNam rekANi, mithyAtva vedanIyasya jaghanyena sAgaropamaM palyopamasya asaMkhyeyabhAgonam, utkRSTena saptatiH koTI koTayaH sapta ca varSasahasrANi abAdhA, abAdhonA karmasthitiH karmaniSekaH, samyamithagAtvavedanIyastha jaghanyena antarmuhUrta, utkRSTena antarmuhRtam, kaSAyadvAdazakasya jaghanyena sAgaropamasya catvAraH saptabhAgAH palyopamasya asaMkhyeyabhAgonAH, utkRSTena catvAriMzat sagaropamakoTIkoTayaH, catvAriMzad varSazatAni abAdhA, yAvad niSekaH, krodhasaMjvalanaM jahaNNeNaM atomuhatta) he gautama ! jaghanya antarmuharta (ukoseNaM chAvaTi sAgarovamAI sAiregAI) utkRSTa kucha adhika chiyAsaTha saagropn| (micchattaveyaNijasa jahaNNeNaM sAgarovamaM pali bhovamassa amaMkhejaibhAgeNa UNagaM) mithyAtva vedanIya kI jaghanya sthiti patyApama kA asaMkhyAta ve bhAga kama eka sAgaroSana kI (uko seNaM sattari koDAkoDIo) uskRSTa sattara koDA. koDI sAgaropama (natta ya vAmasahassAI abAhA) sAta hajAra varSe kA abAdhA kAla (avAhaNiyA kammaTTiI kammanisego) ayAdhA kAla kama karma sthiti karma niSeka kA kAla hai| ___(sammAmicchattaveNijassa jahANeNaM aMtonuhattaM) sampara mithyAtva vedanIya mizraprakRti kI jaghanya sthiti antarmuharta kI (ukozeNaM aMtopnuhuttaM) utkRSTa bhI antarmuharta kI (kasAya bArasagassa jahaNaNaM sAgarocamassa cattAri satta bhAgA paliovamasta asaMkheja ibhAgeNaM UNayA) kaSAya dvAdazaka kI jaghanya sthiti palyopapa kA asaMkhyAtavAM bhAga kama sAgaropama ke sAta bhAgoM meM se cAra bhAga arthAt : bhAga (ukoseNaM cattAlIsaM sAgarovama koDAkoDIo) utkRSTa cAlIsa koDAkoDI sAgaropama (calAuosaM vAsapAI avAhA) cAlIsa sau varSa kA gautama! dhanya mantabhuta (ukoseNaM chAvaDhi sAgaroyama iM sAiregAI) Grgot tiss adhika chAsaTha sAgaropama (micchattaveyaNijjarasa jahaNNeNaM sAgarovamaM paliovamassa asa khejjaibhAgeNa aNigaM) mithyAtva vedanIyanI jaghanya rithati palyopamane asaMkhyAta bhAga nyUna eka sAgarI 5bhanA(ukoseNaM sattarikoDAkoDIo) kRSTa ta2 ||ddii sAropama (satta ya vAsasaharasAI Aba hA) sAta 2 vssn| 24 ghAsa (abAhUNiyA kammaThiI kammanisego) samAdhAsa nyUna sthiti maniSe4 4Asa cha. (sammAmicchattaveyaNijjassa jahaNNeNaM aMtomuhatta) samya bhiyA vahanIya-bhipratinIdhanya sthiti santabhuitanA che. (ukkosegaM aMtomuhuttaM) aSTa 55 mantabhuta nI. (kasAya bArasagassa jahaNNeNaM sAgaro mamsa cattAri sattabhAgo paliovamarasa asaMkhejjaibhAgeNaM UNayA) pA5 dazanI vanya sthiti pamanA asaMkhyAtame bhAga nyUna sAgaropamanA sAta bhAgamAMthI cAra bhAga 4 mAsa (kosaNaM cattAlItaM sAgaroramakoDAkoDoo) pRSTa yAsIsa 11DI sAgarI5ma (cattAlIsaM vAsasayAI abAhA) yAlIsa varSane mAsa (jAya nisego) yAvat zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #297 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 284 prajJApanAsUtre pRcchA, gautama ! jayanyena dvau mAsau, utkRSTena catvAriMzat sAgaropamakoTI koTayaH catvA. riMzadvarSazatAni abAdhA yAvad niSekaH, mAna saMvaranaM pRcchA, gautama ! jaghanyena mAsam, utkRSTena yathA krodhasya, mAyAsaMjvalanaM pRcchA, gautama ! jaghanyena arddhamAsam, utkRSTena yathA krodhasya, lobhasaMjvalanaM pRcchA, gautama ! jaghanyena antarmuhUrtam, utkRSTena yathA krodhasya strIvedasya pRcchA, gautama ! jaghanyena sAgaropamasya dvayarddhaH saptabhAgaH palyopamasya asaMkhyeya abAdhA kAla (jAva nisego) yAvatU abAdhA kAla kama sthitikAla niSeka kAla __(kohasaMjalaNe pucchA?) saMjvalana krodha saMbaMdhI prazna ? (goyamA! jahaNNeNaM do mAsA) he gautama ! jaghanya do mAsa (ukoseNaM cattAlIsaM sAgarovama koDA. koDIo) utkRSTa cAlIsa koDAkoDI sAgaropama (cattAlIsaM vAsasayAI abAhA) cAlIsa sau varSa abAdhA kAla (jAva nisego) yAvat niSeka arthAt abAdhA kAla kama sthitikAla niSeka kAla samajhanA / (mANasaMjalaNAe pucchA ?) saMjvalana mAna saMbaMdhI prazna ? (goyamA !jahaNeNaM mAsaM) he gautama ! jaghanya eka mAsa (ukkoseNaM jahA kohassa) utkRSTa krodha ke barAbara sthiti hai (mAyA saMgalaNAe pucch|) saMjvalana mAyA kI sthiti viSayaka pRcchA! (goyamA ! jahaNaNeNaM addhaM mAsaM) he gautama! jaghanya arddha mAsa (uko. seNaM jahA kohassa) utkRSTa jaise krodha kI sthiti (loha saMjaNAe pucchA) saMjya. lana lobha saMbaMdhI pRcchA ? (goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhatta) he gautama ! jaghanya aMtarmuhUrta (ukkoseNaM jahA kohassa) uskRSTa jaise krodha kI sthiti| (ithiveyassa pucchA ?) strI veda kI sthiti kI pRcchA ? (goyamA ! jahaNNeNaM abAdhAkAla nyUna sthiti kAla niSeka kala che. (kohasaMjalaNe pucchA)sayasana aura sabhI prazna? (goyamA ! jahaNNeNaM do mAsA) hai gautama ! 4-5 me bhAsa (ukkoseNaM cattAlosaM sAgarovamakoDAkoDIo) See All 1831 saa||2||5m (cattAlIsaM vAsasayAI abAhA) yAsIsase 55 samAyAjAsa (jAya Nisego) yApat niSe arthAt samAdhAna nyUna sthiti se samaya me. (mANasaMjalaNAe pucchA ?) sa-sana bhAna sabhI prazna ? (goyamA ! jahaNNegaM mAsaM) OM gautama ! dhanya se bhAsa (ukkoseNaM jahA kohassa) greodhanI 1212 sthiti cha (mAyAsaMjalaNAe pucchA ?) sapana bhAAnI sthiti viSaya prazna ? (goyamA ! jahaNNeNaM addhaM mAsaM) he gautama! dhanya madha mAsa (ukkoseNaM jahA kohassa) Brve jevI krodhanI sthiti che te pramANe samajavI. (lohasaMjalaNAe pucchA ?) sayasana soma sA prazna ? (goyamA ! jahaNaNaM aMto muhattaM) gautama ! dhanya mantabhuta (ukoseNaM jahA kohasta) 2 vI panI sthiti (ithiveyassa pucchA ?) zrI vahanI sthitinI 120 ? (goyamA ! jahaNeNaM sAgaroyama zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #298 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 sU0 9 karmasthitinirUpaNam 285 bhAgonaH, utkRSTena pazcadazasAgaropamakoTIkoTayaH, paJcadazavarSazatAni abAdhA, abAdhonA karmasthitiH karmaniSekaH, puruSavedasya khalu pRcchA, gautama ! jaghanyenASTau saMvatsarANi, utkRSTena dazasAgaropamakoTIkoTayaH, dazavarSazatAni abAdhA yAvad niSekaH, napuMsakavedasya khalu pRcchA, gautama ! jaghanyena sAgaropamasya dvau saptabhAgau palyopamasya asaMkhsayabhAgonau, utkRSTena viMzatiH sa garopanakoTIkoTayaH, piMzatizca vaSazatAni abAdhA, abAdhonA karmasthitiH karmaniSakaH, hAsyaratyoH pRcchA, gautama ! jaghanyena sAgaropamasya ekaH saptabhAgaH mAgarovamasta divaidaM sattabhAgaM palibhovamassa asaMkhejaha bhAgeNaM UNayaM) jaghanya palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama sAgaropama kA || bhAga kI (ukkoseNaM papa garasa sAgarovama koDAkoDIo) utkRSTa pandraha koDAkoDI sAgaropama (paNNa rasa vAsasayAI athAhA0) pandraha sau varSa kA abAdhA kAla / (purisaveyassa NaM pucchA ?) puruSaveda kI sthiti kA prazna! (goyamA ! jaha NNeNaM aTTa saMbaccharAI) he gautama ! jaghanya ATha varSa (ukkoseNaM dasa sAgarovama koDAkoDoo) utkRSTa dasa koDAkoDI sAgaropama (dasavAsasayAI avAhA) dasa sau varSa kA abAdhA kAla (jAva Nisego) yAvat niSeka kAla / (gapuMsagaveyassa NaM pucchA ?) napuMsaka veda kI sthiti kI pRcchA ? (goyamA! jahaNaNeNaM sAgarovamasta doNi satta bhAgA paliovAssa asaMkhejaibhAgeNaM UNayA) he gautama ! jaghanya palyopama kA asaMkhyAtavA~ bhAga kama sAgaropama ke bhAga kI (ukkoseNaM vIsaM sAgaroyamakoDAkoDIo) utkRSTa vIsa koDAkoDI sAgaropama (vIsa ya vAsasayAI abAhA0) vIsa sau varSo kA abAdhA kAla (hAsaraI NaM pucchA ?) hAsya aura rati kI sthiti kI pRcchA ? (goyamA ! jahaNNeNaM sAgarovamassa ekkaM sattabhAgaM) he gautama ! jaghanya sAgaropama kA ssa divaDUDhaM sattabhAgaM paliovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM aNayaM) 245nya psyopbhne| sasacyAtabhI mA nyUna saa2|5bhnii 4 nAganI (ukkoseNaM paNNarasasAgarovamakoDAkoDIo) kRSTa 542 3313131 sA5ma (aNNarasavAsasayAiM abAhA) 542 sau varSanI samAdhAna (purisaveyassa NaM pucchA !) 335 36 sthitinI prazna ? (goyamA ! jahaNNeNaM aTUsaMvaccharAI) hai gautama : dhanya A4 Sa (ukkoseNaM dasasAgarovamakoDAkoDIo) kRSTa zoDI sA5ma (dasavAsasayAI aba hA) M2 Sana! 4 mAyA (jAva Nisego) yApana niSe418 (napuMsagaveyarasaNaM pucchA)nasa:36nI sthitinI 27 ? (goyamA ! jahaNNega sAgarocamassa doNNisattabhAgA paliovamaspla asaMkhejjaI bhAgeNaM UNayA) he gautama ! panya pakSyo. 5manA mAnI (ukkoseNaM vIsaM sAgarotramakoDAkoDIo) azTa pIsa 313131sii sAgarI5manI (visa ya vAsasayAI abAhA) me 12 11 no mAsa. (hAsaraINaM pucchA ?) 125 bhane tinI sthitinI ch| ? (goyamA ! jahaNaNaM zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #299 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 286 prajJApanAsUtre palyopamasyA saMkhyeyabhAgonaH, utkRSTena dazasAgaropamakoTIkoTayaH, dazavarSazatAni abAdhA, abAdhanA karmasthitiH karmaniSekaH, aratibhayazokajugupsAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena sAgaropamastha dvau saptamAgau palyopamasya asaMkhyeyabhAgonoM, utkRSTena vizatiH sAgaropama koTaH, vizatiH SazatAni abAbA, abAdhonA karmasthitiH karmaniSekaH, nairayikA yuSyasya khalu pRcchA, gautama ! javanyena dazavarSasahasrANi antarmuhUrtAbhyadhikAni, utkRSTena bhAga (paliocamassa asaMkhejaibhAgeNaM UNaM) palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama (ukkoseNaM dasa sAgarovamakoDAkoDIo) utkRSTa se dasa koDAkoDI sAgaropama (dasa vAsasAI avAhA) dasa sau varSa kA abAdhA kAla / ( arai-bhaya- soga - durguchANaM pucchA ? arati, bhaya, zoka, jugupsA kI sthiti saMbaMdhI pRcchA ? (gomA ! jahaNeNaM sAgarovamassa doNi sattabhAgApali bhovamassa asaMkhejjai bhAgeNaM UgavA) he gautama! jaghanya palyopama kA asaM khyAtavAM bhAga kama sAgaropama ke bhAga kI (ukkoseNa vIsaM sAgaroyama koDAkoDIo) utkRSTa vosa koDAkoDI sAgaropama kI (bIsaM vAsasayAI avAhA) vIsa sau varSa kA avAdhA kAla / (neraiyAuyassa NaM pucchA) nairadhikAyu saMbaMdhI prazna (godhamA ! japaNeNaM dasa sahasAI) he gautama! jaghanya dasa hajAra varSa kI (aMtomuttamamahiyAI) antarmuhUrtta taka (ukko seNaM tetI se sAgarovamAI putrva koDIti bhAgamanmahiyAI) utkRSTa karoDa pUrva ke tIsare bhAga adhika tetIsa sAgaropama kI / (tirikkhajoNiyA upasta NaM pucchA ?) tiryacAyu kI sthiti ke viSaya meM sAgarovamassa ekaM sattabhAga) he gautama! dhanya sAgaropamA lAga (paliomassa asaMkhejjai bhAgeNaM UNaM payopato asaMkhyAtame lAga nyUna (ukko se gaM dasasAgarotra makoDAkoDIo) utkRSTa dRza aDADI sAgaropama (dasavIsasavAI abAhA) meDa sAma varSAnI abhAdhAva (arai-bhaya- soga - dugu chANaM pucchA 1) marati, laya, zoka, lugupsAnI sthiti sambhandhI 2cha ? (goyamA ! jahaNeNaM sAgarovamasma doNisattabhAgA-pali ovamarasa asaMkhejjai bhAgeNaM UNayA) he gautama! dhanya patyopamanA asaM jyAta bho lAja nyUna sAgaropamanI lAganI (ukkose vosaM sAgarotrama koDAkoDIo) DDUSTa pIsa DioDI AgaropabhanI (vIsaMvAsa sayAI abAhA) pIsa se varSAnI aAdhAla. (neraiyAyarasa pucchA ?) nairAyu saMbaMdhI prazna ? (goyamA ! jageNaM dasavAsa saharasAI) he gautama! dhanya dRza unnara varSAnI (aMto muhuttamamahiyAI) antarmuhUrta sudhI (ukkoseNaM tettIsa sAgarotramAI putrakoDI tibhAgamanmahiyAI) utkRSTa / pUrvanI tetrIsa lAga adhika tevIsa sAgare dhamanI, (tirikkha joNiyA uyassa NaM pucchA ?) tiryayAyunI sthitinAM viSayamA prazna ? (goyamA ! zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #300 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 sU0 9 karmasthitinirUpaNam jayastriMzatsAgaropamANi pUrvakoTi tribhAgAbhyadhikAni, tiryagyonikAyuSyasya pRcchA, gautama ! jaghanyena antarmuhUrtama, utkRSTena trINi palyopamANi pUrvakoTitribhAgAbhyadhikAni, evaM manuSyAyuSyasyApi devAyuSyasya yathA nairayikAyuSyastha sthitiriti, nirayagatinAmani khalu pRcchA, gautama ! jaghanyena sAgaropamasahasrasya dvau saptabhAgau palyopamasya asaMkhyeyabhAgonau, utkRSTena viMzatiHsAgaropamakoTIkoTayaH, viMzatiH varSazatAni, abAdhA, abAdhonA karmasthitiH karmaniSekaH, tiryaggatinAmni yathAnapuMpakavedasya, manuSyAtinAmni pRcchA, jaghanyena sAgaropamasya divAH saptabhAgaH palyopamasya asaMkhyeyabhAgonaH, utkRSTena paJcadazasAgaropamakoTIkoTayaH prazna ? (goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhuttaM) he gautama ! jaghanya antarmuharta (ukkoseNaM tinni pali ovamAI pucakoDI tibhAgamabhahiyAI) utkRSTa pUrva koTi ke tribhAga adhika tIna elpopama kI 'evaM maNussAuevi) isI prakAra manuSyAyu bhI (devAuyasta jahA neraiyAuyassa) devAyu kI sthiti narakAyu ke samAna (nirayagainAmae NaM pucchA ?) narakagatinAmakarma kI sthiti saMbaMdhI prazna ? (goyamA ! jahaNNeNaM sAgaroyamasahassassa do sattabhAgA paliovamassa asaM khejjaibhAgeNaM UNayA) he gautama ! jaghanya palyApama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama eka sAgaropama ke : bhAga (ukoseNaM yIsaM sAgarovamakoDAkoDIo) utkRSTa bIsa koDAkoDI sAgaropama kI (bIsaM vAsasayAI avAhA) vIsa sau varSa kA abAdhA kAla (tiriyagainAmae jahA napuMsagaveyarasa) tiryaMcagatinAmakarma kI sthiti napuMsaka veda ke samAna (maNuSagainAmae pucchA) manuSyagatinAmakarma saMbaMdhI prazna ? (jahaNNeNaM sAgarovamasta divaddhaM sattabhAgaM, paliaovamassa asaMkhejai bhAgeNaM UNagaM) jaghanya palpopama kA asaMkhyAtayA~ bhA kama sAgaropama kaa| jahaNNeNaM aMtomuhutta) gautama ! dhanya mantabhuta (ukkoseNaM tinnipaliocamAI puvvakoDI tibhAgamabhahiyAI) Ta pUrva TinA vinA dhi5.yo5manI (evaM maNussAue vi) me 542 manudhyAyu 25 dhA 595 (devAuyassa jahA neraipAuyassa) vAyunI sthitinarakAyunA samAna. (nirayagaI nAmae NaM puccho ?) 24 matinAmabhanI sthiti samadhI prazna ? (goyamA ! jahaNNeNaM sAgarovamasahassassa dosattabhAgA pali provamassaasaMkhenjaibhAgeNaM UNayA) he gautama ! dhanya 5nyA5manA asabhyAtabhA mA nyUna se sAgasapanA mAga (ukoseNaM vIsasAgarovamakoDAkoDIo) kRSTa pIsa 13131 sAyamanI (vIsaM vAsasayAI abAhA) pIsa so papanI Altra (tiriyagainAmae jahA napuMsagaveyassa) tiya yati nAmamanI sthiti napuMsakavedanA samAna. (maNuyagaI nAmae pucchA 1) manudhya gati nAma samadhI prazna ? (jahaNNeNaM sAgarovamarasa divaDhaM sattabhAgaM, paliovamassa asaMkhejjai bhAgeNaM UNagaM) "nya 58yo 5bhne| sadhyAtamA mA nyana saag| 5bhne| mAn (ukkosaNaM paNNarasasAgarovamakoDAkoDIo) zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #301 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 288 prajJApanAsUtre paJcadazavarSazatAni abAdhA, abAdhonA karmasthitiH karmaniSekaH, devagatinAmni khalu pRcchA, gautama ! jaghanyena sAgopamasahasrasya ekaH saptabhAgaH palyopasya asaMkhyeyabhAgonaH, utkRpTena yathA puruSavedasya / / suu09|| TIkA-pUrva mUlotaraprakRtibhAgaH prarUpitaH samprati karmaprakRtInAM jaghanyotkRSTasthiti pratipipAdayiSuH prathama paJcaprakArakajJAnAvaraNIyaviSayamadhikRtyAha-'NANAvaraNi japaNaM bhaMte ! kammaspta kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA?' he bhadanta ! jJAnAvaraNIyasya-matizrunAvadhimanaHparyava kevalAvaraNabhedena paJcaprakArasya khalu karmaNaH kiyantaM kAlaM yAvat-kiyatkAlaparyantaM sthitiH prajJaptA ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'jahaNaNeNaM aMtomuhattaM, ukkoseNaM tIsaM sAgaro. bhAga (ukkoseNaM paNNarasasAgarobamakoDAkoDoo) utkRSTa pandraha koDAkoDI sAgaropama (paNNarasavAsasayAI apAhA) pandraha sau varSa kA abAdhA kAla (deva gainAmae NaM pucchA ?) devagatinAmakarma kI sthiti kI pRcchA ? (goyamA! jaha paNeNaM sAgarovamasahassassa egaM sattabhAgaM, paliovamassa asaMkhejai bhAgeNaM UNayaM) he gautama ! jaghanya palyopama kA asaMkhyAtayAM bhAga kama sAgaropama kA! bhAga (ukoseNaM jahA purisabeyassa) utkRSTa jaise puruSa veda kI ||suu09|| TIkArtha-isase pUrva karma ko mUla aura uttara prakRtiyoM kA nirUpaNa kiyA gayA, aba karmaprakRtiyoM kI jaghanya aura utkRSTa sthiti kA pratipAdana karate hae sarva prathama pAMca prakAra ke jJAnAvaraNa kI sthiti kA kathana karate haiM gautamasvAmI he bhagavan ! jJAnAvaraNIya karma kI sthiti kinane kAla kI hai ? arthAtU matijJAnAvaraNa, zrutajJAnAvaraNa, avadhijJAnAvaraNa, manaHparyayajJAnAgharaNa aura kevalajJAnAvaraNa ke bheda se pAMca prakAra ke jJAnAvaraNa karma kI sthiti kitanI hai ? ra 542 113151 saa||25m (paNNarasavAsasayAI abAhA) 542 se papanA 2055 // (devagaI nAmaeNaM pucchA 1) pati nAmabhanI sthitinI cha ? (goyamA ! jahaNNeNaM sAgarovamasahaspassa egaM sattabhAgaM paliovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNayaM) hai gautama ! anya pakSyA5manI asaNyAtabhA in nyUna saa||3||5bhne mAya (unakoseNaM jahA purisaveyassa) aSTabha 535 vahanI, TIkArtha-AnAthI pahelAM karmanI mUla ane uttara prakRtinuM nirUpaNa karAyuM- have karma prakRtinI jaghanya ane utkRSTa sthitinuM pratipAdana karatAM sarva prathama pAMca prakAranA jJAnAvaraNanI sthitinuM kathana kare che zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! jJAnAvaraNIya karmanI sthiti keTalA kALanI che? arthAta mAnajJAnAvaraNa, zrutajJAnAvaraNa, avadhijJAnAvaraNa, mana:paryavajJAnAvaraNa ane kevala jJAnAvaraNanA bhedathI pAMca prakAranA jJAna varaNa karmanI sthiti keTalI che? zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #302 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 sU0 9 karmasthitinirUpaNam vamakoDAkoDIo tiNNiya vAsasahassAI abAhA, avAhUNiyA kammahiI kammanisego' jaghanyena antarmuhUtaM yAvat jJAnAvaraNIyasya sthitiH prajJaptA, tacca sUkSmasamparAyasya kSapakasya sva. guNasthAnakacaramasamaye vartamAnasyAvaseyam, utkRSTena triMzat sAgaropamakoTIkoTayaH jJAnA. varaNIyasya sthitiH prajJaptA, sAcotkRSTAsthitiH mithyAdRSTe rutkRSTe saMkleze vartamAnasyAvaseyA, ityevaM prakRtapraznottaraM dattam, samprati apRSTasya vyAkhyAnamAha-trINi varSasahasrANi abAdhA, azAdhonA karmasthitiH karmadalikaniSeka iti, anena cApRSTavyAkhyAnena jJAnAvaraNIyAdi karmaNaH sthiti dvaividhyaM pradarzitaM bhavati-sthitistAvad dvividhA-karmarUpatAvasthAnalakSaNA, anubhazyogyA ca, tatra karmarUpatA'vasthAnalakSaNAM sthitimAzritya-'triMzatsAgaropamakoTI bhagavAn-he gautama ! jJAnAvaraNa karma ko jaghanya sthiti antarmuharta kI hai| yaha sthiti kSapakazreNIvAlA jaba sUkSmasamparAyaguNasthAna ke carama samaya meM vartamAna hotA hai, taba pAI jAtI hai| jJAnAvaraNIya kI utkRSTa sthiti tIsa koDAkoDI sAgaropama kI hai| yaha utkRSTa sthini utkRSTa saMkleza pariNAma meM sthita mithyAdRSTi meM hotI hai / yaha prakRti prazna kA uttara huA, aba apRSTa kA vyAkhyAna karate haiM-jJAnAvaraNa kA abAdhA kAla tIna hajAra varSa kA hai aura sampUrNa sthiti-kAla meM se abAdhA kAla ko kama kara dene para jo zeSa samaya bacatI hai, vaha usa ke karmadalikoM ke niSeka kA kAla samajhanA caahie| isa apRSTa arthAt vinA pUche ke vyAkhyAna se jJAnAvaraNIya Adi karmoM kI sthiti do prakAra kI dikhalAI gaI hai-karmarUpatAvasthAna rUpa sthiti arthAt vaha kAla jisameM karma, karmarUpa meM banA rahatA hai aura dUsaro sthiti anubhavayogya-jisa kAla meM karma kA cedana kiyA jAtA hai| karmarUpatAvasthAnasthiti kI apekSA se - zrI bhagavAna-he tama! jJAnAvaraNakarmanI jaghanyasthati antarmuhUrtanI che. e sthiti upakazreNivALA jyAre sUphama samparAya guNasthAnanA carama samayamAM vartamAna hoya che, tyAre maLe che. jJAnAvaraNIyanI utkRSTa sthiti trIsa keDIkeDI sAgaropanI che. A utkRSTa sthiti utkRSTa saMkaleza pariNAmamAM sthita mithyASTimAM hoya che. A prakRti praznane uttara che. have apRSTanuM vyAkhyAna kare che- jJAnAvaraNane abAdhAkAla traNa hajIra varSane che ane saMpUrNa sthitikAlamAMthI abAdhAne nyUna karI devAthI je zeSa samaya rahe che, te tene kama dalikone niSekano kAla samaja joIe. A apRSTa arthAt vinA pUchayAnA vyAkhyAnathI jJAnAvaraNIya Adi karmonI sthiti be prakAranI dekhADelI che kamarUpatAvasthAna rUpa sthiti arthAt te kAla jemAM karma, karmarUpamAM banI rahe che ane bIjI sthiti anubhavayegya-jekAlamAM karmanuM udana karAya che, pra037 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #303 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 290 prajJApanAsUtra koTaya ityuktam, anubhavayogyAtu varSasahastratrayanyUnA triMzatsAzare pamakoTI koTayaH sthitiruskRSTA bhavati ityabhiprAyeNokapU-'trINi varSa pahasrANi abAdhA' iti, tathA ca jJAnAvaraNIyaM karma utkRSTasthiti raddhaM sata bandhasamayamArabhya trINivarSasahasrANi yAsta svasyo ina jIvasya no kizcidapi bAdhAM janayati, tAvatkAlaparyanta karmadali kaniSekasyAbhAvAt, tadanantarameva dalikakarma niSeko bhavatItyabhiprAyeNAha-abAdhonA karmasthitiH karmadalikaniSeka iti,abAdhonA-abAdhAkAlaparihInA varSasaha khatrayarUpAvAdhAkAlarahi tetyarthaH anumavayogyA karmasthitiH, dalikakarmaniSeko bhavati, sa ca prathasthitau pracuro dalikakarmaniSekaH, dvitIyasthitau tadapekSayA vizeSahInaH, tadapekSayApi tRtIyasthitau vizeSatarahInaH, tadapekSayApi caturthatIsa koDAkoDI sAgaropama kahI gaI hai aura anubhavayogya sthiti tIna hajAra varSa kama tIsa koDAkoDI sAgaropama hai| isa abhiprAya se kahA gayA hai kijJAnAvaraNa karma kA abAdhA kAla tIna hajAra varSa kA hai| abhiprAya yaha hai ki utkRSTa sthiti vAle jJAnAvaraNIya karma kA jaba bandha hotA hai to apane bandha kAla se lekara tIna hajAra varSa taka vaha apane udaya ke dvArA koI bAdhA nahIM pahuMcAtA, kyoMki usa samaya taka usa ke karmadalikoM ke niSeka kA abhAva hotA hai| tIna hajAra varSa vyatIta ho jAne para arthAt abAdhA kAla samApta ho jAne para hI karmadalikoM kA niSeka hotA hai| isI Azaya ko vyakta karane ke lie kahA hai-sampUrNa tIsa koDAkoDI sAgaropama kI sthiti meM se abAdhA kAla tIna hajAra varSa kama kara dene para jo kAla zeSa rahatA hai, vaha jJAnAvaraNIyakarma ke dalikoM kA niSeka kAla hai| karmadalikoM kA niSeka prathama sthiti meM pracura hotA hai, dvitIya sthiti meM usa kI apekSA vizeSa hIna hotA hai, tRtIya sthiti meM usase karmarUpatAvasthAnI sthitinI apekSAthI trIsa koThADI sAgaropama kahelI che ane anubhava egya sthiti traNa hajAra varSa jUnA trIsa keDAkoDI sAgaropama che A abhiprAyathI kaheluM che ke-jJAnAvaraNa karmane adhikAla hajAra varSane che. abhiprAya e che ke utkRSTa sthiti vALA jJAnAvaraNIya karmane jyAre badha thAya che te pitAnA baMdhakALathI laIne traNa hajAra varSa sudhI te pitAnA udayanA dvArA koI bAvA nathI pahoMcADatA, kemake te samaya sudhI tenA kamaMdalinA niSekane abhAva hoya che. traNa hajAra varSa vyatIta thaI jatAM arthAt abAdhakAla samApta thaI jatAM ja karma dalikane niSeka thAya che. e Azayane vyakta karavAne mATe kahyuM che-sampaNa trIsa keDAkeDI sAgaropamanI sthitimAMthI abAdhAkAla traNa hajAra varSa nyUna karI devAthI je kAla zeSa rahe che. te jJAnAvaraNIya karmanA dalikono niSeka kAla che. karmalikane niSeka prathama sthitimAM pracura hoya che, dvitIya sthitimAM tenI apekSA e. vizeSa hIna hoya che, tRtIya sthitimAM tenAthI paNa hIna che, ane caturtha sthitimAM zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #304 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 sU0 9 karmasthitinirUpaNam 291 sthitau vizeSatamahIno bhavatItyevaM vizeSahIno, vizeSatarahInazca tAvatkAlaparyantaM vaktavyo yAvat sthiticaramamayo bhavati, avAghAkAlaparijJAnopAyaH punarayam - yasya karmaNo yAvatyaH sAgazepamakoTI koTaH sthitistasya tAvanti varSazatAni abAdhAkAlo bodhyaH, yasya punaH karmaNaH sAgaropamakoTI koTyAH madhye sthitistasya karmaNaH AyuSya varjitasya antarmuhUrtamabAdhAkAlaH, AyuSya kamaNastu jaghanyena antarmuhUrtamabAdhAkAlaH, utkRSTena pUrvakoTI tRtIya bhAgo'vaseya ityevaM rItyA avadhAkAlaM paribhAyya yathAyogyamabAdhAkAlaviSayo bhAvanIyaH, gautamaH pRcchati'faariara NaM te! kammassa kevaiyaM kAlaM ThiI paNatA ?' he bhadanta ! nidrApaJcakasya - nidrA - nidrAnidrA - pracalApracalApracalA - styAnarddhirUpasya khalu karmaNaH kiyantaM kAlaM yAvat sthitiH prajJatA ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama! 'jahaNaNe NaM sAgarovamassa tiNNisatta bhI hIna hotA hai aura caturtha sthiti meM usa se bhI hona hotA hai| isa prakAra apanI sthiti ke antima samaya paryanta hIna-hInatara-hInatama hotA jAtA hai| kisa karma kA abAdhA kAla kitanA hai, ise samajhane kA upAya yaha hai - jisa karma kI sthiti jitane koDAkoDI sAgaropama kI hotI hai, usakA abAdhA kAla utane hI sau varSoM kA hotA hai| arthAt eka koDAkoDI sAgaropama para eka sau varSa kA abAdhA kAla samajhanA caahie| jisa karma kI sthiti koDAkoDI sAgazepama se kama hotI hai, usa kA avAdhA kAla antarka kA hotA hai / kintu Ayukarma isa kA apavAda hai / Ayukarma kA jaghanya abAdhA kAla antarmuhUrtta kA aura utkaTa eka pUrvakoTi ke tRtIya bhAga kA hai / isa prakAra abAdhA kAla saMbaMdhI niyama ko samajha kara yathAyogya saba karmoM kA abAdhA kAla jAna lenA cAhie / gautamasvAmI - he bhagavan ! nidrApaMcaka karma kI sthiti kitane kAla kI kahI hai ? bhagavAn - he gautama! nidrA, nidrAnidrA, pracalA, pracalApracalA aura sthAna ddhi, tenAthI paNa hIna vhAya che. e prakAre peAtAnI sthitinA antima samaya paryaMta hInattarahInatama thatA jAya che. kayA karmInA akhAdhAkAra keTalA che. tene samajavAnA upAya A che, je karmInI sthiti jeTalA DAkoDI sAgaropamanI hAya che, tenA akhAdhAkAla teTalA ja se| vanA hAya che, arthAt eka kADAkoDI sAgaropama para eka se varSanA abAdhAkAla samajavA naie. je karmAMno sthiti kADAkoDI sAgaropamathI nyUna Dema che, tenA akhAdhAkAla antamuhUrta nA hAya che. parantu zAyukama tene apavAda che. AyukamanA jaghanya akhAdhAkAla antamu - hUrtInA ane utkRSTa eka pUrva kATanA tRtIya bhAganA che, e prakAre akhAdhAkAla sakhadhI niyamane samajIne yathAyogya badhAM karmone khAdhakAla jANI levA jAI e. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! nidrApu'caka karmanI sthiti keTalA kALanI kahI che? zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #305 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 212 prajJApanAsUtra bhAgA pali bhovamassa asaMkhejjai bhAgeNaM UNiyA' jaghanyena sAgaropamasya trayaH saptabhAgAH[] palyopamasyAsaMkhyeyabhAgena UnA:-palyopanAsaMkhyeyabhAgonA ityarthaH, 'ukoseNaM tIsaM sAgarovamakoDAkoDIyo' utkRSTena triMzata sAgaropamakoTIkoTayo nidrApaJcakasya karmaNaH karma rUpatAvasthAnalakSaNA sthitiH prajJaptA, anubhavayogyA sthitistu-varSasahasratrayanyUnA ityAha'tiNNi ya vAsasahassAI avAhA, abAhUNiyA kammaTTiI kammanisego' troNica varSasahasrANi abAdhAkAlaH, tathA ca nidrApazcakaM karma utkRSTasthitikaM baddhaM sat bandhasamayAdArabhya trINi varSasahasrANi yAvat svodayena jIvasya no kizcidapi bAdhAmutpAdayati, tAvat kAlamadhye dalikaniSekasyAbhAvAt tadanantarameva dalikakamaniSeko bhavatItyAha-abAdhonA-abAdhAkAlaparihInA anubhavayogyA karmasthitiH, dalikakarmaniSeko bhavatItyarthaH, atha kathaMtAvada nidrApazcakasya jaghanyena sthitiH palyopamA saMkhyeyabhAgonAH sAgaropamasya trayaH saptabhAgA[-] isa nidrApaMcaka kI jaghanya sthiti palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAgakama eka sAgaropama ke sAta bhAgoM meM se tIna bhAga kI kahI hai, arthAt sAgaropama ke : bhAga kI hai| nidrApaMcaka kI utkRSTa sthiti tIsa koDAkoDI sAgaropama kI hai| yaha karmarUpatAvasthAnarUpa sthiti hai| anubhavayogyA sthiti tIna hajAra varSa kama hai / ataeva kahA hai-isa kA abAdhA jhAla tIna hajAra varSa kA hai, arthAt jaba nidrApaMcaka kameM utkRSTa sthiti vAlA baMdhA ho to bandha ke samaya se lekara tIna hajAra varSa taka apane udaya dvArA jIva ko koI bAdhA nahIM pahuMcAtA, arthAta usakA udaya hI nahIM hotA hai, kyoMki utane kAla taka usake dalikoM kA niSeka nahIM hotii| tatpazcAt ho karmadalikoM kA niSeka hotA hai| isa kAraNa kahA gayA hai-sampUrNa sthiti meM se abAdhA kAla kama kara diyA jAya to zeSa samaya usakI anubhavayogya karmasthiti kA kAla hai / zrI bhagavAna-he gautama ! nidrA, nidrAnidrA, pracalA, pracalA pracalA ane tyAnaddhi AnidrApaMcakanI jaghanya sthiti paramane asaMkhyAtame bhAga nyUna eka sAgaropamanA sAta bhAgamAMthI traNa bhAganI kahI che, arthAta sAgaropamanA hai bhAganI che. nidrApaMcakanI utkRSTa rithati trIsa kaDAkaDI sAgaropamanI che, e karmarUpatAvasthAna rUpa sthiti che. anubhavAgyA sthiti traNa hajAra varSa jUna che. tethI te kahyuM che-tene abAdhAkAla traNa hajAra varSa che, arthAta jyAre nidrA paMcaka karma utkRSTa sthitivALA bAMdhyAM hoya te bandhanA samayathI laIne traNa hajAra varSa sudhI pitAnA udaya dvArA jIvane ke badhA nathI pahoMcatI, arthAta tene udaya ja nathI thata, kemake teTalA samaya sudhI tenA daline niSeka nathI thatuM. tatpazcAta ja karma dalikalikone niSeka thAya che. e kAraNe kahyuM che-saMpUrNa sthitimAMthI abAdhAkAla bAda karavAthI je zeSa samaya rahe te tenI anubhava cogya karmasthitino samaya che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #306 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 23 sU0 9 karmasthitinirUpaNam 293 iti vedatrocyate-yAsa prakRtInAM yA yA svIyA utkRSTA sthitistasyA utkRSTAyAH sthiteH saptatisAgaropamakoTI koTIpramANayA mithyAvasthityA bhAgaharaNe sati yAvallabhyate tAvata palyopamAsaMkhyeyabhAgahInaM jaghanyasthitiparimANaM bhavatItirItyA nidrApaJcakasya karmaNaH utkRSTA sthitistriMzatsAgaropamakoTIkoTayaH, tAsAM triMzatsAgaropamakoTIkoTInAM saptatisAgaropamakoTI koTI pramANayA mithyAtvasthityA bhAjakApekSayA bhAjyasya nyUnatayA bhAgaharaNAsaMbhavena 'zUnyaM zUnyena pAtayet' itinyAyena bhAjyabhAjakarAzyora rddhanApavartanAt vyavakalanAt labdhAtrayaH sAgaropamasya saptabhAgAH, teca palyopamAsaMkhyeyabhAgahInAH kriyante, tathA ca nidrApaJcakamadhye ekaikasya karmaNaH paTpadasAgaropamakoTIkoTIpramANAnupAtena paJcAnAM prazna ho sakatA hai ki nidrApaMcaka kI jaghanya sthiti palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama eka sAgaropama kA : bhAga kaise hai ? isakA samAdhAna yaha hai ki jina-jina prakRtiyoM ko jo-jo apanI utkRSTa sthiti hai, usa utkRSTa sthiti kA sattara koDAkoDI pramANa mithyAtva kI sthiti se bhAga karane para jo saMkhyA labdha hotI hai, utanA hI jaghanya sthiti kA parimANa hotA hai, magara usameM pasyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama kara diyA jAtA hai / isa prakAra nidrA paMcaka kI utkRSTa sthiti tosa koDAkoDI sAgaropama kI hai, yaha saMkhyA sattara koDAkoDI pramANa mithyAtva kI sthiti se, jo ki bhAjaka hai, usakI apekSA nyUna hai / nyUna hone ke kAraNa bhAga nahIM diyA jAsakatA / aisI sthiti meM 'zUnyaM zUnyena pAtayet' isa nyAya ke anusAra bhAjya aura bhAjaka rAziyoM kA Adhe se apavartana karane se - vyavakalana karane se-eka sAgaropama ke sAta bhAgoM meM se tIna bhAga labdha hote haiM / unameM se palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama kiyA jAtA hai| spaSTIkaraNa isa prakAra prazna thaI zake che ke nidrA paMcakanI jadhanya sthiti pathaipamanA 'sakhyAtamA bhAga nyUna eka sAgaropama 3 bhAga DaeNvI rIte che? tenuM samAdhAna e che ke je je prakRtiyAnI je je peAtAnI utkRSTa sthiti che, te utkRSTa sthitine sattara koDAkeADI sAgara pramANa mithyAtvanI sthitithI bhAga karavAthI je sakhyA prApta thAya che, teTaleA ja kALa jaghanya sthitinuM parimANa thAya che, paNa temAM palyopamanA asa MkhyAtame ibhAga nyUna karI devAya che. e ja prakAre nidrApa McakanI utkRSTa sthiti trIsake DAkaDI sAgaropamanI che, A sa.khyA. sattara raeNDAkeADI pramANu mithyAtvanI sthiti jo ke bhAjaka che, teno apekSAe nyUna che, nyUna heAvAnA kAraNe bhAga nathI ApI zakAtA. AvI sthitimAM " zUnyaM zUnyena pAtayet " me nyAyanA anusAra lakSya bhane bhAjaka rAziyAnA aAMthI apavana karavAthI eka sAgaropamanA sAta bhAgamAMthI traNa bhAga lagya thAya che, temAMthI palyopamanA asakhyAtamA bhAga Acho karAya che, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #307 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 294 prajJApanAsUtre triMzat sAgaropamakoTokoTI paryavasannatayA tAsAmarddhasya paJcadazasAgaropamakoTIkoTItvena pratyekaM tritvalAbhena saptatisAgaropamakoTI koTayA arddhasya paJcatrizatsAgaropamakoTIkoTI. pramANatvena paJcAnAM nidrAkarmaNAM pratyekaM saptasaptabhAgAnupAtena sAgaropamasya trayaH saptabhAgAH[] labhyante, iti nidrApaJcakasya karmaNo yathoktaM jaghanyasthitiparimANamupapadyate iti bhAvaH kintu-paJcAnAM jJAnAvaraNaprakRtInAM catumRgA darzanAvaraNaprakRtInAM cakSudarzanAvaraNAdInAM saMjvalanalobhasya pazcAnAmantarAyaprakRtInAM ca jaghanyA sthitirantamuhUtam, sAtAvedanIyasya sakaSAyikasya dvAdazamuhUrtAH, itarasya puna dvauM samayau, prathamasamaye bandho dvitIyatamaye vedanaM hai-tIsa koDAkoDI sAgaropama ko nidrApaMcaka meM ba~TavArA kiyA jAya to eka -eka ko chaha chaha koDA koDI sAgaropama prApta hotA hai, magara pahale kahe anusAra tIsa kI rAzi ko AdhA kiyA gayA hai, aura tIsa kA AdhA pandraha hai, ataeva pandraha kA nidrApaMcaka meM bAMTane para tIna-tIna koDA koDI sAgaropama hotA hai| isa prakAra tIna bhAga prApta hue| mithyAtva kI utkRSTa sthiti sattara koDA koDI sAgaropama kI hai / usako AdhA karane para paiMtIsa hote haiM / ina paitIsa koDAkoDI sAgaropama ko nidrApaMcaka meM bAMTa diyA jAya to eka-eka ko sAta sAta koDAkoDI sAgaropama labdha hotA hai| isa prakAra sAgaropama ke bhAga labdha hote haiN| yahI nidrApaMcaka kI jaghanya sthiti hai| kintu pAMca jJAnAvaraNa prakRtiyoM kI, cakSudarzanAvaraNa Adi cAra darzanAvaraNa karma kI prakRtiyoM kI, saMjvalana lobha ko aura pAMca antarAya prakRtiyoM kI jaghanya sthiti anta muhUrta kI hai / sakaSAyika sAtAvedanIya kA jaghandha sthiti bAraha muhUrta kI aura akaSAyika kI do samaya kI hai, kyoMki kaSAyarahita jIvoM ko prathama samaya paSTIkaraNa A rIte che-trIsa keDAcheDI sAgaropamane nidrApaMcakamAM vaheMcavAmAM eka ekane cha-cha kaDAkaDI sAgaropama prApta thAya che, paNa pahelA kahyA pramANe trIsanI rAzine aDadhA karela che. ane trIsanuM adhuM paMdara thAya. tethI ja paMdarane nIdrA paMcakamAM vaheMcavAmAM traNa-traNa kaDAkaDI sAgaropama thAya che. e prakAre traNa bhAga prApta thayA mithyAtvanI utkRSTasthiti sattara keDIkeDI sAgaropamanI che. tene ardhA karavAthI pAMtrIsa thAya che. pAMtrIsa kaDAkoDI sAgaropamane nidrA paMcakamAM vaheMcI devAya te eka ekane sAta keDAcheDI sAgaropama labdha thAya che. e prakAre sAgaremanA 2 bhAga labdha thAya che. A ja nidrApaMcakanI jaghanya sthiti che. kinta pAMca jJAnAvaraNa prakRtinI, cakSu darzanAvaraNa, Adi cAra darzanAvaraNa karmanI prakRtinI, saMjavalana lezanI ane pAMca antarAya prakRtinI jaghanya sthiti antamuM hurtanI che. sakaSAyika sAtA vedanIyanI jaghanya rithati bAra muhUnI ane akacikanI bhAga samayanI che. kemake kaSAya rahita chane prathama samayamAM sAtavedanIyanuM bandhana zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #308 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 sU0 9 karmasthitinirUpaNam tRtIyasamaye punarakarmI bhavanam, yazaH koyuccetriyoraSTau muhUrtAH, puruSavedasyASTau saMvatsarANi, saMjjvalanakrodhasya dvau mAsau, saMjvalanamAnasyaiko mAsaH, saMjvalanamAyAyA arddhasAsaH sthitirityabhiprAyeNAha-dasaNaca usla zaMbho ! kammarasa kevaiyaM kAlaM ThiI ghaNNatA ?' he bhadanta ! darzanacatuSkasya-cakSurdazanAcakSurdazanAvacidarzana kevaladarzanarUpasya catuSprakArakasya khalu karmaNaH kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaza ? bhagabAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'jahaNeNaM aMtomuhuttaM, ukoseNaM tIsaM sAgarodanakoDAkoDIo' jaghanyena antarmuhUrtam, utkRSTena triMzat sAgaropama. koTIkoTayo darzanacatuSkasya karmaNaH sthitiH prajJaptA, epA ca sthitiH karmarUpatA'vasthAnalakSaNAabaseyA, anubhavayogyA sthitistu-'ti prAya vAsasahassAI avAhA, abAhuNiyA kamma TiI kammanisego' trINi ca varSasahasrANi aASAkAla:-darzanAvaraNIyaM meM utkRSTasthitika baddhaM sat bandhasamayAdArabhya varSasahasratrayaparyantaM svodayena no kiJcidapi bAdhAmutpAdayati, meM sAtAvedanIya kA bandha hotA hai, dvitIya samaya meM vedana hotA hai aura tRtIya samaya meM nirjarA ho jAtI hai| yazaH kIrti aura uccagotra kI jaghanya sthiti ATha muhUrta kI hai| puruSaveda kI ATha saMvatsara kI, saMjvalana krodha kI do mAsa kI, saMjvalanamAna kI eka mAsa kI aura saMjvalanamAyA kI arddhamAsa kI sthiti hai / isa abhiprAya se kahate haiM- gautamasvAmI-he bhagavan ! darzana catuSka karma kI sthiti kitane kAla kI kahI hai? ___bhagavAn-he gautama ! jaghanya antarmuhartakI, utkRSTa tIsa koDAkoDI sAga ropama kI darzanacatuSkarma kI sthiti kahI hai| yaha karmarUpatAvasthAnarUpA sthiti samajhanA cAhie / anubhavayogyA sthiti isa prakAra hai-isakA tIna hajAra varSa kA abAdhAkAla hai arthAt darzanAvaraNIya karma tIsa koDAkoDI sAgaropama kA ba~dhA ho to bandha ke samaya se lekara tIna hajAra varSa paryanta koI hoya che, dvitIya samayamAM vedanA thAya che ane tRtIya samayamAM nirjarA thaI jAya che. - yazakIrti ane ucca gotranI jaghanya sthiti ATha muhUrtanI che. purUSadanI ATha saMvatsaranI, saMjvalana krodhanI be mAsanI, saMjavalana mAnanI eka mAsano ane saMjvalana mAyAnI paMdara divasanI sthiti che. e abhiprAyathI kahe che zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! darzanacatuSka karmanI sthiti keTalA kALanI kahI che? zrI bhagavAhe gautama! jaghanya aMtarmuhUrtanI, utkRSTa trIsa kaDAkaDI sAgarepamanI darzanacatuSka karmanI sthiti kahI che, A karma rU5tAvAnarUpa sthiti samajavI joIe. anubhavAgyA sthiti A rIte che-tene traNa hajAra varSanA abAdhA kAla che, arthAt darzanAvaraNIyakarmane trIsa koDAkaDI sAgarepane baMdha hoya to bandhanA samayamAMthI laIne traNa hajAra varSa paryata kaI bAdhA nathi pahoMcADatA, kemake A traNa hajAra varSomAM zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #309 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre tAvatkAlamadhye dalikakarmaniSekasyAbhAvAt, tadanantarameva dalikakarmaniSeko bhavatItyAha'abAdhonA -abAdhAkAlaparihInA anubhavayogyA karmasthitiH dalikakarmaniSeko bhavati, 'sAyAveyaNijassa IriyAvadviyaM baMdhagaM paDucca ajahaNamaNuko seNaM do samayA, saMparAiyabaMdhagaM paDucca jahaNNe gaM bArasamuhuttA' sAdAvedanIyasya karmaga aipithikaM bandhakaM pratItya AzrityaairyApathikabandha kApekSayetyarthaH anabanyAnutkRSTena dvau samayoM yAvat, sAMparAyikabandhakaM pratItya -Azritya jaghanyena dvAdazamuhUrtAni, 'ukoseNaM paNNarasa sAgarovamakoDAkoDIo' utkRSTena paJcadazasAgaropama ke TIkoTayaH sAtAvedanIyakarmaNaH karmarUpatA'vasthAnalakSaNA sthitiH prajJaptA, anumavayogyA sthitiH punaH 'paNNarasavAsasayAI abAhA, abAhUNiyA kammaTTiI kammanisego' paJcadazavarSazatAni abAdhAkAlaH, sAtAvedanIyaM karmautkRSTasthitikaM baddhaM sat bandhasamayAdArabhya svodayena jIvasya no kizcidapi bAdhAMjanayati, tAvatkAlamadhye bAdhA nahIM pahu~cAtA, kyoMki ina tIna hajAra varSoM meM karmadalikoM kA niSeka nahIM hotA hai / tona hajAra varSa pazcAt hI niSeka hotA hai / ataeva anubhava yogya sthiti agAdhA kAla se hIna hai, arthAt sampUrNa sthiti (30 kor3A koDI) meM se tIna hajAra varSa abAdhA kAla ke kama kara dene para jo sthiti rahatI hai, vaha anubhava yogya sthiti hai yA niSeka kAla hai| aiyApathika bandhaka kI apekSA se sAtAvedanIyakarma kI sthiti do samaya mAtra kI hai, isameM jaghanya-utkRSTa kA bheda nahIM hai / sAmparAyika bandhaka (kaSAya yuktajIva) kI apekSA jaghanya sthiti bAraha muharta kI hai aura utkRSTa pandraha koDA koDI sAgaropama kI hai| anubhava yogya sthiti isa prakAra hai-pandraha sau varSa kA isakA abAdhA kAla hai, arthAt utkRSTa sthitivAlA sAtAvedanIyakarma bandha ke samaya se pandraha sau varSa taka koI bAdhA nahIM pahuMcAtA hai, kyoMki tabataka karma ilikoM kA niSeka nahIM honA-usake pazcAt hI niSeka hotA hai| karmalikane niSeka thato nathI. traNa hajAra varSa pachI ja niSeka thAya che. tethI ja anubhava cogya sthiti abAdhAkAlathI hIna che, arthAta sapUrNa sthiti (30 kalAkeDI)mAMthI traNa hajAra varSa abAdhA kAlane ochuM karI devAthI je sthiti rahe che, te anubhAgya sthiti che agara niSeka kAla che, eryApathika bandhanI apekSAthI sAtA vedanIya karmanI sthiti be samayanI che, temAM jaghanya utkRSTa bheda nathI. sAmparAyika bandhaka (kaSAyayukta jIva)nI apekSAe jaghanya sthiti bAramuhUrtanI che ane utkRSTa paMdara kaDAkoDI sAgaropamanI che. anubhavayegya sthiti A prakAre che-paMdaraso varSane teno abAdhAkAla che, arthAt utkRSTa sthitivALA sAtavedanIyakama bandhanI sAthethI paMdara so varSa sudhI kaI bAdhA nathI pahoMcADatA, kemake tyAM sudhI karma dalikone niSeka nathI thatuM. tenA pachI ja niSeka zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #310 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 297 prameyathodhinI TIkA pada 23 sU0 9 karmasthitinirUpaNam dalikakarmaniSakasyAbhAvAta, tadanantarameva dalikaniSeko bhavatItyAha-abAdhonA-abAdhAkAla. parihInA paJcadazazatavarSanyUnA anubhavayogyA karmasthitiH karmadalikaniSeko bhavati, asAyAveyaNijasma jahaNjeNaM sAgarovamassa tiNNisattabhAgA pali bhovamassa asaMkhejaibhAgeNaM UNayA' asAtAvedanIyastha-duHkha vedanIyasya karmaNo jaghanyena sAgaropamasya trayaH saptabhAgAH [] palyopamasyAsaMkhyeyabhAgonAH sthitiH prajJaptA, 'ukkoseNaM tIsaM sAgarovamakoDAkoDIo' 'utkRSTena triMzat sAgaropama koTIkoTayaH asAtavedanIyasya karmaNaH karmarUpatA'jasthAnalakSaNA sthitiH prajJaptA, anubhavayogyA karmasthitistu-'tiNi ya vAsasahassAI abAhA, abAhUNA kammaTTiI kammanisego' trINica varSaptahasrANi avAdhAkAlo bhavati, asAtavedanIyaM karma utkRSTasthi tibaddhaM sat bandhasamayAdArabhya varSasahastrayaparyantaM svodayena no kiJcidapi bAdhAmutpAdayati tAvatkAlamadhye dalikaniSenasyAbhAvAt, tadanantarameva dalikaniSeko bhavati, ityAha-abAdhanA--abAdhAkAlaparihInA-varSasahasratrayahInA anubhavayogyA karmasthitiH karmadalikaniSeko bhavatIti bhAvaH, gautamaH pRcchati-'sammattaveyaNi jassa pucchA' samyaktvavedanIyasya karmaNaH kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? iti pRcchA, bhagavAnAi-'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNeNaM aMto muhuttaM, ukkoseNaM chAvaDhi sAgarovamAiM sAtiregAI' jaghanyena antarmuhUrtam, utkRSTena ataeva pandraha sau varSa kama pandraha kor3AkoDI sAgaropama kI isa kI anubhava yogya sthiti hotI hai| asAtAbedanIyakarma kI jaghanya sthiti palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama sAgaropama kA kahA gayA hai / utkRSTa sthiti tIsa koDAkoDI sAgaropama kI hai| isakA abAdhA kAla tIna hajAra varSa kA hai| zeSa bhAga arthAta tIna hajAra varSa kama tIsa koDAkoDI sAgaropama karmaniSeka kA kAla hai jise anubhavayogya sthiti kahA gayA haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! samyaktvavedanIyakarma kI sthiti kitane kAla kI kahI hai ? bhagavAn-he gautama ! jaghanya antarmuhUrta pI aura utkRSTa chayAsaTha saagrothAya che. tethI ja paMdara so varSa caina paMdara keDa koDI sAgaropamanI tenI anubhava yogya sthiti banI rahe che. asAtA vedanIyakarmanI jaghanya sthiti palepamano asaMkhyAtama bhAga nyuna sAgaripamano 3 kahevI che. utkRSTa sthiti trIsa koDA DI sAgaropamanI che. tene abAdhAkAva traNa hajAra varSano che. zeSa bhAga arthAt traNa hajAra varSa jUnA trIsa koDAkoDI sAgapama karmaniSeka kAla che jene anubhava egya sthiti kaDela che. zrI gatamarAmI-he bhagavan! samyakatva vedanIyamanI sthiti keTalA kALanI kahI che ? zrI bhagavAna-he gautama ! jaghanya antarmuhUrtanI ane utkRSTa chAsaTha sAgaropamathI pra0 38 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #311 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre paTaSaSTiH sAgaropamANi sAtirekANi samyaktvavedanIyakarmaNaH sthitiH prajJaptA, 'micchattaveyaNijjassa jahaNNeNaM sAgarovamaM pali bhovamarasa asaMkhejjaimAgeNaM UNagaM' mithyAtvavedanI. yasya karmaNo jaghanyena sAgaropamaM palyopamasyAsaMkhyeyabhAgonam 'ukkoseNaM satcari koDA. koDIo' utkRSTena saptatiH koTIkoTayo mithyAtvavedanIyasya karmaNaH karmarUpatA'vasthAna lakSaNA sthitiH prajJaptA, anubhavayogyA sthitistu-'satta ya vAsasahassAI abAhA, abAhUNiyA kammahiI kammanisego' sapta ca varSasahasrANi abAdhAkAlaH, mithyAtvavedanIyaM karma utkRSTa sthitika baddhaM sat bandhasamayAdArabhya saptavarSasahasrANi yAvat no kiJcidapi svodayena jIvasya vAyAmutpAda pati tAvatkAlamadhye dalikakarmaniSekasyAbhAvAt, tadanantarameva dalikarmaniSeko bhavatItyAha-abAdhonA-abAdhAkAlaparihInA-saptavarSasahasrahInA anubhavayogyA karmasthitiH dalika karmaniSekarUpA bhavati, 'sammAmiccha ttaveNijjassa jahaNeNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM aMtomuhattaM' sampamithyAtvavedanI yasya karmaNo jaghanyena antarmuhUrtam, utkRSTena antarmuhUrtam pama se kucha adhika kI hai / mithyAtya vedanIya karma kI jaghanya sthiti palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama eka sAgaropama kI aura utkRSTa sattara koDAkaDI sAgaropama kI / yaha karmarUpatAvasthAnarUpA sthiti hai / anubhava yogya sthiti yoM hai-isakA abAdhA kAla sAta hajAra varSa kA hai aura abAdhA kAla kama kara dene para zeSa bacI sthiti anubhavayogyA sthiti hai arthAt karmaniSeka kA kAla hai / tAtparya yaha hai ki utkRSTa sthiti vAlA mithyAtvavedanIya kA bandha ho to vaha bandha kAla se lekara sAta hajAra varSa taka jIva ko koI bAdhA nahIM pahuMcAtA / vahI usakA apAdhA kAla hai / sAta hajAra varSa ke bAda hI usake dalikoM kA niSeka hotA hai, pahale nahIM hotA hai| samyagUmithyAtvavedanIya ko jaghanya sthiti antarmuhUrta kI aura utkRSTa sthiti bhI antarmuhUrta kI hai| samyaktva vedanIya aura samyagUmithyAtvavedanIya kAMIka adhikanI che. mithyAtva vedanIyakarmanI jaghanya sthiti popamanA asaMkhyAta bhAga nyUna eka sAgaropamanI ane utkRSTa sattara koDAkoDI sAgaropamanI A karma rUpatAnuM avasthAna rUpa sthiti che. anubhava egya sthiti Ama che-teno abAdhAkAla sAta hajAra varSa che ane abAdhAkAla cuna karavAthI zeSa vadhelI sthiti anubhava egya sthiti che arthAt karmaniSekane kAla che. tAtparya e che ke utkRSTa sthitivALA mithyAtva vedanIyana baMdha hoya to te baMdhakALathI laIne sAta hajAra varSa sudhI jIvane keI bAdhA nathI pahoMcatI te ja tene abAdhAkALa che. sAta hajAra varSanA pachI ja dalikono niSeka thAya che, pahelAM thatuM nathI. samyagu mithyAtva vedanIyanI jaghanya sthiti antarmuhUrtanI ane utkRSTa sthiti paNa antarmuhurtanI che. samyakatva vedanIya samparimathyAtva vedanIya ne baMdha nathI thatuM. tethI zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #312 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 sU0 9 karmasthitinirUpaNam yAvat sthitiH prajJaptA, tathA ca samyaktva samyagamithyAtvayobandhAbhAvena vedanamadhikRtyaiva sthitiH prarUpiteti, samyaktva samyagmithyAtvayodhAbhAvastu vakSyamANarItyA bodhya:tathAhi-jIvena mithyAtvapudgalA evaM samyaktvAnuguNavizodhivalena tridhA vidhIyate-sarvavizuddhAH, ardha vizuddhA:, avizuddhAzca, tatra sarvavizuddhA:-bhUtapUrvamithyAtvapudgalAH samyaktvavedanIyatvena vyapadizyante, ardhavizuddhAH samyamithyAtvavedanIyatayA vyapadizyante, avizuddhAH punaH mithyAkhavedanIyatayA vyayadezaM labhante, ata eva samyaktva-sampamithyAtvayooMbandha saMbhavaH, iti bhAvaH, 'kasAyabArasagassa jahaNNeNaM sAgarovamassa cattArisattabhAgA, paliovamassa asaMkhejaibhAgeNaM UNayA' kaSAyadvAdazakasya-anantAnubandhi catuSTayApratyAkhyAna catu. STayapratyAkhyAnAvaraNa vatRSTa rarUpasya pratyeka jaghanyena sAgaropamasya catvAraH saptabhAgAH palyo. kA bandha nahIM hotA hai, ataeva vedana kI apekSA se hI unakI sthiti kahI gaI hai / samyaktvavedanIya aura samyagUmithyAtvavedenIya kA bandha kyoM nahIM hotA, isakA spaSTIkaraNa isa prakAra samajhanA cAhie-bandha ke samaya jIva mithyAtva ke hI pudagaloM kA bandha karatA hai| tatpazcAt jaba vaha samyaktva ke anukUla vizuddhi ke bala se unake tIna puMja karatA hai, taba ye pudgala vizuddha, adhe zuddha avizuddha, isa prakAra tIna bhAgoM meM baMTa jAte haiN| unameM se mithyAtya ke ye pudgala, jo vizuddha ho jAte haiM, samyaktva vedanIya kahalAte haiN| arddha vizuddha pudgala samyagamithyAtvavedanIya kahe jAte haiM aura jo avizuddha hote haiN| ye mithyAtva vedanIya nAma se abhihita hote haiM ataeva samyaktva vedanIya aura mizra vedanIya kA bandha hI nahIM hotA hai| __ kaSAya dvAdazakakI arthAt anantAnubandhI catuSTaya, apratyAkhyAna catuSTaya aura pratyAkhyAna catuSTaya meM se pratyeka kI jaghanya sthiti palyopama kA asaMkhyA. ja vedananI apekSAthI ja temanI sthiti kahelI che, samyakatvavedanIya ane samithyAtva vedanIyane bandha kema nathI thatuM, enuM spaSTIkaraNa A rIte samajavuM joIe- bandhanA samaye jIva mithyAtvanA ja pudgalene anya kare che. tatpazcAt jyAre te samyakatvanA anukUla vizuddhinA baLathI tene traNa puMja kare che, tyAre te pugala vizuddha, ardhavizuddha, ane avizuddha e prakAre traNa bhAgamAM vaheMcAI jAya che. temanA mAMthI mithyAtvanA te yugale, jeo vizuddha banI jAya che te samyakatva vedanIya kahevAya che. ardhavizuddha pudgala samyagU mithyAtva vedanIya kahevAya che ane je azuddha hoya che, teo mithyAtva vedanIya nAmathI abhihita thAya che. tethI samyakatvavedanIya ane mizra vedanIyane bandha ja nathI thatuM. kaSAya dva dazakanI arthAt anantAnubaMdhI catuSTaya, apratyAkhyAna catuSTaya ane pratyAkhyAna catuSTayamAMthI pratyekanI jaghanya sthiti pAmane asaMkhyAtama bhAga nyUna sA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #313 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 300 prajJApanAsUtre pamAsaMkhyeya bhAgonAH sthitiH prajJaptA, prAgukayukteH, 'ukko seNaM cattAlIsaM sAgarovamakoDAkoDIo' utkRSTena catvAriMzat sAgaropamakoTIkoTayaH kapAyadvAdazakasya karmaNaH pratyekaM karmarUpatA'vasthAnalakSaNA sthitiH prajJaptA, anubhavayogyA sthitistu - 'vattAlIsaM vAsasayAI avAhA, jAva nisego' catvAriMzad varSazatAni abAdhAkAlaH, kaSAyakarma utkRSTasthitikaM baddhaM sat baddhasamayAdArabhya caturvarSasahasraparyantaM svodayena jIvasya no kiJcidapi bAdhAM janayati tAvatkAlamadhye dalikaniSekasyAbhAvAt tadanantarameva dalikaniSeko bhavati, ata evAhayAvat- abAdhonA- abAdhA kAlaparihInA-varSasahasra catuSTayarahitA anubhavayogyA kaSAyakarma sthitiH dalikakarmaniSekarUpA bodhyA, gautamaH pRcchati - 'kohasaMjalaNe pucchA' krodhasaMzvala nam - krodhasaMjvalanasya kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? iti pRcchA, bhagavAnAha - 'goyamA !" he gautama ! 'jaNaM do mAsA, ukkoseNaM cattAlIsaM sAgarovamakoDAkoDIo' javanyena dvau mAsau, utkRSTena catvAriMzat sAgaropamakoTIkoTayaH krodhasaMjvalanasya karmaNaH karmarUpatA - sthAnalakSaNA sthitiH prajJaptA, anubhavayogyA sthidistu 'cattAlIsaM vAtasayAI avAhA jAva nisego' catvAriMzadvarSazatAni yAvad avAdhaH kALa :- krodhasaMjvalanaM karma utkRSTasthitikaM baddhaM tayAM, bhAga kama sAgaropama kA bhAga hai ! isa viSaya meM yukti pahale kahI jA cukI hai| inakI utkRSTa sthiti cAlIsa sAgaropama kI hai| cAlIsa sau varSa arthAt cAra hajAra varSa kA abAdhA kAla hai / utkRSTa sthiti vAlA kaSAya vedanIya karma apane bandha samaya se cAra hajAra varSa taka jIva ko koI bAdhA nahIM pahuMcAtA, kyoMki isa kAla meM dalikoM kA niSeka nahIM hotA hai / abAdhA kAla kama karane para jo sthiti zeSa rahatI hai, vaha usa kA niSekakAla hai / gautamasvAmI - he bhagavan ! saMjvalana krodha kI sthiti kitanI kahI hai ? bhagavAna - he gautama! jaghanya do mAsa kI, utkRSTa cAlIsa koDAkoDI sAgaropama kI / yaha saMjvalana krodha kI karmarUpatAvasthAna sthiti hai / anubhavayogya sthiti isa prakAra hai - isa kA abAdhA kAla cAlIsa sau varSa kA hai, garAyamanA 4 bhAga che. e viSayamAM yukti pahelAM kahevAyelI che. temanI utkRSTa sthiti cAlIsa sAgaropamanI che cArlIsa se va arthAt cAra hajAra varSa nA akhAdhAkAla che. utkRSTa sthitikAla kaSAyavedanIyakama potAnA anya samayathI cAra hajAra varSAM sudhI jIvane kAi khAdhA nathI pahoMcatI, kemake e kAlamAM dalikenA niSeka nathI thatA. akhAdhAkAla AdyA karavAthI je sthiti zeSa rahe che, te tene niSeka kala che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! sajvalana krodhanI sthiti keTalI kahelI che ? zrI bhagavAna-he gautama! jaghanya be mAsanI, utkRSTa cAlIsa kaDAkADI sAgaropamanI A sa'jvalana krodhanI krama rUpatAvasthAnasthiti che. anubhava yAgya sthiti A prakAre che- tenA abAdhA kAle cArlIsa nA che. arthAt utkRSTa sthitivALA sa javalana krodha ka zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #314 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 23 sU0 9 karmasthitinirUpaNam sat bandhanasamayAdArabhya caturvarSasahasraparyantaM svodayena no kizcidapi jIvasya bAdhAmutpAdayati tAvatkALamadhye dalikaniSekasNabhAvAt tadantarameva dalikaniSeko bhavatItyAha-yAvat-abA. dhonA-abAdhAkAlaparihInA varSapahacatuSTayarahitA anubhavayogyA karmasthitiH dalikakarma niSeko bhavatIti bhAvaH, gautamaH pRcchati-'mANasaMjalaNAe pucchA' mAnasaMjvalanam-mAnasaMjvalasasya kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? iti pRcchA, bhagavAnAha-'goyamA ! he gautama! 'jahapaNeNaM egaM mAsaM, unoseNaM jahA ko hassa' jaghanyena eka mAsaM yAvat, utkRSTena tu yathA kodhastha-krodhasaMjvalanasya catvAriMzat sAgaroSamakoTIkoTayaH sthitiH pratipAditA tathA mAvasaMja,lanasyApi karmaNazcatvAriMzat sAgaropamakoTIkoTayaH karmarUpatA'vasthAnalakSaNA sthitiH prajJaptA, anumava rogyA sthitistu catvAriMzad varSazatAni abAdhAkAla:-caturvarSasahasraparyantaM svodayena jIvasya na kiJcidapi bAdhAmutpAdayati tAvatkAlamadhye dalikakarmaniSekasyAbhAvAt, tadanantarameva dalikakaniSeko bhavati, tathA ca avAdhonA-avAdhAkAlaparihInA-varSasahastra. catuSTayarahitA anubhavayogyA karmasthitiH dalikakarmaniSakarUpA prajJaptA, gautamaH pRcchatimAyAsaMjalagAra pucchA' mAyAsaMbanasya karmagaH kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? iti pRcchA, arthAt utkRSTa sthiti vAlA saMjvalana krodha karma baddha hone para bandha ke samaya se cArahajAra varSa taka jIva ko koI bAdhA nahIM pahuMcAtA, kyoMki isa kAla meM dalikoM kA niSeka nahIM hotA, isa kAla ke anantara hI dalikoM kA niSeka hotA hai / ataeva kahA hai-abAdhA kAla arthAt cAra hajAra varSa kama karane para sthiti zeSa rahatI hai vaha krodhasaMjvalana kI anubhavayogyA sthiti hai| gautamasthAmI-he bhagavan ! saMjvalanamAna kI kitanI sthiti hai! bhagavAn-he gautama ! jaghanya :eka mAsa kI, utkRSTa saMjvalana krodha ke barAbara arthAt cAlIsa koDAkoDI sAgaropama kii| yaha karmarUpatAvasthAnasthiti hai| cAra hajAra varSa kA abAdhA kAla kama karane para jo sthiti rahatI hai vaha anubhavayogyA sthiti hai| baddha banatAM bandhanA samayathI cAra hajAra varSa sudhI jIvane bAdhA nathI pahoMcatI, kemake e kAlamAM dalijene niSeka nathI thatuM, e kAlanA pachI ja dalikone niSeka thAya che ema kahevAyeluM che. tethI ja kahyuM che- abAdhAkAla arthAt cAra hajAra varSa ochAM karavAthI je sthiti zeSa rahe che te krodha saMjavalananI anubhava yogya sthiti che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! saMjavalana mAnanI keTalI sthiti kahI che? zrI bhagavAna-gautama! jaghanya eka mAsanI utakRSTa saMjavalana krodhanA barAbara arthAta cAlIsa kaDAkaDI sAgaropamanI che. A karmarUpatAvasthAna sthiti che. cAra hajAra varSanA abAdhAkAla ocho karavAthI je sthiti rahe che, te anubhavayegyA sthiti che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #315 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 301 prajJApanAsUtre bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNeNaM addhaM mAsaM, ukkoseNaM jahA kohassa' jaghanyena mAyAsaMjvalanasya karmaNaH arddhamAsaM yAvat, utkRSTena yathA krodhasya catvAriMzat sAgaropamakoTokoTa yaH sthitiH pratipAditA tathA mAyAsaMjvalanasyApi karmarUpatA'sthAnalakSaNA sthitizcatvAriMzat sAgaropamakoTIkoTayaH prajJaptA, anubhavayogyA karmasthitistu varSasahasracatu TayarahitA prajJaptA yatazcatvAri varSasahasrANi abAdhAkAlaH, tathA ca mAyAsaMjvalanaM kama utkRSTa sthitika baddhaM sat bandha samayAdArabhya caturvarSasahasrAyantaM svodayena jIvasya na kizcidapi bAdhAmutpAdayati, tAvatkAlamadhye dalikakarmaniSekasyAbhAvAt, tadanantarameva dalikakarmaniSekaH, ata eva abAdhAkAlaparihInA-varSasahasracatuSTayarahitA anubhavayogyA karmasthitiH karmadalikaniSekarUpA prajJaptA, gautamaH pRcchati- lohasaMlaNAe pucchA' lobhasaMjvalanasya kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptAH ? iti pRcchA, bhagavAnAha-'goyamA !' he gotama ! jahaNeNaM aMtomuhattaM, ukoseNaM jahA kohassa' jaghanyenAntamuhate yAvad lobhasaMjvalanasya sthitiH prajJaptA, utkRSTena yathA krodhastha sthitiH pratipAditA tathA lobhasaMjvalanasya karmaga utkRpTena catyA gautamasvAmI-he bhagavan ! mAyAsaMjvalana kI kitanI sthiti hai| bhagavAn-he gautama ! jaghanya arddhamAsa arthAt pandraha dina kI, utkRSTa saMjva. lanakrodha ke samAna cAlIsa koDAkoDI sAgaropama kI / isakA abAdhA kAla bhI cAra hajAra varSa kA hai| cAra hajAra varSa taka isa se jIva ko koI bAdhA nahIM pahuMcato, kyoMki usa samaya meM usake dalikoM kA niSeka nahIM hotaa| ataH isakA niSeka kAla athavA anubhavayogyasthitikAla cAra hajAra varSa kama cAlIsa koDAkoDI sAgaropama kA hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! lobhasaMjvalana kI sthiti kitane kAla kI kahI hai? bhAvAn-he gautama ! jaghanya antarmuharta kI aura utkRSTa krodha ke samAna cAlIsa koDAkoDI sAgaropama kI / yaha utkRSTa sthiti karmarUpatAvasthAnarUpa sthiti hai| anubhavayogya karmasthiti cAra hajAra varSa kama hai, kyoMki isakA zrI gautamasvAmI-he bhagavana! mAyA saMjavalananI keTalI sthiti kahI che? zrI bhagavAhe gautama! jaghanya ardhamAsa arthAt paMdara divasanI utkRSTa saMjvalana krodhanA samAna cAlIsa kaDAkaDI sAgaropamanI. tene abAdhAkAla paNa cArahajAra varSane che. cAra hajAra varSa sudhI tenAthI jIpane kaI bAdhA nathI pahoMcatI kemake te samayamAM tenA dalike niSeka nathI thato tethI tene niSeka kAla athavA anubhavayegrAsthiti kAla cAra hajAra varSa nyUna cAlIsa kaDAkoDI sAgaropamane che. zrIgautamasvAmI-he bhagavan! lebha saMjavalana kaSAyanI rithati keTalA kALanI kahI che? zrI bhagavAna he gautama! jaghanya antarmuhUrtanI ane utkRSTa krodhanA samAna cAlIsa keDAkoDI sAgaropamanI. A utkaTa riyati karmarUpatAvasthAnarUpa sthiti che. anubhavayegya zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #316 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 sU0 9 karmasthitinirUpaNam 303 riMzata sAgaropamakoTIkoTa yaH karmarUpatA'vasthAnalakSaNA karmasthitiH prajJaptA, anubhavayogyA karmasthitistu varSacatuSTayasahasrarahitA prajJaptA yatazcatvAri varSamahasrANi abAdhAkAlaH, tathA ca lobhapaMjyalanaM karma utkRSTasthitikaM baddhaM sat badhasamayAdArabhya caturva mahasUpayantaM svodayena jIvasya na kiJcidapi bAdhAmutpAdayati tAvatkAlamadhye dalikakarmaniSekasyAbhAvAta, tadanantarameva dalikakarma niSeko bhavati, ata eva abAdhAkAlaparihInAcaturvarSa pahalarahitA anubhavayogyA karmasthitiH karmada likaniSeva.rUpA prajJaptA, gautamaH pRcchati-'isthiveyarasa pucchA' he bhadana ! strI vedasya kiyantaM kAlaM sthitiH prajJA ? iti pRccha!, bhagavAnAha-'goyamA ! he gautama ! 'jahaNgeNaM sAgarovamassa divaI~ sattabhAgaM pali bhovamA asaMkhejahabhAgeNaM UgayaM' jaghanyena sAgaropamasya dvadharddha:-dvitIyo'rthoM yasmin sa dvayarddha:-sAka ityarthaH, saptabhAgaH [1] palyopamasya asaMkhyeyabhAgonaH strIvedasya karmaNaH sthitiH prajJaptA, tathAhi-trairAzi kakaraNapaddhatyA yadA dazAnAM sAMgaropamakoTo koTonAmekaH sAgaropamasya saptabhAgaH prApyate tadA paJcadazabhiH sAgaropamakoTa koTobhiH kiM prApyate ? iti prazne-10 115 / " ityevaM rAzitrayasthApane sati antyena paJca daza lakSaNena rAzinA madhyasthitasya ekalakSaNasya rAzeguNane abAdhA kAla cAra hajAra varSa kA hai / lobha saMjvalana karma utkRSTa sthitiyAlA baddha hokara apane baghasamaya se lekara cAra hajAra vaSa taka jIva ko koI bAdhA nahIM pahuMcAtA kyoMki usa kAla meM usa ke dalikoM kA niSeka nahIM hotA hai / cAra hajAra varSa ke pazcAt hI niSeka hotA hai| ataeva usakA niSeka kAla athavA anubhavayogya sthiti cAra hajAra varSa kama koDAkoDI sAgaropama kI kahI hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! strI veda kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? bhagavAn-he gautama ! jaghanya palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama sAga ropama kI kahI hai, kyoMki trairAzika karaNapaddhati ke anusAra jaba daza koDA. koDI sAgaropama kA sAta bhAga prApta hotA hai to pandraha kA kitanA prApta hogA ? isa prakAra kA prazna hone para 1011.15 isa prakAra tIna rAziyAM sthA karmasthiti cAra hajAra varSa jUna che, kemake teno aba dhA kALa cAra hajAra varSane che. lebha saMjavalana kama utkRSTa sthiti baddha thaIne pitAnA bandha samayathI laIne cAra hajAra varSa sudhI jIvane keI bAdhA nathI pahoMcaDatA, kemake e kALamAM temanA dalikone niSeka thata nathI. cAra hajAra varSa pachI ja niSeka thAya che. tethI ja temane niSeka kAla athavA anubhavagya sthiti cAra hajAra varSa jUna cAlIsa koDAkoDI sAgaropamanI kahI che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! strI vedanI sthiti keTalA kALanI kahI che? zrI bhagavAna-he gautama! jaghanya pAyamane asaMkhyAtamo bhAga ochI ! sAgaropamanI kahI che, kemake airAzika karaNa paddhatinA anusAra jyAre daza koDAkoDI sAgaropamane sAtame bhAga prApta thAya che, te paMdarane keTalo prApta thaze ? e prakArano prazna thatAM zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #317 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 304 __ prajJApanAsUtre paJcadazaiva sampadyante teSAJca paJcadazAnAM prathamena dazakalakSaNena rAzinA bhAgaharaNe sati sA.kaH saptabhAgaH [1] labhyate iti bhAvaH, 'ukoseNaM paNNarasa sAgarovamakoDAkoDoo' utkRSTena paJcadaza sAgaropamakoTIkoTayaH strIvedasya karmarUpatA'vasthAnalakSaNA karmasthitiH prajJaptA, anubhavayogyA karmasthitistu paJcadazavarSazatarahitA pUrvoktarUpA prajJaptA-ityAha'paNNarasavAsasayAI avAhA, abAhUNA kammahiI kampanisego' paJcadazavarSazatAni yAvada abAdhAkAla:-strIvedakarma utkRSTasthitikaM baddhaM sat bandhasamayAdArabhya sAkavarSasahasraparyantaM strodayena jIvasya na kiJcidapi bAdhAM janayati tAvatkAlamadhye dalikakarmaniSekasyAbhAvAta, tadanantarameva dalikakarmaniSekaityAha-bAdhonA abAdhAkAlaparihInA-sArdaikavarSasahasrarahitA anumavayogyA karmasthitiH dalikakarmaniSeka rUpA prajJaptA, gautamaH pracchati-'parisaveyassa NaM pucchA' he bhadanta ! puruSavedasya karmaNaH kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? iti pRcchA, bhagavAnAha-'goyamA !' 'jahaNNeNaM aTThasaMvaccharAI, ukkoseNaM dasasAgaroyamakoDAkoDI o' jaghanyena aSTau saMvatsarANi yAvat, utkRSTena dazasAgaropakoTIkoTayaH puruSavedasya karmaNaH karmarUpatA'vasthAnalakSaNA karmasthitiH prajJaptA, anubhavayogyA karmasthitiH punardazavarSazatarahitA pita karane para aura antima rAzi pandraha kA bIca kI rAzi eka ke sAtha guNAkAra karane para pandraha kI hI rAzi labdha hotI hai| isa pandraha kI rAzi kA pahalI rAzi daza ke sAtha bhAga dene para yarddha-saptabhAga ! AtA hai / strIveda kI utkRSTa sthiti pandraha koDAkoDI sAgaropama kI hai aura anubhavayogya sthiti pandraha sau varSa kama pandraha koDAkoDI sAgaropama kI hai, kyoki pandraha sau varSa kA abAdhA kAla kama ho jAnA hai| yahI isakA niSeka kAla yA anubhavayogyasthitikAla samajhanA caahie| gautamasvAmI-he bhagavana ! puruSa vedakarma kI sthiti kitane kAla kI kahI hai ? bhagavAna he gautama / jaghanya ATha varSa kI aura utkRSTa daza koDAphoDI sAgaropama ko puruSavedakarma kI sthiti kahI gaI hai| yaha karmarUpatAvasthAnarUpa 10, 1, 15, e prakAre traNa rAzi rathApita karatAM ane antima rAzi paMdara vacala rAzi ekanI sAthe guNAkAra karavAthI paMdara ja rAri labdha thAya te, e paMdaranI ja rAzine pahelI rAzi dazanI sAthe bhAga devAthI dvaca sapta bhAga 'Ave chestrIvedanI utkRSTa sthiti paMdara koDAkoDI sAgaropamamanI che ane anubhavogya sthiti paMdara se. varSa ochAM paMdara koDAkaDI sAgaropamanI che, kemake paMdaraso varSanA abAdhAkAla nyUna thaI jAya che. eja ene niSeka kALa athavA anubhavegya sthitikALa sama joIe. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! purUSada karmanI sthiti keTalA kALanI che? zrI bhagavAna-he gautama ! jaghanya ATha varSanI ane utkRSTa daza koDAkaDI sAgaropamanI purUSa vedanIya karmanI sthiti kahelI che, A karmarUpatAvarathAna rUpa sthiti che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #318 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prame ya bodhinI TIkA pada 23 sU0 9 karmasthitinirUpaNam 305 dazasAgaropamakoTIkoTayo'vaseyA ityAha-'dasavAsasayAI abAhA, jAva Nisego' dazavarSazatAni yAvat puruSavedasya karmaNo'bAdhAkAlaH tathA ca puruSavedakarma utkRSTasthitikaM baddhaM sadbandhasamayAdArabhya dazavarSazatAni yAvat svodayena jIvasya no kiJcidapi bAdhAM janayati ityarthaH tAvatkAlamadhye dalikakarmaniSekasyAbhAvAt, tadanantarameva dalikakarmaniSako bhavatItyAha-yAvat-abAdhonA-abAdhAkAlaparihInA dazavarSazatarahitetyarthaH anubhavayogyA karmasthitiH dalikakarmaniSakarUpA prajJaptA, gautamaH pRcchani-'NapuMsagaveyasta NaM pucch|' he bhadanta ! napuMsakavedasya karmaNaH khalu kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? iti pRcchA, bhagavAnAha-'goyamA!' he gautama ! 'jahaNNeNaM sAgarovamassa doNisa tama gA, paliovamassa asaMkhejaibhAgeNaM UNayA' jaghanyena sAgaropamasya dvau saptabhAgau [:] palyopamasyAsaMkhyeyabhAgonau napuMsakavedasya karmaNaH sthitiH prajJaptA, prAguktayukteH, 'ukoseNaM vIsaM sAgarovamakoDAkoDIo' utkRSTena viMzatiH sAgaropamakoTIkoTayo napuMsakavedasya karmarUpA'vasthAnalakSaNA karmasthitiH sthiti hai| anubhavayogya karmasthiti dasa sau varSa kama daza koDAkoDI sAgaro pama ko hai| yahI kahate haiM-daza sau varSa kA isa kA abAdhA kAla hai, ataeva puruSavedakarma utkRSTa sthitivAlA baddha hokara apane bandha ke samaya se lekara daza sau (eka hajAra) varSa taka jIva ko koI bAdhA nahIM pahuMcAtA kyoMki isa kAla meM usa karma ke dalikoM kA niSeka nahIM hotA hai, tatpazcAt hI niSeka hotA hai| ataeva abAdhAkAla ko kama kara dene para jo sthiti zeSa rahatI hai, yaha usakA niSeka kAla hai, arthAt anubhavayogya karmasthiti hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! napuMsakavedakarma kI sthiti kitane kAla kI kahI hai ? bhagavAn-he gautama ! jaghanya palyopana kA asaMkhyAtavAM bhAga kama sAgaro. pama kA : bhAga kI napuMsakavedakarma kI sthiti kahI hai| isa viSaya meM yukti pUrva bat samajha lenA caahie| napuMsaka veda kI utkRSTa sthiti vIsa koDAkoDI saaganubhavogya karma sthiti daso varSa jUnI daza DoDA ke DI sAgaropamanI che, e ja kahe che-daza varSane teno abAdhAkAla che, tethI ja purUSadakama utkRSTa sthiti vALo baddha banIne potAnA bandhanA samayathI laIne daso (eka hajAra) sudhI jIvane kaI bAdhA nathI pahoMcADatA, kemake ekALama kamanA da la kene miSeka nathI thatuM. tyAra pachI ja niSeka thAya che. tethI ja abAdhA kAlane ghaTAvI dezethI (bAda karavAthI) je sthiti zeSa rahe che, te tenA nikAla che, arthAt anubhavayogya karma sthiti che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! napuMsakaveda kamanI sthiti keTalA kALanI kahI che? zrI bhagavAna he gautama! jaghanya paLepamane arAkhyAta bhAga nyUna sAgaropamanA 2 bhAganI napuMsaka karmanI sthiti kahI che. e viSayamAM yukti pUrvavat samajI levI joIe. napuMsakadanI utkRSTa rithati vIsa keDADI sAgaropamanI che. be hajAra varSane pra0 39 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #319 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 306 prajJApanAsUtre prajJaptA, anubhavayogyA karmasthitistu sahasradvayarahitA viMzatiH sAgaropamakoTIkoTayo'yaseyA, ityabhiprAyeNAha-vIsayavAsasayAI abAhA, abAhUNA kammaTTiI kammanisego' viMzatitra varSazatAni yAvat abAdhAkAla:-tathAca napuMsakavedakama utkRSTasthitikaM baddhaM sat bandha samayAdArabhya varSasahasradvayaparyantaM jIvasya strodayena na kizcidapi bAdhAmutpAdayati, tAvatkA. lamadhye da lekakarmaniSekasyAbhAvAt, tadanantara meva dalikakarmaniSeko bhavatItyAha-abAdhonA - abAdhAkAlaparihInA sahasradvayavarSarahitA anubhavayogyA karmasthitiH dalikakarmaniSekarUpA prajJatA, gautamaH pRcchati-'hAsaratINaM pucchA' he bhadanta ! hAsyaratyoH karmaNoH kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? iti pRcchA, bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNeNaM sAgarovamassa ekaM sattabhAgaM paliovamassa asaMkhejjai bhAgeNaM UNaM' jaghanyena sAgaropamasya ekaH saptabhAgaH palyopamasyAsaMkhyeyabhAgono hAsyaratyoH karmaNoH pratyekaM sthitiH prajJaptA, prAguktayuktaH, 'ukoseNa dasasAgarovamakoDAkoDobho' utkRSTena dazasAgaropamakoTIkoTayo hAsyaratyoH pratyekakarmaNaH karmarUpatA'vasthAnalakSaNA karmasthitiH prajJaptA, anubhavayogyA karmasthitistu eka varSasahasrahInA dazaptAgaropamaka TIkoTaya: prajJaptA ityabhiprAyeNAha-'dasavAsasayAI abAhA, avAhUNA kammaTTiI kammanisego' dazavarSazatAni yAvat abAdhAkAla:- hAsyAti kama pratyekamutkRSTasthitikaM baddhaM sadbandhasamayAdArabhya ekasahastravarSaparyantaM svodayena jIvasya na kizciropama kI hai / do hajAra varSa kA isakA abAdhA kAla hai| arthAt jaba napuMsakavedakarma utkRSTa sthiti vAlA baMdhatA hai to apane bandha samaya se lekara do hajAra varSa taka jIva ko koI bAdhA nahIM phuNcaataa| ataeva isakA niSeka kAla do hajAra varSa kama vIsa koDAkoDI sAgaropama kA hai| yahI isakI anumacayogya sthiti hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! hAsya aura ratikarma kI sthiti kitane kAla __bhagavAn -he gautama ! jaghanya palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama sAgaropamA kA eka baMTA sAta () bhAga kI hAsya aura ratikarma kI sthiti hai| isa viSaya meM yukti pUrvavat samajhanA caahie| utkRSTa sthiti daza koDAkoDI sAgaropama ene abAdhAkAla che. arthAta jayAre napuMsada karma utkRSTa sthitivALuM thAya che, te pitAnA bandha samayathI laIne be hajAra varSa sudhI jIvane koI bAdhA nathI pahoMcADatA. tethI ja ene niSeka kAla be hajAra varSa ochA vIsa keDAcheDI sAgaropamane che. eja enI anubhavAgya sthiti che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! hAsya ane ratikamanI sthiti keTalA kALanI kahI che? zrI bhagavAna gautama! jaghanya pApamano asaMkhyAtama bhAga nyUna sAgarepamane eka bhAgyA sAta 3 bhAganI hAsya ane ratikarmanI sthiti che. e viSayamAM yuti pUrvavata samajI levI joIe. utkRSTa sthiti dazakoDAkoDa sAgaropamanI che. eka hajAra zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #320 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 sU0 9 karmasthitinirUpaNam ____ 307 dapi cAdhAM janayati, tAvatkAlamadhye dalikakarmaniSekasyAbhAvAt, tadantarameva dalikakarma niSeka ityAha-bAdhonA-AdhAkAlaparihInA varSasahakarahitA anubhavayogyA karmasthitiH prAguktarUpA dalikakarmaniSekarUpA prajJaptA, gautamaH pRcchati-'aratibhayasogaduguMchANaM pucchA' he bhadanta ! aratibhayazokajuNupsAnAM karmaNAM pratyekaM kiyAtaM kAlaM sthitiH prajJaptA? iti pRcchA, bhagavAnAha-'goyamA!' he gautama ! 'jahaNNeNaM sAgarovamassa doNi sattabhAgA paliovamassa asaMkhejaibhAgeNaM UNayA' jaghanyena sAgaropamasya dvau saptabhAgau [:] palyopamasyA saMkhyeyabhAgonau yAvada aratyAdInAM karmaNAM pratyeka sthitiH prajJaptA, 'ukkoseNaM vIsaM sAgaro. vamakoDAkoDo bho' utkRSTena viMzatiH sAgaropamakoTokoTayo'ratyAdInAM karmaNAM pratyeka karmarUpatA'vasthAnalakSaNA karmasthitiH prajJatA, anubhavayogyA karmasthitistu varSasahasradvayarahitA viMzatiH sAgaropamakoTokoTayo'vaseyA ityabhiprAyeNAha-vIsaM vAsasayAI abAhA, abAhUNA kammahiI kammanisego' viMzatiH varSazatAni yAvat abAdhAkAla:-aratyAdi pratyekaM karma utkR STasthitikaM baddhaM sabandhaptamayAdArabhya varSaptahasradayaparyantaM svodayena jIvasya na kiJcidapi bAdhAmutpAdayati, tAvatkAlamadhye dalikakarmaniSe kAbhAvAt, tadanantarameva dalikakarmaniSekokI hai| eka hajAra varSa kA abAdhA kAla hai aura eka hajAra varSa kama daza koDA koDI sAgaropama kA niSeka kAla hai arthAt anubhavayogya sthiti hai| ___ gautamasvAmI he bhagavan ! arati, bhaya, zoka aura jugupsAkarma kI sthiti kitane kAla kI hai| bhagavAn-he gautama! jaghanya palyopama kA asaMkhyAtavA~ bhAga kama do baMTe sAta () bhAga kI arati Adi karmoM kI pratyeka kI sthiti kahI hai| inakI utkRSTa karmarUpatAvasthAnarUpa sthiti vIsa koDAkoDI sAgaropama kI hai aura anubhavayogya karmasthiti do hajAra varSa kama vIsa koDAkoDI sAgaropama kI hai, kyoMki inakA abAdhA kAla do hajAra varSa kA hai / bandhasamaya se lekara do hajAra varSa taka ye jIva ko koI bAdhA nahIM pahuMcAte haiM isa ke bAda inakA varSane abAdhAkAla che ane eka hajAra varSa ochAM dazakoDAkoDI sAgaropamane niSeka kAla che, anubhava egya sthiti che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! arati bhaya, zeka ane jugupsA karmanI sthiti keTalA kALanI kahI che? zrI bhagavAna-he gautama ! jaghanya pApano aMkhyAtamo bhAga nyUna be sakSamAMza & bhAganI arati Adi karmonI pratyekanI sthiti kahI che. temanI utkRSTa karmarUpatAvasthAnarUpa sthiti vIsa keDAcheDI sAgaropamanI che ane anubhAgya karmasthiti be hajAra varSa ochAM vIsa kaDAkoDI sAgaropamanI che. kemake temane akhAdhAkAla be hajAra varSano che. bandha samayathI laIne be hajAra varSa sudhI e jIvane keI bAdhA nathI pahoMcADatA. tyAra pachI tenA niSeka kAla prAraMbha thAya che, tethI zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #321 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 308 prajJApanAsUtre bhavatItyAha-abAdhonA-abAdhAkAlaparihInA varSasahasradvayarahitA viMzatiH sAgaropama koTIkoTayaH anubhava yogyA karmasthitiH dajika karmaniSekarUpA prajJaptA, gautamaH pRcchati-'neraiyA. uyassa NaM pucchA' he bhadana ! nairayikAyuSyasya khalu kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? iti pRcchA, bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNeNaM dasavAsasahassAI aMtomuhuttamama hiyAI jaghanyena dazavarSasahasrANi antarmuhUrtAbhyadhikAni yAvat nairayikAyuSyasya sthitiH prajJaptA, 'ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAI puSakoDItibhAgamabhahiyAI utkRSTena trayastriMzat sAgaropamANi pUrvakoTI tribhAgAbhyarikAni yAvat nairayikAyuSyasya sthitiH prajJaptA, gautamaH pRcchati-'tirikkhajoNiyAuyassa pucchA' he bhadanta ! tiryagyo nikAyuSyasya karmaNaH kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA, iti pRcchA, bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNeNaM aMtomuhattaM' ukoseNaM tiNipali bhovamAI purakoDitibhAgamabhahiyAI' jaghanyena antarmuhUrtam, utkRSTena trINi palpopamAni pUrvakoTi tribhAgAbhyadhi kAni tiryagyonikAyuSyasya sthitiH prajJaptA, 'evaM maNasAuyassa vi' evam -tiryagyo nikAyuSyarItyA manuSyAyuSyasyApi jaghanyena antaniSeka kAla prAraMbha hotA hai, ataeva kahA gayA hai ki abAdhA kAla ko kama kara dene para jo sthiti zeSa rahatI hai, vaha inakA niSeka kAla hai, arthAt anu . bhavayogya karmasthiti kA kAla hai / gautamasvAmI-he bhagavan ! narakAyukarma kI sthiti kitane kAla kI kahI hai| bhagavAn-he gautama ! narakAyu karma kI jaghanya sthiti antarmuharta adhika daza hajAra varSa kI kahI hai, aura utkRSTa sthiti koTipUrva kA tIsarA bhAga adhika tetIsa sAgaropama kI kahI hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! tiryacAyu karma kI sthiti kitane kAla kI kahI hai| bhagavAn-gautama ! tiryaMcAyu karma kI jaghanya sthiti antarmuharta kI aura utkRghaTa karoDa pUrva kA tIsarA bhAga adhika tIna palyopama kI kahI hai| isI prakAra ja kaheluM che ke abAdhAkAla ne bAda karavAthI je thiIta zeSa rahe che, te ene niSeka kAla che arthAt anubhavagya karmasthitine kAla che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! narakAyu karmanI sthiti keTalA kALanI che? zrI bhagavAna he gautama ! narakAsukamanI jaghanya sthiti antarmuhUrta adhika daza hajAra varSanI kahI che, ane utkRSTasthiti koTipUrvano trIjo bhAga adhika tetrIsa sAgara5manI kahI che. zrI gautamasvAmI-he bhagavantiryaMcAyukarmanI sthiti keTalA kALanI kahI che? zrI bhagavAna -he gautama tiryaMcAyukarmanI jaghanya sthiti attamuhUrtanI ane utkRSTa koDa pUrva trIjo bhAga adhika traNa palyopamanI kahI che. eja prakAre manuSyAyukarmanI sthiti paNa jaghanya antarmuhUrta ane utkRSTha karoDa zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #322 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyadhanI TIkA pada 23 sU0 9 karmasthitinirUpaNam 309 muhUrtam utkRSTena trINi palyopamAni pUrvakoTitribhAgAbhyadhikAni sthitiH prajJaptA, tathAcAtra pUrva koTyAyuSya stiryagyonikamanuSyAn bandhakAn apekSyaiva tiryagyonikAyuSyasya manuSyAyuSya trINi palyopapAni pUrvakoTi tribhAgAbhyadhikAni avaseyAni tadanyatra etAvatyAH sthite: pUrva koTI tribhAgarUpAyA avAdhAya zranupalabhyamAnakhAt 'devAupassa jahA neraiyAuyasta Thiitti' devAyuSyasya yathA nairayikAyuSyasya sthitiH pratipAditA tathaiva jaghanyena dazavarSasahasrANi antarmuhurtAbhyavikAni, utkRSTena trayastriMzat sAgaropamANi pUrvakoTitribhAgAbhyadhikAni sthitiH prajJaptA iti, gautamaH pRccha te -'nirayagatinAma egaM pucchA' nirayagatinAmnaH khalu kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! 'jahaNaNeNaM sAgarotraSasahassassa do sattabhAgA palizrotramassa asaMkhijjai bhAgeNaM UNayA' jaghanyena sAgaro pamasahasrasya dvau saptabhAgau [3] sAgaropamasya dvau saptabhAgau sahasreNa guNitau tadutkRSTasthite viMzatisAropanakoTikoTi pramANatvAt tadbandhasya ca sarvajaghanyasyAsaMjJipaJcendriyasya sadmanuSyAyukarma kI sthiti bho javanya antarmuhUrtta aura utkRSTa karoDapUrva kA tIsarA bhAga adhika tIna palyopana kI kahI gaI hai / yaha sthiti karoDapUrva kI Ayu vAle bandhaka tiryacoM aura manuSyoM kI apekSA se hI samajhanA cAhiye, unake atirikta anya meM itanI Ayu aura pUrvakoTi ke vibhAga kA abAdhA kAla ghaTita nahIM ho sakatA / devAyu karma kI sthiti narakAyu karma ke samAna hI hai, arthAt jaghanya antamuhUrta adhika daza hajAra varSa kI aura utkRSTa karoDapUrva kA tIsarA bhAga adhika tetIsa sAgaropama kI / gautamasvAmI - he bhagavan ! narakagatinAma karma kI sthiti kitanI kahI hai / bhagavAn he gautama jaghanya sthiti palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama sahasra sAgaropama ke bhAga kI kahI hai aura utkRSTa sthiti bIsa koDAkoDI sAgaropama kI hai| vIsa sau varSa kA usa kA abAdhA kAla hai| abAdhAkAla kama kara pUrvanA trIjo bhAga adhika traNa patye;pamanI kahI che. A sthiti karADa pUrvanA AyuSyavALA adhika tiryaMco ane manuSyanI apekSAthI ja samajavI joie. temanAthI atirikta anyamAM eTalu AyuSya ane pUrNAMkArTinA tribhAganA akhAdhAkAla ghaTita nathI thaI zakatA. devAyunI sthiti narakAyu kamanA samAna ja che, arthAt jadhanya antarmuhUta adhika daza hajAra varSoMnI ane utkRSTa karADa pUrvInA trIjo bhAga adhika tetrIsa sAgaropamanI. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! narakagatinAmakarmInI sthiti keTalA kALanI kahI che ? zrI bhagavAna--he gautama ! jaghanya sthiti palye pamanA asaMkhyAtame bhAga nyUna sahasra sAgare pamanA 3 bhAganI kahI che. ane utkRSTa sthiti bIsa kADAkeADI sAgaropamanI che. vIsa se| varSanA tenA akhAdhAkAla che. akhAdhAkAla bAda karavAthI je sthiti zeSa rahe zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #323 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 310 prajJApanAsUtre bhAvAt asaMjJipazcendriyakarmabandhasya ca javanyenaikendriya jaghanyakarmabandhApekSayA sahasraguNakhAt, parayopamasyA saMkhyeyabhAgonau yAvat nirayagatinAmnaH sthitiH prajJatA, 'ukoseNaM vIsaM sAgaromakoDAkoDI ovIsaM vAsayAI avAhA, abAhUNA kampaTThiI kammanisego' utkRSTena viMzatiH sAgaropamakoTa koTyo nirayagatinAmnaH karmarUpatA'vasthAnalakSaNA sthitiH prajJaptA, anubhavayogyA karmasthitistu varSasahasradvayarahitA viMzatiH sAgaropamakoTI koTayaH prajJaptA tadAha - viMzatirvarSazatAni avAdhAkAla:- nirayagatinAmakarma utkRSTasthitikaM baddhaM sat bandhatamayAdArabhya viMzatirvarSazatAni yAvat strodayena jIvasya kiJcidapi vAghAM notpAdayati, tAvatkAlamadhye karmadalikaniSekasyAbhAvAt tadanantarameva dalikakarmaniSeko bhavatItyAha-bhavAdhonAabAdhAkAlaparihInA - varSasahasradrayarahitA viMzatiH sAgaropamakoTIkoTayaH anubhavayogyA karmasthitiH dalikakarmaniSekarUpA prajJaptA, 'tiriyagatinAmae jahA napuMsamaveyassa' tiryagyo nikagatinAmno yathA napuMsakavedasya sthitiH prajJaptA tathaiva jaghanyena sAgaropamasya dvau saptabhAgo palpamasyA saMkhyeyabhAgonau, utkRSTena viMzatiH sAgaropamakoTIkoTacaH karmarUpatAvasthAnalakSaNA karmasthitiH H prajJaptA, viMzatiH varSazatAni tu abAdhAkAlaH, ataeva - anubhavadene para jo sthiti zeSa rahatI hai, vaha usakA niSeka kAla arthAt anubhavayogya sthitikAla hai tAtparya yaha hai ki utkRSTa sthiti vAlA narakagatinAma karma baddha ho to bandhasamaya se do hajAra varSa taka vaha jIva ko koI bAdhA nahIM pahuMcAtA, kyoMki usa kAla meM usa ke dalikoM kA niSeka nahIM hotA hai, do hajAra varSa vyatIta ho jAne para hI usake dalikoM kA niSeka hotA hai, ataeva anubhavayogya sthiti do hajAra varSa kama vIsa koDAkoDI kahI gaI haiM / tiryacagatinAmakarma kI sthiti napuMsaka veda ke samAna hai / arthAt napuMsaka veda kI sthiti jaise palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama sAgaropama kA bhAga kI, utkRSTa karmarUpatAvasthAnarUpasthiti vIsa koDAkoDI sAgaropama kI kahI hai, vIsa sau varSa kA abAdhAkAla kahA haiM aura bIsa sau varSa kama bIsa koDA che, te tenA niSeka kAla, arthAt anubhava cAgya sthiti kAla che. tAtpaya e che ke utkRSTa sthitivALAM naraka gatinAmakamabaddha thAya to anya samayathI e hajAra varSa sudhI te jIvane kAI khAdhA nathI pahoMcADatA, kemake te kALamAM temanA dalikAnA niSeka nathI thatA, be hajAra varSa vyatIta thaI jatAM ja temanA dalikAnA niSeka thAya che, tethI ja anubhavayAgya sthiti be hajAra varSoM nyUna vIsa koDAkeADInI kahelI che. tiya cagati nAmakarmanI sthiti napu MsakavedanA samAna che. arthAt napuMsaka vedanI sthiti jema patyeApamane asakhyAtamA bhAga nyUna sAgaropamanA OM bhAganI, utkRSTa ka rUpanAvasthAnarUpa sthiti vIsa kaDAkoDI sAgaropamanI kahI vIsa se varSanA akhAdhAkALa kahela che ane vIsa so varSe nyUna vIsa koDAkoDI sAgaropamanA kaniSeka kAla kahyo zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #324 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 sU0 9 karmasthitinirUpaNam yogyo karmasthitistu abAdhAkAlonA karmasthitiH karmaniSekarUpA prajJaptA, gautamaH pRcchati'maNuyagainAmae pucchA' manuSyamatinAmnaH karmaNaH kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? iti pRcchA, bhagavAnAha - jahaNNeNaM sAgovamassa divaddhaM satta bhAgaM paliovamassa asaMkhejai bhAgegaM aNagaM' jaghanyena sAgaropapasya dvayarddhaH-dvitIyo'ddhoM yasya dvayarddhaH-sArddhakaH ityarthaH, sapta bhAgaH palyopamasyAsaMkhyeyabhAgonaH, 'ukoseNaM paNNarasasAgarovamakoDAkoDI zro, paNgarasavAsa payAI abAhA, abAhUNA kammaTTiI kammanise go' utkRSTena paJcadazasAgaropamakoTI koTayaH karmarUpatAvasthAnalakSaNA karmasthitiH prajJaptA, anubhavayogyA karmasthitistu pazca. dazavapazanavarjitA paJcadazasAgaropapakoTIkoTayaH prajJaptA, tadAha- paJcadazavarSagatAni abAdhAkAlaH,-manuSyagatinAmakarma utkRSTasthitikaM baddhaM sat bandhasamayAdArabhya paJcadazavarSazataparyantaM svodayena na kiJcidapi bAdhAmutpAdayati, tAvatkAlamadhye karmadalikaniSekAbhAva t, tadanantarakoDI sAgaropama kA karmaniSaka kAla kahA hai, vahI saba yahAM samajha lenA caahie| gautamasvAmI-he bhagavan ! manuSdhagati nAmakarma kI sthiti kitane kAla kI kahI hai ? bhagavAn-he gautama ! jaghanya palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama sAgaropama kA bhAga aura utkRSTa pandraha sau koDAkoDI sAgaropama kI sthiti hai| yaha karmarUpatAvasthAnarUpa sthiti hai| anubhavayogya sthiti pandraha sau varSa kama pandraha koDAkoDI sAgaropama kI hai, kyoMki isakA abAdhA kAla pandraha sau varSa kA hai arthAt utkRSTa sthiti bAlA manuSyagatinAmakarma baddha ho to apane bandhakAla se lekara pandraha sau varSa taka vaha jIya ko koI bAdhA nahIM pahuMcAtA, kyoMki usa kAla meM usake dalikoM kA niSeka nahIM hotA hai / pandraha sau varSa ke anantara hI niSeka hotA hai, isa kAraNa manuSyagatinAmakarma kI anubhayayogya sthiti pandraha koDAkoDI sAgaropama kI kahI gaI hai| te badhuM aDIne samajI levuM joIe. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! manuSyagatinAma karmanI sthiti keTalA kALanI kahI che? zrI bhagavAn he gautama! jaghanya papamane asaMkhyAtame bhAga nyUna sAgaropamane 1.! bhAga ane utkRSTa paMdara so kaDAkoDI sAgaropamanI sthiti che. A karmarUpatAvasthAna rUpa sthiti che. anubhava egya sthiti paMdara so varSa jUnA paMdara keDIkeDI sAgaropamanI che. kemake tene akhAdhAkAla paMdara so varSane che. arthAt utkRSTa sthitivALuM manuSyagatinAmakarma baddha bane te pitAnA bandhakAlathI laIne paMdaraso varSa sudhI te jIvane kaI bAdhA nathI pahoMcADatA. kemake te kALamAM temanA dalina niSeka thatuM nathI. paMdara se varSa pachI ja niSeka thAya che. te kAraNathI manuSyagati nAmakarmanI anubhava egya sthiti paMdara keDAcheDI sAgaropamanI kahelI che zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #325 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 312 prajJApanAsUtre meva dalikakarmaniSeko bhavati tadAha-abAdhonA-bAdhAkAlaparihInA-paJcadazavarSazatarahitA pUrvoktA anubhavayogyA karmasthitiH karmadalikaniSekarUpA avase yA, gautamaH pRcchati-devagatinAmaeNaM pucchA' he bhadanta ! devagatinAmnaH khalu kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? iti pRcchA, bhagavAnAha-'goyamA!' he gautama ! 'jahaNNeNaM sAgarokmasahassassa egaM sattabhAgaM pali. ovamasta asaMkhejjaimAgeNaM UNayaM, ukkoseNaM jahA purisaveyassa' 'jaghanyena sAgaropamasahasrasya ekaH sapta bhAgaH palpopamasyAsaMkhyeSabhAgonaH [2] karmasthitiH prajJaptA, utkRSTena yathA puruSavedasya sthitiH pratipAditA tathA devagatinAmnaH sthitirapi dazasAgaroparakoTIkoTayaH karmarUpatA'vasthAnalakSaNA karmasthitiH prajJaptA, anubhavayogyA karmasthitistu ekasahasravarSarahitA dazasAgaropamakoTokoTayaH prajJaptA, tathA ca dazavarSazatAni yAvad abAdhAkAlaH, abAdhonAabAdhAkAlaparihInA anumapayogyA karmasthitiH karmadalikaniSekarUpA prajJAptA // sU0 9 // ekendriya nAtinAmasthitivaktavyatA mUlam-egidiyajAinAmae NaM pucchA, goyamA ! jahapaNeNaM sAgarovamassa doNi satta bhAgA paliovanassa asaMkhejaibhAgeNaM UgayA, ukoseNaM vosaM sAgarovamakoDAkoDIo vIsaI vAsasayAiM abAhA, abAhaNiyA kammadiI kammanisego, beiMdiyajAtinAmeNaM pucchA, goyamA ! jahaNaNeNaM sAgarojamasta naba pagattIsaibhAgA paliovamassa asaMkhejai gautamasthAmI-he bhagavan ! devagatinAmakarma kI sthiti kitane kAla ko kahI hai ? __ bhagavAn-he gautama ! jaghanya palpopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kA sahasra sAgaropama kA bhAga aura utkRSTa puruSada ke samAna, arthAtU jaise puruSaveda kI sthiti daza koDAkoDI sAgaropama kI kahI hai, usI prakAra devagatinAmakarma kI sthiti bhI samajhanA caahie| isakI anubhavayogya sthiti eka hajAra varSa kama daza koDAkoDI sAgaropama kI hai, kyoMki isa kA abAdhAkAla dasa sau varSa kA hai aura sampUrNa sthiti meM abAdhA kAla kama kara dene para zeSa anu bhayayogya sthitikAla yA niSeka kAla hoto hai|suu0 9 // | zrI gautamasvAmIhe bhAvana ! depagati nAmakarmanI sthiti keTalA kALanI che? zrI bhagava --he gautama ! jaghanya palyopamano a paMkhAtamo bhoga nyUna sahastra sAgaropamanA 3 bhAga ane utkRSTa purUSadanA samAna arthAt jevI purUSadanI sthiti daza keDAcheDI sAgaropamanI kahI che. e ja prakAre devagatinAmakarmanI sthiti samajavI joIe, tenI anubhavayogya sthiti eka hajAra varSa ochA daza kaDAkaDI sAgaropamanI che, kemake tene abAdhA kAla daza so varSane che ane saMpUrNa sthitimAMthI akhAdhAkAla bAda karavAthI zeSa anubhavogya sthitikAla agara te niSeka kAla thAya che. je sU0 9 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #326 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 sU0 10 ekendriyajAtinAmasthitinirUpaNam yajAtinAmasthitinirUpaNam 313 bhAgeNaM UgayA, ukkoseNaM aTArasasAgarovamakoDAkoDIoaTrArasa ya vAsasayAI abAhA, teiMdiyajAtinAmae NaM jahaNaNeNaM evaM ceva, ukkoseNaM aTTArasa sAgarovamakoDAkADIo aTThArasavAsasayAiM abAhA, abAhUNiyA kammaTTiI kammanisego caturidiya jAtinAmae NaM pucchA ? goyamA ! jahapaNeNaM sAgarovamassa Nava paNatIsaibhAgA, paliovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNayA, ukkoseNaM aTThArasasAgarotramakoDAkoDIo aTArasavAsasayAI abAhA, abAhUNiyA kammaTTiI kammanisego, paMciMdiyajAtinAmae pucchA, goyamA ! jahaNNeNaM sAgarovamassa doNi sattabhAgA paliovamassa asaMkhejaibhAgeNaM UNayA ukkoseNaM vIsaM sAgarovamakoDAkaDIo, vIsa ya vAsasayAiM avAhA, abAhaNiyA kammaTTiI kammanisego, orAliyasarIrae vi evaM ceva, ve uvviyasarIranAmae NaM bhaMte ! pucchA, goymaa| jahaNaNeNaM sAgarovamasahassassa do sattabhAgA paliovamasta asaMkhejaibhAgeNaM UgayA, ukkoseNaM vIsaM sAg2arovamakoDAkoDIo vIsai vAsasayAI abAhA, abAhaNiyA kammaThiI kammanisego, AhArasarIranAmae jahaNNeNaM aMtosAgarovamakoDAkoDIo, ukkoseNaM aMtosAgarovamakoDAkoDIo, teyAkammasarIranAmAe jahaNNeNaM doNi sattabhAgA paliovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNayA, ukkoseNaM vIsaM sAgarovamakoDAkoDIo, vIsaya vAsasayAI avAhA, abAhUNiyA kammaTriI kammanisego, orAliyaveuvvayaAhAragasarIrovaMganAmAe ti. Ni vi evaM ceva, sarIrabaMdhaNanAmAe vi paMcaNha vi evaMceva, sarIrasaMghAyanAmAe paMtraNha vi jahA sarIranAmAe kammassa Thiitti, vairosabhanArAyasaMghayaNanAmAe jahA rai nAmAe, usabhanArAyasaMdhayaNanAmAe pucchA, goyamA ! sAgarovamassa chapaNatIsahabhAgA pali ovamassa asaMkhejjaibhAge NaM UgayA, ukoseNaM cArasasAgarovamakoDAkoDIo, bArasavAsasayAI AvAhA, abAhaNiyA kammaTTiI kammanisego, nArAyasaMghayaNa nAmassa pra0 40 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #327 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 314 prajJApanAsUtre jahaNeNaM sAgarovamassa sattapaNatIsaibhAgA paliovamassa asaMkhejjai bhAgeNaM UgayA, ukkoseNaM codasasAgarovamakoDAkoDIo cauddasavAsa sayAI abAhA, abAhaNiyA kammaTTiI kammanisegA, addhanArAyasaMghayaNa nAmasta jahaNaNeNaM sAgarovamassa aTTapaNatIsaibhAgA, paliovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNayA, ukkoseNaM solasa sAgarovamakoDAkoDIo, solasabAsasayAI abAhA, abAhUNiyA kammaTTiI kammanise go, khIliyAsaMghayaNe NaM pucchA, goyamA ! jahaNNeNaM sAgarovamassa nava paNatIsaibhAgA paliovamassa asaMkhejar3abhAgeNaM UNayA, ukkoseNaM aTThArasasAgarovamakoDAkADIo, aTArasavAsasayAiM abAhA, abAhuNiyA kammaTTiI kammanisego, chevaTUsaMghayaNanAmasta pucchA, goyamA ! jahaNaNeNaM sAgarovamassa doNi sattabhAgA paliovamassa asaMkhejjaibhAge NaM UNayA, ukoseNaM vIsaM sAgarovamakoDAkoDIo, vIsaivAsasayAiM abAhA, abAhaNiyA kammaTThiI kammanisego, evaM jahA saMghayaNanAmAe chanbhANiyA evaM saMThANA vi chanbhANiyavyA, sukillavaNNaNAmae pucchA, goyamA ! jahapaNeNaM sAgarovamassa egaM sattabhAgaM paliovamasta asaMkhejahabhAgeNaM UNiyaM, ukkoseNaM dasasAgarovamakoDAkoDIo, dasavAsasayAI avAhA abAhaNiyA kammaTTiI kammani sego, hAlidavANanAmAe NaM pucchA, goyamA jahaNaNeNaM sAgarovamassa paMva aTThAvIsaibhAgA palibhovamassa asaMkhejaibhAgeNaM UNiyA, ukkoseNaM addhaterasa sAgarovamakoDAkoDI addhaterasa vAsasayAI abAhA,abAhUNiyA kammaTTiI kammanisego, lohiyavaNNaNAmae NaM pucchA, goyamA ! jahaNaNeNaM sAgarovamasta cha aTrAvIsaibhAgA paliokmassa asaMkhejaibhAgehi UNayA, ukkoseNaM paNNarasa sAgarovamakoDAkADIo paNNarasavAsasayAI abAhA, abAhUNiyA kammaTTiI kammanime go, nIlavaNNanAmAe pucchA, goyamA ! jahaNNeNaM sAgarovamassa satta aTThAvIsaibhAgA, palioyamassa asaMkhenaibhAgeNaM zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #328 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 sU0 10 ekendriyajAtinAmasthitinirUpaNam UgayA, ukkoseNaM aTThArasasAgarovamakoDAkoDIo addhadvArasavAsasayAI avAhA, abAhUNiyA kammadiI kammanisego, kAlavaNNanAmAe jahA chevaTusaMghayaNanAmae, subbhigaMdhaNAmae pucchA, goyamA ! jahA sukillavapaNanAmassa, dubbhigaMdhaNAmAe jahA chevaTasaMghayaNassa, rasANaM mahurAdINaM jahA vaNNANaM bhaNiyaM taheva parivADIe bhANiyavvaM, phAsA je apasatthA tersi jahA chekTussa, je pasatthA tesiM jahA sukillavaNNanAmasta, agurulahunAmAe jahA chevaTusta, evaM ubaghAyanAmAe vi, parA ghAyanAmAe vi evaM ceva, nirayANuputvInAmAe pucchA, goyamA ! jahapaNeNaM sAgarovamasahassassa do satabhAgA paliovamassa asaMkhejai. bhAgeNaM UNayA, ukkoseNaM vIsaM sAgarotramakoDAkADIo, vIsaM vAsa. sayAiM abAhA, abAhaNiyA kammaTTiI kammanisego, tiNiyANupuvIe pucchA, goyamA ! jahaNNeNaM sAgarovamassa do sattabhAgA paliovamassa asaMkhejaibhAgeNaM UgayA, ukkoseNaM vIsaM sAgarovamakoDAkoDIo, vIlativAsasayAiM abAhA, abAhaNiyA kammaTTiI kammanisego, maNuyANuputvInAmAe NaM pucchA, goyamA ! jahANeNaM sAgarovamassa divaTThe sattabhAgaM paliovamassa asaMkhejaibhAgeNaM UNayaM, ukkoseNaM paNNarasa sAgarovamakoDAkoDIo. paNNarasa vAsasayAiM abAhA, abAhaNiyA kammaTTiI kammanisego, dezaNupuvINAmAe pucchA, goyamA ! jahaNNe. NaM sAgavamalahastassa egaM sattabhAgaM paliovamassa asaMkhejaibhAgeNaM. UNayaM, ukkoleNaM dasa sAgaromakoDAkoDIo, dasa ya vAsasayAI abAhA, abAhaNiyA kammaTThiI kammanisego, UsAsanAmAe pucchA, goyamA ! jahA tiriyANupuvIe, AyavanAmAe vi evaM ceba, ujjoyanAmAe vi, pasatthavihAyogatinAmAe vi pucchA, goyamA ! jahaNaNeNaM egaM sAgarovamasta sattabhAgaM, ukoseNaM dasa sAgarovamakoDAkoDoo, dasa vAsasayAI abAhA, abAhaNiyA kamnadiI kammanisego, apasatthavihA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #329 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 316 prajJApanAsUtre yogati nAmassa pucchA, goyamA ! jahaNNeNaM sAgarotramassa doNi sattabhAgA pali ovamassa asaMkhejaibhAgeNaM UNayA, ukkoseNaM vIsaM sAgarovamakoDAkoDIo, vIsa ya vAsasayAI abAhA, abAhUNiyA kammaTTaI kammanisego, tasa nAmAe thAvara nAmAe ya evaM ceva, suhuma nAmAe pucchA, goyamA ! jahaNeNaM sAgarotramassa Natra paNatIsahabhAgA paliova massa asaMkhejjaibhAgeNaM UNayA, ukkoseNaM aTThArasasAgaropamakoDAkoDIo, aTThArasa ya vAsasAI avAhA, aba hUNiyA kammaTTiI kammani sego, bAyaranAmAe jahA appasatthavihAyogatinAmassa, evaM pajjattanAmAe vi, apajjattanAmAe jahA suhumanAmassa, patteyasarIranAmAe vi do sattabhAgA, sAhAraNasarIranAmAe jahA suhumassa, thiranAmAe evaM sattabhArga, athiranAmAe do, subhanAmAe ego, asubhanAmAe do subhaganAmAe ego, dUbhaganAmAe do, sUsara nAmAe ego, dUsara nAmAe do, AdijjanAmAe ego, aNAijjanAmAe do, jasokitti nAmAe jahaof aTTamuttA, ukkoseNaM dasa sAgarovamakIDAkoDIo, dasa vAsasayAI avAhA, abAhUNiyA kambhaTTiI kammanilego, ajasokitti nAmAe pucchA, goyamA ! jahA apasatthavihAyogatinAmassa evaM NimmANa nAmAe vi, titthagaraNAmAe of pucchA, goyamA ! jahaNNeNaM aMto sAgarovamakoDAkoDIo, ukkoseNa vi aMto sAgarova makoDAkoDIo, evaM jattha ego sattabhAge tattha ukkoseNaM dasa sAgarovamakoDAkoDIo, dasa vAsasayAI avAhA, abAhUNiyA kammaTTiI kammanisego, jattha do sattabhAgA tattha ukkoseNaM vIsaM saagrovmkodd| koDIo, vIsa ya vAsasayAI abAhA, abAhUNiyA kammaTTiI kammanisego, uccAgoyassa NaM pucchA, goyamA ! jahaNaNaM amuhuttA, ukkosegaM dasa sAgarovamakoDAkoDIo, dasa ya vAsasayAI avAhA, abAhRNiyA kammaTTiI kammani sego, NIyAgoyassa pucchA, goyamA ! jahA - appasatyavihAyogatinAmasta, aMta zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #330 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 sU0 10 ekendriyajAtinAmasthitinirUpaNam 317 rAe NaM pucchA, goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhutte, ukkoseNaM tIsaM sAgarokoDAkoDIo tiNi ya vAsasahassAI abAhA, abAhUNiyA kamma Ii kammanisego" // sU0 10 // chAyA - ekendriyajAtinAma khalu pRcchA, gautama ! jaghanyena sAgaropamasya dvau saptabhAgau palyopamasyAsaMkhyeyabhAgonoM, utkRSTena viMzatiH sAgaropamakoTI koTayaH, vizatiH varSazatAni abAdhA, avAdhonA karmasthitiH karmaniSekaH, dvIndriya jAtinAma khalu pRcchA, gautama ! jaghanyena sAgaropamasya nava paJcatriMzadbhAgAH / palyopamasyA saMkhyeyabhAgonAH, utkRSTena aSTAdaza ekendriyajAtinAma sthiti vaktavyatA zabdArtha (egidiyajAInAmae NaM pucchA ?) he bhagavan ! ekendriya jAtinAmakarma kI sthiti viSayaka pRcchA ? (goyamA ! jahaNNeNaM sAgarocamassa doNNi sattabhAgA) he gautama! jaghanya sAgaropama ke do ghaMTe sAta (3) bhAga (paliocamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNayA) patyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama (ukko seNaM vIsaM sAgarocamako DAkoDIo) utkRSTa vIsa koDAkoDI sAgaropama (vIsaI vAsasayAI abAhA) vIsa sau varSoM kA abAdhA kAla (abAhUNiyA kammaTThiI kamma nisego) abAdhA kAla hIna karmasthiti karma niSeka kA kAla / (beiM diyajAinA meNaM pucchA ?) dvIndriya jAtinAmakarma kI sthiti saMbaMdhI pRcchA ? (goyamA ! jahaNNeNaM sAgarovamassa navapaNatIsai bhAgA, paliovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNayA) palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama sAgaropama ekendriyajAtinAmasthitinuM nirUpaNa zabdArtha - (egiMdiyajAinAmaeNaM pucchA 1) he bhagavan ! hu~' gautama ! thendriyalati nAmakamanI sthiti sabaMdhI prazna karuM chuM. (gomA ! jahaNeNaM sAgarovamassa doNi sattabhAgA ) - De gautama ! dhanyathI, sAgaromanA me saptamAMza De lAga (paliyonamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNayA) - temAM pApamA asa gRtamA bhAga eche teTalI sthiti jaghanyathI ekendriya jAti nAmakarmInI che. (ukkoseNaM vIsaM sAgarovamakoDAkoDIo) utsRSTathI - sauthI vadhunI dRSTiyo posa DoDAmoDI sAgarISabha (vIsaivAsasayAI abAhA) - tenA pIsaso me innara varSAnI samAdhA Aja che. ( abAhUNiyA kammaTTii kammanisego) te sAdhAraNa pagaranI urbhasthiti te ubha niSekanA kALa kahevAya che. he bhagavan- (beiMdiya jAinAmeNaM pucchA ?) me indriya jati nAmamrmanI sthiti saMbaMdhI prazna 3 chu. ( goyamA ! jahaNeNaM sAgarovamassa natra paNatIsaIbhAgA paliovamassa asaMkhejjai bhAgeNaM UNayA)--he gautama, dhanyathI pasyopamanA asaM jyAtamA lAge mochA bheTalA sAga zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #331 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre sAgaropamakoTIkoTayaH, aSTAdaza ca varSazatAni abAdhA, abAdhonA karmasthitiH karmaniSekaH, trIndriyajAtinAma khalu jaghanyena evaJcaiva, utkuSTena aSTAdazasAgaropamakoTIkoTayaH, aSTAdaza varSazatAni abAdhA, caturindrayajAtinAma pRcchA, gautama ! jaghanyena sAgaropamasya nava paJcaviM zAd bhAgAH, palyopamasyAsaMkhyeyabhAgonAH, utkRSTena aSTAdaza sAgaropamakoTI koTayaH, aSTAkA nau baMTA paiMtIsa (6) bhAga (ukkoseNaM aTThArasasAgarovamakoDAkoDoo) utkRSTa aThAraha koDAkoDI sAgaropama (aTThArasavAsasathAI abAhA) aThAraha sau varSa kA abAdhAkAla (abAhaNiyA kammadiI kammanisego) abAdhAkAla kama karma sthiti karma niSeka kA kAla hai| __(teiMdiyajAinAmae NaM jahaNNeNaM evaM ceva) trIndriyajAtinAmakarma jaghanya se isI prakAra (ukoseNaM aTThArasasAgarovamakoDAkoDIo) utkRSTa aThAraha koDAkor3I sAgaropama (aTThArasavAsasayAI avAhA) aThAraha sau varSa kA abAdhA kAla kama karmasthiti karmaniSeka kA kAla ___ (cauriMdiyanAmae pucchA?) cauindriya jAtinAmakarma saMbaMdhI prazna ? (goyamA ! jahaNNeNaM sAgaroyamasta NavapaNatIsaibhAgA palioSamassa asaMkhejaibhAgeNaM UNayA) he gautama ! jaghanya palyopana kA asaMkhyAtayAM bhAga kama sAgaropama kA nau baMTA paiMtIsa (3) bhAga, (ukosegaMaTThArasa sAgarovama koDAkoDIo) utkRSTa aThAraha koDAkoDo sAgaropama (aTThArasa vAsasayAI abAhA) aThAraha sau varSa ropamanA nava pAMtrIsAMza , bhAga teTalI beIndriya jAtinAmakarmanI jaghanya sthiti che. (ukoseNaM aTThArasa sAgarovamakoDAkoDIo) 304thI, 252 tatii sa11215bha, (advArasavAsa sayAI abAhA) tenI mddhaarse| ye M2 ne mAse varSa no asAdhA zaniaam cha. (abAhUNiyA kammaTTii kammanisego) te 254141 pAnI 4 sthiti te karma niSekane kALa che. (teiMdiya jAinAmaeNaM jahaNNeNaM evaM ceva)-tendriya-trIndriya nii nAmanA ala jaghanyathI e pramANe arthAt papamanA saMkhyAmAM bhAga ochI eTalI kuDa sAgaropa5mnii sthiti kI (ukkoseNaM aTThArasa sAgarovamakoDAkoDIo)-18thI, 21Dha2 hai|3151 sAgarI 5ma, (advArasavAsasayAI abaahaa)-tene| anArase varSAnI amAva cha (abAhUNiyA kammaTii kammanisegA) te sAyA pAnI bhI sthiti te 4 nissen| / 4DevAya cha (cauridiyanAmae pucchA?)- bhagavan yaturindriya jatinAmamadhI prazna 42.chu: (goyamA ! jahaNNeNaM sAgarovamassa paNatIsaibhAgA paliovamassa asaMkhejjai bhAgeNaM UNayA)-De gautama, dhanyathI, 58ye| 5manI asaNyAtamA bhArI ||ch| thetts| saa||2|5bhnaa nava pAMtrIsAMza ku. bhAga jeTalI caurindriya jAtinI nAmakarmanI jaghanya sthiti che. (ukoseNaM aTThArasasAgarovamakoDAkoDIo) utkRSTayA aDhA2 3DI sAgarI5ma, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #332 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 sU0 10 ekendriyajAtinAmasthitinirUpaNam 319 dazavarSazatAni abAdhA, abAdhonA karmasthitiH karmaniSekaH, paJcendriyajAtinAma pRcchA, gautama ! jaghanyena sAgaropamasya dvau saptabhAgau palyopamasNasaMkhyeya bhAgonau, utkRSTena viMzatiH sAgaropamakoTokoTayaH, viMzatizca varSazatAni abAdhA, audArikazarIramapi evaJcaiva, vaikriyazarIranAma khalu bhadanta ! pRcchA, gautama ! jaghanyena sAgaropamasahasramya dvau saptabhAgI palyopamasyAsaMkhye. yabhAgonau, utkRSTena viMzatiH sAgaropamakoTIkoTayaH, viMzati, varSazatAni abAdhA, abAdhonA kA abAdhA kAla (avAhUNiyA kammaTTiI kammanisego) abAdhA kAla kama karma sthitikAla niSeka kaal|| (paMcidiyajAinAmae pucchA ?) paMcendriya jAtinAmakarma saMbaMdhI prazna ? (go. yamA! jahANeNaM sAgarovamasta doNi sattabhAgA paliovamassa asaMkhejaibhAgeNaM UNayA) jaghanya palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama sAgaropama kA bhAga (ukkoseNaM vosaM sAgaropama koDAkoDIo) utkRSTa vIsa koDAkoDI sAgaropama (pIsa ya vAsasayAI abAhA) vIsa sau varSa kA abAdhA kAla (bhavANiyA kammahiI kammanisego) abAdhA kAla kama kamasthitikAla niSeka kAla hai| (orAliyasarIraevi evaM ceva) audArikazarIra kI sthiti bhI isI prakAra (ve uvviyasarIra nAmAe NaM bhaMte pucchA ?) he bhagavan ! vaikriyazarIranAmakarma kI sthiti ke viSaya meM prazna ! (goyamA ! jahaNaNeNaM sAgarovamasahassassa do sattabhAgA, pali ovamassa asaMkhejaibhAgeNaM UNayA) he gautama ! jaghanya palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama sAgaropama kA bhAga (ukkoseNaM vIsaM sAgaroyama (aTArasavAsasayAI abAhA)-tenI sADha2se panI samAdhI 7 cha (AbAhUNiyA kammaThiI kammanisego)- te 24AdhA panI sthitine| 4 te bhaniSenI 5 upAya che. (paMcidiyajAInAmae pucchA)- bhagavan pazyandriya tinama4 samadhI prazna chuH (goyamA ! jahaNNeNaM sAgarovamassa doNNi sattabhAgA pali provamassa asa khejjaibhAgeNaM UNayA) 3 gautama ! dhanyathI pakSyobhanA madhyAtamA bhAge mAchA meTA saathpamanA be saptamAMza 3 bhAga jeTalI paMcendriya nAmakarmanI sthiti che. (ukkoseNaM vIsaM sAgarovamakoDAkoDIo)-utkRSTathI, vIsI sAgaropama, (vIsa ya vAsasayAI AbAhA) tena pIsasI-me 12 vrssaan| amAyA cha. (abAhUNiyA kammaThiI kammanisego) te samAdhAnI sthitinA 4 maniSane 5 cha. (orAliyasarIrae vi evaM ceva) mohA2i402nI nAmabhanI sthiti pay me pramANe samApI. (veuvviyasarIranAmaeNaM pucchA)-De mApan , vaiThiyazarIrakA nAmamanI sthiti saMdhI prazna chu (goyamA ! jahaNNeNaM sAgarovamassa do sattabhAgA paliovamassa asaMkhejjai bhAgeNaM UNiyA) -he gautama, jaghanyathI, papamanA asaMkhyAtamA bhAge ochA eTalA sAgaropanA be zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #333 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 320 prajJApanAsUtre karmasthitiH karmaniSekaH, AhArakazarIranAmake jaghanyena antaH sAgaropamakoTIkoTayaH, utkapTena antaH sAgaropamakoTIkoTayaH, taijasakArmaNazarInAmnoH jaghanyena dvau saptabhAgau palyopamasyAsaMkhyeyabhAgonau, utkRSTena viMzatiH, sAgaropamakoTIkoTayaH, viMzatizca varSazatAni abAdhA, audArika vaikriyAhArakazarIropAGganAmnAM trayANAmapi evaJcaiva, zarIrabandhananAmnAmapi koDAkoDIo) utkRSTa vIsa koDAkoDI sAgaropama (bIsai vAsasayAiM avAhA) cIsa sau varSa kA abAdhAkAla (abAhUNiyA kammahiI kammanisego) abAdhA kAla kama karmasthiti karmaniSeka kAla (AhAragasarIranAmae jahaNNeNaM ato. sAgaroyamakoDAkoDIo) AhArakazarIranAmakarma kI jaghanya sthiti antaH sAgaropama koDAkoDI (ukkoseNaM aMtosAgarovamakoDAkoDIo) utkRSTa antaH koDAkoDo sAgaropama (teyA kammasarIranAmAe jahaNNeNaM doNi sattabhAgA, palioyamassa asaMkhejaIbhAgeNaM UNayA) taijasa-kArmaga zarIra kI sthiti sAgaro pama kA jaghanya do baMTe sAta bhAga-usameM se palpopama kA asaMkhyAtayAM bhAga kama (ukoseNaM cIsaM sAgarovamakoDAkoDIo) utkRSTa vIsa koDAkoDI sAgaropama kI (vIsa ya vAsasayAiM avAhA) vIsa sau varSa kA abAdhA kAla (ayAhUNiyA kammaThiI kammanisego) abAdhA kAla kama karmasthiti karma niSeka kA kaal| (orAliyaveuvyiya AhAragasarIrovaMganAmAe tigiNa vi evaM ceya) audArika saptamAMsa 2 bhAga jeTalI vaikriya zarIranA nAmakarmanI jadhanya sthiti che. (ukkosaNaM vIsa sAgarovamakoDAkoDIo-b2zrI, pIsa 13151 sA5ma, (vIsai vAsasayAI abAhA) teno pIsase pana25 che, (abAhUNiyAkammaThiI kammanisego)-te mA0 10 412nI sthiti te bhanI niSe 7 upAya che. (AhAragasarIranAmae jahaNNeNaM aMto sAgagevamakoDAkoDIo) 1924222 nAmamanI dhanya sthiti mata: sAyamanI 331313ii cha, (ukoseNaM aMto sAgarovamakoDAkoDIo) utkRSTathI aMtaHkoDAkoDI sAgarepamanI rithati jANavI. (teyAkammasarIranAmAe jahaNNeNaM doNNi sattabhAgA paliovamassa asaMkhejjai bhAgeNaM kaLayA)-taijasa ne kAmaNa zarIrenA nAmakarmanI sthiti jaghanyathI, sAgaropamanA be saptamAMza 2 bhAga temAMthI pa5mane asaMkhyAta bhAga ochI che, (ukoseNaM visaM sAgarovamakoDAkoDIo)-rbTathI, pIsa 11 sAyamanI sthiti cha. (vIsa ya vAsasayAI abAhA) tenA pIsase vana! amaadhaa| cha (abAhUNiyA kammaThiI kammanisego) te mAgha 12nI sthiti ta bhnin| Na cha. (odAriya, veuvviya, AhAraga sarIrovaMganAmAe tiNi vi evaM ceva)-mohI(24, kiya, ne AhAraka e traNe zarIre pAMganAM nAmakarmanI sthiti paNa e pramANe arthAta e zarIranAM nAmakarmanI jaghanya ne utkRSTathI darzAvelI sthiti mujaba te traNe upagenI zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #334 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 sU0 10 ekendriyajAtinAmasthitinirUpaNam 321 " paJcAnAmapi evaJcaiva zarIsaMghAtanAmnAM paJcAnAmapi yathA zarIranAmnaH karmaNaH sthitiriti, vajramanArAcasaMhanananAmno yathA ratinAmnaH, RSabhanArAcasaMhanananAmnaH pRcchA, gautama ! sAgaropamasya paTpaJcatriMzadbhAgAH palyopamasyAsaMkhyeyabhAgenonAH, utkRSTena dvAdazasAgaropamakoTIkoTayaH, dvAdazavarSazatAni abAdhA, abAdhonA karmasthitiH karmaniSekaH, nArAcasaMhanananAmno vaikriya, AhAraka zarIropAMga nAmakarmoM kI sthiti bhI isI prakAra ( sarIrabaMdhaNanAmAe vi paMcaha ci evaM ceva) pAMcoM zarIrabandhananAmakarmoM kI sthiti bhI isI prakAra ( sarIrasaMghAyanAmAe paMcanha vi jahA sarIranAmAe kammassa Thiitti) pAcoM zarIrasaMghAta nAmakarmo kI sthiti zarIra nAmakarma ke samAna hai / (bairosa bhanArAya saMghaghaNanAmAe jahA rainAmAe) vajrarSabhanArAca saMhanana nAmakarma kI sthiti jaisI ratinAmakarma kI kahI hai (usa bhanArAya saMghayaNanAmAe pucchA ?) RSabhanArAca saMhanana nAmakarma kI sthiti saMbaMdhI prazna ? (goyamA ! sAgarovamassa cha paNatIsaibhAgA ) he gautama! sAgaropama ke chaha ghaMTe paiMtIsa bhAga (paliocamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNayA) palyoSama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama (ukkoseNaM bArasa sAgarovamakoDAkoDIo) utkRSTa 12 bAraha koDAkoDI sAgarorama (bArasa vAsasayAI abAhI) bAraha sau varSa kA abAdhA kAla (abaasthiti jANavI. ( sarIra baMdhaNanAmAtra paMcaNNa vi evaM caiva ) - pAMyeya zarIramaMdhana nAma bhanI sthiti paNa e pramANe jANavI. ( sarIrasaMghAnAmAe paMcagNa vi jahA sarIranAmAe kammassa ThiItti ) - pAMyeya zarIrasa dhaatnAmakarmAnI sthiti te te zarIranAmakarmono sthitinI samAna che ema jANavuM (vairosa bhanArAya saMghayaNanAmAe jahA ii nAmAe ) - 2 - RSalanArAya sahenana nAmakarmanI sthiti che te rati nAmakarmInI sthiti pramANe jaNavI. (usabhanArAyasa ghayaNanAmAe pucchA) - he bhagavan ! RSalanArAya saMhanana nAmakurmanI sthiti samadhI prazna karuM chuM. (goyamA ! sAgarovamassa cha paNatIsai bhAgA ) - he gautama, 4dhanyathI, sAgaroyabhanA cha pAMtrIsAMza lAga, (pali ovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNayaM ) - tebhAM hoyamanA asNkhyaatamA bhAge echI eTalI jaghanyathI, RSabhanArAca sahenananA nAmakamanI sthiti che. ( ukkoseNaM bArasa sAgarovamakoDAkoDIo) - utSTathI, mAra kADAkADI sAgaropamanI sthiti che (baravAsasAI abAhA) - tena mAro varSAMnI samAdhAna che. (bahUNiyA kamma kammanisego) - te samAdhAna vagaranI urbhasthitino kSaNa te krama niSeka kALa kahevAya che. pra0 41 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #335 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 322 prajJApanAsUtre jaghanyena sAgaropamasya sapta paJcatriMzadbhAgAH palyopamasyAsaMkhyeyamAgonAH, utkRSTena caturdazasAgaropamakoTokoTayaH caturdazavarSazatAni abAdhA, abAdhonA karmasthitiH karmaniSeka: arddhanArAcasaMhanananAmno jaghanyena sAgaropamasya aSTapaJcatriMzadbhAgAH palyopamasyAsaMkhyeyabhAgonAH, utkRSTena poDaza sAgaropamakoTI koTayaH, SoDazavarSazatAni abAdhA, abAdhonA karmasthitiH karmaniSekaH, kIlikAsaMhananaM khalu pRcchA, gautama ! jaghanyena sAgaropamasya nava paJcatriMzadbhAgAH, hUNiyA kammaTThaI kammani sego) abAdhA kAla kama karmasthiti kAla karmaniSeka kAla hai (nArAyasaMghayaNanAmassa) nArAcasaMhanana nAmakarma kI sthiti ( jahaNeNaM sAgaropamassa satta paNatIsai mAgA, paliovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNayA) jaghanya palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama sAgaropama ke sAta ghaMTe paiMtIsa bhAga ( ukkoseNaM coddasa sAgarovamakoDAkoDIo) utkRSTa caudaha koDAkoDI sAgaropama ( caudasavAsasayAI abAhA) caudaha sau varSa kA abAdhA kAla (abAhUNiyA kammaTTiI kammanisego) abAdhA kAla kama karma sthiti kAla niSeka kAla hai (arddhanArAya saMghayaNanAmassa) ardhanArAcasaMhanana nAmakarma kI sthiti (jahaNeNaM sAgarovamassa aTThapaNatIsaibhAgA ) jaghanya sAgaropama ke ATha ghaMTe paiMtIsa bhAga (paliocamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNayA) palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama (ukkoseNaM solasa sAgarovamakoDAkoDIo) utkRSTa solaha koDAkoDI sAgaropama (solasa vAsasayAI abAhA) solaha sau varSa kA abAdhA kAla (avAhUNiyA kammaTTiI kammanisego) abAdhA kAla kama karmasthiti karma niSeka kAla hai ( khIliyAsaMghayaNeNaM pucchA ?) kIlikA saMhanana kI sthiti saMbaMdhI ( nArAyasaMghayaNanAmarasa) - nArAya sahenana nAbhambhanI sthiti (jahaNNeNaM sAgarovamassa sattapaNatIsaibhAgA, paliovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNayA) - dhanyathI pahayeoSamanA asaM jyAtabhA bhAge AchI eTalA sAgare pamanA sAta pAMtrIsAMza chuM, bhAga che. (ukkoseNaM codasasAgarotragakoDAkoDIo) - utsRSTathI, yaha aDA DoDI sAgare yamanI sthiti che. (caudasavAsasayAI abAhA) - tenA yauhaseo varSAMnI samAdhAna che. ( abAhUNiyA kammaniSenI Aja uDevAya che. nAmadurmanI sthiti (jahaNeNaM sAga This kammanisego) - te samAdhAaNa vagaranI urbha sthiti (arddhanArAya saMghayaNanAmassa) ardhanArAya sahenana massa aTTha paNatIsaibhAgA ) - 4dhanyathI sAgaropamanA Ahe yAMtrIsAMza lAga (paliotramassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNiyA) tebhAM pahayeopamanA asabhyatabhA lAge sodhI bheTalI ardha nArAca sahanana nAmakarmInI jaghanya sthiti che. (ukkoseNa solasa sAgarovamakoDA koDiIo) - utsRSTathI, soNa aDAmeDI sAgarIyabhanI sthiti che, ( solasa vAsasayAI abAhA) - tene soNaso varSAMnI samAdhAna che. ( abAhUNiyA kammaThiI kammanisego) te samAdhAna vagaranI usthitine urmaniSenA ANa AhevAya che, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #336 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 sU0 10 ekendriyajAtinAmasthitinirUpaNam 323 palyopamasyAsaMkhyeyabhAgonAH, utkRSTena aSTAdazasAgaropamakoTIkoTayaH, aSTadazavarSazatAni AbAdhA, abAdhonA karmasthitiH karmaniSekaH: sevAta saMhanananAmnaH pRcchA, gautama ! jaghanyenasAgaropamasya dvau sapta bhAgau palyopamasyAsaMkhyeyabhAgonau, utkRSTena viMzatiH sAgaropamakoTI. koTayaH, viMzatizca varSazatAni abAdhA, abAdhonA karmasthitiH karmaniSekaH, evaM yathA saMhanananAmAni SaDbhaNitAni, evaM saMsthAnAnyapi SaDbhaNitavyAni, zuklavarNanAma pRcchA, gautama ! prazna ? (goyamA ! jahaNNeNaM sAgaroyamassa nava paNatIsaibhAgA) he gautama ! jaghanya sthiti sAgaropama kA nau baMTe paitIsa bhAga (paliovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNayA) palyopama kA asaMkhyAtayAM bhAga kama (ukkoseNaM aTThArasa sAgarovamakoDAkoDIo) utkRSTa aThAraha koDAkoDI sAgaropama (aTThArasa vAsasa yAiM avAhA) aThAraha sau varSa kA abAdhA kAla (abAhUNiyA kammaTTiI kammanisego) abAdhA kAla kama karma sthiti kAla niSeka kAla (chevasaMghayaNanAmassa pucchA ?) sevAtasaMhanananAmakarma saMbaMdhI prazna ? (goyamA! jahaNNeNaM sAgaro yamassa doNi sattabhAgA) he gautama ! jaghanya sAgaropama ke do baMTe sAta bhAga (paliovamassa asaMkhejaibhAgeNaM UNayA) palyopama kA asaMkhyAtayAM bhAga kama (ukkoseNaM vIsaM sAgarovamakoDAkoDIo) utkRSTa bIsa koDAkoDI sAgaropama (vIsaM ghAsa sayAI abAhA) vIsa sau varSa kA abAdhAkAla (ayAhUNiyA kammahiI kammanisego) abAdhAkAla kama karma sthiti karma niSeka kA kAla / (khiliyA saMghayaNeNaM pucchA)-De bhagavan ! lle sahanana nAmabhanI sthiti samAdhI prazna chuH (goyamA ! jahaNNeNaM sAgaroyamassa nava paNatisaI bhAgA)-3 gautama, dhanyathI sArI 5manA naya yAtrIsAMzamA , (paliovamassa asaMkhejjaIbhAgeNa UNayA) temA pakSyA. 5mane asaMkhyAtama bhAga echI teTalI kIlikA saMhanananA nAmakarmanI jaghanya sthiti che. (ukkoseNaM aTThArasasAgarovamakoDAkoDIo) Seii , 252 ||3|ddii. sAgarA5manI sthiti che. (aTThArasavAsasayAI abAhA)-tenI 2DhArase varSAMnI mA0 1 cha. (abAhUNayA kammaThiI kammanisego) te mAgha 12nI sthiti se niSenI // cha. (chevaTTa saMghayaNanAmassa pucchA)-he bhagavan ! sevAta sahanana nAma:ma samadhI prazna chu (goyamA, ! jahaNeNaM sAgarovamassa doNi sattabhAgA, paliovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNiyA)-3 gautama, dhanyathI, pakSyobhanA me samA bhAganI sevAta sanananA nAmakarmanI jaghanya sthiti che. __ (ukkoseNaM vIsaM sAgarovama koDokoDIo) TathI pAsa 151 saa||2||pnii sthiti cha. (vIsaM vAsalayAI abAhA)-tanA pIsasI-me 12 varSa mAyA (abAhUNiyA kammaThiI kammanisego)-te mamAyA pAnI bhasthiti te maniSanA cha. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #337 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 324 prajJApanAsUtre jaghanyena sAgaropamasya ekaH saptabhAgaH palyopamasyAsaMkhyeyabhAgonaH, utkRSTena dazasAgaropama koTIkoTayaH, dazavarSazatAni abAdhA, abAdhonA karmasthitiH karmaniSekaH, hAridravarNanAma khala pRcchA, gautama ! jaghanyena sAgaropamasya paJca aSTAviMzati bhAgAH palyopamasyAsaMkhyeyabhAgonAH, utkRSTena arddhatrayodazasAgaropamakoTIkoTayaH, arddhatrayodazavarSazatAni abAdhA, (evaM jahA saMghayaNanAmAe chan bhaNiyA evaM saMThANAvi chanbhANiyavyA) isa prakAra jaise chaha saMhanana nAmakarma kahe, vaise hI chaha saMsthAna bhI kahane cAhie (sukillavaNNaNAmae pucchA ?) zuklavarNa nAmakarma kI sthiti kI pRcchA ? (goyamA ! jahaNNeNaM sAgarovassa egaM sattabhAgaM, pali ovamassa asaMkhejaibhAgeNaM UNiyaM) he gautama ! palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama sAgaropama kA bhAga (ukoseNaM dasa sAgaroyamakoDAkoDIo) utkRSTa daza koDAkoDI sAgaropama (dasa vAsasayAI abAhA) daza sau varSa kA abAdhA kAla (abAhUNiyA kammahiI kammanisego) abAdhA kAla kama karmasthiti karmaniSeka kA kaal| (hAliddacaNNanAmAe NaM pucchA ?) pIta varNa nAmakarma kI sthiti saMbaMdhI pazna ? (goyamA ! jahapaNeNaM sAgarovamassa paMca aTThAvIsaibhAgA, palibhovamassa asaMkhennaibhAgeNaM UNiyA) he gautama ! jaghanya palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama sAgaropama kA pAMca baMTe aTThAisa bhA-:- (ukoseNaM addhaterasa sAgarovama (evaM jahA saMghayaNanAmAe chahanbhaNiyA evaM saMThANA vi chanbhANiyavA)-se pramANa nabha cha saMhanana nAmakarma kAAM te ja prakAre cha saMsthAna nAmakarma paNa kahevAM joIe. (sukkilavaNNanAmae pucchA)-he magan ! zu46 1, nAmabhanI sthiti samadhI prazna (goyamA ! jahaNNeNaM sAgarAvamassa ega sattabhAga, paliocamassa asaMkhejjaibhAgeNa UNiya) gautama! jaghanyathI, popamane asaMkhyAtamo bhAga e cha evA sAgaropamane eka saptamAM bhAganI zukalavarNa nAmakarmanI jaghanya sthiti che. (ukoseNaM dasa sAgarovamakoDAkoDIo) sapTathI 42 113151 sAgaropabhanI sthiti cha. (dasa vAsasayAI abAhA) tenA isasI- M2 varSAMnI mA che, (abAhaNiyA kammaThiI kammanisego)-te mA 52 sthiti bhaniSenI 3 cha. (hAliyaNNanAmaeNaM pucchA)- samapan! pAta-462 25 pa na nAmabhanI sthiti saMbaMdhI prazna karU chuM. (goyamA ! jahaNNeNaM sAgarovamassa paMca aTThAvIsaI bhAgA, paliovamassa asaMkhejjai bhAgeNe aNayA)- gautama, dhanyathI, pakSyo5manA asaNyAtama mA yoch| sapA samazeyabhAnA pAMca aThayAvIsAMza - bhAganI sthiti che. (ukoseNaM addhaterasasAgaroSamakoDAkoDIo)-SravethI, samA2 / / 3isii sAgarI zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #338 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 23 sU0 10 ekendriyajAtinAmasthitinirUpaNam 325 " avAdhonA karmasthitiH karmaniSekaH, lohitavarNanAma khalu pRcchA, gautama ! jaghanyena sAgaropama SaD aSTAviMzatibhAgAH palyopamasyAsaMkhyeyabhAgonAH, utkRSTena paJcadazasAgaropamakoTIkoTayaH, paJcadazavarSazatAni abAdhA, avAdhonA karmasthitiH karmaniSekaH, nIlavarNanAma pRcchA, gautama ! jaghanyena sAgaropamasya sapta maSTa / vizatibhAgAH palyopamasya asaMkhyeyabhAgonAH, utkRSTena aSTAdazasAgaropamakoTIkoTayaH, arddhaSTAdazavarSazatAni avAdhA, avAdhonA karmakoDAkoDI) utkRSTa sADhe bAraha koDAkoDI sAgaropana (addha terasavAsasayAI abAhA) sAr3he bAraha sau varSa kA abAdhA kAla (avAhUNiyA kammahiI kammanisego) abAdhA kAla kama karmasthiti karma niSeka kA kAla | (lohiyavaNNaNAmae NaM pucchA ?) raktavarNanAmakarma kI sthiti saMbaMdhI prazna ? (goyamA ! jahaNNeNaM sAgaroyamarasa cha aTThAvIsa ibhAgA ) he gautama! jaghanya sAgaropama kA bhAga (paliovamassa asaMkhejjai bhAgehiM UNayA) palyopama kA asaMkhyAta bhAga kama (ukkoseNaM paNNarasasAgarovama koDAkoDIo) utkRSTa pandraha sau koDAkoDI sAgaropama (paNNarasavAsasayAI avAhA) pandraha sau varSa kA abAdhA kAla (abAhUNiyA kammaDiI kammanisego) abAdhA kAla kama karma sthiti karma niSeka kA kAla / (nIlavaNNanAmAe pucchA ?) nIlavarNa nAmakarma kI sthiti saMbaMdhI prazna ? (goyamA ! jahaNeNaM sAgarovamassa satta aTThAvIsa bhAgA ) he gautama! jaghanya sAgaropama kA sAta ghaMTe aTThAIsa bhAga (paliyovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNayA) yamanI sthiti che. (addhaterasavAsasayAI abAhA ) - tena sADAmAraso varSonI samAdhA ANa che- (abAhaNiyA kammaThiI kammatisego) ne sAdhA ANa vagaranI urbha sthiti niSeDanA Aja che. (lohiyavaNNanAmaraNaM pucchA) - he bhagavan sohita khta pazu-sAsa raMgavANI nAma bhanI sthiti saMkhaMdhI prazna karuM chuM. (goyamA, jahaNaNeNaM sAgarovamassa cha aTThAvIsaI bhAgA paliovamarasa asaMkhejjai bhAgehiM UNayA) - he gautama, dhanyathI, pahayeopamanA asaMkhyAtamA lAge mochA vA sAgarIyabhane / cha acAvIsAMza = bhAganI leAhita varNanA nAmakarmanI jadhanya sthiti che, (ukkoseNa pannarasasAgarovama koDAkoDIo) - STathI, caMDara DoDA oDI sAgarISabhanI sthiti che, (paNNarasavAsasayAI abAhA ) - tenA paraso vanamAdhA che (abAhUNiyA kammaThiI kammanisego) - te abhASANa vagaranI usthiti karmaniSedhanA Aja che. (nIlatraNNanAmAe pucchA) he bhagavan ! nIsava' nAma armanI sthiti saMbaMdhI prazna chu (goyamA ! jahaNeNaM sAgarotramasta satta aTThAvIsaibhAgA palio massa asaMkhejjaibhAgeNaM UgayA) - he gautama, 4dhanyathI, sAta aDhacAvIsAMza = bhAganI nIlavarNanI jaghanya nAmakama sthiti che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #339 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 326 prajJApanAsUtre sthitiH karmaniSekaH, kRSNavarNanAma yathA sevA saMhanananAma, surabhigandhanAma pRcchA, gautama ! yathA zuklavarNanAmnaH, durabhigandhanAmno yathA sevAtasaMhananasya, rasAnAM madhurAdInAM yathA varNAnAM bhaNitaM tathaiva paripATayA bhaNitavyam, sparzA ye aprazastAsteSAM yathA sevArtasya, ye prazastA steSAM yathA zuklavarNanAmnaH, agurulaghunAmno yathA sevArtasya, evam upaghAtanAmApi, palyopama kA asaMkhyAtayAM bhAga kama (ukkosegaM aTThArasa sAgarovamakoDAkoDIo) utkRSTa sADhe sattaraha koDAkoDI sAgaropama (aTThArasavAsasayAI abAhA) sADhe sattaraha sau varSa kA abAdhA kAla (abAhUNiyA kammaTTiI kammanisego) abAdhA kAla kama karma sthiti karma niSeka kAla / (kAlavaNNanAmAe jahA chevaTa saMghayaNanAmae) kRSNavarNa nAmakarma kI sthiti sevA- saMhanananAmakarma ke samAna / (sunbhigaMdhaNAmae pucchA ? surabhigaMdhanAmakarma kI sthiti viSayaka prazna ? (godhamA ! jahA sukillavaNNanAmassa) he gautama ! jaise zuklavarNa nAmakarma ko (dunmigaMdhaNAmAe jahA chevasaMghayaNassa) durabhigaMdhanAmakarma kI sthiti jaise sevArtasaMhanana kii| (rasANaM mahurAdINaM jahA yaNNANaM bhaNiyaM taheva parivADIe bhANiyabva) madhura Adi rasoM kA kathana vargoM ke samAna usI krama se kahanA cAhie (phAsA je apasatthA) sparza jo aprazasta haiM (tersi jahA chevassa) unakI sthiti sevArtaH saMhanana ke samAna (je pasasthA) jo prazasta hai (tesiM jahA sukillavaNNanAmassa) (ukoseNaM aTrArasa sAgarovamakoDAkoDIo)-kRSTathI, sAsattara choDI saag|5. bhanI sthiti cha, (addhadvArasa vAsasayAI abAhA) tenI saa| sttrse| varSAMnI samAdhA415 che. (abAhaNiya kammaThiI kammanisego) te 2504 11 nI bhasthiti bhaniSenI che. (kAlavaNNanAmae jahA chevaTTasaMghayaNanAmAe)-kRpA nAmamA thiti sevAta sahananA nAmakarmanI sthiti samAna che. (subbhigaMdhanAmAe pucchA)-he mAyan ! suliga nAmamA sthiti madhI prazna 43 chu (goyamA! jahA sukillavaNNanAmassa)- gautama ! zusapa nAmamanI peThe sabhA, (dunbhigaMdhanAmAra jahA chevaTTasaMghayaNassa) Flv nAmabhana sthiti sevAnina nAmakarmanI sthiti peThe samajavI. (rasANa mahurAdI gaM jahA vaNNANa bhaNiyaM taheva parivADIe bhANiyavya)-bha72 camere rasonuM kathana varSonI peThe eja kamathI kahevuM joIe arthAta samajavuM (phAsA je apasatthA, tesiM jahA chevaTTassa)-25 maprazasta samAnA cha. (tesiM jahA cheghassa)-temanI sthiti sevAta sahananI samAna che. (je pasatthA, tesiM jahA sukkilavaNNanAmassa) 225 prazasta manorama cha temanI sthiti zusayA nAma bhanI sthiti samAna che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #340 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 sU0 10 ekendriyajAtinAmasthitinirUpaNam 327 parAghAtanAmApi evaJcava, nirayAnupUrvInAma pRcchA, gautama ! jaghanyena sAgaropamasahasrasya dvau saptabhAgau palyopamasyAsaMkhyeyabhAgonau, utkRSTena viMzatiH sAgaropamakoTIkoTayaH, viMzatiH varSazatAni abAdhA, abAdhonA karmasthitiH karmaniSekaH, tiryagAnupUrvI pRcchA, gautama ! jaghanyena sAgaropamasya dvau saptabhAgau palyopamasyAsaMkhyeyabhAgonau, utkRSTena viMzatiH unakI sthiti zuklavarNa nAmakarma ke samAna / (agurulahunAmAe jahA chevadRssa) agurulaghunAmakarma kI sthiti sevArtasaMhanana ke samAna (evaM ubaghAyanAmae vi) isI prakAra upaghAnanAmakarma kI bhI (parAghAyanAmAe vi evaM ceva) parAghAta nAmakarma kI bhI isI prakAra (nirayANupucInAmAe pucchA ?) narakAnupUrvI nAmakarma saMbaMdhI pRcchA? (goyamA! jahaNaNeNaM sAgaroyamasahassassa do sattabhAgA, paliodhamassa asaMkhejaibhAgeNaM UNayA) he gautama ! jaghanya palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama, sAgaro. pama kA bhAga (ukoseNaM vIsaM sAgarovamakoDAkoDIo) utkRSTa vIsa koDAkoDI sAgaropama (cIsaM vAsasayAiM abAhA) vIsa sau varSa kA abAdhA kAla (abAhaNiyA kammaTTiI kammanisego) abAdhA kAla kama karmasthiti karma niSeka kaal| __ (tiriyANupuvIe pucchA ?) tiryaMcAnupUrvI kI sthiti saMbaMdhI prazna ? (goyamA ! jahaNNeNaM sAgarovamassa do sattabhAgA, paliovamassa asaMkhejaibhAgeNaM UNayA) he gautama ! jaghanya palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama sAgaropama kA do baMTe (agurulaghunAmae jahA chevaTTassa)-magurutadhu nabhanI sthiti sevAta sahanana naamkarmanI sthiti samAna samajavI, (evaM uvaghAyanAmae vi) se pramANe 53Ata nAmamanI sthiti 5 vI. (parAghAyanAmAe vi evaM ceva) parAta nabhanI sthiti 55 me pramANe gayI (nirayANupuvvI nAmAe pucchA)- bhAvAn na24nupUvI mama sadhI prazna chu. (goyamA! jahaNNeNaM sAgarAvamassa do sattabhAgA, paliovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM aNiyA) he gautama, jaghanyathI, palyopamanA asaMkhyAtamA bhAge ochA evA sAgaropamanA be saptamAMza 2 bhAganI narakAnuM pUvI nAmakarmanI jaghanya sthiti che. __(ukkoseNaM vIsaM sAgarovamakoDAkoDIo) SeethI, vIsa DI sA5manI sthiti che. (vIsa vAsasayAI abAhA) tene| pIsasI-me 12 varSAnI mAyA cha. (abAha NiyA kammaThii kammanisego) te samAdhAnI masthiti apane bhaniSenI 7 vAya che. (tiriyANu puvvIe pucchA)- sApAna ! tiya yAnu pUvI nAma samadhI prazna chu (goyamA ! jahaNNegaM sAgarevimassa do sattabhAgA, paliovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNiyA) -he gautama, jaghanyathI, 55manA asaMkhyAtamA bhAge ochA evA sAgarepamanA be saptamAMza che bhAganI tiryaMcAnuM pUvI nAmakarmanI jaghanya sthiti che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #341 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanA sUtre sAgaropamakoTIkoTyaH, viMzatiH varSazatAni abAdhA, abAdhonA karmasthitiH karmaniSakaH manudhyAnapUrtyAM khalu pRcchA, gautama ! jaghanyena sAgaropamasya dvayardhaH sapta bhAgaH palyopamasyAsaMkhyeyabhAgonaH, utkRSTena paJcadazasAgaropamakoTIkoTayaH, paJcadazavarSazatAni abAdhA abAdhonA karmasthitiH karmaniSekaH, devAnAmAnupUrvI pRcchA gautama ! jaghanyena sAgaropamasaha. srasya ekaH saptabhAgaH palyopamasyAkhyeyabhAgonaH, utkRSTena dazasAgaropamakoTI koTayaH, dazasAta bhAga (ukoseNaM vIsaM koDAkoDIo) utkRSTa bIsa koDAkoDI :sAgaropama (vIsaiyAsasayAI abAdhA) vIsa sau varSa kA abAdhAkAla (abAhUNiyA kammaThiI kammanisego) abAdhAkAla kama karmasthiti kAla niSeka kAla hai| (maNuyANu pucInAmAe NaM pucchA ?) manuSyAnupUrvInAmakarma kI sthiti saMbaMdhI prazna ? (goyamA ! jahaNNeNaM sAgaroyamassa divaDUM sattabhAgaM, paliyoyamassa asaMkhenaibhAgeNaM UNayaM) he gautama ! jaghanya sthiti palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama sAgaropama kA " bhAga (ukkoseNaM paNNarasasAgarovamakoDAkoDoo) utkRSTa pandraha koDAkoDI sAgaropama (paNNarasavAsasayAI abAhA) pandraha sau varSakA abAdhA kAla (abAhaNiyA kammaTTiI kammanisego) abAdhA kAla kama karmasthiti karmaniSeka kAla hai| ___ (devANupubdhInAmAe pucchA ?) devAnupUrvI nAmakarma kI sthiti saMbaMdhI prazna ? (godhamA ! jahaNNeNaM sAgarovamasahassassa egaM sattabhAgaM paliovamassa asaMkhejaibhAgeNaM UNayaM) he gautama ! jaghanya sthiti palyopama kA asaMkhyAtavA bhAga kama sAgaropama kA eka baMTe sAta bhAga (ukkoseNaM dasa sAgarovamakoDAkoDIo) (ukoseNaM vIsa sAgarovamakoDAkoDIo)-kRSTathI, pIsa sAza5manI sthiti cha. (bIsai vAsasayAI abAhA)-tene piisse| me 12 ne mAyA cha. (avAhaNiyA kammaThiI kammanisego)-te samA 12nI sthitina ne bhanaSenI 47 hocha (maNuyANupuvvInAmAe NaM pucchA)-mApan bhanuSyAnuSI nAma:manI sthiti samAdhI prazna chu. (goyamA ! jahaNNeNaM sAgarovamassa divaDhaM sattabhAga, paliovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNiyaM)- gautama! dhanyathI, 58yo5manA asaNyAtamA mAge mAchI me1| sAgarApamAnA doDha saptamAMza 1 bhAganI manuSyAnupUrvanAmakarmanI jaghanya sthiti che. (ukkoseNaM paNNarasasAgarovamakoDAkoDIo) thI, 542 / / 5manI sthiti cha. (paNNarasavAsasayAiM abAhA)- tenI 5so pAnA sAdhA cha. (abAhUNiyA kammadiI kammanisego)-te mAyA panI sthiti bhnin| .. (devANupuvvInAmAe pucchA)-he bhagavAn ! hevAnuthvI nAmamanI sthiti samadhI zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #342 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 sU0 10 ekendriyajAtinAmasthitinirUpaNam 329 ca varSazatAni abAdhA, aba dhonA karmasthitiH karmaniSakaH, ucchvAsanAmni pRcchA, gautama ! yathA tiryagAnupUAm, AtapanAmnyapi eyazcaiva, udyotanAmyapi, prazastavihAyogatinAmnyapi pRcchA, gautama ! jaghanyena ekaH sAgaropamastha saptabhAgaH, utkRSTena dazasAgaropamakoTI. koTayaH, dazavarSazatAni abAdhA, abAdhonA karma sthitiH karmaniSekaH, aprazastavihAyogatinAmnaH pRcchA, gautama ! jaghanyena sAgaropamasya dvau saptabhAgau palyApamasyAsaMkhyeyabhAgonau, utkRSTa daza koDAkoDI sAgaropama ( dasa ya vAsasayAiM abAhA) daza sau varSa kA abAdhA kAla (abAhUNiyA kammaTTiI kammanisego) abAdhA kAla kama karma sthiti karmaniSeka kA kAla hai| (UsAsanAmAe pucchA ?) ucchvAsa nAmakarma kI sthiti saMbaMdhI prazna ? (goyamA ! jahA tiriyANupuvyIe) he gautama ! tiryaMcAnupUrvI ke samAna (Ayaya nAmAe vi evaM ceva) AtapanAmakarma kI sthiti bhI isI prakAra (ujjoyanAmAevi) udyotanAmakarma kI bhI (pasastha vihAyogatinAmAe ci pucchA ?) prazasta vihAyo gatinApakarma kI sthiti viSayaka pRcchA ? (goyamA! jahaNNeNaM egaM sAgarocamasta sa ttabhAga) he gautama ! jaghanya se sAgaropama kA eka baMTe sAta bhAga (ukkoseNaM dasa sAgarovamakoDAkoDIo) utkRSTa daza koDAkoDIsAgaropama (dasa vAsasayAI abAhA) daza sau varSa kA abAdhA kAla (abAhaNiyA kammaTTiI kamma __ (goyamA! japaNeNaM sAgarovamarasa egaM sattabhAga, paliovamassa asaMkhejjaIbhAgeNaM UNiyaM) -he gautama ! jaghanyathI, palyopamanA asaMkhyAtamA bhAge ochA evA sAgaropamanA eka saptamAMza ke bhAganI devAnu pUvInAmakarmanI jaghanya sthiti che. (ukkoseNaM dasa sAgarovamakoDAkoDIo)-kRSTathI, isa DI sAgarApabhanI sthiti cha. (dasa ya vAsasayAI abAhA)-tanA sasI-se M2 16 no mAyA che. (abA. hUNiyA kammaduiI kammanisego,-te 140 ranI sthiti bhanine cha. (UsAsanAmAe pucchA)-he bhagavAn ! 27pAsa nAmamanI sthiti sadhI prazna 42 chu. (goyamA ! jahA tiriyANupuvvIe)- gautama, tiya yAnupUrvI peThe samA. (AyavanAmAe vi evaM ceva)-mAta5 nAmabhanI sthiti 59 me pramANe 1 sabhApI. (ujjoyanAmAe vi)-Gdhota nAmabhanI sthiti 55 se prabhArI pI. (pasattha vihAyogatinAmAe pucchA)-3 mapan ! prazasta viDayoti nAmabhanI sthiti saMbaMdhI prazna karuM chuM. (goyamA ! jahaNNeNaM sAgarovamassa ega sattabha'ga)-OM gautama, dhanyathA, sAromanA eka saptamAMza ke bhAganI sthiti jANavI. (ukoseNaM dasa sAgarakoDAkoDIo)--pRSTathI, isa |13ddii sAgarAmanI sthiti che. (dasa vAsasayAI abAhA)-tano isasI-4 // 2 nA samAyA che. (abAhUNiyA pra0 42 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #343 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 330 prajJApanAsUtre utkRSTena viMzatiH sAgaropamakoTIkoTayaH, viMzatizca varSazatAni abAdhA, abAyonA karmasthitiH karmaniSekaH, sanAmni sthAvaranAmni ca evaJcaitra, sUkSmanAmni pRcchA, gautama ! jaghanyena sAgaropamasya nava paJcatriMzadbhAgAH palyopamasyAsaMkhyeyabhAgonAH, utkRSTena aSTAdazasAgaropamakoTIkoTayaH, aSTAdaza ca varSazatAni abAdhA, AdhonA karmasthitiH karmaninisego) abAdhA kAla kama kamasthiti karmaniSeka kAla hai (apasattha vihAyogati nAmassa pucchA ?) aprazasta vihAyogati nAmakarma saMbaMdhI prazna ? (goyamA ! jaha paNeNaM sAgarovamassa doNi sattabhAgA) he gautama ! jaghanya sAgaropama ke bhAga (paliovamassa asaMkhejaibhAgeNaM UNayA) palyopama kA asaMkhyAtayAM bhAga kama (ukkoseNaM vIsaM sAgarovamakoDAkoDIo) utkRSTa vIsa koDAkoDI sAgaropama kI (vIsa ya vAsasaghAI avAhA) vIsa so varSa kA abAdhA kAla (abAhUNiyA kammaTTiI kammanisego) abAdhA kAla kama karma sthiti karmaniSeka kAla (tasanAmAe thAvaranAmAe ya evaM ceva) vasanAmakarma aura sthAvaranAmakarma bhI isI prakAra / (suhumanAmAe pucchA ?) sUkSmanAma karma saMbaMdhI prazna ? (goyamA ! jahaNNeNaM sAgarovamassa Nava paNatIsaibhAgA, paliovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNayA) he gautama ! jaghanya sthiti palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama sAgaropama kA nau baMTe paiMtIsa bhAga (ukkoseNaM aTThArasa sAgarovama koDAkoDIo) utkRSTa kammadiI kammanisego)-te samAyaNa panI sthitina ma niSAno ho cha. (apasatthavihAyogatinAmassa pucchA)-he prabhu 25prazasta vihAyogati nAmamA rithati saMbaMdhI prazna karuM chuM. (goyamA ! jahaNNeNaM sAgarovamassa doNi sattabhAgA, paliyovamarasa asaMkhejjaI bhAgeNaM UNayA)-he gautama ! U-yathA, pakSyA5manA masabhyAtamA mAge mAchA mevA sAgarI5. manA be saptamAMza 8 bhAganI aprazasta vihAgati nAmakarmanI jaghanya sthiti che. (ukkoseNaM vIsa sAgarovamakoDAkoDIo)- 3thI , pIsa (3131 sArIpanA sthiti cha. (vIsa ya vAsa sayAI abAhA)-tanA pIsasI-2 M2 pAnA 1810 cha. (abAhUNiyA kampaTTiI kammanisego)-te amAyA panI sthitina ma niSekane kALa kahyo che. (tasanAmAe thAvaranAmAe ya evaM ceva)-sanAmabhanI bhane sthA12 nAmamanI sthiti e pramANe ja jANatI, (suhumanAmAe pucchA)-I prabhu samAnAmabhanI sthiti saMdhI prazna 32 chu (goyamA ! jahaNNeNaM sAgarovamassa Nava paNatIsaIbhAgA, paliovamassa asaMkhejja IbhAgeNaM UNayA)-3 gautama ! dhanyathI, pakSyA5manA madhyAtamA mAge soch| me| sa! 5nA navapAMtrIsAMza ku bhAganI sumanAmakarmanI jaghanya sthiti che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #344 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 sU0 10 ekendriyajAtinAmasthitinirUpaNam 331 SekaH, bAdaranAmni yathA aprazastavihAyogatinAmnaH, evaM paryAptanAmnyapi, aparyAptanAmni yathA sUkSmanAmnaH, pratyekazarIranAmnyapi dvau samabhAgau, sAdhAraNazarIranAmni yathA sakSamasya, sthiranAmni ekaH saptabhAgaH asthiranAmni dvau, zubhanAmni ekaH, azubhanAmni dvau, subhaganAmni ekaH, durbhaganAmni dvau, susvaranAmni ekaH dusranAmni dvau, AdinAmni ekaH, anAdinAmni aThAraha koDAkoDI sAgaropama (aTThArasa ya vAsasayAI avAhA) aThAraha sau varSa kA abAdhA kAla (abAhUNiyA kammar3hiI kammanisego) abAdhAkAla kama kamasthiti karmaniSeka kA kAla / ___ (bAdaranAmAe jahA appasatyavihAyogati nAmassa) bAdara nAmakarma kI sthiti aprazastavihAyogatinAmakarma ke samAna (evaM pajattanAmAe vi) isI prakAra paryApta nAmakarma kI bhI (apajattanAmAe jahA suhumanAmassa) aparyApta nAmakarma kI jaise sUkSmanAmakarma kI (patteyasarIranAmAe ghido sattabhAgA) pratyeka zarIranAmakarma kI bhI do beTe - sAta bhAga (mAhAraNanAmAe jahA suhumasta) sAdhAraNazarIra nAmakarma kI sthiti sUkSmanAma karma ke samAna (thitnAmAe egaM sattabhAga) sthiranAmakarma kI : bhAga (adhiranAmAe do) asthira nAmakarma kI do (subhanAmAe ego) subhanAmakarma kI eka (asubhanAmAe do) azubhanAmakarma kI do subhagamanAmAe ego) subhagamanAmakarma kI eka (dUbhaganAmAe do) durbhaganAma (ukoseNa adrArasasAgarovamakoDAkoDIo)-kRSTathI, madAra DI sAgaropabhanI sthiti cha. (aTThArasa ya vAsasayAI abAhA)-tenA maDha2se panI cha. (abAhUNiyA kammaTTiI kammanisego)-te mamA panI sthiti mnissn| Na cha. (bAdaranAmAra jahA apasatyavihAyogatinAmassa)-42nAmAbhanI sthiti maprazasta vihAgati nAmakarmanI samAna sthiti jANavI. (evaM pajjattanAmAe)-se pramANe pati nAmabhanI sthiti sabhApI. (apajjattanAmae vi jahA suhumanAmassa)-55ta nAmamanI sthiti manAmamanI sthiti peThe samaja. (patteyasarIranAmAe vido sattabhAgA)-pratye: zarIranAmabhanI sthiti meM sapta. mAMza hai bhAga samajavI. (sAhAraNanAmAe vi jahA suhumassa)-sAdhA26 zarIranAmabhanI sthiti sUkSma nAma karmanI sthiti piThe jaNa vI. (thira nAmAra egaM pattabha.gaM)-sthira nabhamanI sthiti meM samaia sabhApI. (athiranAmA ra do)-mane masthinAmabhanI sthiti me mA samaravI. (subhanAmAe ego)-zubha nAmamanA 4 mA samanyo (asubhanAmAe do)-zula nAmakarmanI be bhAga samajavI, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #345 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rUra prajJApanAsUtre dvau, yazaH kIrtinAmni jaghanyena aSTau muhUrtAni, utkRSTena dazasAgaropamakoTIkoTayaH, daza. varSazatAni abAdhA, abAdhonA karmasthitiH karmaniSekaH, ayazaH kIrtinAmna pRcchA, gautama ! yathA aprazastavihAyogatinAmnaH, evaM nirmANanAmnyapi, tIrthakaranAmni khalu pRcchA, gautama ! jaghanyena antaHsAgaropamakoTIkoTayaH, utkRSTenApi anta:sAgaropamakoTIkoTayaH, evaM karma kI do (sUsaranAmAe ego) susvaranAmakarma kI eka (dUsara nAmAe do) dusvaranAmakarma kI do (Adija nAmae ego) AdeyanAmakarma kI eka (aNAijjanAmAe do) anAdeyanAmakarma kI do (jasokittinAmae jahaNNeNaM ahamuhattA) yaza kIrtinAmakarma kI jaghanya ATha muhUrta (ukkoseNaM dasa sAgaropamakoDAkoDIo) utkRSTa daza koDAkoDI sAgaropama (dasa vAsasayAiM abAhA) daza sau varSa kA abAdhA kAla (pravAhaNiyA kammaTTiI kammanisego) abAdhA kAla kama karmaniSeka kAla hai| __(ajasokittinAmAe pucchA ?) ayazaHkotinAmakarma saMbaMdhI prazna ? (goyamA ! jahA appasatthavihAyogainAmassa) he gautama ! jaise aprazastavihAyogati nAmakarma kI (evaM nimmANanAmAe vi) isI prakAra nirmANa nAmakarma kI bhI (titthagaraNAmAe NaM pucchA ?) tIrthakaranAmakarma saMbaMdhI prazna ? (goyamA! jahaNNeNaM aMto sAgaropama koDA koDIo) he gautama ! jaghanya antaH koDAkoDI (subhaganAmAe ego)-sumA nAmamanI me mA samapI (dubhaganAmAe do) huna nAmakarmanI be bhAga samajavI. (susaranAmAe ego) su252 nAma bhanI sthiti me mA samAvI. (dUsaranAmAe do)-duH252 nAmamanI sthiti me bhAga samanapI. (AdijjanAmAe ego) -mAheya nAmabhanI sthiti me mA one0. (aNAIjjanAmAe do)-manAya nAmamanI sthiti me mA sabhApI. (jasokittInAmAe jahaNNeNaM aTThamuhuttA)-yaza: nAbhabhanI dhanya 24 mutanI sthiti 4. (ukosegaM dasa sAgarovamakoDAkoDoo)-utkRSTa sthiti sa 13131 sA5mAnI pI. (dasa vAsasayAI abAhA) teno me 2 varSanI mAyA che. (abAhUNiyA kammaduiI kammanisego) te sAdhA panI sthiti te nikane kALa che. (ajasokittinAmAe pucchA)-3 prabhu ! yati nAma samadhI prazna 43 cha: (goyamA ! jahA apasatthavihAyogatinAmassa)-3 gautama ! 1502ta nihAyoti nAma karmanI sthiti pramANe samajavI. (evaM nimmaNinAmoe vi ) se prAre nirmANa nabhamanI sthiti 55 sabhA. (titthayaranAmAeNaM pucchA) he prabhutIya 42 nAmamanI sthiti sabhI prazna 52 chu. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #346 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 sU0 10 ekendriyajAtinAmasthitinirUpaNam 333 yatra ekaH saptabhAgaH tatra utkRSTena dazasAgaropakoTI koTayaH, dazavarSazatAni abAdhA, abAdhonA karmasthitiH karmaniSekaH, yatra dvau saptabhAgau tatra utkRSTena viMzatiH sAgaropamakoTIkoTayaH, viMzatizca varSazatAni abAdhA, abAdhonA karmasthitiH karmaniSekaH, uccaiA~sya khalu pRcchA, gautama ! jaghanyena aSTau muhUrnAni, utkRSTena dazasAgaropamakoTIkoTayaH, daza ca varSazatAni abAdhA, abAdhonA karmasthitiH karmaniSekaH, nIcairgotrasya pRcchA, gautama ! yathA aprazastavihA sAgaropama (ukoseNa vi aMtosAgarova makoDAkoDIo) utkRSTa bhI antaH koDAkoDI sAgaropama (evaM jastha ego sattabhAgo tattha ukkoseNaM dasa koDAkoDIo) isa prakAra jahAM eka baMTA sAta bhAga hai vahAM utkRSTa daza koDAkoDI sAgaropama samajhanA (dama vAsapayAI ayAhA) daza sau varSa kA abAdhA kAla (avAhUNiyA kamma diI kammanisego) abAdhA kAla kama karmasthiti karmaniSeka kA kAla hai (jattha do sattabhAgA jo do baMTe sAta bhAga (tattha ukkoseNaM vIsaM sAgarovama koDA. koDIo) vahAM utkRSTa bIsa koDAkoDI sAgaropama (vIsa ya cAsasayAI ayAhA vIsa sau varSa kA abAdhA kAla (abAhaNiyA kammaTTiI kammanisego) abAdhA kAla kama karmasthiti kaniSeka kA kAla / (uccAgoyassa Na pucchA ?) uccagotra saMbaMdhI prazna ? (goyamA ! jahaNNeNaM aTTamuhuttA) he gautama! jaghanya ATha muhUrta (ukkoseNaM dasasAgaroyamakoDAkoDIo) (goyamA ! jahaNNeNaM aMto sAgarovamakoDAkoDIo) gautama ! dhanyathA ata:.. hai|ddii sagaza5manA cha, (ukkoseNaM vi aMto sAgarovamakoDAkoDIoM) BSTathI 55 mata: keDAcheDI sAgaropamanI tirthaMkara nAmakarmanI sthiti che. (evaM jattha ego sattabhAgA tattha ukAseNaM dasa koDAkoDIo)-ye pramANe nyAnyAM jaghanyathI eka saptamAMza bhAga kahyuM che, tyAM tyAM utkRSTathI dasa keDAcheDI sAgaropama samA. (dasavAsasayAI abAhA) ane tene| isasI-me 2 5'no samAdhA sabhanyo (abAhUNiyA kammadiI kammanisego) 4jI te 2854 // 5||2nii bhanI sthiti te kamane niSeka kALa che ema samajavuM. (jattha do sattabhAgA, tattha ukAseNaM vIsaM sAgarAvama koDAkoDIo) wirni ruruthI be saptamAMza che bhAga kahyuM che tyAM tyAM utkRSTathI vIsa kaDAkaDI sAgaropama samajavuM. (vIsa ya vAsasayAi abAhA)-mane tenA pIsase me 2 no mAyA sabhAvA. (abAhUNiyA kammaliI kammanisego) 4jI te samAdhA' 12nI sthiti ta bhanI niSedha kALa che ema samajavuM (uccA goyassaNaM pucchA)- prabhu yagotra nAma nA sthita sabhI prazna 2 chu': (oyamA! jahaNNeNaM aTTha muhuttA)-I gautama ! dhanyathI 2408 muhUtanI che. (ukkoseNaM dasasogarovamakoDAkoDIo) utkRSTathI, soDI sAza5manI 0. (dasa ya vAsasayAI zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #347 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 334 prajJApanAsUtra yogatinAmna:, antarAye khalu pRcchA gautama ! jaghanyena antarmuhartam, utkRSTena triMzat sAgaro pamakoTIkoTayaH, trINi ca varSasahasrANi abAdhA, abAdhonA karmasthitiH karmaniSekaH ||suu.10|| ___TIkA -atha ekendriyajAtinAma prabhRti karmaNAM sthiti prarUpayitumAha-egidiya jAtinAmae NaM pucchA' he bhadanta ! ekendriyajAtinAmnaH khalu karmaNaH kripantaM kAlaM sthitiH pajJaptA ? iti pRcchA, bhagavAnAha- 'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNeNaM sAgarovamassa doSNi satta utkRSTa daza koDAkoDI sAgaropama (dasa ya vAsasayAI abAhA) daza sau varSa kA abAdhA kAla (AbAhaNiyA kammar3hiI kammanisego) abAdhA kAla kama karma sthiti karmaniSeka kA kAla (NIyAgoyassa pucchA ?) nIcagotra saMbaMdhI prazna ? goyamA ! jahA appasatthavihAyogainAmassa) he gautama ! jaise aprazasta vihA ghogati nAmakame kii| (aMtarAe NaM pucchA ?) antarAya saMbaMdhI pRcchA ? (goyamA ! jahaNNeNaM aMto muhurta, ukkoseNaM tIsaM sAgaropamakoDAkoDIo) jaghanya se aMtarmuhUrta evaM utkRSTa tIsa koDAkoDI sAgaropama (tiSNi ya cAsasahassAiM abAhA) tIna hajAra varSa kA abAdhA kAla (abAhaNiyA kammaTiI kammanisego) abAdhA kAla kama karmasthiti karma niSeka kA kAla hai| TokArtha-aba ekendriya jAti nAmakarma Adi karmoM kI sthiti kI prarUpaNA kI jAtI hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! ekendriya jAti nAmakarma kI sthiti kitane kAla kI kahI hai ? bhagavAn-he gautama ! ekendriya jAti nAmakarma kI jaghanya sthiti sAgaro abAhA) teno me M2 panI mamAyA 47 cha (bAhUNiyA kammar3hiI kammanisego)-te abAdhA kALa vagaranI karmasthiti te karmanA niSekane kALa che (nIyAgoyamsa pucchA)-3 prabhu nAyagAtra nAmamanI sthiti samadhI prazna chaH (goyamA ! jahA apasatthavihAyogatinAmassa)-3 gautama ! maprazasta vihAyogati nAmakarmanI sthitino samAna te samajavI. (aMtarAieNaM pucchA)- prabhu, matasaya nAmamanI sthiti samadhI prazna chu (goyamA! jahANeNaM aMtA muhattaM -he gautama ! dhanyathI mata itanI che, mane (unakoseNaM tIsaM sAgarAvamakoDAkoDIo)-3thI , zrIsa tasii sAga25manI ata. 2rAya nAmamanI sthiti cha. (tiNNi ya vAsasayAI abAhA)-tenI na 2 5 na AAI cha. ( abAhUNiyA kammadiI kammanisego)-te smaadhaa4|71 112nI sthiti te karmanA niSekane kALa che. TIkAI-have ekendriya jAti nAmakarma Adi karmonI sthitinI prarUpaNA "nirUpaNa karavAmAM Ave che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #348 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 23 sU0 10 ekendriyajAtinAmasthitinirUpaNam 335 bhAgA pAli ovamasya asaMkhejjaibhAgezaM UNayA' jaghanyena sAgaropamassa dvau saptabhAgau - palyopamasyA saMkhyeyabhAgonau yAvat ekendriyajAtinAmakarmaNaH sthitiH prajJaptA, utkRSTena tasya viMzati sAgaropamakoTI koTipramANAyAH sthiteH sakhAt, pUrvoktarItyA tasyAH saptatisAgaropamakoTIkoTipramANA mithyAtvasthityA bhAgaharaNAsaMbhavena 'zUnyaM zUnyena pAtayitvA bhAjyabhAjakarAiyorarkhenApavartanAt (vyavakalanAt ) viMza terarddhasya dazatvAt, saptaterarddhasya ca pazca triMzatvAt pRthivyAdipaJcakasya ekendriya jAtinAmnaH pratyekaM dvau saptabhAgau labdhau, 'ukkoseNaM vIsaM sAgamoDAkoDI tho' utkRSTena viMzatiH sAgaropamakoTIkoTayaH ekendriyajAtinAmnaH karmarUpAvasthAnalakSaNA sthitiH prajJaptA, anubhavayogyA sthitistu varSasahasradvayanyUnA triMzati sAgaropamakoTokoTyaH prajJaptA ityAzayenAha - ' vAsaivAsasayAI abAhA, abAhUNA ma ke do ghaMTe sAta bhAga (3) kI hai, magara usameM palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama samajhanA cAhie / utkRSTa sthiti vIsa koDAkoDI sAgaropama kI hai| pUrvokta rIti se sattara koDAkoDI sAgaropama kI mithyAtva kI sthiti se bhAgAkAra honA saMbhava na hone se 'zUnyaM zUnyena pAtayet' isa niyama ke anusAra bhAjya aura bhAjaka rAzi kA Adhe se vyavakalana karane para vIsa kA AdhA daza hotA hai aura 70 sattara kA AdhA paiMtIsa / isa prakAra ekendriya jAti nAmakarma kI bhAga kI sthiti labdha hotI hai| ekendriya jAti nAmakarma kI utkRSTa sthiti vIsa kor3AkoDI sAgaropama kI hai anubhavayogya sthiti do hajAra varSa kama zrI gautamasvAmI-he bhagavan! akendriya jAti nAmakrama'nI sthiti keTalA kALanI kahevAmAM AvI che ? zrI bhagavAn -he gautama! ekendriya jAti nAmakarmInI jaghanya sthiti sAgaropanA e saptamAMza OM bhAganI che. paNa temAM paLye pamanA asa MkhyAtamA bhAga jeTalI AchI samajavI joIe. ane utkRSTa sthiti vIsa kADAkeDI sAgaropamanI che. pUrvokta rItathI sittera (70) kADAkeADI sAgarApamanA mithyAtvanI sthiti vaDe AgAdhara thaze tethe| salaya hovAthI "zUnya zUnyena pAtayet" me niyama prabhAga lAnnya ane bhAjaka rakamamAM zUnya caDAvI tenA adhathI vyavahAra karavAne lIdhe vIsanu adhu dasa thAya che ane sitteranu` ma`. pAMtrIsa thAya che. (arthAta 3o thAya tenuM sAduM rUpa kADhatAM pAMce cheda uDatAM ru Ave ane te jaghanya pramANa darzAve che.) e pramANe ekendriya jAti nAmakarmInI utkRSTa sthiti vIsa kaDAkArDI sAgaropamanI che. anubhavayeAgya sthiti be hajAra varSa AchAM evA vIsa keDAeADI sAgaropamanI zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #349 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre kammaTTiI kammanisego' viMzatirvarSazatAni yAvat-abAdhAkAlaH ekendriya jAti nAmakarma utkRSTasthitikaM baddha sad bandhasapayAdArabhya varSasahasradvayakAlaparyantaM svodayena jIvasya na kizcidapi bAdhAmutpAdayati, tAvatkAlamadhye daliphakarmaniSekasyAbhAvAta, tadanantarameva dalikakarmaniSeko bhavati, tathA ca abAdhonA-abAdhAkAlaparihInA -varSasahasradvayanitA viMzati sAgaropamakoTI. koTayaH anubhavayogyA karmasthitiH karmadalikaniSekarUpA prajJatA, gautamaH pRchati-'beiMdiya jAtinAmeNaM pucchA' dvIndriya jAtinAmnaH khalu karmaNaH kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? iti pRcchA, bhagAnAha-'goyamA!' he gautama ! 'jahaNaNeNaM sAgaroyamassa nava paNatIsaibhAgA pali bhovamassa asaMkhe jaibhArogaM UNapA' jaghanyena sAgaropayasya navapazcatriMzadbhAgAH / vIsa koDAkoDI sAgaropama kI kahI gaI hai, isa Azaya ko prakaTa karane ke lie kahate haiM dhIsa sau varSa kA abAdhAkAla hai aura abAdhA kAla kama karane para jo sthiti bacatI hai, vaha usakA karma niSeka kA kAla hai / tAtparya yaha hai ki utkRSTa sthiti vAlA ekendriya jAti nAmakarma baMdhA ho to vaha apane bandha kAla se lekara do sahasra varSa paryanta jova ko koI bAdhA nahIM pahucAtA, kyoMki isa kAla meM usake karmadalikoM kA niSeka nahIM honA hai| do sahasra varSoM ke pazcAt hI karmadalikoM kA niSeka hotA hai| isa kAraNa abAdhA kAla ko kama karane para do hajAra varSa kama vIma koDAkoDo sAgaropamakI anubhavayogyasthiti (karmadAlika niSekarUpa) kahI gaI hai| gautamasvAmo-he bhagavan ! dIndriya jAti nAmakarma kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? __ bhagavAn-he gautama ! chondriya jAti nAmakarma kI jaghanya sthiti palyopama kahevAmAM AvI che. A tAtparyane "Azayane spaSTa karavA mATe kahevAmAM Ave che ke vIsaso-be hajAra varSane abAdhakALa ocho karavAne lIdhe je sthiti bAkI rahe te tenA karmaniSeka kALa che. tAtparya e che ke utkRSTa sthiti vALuM ekendriya jAti nAmakarma baMdhAyuM hoya te te tenA badhasamayathI laIne be hajAra varSa sudhI jIvane kaI takalIpha bAdhA pahoMcADatuM nathI kAraNa ke A "abAdhA arthAt zAnti" kALamAM tenA karmanAM daLiyAMno niSeka thata nathI paraMtu be hajAra varSa pachI ja karma daLIyAne niSeka thAya che. A kAraNe abAdhA kALane che karavAthI be hajAra varSa AchAM vIsa kalAkeDI sAgaropamanI anubhava cepagya sthiti "kamaMdalika niSeka rUpa sthiti kahevAmAM AvI che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana, kIndriya jAti nAmakarmanI sthiti keTalA samayanI yAmA sAthI cha.? zrI bhagavAna gautama ! kIndriya jAti nAmakarmanI jaghanya sthiti palapamane zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #350 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 sU0 10 ekendriyajAtinAmasthitinirUpaNam ___337 palyopamasyAsaMkhyeyabhAgonAH dvIndriyajAtinAmakarmaNaH sthitiH prajJaptA, tasyotkRSTena aSTAdazasAgaropamakoTikoTipramANAyAH sthiteH sadbhAvAta prAguktarItyA upayuktabhAgasya upalabhyamAnatvAt, 'uko seNaM aTThArasasAgarovamakoDAkoDIo' utkRSTena aSTAdazasAgaropama koTIkoTayo dvIndriya nAtinAmakarmaNaH karmarUvatAvasthAnalakSaNA sthitiH prajJaptA, anubhavayogyA karmasthitistu aSTAdazazatavarSanyUnA aSTAdazasAgaropamakoTIkoTayaH prajJaptA ityAha-'aTThArasa ya vAsasayAI abAhA, abAhU NiyA kampaTTiI kammanisego' aSTa daza ca varSazatAni yAvat abAdhAkAla:-prajJaptaH, tathA ca dvIndriyajAtinAmakarma utkRSTasthitikaM baddhaM sada bandhasamayA dArabhya aSTAdazazatavarSANi yAvat svodayena jIvasya na kiJcidapi bAzaM janayati tAvatkAla madhye dalikakarmaniSekasyAbhAvAt, tadanantarameva dalikakarmaniSekaH, ityAha - abAdhonAabAdhAkAlaparihInA pUrvoktarUpA anubhavayogyA karmasthitiH karmadalikaniSekarUpA aSTAkA asaMkhyAtavAM bhAga kama sAgaropama kA nau baMTe paiMtIsa (6) bhAga kahI hai, kyoMki usakI utkRSTa sthiti aThAraha koDAkoDI sAgaropama kI hai, ataeva pUrvokta prakAra se ullikhita bhAga upalabdha hotA hai| dvIndriya jAtinAmakarma kI utkRSTa sthiti aThAraha koDAkoDI sAgaropama kI kahI hai| aDhAraha sau varSa kA isa kA abAdhA kAla hai aura abAdhAkAla kama zeSa aThAraha koDA. koDI sAgaropama kA niSeka kAla hai| tAtparya yaha hai ki utkRSTa sthiti cAlA dvIndriyajAtinAmakarma baMdhA ho to vaha apane bandha samaya se lekara aThAraha sau varSoM taka jIva ko koI bAdhA nahIM pahuMcAtA, kyoMki itane kAla taka usa ke dalikoM kA niSeka nahIM hotA, tatpazcAt hI karmadalikoM kA niSeka hotA hai| ataeca kahA gayA hai-abAdhA kAla kama karane para jo utkRSTa sthiti rahatI hai, asaMkhyAtama bhAga Ache evA sAgaropamanA nava pAMtrIsAMza u. bhAganI kahevAmAM AvI che, kAraNa ke tenI utkRSTa sthiti aDhAra kaDAkaDI sAgaropamanI che. AthI pUrvokta pahelAM kahevAmAM AvyuM che e rIte, prakAre ulikhita bhAga upalabdha thAya che arthAt meLavI zakAya che. dvAdriya jAti nAmakamanI utkRSTa sthiti aDhAra keDADI sAgaropamanI kahevAmAM AvI che. aDhAraso varSane tene abAdhAkALa che, ane te abAdhAkALa "aDhAraso varSa ochAM evA aDhAra keDA keDI sAgaropamane niSekakALa kahevAmAM AvyuM che. matalaba e che ke utkRSTa sthiti vALuM dvIdriya jAti nAmakarma baMdhAyuM he the te te pitAnA baMdha samayathI mAMDIne aDhAra varSa sudhI jIvane keI bAdhA "muzkelI pahoM. cADatuM nathI kAraNa ke eTalA samaya sudhImAM tenA daLiyAne niSeka dha nathI te "abAdhAkALano samaya pUro thayA bAda ja karmanAM daLiyAMne niSeka thAya che. tethI kahevAmAM AvyuM che ke abAdhA kALa e che karyA pachI je utkRSTa sthiti bAdI rahe che te tenA karmaniSekane kALa che arthAt anubhavayegya sthitine kALa che. pra. 43 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #351 -------------------------------------------------------------------------- ________________ OS 338 prajJApanAsatre dazazatavarSonA'STAdazasAgaropamakoTIkoTayaH prajJaptA, tathA ca-'aTThArasasuhumavigalatige'tti, aSTAdaza sUkSmavikalendriyatrikam iti vacanAd dvIndriyajAtinAmakarmaNo'STAdazasAgaropamakoTI koTipramANatvopalabdheH aSTAdazasAgaropamakoTIkoTInAM saptatisAgaropamakoTikoTipramANayA utkRSTayA mithyAtvasthityA bhAgaharaNe bhAjyabhAjakarAzyoH nyUnAdhikasaMkhyakatyena bhAgaharaNAsaMmavAta 'zUnyaM zunyena pAtayet' itinyAyena pAtanAt upari aSTAdaza saMkhyA, adha. stAt saptatiH saMjAyate tayozcA? nApavartanAt nava paJcatriMzadbhAgA labhyante te ca palyopamAsaMkhyeyabhAgonAH kriyante itibhAvaH, tricaturindriyajAtinAmakarmaNorapi atidezenAha- teIdiyanAdinAmaeNaM jahaSNeNaM evaM ceva' trIndriyajAtinAmakarmaNaH khalu jaghanyena sthitiH evaJcaiva dIndriyajAtinAmakoktarIyatva sAgaropamasya nava pazcatriMzadbhAgAH palyopamasyAsaMkhyeyavaha usake karmaniSeka kA kAla hai, arthAt anubhavayogyasthiti kA kAla hai / kahA bhI hai-'aTThArasa suhamavigalatigaM' arthAt sUkSma vikalendriyatrika aThAraha, isa kathana se dvIndriyajAtinAmakarma kI aThAraha koDAkoDI sAgaropama kI sthiti siddha hotI hai| isa aThAraha koDAkoDI sAgaropama saMkhyA kA sattara koDA. koDI sAgaropama pramANa mithyAtva kI utkRSTa sthiti ke sAtha bhAga kiyA jAya to bhAjyarAzi kama aura bhAjakarAzi adhika hone se bhAga ho nahIM sktaa| aisI sthiti meM 'zanyaM zUnyena pAtayet' isa nyAya ke anusAra pAtana karane se Upara aThAraha kI saMkhyA aura nIce 70 sattara kI saMkhyA hotI hai| unakA Adhe se apavartana karane se ve bhAga labdha hote haiN| isa saMkhyA meM se palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama kara diyA jAtA hai| trIndriyajAtinAmakarma kI jaghanya sthiti bhI dvIndriyajAtinAmakarma ke samAna sAgaropama ke bhAga pramANa hai, para usameM se palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga 4AmA mA0yu 'advArasa suhuma vigalatigaM' arthAt sakSama visandriya ni aDhAra-A kathanathI dvIndriya jAti nAmakarmanI aDhAraDAkoDI sAgaropamana sthiti siddha thAya che A aDhAra koDAkoDI sAgaropama saMkhyAtanA sittera kaDAkoDI sAgaropama pramANa mithyAtvanI utkRSTa sthitinI sAthe bhAga karavAmAM Ave "utkRSTa sthiti vaDe bhAgavAmAM Ave te bhAjya rAzi "bhAjya rakama nAnI ane bhAjaka rakama moTI havAthI bhAgAkAra thaIza nahI. mAvI sthitimA "zUnya zUnyena pAtayet " se niyama anusAra pAtana karavAthI "rakama mUkavAthI" upara "aMzamAM aDhAranI saMkhyA ane nIce "chedamAM sitteranI saMkhyA thAya che. tenuM ardhA vaDe apavartana karavAthI eTale ke be vaDe cheda uDADI sAdI rUpa ApavAthI" nava pAMtrIsAMza ku bhAga Ave che. A saMkhyAmAMthI pa5mane asa khAtamo bhAga che karavAmAM Ave che. vIndriya jAti nAmakarmanI jaghanya sthiti dvIndriya jAti nAmakarmanI peThe sAgare zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #352 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 sU0 10 ekendriyajAtinAmasthitinirUpaNam ____ 339 bhAgonAH prajJaptA, 'ukkoseNaM aTThArasasAgarovamakoDAkoDIo, aTThArasavAsasayAI abAhA, abAhUNiyA kammaTTiI kammanisego' utkRSTena aSTAdazasAgaropamakoTIkoTayaH karmarUpatAvasthAnalakSaNA sthitiH prajJaptAH, aSTAdazavarSazatAni yAyattu abAdhAkAlaH prajJaptaH, bandhasamayAdArabhya aSTAdazavarSazataparyantaM svodayena na kizcidapi bAdhAmutpAdayati, ataeva anubhavayogyA kamasthitiH-abAdhonA-aSTAdazazatavarSahInA-aSTAdazazatavarSanyUnA ityarthaH aSTAdazasAgaropamakoTIkoTayo dalikakakarmaniSakarUpA prajJaptA, evaM caturindriyajAtinAmakarmaNo'pi sthiti. matidizannAha-'cauridiyajAtinAmAe pucchA' caturindriyajAtinAmakarmaNaH khalu kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? iti pRcchA bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNeNaM sAgarovamassa NavapaNatIsaibhAgA paliovamassa asaMkhejaibhAgeNaM UNayA' jaghanyena sAgaropamasya nava paJcatri zadbhAgAH palyopamasyAsaMkhyeyabhAgonAzcaturindriyajAtinAmakarmaNaH sthitiH prajJaptA 'ukkoseNaM aTThArasasAgarova pakoDAkoDIo, aTThArasavAsasayAI abAhA, avAhUNiyA kammaTTiI kammanisego' utkRSTenASTAdazasAgaropamakoTIkoTayaH karmarUpatA'vasthAnalakSaNA sthitiH prajJaptA, kama karanA caahie| utkRSTa aThAraha sAgaropama koDAkoDI kI sthiti kahI gaI hai / aThAraha sau varSoM kA abAdhA kAla hai / tAtparya yaha hai ki trIndriyajAti nAmakarma utkRSTa sthiti vAlA baMdhe to apane bandhasamaya se lekara aTAraha sau varSoM taka vaha jIva ko koI bAdhA nahIM pahuMcAtA hai| ataeva usakI anubhavayogya sthiti aThAraha sau varSa kama aThAraha koDAkoDI sAgaropama kI haiN| caturindriya nAmakarma kI sthiti kitane kAla kI kahI hai ? isa prazna ke uttara meM bhagavAna ne kahA-he gautama ! jaghanya sthiti palyopama kA asaMkhyAtayAM bhAga kama sAgaropama kA nau baMTe paitIsa (3) bhAga pramANa kahI hai| utkRSTa karmarUpatAvasthAnarUpa sthiti aThAraha koDAkoDI sAgaropama kI kahI hai| anubhvpamanA nava pAMtrIsAMza 6 bhAga pramANe che paraMtu temAMthI pApamane asaMkhyAta bhAga e che karavo joIe. utkRSTa aDhAra kaDAkaDI sAgarepanI sthiti kahevAmAM AvI che. tene aDhAra varSane abAdhAkALa thAya che. tAtparya e che ke trIndriya jAti nAmaka utkRSTa sthitivALuM baMdhAya te tenA baMdhasamayathI mAMDI aDhAra varSa sudhI te jIvane koI harakta pahoMcADatuM nathI. AthI ja tenI anubhavagya sthiti aDhAra varSa ochAM evI aDhAra kalAkeDI sAgaropamanI che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! caturiMdriya jAti nAmakarmanI sthiti keTalA samayanI kahevAmAM AvI che.? zrI bhagavAna he gautama ! jaghanya sthiti palepane asaMkhyAta bhAga eka evA sAgarepamanA nava pAMtrIsAMza bhAga pramANe kahevAmAM AvI che. utkRSTa karmarUpatAvasthAnarUpa sthiti aDhAra keDAcheDI sAgarepanI kahevAmAM AvI zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #353 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 340 prajJApanAsUtre anubhavayogyA karma sthitistu 'aSTAdazazatavarSazUnyA aSTAdazasAgaropamakoTokoTacaH prajJaptA ityabhiprAyeNAha - aSTAdazavarSazatAni avAdhAkAlaH- caturindriyajAtinAmakarma utkRSTasthitikaM barddha sad bandhasamayAdArabhya aSTAdazavarSazataparyantaM strodayena jIvasya kizcidapi bAdhAMnosAdayati tAvatkAlamadhye dalika karma niSekasyAbhAvAt, tadanantarameva dalikaniSeko bhavati ata evAha - abAdhonA- abAdhAkAlaparihInA anubhavayogyA karmasthitiH karmada likaniSekarUpA bhavatIti bhAvaH, gautamaH pRcchati 'paMcidiya jAtinAmAe pucchA' he bhadanta ! paJcendriyajAti nAmakarmaNaH aaH khala kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? iti pRcchA, bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! 'jahaNeNaM sAgarovamassa doNi sattabhAgA palizvamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNayA' jaghanyena sAgaropamasya dvau saptabhAgau ; palyopamasyA saMkhyeyabhAgonau yAvat paJcendriyajAti nAmnaH karmaNaH sthitiH prajJaptA, utkRSTatayA viMzati sAgaropamakoTikoTipramANAyAH sthiteH yogya sthiti aThAraha sau varSa kama aThAraha sAgaropama kI hai, isa abhiprAya se kahate haiM - isa kA avAdhA kAla aThAraha sau varSoM kA hai, arthAt caturIndriya nAmakarma utkRSTa sthiti vAlA baMdhA ho to apane bandhakAla se lekara aThAraha sau varSo taka jIva ko usa ke dalikoM kA niSeka nahIM hotA hai, dalikoM kA niSeka aThAraha sau varSoM ke pazcAt hI hotA hai / isa kAraNa kahA hai- abAdhA kAla kama kara dene para anubhavayogya karmasthiti yA niSeka kAla samajhanA cAhie / gautamasvAmI - he bhagavan ! paMcendriya jAtinAmakarma kI kitane kAla kI sthiti kahI hai ? bhagavAn - he gautama! paMcendriyajAtinAmakarma kI jaghanya sthiti palyoSama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama sAgaropama kA bhAga hai / utkRSTa sthiti vIsa che. anubhavayegya sthiti aDhAraso varSa AchA evA aDhAra sAgarApanI che. A abhiprAyathI evu kahevAnuM che ke tenA akhAdhAkALa aDhArase varSanA che. arthAt caturindriya nAmaka utkRSTa sthitivALuM adhAyu hoya to te madhakALathI laI ne aDhArasA varSo sudhI jIvane kAi khAdhA pahAMcADatu nathI, kAraNa ke AA samayamarmAMdA sudhImAM tenAM daLiyAMnA niSeka thatA nathI. te kamanAM daLiyAnA niSeka aDhArasA varSo pachIthI ja thAya che, A kAraNe kahevAmAM Ave che ke khAdhAkALa A karavAthI anubhava cAgya ka sthiti yA niSe kALa samajavA jAI e. zrI gautamasvAmI-hai bhagavana! paMcendriya jAti nAmakramanI sthiti keTalA kALanI kahevAmAM AvI che ? zrI bhagavAn--he gautama ! poMcendriya jAti nAmakarmInI jadhanya sthiti pakSepamanA asa khyAtamA bhAga che evA sAgaropamanA e saptamAMza hai bhAga che. utkRSTa sthiti vIsa kaDAkoDI sAgaropamanI hAvAthI pUrvokta rIte jadhanya sthitinuM ukta pramANu siddha zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #354 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 sU0 10 ekendriyajAtinAmasthitinirUpaNam 341 sadbhAvena prAguktarItyA javanyAyAH sthitestAvatpramANasaMbhavAta, "ukkoseNaM vIsaM sAgarovamakoDAkoDIo, vIsa ya vAsasayAI abAhA, abAhUNiyA kambhaTTiI kammanisego' utkRSTena viMzatiH sAgaropamakoTIkoTayaH paJcandriya nAtinAmakarmaNaH kamarUpatAvasthAnalakSaNA sthitiH prajJaptA, tatra viMzatizca varSazatAni yAvad avAdhAkAla:-bandhasamayAdArabhya jIvasya svodayena na kizcidapi bAdhAmutpAdayati, ataeva bhavAdhonA-abAdhAkAlaparihInA anubhavayogyA karma sthitiH karmadalikanikarUpA prajJaptA, 'orAliyasarIrae vi evaMceva' audArikazarIre'pi evaJcaiva-paJcendriya nAtinAmakarmoktarItyeva jayanyena sAgaropamasya dvau saptabhAgau - palyopamasthAsaMkhyabhAgonau, utkRSTena viMzatiH sAgaropamakoTIkoTayaH karmarUpatAvasthAnalakSaNA sthitiH prajJaptA, viMzatizca varSazatAni abAdhAkAla-bandhasamayAdArabhya svodayena jIvasya kizcidapi bAdhA notpAdayati, ataeva aba dhAkAlaparihInA anubhavayogyA varSasahasradvayazUnyA viMzati sAgaropamakoTI koTayaH audArikazarIranAmakarmaNaH sthitiH karmadalikaniSekarUpA koDA koDI sAgaropama kI hone se pUrvokta rIti se jaghanya sthiti kA ukta pramANa siddha hotA hai| paMcendriya jAtinAmakarma kI utkRSTa karmarUpatAvasthAna rUpa sthiti bIma sAgaroyama kI hai| vIsa sau varSa kA ayAdhA kAla hai, arthAt bandha samaya se lekara do hajAra varSa taka yaha jIva ko koI bAdhA nahIM pahuMcAtA, ataeva abAdhA kAla kama dene para jo sthiti zeSa rahatI hai, yaha usa kA niSeka kAla hai yA anubhavayogya sthiti kA kAla hai| __ audArika zarIranAmakarma kI sthiti bhI paMcendriyajAtinAma karma ke samAna hai, arthAt jaghanya palyopama kA asaMkhyAtavA~ bhAga kama sAgaropama kA bhAga aura utkRSTa bIsa koDAkoDI sAgaropama kI hai| isa kA abAdhA kAla vIsa sau varSa kA hai aura vIsa sau varSa kama bosa koDAkoDI sAgaropama niSeka kAla hai kyoMki yaha audArika zarIranAmakarma bhI utkRSTa sthiti vAlA bandhA thAya che. paMcendriya jAti nAmakarmanI utkRSTa karmarUpe avasAnarUpa sthiti vIsa sAgaropamanI che. tene vIsa -be hajAra varSane abAdhA kALa che arthAta tenA baMdha samayathI laIne be hajAra varSa sudhI te jIvane keI bAdhA pahoMcADatuM nathI. AthI abAdhA kALa e che karavAthI jeTalI sthiti bAkI rahe che te tene niSeka kALa che athavA anubhava egya sthitine kALa che. audArika zarIra nAmakarmanI sthiti paNa pacendriya jAti nAmakarmanI samAna che arthAt jaghanyathI palyopamano asaMkhyAta bhAga che evA sAgaropamanA be saptamAMza bhAganI ane utkRSTathI vIsa keDIkeDI sAgaropamanI rithati che. teno abAdhAkAla vIsaso-be hajAra varSano che. ane be hajAra varSa ochAM evA vIsa keDAcheDI sAgaropamane niSeka kALa che. kAraNa ke A dArika zarIra nAmakarma paNa utkRSTa sthiti vALuM baMdhAyuM hoya te baMdhasamayathI be hajAra varSa sudhI jIvane zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #355 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 342 prajJApanAsUtre prajJaptA, gautamaH pRcchati-'ve ubviyasarIranAmae NaM bhaMte ! pucchA' he bhadanta ! vaikriyazarIranAmakarmaNaH khalu kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? iti pRcchA, bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNeNaM sAmarovamasahassassa dosattabhAgA paliovamasta asaMkhejahabhAgegaM UNayA' jaghanyena sAgaropamasahasrasya dvau saptabhAgau sAgaropamasya dvi sahasrasaptabhAgau palyopamasyAsaMkhye yabhAgonau yAvad vaikriyazarIranAmakarmaNaH sthitiH prajJaptA, atra vaikriyazarIranAmakarmaNa utkRSTena viMzatiH sAgaropamakoTI koTayaH sthiti sattvena prAguktarItyA tasya jaghanyasthitiprarUpaNe sAgaropamasya dvau saptabhAgau labhyete kintu vaikriyaSaTkasyaikendriyavikalendriyaibandhAbhAvena asaMjJipaJcendri gAdibhireva tabandhasaMbhavena asaMjJipazcandriyAzca jaghanyenApi bandhaM kurvanta ekendriyabandhApekSayA sahasraguNaM kurvanti, uktazca-'paNavIsapaNNAsAsayaM sahassaM ca guNakArI' paJcaviMzatiH pazcAzat zataM sahasraM ca guNakAra iti, tasmAt sAgaropamasya labdhau dvau saptabhAgI sahasreNa gupayete ho to bandhasamaya se do hajAra varSa taka jIva ko koI bAdhA nahIM pahuMcAtA hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! vaikriyazarIranAmakarma kI sthiti kitane kAla kI kahI hai ? bhagavAn-he gautama ! jaghanya palyopama kA asaMkhyAtayAM bhAga kama sahastra sAgaropama ke do banTe sAta bhAga kI, vaikriyazarIranAmakarma kI sthiti kahI gaI hai| caikriyazarIranAmakarma kIutkRSTa sthiti vIsa koDAkoDI sAgaropama kI hone se pUrvokta rIti se usa kI jaghanya sthiti kI prarUpaNA karane para sAgaropama ke bhAga labdha hote haiM, kintu ekendriya aura vikalendriya jIva vaikriyaSaTka kA bandha nahIM karate, asaMjJI paMcendriya Adi hI usa kA vadha kara sakate haiM aura asaMjJI paMcendriya jaghanya sthitika bhI bandha karate hue bhI ekendriya kI apekSA sahastraguNA bandha karate haiM / kahA bhI hai-'paccIsa, pacAsa, sau, aura kaI bAdhA pahoMcADatuM nathI. zrI gautamasvAmI-he bhagavAn ! kriya nAmakarmanI sthiti keTalA samayanI kahevAmAM AvI che? zrI bhagavAna-he gautama! jaghanyathI, palyopamane asaMkhyAtamo bhAga ochA evA hajAra sAgaropamanA be saptamAM 3 bhAganI kriya zarIra nAmakarmanI sthiti kahevAmAM AvI che. kripa zarIra nAmakarmanI utkRSTa sthitinI prarUpaNa karavAthI sAgaropamanA 8 bhAga meLavAya che. paraMtu ekendriya ane vilendriya jIva paMkiya labdhiSakane baMdha karatA nathI, asaMsI paMcendriya Adi che ja tene baMdha kare che. ane asaMjJI paMcendriya jIva jaghanya sthitivALa paNa bandha karatA karatA paNa ekendriyanI apekSAe hajAra gaNuM baMdha kare che. kahevAmAM AvyuM che ke "paccIsa, pacAsa che ane sahasanAguNA" AthI ja prApta zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #356 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhanI TIkA pada 23 sU0 10 ekendriyajAtinAmasthitinirUpaNam 343 tathA ca sAgaropamasahasrasya dvau saptamAgau, sAgaropamasya dve sahale saptabhAgAnAmiti phalita miti bhAvaH, 'ukoseNaM vIsaM sAgarovamakoDAkoDIo vIsaivAsasayAI avAhA abAhUNA kammaTTiI kammanisego' utkRSTena vaikriyazarIranAmno viMzatiH sAgaropamakoTokoTayaH karma. rUpatAvasthAna lakSaNA sthitiH prajJaptA, kintu viMzatiH varSayatAni tu abAdhAkAla:-bandhasamayA daribhya svodayena jIpasya kiJcidapi bAdhAM notpAdayati, ataeva abAghonA-avAdhAkAla parihInA-viMzatizatavarSazUnyA viMzatiH sAgaropamakoTIkoTayo'nubhavayogyA karmasthitiH karmadalikaniSekarUpA prajJaptA, 'AhAragasarIranAmae jahaNeNaM aMto sAgarovamakoDAkoDIbho' AhArakazarIranAmakarmaNo jayanyena antaHsAgaropamakoTI koTayaH sthitiH prajJaptA, 'ukkoseNaM aMto sAgagevamakoDAkoDIo' utkRSTenApi AhArakazarIranAmakarmaNo'ntaH sAgaropamakoTI koTayaH sthitiH prajJaptA, kintu jaghanyApekSayA utkRSTa saMkhyeyaguNaM vijJeyam, 'teyA kammasarIranAmAe jahaNNeNaM doNi sattabhAgA pali provamassa asaMkhenaibhAgeNaM UNayA' tejasasahasra kA gunnaa|' ataeva labdha : bhAga kA sahasra kA guNAkAra kara diyA jAtA hai, ataH sAgaropama sahasra kA bhAga pramANa sthiti phalita hotI hai| vaikriyazarIranAmakarma kI utkRSTa sthiti vIsa koDAkoDI sAgaropama kI hai| isa kA abAdhAkAla vIsa sau varSa kA hai, ataeva samagra sthiti meM se vIsa sau varSa kama karadene para zeSa kAla isake niSeka kA kAla hai, jise anubhavayogya sthiti kA kAla bhI kahate haiN| ____ AhArakazarIranAmakarma kI jaghanya sthiti antaH koDAkoDI sAgaropama kI hai aura utkRSTa sthiti bhI antaH koDAkoDI sAgaropama kI kahI gaI hai magara jaghanya sthiti kI apekSA utkRSTa sthiti saMkhyAtagunI adhika samajhanI cAhie / taijamanAmakarma aura kArmaNazarIranAmakarma kI jaghanya sthiti palyopama kA 3 bhAganA hajAra gaNA karavAmAM Ave che AthI hajAra sAgarepamanA 3 bhAga pramANa sthiti phalita thAya che. kiya zarIra nAmakarmanI utkRSTa sthiti vIsa keDADI sAgaropamanI che. tene abAdhAkALa vIsa-be hajAra varSane che. AthI samagra sthitimAMthI be hajAra varSa ochA kaye je bAkI samaya rahe te tenA nikano kALa che, jethI anubhavayegya sthitino kALa paNa kahevAmAM AvI rahyA che. AhAraka zarIra nAmakarmanI jaghanya sthiti aMtaH keDAcheDI sAgaropamanI che ane utkRSTa rithati paNa aMtaH kaDAkoDI sAgaropamanI kahevAmAM AvI che, paraMtu jaghanya ripatinI apekSAe utkRSTa sthiti saMkhyAta gaNI adhika samajavI joIe. tejasa nAmakarma ane kAmaNa zarIra nAmakarmanI jaghanya sthiti pAmano zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #357 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 344 prajJApanA sUtre kArmaNazarIranAmnoH karmaNostu pratyekaM jaghanyena dvau saptabhAgau / palyopapasyA saMkhyeyabhAgonau sthitiH prajJaptA, 'ukkoseNaM vIsaM sAgarovamakoDAkoDIbho' vIsa ya vAsasayAI abAhA, abAhUNiyA kammaTTiI kammanisego' utkRSTena viMzatiH sAgaropamakoTI koTayaH karmarUpatAvasthAnalakSaNA sthitiH prajJaptA, kintu viMzatizca varSazatAni yAvad aba dhAkAlaH bandhasamayA. dArabhya svodayena jIvasya na kiJcidapi bAdhAmutpAdayati, ataera avadhionA-abAdhAkAla. parihInA-varSasahasradvayarahitA viMzatisAgaropamakoTIkoTayaH anubhavayogyA karmasthitiH karma dalikaniSekarUpA prajJaptA, 'orAliyaveubdhiyAhAragasarIrovaMganAmAe tiNNi vi evaM ceva' audArikakriyAhArakazarIropAGganAmnAM trayANAmati karmaNAM pratyeka sthitiH ekazcaiva-tejasa. kArmaNazarIranAmakarmAktarItyaiva jaghanyena dvau saptabhAgau palyopamasyAsaMkhyeyabhAgonau prajJaptA utkRSTena viMzatiH sAgaropamakoTIkoTayaH karmarUpatAvasthAnalakSaNA sthitiH prajJaptA, kintu varSasahasradvayaparyantam abAdhAkAla:-sabandhasamayAdArabhya svodayena jIvasya na kiniyapi bAdhAmutpAdayati tAvatkAlamadhye dalikakarmaniSakAbhAvAt, ataeva abAdhakAlaparihInA asaMkhyotavAM bhAga kama sAgopama kA : bhAga pramANa kahI hai / utkRSTa sthiti vIsa koDAkoDI sAgarogma kI hai| abAdhA kAla vIsa sau varSa kA hai samagra sthiti meM se vIsa sau varSa kama kara denepara jo sthiti zeSa rahatI hai, arthAt vIsa sau-dohajAra varSa kama bosa koDAkoDI sAgaropama, vaha ina kA pratyeka kA niSeka kAla hai yA anubhaSayogya sthiti kA kAla hai| ____ audArikazarIropAMga, vaikriyayarIropAMga aura AhArakazarIropAMga, inakI pratyeka kI sthiti isI prakAra kI hai, arthAt taijasa-kArmaNa zarIra nAmakarma ke samAna palyopama kA asaMkhyAtayAM bhAga kama : bhAga kI tathA utkRSTa yosa koDAkoDI sAgaropama kI hai / inakA abAdhA kAla bhI do hajAra varSa kA hai, arthAta apane bandhasamaya se lekara do hajAra varSa taka apane udaya se jIva ko asaMkhyAta ibhAga ochA evA sAgaropamanA be saptamAMza 3 bhAga pramANa kahevAmAM AvI che. utkRSTa sthiti vIsa kaDAkaDI sAgaropamanI kahI che. tene abAdhAkAla vIsa be hajAra varSa che. samagra sthitimAM be hajAra varSa ochA karavAthI je bAkInI sthiti rahe arthAt be hajAra varSa ochAM evI vIsa kaDAkoDI sAgaropama eTale pratyekane niSeka kAla che athavA anubhavagya sthiti kAla che. - dArika zarIra pAMga, vaikripa zarIre pAMga ane AhAraka zarIra pAMga-emanI pratyekanI sthiti e pramANe kahI che, eTale ke tejasa-kAzmaNa zarIra nAma kamanI peThe palyopamano asaMkhyAtama bhAga e cha evA sAgaropamane 8 bhAga jaghanya sthiti che ane utkRSTa vIsa kaDAkoDI sAgaropamanI che. temane abAdhAkALa paNa be hajAra varSano che, eTale ke, te karma tene baMdhasamayathI laIne be hajAra varSa sudhI pitAnA udayathI jIvane kaI zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #358 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 sU0 10 ekendriyajAtinAmasthitinirUpaNam 345 anubhavayogyA karmasthitiH karmadalikaniSekarUpA prajJaptA, atha yayA rItyA audArikAdizarIra paJcakasya jaghanyena utkRSTena ca nAmakarmasthitiparimANaM pratipAditaM tathaiva rItyA zarIrabandhana paJcakasya zarIrasaMghAtapazcakasya cApi sthitiparimANaM pratipAdanIyam ityatidizannAha-'sarIrabaMdhaNanAmAe vi paMcaNha vi evaM ceva, sarIrasaMghAyanAmAe paMcaNDa vi jahA sarIranAmAe kammassaThiitti' zarIrabandhananAmnAmapi paJcAnAmapi karmaNAm evnycai| audArikAdizarIrapaJcakoktarItyaiva jaghanyena utkRSTena ca sthitiravagantavyA, evaM zarIrasaMghAtanAmnAM paJcAnAmapi karmaNA yathA zarIranAmakarmaNaH sthitiH pratipAditA tathaiva pratipAdanIyA, iti bhAvaH, 'vairosamanArAyasaMghayaNanAmAe jahA rainAmAe' vajrarSa panArAca saMhanananAmnaH karmaNaH sthitiyathA pUrva ratiH nAmno mohanI yasya karmaNaH pratipAditA tathaiva pratipattavyA, tathA ca tadrItyA jaghanyena ekA koI bAdhA nahIM pahuMcAte, kyoMki isa kAla meM karmadalikoM kA niSeka nahIM hotA hai, ataeva abAdhA kAla kama karane para jo karma sthiti zeSa rahatI hai, vaha unakA niSeka kAla hai, arthAt anubhavayogya sthiti kA kAla hai| jisa prakAra audArikazarIra nAmakarma Adi pAMcoM kI jaghanya aura utkRSTa sthiti kA pariNAma kahA hai, usI prakAra zarIra bandhana paMcaka aura zarIra saMghAta paMcaka kI sthiti kA pariNAma bhI samajhalenA cAhie, isa abhiprAya ko vyakta karate hue kahate haiM-pAMcoM zarIranAmakoM kI jayanya aura utkRSTa sthiti audA. rikazarIra paMcaka ke sadRza hI hai / isI prakAra zarIra saMghAta paMcaka kI sthiti bhI utanI hI samajhanI cAhie jitanI zarIrapaMcaka kI hai / ___ vajrarSabhanArAcasaMhanana nAmakarma kI sthiti utanI hI jAnanI cAhie jitanI ratimohanIyakarma kI pahale kahI jA cukI hai, arthAt jaghanya palyopama kA bAdhA pahoMcADI zakatuM nathI, kAraNa ke A samayamAM karma daLiyAMne niSeka thatuM nathI. AthI ja abAdhAkAla ocho karyA pachI je kama sthiti bAkI rahe che te temane niSeka kALa che arthAt anubhavagya sthitine kALa kahevAmAM AvyuM che. je prakAre audArika zarIra nAmakarma Adi pAMce zarIrenI jaghanya ane utkRSTa sthitinuM parimANa kahyuM che teja pramANe zarIra baMdhana paMcaka ane zarIra saMghAta paMcakanI sthitinuM parimANa paNa samajI levuM joIe. A abhiprAyane spaSTa karatAM kahevAmAM AvyuM ke-pAMce zarIra nAmakarmanI jaghanya sthiti ane utkRSTa sthiti dArika zarIra paMcakanI samAna ja che. e pramANe zarIra saMghAta paMcakanI sthiti paNa jeTalI zarIra paMcakanI che teTalI ja samajavI joIe. vajaRSabha nArA saMvanana nAmakarmanI sthiti. eTalI thaI javI joIe ke jeTalI rati mohanIya karmanI sthiti pahelAM kahevAmAM AvI che eTalI jANavI joIe, eTale ke jaghanya sthiti pAmane asaMkhyAtamo bhAga e che evA sAgaropamane A bhAga che pra. 44 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #359 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsatre samabhAgaH patyopamasyAsaMkhyeyabhAgona:, utkRSTena dazasAgaropamakoTIkoTayaH sthitirayaseyA, gautamaH pRcchati-'usabhanArAyasaMghayaNanAmAe pucchA' he bhadanta ! RSabhanArAcasaMhanananAmakarmaNaH kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? iti pRcchA, bhagavAnAha-'goyamA !" he gautama ! 'sAgarovamassa cha paNatIsahabhAgA pali provamassa asaMkhejaibhAgeNaM UNayA' jaghanyena sAgaropamasya padapaJcaviMzadabhAgAH 6 palyopamasya asaMkhyeyabhAgonAH RSabhanAgacasaMinananAmakarmaNaH sthitiH prajJaptA, RSabhanArAca saMhananasya utkRSTena dvAdazasAgaropamakoTIkoTayaH sthiti sasvena tasyAH sthiteH saptasAgaropamakoTIkoTipramANayA mithyAtvasthityA bhAgaharaNe vivakSite bhAjyabhAjakarAzyonyUnAdhikatvAd bhAgahArAsaMbhavena zUnyaM zUnyena pAtayitvA tayozchedyacchedakarAzyogdainApavartanAt sAgaropamasya upari Saha, adhaH paJcaviMzabhAgAH labdhA bhavanti te ca palyopamAsaMkhyeyabhAgahInAH vidhIyante iti bhAvaH, 'ukoseNaM bArasasAgaro. camakoDAkoDIo' bArasavAsasayAI abAhA, abAhUNiyA kammahiI kammanisego' utkRSTena asaMkhyAtayAM bhAga kama sAgaropama kA? bhAga aura utkRSTa daza koDAkoDI sAgaropama kI hai| ___ gautamasvAmI-he bhagavan ! RSabhanArAcasaMhanana nAmakarma kI sthiti kitane kAla kI kahI hai ? ___ bhagavAn-he gautama ! RSabhanArAcasaMhanana nAmakarmako jaghanya sthiti palyo. pama kA asaMkhyAtayA~ bhAga kama sAgaropama kA chaha baMTe paiMtIsa vAM bhAga pramANa hai| RSabhanArAcasaMhanana nAmakarma kI utkRSTa sthiti bAraha koDAkoDI sAgaropama kI hai, isa sthiti kA sattara koDAkoDI pramANa mithyAtvasthiti se bhAga kiyA jAya to bhAjyarAzi kama aura bhAjakarAzi adhika hone ke kAraNa bhAga ho nahIM sakatA, anaeca 'zunyaM zUnyena pAtayetU' isa niyama ke anusAra donoM rAziyoM ko AdhA kara dene se Upara chaha aura nIce paitIsa alabdha hote haiN| inameM palpopama kA asaMkhyAtavA bhAga kama kara diyA jAtA hai| RSabhanArAca ane utkRSTa daza kaDAkaDI sAgaropamanI che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! RSabhanArAca saMhanana nAmakarmanI jaghanya sthiti, pa pamane asaMkhyAta bhAga ochI evA sAgaropamanA 4 bhAga pramANa che? zrI bhagavAna-he gautama ! hA e pramANe ja thAya che. vaLI kaSabhanArAcasaMhanana nAmakarmanI utkRSTa sthiti bAra kaDAkoDI sAgaropamanI che. A sthitine sittera keDIkeDI pramANu mithyAtva sthiti vaDe bhAgAkAra karavAmAM Ave te bhAjya rakama nAnI ane bhAjaka 27 mATI yAnA 12 mA 24 za naDI. 2412ii "zUnya zUnyena pAtayet" se niyama anusAra bane rakamanuM adhuM karavAthI upara "aMzamAM che ane nIce (chedamAM) pAMtrIsa - maLe che. temAMthI palyopamane asaMkhyAta bhAga ocho karI devAmAM Ave che. kaSabhanArAcasaMhanana nAmakarmanI utkRSTa sthiti bAra koDAkoDI sAgaropamanI zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #360 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 sU0 10 ekendriyanAtinAmasthitinirUpaNam dvAdazasAgaropamakoTIkoTayaH RSabhanArAca saMhanana nAmakarmaNaH karmarUpatA'vasthAnalakSaNA sthitiH prajJaptA, kintu dvAdazavarSazatAni yAvad abAdhAkAla:-bandhasamayAdArabhya svodayena jIvasya na kizcidapi bAdhAmutpAdayati, tAvatkAlamadhye dalikakarmaniSekAbhAvAt, ataeva-abAdhonAabAdhAkAla parihInA anubhavayogyA karmasthitiH karmadalikaniSekarUpA avaseyA, 'nArAyasaMghayaNanAmasta jahaNNe sAgarovamassa satta paNatIpsaibhAgA paliokmassa asaMkheja ibhAgeNaM UgayA' nArAcasaMhanananAmnaH karmaNo jaghanyena sAgaropamasya saptapaJcatriMzadbhAgAH palyopamasyAsaMkhpeyabhAgonAH sthitiH prajJatA, tasya utkRSTena sthitezcaturdazasAgaropamakoTIkoTipramANatvAt prAguktarItyA caturdazAnAmarddhasya saptatvalA bhena 70 saptaterasya ca paJcatriMzattvalA. bhena uparyuktabhAgasthitisaMbhavAt, 'ukoseNaM coisasAgarovamakoDAkoDoo' cauddasavAsasayAI abAhA, abAhUNiyA kammahiI kammanise go' utkRSTena nArAca saMhanananAmnaH karmaNazcaturdazasAgaropamakoTIkoTayaH karmarUpatA'vasthA lakSaNA sthitiH prajJaptA, kintu caturdazavarSazatAni yAvad avAdhAkAla:-bandhasamayAdArabhya svodayena jIvasya na kiJcidapi bAdhAM janayati, saMhanananAmakarma kI utkRSTa sthiti bAraha koDAkoDI sAgaropama kI hai, yaha karmarUpatAvasthAnarUpa sthiti hai kintu isakA adhAdhA kAla bAraha sau varSa kA hai, arthAt bandhakAla se lekara bAraha sau varSa taka vaha jIva ko koI bAdhA nahIM pahuM. cotA, kyoM ki usa kAla meM usake dalikoM kA niSeka nahIM hotA hai, ataH abAdhAkAla kama karane para jo sthiti zeSa rahatI hai, yaha isakA niSeka kAla hai, arthAtU anubhavayogya sthiti kA kAla hai| nArAcasaMhanana nAmakarma kI sthiti jaghanya sAgaropama kA sAta baMTe paitIsa - bhAga kI, parantu palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama hai kyoM ki utkRSTa sthiti caudaha koDAkoDI sAgaropama kI hai, ataH pUrvokta prakAra se caudaha ko AdhA karane se sAta, aura sattara 70 ko AdhA karane se paiMtIsa hote haiM / isa prakAra kA lAbha hotA hai / nArAcasaMhanana kI utkRSTa sthiti caudaha koDAkoDo che. A karmarUpatA-avasthAnarUpa sthiti che. paraMtu tenA baMdha kALathI laIne bAra varSe sudhI te jIvane kaI bAdhA pahoMcADatuM nathI kAraNa ke te samayamAM tenAM daLiyAne nika thatuM nathI. AthI abAdhA kALa bAda karyA pachI je bAkInI sthiti rahe che te tene niSeka kALa che arthAta anubhavagya sthitine kALa che. narAca saMhanana nAmakarmanI sthiti jaghanyathI sAgaropamanA sAta pAMtrIsAMza bhAgamAM palyopamanA asaMkhyAtamA bhAga jeTalI ochI che. kAraNa ke utkRSTa sthiti coda kaDAkaDI sAgaromanI che. AthI pUrvokta prakAre caudane ardhA karavAthI sAta ane sitterane ardhA karavAthI pAMtrIsa thAya che. A pramANe ? meLavAya che. nArAca saMhananI utkRSTa sthiti cauda kaDAkoDI sAgaropamanI che. tene cauda varSane akhAdhAkALa che. arthAt baMdhasamayathI laIne codasa varSa sudhI jIvane keI harakta te karma zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #361 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre tAvatkAlamadhye karmadalikaniSekAbhAvAt, ataeva abAyogA-abAdhAkAlaparihInA caturdaza zatavarSarahitA caturdazasAgaropamakoTIkoTayaH anubhavayogyA kasthitiH karmadalikaniSekarUpA prajJaptA, 'addha nArAyasaMghayaNAnAmassa jahaNNeNaM sAgarovamassa aTThapaNatIsaibhAgA palibhova. mamsa asaMkhejjaibhAgeNaM UNayA' arddhanArAcasaMhanananAmnaH karmaNo jaghanyena sAgaromapasa aSTau pazcatriMzadbhAgAH 6 palyopamasyAsaMkhyeyabhAgonAH sthitiH prajJaptA, tasya utkRSTasthite: SoDazasAgaropamakoTIkoTipramANatvAt, prAguktarItyA tAvatpramANatva saMbhavAt, 'ukkoseNaM sola sasAgarovamakoDAkoDIo, solasavAsasayAI avAhA, abAiNiyA kammaTTiI kammanisego' utkRSTena SoDazasAgaropamakoTIkoTayaH arddhanArAcasaMhanananAmakarmaNaH karmarUpatAvasthAnalakSaNA sthitiH prajJaptA, kintu poDazavarSazatAni abAdhAkAlaH bandhasamayAdArabhya svodayena jIvasya na kiJcidapi bApAmutpAdayati, tAvatkAlamadhye dalikakarmaniSekasyAbhAvAt, tadanantarameva dalikakarmaniSeko bhavati ana eya--abAdhonA-abAdhAkAlaparihInA poDazazatavarSasAgaropama kI hai| caudaha sau varSa kA abAdhA kAla hai / arthAt bandhasamaya se lekara caudaha sau varSa paryanta jIva ko koI bAdhA nahIM pahuMcAtA, kyoMki ima kAla meM karmadalikoM kA niSeka nahIM hotA hai ataeca abAdhA kAla nikAla dene para jo caudaha sau varSa kama caudaha koDAkoDIsAgaropama kA kAla rahatA hai, vaha isakA nipeka kAla hai yA anubhavayogya sthiti kA kAla hai| __ arddhanArAcasaMhanana nAmakarma ko jaghanya sthiti sAgaropama kA bhAga kI magara usameM se palyopama kA asaMkhyAvAM bhAga kama hai| kyoMki isakI utkRSTa sthiti solaha koDAkoDIsAgaropama kI hai ataH pUrvokta prakAra se isakA ukta pramANa samajhalenA caahie| arddhanArAcasaMhanananAmakarma kI karmarUpatAyasthAnarUpa sthiti solaha koDAkoDIsAgaropama kI hai, kintu solaha sau varSa kA abAdhA kAla hai, arthAt bandha samaya se lekara yaha karma solaha sau varSa paryanta jIva ko koI bAdhA nahIM pahuMcAtA, kyoMki itane kAla taka karma dalikoM kA niSeka nahIM hotA hai| isa kAla ke pazcAt hI dalikoM kA niSeka hotA hai / ataeca AbAdhA pahoMcADI zakatuM nathI. kAraNa ke A samayamAM karmanAM daLiyAne niSeka thatuM nathI. AthI abAdhAkALa bAda karavAthI cauda sAgarepamamAM caudase varSa ocho eTalo samaya rahe che. A tene niSeka kALa che yA anubhavogya sthitine kALa che. ardhanArAcasaMhanana nAmakarmanI jaghanya sthiti eka sAgaropamanA pheva bhAgamAMthI papamano asaMkhyAtamo bhAga ochI eTalI che. kAraNake tenI utkRSTa sthiti soLa kaDAkaDI sAgarepanI che, AthI yukta rIte gaNatAM tenuM ukta pramANa Ave che tema samajI levuM joIe ardhanArAcasaMhanana nAmakarmanI kamarUpatA-avasthAnarUpa sthiti sela kaDAkoDI sAgarepamanI che. paraMtu solaso varSane tene abAdhAkALa che, arthAt baMdha samayathI mAMDIne A karma solaso varSa sudhI jIvane keI bAdhA pahoMcADatuM nathI, kAraNa ke ATalA samaya zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #362 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TokA pada 23 sU) 10 ekendriyajAtinAmasthitinirUpaNam 349 rahitA SoDazasAgaropamakoTokoTayo'nubhavayogyA karmasthitiH karmadalikaniSekarUpA prajJaptA, gautamaH pRcchati-'kholiyAsaMghayaNe NaM pucchA' he bhadanta ! kolikAsaMhanananAmakarmaNaH khalu kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? iti pRcchA, bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNeNaM sAgarovamassa naba paNatIsaibhAgA pali provanassa asaMkhejjabhAgeNaM UNayA' jaghanyena sAgaropamasya nava paJcatriMzadbhAgAH , palyopamasyAsaMkhyeyabhAgonAH kIlikAsaMhanananAmakarmaNaH sthitiH prajJaptA, tasya utkRSTAyAH sthi te raSTAdazasAgaropamakoTokoTipramANatayA prAguktarItyA tAvatpramAgatvasaMbhavAt, 'ukose gaM aTThArasa sAgarovamakoDAkoDI o' aTThArasatA sasapAI abAhA, bAhU giyA kammaTTiI kammanisego' utkRSTena aSTAdazasAgaropamakoTIkoTayaH kolikAsaMhanananAmnaH karmarUpatAvasthAna lakSaNA sthitiH prajJaptA, kintu tatra aSTAdazavarSezatAni abA. dhAkAla:-bandhasa payAdArabhya svodayena jIvasya na kizcidapi vAdhAmutpAdayati tAvatkAlakAla kama karane para jo zeSa sthiti rahatI hai, yaha usakI anubhavayogya sthiti athavA niSeka kA kAla hai| gautamasyAmo he bhagavan ! kIlikA saMhanana nAmakarma ko sthiti kitane kAla kI kahI hai ? bhagavAn - he gautama ! kIlikA saMhanananAmakarma kI jaghanya sthiti palyopama kA asaMkhyAtayAM bhAga kama sAgaropama kA nau baMTA paiMtIsa bhAga kahI gaI hai, kyoM ki isakI utkRSTa sthiti aThAraha koDAkoDI hone se pUrvokta pramANa labdha hotA hai kIlikAsaMhanananAmakarma kI utkRSTa karmarUpatAvasthAnarUpa sthiti aThAraha koDAkoDI sAgaropama kI kahI hai| usameM se aThAraha sau varSa kA abAdhAkAla hai, arthAt bandhasamaya se lekara apane udaya dvArA yaha jIva ko koI bAdhA nahIM pahuMcAtA, kyoMki isa samaya meM dalikoM kA niSeka nahIM hotA sudhI mAM karmanAM daLiyAMne niSeka thatuM nathI. A samaya pUro thayA pachIthI ja daLiyAno niSeka thAya che, AthI abAdhAkALa bAda karyA pachI je bAkIne sthitikALa rahe che te tene anubhavayogya samaya athavA niSeDano kALa che, zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! kalika saMhanana nAmakarmanI sthiti keTalA samayanI kahI che? zrI bhagavAna-he gautama! kIlikA saMhanana nAmakarmanI jaghanya sthiti palyopamane asaMkhyAta bhAga ochI evA sAgaropamane nava pAMtrIsAMza kuja bhAga jeTalI kahevAmAM AvI che, kAraNa ke tenI utkRSTa sthiti aDhAra koDAkoDI sAgaropama hovAthI pUrvokta rIte A pramANa meLavAya che. - kAlikAsaMhanana nAmakarmanI utkRSTa karmarUpatAavasthAna rUpa sthiti aDhAra kaDAkaDI sAgaropamanI kahI che. tene aDhAra varSane abAdhAkALa che. arthAt baMdhasamayathI mAMDI aDhAra varSa sudhI te udaya dvArA jIvane keI bAdhA pahoMcADatuM nathI, kAraNa ke A zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #363 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 350 prajJApanAsUtre madhye karmaniSakAmAvAt, tadanantarameva dali kakarmaniSeko bhavati atarava-abAdhonA-abAdhAkAlaparihInA aSTAdazazatavarSarahitA aSTAdazasAgaropamakoTokoTayaH anubhavayogyA karmasthitiH karmadalikaniSekarUpA prajJAtA gautamaH pRcchati-che saMghayaNanAmAsa pucchA' he bhadanta ! sevArtasaMhanananAmnaH karmaNaH kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA? iti pRcchA, bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNeNaM sAgarovamassa doNNi sattabhAgA palibhovamassa asaMkhejaibhAgeNaM UNayA' 'jAnyena sAgaropamastha dvau saptabhAgau : palyopayasyAsaMkhyeyabhAgonau sevArta saMhanana nAmnaH sthitiH prajJaptA, tasya utkRSTAyA: sthiteviMzatisAgaroparakoTIkoTipramANatayA prAguktarItyA tAvatpramANatvasaMpavAt, 'uko seNaM vIsaM sAgaropamakoDAkoDIo, vIsa ya vAsaptayAI avAhA, avAhUNiyA kammahiI kampanisego' utkRSTena vizatiH sAgaropamakoTIkoTayaH sevArtasaMhananAmnaH karmarUpatAvasthAnalakSaNA sthitiH prakSaptA, kintu tatra viMzatizca varSazatAni yAvad abAdhAkAla:-bandhasazyAdArabhya svodayena jIvasya na kizciApi bAdhA. hai, tadanantara hI karmadalikoM kA niSeka hotA haiN| ataeva abAdhA kAla kama karmasthiti arthAt aDhAraha sau varSa kama aThAraha koDAkoDIsAgaropama pramANa anubhavayogya karma sthiti hai yA niSeka kAla haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! sevArtasaMhanananAmakarma kI sthiti kitanI hai ? bhagavAn he gautama ! sevAsaMha nananAmakarma ko jaghanya sthiti palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama sAgaropama kA do baMTe sAta bhAga hai, kyoMki usakI utkRSTa sthiti bosa koDAkoDIsAgaropama kI hone se pUrvokta rIti se itanA pramANa niSpanna hotA hai| sevArtasaMhanananAmakarma kI utkRSTa sthiti cIsa koDAkoDIsAgaropama kI hai| cIsa sau varSa kA abAdhA kAla hai, arthAta bandhakAla se lekara bosa sau varSa taka vaha apane udaya dvArA jova ko koI bAdhA samayamAM tenAM daLiyAMno niSeka thato nathI. AthI abAdhAkALa bAda karyA pachInI karma sthiti arthAt aDhAra varSa ocho eTalA aDhAra keDADI sAgaropama pramANa anubhava gya kamasthiti che athavA niSeka kALa che. zrI gautamasvAmI-he bhagavAna! sevArtA saMvanana nAmakamanI sthiti keTalA kALanI che. zrI bhagavat he gautama! sevArtA saMhanana nAmakarmanI jaghanya sthiti eka pApamane asaMkhyAta bhAga ochA evA sAgaropamanA be saptamAMza bhAganI che che, kAraNake tenI utkRSTa sthiti vIsa keDAcheDI sAgaropamanI hovAthI pUrvokta rIte ATaluM pramANa 3 Ave che ema kahevAmAM AvyuM che. sevArtasaMhanA nAmakarmanI utkRSTa rithati vIsa keDAcheDI sAgaropamanI che. tene be hajAra varSane abAdhAkALa che, arthAt baMdha samayathI laIne be hajAra varSa sudhI te pitAnA udaya dvArA jIvane kaI bAdhA pahoMcADatuM nathI, kAraNa ke A samaya daramiyAna zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #364 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 sU0 10 ekendriyajAtinAmasthitinirUpaNam 351 mutpAdayati tAvatkAlamadhye dalikakarmaniSkAbhAvAt, ataeva abAdhonA-abAdhAkAlaparihInA sahasavarSadvayazUnyA viMzatisAgaropamakoTIkoTayo'nubhavayogyA karmasthiti: va madalikaniSekarUpA prajJaptA, 'evaM jahA saMghayaNanAmAe chanbhaNiyA evaM saMThANAvi chabbhANiyabvA' evam-pUrvoktarItyA yathA saMhananAni SaDvajravarSabha-RSabha-nArAca-arddhanArAca-kIlikAsevAsiMhananarUpANi bhaNitAni evam-tathA saMsthAnAnyapi SaDbhaNitavyAni-tAni ca samacaturasra-nyagrodhaparimaNDala-sAdi-cAmana-kubja-huNDa saMsthAnarUpANi bodhyAni, uktazca'saMghayaNe saMThANe paDhame dasa uvarimesu dugavuDDI' saMhanane saMsthAne prathame daza uparitaneSu dvika vRddhiriti, tathA ca dvitIye dvAdaza tRtIye caturdaza, caturthe poDaza, paJcame aSTAdaza, paSThe ca saMsthAne viMzatiH sAgaropamakoTIkoTaya utkRSTena karmarUpatAvasthAnalakSaNA sthitiH prajJaptA, gautamaH pRcchati-'mukillavaNNaNAmae pucch|' he bhadanta ! zuklavarNanAmakarmaNaH kiyantaM kAlaM nahIM pahuMcAtA, kyoMki isa kAla meM usa ke dalikoM kA niSeka nahIM hotA hai / ataeva sampUrNa sthiti meM se abAdhAkAla kama kara dene para jo vIsa sau varSa kama vIsa koDAkoDI sAgaropama rahatA hai, vaha usakA niSeka kAla hai / use anubhavayogyA kAlasthiti bhI kahate haiN| isa prakAra jaise chaha arthAt vajrarSa bhanArAca saMhanana, RSamanArAca maMhanana, nArAcasaMhanana, arddhanArAca saMhanana, kIlikA saMhanana aura sevA saMhanana kahe haiM, usI prakAra chahoM saMsthAnoM kA arthAt samacaturasra, nyagrodha parimaNDala, sAdi, vAmana, kubja aura huMDa saMsthAnoM kI sthiti bhI samajha lenI caahie| kahA bhI hai-'saMghayaNe saMThANe paDhame dasa uparimesu dugavur3I' arthAt saMhanana aura saMsthAna meM, pahale meM daza aura Age do-do kI vRddhi karanI caahie| isa prakAra dUsare meM bAraha, tIsare meM caudaha, cauthe meM solaha, pAMcaveM meM aThAraha aura chaThe saMsthAna meM bIsa koDAkoDI sAgaropama kI utkRSTa sthiti kahI gaI hai| tenAM LiyAne niSeka thato nathI. AthI samagra sthitimAMthI abAdhAkALa bAda karavAthI je be hajAra varSa ochAM evA vIsa kaDAkoDI sAgaropamanI rahe che te teno niSeka kALa che, tene anubhavayegyA kALasthiti paNa kahevAya che. A prakAre jema cha saMhana-jISabhanArAca, kaSabhanArAca, nArAca, ardhanArA, kIlikA ne sevArtA-saMhanana kahyAM che te rIte cha saMsthAnanI arthAt samacaturA, godhaparimaMDala, sAdi, vAmana, muja ne huMDa-saMsthAnI sthiti paNa samajI levI joIe. yuM che -"saMghayaNe saMThANe paDhame dasa uvarimesu dugavuDDhI' arthAt sahanana ne saMsthAnamAM pahelAnAM dasa ane AgaLa babene vadhAre karavo joIe. A pramANe bIjA saMtAnamAM bAra, trIjAmAM cada, cothAmAM soLa, pAMcamAmAM aDhAra, ne chaTThA saMsthAnamAM vIsa ke DIkeDI sAgaropamanI utkRSTa sthiti kahI che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #365 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 352 prajJApanAsUtre sthitiH prajJaptA ? iti pRcchA, bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'jahaNeNaM sAgarokmarasa egaM sattabhAgaM paliovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNagaM' jaghanyena sAgaropamasya ekaH saptabhAgaH palyopamasyAsaMkhyeyabhAgonaH zuklavarNanAmnaH karmaNa sthitiH prajJaptA, tasya utkRSTAyAH sthitirdazasAgaropamakoTIkoTipramANatayA mAguktarItyA tAvatpramANatvalAmasaMbhavAt, 'ukkoseNaM dasasAgarovamakoDAkoDoo, dasavAsasayAI abAhA, abAhUNiyA kammaTTiI kammanisego' utkRSTena dazasAgaropamakoTIkoTayaH zuklavarNanAmmaH karmarUpatAvasthAnalakSaNA sthitiH prajJaptA, kintu tatra dazavarSazatAni yAvada abAdhAkAla:-bandhasamayadArabhya svodayena jIvasya na kizcida. pi bAdhA janayati tAvat kAlamadhye dalikakarma niSekAmAvAta, ataeva abAdhonA--abAdhAkAla parihInA anubhavayogyA karmasthitiH dalikakarmaniSekarUpA prajJaptA, gautamaH pRcchati-'hAliha. vaNaNAmaeNaM pucchA' hAridravarNanAmnaH khalu karmaNaH kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? iti pRccha', gautamasvAmI-he bhagavan ! zuklavarNanAmakarma kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai| bhagayona-he gautama ! jaghanya palyopama kA asaMkhyAtayAM bhAga kama sAgaro pama kA eka banTe sAta : bhAga, zuklavarNanAmakarma kI sthiti kahI hai, kyoMki usakI utkRSTa sthiti daza koDAkoDI sAgaropama kI hone se ukta pramANa labdha hotA hai / utkRSTa sthiti daza koDAkoDI sAgaropama kI kahI hai / isakA abAdhAkAla daza sau varSa kA hai, arthAt utkRSTa sthiti vAle zukla varNanAma karma kA bandha ho to daza sau varSa taka vaha apane udaya dvArA jIva ko koI bAdhA nahIM pahuMcAtA, kyoMki itane kAla taka usake dalikoM kA niSeka nahIM hotA hai / ataeva aSAdhAkAla kama kara dene para jo sthiti zeSa rahatI hai, vaha usakA niSeka kAla yA anubhavayogya sthiti kAla hai| ___ gautamasvAmI-he bhagavat ! hAridravarNa nAmakarma kI sthiti kitane kAla kI zrI gautamasvAmI-he bhagavAna! zukalavarNa nAmakarmanI sthiti keTalA kALanI kahI che. zrI bhagavAna - gotama! jaghanyathI, palyopamano asaMkhyAta bhAga ochA evA sAgaropamanA eka saptamAM 8 bhAga jeTalI zukla varNa nAmakarmanI sthiti kahI che, kAraNa ke utkRSTa sthiti dasa keDIkeDI sAgaropamanI hovAthI ukta pramANa pUrvokta rIte maLavAya che. utkRSTa sthiti daza kaDAkoDI sAgaropamanI kahI che tene abAdhAkALa eka hajAra varSa che arthAt utkRSTa sthiti vALuM zukala varNa nAmakarma baMdhAyuM hoya te dasa-eka hajAra varSa sudhI te udaya dvArA jIvane kaI bAdhA paheAMcaDatuM nathI, kAraNa ke A kALa daramyAna tenAM daLiyAne niSeka thatuM nathI. AthI abAdhAkALa bAda karyA pachI je sthiti bAkI rahe che te tene niSeka kALa yA anubhavegya sthitine kALa kahevAmAM Avyo che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! hAridra paLA varNanA nAmakarmanI sthiti keTalA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #366 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 sU0 10 ekendriyajAtinAmasthitinirUpaNam 353 bhagavAnAha - goyamA !' he gautama ! jahaNNeNaM sAgarIvamassa paMca aTThAvIsaibhAgA palibhovamassa asaMkhejaibhAgeNaM UNayA' jaghanyena sAgaropamasya paJca aSTAviMzatibhAgAH palyopamasyAsaMkhyebhAgonAH hAridravarNanAmnaH sthitiH prajJaptA tasya utkRSTAyAH sthiteH sArddhadvAdazasAgaropamakoTIkoTipramANatayA tasyAH saptati sAgaropamakoTIkoTIpramANayA mithyAtvasthityA bhAgaharaNAsaMbhavena zUnyasya zUnyena pAtanAt sAmastyena samagraprakAreNa caturbhAgakaraNArtha caturbhirguNa ne uparitanasya paJcAzallAbhena abastanasya azItyadhikazatadvayalAbhena ca punarapi zUnyasya zUnyena pAtanAt 5 paJca aSTAviMzatibhAgA labhyante te ca palyopamAsaMkhyeya bhAgahInAH kriyante iti bhAvaH, uktazca-'sukillasurabhimaharANa dasa utahA subhaga upahaphAsA NaM / aDAijjapavuDI aMbilahAliddapuvvANa' // 1 // zuklasurabhimadhurANoM dazaiva tathA subhagoSNasparzayoH sArddhadyapravRddhismlahAridrapUrvayoH // 1 // iti tathAcAtra subhagoSNa sparzAmavahAridravarNanAmasvarUpacatuSTayama pekSya pazcaaSTAviMzatibhAgAH uktA ityavadheyam, 'ukkoseNaM addha terarAsAgarovamakoDAkoDIo, addhaterasavAsasayAI abAhA, abAhUNiyA kammaTTiI kammanisego' utkRSTena arddhatrayodazasAgaropamakoTIkoTayaH sArddhadvAdazasAgaropamakahI gaI hai ? bhagavAna-he gautama ! jaghanya sthiti palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama sAgaropama kA pAMca banTe aTThAIsa bhAga kI hai, kyoMki usakI utkRSTa sthiti sADhe bAraha koDAkoDI sAgaropama pramANa hone se 70 sattara koDAkoDI sAgaropama pramANa mithyAtva kI utkRSTa sthiti ke sAtha bhAga honA saMbhava nahIM hai| ataH zUnya kA zUnya se pAtana karake samasta rUpa se cAra bhAga karane ke lipa cAra se guNAkAra karanepara Upara pacAsa kA aura nIce do sau assI kA lAbha hotA hai, phira dubArA zUnya se zUnya kA pAtana karane para bhAga labdha hote haiN| unameM se palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama kara diyA jAtA hai| kahA bhI hai'sukillasurabhimahurANa' ityAdi / yahAM subhaga, uSNasparza, amlarasa aura hAridra kALanI kahevAmAM AvI che? zrI bhagavAna-he gautama! jaghanya sthiti pApane asaMkhyAtamo bhAga ochA evA sAgaropamanA pAMca aThTha vIsAMza - bhAganI che, kAraNa ke tenI utkRSTa sthiti sADAbAra keDAcheDI sAgaropama pramANanI mithyAtvanI utkRSTa 70 kaDAkoDI sAgaropamanI sthitinI sAthe bhAgAkAra thavA saMbhava nathI. AthI zUnyane zUnyathI pAtana karIne samasta rUpamAMthI cAra bhAga karavAne mATe cAra vaDe guNavAthI upara azamAM pacAsa (1244=50) ane nIya chemA mase sI (7044-280) mave che. zathI bhI mata. zUnyathA zUnyanu pAtana karavAthI phAmAMthI ekamanuM zUnya kADhI nAkhavAthI bhAga meLavAya che. AmAMthI palyopamane asaMkhyAtamAM bhAga ocho karI devuM joIe. pra045 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #367 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 354 prajJApanAsUtre koTI koTayaH karmarUpatAvasthAnalakSaNA sthitiH hAridravarNanAmnaH prajJaptA, kintu tatra arddhatrayodaza - sArddhadvAdazavarSazatAni yAvad 'abAdhAkAla:-bandhasamayAdArabhya svodayena jIvasya na kiJcidapi bAdhAmutpAdayati tAvatkAlamadhye dalikakarmaniSekAbhAvAt ataeva abAdhonAabAdhAkAlaparihInA anubhavayogyA karmasthitiH dalikakarmaniSekarUvA prajJaptA, gautamaH pRcchati - 'lohiyavaNNaNAma eNaM pucchA' lohitavarNanAmakarmaNaH khalu kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? iti pRcchA, bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNeNaM sAgarovamassa chaaTThAvIsa - bhAgA palio massa asaMkhejjaibhAgehiM UNayA' jaghanyena sAgaropamasya SaD aSTAviMzatibhAgAH palyopamasyAsaMkhyeyabhAgonAH lohitavarNanAmnaH sthitiH prajJaptA tasya utkRSTAyAH sthiteH paJcadazasAgaropamakoTI koTipramANatvAt tasyAzca sAmastyena caturbhAgakaraNArtha caturbhirguNitatve varNanAmakarma, ina cAroM kI apekSA se bhAga kahe haiM, aisA samajhanA cAhie / hAridra varNana karma kI utkRSTa sthiti sADhe bAraha sAgaropama koDAkoDI kI kahI gaI hai | sADe bAraha sau varSa kA isakA abAdhAkAla hai, arthAt apane bandhakAla se lekara sAr3he bAraha sau varSa taka vaha apane udaya dvArA jIva ko koI bAdhA nahIM pahuMcAtA, kyoMki usa samaya usake dalikoM kA niSeka nahIM hotA hai / ataeva abAdhA kAla kama kara dene para jo sthiti zeSa rahatI hai, vaha usakA niSeka kAla hai, arthAt anubhavayogya sthiti kA kAla hai / gautamasvAmI - he bhagavan ! lohitavarNanAmakarma kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai / bhagavAn - he gautama ! jaghanya sthiti palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama sAgaropama kA bhAga hai, kyoMki usakI utkRSTa sthiti pandraha koDAkoDI sAgaropama pramANa hai / usake pUrNa rUpa se cAra bhAga karane ke lie cAra se guNita che "sukillasurabhi mahurANa" tyAhi ahIMyAM subhaga, uSe sparza, agrasa ne hAridravaNa nAmakama-A cArenIapekSAe 8 bhAga kahyA che ema samajavuM joI e. hAridravaNa nAmakramanI utkRSTa sthiti sADAbAra sAgarApama kADAkeADI kahela che. sADAbAraso varSoMnA abAdhA kALa che arthAt tenA khadhakALathI laine sADA khArasA varSa sudhI te krama peAtAnA udaya dvArA jIvane koI khAdhA paheAMthADatu nathI kAraNa ke e samayamAM tenA daLiyAMnA niSeka thatA nathI. AthI amAdhAkALa eche karavAthI je khAkI sthiti rahe che te tenA niSeka kALa che arthAt tene anubhavayeAgya sthitinA kALa kahyo che. zrI gautamasvAmaau-he bhagavAn ! leAhitavarNa -lAlaraMganAmakarmInI sthiti keTalA kALanI kahevAmAM AvI che ? zrI bhagavAnande gautama ! jaghanya sthiti eka paLyeApamane asaMkhyAtamA bhAga ochA evA sAgarApamanA cha aThThAvIsAMza 1e bhAganI che, kAraNa ke tenI utkRSTa sthiti zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #368 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 sU0 10 ekendriyajAtinAmasthitinirUpaNam 355 paSTi sAgaropamakoTokoTipramANatvaprAptyA pratidaza ekaikaniyamena SaSTayAH SaTvaprAptisaMbhavAt, 'ukoseNaM paNNarasasAgarovamakoDAkoDIo, paNNarasavAsasayAI abAhA, abAhUNiyA kammaTTiI kammanisego' utkRSTena paJcadazasAgaropamakoTIkoTayo lohitavarNanAmnaH karmarUpatAvasthAnalakSaNA sthitiH prajJaptA, kintu tatra paJcadazavarSazatAni yAvad abAdhAkAla:-bandhasamayAdArabhya svodayena jIvasya na kizcidapi bAdhAM janayati, tAvatkAlamadhye dalikakarmaniSekAbhAvAt, ataeva abAyonA-abAdhAkAlaparihInA anubhavayogyA karmasthitiH dalikakarmaniSekarUpA prajJaptA, gautamaH pRcchati -'nIlavaNNanAmAe pucchA' he bhadanta ! nIlavarNanAmakarmaNaH kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? iti pRcchA, bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNeNe sAgarovamassa satta aTThAvIsaibhAgA palibhovamassa asaMkhejaibhAgeNaM UNayA' jaghanyena sAgaropamasya sapta aSTAviMzatibhAgAH palyopamasyAsaMkhyeyabhAgonAH nIlavarNanAmnaH sthitiH prajJaptA karanepara sATha sAgaropama koDAkoDI pramANa prApta hotA hai aura pratyeka dazaka ko eka-eka ke niyama se sATha ko chaha kI prApti hotI hai| lohita varNa nAmakarma kI utkRSTa sthiti pandraha koDAkoDI sAgaropama kI hai| usakA abAdhAkAla pandraha sau varSa kA hai, arthAt bandha ke samaya se lekara apane udaya dvArA caha jIva ko paMdraha sau varSa paryanta koI bAdhA nahIM pahuMcAtA, kyoMki itane kAla taka usake dalikoM kA niSeka nahIM hotA hai ataeva abAdhA kAla ko kama kara dene para jo sthiti zeSa rahatI hai, vaha usakA niSeka kAla hai yA anubhavayogya sthiti kA kAla hai| - gautamasvAmI-he bhagavan ! nIlavarNa nAmakarma kI sthiti kitane kAla kI kahI hai? bhagavAn-he gautama ! nIlavarNa nAmakarma kI jaghanya sthiti palyopama kA asaMkhyAtayAM bhAga kama I bhAga kI kahI gaI hai, kyoMki usakI utkRSTa sthiti paMdara keDIkeDI sAgaropama pramANa che. tenA pUrNarUpe cAra bhAga karavAne mATe cAra vaDe guNavAthI (154460) sAITha sAgaropama keDAcheDI pramANa prApta thAya che ane pratyeka hezane meM senA sabhUpe sevAthI sAmAthI cha (6) bhejapAya cha bhane (7044280 mAMthI aThayAvIsa (28) meLavAya che arthAt Ta Ave che. lehitavarNa nAmakarmanI utkRSTa sthiti paMdara keDIkeDI sAgaropamanI che. tene abAdhA kALa paMdara varSane che, arthAt tenA baMdha samayathI mAMDIne paMdara varSa sudhI pitAnA udaya dvArA te karma jIvane koI harakata pahoMcADatuM nathI. kAraNa ke eTalA samaya sudhImAM tenAM daLiyAno niSeka thatuM nathI. AthI abAdhAkALane bAda karavAthI je bAkI sthiti rahe che te tene niSeka kALa ke anubhavayegya sthitine kALa che. zrI gautamasvAmI-he bhagavAna ! nIlavarNa nAmakarmanI sthiti keTalA kALanI kahI che? zrI bhagavAna he gautama! nIlavarNa nAmakarmanI jaghanya sthiti, papamane zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #369 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 356 prajJApanAsUtre tasya utkRSTasthiteH sArddhasaptadazasAgaropamakoTIkoTipramANatvAt, tasyAzca sAmastyena caturbhAgakaraNArthaM catubhirguNitatve saptatisAgaropamakoTIkoTipramANasvaprApteH pratidazaekaikaniyamana saptateH saptatvaprAptisaMbhavAt 'ukkoseNaM aTThArasasAgarovamakoDAkoDoo, aTThArasavAsasayAI abAhA, abAhUNiyA kammahiI kammanisego' utkRSTena aSTiAdaza-sArddhasapta dazasAgaropamakoTIkoTayo nIlavarNanAmnaH kamerUpatAvasthAnalakSaNA sthitiH prajJA kintu tatra aSTadaza-sA saptadazavarSazatAni yAvata abAdhAkAla:--bandhasamayadArabhya svodayena jIvasya na kiJcidapi bAdhAmutsAdayati tAvatkAlamadhye dalikakaniSekasyAbhAvAta, ataeva abA dhonA-abAdhAkAlaparihInA anubhavayogyA karmasthitiH karmadalikaniSekarUpA prajJaptA 'kAlacaNNanAmAra jahA chevaTThasaMghayaNassa' kRSNavarNanAmakarmaNaH sthitistu yathA sevA saMhananasya karmaNaH pratipAditA tathA pratipattacyA, tathA ca kRSNavarNanAmlo jaghanyena sAgaropamasya dvau sADhe sattaraha koDAkoDI sAgaropuma pramANa hai aura usake sAmastyena cAra bhAga karane ke lie cAra se guNAkAra karane para sADhe sattaraha koDAkoDI sAgaropama pramANa hotA hai| pratyeka dazaka ko eka-eka ke niyama se sattara ko mAta kI prApti hotI hai / utkRSTa sthiti sADhe sattaraha koDAkoDI sAgaropama kI hai| isakA abAdhA kAla sADhe sattaraha sau varSa kA hai, arthAt bandhasamaya se lekara yaha apane udaya dvArA sADhe sattaraha sau varSoM taka jIvako koI bAdhA nahIM pahuMcAtA, kyoMki isa kAla meM usa ke dalikoM kA niSeka nahIM hotA hai / ataeva abAdhA kAla ko kama karane para jo zeSa sthiti kAla hai, vaha isakA niSeka kAla hai yA anubhavayogyA sthiti kA kAla hai| kRSNavarNanAmakarma kI sthiti sevArtasaMhanananAmakarma kI sthiti ke samAna hai| isa prakAra kRSNavarNanAmakama kI jaghanya sthiti palyopama kA asaMkhyAtayAM asaMkhyAtame bhAga ochA evA sAgaropamane sAta aThayAvIsAMza - bhAganI kahI che, kAraNa ke tenI utkRSTa sthiti sADI sattara kaDAkaDI sAgaropama pramANa che ane tenA samagrarUpe cAra bhAga karavAne mATe cAra vaDe guNAkAra karavAthI (17*4=70) sittera kaDAkoDI sAgaropama pramANa thAya che. "pratyeka dazakane eka-eka"nA niyama mujaba sitteramAMthI sAta maLe che ane (7084=80mAMthI 28 maLe che-te mujaba cheAve) utkRSTa sthiti sADI sattara kaDAkoDI sAgaropamanI che. tene abAdhAkALa sADI sattara vana che arthAt baMdhasamayathI laIne potAnA udaya dvArA sADI sattaso varSa sudhI te karma jIvane kaI bAdhA pahoMcADatuM nathI, kAraNa ke A samaya daramyAnamAM dALayAno niSeka thatuM nathI. AthI abAdhAkALa bAda karyA pachI je bAkIne sthiti kALa rahe che te tene niSeka kALa che athavA anubhAgya sthitine kALa che. kRNAvarNa nAmakarmanI sthiti, sevArnasaMhanana nAmakarmanI sthitinI samAna che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #370 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 23 sa0 10 ekendriyajAtinAmasthitinirUpaNam 357 saptabhAgo pallopamasyAsaMkhyeyabhAgonau, utkRSdena viMzatiH sAgaropamakoTikoTayaH karmarUpatA'vasthAnalakSaNA sthitiH prajJaptA kintu viMzatiH varSazatAni yAvada abAdhAkAla:-bandhasamayAdArabhya svodayena jIvasya na kiJcidapi bAdhAmutpAdayati tAvatkAlamadhye dalikakarmaniSekasyAbhAvAta, ataeva abAdhAkAlaparihInA anubhavayogyA karmasthitiH karmadalikaniSekarUpA prajJapteti bhAvaH, gautamaHpRcchati--'subibhagaMdhaNAmAe pucchA' surabhigandhanAmakarmaNaH kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? iti pRcchA bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'jaha sukillavaSNanAmassa' yathA zuklavarNanAmnaH sthitiruktA tathA surabhigandhanAmno'pi vaktavyA tathA ca murubhigandhanAmno jaghanyena sAgaropamasya ekaH saptabhAgaH / palyopamasyAsaMkhyeyabhAgona:, utkRSTena dazasAgaropamakoTIkoTayaH karmarUpatAvasthAnalakSaNA sthitiH prajJaptA, kintu tatra bhAga kama sAgaropama kA hai aura utkRSTa vIsa koDAkoDI sAgarApama kI karma rUpatAvasthAna rUpa sthiti kahI gaI hai| isakA abAdhA kAla vIsa sau varSa kA hai, arthAt bandha ke samaya se lekara apane udaya dvArA vaha jIva ko cIsa sau varSoM taka koI bAdhA nahIM pahuMcAtA kyoMki itane samaya taka usake dalikoM kA niSeka nahIM hotA hai| ataeva abAdhA kAla kama kara dene para jo utkRSTa sthiti zeSa rahatI hai, vaha isakA niSeka kAla hai, arthAt anubhavayogya sthiti kA kAla hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! surabhigandha nAmakarma kI sthiti kitane samaya kI kahI hai? ___bhagavAn-he gautama ! jitanI zukla varNanAmakarma kI sthiti kahI hai, utanI hI suramigaMdha nAmakarma kI bhI sthiti hai arthAt surabhigaMdha nAmakarma kI sthiti jaghanya sAgaropama kA eka baMTA sAta bhAga : palpopama kA asaMkhyAtavA bhAga A pramANe kRSNavarNa nAmakarmanI jaghanya sthiti, palyopamano asaMkhyAtame bhAga e cho evA sAgaropamanA be saptamAMza che bhAganI che ane utkRSTa vIsa kaDAkoDI sAgaropamanI karmarUpatA-avasthAnarUpa sthiti kahevAmAM AvI che ema samajavuM. tene akhAdhAkALa be hajAra varSane che, arthAta baMdhanA samayathI laIne te kama pitAnA udaya dvArA jIvane be hajAra varSa sudhI kaI bAdhA pahoMcADatuM nathI kAraNa ke eTalA samayamAM tenAM daLiyAne niSeka thato nathI. AthI abAdhAkALa bAda karyA pachI je utkRSTa sthiti zeSa rahe che te teno niSeka kALa che athota anubhavegya sthitine kALa che. zrI zainamasvAmI-he bhagavan! surabhigadha nAmakarmanI sthiti keTalA samayanI kahevAmAM AvI che? - zrI bhagavAna-he gautama! jeTalI zukalavarNa nAmakarmanI sthiti kahI che teTalI ja surabhigaMdha nAmakanI paNa sthiti che. arthAt suramigaMdha nAmakarmanI sthiti jaghanya pApamane asaMkhyAtame bhAga ochA evA sAgaropamane 3 bhAganI che utkRSTa dasa zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #371 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 358 prajJApanA sUtre dazavarSazatAni abAdhAkAla:-bandhasamayAdArabhya svodayena jIvasya na kizcidapi bAdhAmutpA. dayati tAvatkAlamadhye dalikakarma niSekAbhAvAt, ataeva abAdhAkAlaparihInA dazavarSazatarahitA dazasAgaropamakoTikoTayo'nubhavayogyA karmasthitiH karmadalikaniSekarUpA prajJaptA, 'dunbhigaMdhaNAmAe jahA chevaTThasaMghayaNassa' durabhigandhanAmakarmaNaH sthitiyathA sevArtasaMhananasyoktA tathA vaktavyA tathA ca durabhigandhanAmno jaghanyena sAgaropamasya dvau saptabhAgau / palyopamasyAsaMkhyeyabhAgonau, utkRSTena viMzatiH sAgaropamakoTikoTayaH karmarUpatAvasthAnalakSaNA sthitiH prajJaptA, kintu tatra viMzativarSazatAni yAvad abAdhAkAla:-bandhasamayAdArabhya svodayena jIvasya na kiJcidapi bAdhAmutpAdayati tAvatkAlamadhye dalikakarmaniSekasyAbhAvAta, ataeva abAdhAkAlaparihInA sahasravarSadvayazUnyA viMzatiH sAgaropamakoTIkoTayo'. nubhavayogyA karmasthitiH karmadalikaniSekarUpA prajJaptA, 'rasANaM mahurAdINaM jahA vaNNANaM kama bhAga kI aura utkRSTa daza koDAkoDI sAgaropama kI hai| daza sau varSoM kA isakA abAdhA kAla hai, arthAta bandha ke samaya se lekara dasa sau varSoM taka yaha apane udaya dvArA jIvako koI bAdhA nahIM pahuMcAtA, kyoMki itane kAla taka usake karmadalikoM kA niSeka nahIM hotA hai / ataeva abAdhA kAla ko kama karane para jo sthiti zeSa rahatI hai, yaha usakA niSeka kAla athavA anubhavayogya sthiti kA kAla hai| durabhigandha nAmakarma kI sthiti sevArtasaMhanana ke samAna hai| isa prakAra durabhigandha nAmakarma kI jaghanya sthiti palyopama kA asaMkhyAtayAM bhAga kama sAgaropama ke bhAga kI aura utkRSTa sthiti vIsa koDAkoDI sAgaropama kI samajhanI caahie| vIsa sau varSa kA isa kA abAdhA kAla hai, arthAt vIsa so varSa taka vaha apane udaya dvArA jIva jo koI bAdhA utpanna nahIM karatA hai, kyoMki itane kAla taka usake dalikoM kA niSeka nahIM hotaa| ataeca vIsa sau kaDAkaDI sAgaropamanI che. eka hajAra varSa nA tene abAdhAkALa che, arthAta baMdhanA samayathI mAMDIne eka hajAra varSa sudhI te tenA udaya dvArA jIvane keI bAdhA pahoMcADatuM nathI kAraNa ke eTalA samayamAM karmadiLiyAMne niSeka thatuM nathI. AthI abAdhAkALa bAda karyA pachInI jeTalI zeSa sthiti rahe che te tene nika kAla athavA anubhaveyogya sthitine kALa che durabhigaMdha nAmakarmanI sthiti sevA saMDanana nAmakarmanI sthitinI samAna che. e pramANe durabhigaMdha nAmakarmAnI jaghanya sthiti palyopamane asaMkhyAtamo bhAga ochA evA sAgaropamane be saptamAMza se bhAganI che ane utkRSTa sthiti vIsa keDAkaDI sAgaropamanI samajavI joIe. visase (be hajAra) varSane teno abAdhAkALa che arthAta baMdhasamayathI laIne be hajAra varSa sudhI te tenA udaya dvArA jIvane kaI bAdhA pahoMcADatuM nathI kAraNa ke eTalA samayamAM tenA daLiyAMne niSeka thato nathI. AthI be hajAra varSa ochA evA vIsa zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #372 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 sU0 10 ekendriyajAtinAmasthitinirUpaNam _ 359 bhaNiyaM taheca parivADIe bhANiyacvaM' rasAnAM madhurAdInAM paJcAnAmapi yayA varNAnAM paJcAnAM bhaNitam-sthitiH pratipAditA, tathaiva paripATayA-anukrameNa bhaNitavyam-sthitiH pratipAdanIyA, tathA ca madhurarasanAmnaH karmaNo jaghanyena sAgaropamasya ekaH saptabhAgaH / palyopamasyAsaMkhyeyabhAgonaH, utkRSTena dazasAgaropamakoTIkoTayaH karmarUpatAsthAnalakSaNA sthitiH prajJatA kintu tatra dazavarSazatAni yAvada abAdhAkAla:, avAdhAkAlarahitA ca anubhavayogyA karma sthitiH dalikakarmaniSakarUpA prajJaptA, evam bhAlarasanAmno jaghanyena sAgaropamasya paJcaaSTAviMzatibhAgAH :- palyopamasyAsaMkhyeyabhAgonAH, utkRSTena sa dvAdazasAgaropamakoTIkoTayaH karmarUpatAvasthAnalakSaNA sthitiH kintu tatra sArddhadvAdazavarSazatAni yAvada abAdhAkAlaH, abAdhAkAlapariDInA anubhavayogyA kama sthitiH karmadalikaniSekarUpA prajJaptA, kaSAyarasanAmno jaghanyena sAgaropamasya SaDaSTAviMzatibhAgAH palyopamasyAsaMkhyeyabhAgonAH varSa kama vIsa koDAkoDI sAgaropama kA usakA niSeka kAla yA anubhavayogya sthiti kA kAla hai| madhura Adi rasoM kI sthiti anukrama se vargoM ke samAna samajhanI caahie| madhurarasa kI jaghanya sthiti palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama sAgaropama kA bhAga pramANa hai aura utkRSTa daza koDAkoDI sAgaropama kI hai / daza sau varSoM kA usa kA abAdhAkAla hai aura abAdhA kAla kama karane para jo sthiti zeSa rahatI hai, yaha usakA niSeka kAla yA anubhavayogya sthiti kA kAla hai| amla. rasanAmakarma kI jaghanya sthiti palyApama kA asaMkhyAtayAM bhAga kama sAgaropama kA bhAga hai aura utkRSTa sthiti sADhe bAraha koDAkoDI sAgaropama pramANa hai / isakA abAdhAkAla sADhe bAraha sau varSoM kA hai / itanA kAla kama karane para zeSa jo sthiti hai, vaha usakA niSeka kAla hai yA anubhava yogya sthiti kA kAla hai kaSAyarasa nAmakarma kI jaghanya sthiti palyopama kA asaMkhyAvAM bhAga kama kaDAkaDI sAgaropamane tene niSeka kAla yAne anubhavagya sthitine kALa che. madhura-Adi rasanI sthiti anukramathI varNanI samAna samajavI joIe. madhurarasanI jaghanya sthiti palyopamane asaMkhyAtama bhAga e cha evA sAgaropamanA 8 bhAga pramANa che ane utkRSTa sthiti dasa kaDAkoDI sAgaropamanI che. eka hajAra varSone tene abAdhAkALa che ane te abAdhAkALa bAda karyA pachI je zeSa sthiti rahe che te tene nika kALa yA anubhavagya sthitine kALa che. asla (khATe) rasa nAmakarmanI jaghanya sthiti palyopamane asaMkhyAtamo bhAga ochA evA sAgaropamanA pha bhAganI che ane utkRSTa sthiti sADAbAra koDA keDI sAgarepama pramANa che. amla rasane abAdhAkALa sADAbArase varSone che. eTale kALa bAda karyA pachI je zeSa sthiti rahe che teTale tene niSeka kALa che athavA anubhavAgya sthitine kALa che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #373 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 360 prajJApanAsUtre utkRSTena paJcadazasAgaropamakoTIkoTayaH karmarUyatAvasthAnalakSaNA sthitiH prajJaptA, kintu tatra paJcadazavarSazatAni yAvad abAdhAkAlA, abAdhAkAlahInA ca anubhavayogyA karmasthitiH karmadalikaniSekarUpA prajJaptA, kaTukarasAnAmno jaghanyena sAgaropamasya sapta aSTAviMzatibhAgAH palyopamAsaMkhyeyabhAgahInAH, utkRSTena sArddhasaptadazasAgaropamakoTIkoH yaH kintu sArddhasaptadazavarSazatAni abAdhAkAlaH, tiktarasanAmno jaghanyena sAgaropamasya dvau saptabhAgI 2 palyopamAsaMkhyeyabhAgahInau, utkRSTena viMzatiH sAgaropamakoTIkoTayaH kintu tatra vizativarSazatAni yAvadavAdhAkAlaH, abAdhAkAlahInA ca karmasthitiH dalikaniSekarUpA prajJaptetibhAvaH, 'phAsA je apasatthA tesiM jahA chebahassa' sparzA ye aprazastAH karkazagururUkSazItarUpAH santi teSAM caturgA sthitiH yathA sevArtasya saMhananasya sthitiH pratipAditA tathA pratipattavyA sAgaropama kA bhAga hai aura utkRSTa sthiti pandraha koDAkoDI sAgaropama hai| pandraha sau varSa kA abAdhA kAla haiM aura abAdhA kAla kama karane para jo sthiti zeSa rahatI hai vaha usakA niSeka kAla athavA anubhavayogya sthiti kA kAla hai| kaTukarasa nAmakarma kI jaghanya sthiti palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama sAgaropama kA bhAga hai aura utkRSTa sADhe sattaraha koDAkoDI sAgaropama kI hai / sADhe sattaraha sau varSa kA isakA abAdhA kAla haiN| tiktarasanAmakarma kI jaghanya sthiti palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama sAgaropama kA bhAga hai aura utkRSTa sthiti vIsa koDAkoDI sAgaropama kI hai| vIsa sau varSa kA abAdhA kAla hai| abAdhA kAla kama karane para jo sthiti zeSa rahatI hai, vaha niSeka kAla yA anubhavayogya sthiti kAla haiN| ___ jo sparza aprazasta hai arthAt karkaza, guru, rUkSa aura zIta, unakI sthiti na kaSAya (tura) rasa nAmakarmanI jaghanya sthiti palyopamane asaMkhyAtame bhAga che evA sAgaropamanA 4 bhAganI che ane utkRSTa sthiti paMdara kaDAkoDI sAgara pamanI che. tene abAdhAkALa paMdaraso varSane che. te abAdhAkALa bAda karatAM je zeSa sthiti rahe che te tene niSeka kAla athavA anubhavayogya sthitine kAla che. kaTurasa nAmakarmanI jaghanya sthiti palyopamano asaMkhyAtama bhAga e cha evA sAgarepamane ra9 bhAganI che ane utkRSTa sthiti sADIsattara kaDAkaDI sAgaropamanI che. sADIsattara varSane tene abAdhAkALa che. (te abAdhA kALa bAda karatAM je zeSa sthiti rahe che te tene niSeka kAla yAne anubhavegya sthitine kAla che.) - tiktarasa nAmakarmanI jaghanya sthiti, palyopamane asaMkhya bhAga ochA evA sAgarepamanA 2 bhAganI che ane utkRSTa sthiti vIsa keDAkoDI sAgaropamanI che. be hajAra varSane tene abAdhAkALa che, te abAdhAkALa bAda karyA pachInI je zeSa sthiti rahe che. te tene niSeka kAla yA anubhavegya sthitikALa che, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #374 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 23 sU0 10 ekendriyajAtinAmasthitinirUpaNam 361 tathA ca karkaza gurUrUkSazItasparzAnAM pratyekaM jaghanyena sAgaropamasya dvau saptabhAgau ? patyopamA saMkhyerbhAgonI sthitiH, utkRSTena viMzatiH sAgaropama ke TIkoTayaH karmarUpatAvasthAnalakSaNA sthitiH prajJaptA, kintu tatra viMzatirvarSazatAni yAvad abAdhAkAlaH, abAdhAkAlonA anubhavayogya karmasthitiH karmalikaniSekarUpA prajJaptA, 'je esatthA tesiM jahA sukillavaNNanAmassa' ye prazastAH sparzAH mRdulaghu snigdhoSNarUpAH santi teSAM prazastAnAM pratyekaM yathA zuklavarNanAmnaH sthitiH pratipAditA tathA pratipattavyA, tathA ca prazastAnAM mRdulaghu snigdhoSNasparzAnAM pratyekaM jaghanyena sAgaropamasya ekaH saptabhAgaH : palyopamAsaMkhyeya bhAgahInaH sthitiH utkRSTena dazasAgaropamakoTI koTayaH karmarUpatAvasthAnalakSaNA sthitiH prajJaptA, dazavarSazatAni yAvad abAdhAkAlaH, abAdhAkAlaparihInA anubhavayogyA karmasthitiH karmadalika niSekarUpA prajJaptetibhAvaH, sevA saMhanana kI sthiti ke samAna hai| isake anusAra karkaza, guru, rUkSa aura zIta sparzo meM se pratyeka kI jaghanya sthiti pasyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama sAgaropama kA do ghaMTe sAta bhAga pramANa hai aura utkRSTa vIsa koDAkoDI sAgarona kI hai / isakA abAdhA kAla vIsa sau varSa kA hai / abAdhAkAla ke sivAya zeSa sthiti kAla niSeka kAla hai yA anubhavayogya sthiti kA kAla hai / jo sparza prazasta hai, arthAt mRdu, laghu, snigdha aura uSNa, unameM se pratyeka kI jaghanya sthiti zukla varNa nAmakarma ke samAna hai / isa prakAra mRdu, laghu, snigdha aura zItanAmakarma kI jaghanya sthiti palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama sAgaropama kA bhAga haiM aura utkRSTa daza koDAkoDI sAgaropama kI hai / daza sau varSa kA abAdhA kAla hai / avAdhA kAla kama karane para jo sthiti zeSa rahatI hai, vaha niSekakAla hai, arthAt anubhavayogya sthiti kA kAla hai / je aprayasta spa che. arthAt karakaro guru rukSa ane ThaMDA (zIta) che temanI sthiti sevA sahanananI sthitinI samAna che. A pramANe karkaza, guru, rukSa ne zIta sparzamAMnA pratyekanI jaghanya sthiti palyApamanA asa`khyAtamA bhAga AchA evA sAgaropamanA e saptamAMza (3) bhAga pramANanI che ane utkRSTa sthiti vIsa kaDAkArDI sAgarApamanI che. tenA akhAdhAkALa be hajAra varSanA che, te akhAdhAkALa sivAyanA zeSa sthiti kALa che te tenA niSeka kALa che yAne anubhavayegya sthitinA kALa che. je prazasta sparzI che arthAt mRdu, laghu, snigdha ane uSNa spardhAM che temAMnA pratyekanI jaghanya sthiti zukala nAmakarmanI samAna che. e pramANe mRdu (pAcA), laghu (hajayo), snigdha (yogA), ne u0 (garama, ano) sparza nAma bhanI dhanya sthiti pApamanA asa'khyAtamA bhAga ochA evA sAgaropamanA sthiti dasa kADAkoDI sAgaropamanI che. eka hajAra varSanA akhadhAkALa bAda karyA pachI je khAkI sthiti rahe che te tenA pra0 46 zrI prajJApanA sUtra : 5 bhAga che ane utkRSTa tene akhAdhAkALa che. te niSeka kALa che arthAt Page #375 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 362 prajJApanAsUtra 'agurulaghunAmAe jahA chepaTTassa' agurulaghunAmakarmaNo yathA sevArtasya saMhananasya sthitiruktA tathA vaktavyatA, tathA ca agurulaghunAmakarmaNo jaghanyena sAgaropamasya dvau saptabhAgau : palyopamAsaMkhyeyabhAgahInau yAvat sthitiH utkRSTena viMzatiH sAgaropamakoTIkoTayaH karmarUpatAvasthAnalakSaNA sthitiH prajJaptA kintu tatra vizati varSazatAni yAvad abAdhAkAlaH, abAdhAkAlonA anubhavayogyA karmasthitiH dalikakarmaniSekarUpA prajJaptA, evaM uvadhAyanAmAe vi' eum-agurulaghunAmoktarItyA upaghAtanAmakarmaNo'pi jaghanyena sAgaropamasya dvau saptabhAgI OM palyopamAsaMkhyeyabhAgonau yAvat sthitiH, utkRSTena viMzatiH sAgaropamakoTIkoTayaH karmarUpatAvasthAnalakSaNA sthitiH prajJaptA, kintu tatra viMzativarSazatAni yAvada abAdhAkAla:, avAdhAkAlaparihInA anumabayogyA karmasthitiH karmadalikaniSekarUpA prajJaptA, 'parAghAyanAmAe vi evaMceva' parAghAtanAmamaNo'pi evaJcaiva-agurulaghunAmoktarItyaiva jaghanyena sAgaro agurulaghunAmakarma kI sthiti sevArtasaMhanana ke samAna samajhanI cAhie, isa prakAra agurulaghunAmakarma kI jaghanya sthiti palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama sAgaropama kA bhAga hai evaM utkRSTa sthiti vIsa koDAkoDI sAgaropana kI hai| vIsa sau varSa kA usakA abAdhA kAla hai / apAdhA kAla ko kama karane para jo sthiti rahatI hai vaha usakA niSeka kAla athavA anubhavayogya sthiti kA kAla hai| agurulaghunAmakarma ke samAna upaghAtanAmakarma kI sthiti bhI jaghanya palyopama kA asaMkhyAtavA~ bhAga kama sAgaropama kI aura utkRSTa vIsa koDAkoDI sAgaropama kI haiM / vIsa sau varSa kA abAdhA kAla hai / abAdhA kAla ko kama karane para zeSa jo sthiti rahatI hai, vaha niSeka kAla athavA anubhavayogya sthiti kA kAla hai| parAghAtanAmakarma kI sthiti bhI isI prakAra hai| arthAt jaghanya sthiti anubhavagya sthitine kALa che aguru laghu nAmakarmanI sthiti sevArtAsaMhanana nAmakarmanI sthitinI samAna samajavI joIe, e pramANe agurulaghu nAmakarmanI jaghanya sthiti pa5mane asaM. khyAtame bhAga e che evA sAgaropamanA je bhAga che. ane utkRSTa sthiti vIsa keDAkaDI sAgaropamanI che. be hajAra varSane tene akhAdhA kALa che. abAdhAkALa bAda karyA pachI jeTalI zeSa sthiti rahe che te tene niSeka kAla athavA anubhava egya sthitine kAla che. agurulaghu nAmakarmanI samAna, upaghAta nAmakarmanI sthiti paNa jaghanya pAmane asaMkhyAta bhAga ochA evA 8 sAgaropamanI che. ane utkRSTa sthiti vIsa keDADI sAgarepamanI che. be hajAra varSane tene abAdhAkALa che. te abAdhAkALa bAda karavAthI je zeSa sthiti rahe che te tene nika kALa athavA anubhavagya sthitine kALa che. parAghAta nAmakarmanI sthiti paNa e pramANe che. arthAta jaghanya sthiti palyopamano zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #376 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 sU0 10 ekendriyajAtinAmasthitinirUpaNam pamasya dvau saptabhAgau / palyoSamAsaMkhyeyabhAgahInau yAvat sthitiH prajJaptA, utkRSTeta tu viMzatiH sAgaropamakoTIkoTayaH, karmarUpatAvasthAnalakSaNA sthitiH prajJaptA kintu tatrApi viMzatiH varSazatAni yAvad abAdhAkAlaH, abAdhAkAlaparihInA anubhava yogyA karmasthiti: karmadalikaniSekarUpA prajJaptA / gautamaH pRcchati-'nirayANupuvvInAmAe pucchA' nirayAnupUrvInAmakarmaNaH kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? iti pRcchA, bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'jahaNeNaM sAgarokmatahassassa do sattabhAgA, paliovamasta asaMkhejjaibhAgeNaM UNayA' jaghanyena sAgarovamasahasrasya dvau saptabhAgau-sAgaropamasya dvau saptabhAgau sahasraguNito, palyopamAsaMkhyeyabhAgonau yAvat pUrvoktanarakagatirItyA'vagantavyau, 'ukkoseNaM vIsaM sAgarovamakoDAkoDIo, vIsaM vArAsayAI abAhA abAhUNiyA kammaTTiI kammanisego' utkRSTena viMzatiH sAgaropamakoTIkoTayaH karmarUpatAvasthAnalakSaNA sthitiH prajJaptA, kintu tatra viMzativarSazatAni yAvad abAdhAkAlaH bandhasamayAdArabhya svodayena jIvasya kiJcidapi vAghAMnotpAdayati tAvatkAlamadhye dalikakarmaniSekasyAbhAvAt, ata eva abAdhonA-abAdhAkAlaparihInA anubhavayogyA karmasthitiH karmadalikaniSekarUpA prajJaptA, gautamaH pRcchati-'tiriyANupuvvIe pucchA' tiryapalyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama sAgaropama kA bhAga aura utkRSTa sthiti vIsa koDAkoDI sAgaropama kI hai vIsa sau varSa kA abAdhAkAla hai, zeSa niSeka kAla, arthAt anubhavayogya sthiti kA kAla hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! narakAnupUrvI nAmakarma kI sthiti kitane kAla kI kahI hai ? bhagavAn-he gautama ! narakAnupUrvInAmakarma kI jaghanya sthiti palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama sAgaropama kA do baMTe bhAta bhAga kI aura utkRSTa sthiti vIsa koDAkoDI sAgaropama kI hai| isakA abAdhA kAla vIsa sau varSa kA hai| abAdhAkAla kama karane para jo sthiti zeSa rahatI hai, vaha usakA niSeka kAla hai, arthAt anubhavayogya sthiti kA kAla hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! tiryaMcAnupUrzanAmakarma kI sthiti kitane kAla asaMkhyAtamo bhAga e cha evA sAgaropamanA bhAganI che ane utkRSTa sthiti vIsa kaDAkoDI sAgaropamanI che. vIsaso varSane tene abAdhAkALa che. (te akhAdhAkALa bAda karatAM je) zeSa sthiti rahe che te teno niSeka kALa arthAt anubhavagya sthitine kALa che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana! nArakAnupUrvI nAmakarmanI sthiti keTalA samayanI kahI che. zrI bhagavAna-he gautama! nArakAnupUrvanAmakarmanI jaghanya sthiti palapamane asaM. khyAtamo bhAga o cho evA sAgarepamane zuM bhAganI che ane utkRSTa sthiti vIsa keDA, keDI sAgaropamanI che. tene abAdhAkALa be hajAra varSanA che. te abAdhA kALa bAda karyA pachI je zeSa sthiti rahe che te tene niSeka kAla che. arthAta anubhava egya sthiti kAla che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #377 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 364 prajJApanAsUtre gAnupUrvInAmakarmaNaH kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ! iti pRcchA, bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNeNaM sAgarovamassa do sattabhAgA paliovamassa asaMkhejahabhAgeNaM UNayA' jaghanyena sAgaropamasya dvau saptabhAgau palyopamasyAsaMkhyeyabhAgonau yAvat tiryagAnupUrvInAmakarmaNaH sthitiH prajJaptA, 'ukkoseNaM vIsaM sAgaropamakoDAkoDIo, bIsaivAsasayAI abAhA, abAhUNiyA kammaTTiI kammanisego' utkRSTena viMzatiH sAgaropamakoTIkoTayastiryagAnupUrvInAmakarmaNaH karmarUpatAvasthAnalakSaNA sthitiH prajJaptA, kintu tatra viMzativarSazatAni yAvada abAdhAkAla:-bandhasamayAdArabhya svodayena jIvasya kizcidapi bAdhAM nolpAdayati tAvatkAlamadhye dalikakarmaniSekAbhAvAtu, ataeva abAdhonA-varSasahasradvayarUpA bAdhAkAlaparihInA viMzatiH sAgaropamakoTIkoTayo'nubhavayogyA karmasthitiH karmadalikaniSekarUpA prajJaptA, gautamaH pRcchati-'maNuyANupuvvInAbhaeNaM pucchA' he bhadanta ! manuSyAnupUrvInAmakarmaNaH khalu kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? iti pRcchA, bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! kI kahI hai| __bhagavAn-he gautama ! jaghanya sthiti palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama sAgaropama kA bhAga hai aura utkRSTa vIsa koDAkoDI sAgaropama kI sthiti kahI hai| vIsa sau varSa kA ayAdhAkAla hai arthAt bandhasamaya se lekara apane udaya dvArA do hajAra varSa taka vaha jIva ko koI bAdhA nahIM pahuMcAtA, kyoMki itane kAla taka usake dalikoM kA niSeka nahIM hotA hai / ataeva abAdhAkAla kama karane para jo sthiti zeSa rahatI hai, vaha arthAt vIsa sau varSa kama vIsa koDA. koDI sAgaropama kA usakA niSeka kAla hai yA anubhavayogya sthiti kA kAla hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! manuSyAnupUrvI nAmakarma kI sthiti kitane kAla kI kahI hai| bhagavAn-he gautama ! manuSyAnupUrvI nAmakarma ko jaghanya sthiti palyopama zrIgautamasvAmI-he bhagavana! tiryaMcAnupUrvI nAmakarmanI sthiti keTalA samayanI kahI che zrIbhagavAna -gautama! jaghanya sthiti palyopamane asaMkhyAtama bhAga ochA evA sAgaropamane je bhAganI che ane utkRSTa sthiti vIsa kaDAkaDI sAgaropamanI kahI che. tene be hajAra varSane abAdhA kALa che. arthAt baMdha samayathI laIne pitAnA udaya dvArA be hajAra varSa sudhI te karma jIvane keI bAdhA pahoMcADatuM nathI, kAraNa ke eTalA sama. yamAM tenAM daLiyAne niSeka thato nathI. AthI abAdhA kALa bAda karyA pachI je zeSa sthiti rahe che te arthAt be hajAra varSa ochAM evA vIsa kaDAkaDI sAgaropamane tene niSeka kAla che athavA anubhavogya sthitine kALa che, zrIgautamasvAmI-he bhagavan! manuSyAnupUvI nAmakarmanI sthiti keTalA kALanI kahI che? zrI bhagavAna-he gautama! manuSyAnupUrvI nAmakarmanI jaghanya sthiti pamane zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #378 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 23 sU0 10 ekendriyajAtinAmasthitinirUpaNam 365 'jANeNaM sAgarovamarasa divajhe sattabhAgaM paliovamasta asaMkhejjaibhA geNaM UNayaM jaghanyena sAgaropamasya dvayarddha:-dvitIyo'ddhauM yasya sa dvayarddhaH sAkaH saptabhAgaH "palyopamasyAsaM. khyeyabhAgono manuSyAnupUrvI nAmakarmaNaH sthitiH prajJaptA, tasya utkRSTAyAH sthiteH paJcadazasAgaropamakoTIkoTIpramANatvAt, tathAcoktam-'tIsaM koDAkoDI asAyaAvaraNa aMtarAyANaM' micchesavarI itthI maNudugasAyANapannarasa // 1 // " triMzat sAgaroyamakoTIkoTyo'sAtAvaraNAntarAyANAm / mithyAtve saptatiH strI manuSyadvikasAtAnAM paJcadaza // 1 // iti, 'ukkoseNaM paNNarasa sAgarovamakoDAkoDIo paNNarasavAsasayAiM abAhA, abAhUNiyA kammaTTiI kamma. nisego' utkRSTena paJcadazasAgaropamakoTIkoTayaH karmarUpatAvasthAnalakSaNA manuSyAnupUrvInAmakarmaNaH sthitiH prajJaptA, kintu tatrApi paJcadazavarSazatAni yAvad avAdhAkAla:-bandhasamayAdArabhya svodayena jIvasya na kizcidapi bAdhAmutpAdayati tAvatkAlamadhye dalikakarmaniSekAmAvAda, ataeva abAdhonA-sADhekavarSasahasrarUpA bAdhAkAlaparihInA paJcadaza sAgaropamakoTI koTIrUpA anubhavayogyA karmasthitiH karmadalikaniSekasvarUpA prajJaptA, gautamaH kA asaMkhyAtavAM bhAga kama sAgaropama kA ! bhAga pramANa hai, kyoMki utkRSTa sthiti pandraha koDAkoDI sAgaropama kI hai| kahA bhI hai-'asAtAvedanIya, jJAnAcaraNa, darzanAvaraNa, aura antarAya karma ko utkRSTa sthiti tosa koDAkoDI sAgaropama kI mithyAtva mohanIya kI sattara koDAkoDI sAgaropama kI tathA strI-manuSyadrika aura sAtAvedanIya, kI pandraha koDAkoDI sAgaropama kI sthiti hai // 1 // manuSyAnupUrvInAmakarma kI utkRSTa sthiti pandraha koDAkoDI sAgaropama kI kahI hai / pandraha sau varSa kA isakA abAdhAkAla hai arthAt bandha ke samaya se lekara pandraha sau varSoM taka yaha apane udaya dvArA jIca ko koI yAdhA nahIM pahuMcAtA, kyoMki itane samaya taka karmadalikoM kA niSeka nahIM hotA hai| ataeca abAdhAkAla ko kama kara dene para jo sthiti kAla zeSa rahatA hai, vaha isakA niSekakAla hai / use anubhavayogya sthitikAla bhI kahate haiN| asaMkhyAtame bhAga ochA evA sAgaropamanA deDha saptamAMza 17 bhAga pramANa che, kAraNa ke tenI utkRSTa sthiti paMdara koDAkaDI sAgaropamanI che. kahyuM che ke "azAtA vedanIya jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa ane aMtarAya karmanI utkRSTa sthiti trIsa kaDAkoDI sAgaropamanI che, mithyAtva mohanIyanI sittera kaDAkoDI sAgare 5manI che tathA strI-manuSyAdika ane zAtA vedanIyanI paMdara kaDAkoDI sAgaropamanI sthiti kahI che. manuSyAnupUrvI nAmakarmanI utkRSTa sthiti paMdara keDA keDI sAgaropamanI kahI che. tene paMdara varSane abAdhAkALa che. arthAt baMdhanA samayathI laIne paMdaraso varSa sudhI te karma pitAnA udaya dvArA jIvane kaI bAdhA pahoMcADatuM nathI, kAraNa ke eTalA samayamAM karmaLiyAne niSaka thatA nathI. AthI abAdhAkALa bAda jatAM je sthiti zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #379 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre pRcchati-'devANupunInAmAe pucchA' he bhadanta ! devApUrvInAmakarmaNaH kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? iti pRcchA, bhagavAnAha-'goyamA!' he gautama ! 'jahANeNaM sAgarovamasahassassa egaM sattabhAgaM palibhovamassa asaMkhejjaimAgeNaM UNayaM' jaghanyena sAgaropamAhasrasya ekaH saptabhAgaH-sAgaropamasya ekaH saptabhAgaH sahasraguNita ityarthaH palyopamasyAsaMkhyeyabhAgono devAnupUrvI nAmnaH sthitiH prajJaptA tasya utkRSTAyAH sthite: dazasAgaropamakoTIkoTIpramANatvAta, sahasrANitatvaJca pUrvoktadevagatirItyA'vaseyam, uktazca- 'puMhAsaraI uccaisubhakhagatithirAi chakkadevaduge / dasaseNANaM vIsA evaiyA'vAhavAsasayA' // 1 // puMveda hAsyaratyuccairgotra zubhavihAyogati sthirAdiSaTkadevadvikeSu / dazazeSANAM viMzatiH etaavntybaadhaavrssshtaani|| 1 // iti, devAnupUrvInAmno bandhazca jaghanyenAsaMjJi paJcendriyeSu boghyaH, 'ukkoseNaM dasa sAgarobamakoDAkoDIo' dasa ya vAsasayAI abAhA, bAhUNiyA kammaTTiI kammanisego' utkRSTena dazasAgaropamakoTIkoTa yo devAnupUrvInAmnaH karmarUpatAvasthAnalakSaNA sthitiH prajJaptA, kintu tatra ___ gautamasvAmI-he bhagavan ! devAnupUrvI nAmakarma kI sthiti kitane kAla kI kahI hai ? bhagavAn-he gautama ! devAnupUrvI nAmakarma kI jaghanya sthiti palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama sAgaropama sahastra kA bhAga pramANa hai; arthAt sahastra guNita hai, kyoMki isakI utkRSTa sthiti daza koDAkoDI sAgaropama kI hai| sahasraguNitatA kA spaSTIkaraNa devagati nAmakarma ke prasaMga meM kahe anusAra samajha lenA caahie| kahA bhI hai-puruSa veda, hAsyavedanIya, ratIvedanIya uccagotra, zubha vihAyogati, sthiraSaTka aura devaddhika kA abAdhA kAla daza sau varSoM kA hai, zeSa kA bIsa sau varSoM kA // 1 // devAnupUrvI nAmakarma kA bandha jaghanya rUpa se bhI asaMjJI paMcendriyoM meM pAyA jAtA hai / devAnupUrvI nAmakarma kI utkRSTa sthiti daza zeSa rahe che te tene niSeka kAla che ane tene anubhavogya sthitine kALa paNa kahe che. zrI gautamasvAmI-he bhagavAn ! devAnu pUrva nAmakarmanI sthiti keTalA kALana kahI che? zrI bhagavAna -he gautama! devAnuM pUrvI nAmakarmanI jaghanya sthiti palepamane asaMkhyAtame bhAga e che evA sAgarepama sahastranA 7 bhAga pramANa che arthAt hajAragaNA che. kAraNa ke tenI utkRSTa rithati dasa koDAkaDI sAgaropamanI che. sahastraguNitatA (hajAra vaDe guNavA)nuM spaSTIkaraNa devagati nAmakarmanA prasaMgamAM yA anusAra sahI sama0 yuro kahyuM che ke-puruSaveda, hAsya vedanIya, rati vaMdanIya, ucca gotra, zubha vihAgati sthira Saka ane devaddhikane abAdhA kALa eka hajAra varSa ane bAkInAne be hajAra varSane che. devAnu puvI nAmakarmane baMdha jaghanya rUpe paNa asaMjJI paMcendrimAM maLI Ave che. devAnupUvI nAmakarmanI utkRSTa sthiti daza kalAkeDI sAgaropamanI che. tene zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #380 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA 62 pada sU0 10 ekendriyajAtinAmasthitinirUpaNam 367 dazavarSazatAni yAvad abAdhAkAlaH - bandhasamayAdArabhya svodayena jIvarUpa na kiJcidapi bAdhAmutpAdayati, tAvatkAlamadhye dalikakarmaniSekAbhAvAt, ataeva avAdhorA vaSaika sahasrarUpA vAghAkAlaparihInA anubhavayogyA karmasthitiH karmadalika niSekarUpA prajJaptetibhAvaH, gautamaH pRcchati - ' UsAsanAmAe pucchA' ucchvAsanAmakarmaNaH kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? iti pRcchA, bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama! 'jahA tiriyANupuccIe' yathA tiryagAnupUrvInAma karmaNaH sthitiruktA tathA ucchvAsanAmakarmaNo'pi vaktavyA, tathAca ucchvAsanAmakarmaNo jaghanyena sAgaropapasya dvau saptabhAgau palyopamasyA saMkhyeya bhAgahInoM yAvat sthitiH prajJaptA, utkRSTena viMzatiH sAgaropamakoTIkoTayaH karmarUpatAvasthAnalakSaNA sthitiH prajJaptA, kintu tatra viMzatiH varSazatAni avAcA kAla:, ataeva bhavAvAkAlaparihInA anubhavayogyA karmasthitiH daliniSekarUpA prajJatA, 'AyavanAgae vi evaM cetra' AtapanAmakarmaNo'pi evaJcaiva-ucchUvAsanAmoktarItyaiva jaghanyena sAgaropamasya dvau saptabhAgau palyopamA saMkhyeya bhAgonau yAvat koDAkoDI sAgaropama kI hai| daza sau varSoM kA avAdhAkAla hai / abAdhAkAla kama zeSa sthiti Usake niSeka kA kAla yA anubhavayogya sthiti kA kAla hai gautama svAmI - he bhagavan ! ucchUvAsanAmakarma kI sthiti kitane kAla kI hai ? bhagavAn - he gautama ! tiryacAnupUrvI nAmakarma kI jitanI sthiti kahI hai, utanI hI ucchvAsanAmakarma kI sthiti bhI samajhanI caahie| tAtparya yaha haiM ki ucchra vAsanAmakarma kI jaghanya sthiti palyopama kA asaMkhyAta bhAga kama sAgaropama kA ; bhAga pramANa hai aura utkRSTa sthiti vIsa koDAkoDI sAgaropama kI hai| vIsa sau varSa kA isa kA abAdhA kAla hai| abAdhAkAla kama kara dene para jo sthiti zeSa rahatI hai, vaha usakA niSeka kAla hai athavA anubhavayogya sthiti kA kAla hai / nAmakarma kI sthiti bhI isI prakAra arthAt ucchvAsa nAmakarma ke eka hajAra varSanA abAdhAkALa che. te akhAdhAkALa sivAyanI zeSa sthiti teneA niSeka kAla arthAt anubhavaceAgya sthitinA kALa che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ucchvAsa nAmakarmInI sthiti keTalA kALanI che ? zrI bhagavAn he gautama ! niya cAnupUrvI nAmakanI sthiti jeTalI kaDI che teTalI ucchavAsa nAmakamanI sthiti sajavI joie. tAtpaya e che ucchavAsa nAmakrama nI jaghanya sthitipalyopamanA asakhyAtamo bhAga echA evA segarApamanA 3 bhAga pramANa che. ane utkRSTa sthiti vIsa keDArkADI sAgaropamanI che. tenA akhAdhAkALa e hajAra varSanA che te amAdhAkALa bAda karyAM pachIthI je zeSa sthiti rahe che te tenA niSeka kALa che, athavA anubhavayAgya sthiti kAla che. Atapa nAmakarmInI sthiti paNa e pramANe che eTale ke ucchavAsa nAmakanI zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #381 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre sthitiH prajJaptA, utkRSTena viMzatiH sAgaropamakoTI koTayaH karmarUpatA'vasthAnalakSaNA sthitiH prajJaptA kintu tatra viMzatiH varSazatAni yAvad abAdhAkAla:-bandhasamayAdArabhya spodayena na kizcidapi bAdhAM janayati, ataeva abAdhAkAlaparihInA anubhavayogyA karmasthitiH dalikakarmaniSekarU prajJaptA 'ujjoyanAmAe vi' udyotanAmakarmaNo'pi pUrvoktarItyA jaghanyena sAgaropamasya dvau saptabhAgI 3 palpopamAsaMkhyeyabhAgahInau sthitiH prajJaptA, utkRSTena viMzatiH sAgaropamakoTIkoTayaH, karmarUpatA'vasthAnalakSaNA sthitiH prajJaptA, kintu tatrApi viMzativarSazatAni yAvada abAdhAkAlaH, ataeva abAdhAkAlaparihInA anubhavayogyA karmasthi vaH karmadalikaniSekarUpA prajJaptA, gautamaH pRcchati-'pasatthavihAyogatinAmAevi pucchA' prazasta vihAyogatinAmakarmaNo'pi kiyantaM kAlaM sthitiHprajJaptA ? iti pRcchA bhagavAnAha-'goyamA'! samAna hI hai / arthAt jaghanya sthiti palyorama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama 3 sAgaropama pramANa aura utkRSTa sthiti vIsa sAgaropama koDAkoDI pramANa hai| vIpta so varSa kA isa kA bhI abAdhA kAla hai, arthAt bandha ke samaya se lekara do hajAra varSoM taka yaha apane udaya dvArA jIva ko koI bAdhA nahIM pahaMcAtA / abAdhAkAla kama karane para zeSa sthiti isa ke niSeka kA kAla hai yA anubhavayogya sthiti kA kAla hai| udyotanAmakarma kI bhI jaghanya sthiti sAgaropama kA bhAga pramANa magara usameM palyopama kA asaMkhyAtayAM bhAga kama aura utkRSTa bIsa koDAkoDI sAgaropama kI kahI hai / isakA abAdhA kAla bIsa sau varSa kA hai| isa abAdhAkala ko kama kara dene para jo sthiti zeSa rahatI hai, vaha usakA niSeka kAla arthAtU anubhavayogya sthiti kA kAla hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! prazastavihAyogatinAmakarma kI sthiti kitane kAla kI hai? samAna che, arthAt jaghanya sthiti popamane asaMkhyAta bhAga ochA evA sAgare pamanA je bhAga pramANa che. ane utkRSTa sthiti vIsa kaDAkoDI sAgaropama pramANa che. be hajAra varSane tene abAdhAkALa che. arthAt baMdhanA samayathI laIne be hajAra varSa sudhI te karma pitAnA udaya dvArA jIvane kaI bAdhA pahoMcADatuM nathI. (kAraNa ke tenAM daLiyAMne niSeka o samaya daramiyAna thatuM nathI.) te abAdhAkALa bAda karyA pachI je sthiti bAkI rahe che te tene niSeka kALa che. athavA anubhavagya sthitine kALa che, udyota nAmakarmanI paNa jaghanya sthiti sAgaropamanA hai bhAga pramANa, temAMthI palyopamano asaMkhyatama bhAga ochI eTalI che. ane utkRSTa sthiti vIsa keDAcheDI sAgaropamanI kahI che. tene abAdhA kALa be hajAra varSa che. te abAdhAkALane bAda kyA pachI je bAkI sthiti rahe te tene niSeka kAla arthAt anubhavogya sthitine kALa che. zrIgautamasvAmI-he bhagavAna ! prazasta vihAgati nAmakarmanI sthiti keTalA kALanI che? zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #382 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 23 sU0 10 ekendriyajAtinAmasthitinirUpaNam 369 he gautama! 'jahaNeNaM egaM sAgarovamassa sattabhAgaM' jaghanyena ekaH sAgaropamasya saptabhAgaH palyopamAsaMkhyeya bhAgahInaH prazastavihAyogatinAmakarmaNaH sthitiH prajJaptA, 'ukko seNaM dasAgarovamakoDAkoDIo, dasavAsasayAI avAhA, abAhUNiyA kammaTThaI kamma nisego' utkRSTena dazasAgaropamakoTI koTayaH, karmarUpatA'vasthAnalakSaNA sthitiH prajJaptA kintu tatra dazavarSazatAni yAvad abAdhAkAlaH - bandha samayAdArabhya svodayena jIvasya na kiJcidapi bAdhAmutpAdayati tAvatkAlamadhye dalikakarmaniSekAbhAvAta, ataeva avAdhonA- dazazatavarSarUpA bAdhAkA parihInA anubhavayogyA karmasthitiH karmadalika niSekarUpA prajJaptA, gautamaH pRcchati - 'apasatya vihAyogatinAmassa pucchA' he bhadanta ! aprazasta vidyAyogatinAmakarmaNaH kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? iti pRcchA bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama! jahaNeNaM sAgarovamassa doNi sattabhAgA palibhovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNayA' jaghanyena sAgaropamasya dvau saptabhAgau palyopamasyAsaMkhyeyabhAgonau yAvat aprazasta vihAyogati nAmakarmaNaH sthitiH prajJaptA, - bhagavAn he gautama! prazasta vihAyogati nAmakarma kI jaghanya sthiti palyopana kA asaMkhyAtavAM bhAga kama sAgaropama kA eka baMTA sAta bhAga pramANa hai / aura utkRSTa sthiti daza koDAkoDI sAgaropama kI hai / daza sau varSa kA isa kA abAdhA kAla hai, arthAt bandhasamaya se lekara daza sau varSo taka yaha jIva ko apane udaya dvArA koI bAdhA nahIM pahuMcAtA hai, kyoMki itane kAla taka dalikoM kA niSeka nahIM hotA, ataeva abAdhAkAla kama karane para jo sthiti rahatI hai, vaha isakA niSeka kAla hai yA anubhavayogya sthiti kA kAla hai / gautamasvAmI - he bhagavan ! aprazasta vihAyogati nAmakarma kI sthiti kitane kAla kI hai ? bhagavAn he gautama! aprazasta vihAyogati kI jaghanya sthiti palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama sAgaropama kA do baMTA sAta bhAga pramANa hai aura zrI bhagavAn he gautama ! prazasta vihAyogati nAmaka nI jaghanya sthiti palyA. pamanA asaMkhyAtamA bhAga e evA sAgaropamanA huM bhAga pramANa che ane utkRSTa sthiti dasa koDAkoDI sAgarepanI che. tenA akhAdhA kALa eka hajAra varSoMnA che, arthAt baMdhasamayathI prArabhI eka hajAra varSa sudhI te jIvane peAtAnA uddaya dvArA koI khAdhA paheAMcADatu nathI, kAraNa ke eTalA samaya daramyAna tenAM daliyAMnA niSeka thatA nathI. AthI te amAdhA kALa bAda karyAM pachI je zeSa sthiti rahe te tenA niSeka kALa che athavA anubhavayeAgya sthitinA kALa che. zrI gautamasvAmI-he bhagavAna ! aprazasta vihAyagatinAmakramanI sthiti keTalA kALanI che? zrI bhagavAna--he gautama ! aprazasta vihAyagati nAmakarmInI jaghanya sthiti tyApa manA asakhyAtamA bhAga ochA evA sAgaropamanA OM bhAga pramANa che. ane tenI utkRSTa pra0 47 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #383 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 370 prajJApanAsUtre 'ukkoseNaM vIsaM sAgarovamakoDAkoDIo, vIsa ya vAsasayAI abAhA, abAhUNiyA kammaTTiI kammanisego' utkRSTena viMzati sAgaropamakoTIkoTayaH karmarUpatA'vasthAnalakSaNA sthitiH prajJaptA kintu tatra viMzatizca varSazatAni abAdhAkAla:-bandhasamayAdArabhya svodayena jIvasya na kizcidapi bAdhAmutpAdayati tAvatkAlamadhye dalikakarmaniSekAbhAvAt, ataeva abodhonAavAdhAkAlaparihInA anubhavayogyA karmasthitiH karma dalikaniSekarUpA prajJaptA, 'tasanAmae thAvaranAmAe ya evaMce' prasanAmakarmaNaH, sthAvaranAmakarmaNazca esaJcaiva-aprazasta vihAyogatinAmakarmoktarotyA jaghanyena sAgaropamasya dvau taptabhAgau palyopamAsaMkhyeyabhAgonau yAvat sthitiH prajJaptA, utkRSTena tu viMzati sAgaropamakoTIkoTayaH, karmarUpatA'vasthAnalakSaNA sthitiH prajJaptA, kintu tatra viMzativarSazatAni abAdhAkAlaH, ataeva abAdhAkAlaparihonA anubhavayogyA karmasthitiH prajJaptA dalikakarmaniSekarUpetibhAvaH, gautamaH pRcchati-'suhumanAmAe utkRSTa sthiti vIsa koDAkoDI sAgaropama kI hai| abAdhAkAla vIsa sau varSoM kA hai, arthAt bandha samaya se lekara vIsa sau varSa paryanta apane udaya dvArA yaha jIca ko koI bAdhA nahIM pahuMcAtA, kyoMki itane kAla taka isa ke karma dalikoM kA niSeka nahIM hotA hai| ataeva abAdhA kAla kama karane para jo sthiti zeSa rahatI hai, vaha isakA niSekakAla hai yA anubhavayogya sthiti kA kAla hai| __sanAmakarma aura sthAcaranAmakarma kI sthiti bhI isI prakAra hai, arthAt aprazasta vihAyogati nAmakarma ke samAna jaghanya palyopama kA asaMkhyAtayAM bhAga kama sAgaropama kA bhAga pramANa aura utkRSTa sthiti vIsa koDAkoDI sAgaro. pama kI hai| vIsa sau varSoM kA abAdhA kAla hai| abAdhAkAla kama kara dene para jo sthiti zeSa rahatI hai, yaha niSeka kAla yA anubhavayogya sthiti kA kAla hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! sUkSmanAmakarma kI sthiti kitane kAla kI kahI hai ? sthiti vIsa kaDAkoDI sAgaropamanI che. tene be hajAra varSane abAdhAkALa che. eTale ke baMdhasamayathI laIne be hajAra varSa sudhI pitAnA udaya dvArA te karma jIvane keI bAdhA pahoMcADatuM nathI, kAraNa ke ATalA samaya sudhImAM tenAM karma daLiyAMne niSeka thatuM nathI. AthI abAdhAkALa bAda karavAthI je zeSa sthiti rahe che te tene niSeka kAla che athavA anubhavagya sthitine kALa che. trasa nAmakarma ane sthAvara nAmakarmanI paNa sthiti eja pramANe che, arthAt aprazasta vihAgati nAmakarmanI peThe jaghanya sthiti palapamane asaMkhyAtamo bhAga ochA evA sAgaropamane je bhAga pramANa che ane utkRSTa sthiti vIsa keDAcheDI sAgaropamanI che. be hajAra varSane tene abAdhA kALa che te abAdhAkALa bAda karyA pachI je zeSa sthiti rahe che te niSeka kAla yAne anubhavAgya sthitine kALa che. zrI gautamasvAmI-he bhagavAn ! sUkSma nAmakarmanI sthiti keTalA kALanI che ? zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #384 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 sa0 10 ekendriyajAtinAmasthitinirUpaNam 371 pucchA, bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! 'jahaNeNaM sAgarovamassa Nava paNatIsa bhAgA palibhovamassa asaMkhejjaibhAgeNa UNayA' jaghanyena sAgaropamasya nava paJcatriMzadbhAgAH upa palyopamasyAsaMkhyeyabhAgonAH sUkSmanAmakarmaNaH sthitiH prajJaptA, tasya utkRSTAyAH sthiteraSTAdazasAgaropamakoTIkoTipramANatvAt uktaJca - 'aTThArasa muhumavigalatige' aSTAdaza sUkSmavikalatrike' iti, 'ukkoseNaM aTThArasasAgarovamakoDAkoDIo' utkRSTena aSTAdazasAgaropamakoTIkoTyaH, karmarUpatA'vasthAnalakSaNA sthitiH prajJaptA, kintu - 'aTThArasa ya vAsasayAI abAhA, abAhUNiyA kamma kammanisego' aSTAdazaca varSazatAni abAdhAkAlaH - bandhasamayAdArabhya svodayena jIvasya na kiJcidapi bAdhAmutpAdayati, ataeva abAdhAkALaparihInA anubhavayogyA karmasthitiH dalikakarmaniSekarUpA avaseyA, 'bAyaranAmAe jahA appasacya vihAyogatinAmassa' bAdaranAmakarmaNaH sthitiryathA aprazasta vihAyogatinAmnaH pratipAditA tathA pratipattavyA tathA ca javanyena sAgaropamasya dvau saptabhAgoM ke palyopamAsaMkhyeyabhAgonau yAvad bAdaranAmakarmaNaH sthitiH prajJaptA, utkRSTena viMzatiH sAgaropamakoTIkoTayaH karmarUpatA'vasthAnalakSaNA sthitiH bhagavAn - he gautama ! sUkSmanAmakarma kI jaghanya sthiti palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama sAgaropama kA nau baMTA paiMtIsa bhAga se pramANa hai, kyoMki isakI utkRSTa sthiti aThAraha koDAkoDI sAgaropama kI kahI gaI hai / kahA bhI hai - 'sUkSmanAmakarma kI aura vikalendriyatrika kI utkRSTa sthiti aThAraha sAga ropama kI hai / aThAraha sau varSoM kA isakA abAdhAkAla hai, arthAt bandha kAla se lekara aThAraha sau varSoM taka yaha apane udaya dvArA jIva ko koI bAdhA nahIM phuNcaataa| abAdhA kAla ko kama kara dene para jo sthiti zeSa rahatI hai, vaha isake niSeka kA kAla hai, arthAt anubhavayogya sthiti kA kAla hai / bAdaranAmakarma kI sthiti aprazasta vihAyogati kI sthiti ke samAna sama jhanA cAhie, arthAt jayanya sthiti palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama sAga zrI bhagavAn--he gautama ! sUkSma nAmakama`nI jaghanya sthiti palcApamane asaMkhyAtamA bhAga echA evA sAgaropamanA huM bhAga pramANa che, kAraNa ke tenI utkRSTa sthiti aDhAra kaDAkaDI sAgarApamanI che. kahyu` che ke-sUkSma nAmakarmAnI ane vikalendriyatrikanI utkRSTa sthiti aDhAra kADAkoDI sAgaropamanI che. tenA aDhArasA varSanA abAdhAkALa che. arthAt ma dhasamayathI laIne ADhAraso varSa sudhI te kapAtAnA udaya dvArA jIvane keI harakata paheAMcADatuM nathI. akhadhA kALa khAda karyAM pachI je zeSa sthiti rahe te tenA niSekane kALa eTale ke anubhavayeAgya sthitinA kALa che. bAdara nAmaka nI sthiti aprazasta vihAyeAgatinI sthitinI samAna samajavI joI e, arthAt jaghanya sthiti palyApamanA asakhyAtamA bhAga eche| evA sAgarI zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #385 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre prajJaptA, kintu tatra vizativarSezatAni yAvad abAdhAkAla:-bandhasamayAdArabhya svodayena jIvasya na kizcidapi bAdhAM janayati, ataeva abAdhAkAlaparihInA anubhavayogyA dalikakarmaniSekarUpA karmasthitiH prajJaptetibhAvaH, 'evaM pajatanAmAe vi' evam-bAdaranAmoktarItyA paryAptanAmakarmaNo'pi sthitirjaghanyena sAgaropamasya dvau saptabhAgau : palyopamAsaMkhyeyabhAgonau prajJaptA, utkRSTena tu viMzatiH sAgaropamakoTIkoTayaH karmarUpatAvasthAnalakSaNA sthitiH prajJaptA, kintu tatrApi viMzativarSazataparyantamabAdhAkAlaH, ataeva abAdhAkAlaparihInA dalikakarmaniSekarUpA anubhavayogyA karmasthitiH prajJaptA, 'apajjattanAmAe jahA suhumanAmassa' apa ptinAmakarmaNaH sthitiyathA sUkSmanAmakarmaNo jaghanyena sAgaropasya nava SaJcatriMzadbhAgAH pasyopamAsaMkhyeyabhAgonAH, utkRSTena aSTAdazasAgaropamakoTokoTayaH karmarUpatA'vasthAna ropama kA bhAga pramANa hai aura utkRSTa sthiti vIsa koDAkoDI sAgaropama kI hai| vIsa sau varSa kA abAdhAkAla hai, arthAtU bandha samaya se lekara vIsa sau varSoM taka yaha apane udaya dvArA jIva ko koI bAdhA nahIM pahuMcAtA hai| ata eva abAdhA kAla kama karane para jo sthiti zeSa rahatI hai, vaha isa kA niSekakAla hai yA anubhavayogya sthiti kA kAla hai| isI prakAra paryAptanAmakarma kI sthiti bhI jaghanya palyopama kA asaMkhyA. tayAM bhAga kama sAgaropama kA : bhAga pramANa hai aura utkRSTa sthiti vIsa koDAkoDI sAgaropama kI hai| isa kA bhI abAdhAkAla vIsa sau varSa kA hai| abAdhA kAla kama karane para jo sthiti zeSa rahatI hai, vaha usakA niSeka kAla hai / yahI isa kI anubhavayogya sthiti kA kAla hai| aparyAptanAmakarma kI sthiti sUkSmanAmakarma kI sthiti ke samAna samajhanI cAhie, arthAt jaghanya sthiti palyopama kA asaMkhyAvAM bhAga kama sAgaropama kA 6 bhAga pramANa hai aura utkRSTa sthiti aThAraha koDAkoDI sAgaropama pramANa hai pamane 3 bhAga pramANa che. ane tenI utkRSTa sthiti vIsa keDAkaDI sAgaropamanI che. be hajAra varSane tene amAdhAkALa che arthAt baMdhasamayathI mAMDIne be hajAra varSa sudhI te tenA udaya dvArA jIvane keI bAdhA pahoMcADatuM nathI, AthI abAdhAkALa che karyA pachI je zeSa sthiti rahe che te tene niSeka kAla che. arthAt anubhAgya sthitine kALa che. e pramANe paryApta nAmakarmanI sthiti paNa jaghanya payamane asaMkhyAta bhAga ochA evA sAgare mane te bhAga pramANa che ane utkRSTa rithati vIsa keDIkeDI sAgaropamanI chetene akhAdhAkALa be hajAra varSane che. abAdhAkALa bAda karyA pachI je zeSa sthiti rahe che te tene niSaka kALa che. eja tene anubhavagya sthitine kALa che aparyApta nAmakarmanI sthiti sUphamanAmakarmanI sthitinI samAna samajavI joIe, arthAt jaghanya sthiti pApamane asaMkhyAta bhAga e che evA sAgarepamanA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #386 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 sU0 10 ekendriyajAtinAmasthitinirUpaNam 373 lakSaNA sthitiH pratipAditA tathApratipattavyA, evam atrApi aSTAdazavarSazataparyantamabAdhAkAlaH, ataeva abAdhAkAlaparihInA dalikakamaniSakarUpA anubhavayogyA karmasthitiH prajJaptetibhAvaH, 'patteyasarIranAmAe vi do sattabhAgA' pratyekazarIranAmakarmaNo'pi jaghanyena sAgaropamasya dvau saptabhAgau palyopamAsaMkhyeyabhAgo nau yAvat sthitiH prajJaptA, utkRSTena tu vizatiH sAgaropamakoTIkoTayaH, karmarUpatA'vasthAnalakSaNA sthitiH prajJaptA kintu tatra vizati varSazataparyantamabAdhAkAlaH, ataeva abAdhAkAlonA dalikakarmaniSakarUpA anubhavayogyA karmasthitiH prajJaptetimAyaH 'sAhAraNasaroranAmAe jahA suhamassa' sAdhAraNazarIranAmakarmagaH sthitiyathA sUkSma sya nAmakarmaNo jaghanyena sAgaropamasya nava pazcatriMzadbhAgAH palyopamAsaMkhyeyabhAgonAH prajJaptAH, utkRSTena aSTAdazasAgaropamakoTIkoTayaH karmarUpatA'vasthAnalakSaNA sthitiH prajJatA kintu tatra aSTAdazavarSazataparyantamabAdhAkALaH, ataeva abAdhAkAlaparihInA dalikakarmaniSekaaThAraha sau varSa kA isakA abAdhA kAla hai| abAdhAkAla kama karane para aThAraha sau varSa kama aThAraha koDAkoDo sAgaropama kA kAla isa ke niSeka kA kAla hai, jise anubhavayogya sthiti kA kAla bhI kahate haiN| pratyeka zarIranAmakarma kI bhI jaghanya sthiti eka palyopana kA asaMkhyAtayAM bhAga kama sAgaropama kA bhAga pramANa hai| aura utkRSTa sthiti vIsa koDAkoDI pramANa hai| vIsa sau varSa kA isakA abAdhA kAla hai| abAdhAkAla kama karane para jo sthiti zeSa rahatI hai, yaha isa kA niSeka kAla hai yA anubhavayogya sthiti kA samaya hai| sAdhAraNanAmakarma kI sthiti sUkSmanAma karma ke samAna jaghanya palyApama kA asaMkhyAta bhAga kama sAgaropama kA pe bhAga hai / aura utkRSTa aThAraha koDAkoDI sAgaropama kI hai| aThAraha sau varSa kA isakA abAdhA kAla hai| abAdhA 6 bhAga pramANa che. ane utkRSTa sthiti aDhAra kaDAkoDI sAgarepanI che, aDhArase varSane tene abAdhAkALa che. te akhAdhA kALa bAda karavAthI aDhAraso varSa ochA evA aDhAra kalAkeDI sAgaropamano kALa te tene niSeka kALa che ane tene anubhavAgya sthitine kALa paNa kahe che. pratyeka zarIra nAmakarmanI paNa jaghanya sthiti eka popamane asaMkhyAta bhAga ochA evA sAgarepamane 3 bhAga pramANa che ane utkRSTa sthiti vIsa keDAkoDI sAgarepamanI che. be hajAra varSane tene abAdhA kALa che. abAdhA kALa bAda karyA pachI je zeSa sthiti rahe che te teno niSeka kALa che athavA anubhavAyegya sthitine samaya che. - sAdhAraNa nAmakarmanI sthiti sUkSama nAmakarmanI samAna che. arthAta jaghanya sthiti papanA asaMkhyAtamo bhAga e cha evA sAgaropamane huM bhAga pramANa che, ane utkRSTa sthiti aDhAra keDAcheDI sAgaropamanI che. ADharase varSane tene abAdhAkALa che, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #387 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtra rUpA anubhavayogyA karmasthitiHprajJaptA, 'thiranAmAe egaM sattabhAgaM' sthiranAmakarmaNo jaghanyena sAgaropamasya ekaH saptabhAgaHpalyopamAsaMkhyeyabhAgona:, utkRSTena dazasAgaropamakoTIkoTayaH karmarUpatA'vasthAnalakSaNA sthitiH prajJaptA, kintu tatra dazavarSazataparyantamabAdhAkAla:, ataeva abAdhAkAlaparihInA dalikakarmaniSekarUpA anubhavayogyA karmasthitiH prajJaptA, 'athiranAmAe do' asthiranAmakarmaNo jayanyena sAgaropamasya hI samabhAgau palyopamAsaMkhyeyabhAgahonau, utkRSTena viMzati sAgaropamakoTI koTayaH karmarUpatA'vasthAnalakSaNA sthitiH prajJaptA, kintu varSaptahasradvayaparyantamabAdhAkAlaH, ataeva avadhAkAlaparihInA dalikama nikarUpA anu. bhavayogyA karmasthitiH prajJaptA, 'subhanAmAe ego' 'zubhanAmakamago jaghanyena sAgaropamasyaikaH saptabhAgaH palyopamAsaMkhyeyabhAgonaH, utkRSTena daza sAgaropamakoTI koTayaH karmarUpatAkAla kama karane para jo sthiti zeSa rahatI hai, yaha karma dalika niSeka rUpa anuH bhayayogya kasthiti hai| sthiranAmakarma kI jaghanya sthiti eka palpopama kA asaMkhyAta bhAga kama sAgaropama kA : bhAga haiM aura utkRSTa sthiti daza koDAkoDI sAgaropama kI hai| daza sau varSa kA isa kA abAdhA kAla hai| abAdhA kAla kama karane para jo sthiti zeSa rahatI hai, vaha niSeka kAla athavA anubhavayogya sthitikA kAla hai| asthira nAmakarma kI jaghanya sthiti palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama sAgaropama kA : bhAga hai aura utkRSTa sthiti vIsa koDAkoDI sAgaropama kI hai| do hajAra varSa kA isakA abAdhA kAla hai| abAdhA kAla kama karane para jo sthiti zeSa rahatI haiM, vaha niSeka kA kAla yA anubhavayogya karma sthiti kA kAla hai| zubhanAmakarbha kI jaghanya sthiti eka palpopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama sAgaropama kI aura utkRSTa daza sAgaropama kI hai / daza sau varSoM kA usakA abAdhA kALa bAda karavAthI je zeSa sthiti rahe che. te karmadaLiyAMnI nirSika rUpa anubhavayogya karma sthiti che. sthiranAmakarmanI jaghanya sthiti eka paLepamane asaMkhyAta bhAga e chA evA sAgaropamane huM eka saptamAMza bhAga che ane utkRSTa sthiti dasa keDIkaDI sAgarepamanI che. eka hajAra varSane tene abAdhA kALa che. abAdhA kALa bAda karyA pachI je zeSa sthiti rahe che tene niSekane kALa athavA anubhAgya sthitinA kALa kahevAmAM Ave che asthira nAmakarmanI jaghanya sthiti pAmane arAkhyAta bhAga e che evA sAgaropamanA 3 bhAga che, ane utkRSTa sthiti vIsa keDA keDI sAgaropamanI che. be hajAra varSane abAdhA kALa ocho karyA pachInI je zeSa sthiti rahe che tene niSeka kALa athavA anubhavogya karma sthitine kALa kahevAmAM Avyo che. zubhanAmakarmanI jaghanya sthiti pApamane asaMkhyAta bhAga eka evA sAga zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #388 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 23 sU0 10 ekendriya jAtinAmasthitinirUpaNam vasthAnalakSaNA sthitiH prajJaptA, tatrApi dazavarSazataparyantamabAdhAkAlaH, rasarankAlahInA dalikakarmaniSekarUpA anubhavayogyA karmasthitiH prajJaptA, 'asubhanAmAe do' azubhanAmakarmaNo javanyena sAgaropamasya dvau saptabhAgau palyopanA saMkhyeyabhAgonau utkRSTena viMzatiH sAgarImoTI koTayaH karmasthitiH, tatra varSasahasradvaya paryantamabAdhAkAlaH, 'subhaganAmAe ego' subhaganAmakarmago jaghanyena ekaH sAgaropamasya saptabhAgaH palyopamasyAsaMkhyeyabhAgonaH, utkRTena daza sAgaropamakoTI koTayaH karmasthitiH, tatra dazavarSazataparyantamabAdhAkAla', 'dumaganAmAe do' durbhaganAmakarmaNo jaghanyena dvau saptabhAgau sAgaropamasya, palyopamAsaMkhyeyabhAgonI, utkRSTena viMzatiH sAgaropamakoTIkoTayaH karmasthitiH, sahasradvayavarSaparyantamabAdhAabAdhAkAla hai | abAdhA kAla ko choDa kara zeSa sthiti niSeka kAla athavA anubhava yogya sthiti kA kAla kahA gayA haiM / azubha nAmakarma kI jaghanya sthiti eka palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama sAgaropama kA bhAga kI aura utkRSTa bIsa koDAkoDI sAgaropama kI hai| do sahasra varSa kA abAdhA kAla hai / do sahasra varSa kama vIsa koDAkoDI sAgaropama kA usakA niSeka kAla hai, jise anubhavayogya karmasthiti kA kAla bhI kahate haiM / 375 subhaganAmakarma kI jaghanya sthiti eka palyopama kA asaMkhyAta bhAga kama sAgaropama kA bhAga aura utkRSTa sthiti daza koDAkoDI sAgaropama kI hai / daza so varSa kA isakA abAdhA kAla hai / durbhaganAmakarma kI jaghanya sthiti eka palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama sAgaropama kA bhAga aura utkRSTa sthiti vIsa koDAkoDI sAgaropama kI hai| do hajAra varSa kA isakA abAdhA kAla hai / ropamanA OM bhAga ane utkRSTa sthiti dasa keDAkoDI sAgaropamanI che. eka hajAra varSoMne abAdhA kALa che. te akhAdhA kALa cheADIne je zeSa sthiti rahe te tenA niSeka kALa athavA anubhava cagya sthitinA kALa kahevAmAM Avye che. azubhanAmakarmInI jaghanya sthiti palyApamanA asa MkhyAtamo bhAga e evA sAga rAmanA hai bhAganI ane utkRSTa sthiti vIsa kaDAkoDI sAgaropamanI che. tenA be hajAra varSanA akhAdhA kALa che. be hajAra varSa AchA evA vIsa koDAkeADI sAgaropamanA tenA niSeka kALa che. tene anubhava yAgya ka sthitino kALa paNa kahe che. subhaganAmakramanI jaghanya sthiti eka palyopamanAM asa'khyAtamo bhAga e evA sAgaropamanA OM bhAganI che ane utkRSTa sthiti dasa koDArkADI sAgaropamanI che. eka hajAra varSano teno abAdhA kALa kahevAmAM AvyA che. AdyA dula ganAmakamanI jaghanya sthiti eka palcApamano asa`khyAtamo bhAga evA sAgaropamanA OM bhAganI ane utkRSTa sthiti vIsa kADAkoDI sAgaropamanI che teno zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #389 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre kAlaH, 'm saranAmAe ego' susvaranAmakarmaNo jaghanyena sAgaropamasya ekaH saptabhAgaH palyo. pamAsaMkhyeyabhAgahInaH, utkRSTena sAgaropamakoTIkoTayaH karmasthitiH, tatra dazavarSazataparyanta mabAdhAkAlaH, 'dusaranAmAe do' duHsvaranAmakarmaNo jaghanyena sAgaropamasya dvau saptabhAgau / palyopamAsaMkhyeyabhAgonau, utkRSTena piMzatiH sAgaropamakoTIkoTayaH karmasthitiH prajJaptA tatra sahasradvayavarSaparyantamabAdhAkAlaH, 'AdijanAmAe ego' AdeyanAmakarmaNo jaghanyena sAgaropamasya ekaH saptabhAgaH / palyopamAsaMkhyeyabhAgonaH, utkRSTena dazasAgaropamakoTI koTayaH karmasthitiH prajJaptA, tatra dazavarSazataparyantamabAdhAkAlaH, 'aNAijjanAmAe do' anAdeyanAmakarmaNo jaghanyena sAgaropamasya dvau saptabhAgoM ke palpopamAsaMkhyeyabhAgahInau utkRSTena vizatiH sAga ropamakoTokoTayaH karmasthitiH prajJaptA tatra sahasradvayavarSamavAdhAkAlaH, 'jasokittinAmAe susvaranAmakarma kI jaghanya sthiti eka palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama : sAgaropama kI aura uskRSTa daza sAgaropama kI hai| daza sau varSoM kA isakA abAdhAkAla hai| dusvaranAmakarma kI jaghanya sthiti eka palyopama kA asaMkhyAtayA~ bhAga kama sAgaropama kA : bhAga kI aura utkRSTa bIsa koDAkoDI sAgaropama ko hai| vIsa sau varSa kA isakA abAdhA kAla hai| AdeyanAmakarma kI jaghanya sthiti eka palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama : bhAga pramAga hai aura utkRSTa sthiti daza koDAkoDI sAgaropama kI hai| isakA abAdhAkAla daza sau varSoM kA hai| ____ anAdeya nAmakarma ko sthiti jaghanya eka palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama sAgaropama kA bhAga pramANa hai aura utkRSTa sthiti vIsa koDAkoDI saagrobe hajAra varSano abAdhA kALa kahyo che. susvaranAmakanI jaghanya sthiti eka popamane asaMkhyAtamo bhAga ochA evA sagarepanI che bhAganI che ane utkRSTa sthitidasa keDA keDI sAgaropamanI che. eka hajAra varSane tene abAdhA kALa che. duravaranAmakarmanI jaghanya sthiti pAmano asaMkhyAtamo bhAga ochA evA sAgaropamanA je bhAganI che. ane utkRSTa sthiti vIsa kaDAkoDI sAgarepanI che. be hajAra varSane tene abAdhA kALa che. AdeyanAmakarmanI jaghanya sthiti palepamane asaMkhyAtamo bhAga ochA evA sAgaropamano 3 bhAganI che ane utkRSTa sthiti dasa keDIkeDI sAgaropamanI che. tene abAdhA kALa eka hajAra varSane che. anAdevanAmakarmanI sthiti jaghanya papamane asaMkhyAta bhAga ochA evA sAgaropamanA 3 bhAga pramANa che ane utkRSTa sthiti vIsa keDAcheDI sAgaropamanI che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #390 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TokA pada 23 sU0 11 ekendriyajAtinAmasthiti nirUpaNam 377 jahaNe N abahuttA' yazaHkIrtinAmakarmaNo jaghanyenASTau muhUrtAni yAvat sthitiH prajJaptA, 'usoseNaM dasa sAgarovamakoDAkoDIo ' dasa vAsasayAI avAhA, abAhUNiyA kammahiI kammanisego' utkRSTena dazasAgaropamakoTIkoTayaH karmasthitiH prajJaptA tatra dazavarSazatAni yAvad abAdhAkAlaH ata eva abAdhonA - abAdhAkAlahInA anubhavayogyA karmasthitiH karmadalikaniSekarUyA prajJaptA, gautamaH pRcchati - 'ajaso kittitAmAe pucchA' ayazaH kIrtinAmakarmaNaH kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? iti pRcchA, bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! 'jahA appasatthavihAyogatinAmassa' yathA aprazastavihAyogatinAmakarmaNo jaghanyena sAgaropamasya dvau saptabhAgau palyopamAsaMkhyeyabhAgonI, utkRSTena viMzatiH sAgaropamakoTIkoTacaH karmasthitiH prajJaptA, tathA ayazaHkIrtinAmakarmaNo'pi vaktavyA, tatra viMzati varSazatAni abAdhAkAlaH, avAghAkAlahInA ca anubhavayogyA dalikakarmarUpA karmasthitiH prajJaptA, evaM NimmANanAmAe bha pramANa hai / do hajAra varSa kA isakA abAdhAkAla hai / 7. yazaH kIrttinAmakarma kI jaghanya sthiti ATha muhUrtta kI kahI gaI hai aura utkRSTa daza koDAkoDI sAgaropama kI / daza sau varSoM kA isakA abAdhAkAla hai / abAdhA kAla kama zeSa sthiti niSeka kA kAla arthAt anubhavayogya karma sthiti kA kAla hai / svAmI - he bhagavan ! ayazaH kIrttinAmakarma kI sthiti kitane kAla kI kahI hai ? bhagavAn he gautama! jaise aprazasta vihAyogati nAmakarma kI jaghanya sthiti eka popa kA asaMkhyAtavAM bhAga kama sAgaropama kA 3 bhAga pramANa kahI hai, aura utkRSTa bIsa koDAkoDI sAgaropama kI, vahI sthiti apazaH kIrttinAma karma kI hai / isakA abAdhA kAla bhI vIsa sau varSoM kA hai / abAdhAkAla kama karane para jo sthiti zeSa rahatI hai, vaha niSeka kA kAla athavA anubhavayogya be hajara varSanA tenA akhAdhA kALa che. yaza:kIti nAmakarmInI jaghanya sthiti ATha muhUrtanI kahevAmAM AvI che ane utkRSTa sthiti dasa koDAkoDI sAgarApamanI che. eka hajAra varSanA tenA aAdhA kALa che. amAdhA kALa vagaranI zaiSa sthiti tenA niSekanA kALa che arthAt anubhavayAgya ka sthitinA kALa che. zrI gautamasvAmI- he bhagavana ayazaHkrIti nAmaka nI sthiti keTalA samayanI kahI che? zrI bhagavAna-he gautama ! aprazasta vihAyeAgati nAmakamanI sthiti mujakha jANI arthAt ayazakIti nAmakama'nI jaghanya sthiti palcApamane asaMkhyAtamA bhAga ochA evA sAgare pamanA OM bhAga pramANa kahevAmAM AvI che ane utkRSTa sthiti vIsa kIDAkoDI sAgare pamanI che. tenA amAdhA kALa paNa be hajAra varSanA che. te amApA kALa pra0 48 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #391 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 378 prajJApanAsatra vi' evam-ayazaHkIrtinAmakarmoktarItyA nirmANanAmakarmaNo'pi jaghanyena sAgaropamasya dvau saptabhAgau palyopamAsaMkhyeyabhAgahIno utkRSTena viMzatisAgaropamakoTIkoTayaH karmasthitiH prajJaptA, tatra varSasahasradvayaparyantamabAdhAkAlaH, abAdhAkAlahInA anubhavayogyA karmasthitiH karmadalikaniSekarU / prajJaptA, gautamaH pRcchati-'nityagaraNAmAe NaM pucch|' tIrthakaranAmakarmaNo hi kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? iti pRcchA, bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'brahmaNeNaM aMto sAgarovamakoDAkoDI mo, ukoseNa vi aMto sAgarovamakoDAkoDIo' jaghanyena antaH sAgaropamakoTIkoTayaH sthitiravaseyA, atha jaghanyenApi tIrthakaranAmno'ntaH sAgaropamakoTokoTi pramANasthitisattve tAvatyAH sthite stiryagbhavabhramaNaM vinA pUraNAsaMbha. sthiti kA kAla hai| nirmANanAmakarma kI sthiti bhI ayazaH kIrtinAmakarma ke samAna hai, arthAt jaghanya sthiti eka palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama sAgaropama kA bhAga pramANa hai aura utkRSTa sthiti vIsa koDAkoDI sAgaropama kI hai| do hajAra varSa kA isakA acAdhAkAla hai| abAdhAkAla kama kara dene para jo sthiti zeSa rahatI hai, vaha isakA niSeka kAla hai| gautamasyAmI-he bhagavan ! tIrthakara nAmakarma kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? bhagavAn-he gautama ! tIrthakara nAmakarma kI jaghanya sthiti antaH koDAkoDI sAgaropama kI aura utkRSTa sthiti bhI antaH koDAkoDI sAgaropama kI kahI hai| yahAM prazna ho sakatA hai ki yadi tIrthaMkara nAmakarma kI jaghanya sthiti bhI antaH koDAkoDI sAgaropama kI hai to itanI lambI sthiti tiryacabhava ko bAda karyA pachInI je zeSa sthiti rahe che te tenA niSekane kALa athavA anubhAgya sthitine kALa che. nirmANanAmakarmanI sthiti paNa ayazakIrti nAmakarmanI samAna che, arthAt jaghanya sthiti pAmane asaMkhyAtama bhAga ochA evA sAgaropamanA je bhAga pramANa che ane utkRSTa sthiti vIsa kaDAkaDI sAgaropamanI che. be hajAra varSano tene abAdhA kALa che. te abAdhA kALa bAda karyA pachI je zeSa rithati rahe che te tene niSeka kALa che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! tIrthakara nAmakarmanI sthiti keTalA kALanI kahI che? zrI bhagavAna-he gautama! tIrthakara nAmakarmanI jaghanya sthiti aMtaHkaDAkoDI sAgarepamanI che ane utkRSTa sthiti paNa aMtaH koDAkoDI sAgaropamanI kahI che. ahIM e savAla thaI zake che ke je tIrthakara nAmakarmanI jaghanya sthiti paNa aMtaHkeDAcheDI sAgaropamanI che te teTalo lAMbI sthiti tiryaMca bhavane dhAraNa karyA sivAya pUrI thaI zake nahIM, evI sthitimAM tIrthaMkara nAmakarmanI vidyamAnatA-astitva zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #392 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyadhanI TIkA pada 23 sU0 10 ekendriyajAtinAma sthitinirUpaNam 379 bAlU, tIrthakara nAmasatkarma api kiyantaM kAlaM tiryagbhavet sa ca neSTaH Agame tasya niSedhAt, uktaJca - ' tirie natthi titthayaranAmasaMtaMti desiyaM samae / kahayatirio na hohI aMyarokoDIkoDIo" // 1 // tiryakSu nAsti tIrthaMkara nAmasattAyAmiti dezitaM samaye / kathaM ca tiryana bhaviSyati antaropamakoTokoTI sthitikatvAt 1 // 1 // iti cedatrocyate-nikAcitarUpa tIrthakara nAmakarmaNastiryaggato sattAyAM niSiddhatve'pi udvartanApavartanA sAdhyasya tIrthakara nAmakarmaNastiryaggata virodhAbhAvena niSedhAbhAvAt uktazca - 'jamihanikAiyatitthaM tiriyabhave taM niseddiyaM saMta iyaraMsi natthi doso ubvaTTaNAcaTTaNAsajjhe" || 1 // yadihanikAcitaM tIrthanAmatiryagyetanniSiddhaM sattAyAm / itarasmin nAsti doSaH udvartanApavartanA sAdhye // 1 // iti, pUrvoktArthamupasaMharannAha - ' evaM jattha egosattabhAgo tattha ukkoseNaM dasasAgarovamakoDAdhAraNa kie binA pUrI nahIM ho sktii| aisI sthiti meM tIrthaMkara nAmakarma kI vidyamAnatA meM bhI tiryacabhava dhAraNa karanA paDegA / magara yaha abhISTa nahIM hai, kyoMki Agama meM isa kA niSedha kiyA gayA hai| kahA bhI hai- 'tIrthakara nAmakarma kI sattA meM jIva tiryaca nahIM hotA, aisA Agama meM kahA hai, magara antaH aternist sAgaropama kI sthiti hone ke kAraNa vaha tica kaise na hogA ? isa prazna kA samAdhAna yaha hai ki jo tIrthakara nAmakarma nikAcita baMdhA hotA hai, usI kI sattA meM tiryacagati kA niSedha kiyA gayA hai| jisameM udvarttana aura apavartana ho sakatA hai, aisA tIrthaMkara nAmakarma baMdhA ho to usakI sattA meM bhI tiryaMcagati meM jAne kA virodha nahIM hai / kahA bhI hai- 'nikAcita tIrthakara nAma karma kI sattA meM tiryacabhava kA niSedha kiyA gayA hai, udvarttana- agavartana ke yogya tIrthakara nAmakarma baddha huA ho to usakI sattA meM tiryayabhava kA niSedha nahIM kiyA gayA hai // 1 // 3 hayAtImAM paNa tiya ca bhava dhAraNa karavA paDe! paraMtu A ahIM' abhipreta nathI kAraNa AgamamAM AnA niSedha (inkAra) karavAmAM Avye che. kahyuM che ke "tIthaOkara nAmaka nI sattAmAM jIva tiya ca khana nathI" evu AgamamAM kahyuM che, paraMtu aMtaHkoDAkoDI sAgaropamanI sthiti hovAnA kAraNe te tiyaca kema na ane ? (arthAt ti "canA bhava kema levA na paDe ?) A savAlanA javAba e che ke je tItha kara nAmakama nikAcita (daDhatApaNuM) aMdha yu hAya che, tenI sattAmAM tica gatinA niSedha karavAmAM AvyA che. jemAM udbhavana ane apavana thaI zake che evu' taukara nAmaka baMdhAyu hAya che te tenI sattAmAM paNa tiya ca gatimAM javAnA virodha nathI. kahyuM che ke nikAcita tIya kara nAmakarmAMnI sattAmAM paNa tiryaMca bhavanA niSedha karavAmAM AvyA che. urdUna-apavanane cagya tItha kara nAmakama' kha'dhAyu hoya tA tenI sattAmAM tiya ca bhavanA niSedha karavAmAM Avye nathI" // 1 // zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #393 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 380 prajJApanAsUtre koDIo dasavAsasayAI abAhA, abAhUNiyA kammaTTiI kammanilego' evam- pUrvoktarItyA yatra jaghanyena sAgaropamasya ekaH saptabhAgo bhavati tatra utkRSTena dazasAgaropamakoTI koTyaH karma sthitiH prajJaptA, dazavarSazatAni ca abAdhAkAla:, abAdhAkAlonA karmasthitiH karmadalikaniSekarUpA prajJaptA, 'jattha do sattabhAgA tattha ukoseNaM vIsaM sAgarovamakoDA. koDIo vIsa ya vAsasayAI abAhA, abAhUNiyA kammaSTiI kammanisego' yatra tu jaghanyena sAgaropamasya dvau saptabhAgau bhavatastatra utkRSTena viMzatiH sAgaropamakoTIkoTayaH karmarUpatA'vasthAnalakSaNA sthitiH prajJaptA, viMzatizca varSazatAni abAdhAkAlaH, abAdhAkAlonA ca anubhavayogyA karmasthitiH karmadilakaniSekarUpA prajJaptA, 'uccAgoyassa NaM pucchA, he bhadanta ! uccairgotrastha nAmakarmaNaH kiyanta kAlaM sthitiH prajJaptA ! iti pRcchA, bhagavAnAha-'goyamA ! he gautama ! 'jahaNNeNaM aTTamuhunA, jaghanyena aSTau muhUtAni uccaigotranAmakarmaNaH sthitiH prajJaptA, 'ukkoseNaM dasa sAgarovamakoDAkoDIo, dasa ya vAsasayAI avAhA, abAhUNiyA kammahiI kammanisogA' utkRSTena daza sAgaropamakoTIkoTayaH karmarUpatA'vasthAnalakSaNA sthitiH prajJaptA ___upasaMhAra karate hue kahate haiM-jahAM jaghanya sthiti meM sAgaropama kA eka baMTA sAta bhAga ho, vahAM utkRSTa sthiti daza koDAkoDI sAgaropama kI samajhanI cAhie / daza sau varSa kA abAdhA kAla aura zeSa karmasthiti ko niSeka kAla kahanA cAhie / jahAM jaghanya sthiti meM do baMTA sAta bhAga kahA gayA hai, vahAM vIsa koDAkoDI sAgaropama kI utkRSTa sthiti kahanI cAhie / usameM se bIsa sau varSa kA abAdhAkAla evaM zeSa niSeka kAla kahanA caahie| gautamasvAmI-he bhagavan ! uccagotrakarma kI sthiti kitane kAla kI kahI hai? bhagavAn-he gautama ! uccagotra karma kI jaghanya sthiti ATha muhUrta kI kahI hai aura utkRSTa sthiti daza koDAkoDI sAgaropama kii| isakA abAdhAkAla daza sau varSoM kA hai / daza sau varSa kama daza koDAkoDI sAgaropama kA nika upasaMhAra karatAM kahyuM che ke jyAM jaghanya sthitimAM sAgarepamano 2 bhAga hoya tyAM utkRSTa sthiti dasa keDAcheDI sAgaropamanI samajavI joIe. eka hajAra varSane abAdhA kALa ane zeSa (abAdhAkALa sivAyanI) karma sthitine niSeka kALa kahevo joIe. jyAM jaghanya sthitimAM (sAgaropamanA) che bhAga kahevAmAM AvyA hoya tyAM vIsa keDIkeDI sAgaropamanI utkRSTa sthiti kahevI joIe. emAMthI be hajAra varSane abAdhA kALa ane zeSa niSeka kALa kahe joIe ema kahevAmAM AvyuM che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! ucagetra karmanI sthiti keTalA kALa kahI che? zrI bhagavAna -he gautama ! uccagotra karmanI jaghanya sthiti ATha muhUrtanI kahI che utkRSTa sthiti dasa keDAcheDI sAgaropamanI che. tene abAdhA kALa eka hajAra varSane che eka hajAra varSa ochA evA dasa keDAcheDI sAgaropamane niSeka kALa yA anubhava zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #394 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 sU0 10 ekendriyajAtinAmasthitinirUpaNam 381 tatra dazavarSazAtAni yAvad abAdhAkAla: abAdhAkAlaparihInA anubhavayogyA karma sthitiH karmadalikaniSekarUpA prajJaptA, gautamaH pRcchati-'NIyA goyassa pucchA' nocairgotrasya nAmakarmaNaH kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? iti pRcchA, bhagavAnAha-'goyamA!, 'jahA appasatthavihAyo. gatinAmassa' yathA aprazastabihAyogatinAmno jaghanyena sAgaropamasya dvau saptabhAgau palyopamAsaMkhyeyabhAgonau, utkRSTena viMzatiH sAgaropamakoTIkoTayaH karmasthitiH viMzatizca varSa: zatAni abAdhAkAlaH abAdhAkAlahInA karmadalikaniSekarUpA anubhavayogyA karmasthitiruktA nIcaigotrasyApi tathA pratipattavyetibhAvaH gautamaH pRcchati-'aMtarAeNaM pucchA' paJcaprakArasya antarAyasya karmaNaH khalu kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? iti pRcchA, bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'jahaNeNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM tIsaM sAgarovamakoDAkoDIo tiNNiya vAsa sahassAI avAhA, abAhUNiyA kammaTTiI kammanisego' jaghanyena antarmuhUrtam, utkRSTena triMzasAgaropamakoTIkoTayaH paJcaprakArasyApi antarAyakarmaNaH pratyeka karmarUpatA'yasthAnalakSaNA sthitiH prajJaptA, tatra trINica varSasahasrANi abAdhAkAla:-bandhasamayAdArabhya svodayena kAla yA anubhavayogya sthiti kA kAla kahA gayA hai| gautamasthAmI-he bhagavan ! nIcagotrakarma kI sthiti kitane kAla kI kahI hai ? bhagavAna-he gautama ! jaise aprazasta vihAyogatinAmakarma kI jaghanya sthiti eka palyorama kA asaMkhyAtayAM bhAga kama sAgaroSama kI kahI hai aura utkRSTa sthiti vIsa koDAkoDI sAgaropama kI, isI prakAra nIcagotra kI bhI samajhanI cAhie / yosa sau varSa kA isakA abAdhA kAla hai / abAdhAkAla kama zeSa sthiti arthAt vIsa sau varSa kama vIsa koDAkoDI sAgaropama kA niSeka kAla yA anubhavayogya sthiti kA kAla kahA hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! antarAyakarma kI sthiti kitanI kahI gaI hai ? bhagavAn-he gautama ! pAMcoM prakAra ke antarAyakarma kI jaghanya sthiti anta. gya sthitino kALa che ema kahevAmAM AvyuM che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! nIcatra kamanI sthiti keTalA kALanI kahI che? zrI bhagavAna - gautama! jema apazasta vihAgati nAmakarmanI jaghanya sthiti papamano asaMkhyAta bhAga ochA evA 3 sAgaropamanI kahI che ane utkRSTa sthiti vIsa keDIkeDI sAgaropamanI che tevI rIte nIca gotranI paNa samajavI joIe. be hajAra varSane tene abAdhA kALa che. abAdhA kALa bAda karatAM je zeSa sthiti rahe che. arthAta be hajAra varSa ochA evA vIsa keDAcheDI sAgaropamane niSeka kALa athavA anubhava gya sthitine kALa kahyo che. zrI gautamasvAmI - bhagavana ! aMtarAya karmanI sthiti keTalA samayanI kahI che? zrIbhagavAna-he gautama! pAMca prakAranA aMtarAya karmanI jaghanya sthiti aMtarmaha zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #395 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 282 prajJApanAsUtre jIvasya na kizcidapi bAdhAmutpAdayati tAvatkAlamadhye dalikakarmaniSekAbhAvAt ataeva abAdhonA-varSasahasratrayarUpA bAdhAkAlaparihInAH triMzatsAgaropamakoTIkoTayaH anubhavayogyA karmasthitiH karmadalikaniSekarUpA prajJaptA, antarAyazca dAnAntarAya-lAbhAntarAya-bhogA. ntarAya-upabhogAntarAya-vIryAntarAya bhedena paJcavidhaM pUrvamevoktam / // sa 0 10 // ekendriyakarmaprakRtisthitiparimANavaktavyatA mUlam-egidiyA NaM bhaMte ! jIvA NANAvaraNijassa kammarasa kiM baMdhati ? goyamA ! jahANeNaM sAgarovamasta tiNi sattabhAgA paliovamassa asaMkhejaibhAgeNaM UNayA, ukkoseNaM te ceva paDipuNNe baMdhaMti, evaMnidApaMcagassa vi, daMsaNacaukkarasa vi, egidiyA NaM bhaMte ! sAyAveryANajasta kammassa kiM baMdhaMti ? goyamA ! jahaNaNeNaM sAgarovamadivaDhe sattabhAgaM paliovamasta asaMkhejaibhAgeNaM UNayaM, ukkoseNaM taM ceva paDipuNNaM baMdhati, asAyaveyaNijassa jahA NANAvaraNijassa, egidiyA NaM bhaMte ! jIvA sammattaveNijjassa kiM baMdhati ? goyamA ! Nasthi kiMci baMdhati, egidiyA NaM bhaMte ! jIyA micchattaveyaNijasta kammarasa kiM muharta kI aura utkRSTa tIsa koDAkoDI sAgaropama kI kahI hai| isakA abAdhAkAla tIna hajAra varSa kA hai, arthAt bandha ke samaya se lekara tIna hajAra varSa taka yaha apane udaya dvArA jIva ko koI bAdhA nahIM pahuMcAtA, kyoMki itane kAla taka usake dalikoM kA niSeka nahIM hotA hai / ataeva itanA kAla ko kama karane para jo sthiti zeSa rahatI hai, vaha isakA niSeka kAla samajhanA cAhie, jise anubhavayogya sthiti kA kAla bhI kahate haiN| dAnAntarAya, lAbhAntarAya, bhogAntarAya, upabhogAntarAya aura vIryAntaH rAya, yaha pAMca prakAra kA antarAya karma pahale hI kahA jA cukA hai|suu010|| nI ane utkRSTa sthiti trIsa keDAcheDI sAgaropamanI kahI che. tene abAdhA kAla traNa varSano che. arthAt bandhanA samayathI laIne traNa hajAra varSa sudhI A (aMtarAya nAma karma) pitAnA udaya dvArA jIvane keI bAdhA pahoMcADatuM nathI kAraNa ke eTalA samaya tenAM daLiyAMne niSeka thato nathI. AthI abAdhA kALane bAda karavAthI je zeSa sthiti rahe che te tene niSeka kALa che. ema samajavuM joIe tene anubhava yogya sthiti kALa kahevAmAM Ave che. dAnAMtarAya, lAbhAntarAya, bhegAntarAya, upabhegAMtarAya, ane vIryAntarAyae pAMca prakAranAM aMtarAya karma che te A agAu kahevAmAM AvyuM che. sU0 10 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #396 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 sU0 11 ekendriyakarmaprakRtisthitiparimANanirUpaNam 383 baMdhati ? goyamA ! jahaNNeNaM sAgarovamaM paliovamassa asaMkhejar3a bhAgeNaM UNaM, ukoseNaM taM ceva paDipuNNaM baMdhaMti, egidiyA NaM bhaMte ! jIvA sammAmicchattaveyaNijjassa kiM baMdhati ? goyamA ! Natthi kiMci baMdhaMti, egidiyA NaM bhaMte ! jovA kasAyabArasagassa kiM baMdhaMti ? goyamA ! jahANeNaM lAgarovamasta cattArisattabhAge paliovamassa asaM khejaibhAgeNaM Ugae, ukkoseNaM te ceva paDipupaNe baMdhaMti, evaM jAva kohasaMjalaNAe vi, jAva lobhasaMjalaNAe vi, ithiveyassa jahA sAyAveyaNijassa, egidiyA purisaveyassa kammasta jahaNaNeNaM sAgarovamasta egaM sattabhAgaM paliovamassa asaMkhejaibhAgeNaM UNayaM,ukoseNaMtaM ceva paDipuNNaM baMdhaMti, egidiyA NapuMsagaveyassa kammassa jahaNeNaM sAgarovamassa do sattabhAge paliovamasta asaMkhejabhAgeNaM UNae, ukkoseNaM te ceva paDipuNNe baMdhaMti, hAsaratIe jahA purisaveyassa, aratibhayasogaduguMchAe, jahA NapuMsagaveyassa, neraiyAUya, devAUMpa, nirayagatinAma devagatinAma veuvviyasarIranAma AhAragasarIranAma neraiyANuputvInAma devANupuvInAma titthagaraNAma eyANi payANi Na baMdhaMti, tiri kkhajoNiyAuyassa jahaNaNeNaM aMtomuhattaM, ukkoseNaM puThavakoDI sattahiM vAsasahassehiM vAsasahastatibhAgeNaya ahiyaM baMdhaMti, evaM maNussAuyassa vi, tiriyagatinAmAe jahA NapuMsagavedasta, maNuyagatinAmAe jahA sAyAveyaNijassa, egidiyanAmAe paMciMdiyajAtinAmAe ya jahA NapuMsagaveyassa, beiMdiyajAtinAmAe pucchA, jahANeNaM sAgarovamasta navapaNatIsaibhAge paliovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNae, ukkoseNaM te ceva paDipuNNe baMdhaMti, cauridiyanAmAe vi jahANeNaM sAgarovamassa Nava paNatIsaibhAge paliovamassa asaMkhejaibhAgeNaM UNae, ukkoseNaM te ceva paDipuNNe baMdhaMti, evaM jattharitha jahaNNagaM do sattabhAgA, tiSNi vA cattAri vA sattabhAgA aTThAvIsaibhAgA bhavaMti, tattha NaM jahANeNaM te ceva paliovamassa asaMkhejaibhAgeNaM UNagA bhANiyavvA, ukkoseNaM zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #397 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 384 prajJApanAsUtre te cetra paDipuNNe baMdhati, tattha NaM jahaNaNeNaM ego vA divaDo vA santabhAgo tattha jahaNeNaM taM ceva bhASiyavvaM ukkoseNaM ta cetra paDipuSaNaM baMdhati, jasokitti uccAgoyANaM jahANe NaM sAgarovamasta erga sattabhAgaM paliovamassa asaMkhejaibhAgeNaM UNayaM ukkoseNaM taM ceva paDipuNNaM baMdhaMti, aMtarAiyasta NaM bhaMte ! pucchA, goyamA ! jahA NANAvaragija ukoseNaM te ceva paDipuNNe baMdhaMti" ! sU0 11 // ____ chAyA-ekendriyAH khalu bhadanta ! jIvAH jJAnAvaraNIyasya karmaNaH kiM badhnanti ? gautama jaghanyena sAgaropamasya trIn saptabhAgAn palyopamasyAsaMkhyeyabhAgonAna, utkRSTena tAMzcaiva paripUrNAn badhnanti, evaM nidrApaJcakasyApi, darzanacatuSkasyApi, ekandriyAH khalu bhadanta ! sAtAvedanIyasya karmaNaH kiM badhnanti ? gautama ! jaghanyena sAgaropamasya dvayarddha saptabhAgaM ekendriya karmaprakRti sthiti parimANa zabdArtha-(egidiyA NaM bhaMte ! jIvA NANAvaraNijjassa kammassa kiM baMdhati ?) he bhagavan / ekendriya jIva jJAnAvaraNIya karma kitane kAla taka kA bAMdhate haiM ! (goyamA! jahaNNeNaM sAgarovamasta tiNi sattabhAgA) he gautama ! jaghanya sAgaropama kA bhAga (paliovamasma asaMkhejaibhAgeNaM UNayA) palyopama kA asaM khyAta bhAga nyUna (ukkoseNaM te ceya paDipuNNe baMdhaMti) utkRSTa paripUrNa bhAga bAMdhate haiM (evaM nidApaMcagassa vi) isI prakAra nidrApaMcaka ko bhI (dasaNa caukkastavi) darzana catuSka ko bhI (egidiyA NaM bhaMte ! sAtAyaNijasma kammassa kiM baMdhati ?) he bhagavan ! ekendriyajIva sAtAvedanIyakarma kitane kAla kA ekendriya karma prakRtinuM sthiti parimANu v4 -(egidiyA NaM bhaMte ! jIvA NANAvaraNijjassa kammassa kiM baMdhaMti ?) he mAyana ekendriya jIva jJAnAvaraNIya karma keTalA vakhatanuM bAMdhe che? (goyamA ! jahaNNeNaM sArovamassa tiNi sattabhAgA)- gautama ! 43nya saa2|5mnaa amA, (paliyovamassa asaMkhejjaimAgeNaM UgayA) temA pakSyobhana asAyAtamI lAbha mAchA mAI 421 // (ukkoseNaM te ceva paDipuNNe baMdhati)- YSTathI te paripUrNa arthAt pUrepUrI sAgarepamanI sthiti bAMdhe che. (evaM nidApaMcagassa vi) me pramANe nidrA5yanI 5 sthiti kI. (dasaNacaukka ssa vi)-zana yatunI 514 me prabhArI sthiti pI. (egidiyANaM bhaMte ! sAtAveyaNijjassa kammassa kiM baMdhaMti ?)-he samapan ! mendriya zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #398 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 385 prameyabodhinI TIkA pada 23 sU0 11 ekendriyakarmaprakRtisthitiparimANanirUpaNam popamasyAsaMkhyeyabhAgonam, utkRSTena taM caiva paripUrNe badhnanti, asAtAvedanIyasya, yathA jJAnAvaraNIyasya, ekendriyAH khalu bhadanta ! jIvAH samyaktvavedanIyasya karmaNaH kiM badhnanti ? gautama ! nAsti kiJcid badhnanti, ekendriyAH khalu bhadanta ! jIvAH mithyAtva vedanIyasya karmaNaH kiM badhnanti ? gautama ! jaghanyena sAgaropamaM palyopamasyA saMkhyeyabhAgonam, utkRTena tacaiva paripUrNa badhnanti ekendriyAH khalu bhadanta ! jIvA samyag mithyAtvavedanIbAMdhate haiM ? (goyamA ! jahaNaNeNaM sAgarovamadivaGkaM sattabhAgaM ) he gautama ! jaghanya sAgaropama kA bhAga (pali ovamassa asaMkhejjai bhAgeNaM UNayaM ) palyopama kA asaMkhyAta bhAga nyUna ( ukkoseNaM taM cetra paDipuNNaM baMdhaMti) utkRSTa vahI pUrNa bAMdhate haiM (asAveNijassa jahA NANAvaraNijassa) asAtAvedanIya ko jJAnAvaraNIya ke samAna / (egiMdiyA NaM bhaMte! jovA sammatta veyaNijassa kammassa kiM baMdhaMti ?) he bhagavan ! ekendriyajIva samyaktva vedanIyakarma kitane kAla kA bAMdhate haiM ? (gomA ! nattha kiMci baMdhaMti) he gautama ! kisI bhI kAla kA nahIM bAMdhate (egiMdiyA NaM bhaMte ! jIvA micchattaveyaNijjassa kammassa kiM baMdheti ?) he bhaga van ! ekendriya jova mithyAtva vedanIya karma kitane kAla kA bAMdhate haiM ? (goyamA ! jahaNeNaM sAgaroyamaM paliovamasta asaMkhejjaibhAgeNaM UNayaM) he gautama! jaghanya se palyopamakA asaMkhyAtavAM bhAga kama aise eka sAgaropama kI sthiti kA karma bAMdhatA hai (ukko seNaM taM cetra paDipuNNaM baMdhaMti) utkRSTa vahI paripUrNa - saagjIva zAtAvedanIya kama keTalI sthitinu khAMdhe che? (goyamA ! jahaNNeNaM sAgarotramadivaDUDha sattabhAgaM ) - he gautama dhanyathI, saagshepbhne| ( 311 ) hoDha saptamAMza lAga, (palio massa asaMkhejaibhAgeNaM UNayaM) tebhAMthI pdyeopbhne| masaNyAtamo bhAga mocho bhagavo, ( ukkoseNaM taM ceva paDipuNNaM baMdhaMti) - utSTathI te pUrepUru 1 / bAMdhe che. 1 / / 7 (asAyaveyaNijjarasa jahA NANAvaraNijjassa) - azAtA behanIya armanI sthiti jnyaanaavaNIya karmonI samAna che. (egiMdiyANaM bhaMte! jIvA sammattaveyaNijjassa kammassa ki baMdhati ?) - he lagavan, ekendriya jIvA samyaktva vedanIya kama" keTalA kALanu khAMdhe che. (goyamA ! natthikiMci baMdhaMti ) - he gautama, prithita asatu pazu mAMdhatA nathI (egiMdiyANaM bhate ! jIvA micchattaveyaNijjassa kammassa ki baMdhati 1) - he bhagavan ! me ! - ndriya jIva mithyAtva vedanIya karmo keTalA vakhatanuM khAMdhe che? (goyamA ! jahaNNeNaM sAgarovamaM paliovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNaya ) - he gautama ! jaghanyathI, palyApamanA asakhyAtamA bhAga ochA evA eka sAgare pamanI sthitinu ka pra0 49 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #399 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 386 prazApanAsUtre yasya kiM badhnanti ? gautama ! nAsti kizcid badhnanti, ekendriyAH khalu bhadanta ! jIvAH kaSAyadvAdazakasya kiM badhananti ? gautama ! jaghanyena sAgaropamasya caturaH saptabhAgAn palyo. pamasyAsaMkhyeya bhAgonAna, utkRSTena tAMzcaiva paripUrNAn badhnanti, evaM yAvat krodhasaMjvalanasyApi yAvad lobhasaMjvalanasyApi, strIvedasya yathA sAtAvedanIyasya, ekendriyAH puruSavedasya karmaNo jaghanyena sAgaropamasya eka saptabhAgaM palpopamasyAsaMkhyeyabhAgonam, utkRSTena ropama kA bAMdhate haiM (egidiyA NaM bhaMte ! jIyA sammAmicchatta veyaNijassa kiM baMdhaMti ?) he bhagavan ! ekendriya jIva samyag mithyAtva vedanIya kitane samaya kA bAMdhate haiM ? (goyamA ! Nasthi kiMci baMdhati) he gautama / kisI kAla kA nahIM bAMdhate, arthAt bAMdhate hI nahIM hai| (egidiyA NaM bhaMte ! jIyA kasAyabArasagassa kiM baMdhaMti ?) he bhagavan ! ekendriya jIva kaSAya dvAdazaka kA kitane kAla kA baMdha bAMdhate haiM ? (goyamA ! jaha paNeNaM sAgaroyamassa cattAri sattabhAge pali bhovamassa asaMkhejaibhAgeNaM UNae) he gautama ! jaghanya palyopama kA asaMkhyAta bhAga kama sAgaropama kA bhAga (ukkoseNaM te ceva paDipuNNe baMdhaMti) utkRSTa vahI paripUrNa bAMdhate haiM (evaM jAca kohasaMjalaNAe vi) isI prakAra yAvat saMjvalana krodha bhI (jAva lobhasaMjala. NAe ci) yAvat saMjvalana lobha bhii| (ithiveyassa jahA sAyAveyaNijassa) strIveda kA baMdha sAtAvedanIya ke samAna (egidiyA purisavedassa kammassa jahaNNeNaM sAgaroyamassa egaM sattabhAgaM mAdhe che.(ukkoseNaM taM ceva paDipuNNaM baMdhati)-SabzthI,te pUreyU sAgarI5manI sthitinu mAdhe che. (egidiyANaM bhaMte ! jIvA sammAmicchattaveyaNijjassa kiM baMdhati)-De mAvan ! . ndriya jIva sabhya mithyAtva vaMdanIya keTalA samayanuM bAMdhe che? (goyamA ! Nasthi kiMci baMdhati)- gautama ! pie matanu mato nathI mAta samyagRmithyAtva vedanIya karma ekendriya jIva bilakula bAMdha nathI. (egidiyANaM bhaMte ! jIvA kasAyabArasagasa ki baMdhati ?)-De mApana kendriya 75 kaSAya dvAdazaka keTalA vakhatanuM bAMdhe che? (goyamA ! jahaNNeNaM sAgarovamassa cattAri sattabhAge paliovamassa asaMkhejaI bhAgeNaM UNayaM)-3 gautama, dhanyathI pkssyopbhne| adhyAtamA bhAga soch| sevA sAmanA 4 yAra saptamAMza mAsa, (ukkoseNaM te ceva paDipuNNe baMdhati)- 3thI , tera / arthAt OM sAgaropamanuM pUrepUru bAMdhe che. (evaM jAva kohasaMjalaNAe vi)-me pramANe yAvat sapana odha 59], (jAva lobhasaMjalaNAe vi)-yAvat sanasola paNa. (itthiveyassa jahA sAyAveyaNijjassa)-mendriya 75 sIyehanI sAtApahanAyanA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #400 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 sU0 11 ekendriyakarmaprakRtisthitiparimANanirUpaNam 387 taMce paripUrNa badhnanti, ekendriyAH napuMsakavedasya karmaNo jaghanyena sAgaropamasya dvau saptabhAgI palyopamasyAsaMkhyeya bhAgonI, utkRTena tecaiva paripUrNI bandhanti, hAsyaratI yathA puruSavedasya, aratibhayazokajugupsAnAM yathA napuMsakavedasya, nairayikAyuSyaM devAyuSyaJca nirayagatinAma devagati. nAma vaikriyazarIranAma bhAhArakazarIranAma nairayikAnupUrvI nAma devAnupUrvInAma tIrthaMkaranAma etAni paliovamassa asaMkhejaibhAgeNaM UNayaM) ekendriya jIva puruSaveda kA jaghanya palyopama kA asaMkhyAtayAM bhAga kama sAgaropama kA bhAga bAMdhate haiM (ukkoseNaM taM ceva paDipuNNaM baMdhaMti) utkRSTa vahI bhAga pUrA bAMdhate haiM (egidiyA napuMsagavedassa kammassa jahANeNaM sAgarovamassa do sattabhAge, paliovamassa asaMkhe. jaibhAgeNaM UNae) ekendriya napuMsaka veda karma ko jaghanya palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama sAgaropama kA bhAga bAMdhate haiM (ukoseNaM taM ceca paDipuNaM baMdhaMti) utkRSTa vahI bhAga pUre bAMdhate haiM (hAsaraIe jahAM purisaveyassa) hAsya aura rati kA puruSaveda ke samAna (aratibhayasogaduguMchAe) arati, bhaya, zoka aura jugupsA kA (jahA napuMsagabeyassa) napuMsaka veda kI trh| (neraiyAUya) narakAyu (devAUya) aura devAyu (nirayagatinAma) narakagatinAmakarma (devagatinAma) devagatinAmakarma (ve ubviyasarIra nAma) vaikriyazarIra nAma (AhAragasarIranAma) AhArakazarIra nAmakarma (neraiyANupugvinAma) narakAnupUrvI nAmakarma (devANupubdhInAma) devAnupUrvI nAmakarma (titthayaraNAma) tIrthasamAna cha, (egidiyA purisaveyassa kammassa jahaNNeNaM sAgarovamassa ega sattabhAga, paliovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNayaM)-sendriya 71 purussvehne| ma 43nyathI, pakSyopabhanI asaNyAtamI bhAga mech| sevA saagre|5mnaa se samAMzamA madhe cha (ukkoseNaM taM ceva paDipuNNaM baMdhati)-3kRSTa thI, taTa 4 arthAta mAnI pUrepUrI sthiti madhe cha. (egidiyA napuMsagavedassa kammassa jahaNNeNaM sAgarAvamassa do sattabhAge, paliovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNae)-mendriya 75 naghusa pe bhane, dhanyathI, pkssyopbhne| asa. bhyAtabhA mA mAchA mey| sA5manA me saptabhAMza 2 mA madhe che. (ukkoseNaM taM caiva paDipuNNaM baMdhati)-kRSTathI, te 25 mAMdhe che. (hAsaraie jahA purisaveyassa)-hAsya bhane 2tin| madha puruSapeha madhanI samAna cha. (aratibhayasogaduguMchAe jahA napuMsagaveyassa)-mati, bhaya, / bhane zusAnA ma napuMsaka vedanA baMdhanI samAna jANe. (neraiyAU ya)-24Ayu (devAU ya) hepAyu (niraya gati nAma) 2yi4-24I gati nAma bha (devagatinAma) hepata nAma:ma, (veuvviyasarIranAma) vaiThiya zarIra nAma:ma (AhAra gsriirnaam)-maah|24 zarIra nAma (neraiyANupubInAma)-24nupUI nAmamaH, (devANa. pucInAma)-hevAnuSI nAmabha, (titthayaraNAma)-tIya 42 nAbhI , (eyANi Nava padAni zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #401 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 388 prajJApanAsUtre padAni na badhnanti, tiryagyo nikAyuSyasya javanyena antarmuhUrtam, utkRSTena pUrvakoTi saptabhirvarSa sahasra varSasahasratibhAgena ca adhikAM badhnanti, evaM manuSyAyuSyasyApi, tiryaggatinAmno yathA napuMsakavedasya, manuSyagatinAmno yathA sAtAvedanIyasya, ekendriya nAmnaH paJcandriyajAtinAmnazca yathA napuMsakavedasya, dvIndriyatrIndriyajAtinAmno:pRcchA jaghanyena sAgaromapasya nava pazcatriMzadbhAgAna palyopamasyAsaMkhyeyabhAgonAn, utkRSTena tAMzcaiva paripUrNAn badhnanti, caturikaranAmakarma (etANi Naya padANi Na baMdhati) ina nau padoM ko nahIM bAMdhate haiM (tirikkhajoNiyAuyassa jahaNaNeNaM aMto muhuttaM) tiryaMcAyu kA jaghanya antarmuhUrta (ukkoseNaM pucakoDI) utkRSTa karor3a pUrva (sattahiM vAsasahassehiM vAsalahassatibhAgeNa ya ahiyaM baMdhaMti) sAta hajAra varSa aura eka hajAra varSa ke tIsare bhAga se adhika bAMdhate haiM (evaM maNussAuyassa vi) isI prakAra manuSyAyu kA bhI (tiriyagainAmAe jahA napuMsagaveyassa) tiryaMcagatinAmakarma kA napuMsaka veda ke samAna (maNuyagainAmAe jahA sAyAveyaNijasta) manuSyagatinAmakarma kA sAtAvedanIya ke samAna (egidiyanAmAe, paMciMdiyajAtinAmAe ya jahA napuM. sagaveyassa) ekendriyanAma aura paMcendriyajAtinAmakarma kA napuMsaka veda ke samAna (beiMdiya-teiMdiyajAinAmAe pucchA ?) dvIndriyanAmakarma aura trIndriya nAmakarma saMbaMdhI prazna ? (jahaNNeNaM sAgarovamassa naya paNatIsaibhAge) jaghanya sAgaropama ke 4 bhAga (paliovamassa asaMkhejaibhAgeNaM UNae) palyopama kA Na bNdhti)-|| na pahane mAMdhato nathI. me mAyu45 nA24I henu me gatinAma bhI, be zarIra nAma karma vekiya, AhAraka be AnupUrvI naraka ne devanI ane eka tIrthakara nAmakarma--e nava bAbate ekendriya jIva bAMdhatA nathI. __(tirakkhajoNiyAuyassa jahaNNeNaM aMto muhuttaM)-tiya yAyunI dhanya mata itanI madha (ukoseNaM puvakoDI)-kRSTa jo pUnA (mattahiM vAsasahassehiM vAsasahassatibhAgeNa ya ahiyaM baMdhati)-mane sAta 12 15 tathA se 12 natrIle mA madhi meTa mAMdhe the, (evaM maNussAuyassa vi)-se pramANe manuSyAyunu 59, sabhA, (tiriyagainAmAe jahA napuMsagaveyassa)-tiya ya gati nAmabhanA nasa4 vahanI samAna bha yo . (maNuyagainAmAe jahA sAyAveyaNijjassa)-manuSya gati nAma bhanA mAtA vahanIyanI samAna ongo (egiMdiyanAmAe paMciMdiya jAtinAmAe ya napusaga yassa)mendriya nAma ane payandriya jati nAmamanA manasayanI samAna yo (beiMdiya-teiMdiyajAinAmAe pucchA)-3 mAvan mendriya-dIndriya ane tandriya trI Indriya nAmakarma saMbaMdhI prazna karuM chuM. (jahaNNeNaM sAgarovamassa navapaNatisai bhAge, palioyamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNae)-3 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #402 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyayodhinI TIkA pada 23 sU0 11 ekendriyakarmaprakRtisthitiparimANanirUpaNam 389 ndriya nAmno'pi jaghanyena sAgaropamasya nava paJcatriMzadabhAgAn palyopamasyAsaMkhyeyabhAgonAn, utkRSTena tazciva paripUrNAn badhnanti, evaM yatra staH jaghanyena dvau saptabhAgau trayo vA catvAro vA saptabhAgAH, aSTAviMzatibhAgA bhavanti, tatra khalu jayanyena tecaiva palyopamasyAsaMkhyebhAgonA bhaNitavyAH, utkRSTena tazcaiiva paripUrNAn badhnanti, yatra khalu jaghanyena eko vA dvayoM vA saptabhAgastatra jaghanyena sa caiva bhaNitavyaH, utkRSTena taMcaiva paripUrNa badhnanti, yazaH kIrtiasaMkhyAtayAM bhAga kama (ukoseNaM te ceva paDipuNNe baMdhaMti) utkRSTa yahI bhAga pUre yAMdhate haiM (cauriMdiyanAmAe vi jahaNNeNaM sAgarovamassa Nava paNatIsai bhAge) caturindriya nAmakarma kA bhI jaghanya sAgaropama kA bhAga (palio. vamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNae) palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama (ukko. seNaM te ceva paDipuNNe baMdhaMti) utkRSTa yahI bhAga pUre bAMdhate haiN| (evaM)isa prakAra (jattha) jahAM (asthi) haiM (jahaNNagaM) jaghanya se (do sattabhAgA) do baMTe sAta bhAga (tinni yA) athavA tIna (cattAri vA) athavA cAra baMTe (satta bhAgA) sAta bhAga (aTThAvIsai vA bhAgA bhavaMti) athavA aTThAIsa bhAga hote haiM (tattha NaM) yahAM (jahaNNeNaM) jaghanya se (te ceca pali ovamassa asaMkhejaDa. bhAgeNaM UNayA) vahI palyopama kA asaMkhyAtabhAga kama (bhANiyavyA) kahanA cAhie (ukoseNaM te ceva paDipuNNe baMdhaMti) utkRSTa rUpa se vahI bhAga pUre bAMdhate haiM (jatthaNaM) jahA~ (jahaNeNaM) jaghanya se (ego vA) eka (divaDo vA) athavA DeTa (sattabhAgo) sAta bhAga (tattha) vahAM (jahaNeNaM taM ceya bhANiyavyaM) jaghanya se vahI gautama, jaghanyathI, popamane asaMkhyAtama bhAga ochA evA sagaropamane nava pAMtrIsaaNs lA, (ukkoseNaM te ceva paDipuNNe baMdhati)-kRSTathI te aipa mAga pUsAdhe che. (cauridiyanAmAe vi jahaNNeNaM sAgarovamassa Nava paNatIsaibhAge, paliovamassa asaM. khejjaibhAgeNaM UNae)-yaturindriya nAmabhane ma dhanyathI, pakSyA5manI asaNyAtamI mA ch| me| sAgarI5mAnA na4 patrIsain pa bhAgano cha (ukoseNaM te caiva paDipuNNe baMdhati)-mane 44thI te 5 mA pUrA paNe mAMdhe che. (evaM)-the re, (jattha)-45i orti (atthi) che-(jahaNNagaM)-4nyathI, (do sattabhAgA,) meM satabhAMza (tiNNi vA) #24 15 saptamAMza (cattAri vA)-mathA yAra satabhAMza (sattabhAgA)-satabhAMza bhAganA, (aTThAvIsai vA bhAgA, bhvNti)-| maza: madhyAvAsa mA thAya che. (tatthaNaM) tyA tyAM, (jahaNNeNa)-/-yathI, (te ceva paliovamassa asaMkhejjai bhAgeNa UNayA)-TAmAthI 58yaa5mne| masa yAtabhA mA maach| (bhANiyavvA)- sema he naye. (ukkoseNaM te ceva paDipuNNe baMdhaMti)-4835 te te mAga puu252| mAMdhe cha. (jattha Na)-<Page #403 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 390 prajJApanAsUtre uccaigotrayoH jaghanyena sAgaropamasya ekaM saptamArga palyopamasyA saMkhyeya bhAgonam, utkRSTena taM caiva paripUrNa badhnanti, antarAyasya khalla bhadanta ! pRcchA, gautama ! yathA jJAnAvaraNIyam, utkRSTena tacaiva paripUrNa badhnanti // sU0 11 // TIkA-pUrvaM jaghanyena utkRSTenaca sAmAnyataH sarvAsAM prakRtInAM sthitiparimANaM pratipAditam atha ekendriyAn bandhakAnadhikRtya sarvaprakRtInAM sthitiparimANameva prarUpayitumAha'egidiyANaM bhaMte ! jIvA NANAvara Nijjassa kammassa ki baMdhaMti ?' he madanta ! ekendriyAH khalu jIvAH jJAnAvaraNIyasya karmaNaH kim-kiyantaM kAlaM yAvat jJAnAvaraNIyaM karma badhnanti ? kahanA cAhie (ukkoseNaM taM ceva paDipuNNaM baMdhaMti) utkRSTa vahI paripUrNa bAMdhate haiN| ( jaso kitti - uccAgoyANaM) yazaHkIrtti aura uccagotra kA ( jahaNNeNa sAgarovamassa evaM sattabhAgaM ) jaghanya sAgaropama kA eka ghaMTe sAta bhAga (pali ovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNayA) palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama (ukko seNaM taM caiva paDipuNNaM baMdhaMti) utkRSTa vahI bhAga pUrA bAMdhate haiM / ( aMtarAiyassa NaM bhaMte ! pucchA ?) he bhagavan ! antarAyakarma saMbaMdhI prazna ! (goyamA ! jahA NANAvariNijjaM ) he gautama ! jaise jJAnAvaraNIya (ukko seNaM te ceva paDipuNNaM baMdhati) utkRSTa vahI pratipUrNa bAMdhate haiM / TIkArtha - isase pUrva sAmAnya rUpa se sabhI karma prakRtiyoM kI jaghanya aura utkRSTa sthiti ke parimANa kA pratipAdana kiyA gayA hai aba ekendriya bandhakoM ko lekara saba prakRtiyoM kI sthiti ke parimANa kA pratipAdana kiyA jAtA hai| gautamasvAmI - he bhagavan ! ekendriya jIva jJAnAvaraNIya karma kA kitane kAla teSu maheSu lehAye (ukkoseNaM taM ceva paDipuNNaM baMdhaMti) - utkRSTathI te paripUrNapaNe madhe che. ( jasokittI uccAgoyANaM ) - yazaH 5rti mane (22 gotrano madha (jahaNaNeNaM sAgarotramassa evaM sattabhAgaM, paliovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNayA) - 4dhanyathI, paDhyo bhano asabhyAta bho lAga mAchA mevA sAgarobhato me saptamAMza lAganI jAMghe che (ukkoseNaM taM cetra paDipuNNaM baMdhaMti) - utdRSTathI teTa De bhAga pUrNa yo madhe che. ( aMtarAya kammara NaM bhaMte pucchA) - he bhagavan ! aMtarAya urbha saMbaMdhI prazna chu ( goyama | ! jahA NANAvara NijjaM ) - he gautama, dhanyathI, jJAnAvaraNIyanI samAna bhAvu (ukkoseNaM taM caiva paripuNNa baMdhati) - utkRSTapaNe te paripUrNa yo madhe che. TIkA A agAu sAmAnya rUpe badhI kaprakRtinI jaghanya ane utkRSTa sthitinA parimANunuM pratipAdana karavAmAM ALyuM che. have ekendriya kha'dhakAne laIne badhI prakRtionI sthitinA parimANanu' pratipAdana karavAmAM Ave che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! ekendriya jIva jJAnAvaraNIya karmanA keTalA vakhata zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #404 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 sU0 11 ekendriyakarma prakRtisthitiparimANanirUpaNam 391 iti praznAzayaH, jJAnAvaraNIyasya karmaNa iti sambandhasAmAnye SaSThIvijJeyA, bhagavAnAha - 'gomA ! he gautama! 'jahaNaNeNaM sAgarovamassa tiSNi sattabhAgA palio massa asaMkhejjaibhAgeNaM UNayA' jaghanyena sAgaropamasya trIna saptabhAgAnpalyopamasyAsaMkhyeyabhAgonAn yAvat ekendriyA jJAnAvaraNIyaM karma vadhnanti 'ukko seNaM te ceva paDipuNe baMdhati' utkRSTena tacaiva trIn saptabhAgAn paripUrNAn natu palyopamAsaMkhyeyabhAgahInAn badhnanti, tathAca yasya yasya karmaNo yA yA utkRSTA sthitiH pUrva pratipAditA tasyAH tasyA utkRSTAyAH sthite: saptatisAgaropamakoTI pramANayA mithyAtvasthityA bhAge hRte yallabhyate tat palyopamAsaMkhyeya. bhAgahInaM jaghanyA sthitiH, saiva sthitiH palyopamAsaMkhyeyabhAgasahitA utkRSTA vyapadizyate itirItyA sarve'pi ekendriyabandhaviSayA bhAvanIyAH, tatra jJAnAvaraNaJcaka nidrApaJcakataka kA bandha karate haiM ? arthAt ekendriya jIvoM ko jJAnAvaraNIya karma kA jo bandha hotA hai, usa kI sthiti kitanI hotI hai ? - bhagavAn he gautama! ekendriya jIva jJAnAvaraNIya karma kA jaghanya baMdha palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama, sAgaropama kA tIna baMTe sAta (3) bhAga kA bandha karate haiM / agara ye jJAnAvaraNIya karma kA utkRSTa bandha kareM to pUre sAgaropama ke bhAga kA bandha karate haiM, palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama nahIM hotA / isa prakAra jisa-jisa karma kI jitanI - jitanI utkRSTa sthiti pahale kahI gaI hai, usa kA sattara koDAkoDI sogaropama pramANa mithyAtva kI sthiti se bhAga karane para jo saMkhyA labdha hotI hai, usameM se palyopama kA asaMkhyA tavAM bhAga kama kara diyA jAya to jaghanya sthiti kA parimANa A jAtA hai aura yadi usa saMkhyA meM se palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama na kiyA jAya to utkRSTa sthiti kA parimANa A jAtA hai| yaha bAta ekendriya bandha ke sudhInA khadha kare che. ? arthAt ekendriya jvAne jJAnAvaraNIya kramanA je aMdha thAya che tenI sthiti keTalI haiAya che? zrI bhagavAn-he gautama, akendriya jIva jJAnAvaraNIya kane, jaghanyathI cepanA asakhyAtamo bhAga ochA evA sAgaropamanA traNa sakhtamAMza OM bhAgane, khaMdha kare che. paraMtu jo te jIvA jJAnAvaraNIya karmonA utkRSTa adha kare te pUrepUrA sAgaropamanA 3 bhAganA adha kare che. patyeApamanA asakhkhAtamo bhAga ochA thatA nathI. e pramANe je je karmInI jeTalI jeTalI utkRSTa sthiti agAu kahevAmAM AvI che, tene sIttera kaDAkoDI sAgaropama pramANa-sthiti vALA mithyAtvanI sthiti vaDe bhAgavAthI je sakhyA meLavAya che temAMthI pahyApamanA asakhyAtamo bhAga khAda karavAmAM Ave te jadhanya sthitinu parimaNa Ave che ane jo te sakhyAmAMthI pacepamane asa'. khyAtamo bhAga khAda karavAmAM na Ave tA utkRSTa sthitinuM parimANa Ave che. A vAta zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #405 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre darzanAvaraNacatuSkAsAta vedanIyAntarAyapaJcakAnAM jaghanyena sthitibandha ekendriyANAM sAgaropamasya trayaH saptabhAgAH palyopamAsaMkhyeyabhAgahInAH utkRSTena ta eva paripUrNAstrayaH sAgaropamasya saptabhAgAH, sAvavedanIya strIveda manuSyagati manuSyAnurvINAM jaghanyena sAgaropamasya sArthaikaH saptabhAgaH " palyopamAsaMkhyeyabhAgahInaH, utkRSTena punaH sa eva sAkaH saptabhAgaH " paripUrNaH, mithyAtvasya jaghanyena eka sAgaropamaM palyopamAsaMkhyeya bhAgahInaM bhavati, utkRSTena paripUrNam ekaM sAgaropamam, samyaktvavedanIyasya samaya mithyAtva vedanIyasya ca na kiJcidapi badhnanti - AtmapradezaiH saha vedyamAnatvena na kizcidapi sambadhnantItibhAvaH, ekendriyANAM samyaktvavedanIyasya samyagramidhyAtvavedanoyasya cAsaMbhavAt kaSAyaSoDazakasya jaghanyena sAgaropamasya catvAraH saptamAgAH palyoprakaraNa meM sarvatra samajhanI cAhie / jJAnAvaraNapaMcaka, nidrApaMcaka, darzanAvaraNa catuSka, asAtAvedanIya aura antarApapaMcaka kA ekendriya jIvoM ko jaghanya bandha sAgaropama kA bhAga kA, magara usameM se patthopama ke asaMkhyAta bhAga kama kA hotA hai / utkRSTa bandha paripUrNa sAgaropama ke u bhAga kA hotA hai / sAtAvedanIya, strIveda, manuSyagati aura manuSyAnupUrvI kA jaghanya bandha palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama sAgaropama kA bhAga kA aura utkRSTa paripUrNa sAgaropama ke bhAga kA hotA hai / mithyAtva mohanIya kA jaghanya patyopama kA asaMkhyAta bhAga kama eka sAgaropama kA aura utkRSTa pUre eka sAgaropama kA bandha hotA hai / samyaktva vedanoya aura mizra vedanIya kA baMdha hotA hI nahIM hai / kaSAyaSoDazaka ( solaha kaSAyoM) kA jaghanya bandha palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama ekendriya baMdhanA prakaraNamAM satra samajavI joie. jJAnAvaraNa paMcaka, nidrApa'caka, daza nAvaraNu catuSTa, azAtAvedanIya ane aMtarAya paMcakanA ekendriya jIvane jaghanya baMdha sAgaropamanA OM bhAganA, paraMtu temAMthI pakSA pamano asakhyAtamo bhAga eThA eTalA hAya che. utkRSTa adha pUripUrNa sAgaropamano OM bhAgano pUrepUro hAya che. zAtA vedanIya, strIveda, manuSyagati ane manuSyAnupUrvInA jaghanya adha palyAyamano asakhyAtamo bhAga Acho evA sAgaropanA 3 / / bhAgano hoya che. ane utkRSTa madha sAgaropamano ! bhAgane pUrepUrA heya che, 1 mithyAtva mohanIyanA jaghanya pakSeApamanA 392 asakhyAtama bhAga A evA eka sAgaropamanA ane utkRSTa pUre eka sAgaropamanA aMdha hoya che. samyakatva vedanIya ane mizra venIyana baMdha thatA nathI, kaSAya-Dazaka (sALa kaSAya)nA jaghanya adha pacepanA asakhyAtamo bhAga A zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #406 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 23 sU0 11 ekendriyakarmaprakRtisthitiparimANanirUpaNam 393 pamAsaMkhyeya bhAgahInAH, utkRSTe na ta eva catvAraH saptabhAgAH paripUrNAH, purupavedahAsya ratiprazastavihAyogatisthirAdiSaTkaprathama saMsthAna prathamasaMhananazuklavarNa surabhigandhamadhurarasoccai !trANAM jaghanyena sAgaropamasya ekaH saptabhAgaH: palyopamAsaMkhyeyabhAgahInaH, utkRSTena sa eva ekaH saptabhAgaH paripUrNaH, dvitIyasaMsthAnasaMhananayojaghanyena sAgaropamasya padapaJcatriMzadbhAgAH palyopamAsaMkhyeyamAgahInAH, utkRSTena ta eva SaTpaJcatriMzadbhAgA 5 paripUrNAH, tRtIyasaMsthAnasaMhananayo jaghanyena sAgaropamasya saptapaJcatriMzadbhAgAH 7palyopamA saMkhyeyabhAgahInAH, utkRSTena ta eva saptapazcatriMzadbhAgAH 7 paripUrNAH, lohitavarNakapAyarasayo jaghanyena sAgaropamasya SaT aSTAviMzatibhAgAH / palyopamAsaMkhyeyabhAgahInAH, utkarSaNa ta eva SaT assttaaviNshtibhaagaaH| paripUrNAH, hAridravarNAmlarasayojaghanyena sAgaropamasya sAgaropama kA , bhAga kA aura utkRSTa pUre bhAga kA hotA hai| puruSaveda, hAsya, rati, prazasta vihAyogati, sthirAdiSaTka, samaturastrasaMsthAna aura yajra rSabhanArAcasaMhanana, zukla varNa, surabhigandha, madhura rasa aura uccagotra kA jaghanya bandha palyopama kA asaMkhyAtayAM bhAga kama sAgaropama kA bhAga kA aura utkRSTa pUrNa sAgaropama kA bhAga kA hotA hai| dvitIya saMsthAna aura dvitIya saMhanana kA jaghanya bandha palyopama kA asaMkhyAta bhAga kama sAgaropama kA , bhAga kA aura utkRSTa paripUrNa bhAga kA hotA hai tIsare saMsthAna aura tIsare saMhanana kA palyopama kA asaMkhyAtayAM bhAga kama sAgaropama ke bhAga kA jaghanya bandha aura sAgaropama kA bhAga paripUrNa utkRSTa bandha hotA hai| lohita (rakta) varNa aura kaSAya rasa kA jaghanya baMdha palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama sAgaropama kA Ta bhAga kA aura utkRSTa pUrNa 8 bhAga kA hotA hai| evA sAgarepane 4 bhAgano che ane utkRSTa baMdha pUre pUre OM sAgarepama bhAgane che. puruSaveda, hAsya, rati, prazasta vihAgati, riMtharAdiSaka, samacaturasa saMsthAna ane vA-Sabha nArA saMhanana, zukala varNa, surabhi gaMdha, madhura rasa, ane ucca getrane jaghanya baMdha palyopamane asaMkhyAta bhAga che evA sAgaropamane bhAgane che. ane utkRSTa baMdha pUrNa sAgarepamane 8 bhAgane che. dvitIya saMsthAna ane dvitIya saMhananane jaghanya baMdha pAmane asaMkhyAmAM bhAga che evA sAgaropamane bhAgane che ane utkRSTa baMdha pUrepUrA kuM; sAgarepano che. trIjuM saMsthAna ane trIjA saMhananane jaghanya baMdha 55mane asaMkhyAtamo bhAga ocho evA sAgaropamano kuMDa bhAga che ane utkRSTa baMdha pUrepUre chuMsAgaropamane che lehita (lAla) varNa ane kaSAya rasane jaghanya baMdha paLepamanA asaMkhyAtamo bhAga ocho evA sAgaropamane - bhAgane che ane pUrepUro huM, sAgaropamane tene utkRSTa baMdha che. pra0 50 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #407 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtra paJca aSTAviMzatibhAgAH palyopamAsaMkhyeyabhAgahInAH, utkRSTena ta eva paripUrNAH paJca aSTAviMzatibhAgA', nIlavarNa kaTurasayoH sAgaropamasya saptaaSTAviMzatibhAgAH palyopamAsaMkhyeyabhAgahInAH, utkRSTena ta eva paripUrgAH saptaaSTAviMzatibhAgAH, napuMsakavedabhaya. jugupsAzo kAratitiryagaudArikadvikacaramasaMsthAnacaramasaMhananakRSNavarNatiktarasAgurulaghuparAghAtocchvAsopaghAtatrasavAdaraparyApta pratyekazarIrAsthirAzubhadurbhagaduHsvAnAdeyAyaza kIrtisthAnarAtapoyotAprazastavihAyogatinirmANaikendriyajAti pazcendriya jAti taijasakAmaNAnAM jaghanyena sAgaropamasya dvau saptabhAgau / palyopamAsaMkhyeyabhAgahInau, utkRSTena punastAveva paripUrNI dvau saptabhAgau , narakadvikadevadrikavaikriyacatuSTayAhArakacatuSTayatIrthakaranAmnAM bandhaH punarehAridra varNa aura amlarasa kA jaghanya bandha palyopana kA asaMkhyAtayAM bhAga kama sAgaropama kA bhAga kA aura utkRSTa pUrNa bhAga kA hotA hai| nIlavarNa aura kaTukarasa kA jaghanya palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama sAgaropama ke 3. bhAga kA aura utkRSTa pUrNa bhAga kA bandha hotA hai| napuMsaka veda, bhaya, jugupsA, zoka, arati, tiryaka dvika, audArika dvika (audArikazarIra aura audArikopAMga), antima saMsthAna, antimasaMhanana, kRSNa varNa tiktarasa, aguru. laghu, parAghAta, ucchvAsa, upaghAta, trapsa, bAdara, paryApta, pratyekazarIra, asthira, azubha, durbhaga, duHzvara, anAdeya, ayazA kIrti, sthAvara, Atapa, udyota, apra. zasta vihAyogati nirmANa, ekendriyajAti, aura paMcendriyajAti, taijasa tathA kArmaNazarIra nAmakarma kA jaghanya bandha palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama sAga ropama kA bhAga pramANa aura utkRSTa sAgaropama ke pUrNa bhAga pramANa hai| narakadvika, devadvika, vaikriya catuSTaya, AhAraka catuSTaya aura tIrthakara nAmakarma hAridra (pILa) varNa ane amla (khATe) rasane jaghanya baMdha popamane asaMkhyAtamo bhAga e che evA sAgaropamane rUTa bhAgane che. ane utkRSTa pUrepU - sAgarepane che. nIlavarNa ane kaTurasane jaghanya baMdha pApamane asaMkhyAta bhAga ochA evA sAgaropamane pheka bhAgane che. ane utkRSTa baMdha para rU. sAgaropama bhAgane che. napuMsaka veda, bhaya, jugupsA, zeka, arati, tiryaMca drika, audArika drika arthAta dArika zarIra ane dArika pAMga, aMtima saMsthAna, aMtima saMhanana, kRSNa varNa, tita 2sa, pazusaMdhu, parAdhAta, pAsa. GujAta, sa sthA52, mA42, paryApta, prtye| zarIra, masthira, azubha. THI:12, manAiya, 25yazIti, mAta5, chAta, mprzasta vihAgati, nirmANa, ekendriya jAti paMcendriya jAti, tejasa tathA kArmANa zarIra karmane jaghanya baMdha pApamane asaMkhyAtamo bhAga ocho evA sAgarepamane 3 bhAga pramANa che ane utkRSTa baMdha pUrepUrA sAgaropamane 3 bhAga pramANa che, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #408 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 sU0 11 pakendriyakarmaprakRtisthitiparimANanirUpaNam 395 kendriyANAM bhavati, AyuH prarUpaNe'pi ekendriyANAM tathAbhavasvAbhAvyAd devAyuSo nerayikA yuSazca na bandho bhavati kintu niryaNAyuSo manuSyAyuSazca bandhasteSAM bhavatyeva, parantu tad dvayamapi baghnanta ekendriyA jaghanyena antarmuhUta badhnanti, utkRSTena sAdhikaM pUrvakoTipramANaM badhnanti, kevalamutkRSTatazcintane sati dvAviMzati varSasahasrapramANAyuSAmekendriyANAM svAyuSastu tIya bhAgAvazeSe parabhavAyurbadhnatAM parigrahaNAt varSaptahattIyabhAgottarAdhikasaptasahasravarSalAbhena tiryagAyuSo manuSyAyuSazca sAdhikapUrvakoTipramANabandhasaMbhavAt iti-atidizannAha-'evaM nidA paMcagassavi, saNacauksa vi' evam-jJAnAvaraNapaJcakoktarItyA nidrApaJcakatyA pe, darzanacatuSkasyApi ekendriyANAM bandho jaghanyena sAgaropamasya trayaH saptabhAgAH palyopamAsaMkhye kA bandha ekendriya jIvoM ko hotA hI nahIM haiN| ___ Ayukarma kI prarUpaNA meM ekendriya jIvoM ko bhava ke svabhAva ke kAraNa devAyu kA aura narakAyu kA bandha nahIM hotA, sirpha tiryaMcAyu aura manuSyAyu kA bandha hotA hai| ina donoM kA ekendriya jIva jaghanya antarmuharta kA aura utkRSTa kucha adhika eka karoDa pUrva kA bandha karate haiM ekendriyoM kI utkRSTa Ayu bAIsa hajAra varSa kI hai| koI utkRSTa Ayu vAlA ekendriya jIva apanI Ayu kA tIsarA bhAga zeSarahane para parabhava kI karoDa pUrva kI Ayu kA bandha kare to vaha tIsarA bhAga sAta hajAra varSa aura eka hajAra varSa kA tIsarA bhAga adhika hogaa| isa prakAra kucha adhikakaroDapUrva kI Ayu kA bandha siddha hotA hai| jJAnAvaraNa kI taraha nidrApaMcaka kA aura darzanacatuSka kA ekendriya jIvA ko jaghanya bandha palyopama kA asaMkhyAtayAM bhAga kama sAgaropama kA bhAga kA hotA hai / utkRSTa bandha sAgaropama ke pUre bhAga kA hotA hai| naraka drika, deva drika, vaikiya catuSTaya, AhAraka catuSTaya, ane tIrthakara nAmakarmane baMdha ekendriya ane heta ja nathI. AyukamanI prarUpaNamAM ekendriya ne bhavanA svabhAvanA kAraNe devAyune tathA narakAyune baMdha heto nathI; mAtra tiryaMcAyuno ane manuSyAyune baMdha hoya che. A bannene, ekendriya jIva jaghanya aMtarmuhUrtane, ane utkRSTa jhAjhere (adhika) keDapUrvane baMdha kare che. ekedrinI utkRSTa Ayu bAvIsa hajAra varSanI che. keI utkRSTa AyuvALo ekendriya jIva pitAnA Ayune trIjo bhAga zeSa rahe tyAre parabhavanuM karaDa pUrvanAM Ayune baMdha kare te te trIjo bhAga sAta jAharavarSa ane eka hajAravarSa no trIjo bhAga adhika eTale hoya che. A prakAre kaMIka adhika kareDa pUrvanA AyunuM baMdhana siddha thAya che. jJAnAvaraNIyanI peThe nidrApaMcakane ane darzanacatuSkane ekendriya jIne jaghanya baMdha popamane asaMkhyAta bhAga ochA evA sAgaropamane zuM bhAgano hoya che, utkRSTa baMdha sAgaropamanA pUrepUrA se bhAgane hoya che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #409 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 396 prajJApanAsUtre yabhAgonAH, utkRSTena ta eva paripUrNAH trayaH saptabhAgAH iti, gautamaH pRcchati-'egidiyA NaM bhaMte ! sAyAveyaNijassa kiM baMdhati ?' he bhadanta ! ekendriyAH khalu sAtavedanIyasya karmaNaH-sAtavedanIyakarmaNaH kiM-kiyatkAlaM yAvat badhnanti ? bhagavAnAha-goyamA !' he gautama ! 'jahaNNeNaM sAgarovamadivaGgha sattabhAgaM palibhovamasa asaMkhejaibhAgeNaM UNayaM' jaghanyena sAgaropamasya dvayarddhaH-dvitIyo'ddhauM yasya sa dvayarddhaH-sADhekaH saptabhAgaH '' palpopamasyA. saMkhyeyabhAgonaH, 'ukkoseNaM taM ceva paDipuNNaM baMdhaMti' utkRSTena sa eva paripUrNaH sAka: saptabhAgaH ekendriyAH sAtavedanIyakarma badhnanti, 'asAyaveyaNijassa jahA NANAvaraNijjassa' asAtavedanIyasya karmaNo bandho yathA ekendriyANAM jJAnAvaraNIyasya karmaNa uktastathA vaktavyaH, gautamaH pRcchati-'egidiyA NaM bhaMte ! jIvA sammatta veyaNijjassa kammassa kiM baMdhati ?' he bhadanta ! ekendriyAH khalu jIvAH samyaktvavedanIyasya karmaNaH-samyaktvavedanIyakarma kiyatkAlaM badhnanti ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'nasthi kiMci baMdhati' na kiJcidapi samyaktvavedanIyaM karma ekendriyA badhnanti, gautamaH pRcchati-'egidiyA NaM bhaMte ! jIvA micchattaveyaNijassa kammassa kiM baMdhaMti' he bhadanta ! ekendriyAH khalu jIvAH mithyAkha. vedanIyasya karmaNaH-mithyAtvavedanIyaM karma kiyatkAlaM badhnanti ? bhagavAnAha-'goyamA !' gautamasvAmI-he bhagavanU ! ekendriya jIva kitane kAla kA sAtAvedanIya karma bAMdhate haiM ? ___bhagavAn-he gautama ! ekendriya jIva jaghanya palyopama kA asaMkhyAtayAM bhAga kama sAgaropama kA bhAga pramANa aura utkRSTa sAgaropama kA pUrNa " bhAga pramANa sAtAvedanIya kA bandha karate haiN| ___ asAtA vedanIya kA bandha jJAnAvaraNIya ke samAna samajhanA caahie| gautamasvAmI-he bhagavan ! ekendriya jIva samyaktva vedanIya karma kitane kAla kA bA~dhate hai ? bhagavAn-he gautama ! ekendriya jIva samyaktva vedanIya kA bandha nahIM karate haiN| gautamasthAmI-he bhagavan ! ekendriya jIva mithyAtya vedanIya karma kA bandha zrI gautamasvAmI-he bhagavana, ekendriya jIva keTalA vakhatanuM zAtA vedanIya karma bAMdhe che. zrI bhagavAna -he gautama! e kendriya jIva jaghanya pApane asaMkhyAtame bhAga ochA evA sAgarepamane !bhAga pramANa ane utkRSTa sAgarepamane pUre | bhAga pramANa zAtA vedanIyane baMdha kare che. azAtA vedanIya baMdha jJAnAvaraNayanI samAna samajavA joIe. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! e kendriya jIva samyakatva vedanIya karma keTalA samayanuM bAMdhe che. zrI bhagavAna-he gautama ! ekedriya jIva samyakatva vedanIyane baMdha karatuM nathI. zrI gautamasvAmI-he bhagavAna! ekendriya jIva mithyAtva vedanIya karmane baMdha zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #410 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 397 prameyabodhinI TIkA pada 23 sU0 11 ekendriyakarmaprakRtisthitiparimANanirUpaNam he gautama ! ' jahaNeNaM sAgarovamaM paliyovamassa asaMkhejaibhAgeNaM UNagaM' jaghanyena sAgaropamaM palyopamasyAsaMkhyeya bhAgonam 'uko seNaM taMceva paDipuNNaM baMdhaMti' utkRSTena taccaiva paripUrNa sAgaropamaM yAvad ekendriyAH mithyAtvavedanIyaM karma baghnanti, gautamaH pRcchati - 'egiMdiyA NaM bhaMte ! jIvA sammAmicchattaveyaNijjassa kiM baMdhaMti ?' he bhadanta ! ekendriyAH khalu jIvAH samyagmithyAtvavedanIyasya - samyag mithyAtva vedanIyaM karma kiyatkAlaM badhnanti ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! 'Natthi kiMci baMdhaMti' na kiJcidapi samyag - mithyAtva vedanIyaM karma ekendriyA badhnanti, gautamaH pRcchati - 'e giMdiyA NaM bhaMte ! jIvA kasAyabArasagassa kiM baMdhaMti !' he bhadanta ! ekendriyAH khalu jIvAH kapAyadvAdazakasya-kaSAdvAdazakaM karma kiyatkAlaM baghnanti ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNeNaM sAgaromassa cattAri sattabhAge paliovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNae' jaghanyena sAgaropamasya kitane kAla kA karate haiM ? bhagavAn - he gautama! palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama eka sAgaropama kA aura utkRSTa paripUrNa sAgaropama kA mithyAtva vedanIya karma ekendriya jIva bAMdhate haiN| gautamasvAmI - he bhagavan ! ekendriya jIva samyaktva mithyAtva vedanIya karma kitane kAla kA bAMdhate haiM ? bhagavAn - he gautama! ekendriya jIva samyaktva - 1 va- mithyAtva vedanIya prakRti kA bandha nahIM karate haiM / gautamasvAmI - he bhagavan ! ekendriya jIva kaSAya dvAdazaka kA bandha kitane kAla kA karate haiM ? bhagavAn - he gautama ! ekendriya jIva palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama keTalA samayanA khAMdhe che zrI bhagavAna-he gautama, palyopamanA asakhyAtamA bhAga AchA evA sAgerApamA jaghanya badha bAMdhe che ane paripUrNa sAgaropamanA utkRSTa baMdha, mithyAtva vedanIya karmAMnA ekendriya jIvA khAMdhe che. zrI gautamasvAe--he bhagavan ! ekendriya jIva samyakatva mithyAtva vedanIya krama keTalA vakhatanuM Adhe che? zrI bhagavAna-he gautama, ekendriya jIvA samyakatva mithyAtva vedanIya prakRtinA khadha karatA nathI. zrI gautamasvAmI-huM bhagavan ! ekendriya jIva kaSAya dvAdazakanI aMdha keTalA vakhatanA kare che? zrI bhagavAn-he gautama ! ekendriya jIva jaghanyathI payaipamane asakhyAtamA bhAga zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #411 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 398 prajJApanAsUtre catvAraH saptabhAgAH palyopamasyAsaMkhyeyabhAgonAH 'ukoseNaM te ceva paDipuNNe baMdhati' utkRSTena te caitra paripUrNAzcatva raH saptabhASAH ekendriyAH kaSAyadvAdazakaM karma pratyeka badhnanti, 'evaM kohasaMjalagAe vi jAva lobhasaMjala gAe vi' evam-kapAyadvAdazakoktarItyA krodhasaMjvalanamapi yAvat-mAnasaMjvalanamapi mAyAsaMjvalanamapi lobhasaMjvalanamapi karma ekendriyA jaghanyena sAgaropamasya catvAraH saptabhAgAH palpopamAsaMkhyeyabhAgonAH utkRSTena tecaiva paripUrNAzcatvAraH saptabhAgAH / badhnanti, 'ithiveyassa jahA sAtAveyaNijasta' strI vedasya bandho yathA sAtavedanIyasya karmaNo bandha ekendriyANAmuktastathA vaktavyaH, jaghanyena sAgaropamasya sArbekaH saptabhAgaH 'palyopamAsaMkhyeyabhAgonaH, utkaga paripUrNa : sAgaropamasya sAkaH / saptabhAgaH, 'egidiyA purisaveyassa kammarasa jahaNNeNaM egaM sAgarovamassa sattabhAgaM paliovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNayaM' ekendriyAH puruSavedanIyasya karmaNaH-puruSavedanIya karma jaghanyena sAgaropamasya ekaH saptabhAgaH palyopabhasyAsaMkhyeyabhAgono, badhnanti 'ukko seNaM taM ceva paDipuNNaM baMdhaMti' utkRSTena sacaiva paripUrNaH sAgaropamasya ekaH saptabhAgaH sAgaropama ke bhAga kA aura utkRSTa sAgaropama ke pUre bhAga kA kaSAyadvAdazaka (bAraha kaSAyoM) kA bandha karate haiN| isI prakAra saMjvalanakrodha, saMjva. lanamAna, saMjvalanamAyA aura saMjvalanalobha kaSAya kA bhI bandha jaghanya palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama sAgaropama ke bhAga kA aura utkRSTa sAgaro. pama ke pUre bhAga kA karate haiN| ekendriya jIya strI vedanIya karma kA bandha utane hI kAla kA karate haiM, jitane kAla kA sAtAvedanIya karma kA bandha karate haiM, arthAt jaghanya palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama sAgaropama ke bhAga kA aura utkRSTa sAgaropana ke paripUrNa bhAga kA / ekendriya jIva puruSa vedanIya karma kA bandha jaghanya palyopama kA asaMkhyAtayAM bhAga kama sAgaropama kA : bhAga aura utkRSTa saagochA evA sAgaropamanA DuM bhAgane ane utkRSTathI sAgaropamane pUrepUre 4 bhAgane 4pAya-bAza (mAra 4Aya)no 55 re . e prakAre saMjavalana ke, saMjavalana mAna, saMjavalana mAyA ane saMjvalana lebha kAno baMdha (ekendriya jIva) jaghanyathI palyopamane asaMkhya bhAga, ochA evA sAgaropamane 4 bhAgane ane ukRSTathI sAgaropamane pUrepUre 4 bhAgane kare che. ekendriya jIva strIvedanIya kamane baMdha, jeTale zAtA-vedanIya karmane baMdha kare che teTalo. kare che, arthAt jaghanyathI pApamane asaMkhyAtama bhAga e cha evA sAgare pamano bhAgane ane utkRSTathI sAgaropamane paripUrNa !! bhAgane baMdha kare che. ekendriya jIva puruSa vaMdanIya kamani baMdha jaghanyathI pApamane asaMkhyAta bhAga e che evA sAgarepamane ke bhAgane ane utkRSTathI sAgaropamane pUrepUre 3 bhAgane zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #412 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 90 11 ekendriyakarmaprakRtisthitiparimANanirUpaNam 399 ekendriyAH puruSavedakarma badhnanti, 'egidiyA NapuMsagaveyassa kammassa jahaNNeNaM sAgarovamassa do sattabhAge paliovamassa asaMkhejaibhAgeNaM UNae' ekendriyA napuMsakavedasya karmaNo jagha. nyena sAgaropamassa dvau saptabhAgo : palyopamasyAsaMkhyeya bhAgonau bandhaM kurvanti 'ukko seNaM teceva paDi puNNe baMdhati' utkRSTena taucaiva paripUNoM dvau saptabhAgau / ekendriyA napuMsakavedakama badhnanti, 'hAsaratIe jahA purisaMvaMdassa' hAsyaratyoH karmaNo bandho yathA puruSavedasya karmaNa ekendriyANAmuktastathA vaktavyaH, 'atibhayogaduguMchApa jahANapuMsagaveyarasa' aratibhayazoka jugupsAmA banyo yathA ekendriyANAM napuMyakavedasyoktastathA vaktavyaH, 'nemaiyAU devAU ya nirayagatinAma devagatinAma veubdhiyasarIranAma AhAragasarIranAma neraiyANupubbI nAma devANupuccInAma tityagaraNAma eyANi payANiNa baMdhaMti' nAyikAyuSyaM devAyuSyazca nirayagati nAma devagatinAma vaikriyazarIranAma AhAraka zarIra nAma nairayikAnupUrvInAma devAnupUrvInAma tIrthakaranAma etAni padAni -etadnarapratipAyAni karmANi ekendriyAH na badhnanti tathA bhavasvAbhAvyAt, 'tirikkhajoNiyAuyasma jahaNNeNaM aMtomukha' tiryagyonikAyuSyaM karma ekendriyA jaghanyenAntarmuhUrta badhnanti, 'uko seNaM puvakoDI sattahiM vAsasahasse hi vAsa mahassati bhAgeNa ropama kA pUrNa bhAga kA karate haiM / ekendriya jIva napuMsaka vedakarma kA bandha jaghanya palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama rasAgaropala ke 3 bhAga kA aura utkRSTa sAgaropama ke paripUrNa bhAga kA karate haiN| ___ hAsya aura rati karma kA bandha puruSa veda ke samAna kaha lenA caahie| arati, bhaya, zoka aura jugupsAkarma kA bandha napuMsaka veda ke samAna samajhanA caahie| ekendriya jIva narakAyu, devAyu, narakagatinAma, devagatinAma karma vaikriyazarIranAma karma, AhArakazarIranAma karma, narakAnupUrvInAma, devAnupUrvInAma aura tIrthakaranAma karma kA bandha karate nahIM haiM, kyoMki ekendriya bhava kA svabhAva hI aisA hai| tiryaMcAyukarma kA ekendriya jIva jaghanya antarmuharta kA aura ekendriya jIva napuMsakavedakarmane baMdha jaghanyathI pApamano asaMkhyAtamo bhAga e che evA sAgarepamane je bhAgane ane utkRSTathI sAgaropamane paripUrNa 3 bhAgane hAsya ane rati karmane baMdha puruSanI samAna kahe joIe. arati, bhaya, zeka ane jugupsA karmane baMdha napuMsaka vedanA baMdhanI samAna samaja joIe. ekendriya jIva narakAya, devAya, narakagati nAmakama, devagatinAmakarma, kriya zarIra nAmakarma, AhAraka zarIra nAmakarma, narakAsupUvI nAmakarma. devAnupUrvI nAmakarma, ane tIrthakara nAmakarmane baMdha karatA nathI, kAraNa ke ekendriyanA svabhAvamAM ja evuM che, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #413 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 400 prajJApanAsUtre ya ahiyaM baMdhaMti' utkRSTena pUrvakoTo saptabhirvarSasahasraiH varSasahasravatIyabhAgena ca avikA yAvad ekendriyAH tiyegyonikAyuSyaM karma badhnanti evaM maNussAuyassa vi' evam-tiryagyonikAyuSyamiva manuSyAyuSyaM karma ekendriyA badhnanti, 'tiriyagatinAmAe jahA NapuMsagavezassa' tiryaggatinAmlo banyo yathA ekendriyANAM napuMsakavedasyoktastathA vaktavyaH, jaghanyena sAgaropamasya dvau saptabhAgau : palyopapasyAsaMkhyeyabhAgahInau, utkRSTena tAveva paripUNau~, 'maNuyagainAmAe jahA sAyAveyaNijjassa' manuSyagatinAmakarmaNo bandho yathA sAta vedanIyasyoktastathA vaktavyaH, 'egidiyajAtinAmAe paMciMdiyanAtinAmAe ya jahA NapuMsagaveyassa' ekendri gajAtinAmnaH paJcendriyajAtinAmnazca karmaNo bandho yathA ekendriyANAM napuMsakavedasya bhaNitastathA vaktavyaH, gautapaH, pRcchati-'beiMdiya te iMdiya jAtinAmAe pucchA' dvIndriyatrIndriyajAtinAmakarmaNo ekendriyAH kiyatkAlaM yAvad badhnanti ? iti pRcchA, bhagavAnAha-'jahaNaNeNaM sAgarovamassa nava paNatIsaibhAge paliovamassa asaMkhe jaibhAgegaM UNae' jaghanyena sAgaroutkRSTa sAta hajAra tathA eka hajAra varSa kA tRtIya bhAga adhika karoDa pUrva kA bandha karate haiM / isI prakAra manuSyAyuSya kA bhI itane kAla kA hI bandha karate haiN| tiryaMcagatinAma karma kA bandha napuMsaka veda ke samAna arthAtU jaghanya palyopama kA asaMkhyAtayAM bhAga kama sAgaropama ke bhAga kA aura utkRSTa sAgaropama ke pratipUrNa bhAga kA samajhanA cAhie / manuSyagatinAma karma kA bandha sAtA vedanIya karma ke samAna samajhanA caahie| ekendriya jAtinAmakarma tathA paMcendriya jAtinAmakarma kA bandha ekendriya jIva utane hI kAla kA karate haiM, jitane kAla kA napusaka veda kaa|| ___ gautamasvAmI-he bhagavan ! dvIndriyajAti aura trIndriya jAtinAmakarma kA ekendriya jIva kitane kAla kA bandha karate haiM ? ekendriya jIvo tiryaMcAyukarmane baMdha jaghanyathI antarmuhUrtano ane utkRSTathI sAta hajAra tathA eka hajAra varSane trIjo bhAga adhika eTalA keDaparvano (baMdha) kare che. e pramANe manuSkAyukarmane paNa eTalA samayane baMdha kare che. tiryaMca gati nAmakarmane baMdha napuMsakavedanI samAna che, arthAt jaghanyathI payamane asaMkhyAtamo bhAga ochA evA sAgaropamanA je bhAgane ane utkRSTathI sAgarepamanA pUrepUrA hai bhAgane baMdha kare che ema samajavuM joIe. manuSya gati nAmakarmane baMdha zAtA vedanIyakarmanI samAna samajavo joIe. ekendriya jAti nAmakarma tathA paMcendriya jAti nAmakarmane baMdha ekendriya jIva napuMsaka vedano jeTalA kALano kare che, teTalA kALano kare che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! dvIndriya jAti ane trIndriya pati nAmakarmane baMdha ekendriya ja keTalA kALane kare che? zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #414 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 sU0 11 ekendriyakarmaprakRtisthitiparimANanirUpaNam 401 pamasya nava pazcatriMzadbhAgAH palyopamasyAsaMkhyeyabhAgonAH, 'ukoseNa teceva paDipuNNe baMdhaMti' utkRSTena tecaiva paripUrNA navapaJcatriMzadbhAgAH3. ekendriyAH dvitrijAtinAmakarma badhnanti 'caridiyajAsinAmAe vi jahaNNaNaM sAgarovamassa NavapaNatIsaibhAge pali poyama ssa asaMkhejaibhAgeNaM UNae ukkosega teceva paDipuNNe baMdhati' caturIndriyajAtinAmakarmApi jaghanyena sAgaroparasya nava paJcatriMzadbhAgAH palyopamasyAsaMkhyeyabhAgonAH utkRSTena te caiva paripUrNAH sAgaropamasya nava paJcatriMzadbhAgAH ekendriyA badhnanti, prakRtamupasaMharabAha-'evaM jattharitha jahaNNagaM dosattamAgA tini vA cattAri vA sattabhAgA aTTAvIsaibhAgA bhavaMti tatthaNaM jahaNNeNaM te ceva paliovamassa asaMkhejaibhA geNaM UNagA bhANiyabvA, ukkoseNaM te ceya paDipugNe baMdhati' evam -pUrvoktarItyA yatra tAvajaghanyena dvau saptabhAgau / yo vA catvAro yA saptabhAgAH / evaM rItyA paJca vA SaD vA sapta vA aSTAviMzatibhAgAH bhavanti , tatra khalu jaghanyena te caitra yathAyogyaM bhAgAH palyopamasyAsaMkhyeyabhAgonA: bhaNitavyAH, utkRSTena te caiva paripUrNA bhAgAstAvad ekendriyA badhnanti kintu-'jatthaNaM jahaNNeNaM ego vA divaDDo vA satta bhAgo tattha jahaNNeNaM taM ceva bhANiyavvaM, ukkoseNaM taM ceva paDipuNNaM baMdhati' ___ bhagavAna-he gautama ! jaghanya palyopama kA asaMkhyAtayAM bhAga kama sAgaropama kA bhAga aura utkRSTa sAgaropama kA pUrNa bhAga kA bandha karate haiN| caturindriyanAmakarma kA bhI jaghanya palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama sAgaropama kA bhAga aura utkRSTa sAgaropama kA paripUrNa bhAga kA dhaMdha karate haiN| upasaMhAra karate hue kahate haiM-jahAM jaghanya se bhAga yA bhAga yA bhAga yA pAMca, chaha athavA sAta bhAga athavA 4 bhAga kahe haiM yahA~ ye hI bhAga jaghanya rUpa se palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama kahane cAhie aura utkRSTa rUpa meM vahI bhAga paripUrNa samajhane cAhie, arthAt unameM se palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama nahIM karanA cAhie / jahAM jaghanya rUpa se yA zrI bhagavAna he gautama, jaghanyathI popamana asaMkhyAtama bhAga ochA evA sAgaropamanA 6 bhAga ane utkRSTathI sAgaropamane pUrepUrA phu bhAgane baMdha kare che. caturindriya nAmakarma baMdha paNa jaghanyathI palyopamane asaMkhyAtamo bhAga e che evA sAgaropamano kubhAga ane utkRSTathI gAmanA paripUrNa kux bhAgane (14) 42 . upasaMhAra karatAM kahevAnuM ke jyAM jyAM jaghanyathI 3 bhAga ke huM bhAga ke 6 bhAga, ke pAMca, cha athavA sAta bhAga athavA phuTa, pheTa, ke - bhAga kahyA che tyAM tyAM te bhAga jaghanya rUpe palyopamane asaMkhyAtama bhAga e che (bAda) karavo joIe ane utkRSTa rUpe te bhAga pUro samajo. joIe, arthAt temAMthI pApamane asaMkhyAta bhAga bAda karavA joIe nahIM, pra0 51 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #415 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 402 prajJApanAsUtre yatra khalu jaghanyena eko vA dvayoM vA saptabhAgaH tatra jaghanyena sa eva bhAgo bhaNi tacyA, utkRSTena sa eva paripUrNoM bhAgaH ekendriyA badhnanti, 'jasokittiuccAgoyANaM jahaNNeNaM sAgarovamassa egaM sattabhAgaM paliovamassa asaMkhejaibhAgeNaM UNagaM, ukkoseNaM taM ceva paDipuNNaM baMdhati' yazaH kIrti-uccairgotrANi karmANi jaghanyena sAgaropamasya ekaH saptabhAgaH: palyopamasyAsaMkhyeyabhAgonaH, utkRSTena sa caiva paripUrNa ekaH saptabhAgaH , ekendriyA badhnanti, gautamaH pRcchati-'aMtarAiyassa NaM bhaMte ! pucchA' antarAyasya cala bhadanta ! karmaNo bandhaH kiyatkAlaM yAvad ekendriyANAM bhavati ? iti pRcchA, bhagavAnAha-'goyama !' he gautama ! 'jahA NANAvaraNijjaM, ukkoseNaM te ceva paDipuNNe baMdhaMti' yathA jJAnAvaraNIyaM karma jaghanyena trayaH saptabhAgAH , palyopamAsaMkhyeyabhAgahInAH, utkRSTena te caiva paripUrNAH prayaH saptabhAgAH ekendriyA badhnanti tathA antarAyakarmApi tAvatpramAgakAlaM yAvad badhnanti, iti bhAvaH ||muu011|| " hai, vahAM jaghanya se vahI bhAga kahanA cAhie aura utkRSTa rUpa se vahI bhAga paripUrNa kahanA caahie| ___ yazaHkIti aura uccagotranAmakarma kA ekendriya jIva jaghanya palyopama kA asaMkhyAtayAM bhAga kama aura utkRSTa sAgaropama kA pUrNa bhAga kA bandha karate haiN| gautamasthAmI-he bhagavan ! ekendriya jIva antarAya karma kA baMdha kitane kAla kA karate haiM ? __ bhagavAn-he gautama ! jaise ekendriya jIva jJAnA varaNIya karma kA bandha jagha. nya palyopama kA asaMkhyAtayAM bhAga kama sAgaropama ke bhAga kA aura utkRSTa paripUrNa sAgaropama kA bhAga kA karate haiM, usI prakAra antarAya karma kA bhI itanA hI bandha karate haiM / sU0 11 // jyAM jyAM jaghanyathI che ke ! I che tyAM tyAM jaghanya rUpe te bhAga (palyopamano asaMkhyAtama bhAga e chA che ema) kahevA joIe. ane utkRSTa rUpe te bhAga pUrepUro kahevA joIe.yazakIrti ane uccagetra nAmakarmane, ekendriya jIva, jaghanyathI pa5mane asaMkhyAta bhAga ochA evA 8 sAgaropamane ane utkRSTa rUpe sAgaropamane pUrepUre & bhAgano baMdha kare che. zrI gautamasvAmI-he bhagavad ! ekendriya jIva antarAya karmane baMdha keTalA kALane kare che. zrI bhagavAna-he gautama, ekendriya jIva jevI rIte jJAnAvaraNaya karthane baMdha jaghanyathI pApamano asaMkhyAtame bhAga eAchA evA sAgarepamane OM bhAgano ane utkRSTathI sAgaropamane pUrepUro bhAgane, kare che tevI rIte aMtarAya kamane paNa eTalA samayano baMdha kare che. e sUtra 11 che zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #416 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 sU0 12 dvindriyAdikarmabandhasthitinirUpaNam 403 // dvIndriyAdikarmabandhasthiti vaktavyatA // mUlam-beiMdiyA NaM bhaMte ! jIyA gANAvaraNijassa kammassa kiM baMdhaMti ? goyamA ! jahaNaNeNaM sAgarovamapaNavIsAe tiNi sattabhAgA, paliovamassa asaMkhejaibhAgeNaM UNayA, ukkoseNaM te ceya paDipuNe baMdhaMti, evaM nidApaMcagassa vi, evaM jahA egidiyANaM bhaNiyaM tahA beiMdiyANa vi bhANiyaThavaM, navaraM sAgarovamapaNavIsAe saha bhANiyavyA paliovamassa asaMkhejaibhAgeNaM UNA, sesA taMceva paDipuNaM baMdhaMti, jattha egidiyA na baMdhati tattha eevi na baMdhati, beiMdiyA NaM bhaMte ! jIvA micchattaveyaNijasta kiM baMdhati ? goyamA ! jahANeNaM sAgarovamapaNuvIsaM paliovamassa asaMkhejaibhAgeNa UNayaM, ukkoseNaM taM ceya paDipuNNaM baMdhati, tirikkhajoNiyAuyassa jahaNNeNaM aMtomuhuttaM, ukko seNaM puvakoDiM cauhi vAsehiM ahiyaM baMdhaMti, evaM maNuyAuyassa vi, sesaM jahA egidiyANaM jAya aMtarAiyassa, teiMdiyANaM bhaMte ! jIyA jANAvaraNijassa kiM baMdhati ? goyamA ! jahANeNaM sAgarovamapaNNAsAe tipiNa sattabhAgA palioyamassa asaMkhejaibhAgeNaM UNayA, ukoseNaM te ceya paDipuNNe baMdhaMti, evaM jassa jai bhAgA te tassa sAgarovamapaNNAsAe saha bhANiyavvA, teiMdiyA NaM bhaMte ! micchattaveyaNijjassa kammassa kiM baMdhaMti ? goyamA ! jahaNaNeNaM sAgarovamapaNNAsaM paliovamassAsaMkhejaibhAgeNaM UNayaM, ukkoseNaM taM ceva paDipuNNaM baMdhaMti, tirikkhajogiyAuyassa jahaNNeNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM puvakoDiM solasehiM rAiMdiyatibhAgeNa ya ahiyaM baMdhati, evaM maNussAuyassa vi sesaM jahA beiMdiyANaM jAva aMtarAiyasta, cauridiyA NaM bhaMte ! jIvA NANAvaraNijassa kiM baMdhaMti ? goyamA ! jahaNNeNaM sAgarovamasayassa tiNi sattabhAge paliovamassa asaMkhejaibhAgeNaM Ugae, ukkoseNaM te ceya paDipuNNe baMdhati, evaM jassa jaI bhAgA tassa sAgarovamasaeNa saha bhANiyacyA, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #417 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pUja prajJApanAsUtre tirikkha jogiyAuyassa kammassa jahaNaNeNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM puthvakoDiM dohiM mAsehiM ahiyaM evaM maNustAuyassa vi, sesaM jahA beiM diyANaM, NavaraM micchattaveyaNijassa jahaNaNeNaM sAgarovamasayaM paliokmasla asaMkhejaibhAgeNaM UNayaM, ukkoseNaM taM caiva paDipuNNaM baMdhati, sesaM jahA beiMdiyANaM jAva aMtarAiyassa, asaNNI NaM bhaMte ! jIvA paMcidiyA NANAvaraNijassa kammassa kiM baMdhati ? goyamA / jahaNaNeNaM sAgarovamasahassassa tiSNi sattabhAge, paliova massAsaMkhejaibhAgeNaM UNae, ukkoseNaM te ceva paDipuNNe, evaM so ceva gamo jahA beiMdiyANaM, navaraM sAgarotramasahasseNaM samaM bhANiyavvaM, jassa jai bhAgatti, micchattaceyafNajasta jahaNeNaM sAgarovamasahassaM paliovamAsaMkhejaibhAgeNaM UNayaM, ukkoseNaM taM vetra paDipupaNaM, neraiyAuyassa jahaNaNeNaM dasavAsasahassAI aMtomuhuttamambhahiyAI, ukkoseNaM paliovamassa asaMkhejai bhAgaM putra koDitibhAgAnbhahiyaM baMdhaMti, evaM tirikkhajoNiyAuyassa vi, NavaraM jahapaNeNaM aMtomuhuttaM, maNuyAuyassa vi devAuyasta jahA neraiyAuyasta asaNNINaM bhaMte! jIvA paMcidiyanirayagatinAmAe kammassa kiM baMdheti ? goyamA ! jahaNNeNaM sAgarovamasahassassa do satta bhAge palio massa asaMkhejar3abhAgeNaM UNayA, ukkoseNaM te cetra paDipuNNe, evaM tiriyagaie vi, maNuyagainAmAe vi, evaM caiva, NavaraM jahapaNe sAgarovamasahassassa divaDuM sattabhAgaM paliovamassA saMkhejaibhAgeNaM UNaM, ukkoseNaM taM ceva paDipuNNaM baMdheti, evaM devagatinAmAe, NavaraM sAgarovamasahassassa evaM sattabhAgaM paliovamassAsaMkhejjaibhAgeNaM UNayaM, ukkoseNaM taM caiva paDipuNNaM, veuvviyasarIranAmAe pucchA, goyamA jahapaNeNaM sAgarovamasahassassa do sattabhAge paliova massA saMkhejaibhAgeNaM UNe, ukkoseNaM do paDipupaNe baMdhaMti, sammatasammAmicchattaAhAragasarIranAmAe titthagaranAmAe Na kiMci baMdhaMti, avasiddhaM jahA beiMdi , zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #418 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA 62 pada sU0 12 dvindriyAdikarmabandhasthitinirUpaNam 405 yANaM NavaraM jassajattiyA bhAgA, tassa sA sAgarovamasahasseNaM sahabhANivvA, savvesiM ANupuvvie jAba aMtarAiyassa, saNNI NaM bhaMte ! jIvA paMciMdiyA NANAvaraNijassa kammassa ki baMdhaMti ? goyamA ! jahapaNe aMtomuhutaM, ukkoseNaM tIsaM sAgarotramakoDAkoDoo tiSNi vAsasahassAI avAhA, abAhUNiyA kammaTThiI kammanisego, sapaNI NaM bhaMte! paMcidiyA Ni paMcagassa kiM baMdhaMti ? goyamA ! japaNeNaM aMtomuhuttaM sAgarovamakoDAkoDIo, ukkoseNaM tasaM sAgarovamakoDAkoDIo tiNiya vAsasahassAI avAhA, avAhUNiyA kammaTThaI kammani sego, daMsaNaca ukassa jahA jAnAraNijasta, sAyAtreya NijjassajahA ohiyA ThiI bhaNiyA, taheva bhANiyannA, IriyAvahiyabaMdhayaM paDucca saMparAiyabaMdhayaM ca, asAya vevaNijasta jahA niddApaMcagasta, sammattaveyaNijassa sammAmicchattaveya Nijjarasa jA ohiyA ThiI bhaNiyA taM baMdhaMti, micchAveyaNijasta japaNe gaM aMtosAgarovamakoDAkoDIo, ukko seNaM sattariM sAgarovamakoDAkoDIo, sattariya vAsasahassAI abAhA, avAhUniyA kammaTTiI kammanisego, kasAyabArasagassa jahaNNeNaM evaM cetra, ukkoseNaM cattAlIsaM sAgaro koDAkor3Io, cattAlIsa ya vAsasayAI avAhA, abAhUNiyA kamma TTiI kammani sego, kohamANamA yA lobhasaMjalagAe ya do mAsA, mAso addhamAso, aMtomuhuttaM, evaM jahaNaNeNaM, ukkoseNaM puNa jahA kasAyavArasagassa, canha vi AuyANaM jA ohiyA TThiI bhaNiyA taM baMdhaMti, AhAragasarIrarasa titthagaranAmAe jahaNNeNaM aMto sAgarovamakoDAkoDIo, ukkoseNaM aMto sAgaro vamakoDAkoDIo, purisaveyaNijjasta jahaNaNeNaM aTUsaMvaccharAI ukkoseNaM dasa sAgarovamakoDAkoDIo, dasa ya vAsasayAI avAhA, abAhUNiyA kammaTTiI kammanisego, jaso kittiNAmAe uccagottassa evaM caitra, navaraM jahaNeNaM aTThamuhuttA, aMtarAiyassa jahA NANAvaraNijasla, sesa su savvesa ThANesu saMghayaNesu saMThANesu vaNNesu gaMdhesu ya jahapaNeNaM zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #419 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 406 prajJApanAsUtre aMtosAgarovamakoDAkoDIo, ukkoseNaM jA jassa ohiyA TiI bhaNiyAtaM baMdhaMti, NavaraM imaM NANattaM abAhA, abAhUNiyA Na vuccai, evaM ANu. pubIe savvesiM jAva aMtarAiyasta tAva bhANiyavyaM" / / sU0 12 // ___chAyA-dvIndriyAH khalu bhadanta ! jIvA jJAnAvaraNIyasya karmaNaH kiM badhnanti ? gautama ! jaghanyena sAgaropamapaJcaviMzate strayaH saptabhAgAH palyopamasyAsaMkhyeyabhAgonAH, utkRSTena te caiva paripUrNAH badhnanti, evaM nidrApazcakasyApi, evaM yathA ekendriANAM bhaNitaM tathA dvIndri yANAmapi bhaNitavyam, navaraM sAgaropamapaJcaviMzatyA saha bhaNitavyAH palyopamasya asaMkhyeya dvIndriyAdi karmabandha sthiti vaktavyatA zabdArtha- (beiMdiyA NaM bhaMte ! jIva NANAvaraNijjassa kammarasa kiM baMdhaMti ?) he bhagavan ! dIndriya jIva jJAnAvaraNIya karma kitane kAla kA bAMdhate haiM ? (goyamA! jahaNNeNaM sAgarovama paNavIsAe tiNi sattabhAgA) he gautama ! jaghanya pacIsa sAgaropama ke bhAga (paliovamasta asaMkheja ibhAgeNaM UNayA) palyopama kA asaMkhyAtayAM bhAga kama (ukoseNaM te ceva paDipuNNe baMdhati) utkRSTa vahI paripUrNa bAMdhate haiM (evaM nihApaMcagasta vi) isI prakAra nidrA paMcaka bhI (evaM jahA egidiyANe bhaNitaM) isa prakAra jaise ekendriyoM kA kahA hai (tahA veiMdiyANa vi bhAgiya) dvIndriyoM kA bhI kahanA cAhie (nayaraM) vizeSa (sAgarovama paNavIsAe saha bhANiyavyA) paccIsa sAgaropama ke sAtha kahanA cAhie (palio. bamassa asaMkhejaibhAgeNaM UgayA palyopama ke asaMkhyAtavA~ bhAga kama (sesA taM - dvIndriyadi karmanI sthitinuM kathana. zA:-(beiMdiyANaM bhaMte jIvA NANAvaraNijjassa kammassa kiM baMdhati)-De mapan! be Idriya jIvo jJAnAvaraNIya karma keTalA samayanuM bAMdhe che? (goyamA ! jahaNNeNaM sAgarovamapaNavIsAe tiNNi sattabhAgA, palioyamassa asaMkhejjai bhAgeNa UNayA)-De gautama! nyathI, 52yAsa saag|5mno 15 sama mApa, temAMthI pApamane asaMkhyAta bhAga e che eTale kALa che Indriya che, jJAnA52nny bhane sAMdhe che. (ukkoseNaM te ceva paDipuNNe baMdhati)-kRSTayA te paripUcha arthAt pUrepUro paccIsa sAgaropamanA hai bhAga pramANa bAMdhe che. __(evaM nidApaMcagassa vi)-me pramANe nidrA5yanI 5 sthiti samAvI. (evaM jahA egidiyANaM bhaNitaM tahA be iMdiyANa vi bhANiyavvaM)-re pramANe sndriyn| ma yo cha te pramANa bhendriyAno bha yo . (navara)-vizeSamA (sAgarovamapaNavIsAe saha bhANiyavyA)-panyAsa sAgarA5manI sAye me pramANe he naye. (paliovamarasa asaMkhejjaIbhAgeNaM UNayA)-tamAthI pakSyopamano asabhyAtamI lAbha zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #420 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 sU0 12 dvindriyAdikarmabandhasthitinirUpaNam 407 bhAgonAH, zeSAsta evaM paripUrNAH badhnanti, yatra ekendriyA na badhnanti tatra ete'pi na badhnanti, dvIndriyAH khalu bhadanta ! jIvA mithyAtvavedanIyasya kiM badhnanti ? gautama ! jaghanyena sAgaropamapaJcaviMzatiH palyopamasyAsaMkhyeyabhAgonaH, utkRSTena sa caiva paripUrNoM badhnanti, tiryagyo nikAyuSyasya jaghanyena antarmuhUrtam, utkRSTena pUrvakoTi catubhirvadhikA badhnanti, evaM manuSyAyuSyasyApi, zeSaM yathA ekendriyANAM yAyad antarAyasya, trIndriyAH ceca) zeSa vahI (paDipuNNa baMdhati) paripUrNa bAMdhate haiM (jastha egidiyA na baMdhati) jahAM arthAt jina prakRtiyoM ko ekendriya nahIM bAMdhate (tattha etevi na baMdhati) vahAM arthAt una prakRtiyoM ko ye bhI nahIM baaNdhte| (iMdiyA NaM bhaMte ! jIvA micchattaveyaNijassa kiM baMdhaMti ?) he bhagavan ! chondriya jIva mithyAtva vedanIya kitane kAla kA bAMdhate haiM ? (goyamA ! jahaNeNaM sAgarovamapaNuyIsaM) he gautama ! jaghanya paccIsa sAgaropama (paliovamassa asaMkhejaibhAgeNaM UNayaM) palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama (ukkoseNaM taM ceva paDipuNNaM baMdhaMti) utkRSTa vahI paripUrNa bAMdhate haiN| (tirikkhajoNiyAuyassa jahaNNeNaM aMtomuhuttaM) tiryaMcAyukA jaghanya antamuharsa (ukkoseNaM puvakoDi cauhiM vAsehiM ahiyaM baMdhaMti) utkRSTa cAra varSa adhikakaroDa pUrva bAMdhate haiM (evaM maNuyAuyasta vi) isI prakAra manuSyAyu kA bhI baMdha karate haiM (sesaM jahA egidiyANaM jAva aMtarAiyasta) zeSa antarAya karma taka ekendriyoM ke samAna / mAchI, ( sesA taM ceya) zeSa te bhulma 4 (paDipuNNa baMdhaMti)-paripU mAMdhe che. ( jattha egiMdiyA na baMdhati tattha ete vi na baMdhati)-nya arthAta 22 pratiyAna mendriya mAdhe nahIM tyAM arthAt te prakRtione te be indriya paNa bAMdhatA nathI. (beidiyANaM bhaMte jIvA micchattaveyaNijjassa kiM baMdhatiH- mApana ! mandriyadandriya jIva mithyAtva vaMdanIya karma keTalA samayanuM bAMdhe che? (goyamA ! jahaNNeNaM sagarotramapaNavIsa paliovamassa asaMkhejjaIbhAgeNaM UNayaM)- gautama, jaghanyathI popamano asaMkhyAtama bhAga e che evA paccIsa sAgarepama TamA nu mithyApa yehanIya bha mAMdhe cha. (ukAseNaM taM ceva paDipuNNaM baMdhaMti)-mane utkRSTanI pUrepUruM teTaluM ja bAMdhe che. arthAt pUruM paccIsa sAgaropamanuM-temAMthI pa. 5mane asaMkhyAtame bhAga e che karavAnuM nathI. (tirikkhajoNiyAuyassa jahaNNeNaM aMtomuhutta)-tiya yAyune dhanyathA matabhuitanu, (ukkAseNaM putrakoDiM cauhi vAsehiM ahiyaM badhaMti)-ScSTathI yA2 varSa aghi 03 pUrnu mAMdhe cha. (evaM maNuyAuyassa vi)-me pramANe manuSyAyuno 5 mA 43 . (sesaM jahA egidi yANaM jAva atarAIyassa)-zeSa bhatarAya meM sudhInu sandriyonI samAna : zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #421 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 408 prajJApanAsUtre khalu bhadanta ! jIvAH jJAnAvaraNIyasya kiM badhnanti ? gautama ! jaghAyena sAgaropamapaJcAzata strayaH saptabhAgAH palyopamasyAsaMkhyeyabhAgonAH, utkRSTena te caiva paripUrNAH badhnanti, evaM yasya yAvad bhAgAste tasya sAgaropamapaJcAzatA saha bhaNitavyAH, zrIndriyAH khalu bhadanta ! mithyAtvavedanIyasya karmaNaH kiM badhnanti ? gautama ! jaghanyena sAgaropamapaJcAzat palyopamAsaMkhveyabhAgonA, utkRSTena sA caiva paripUrNA badhnanti, tiryagyonikAyuSyasya jaghanyena (teiMdiyA NaM bhaMte ! jIvA NANAvaraNijassa ki dhaMdhati ?) he bhagavan ! trIndriya jIya jJAnAvaraNIya kA kitane kAla kA bandha karate haiM ? (goyamA! jahapaNeNa sAgarodhamapaNNAsAe tiNi sattabhAgA) he gautama ! jaghanya pacAsa sAgaropama kA bhAga (paliovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNayA) palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama (ukkoseNaM te ceva paDipuNNe baMdhati) utkRSTa vahI paripUrNa bAMdhate haiM (evaM jassa jahabhAgA te tassa sAgarovamapaNNAsAe saha bhANi. yacyA) isa prakAra jisa ke jitane bhAga haiM, ye usa ke pacAsa sAgaropama ke sAtha kahane caahie| __ (teiMdiyANaM bhaMte ! micchattaveyaNijjassa kammarasa) he bhagavan ! trIndriya jIva mithyAtva vedanIya karma kA ki baMdhati) kitane kAla kA bandha karate haiM (goyamA! jahaNNeNaM sAgarovamapaNNAsaM paliovamassAsaMkhejaibhAgeNaM UNaya) he gautama ! jaghanya palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama pacAsa sAgaropama kA (koseNaM taM ceca paDipuNNaM baMdhati) utkRSTa vahI paripUrNa bAMdhate haiN| (tirikkhajoNiyAuyassa jahaNNeNaM aMtomuhuttaM) tiryaMcaAyu jaghanya anta (teiMdiyANa bhaMte jIvA jANAvaraNijjassa ki baMdhati)- bhagavan ! jIndraya 75 jJAnAvaraNIyano baMdha keTalA samayano kare che? (goyamA ! jahaNNeNaM sAgarovamapaNNAsAe tiNNi sattabhAgA paliyovamassa asaMkhejjai bhAgeNa UNayA)- gautama, anyathI, pakSyo5mano asabhyAtamA sAmecha! sevA 52yAsa sAgarA5manou mAyano madha 42 cha. (ukoseNaM te ceva paDipuNNe badhati)-(18dhI pUre pUruM teTaluM ja 50 sAgaropamane TaeN bhAga puruM bAMdhe che. (evaM jassa jai bhAgA te tassa sAgarovamapaNNAsAe saha bhANiyabvA)-me pramANe no jeTale bhAga che tene pacAsa sAgaropamanI sAthe kahevA joIe. (teiMdiyANaM bhaMte micchattaveyaNijjassa kammassa ki baMdhaMti)-he 15n, ndriya 75 mithyAtva vedanIya karmanA keTalA samayane baMdha kare che. (goyamA ! japaNeNaM sAgaroSamapaNAsa. paliovamarasa asaMkhejjaIbhAgeNaM UNaya)-3 gautama! jaghanyathI, palyopamane asaMkhyAta bhAga e che evA pacAsa sAgaropamane badhe che (ukoseNaM taM ceva paDipuNNaM baMdhati)-mane STathA te pUrepUra sAMdhe che, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #422 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 sU0 12 ekendriyakarmaprakRtisthitiparimANanirUpaNam 409 9 antarmuhUrtam, utkRSTena pUrvakoTiH SoDazabhI rAtriMdivatribhAgena cAghikA badhnanti evaM manuvyAyuSyasyApi zeSaM yathA dvIndriyANAM yAvad antarAyasya caturindriyAH khalu bhadanta ! jI: jJAnAvaraNIyasya kiM badhnanti ? gautama ! jaghanyena sAgaropamazatasya trayaH saptabhAgAH palyopamasyA saMkhyeyabhAgonAH, utkRSTena te caiva paripUrNAH badhnanti evaM yasya yAvanto bhAgAstasya sAgaropamazanena saha bhaNitavyAH, tiryagyonikAyuSyasya karmago jaghanyena antarmuhUrtam, (koseorNa puoyakoDiM solasehiM rAIdie rAidiyatibhAgeNa ya ahiyaM baMdhana) utkRSTa solaha rAtridivasa aura eka rAtridivasa ke tIsare bhAga adhika karoDa pUrva kA bAMdhate haiM ( evaM maNussAjyassa vi) isI prakAra manuSyAyu kA bhI (sesaM jahA beiMdiyANaM jAya aMtarAiyassa) zeSa antarAya karma taka dIndriyoM ke samAna | ( cauriMdiyA NaM bhaMte ! jIvA NANAvaraNijassa kiM baMdhaMti ?) he bhagavan ! caturindriya jIva jJAnAvaraNIya karma kitane kAla kA bAMdhate haiM ? (goyamA ! jahadj sAgaropamasayassa tiSNi sattabhAge) he gautama ! jaghanya sau sAgaropama kA bhAga (pali ovamassa asaMkhejaibhAgeNaM UNae) palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama (koserNa te ceva paDipuNNe baMdhaMti) utkRSTa vahI paripUrNa bAMdhate haiM ( evaM jassa jar3a bhAgA tassa sAgarovamasateNa saha bhANiyavcA) isa prakAra jisa ke jitane bhAga haiM, unheM sau sAgaropama ke sAtha kahanA cAhie / (tirikkha joNiyA uyassa kammassa jahaNNeNaM aMtomuhuttaM) tiryacAyu karma kA (tirikkhajoNiyA uyassa jahaNeNaM aMtomuhuttaM) - tiryayAyu dhanya 'rtanuM che (ukkoseNaM putrvakoDiM solasehiM rAIdie rAIdiya tibhAgeNaM ya ahiyaM baMdhaMti) - utkRSTathI soja rAtrI divasa ane eka rAtri divasanA trIjo bhAga adhika evA kreDapUrvanuM pUrNa khAMdhe che. ( evaM maNussAhasa vi) sepramANe manuSyAyunuM ya sabhavu. ( sesaM jahA beiMdriyANaM jAtra aMtarAIyarasa ) - zeSa aMtarAyakarma sudhI dondriyonI samAna samandu . (caridiyANaM bhaMte jIvA NANAvara Nijjassa kambhagsa kiM baMdheti 1) - he bhagavan, caturindriya jIva jJAnAvaraNIya kama' keTalA samayanuM khAdhe che ? (goyamA ! jahaNeNaM sAgarovamasayasa tiSNi sattabhAge, paliovamassa asaMkhejjaI bhAgeNaM UNara) - he gautama, dhanyathI, pasyopamA adhyAtamA lAga ch| mevA so sAgazeSabhA trakSu saptamAMza lAganu jAMghe che. ( ukko seNaM te cetra paDipuNge baMdhaMti ) - utkRSTathI, teTalu pUrepUruM se! sAgaropamanA OM bhAga pUru khAMdhe che. ( evaM jassa jaI bhAgA tassa sAgarezvamasateNa saha bhANiyavvA ) - me prabhA bheo bheTala bhAga che tene se sAgaropamanI sAthe kahevA jAie, (tirikkhajoNiyA yassa kammassa jahaNeNaM aMto muhuttaM ) - tiryayayonInA ayudarbhAtI 52 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #423 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 410 prajJApanAsUtra utkRSTena pUrva koTiH dvAbhyAM mAsAbhyAmadhikA, evaM manuSyAyuSyasyApi, zeSa yathA dvIndriyAjAma, navaraM mithyAtvadanIyasya jaghanyena sAgaropamazataM palyopamasyAsaMkhyeyabhAgonam, utkRSTena taccaiva paripUrNa badhnanti, zepaM yathA dvIndriyANAM yAvad antazayasya, asaMjJinaH khallu bhadanta ! jIvAH paJcandriyAH jJAnAvaraNIyasya karmaNaH kiM badhnanti ? gautama ! jaghanyena sAgaropamasahasrasya trayaH saptabhAgAH palyopamasyAsaMkhyeya bhAgonAH, utkuSTena tecaiva paripUrNAH, evaM sa caiva gamo yathA dvondriyANAm, navaraM sAgaropamasahasreNa samaM bhaNitavyaM yasya yAvAn jaghanya antarmuharta kA (ukkoseNaM puvakoDi dohiM mAsehiM ahiyaM) utkRSTa do mAsa adhika karoDa pUrya (evaM maNussAuyassa vi) isI prakAra manuSyAyu kA bhI (sesaM jahA beiMdiyANaM) zeSa jaise dvIndriyoM kA (NayaraM) vizeSa (micchatta vedaNijassa jahaNNeNaM sAgazeyamasataM paliocamassa asaMkhejaibhAgeNa UNayaM) mithyAtva vedanIya kA jaghanya palyopama kA asaMkhyAtayA~ bhAga kama sau sAgaropama (ukkoseNaM taM ceca paDipuNNaM baMdhaMti) utkRSTa vahI paripUrNa bAMdhate haiM (sesaM jahA beI. diyANaM jAva aMtarAiyasta) zeSa antarAya taka dvIndriyoM ke samAna smjhnaa| (asaNI NaM bhaMte ! jIyA paMciMdiyA NANAvaraNijjassa kiM baMdhaMti) he bhagavan ! asaMjJI paMvendriya jIva kinane kAla kA jJAnAvaraNIyakarma bAMdhate haiM ? (goyamA ! jahaNNeNaM sAgaroyamasahassassa tiNi sattabhAge paliocamassAsaMkhejabhAgeNaM UNae) he gautama ! jaghanya palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama hajAra sAgaropama kA bhAga (ukkoseNaM te ceva paDipuNNe) utkRSTa vaha paripUrNa racanya matabhuitanA madha 42 che. (ukkoseNaM puvakoDi dohi mAse hi ahiyaM) STayA be mAsa adhika keDa pUrvanuM bAMdhe che. (evaM maNussAuyassa vi)-me pramANe manuSyAyunu 5 sabhA (sesaM jahA beiMdiyANaM) zeSa mAnI pamatamA mandriyanA peThe samApu (NavaraM) - vizeSamA bheTa (micchatta vedaNijjassa jahaNNeNaM sAgarovamasa paliovamassa asaMkhejjaI bhAgeNaM UNya)-mithyA hanIya karmano baMdha jaghanyathI, popamano asaMkhyAtama bhAga eAchA evA so sAgaropamano cha. (ukoseNaM te ceva paDipuNNaM baMdhati)-kRSTathI te pUrNapaNe mAMdha cha. arthAt so sAgarepamanuM puruM bAMdhe che. (sesaM beiMdiyANaM jAva aMtarAIyassa)-zeSa bhatarAya sudhA mendriyanI samAna sabhA, (asaNNINaM bhaMte ! jIvA paMciMdiyA NANAvaraNijjassa kammassa kiM baMdhati ?)-mApana, asaMjJI paMcendriya jIva keTalA samayanuM jJAnAvaraNIya karma bAMdhe che ? (goyamA ! jahaNeNaM sAgarovamasahassassa tiNNi sattabhAge paliovamassa asaMkhejjaI bhAgeNaM UNae)-3 gautama, 45-yathA nyAyamana masabhyAtama mA mAchA mevA 12 sAgarI5manAu mAna samayanu (ukkoseNaM te ceva paDipuNNe)-mane thI te paripUrA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #424 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 sU0 12 ekendriyakamai prakRtisthiti parimANanirUpaNam 411 bhAga iti, mithyAtva vedanIyasya jaghanyena sAgaropamasahasraM palyopamAsaMkhyeyabhAgonam, utkRsTena tadeva paripUrNam, nairadhikAyuSyasya jaghanyena dazavarSazatAni antarmuhUrttAbhyadhikAni, utkRSTena palyopamasyAsaMkhyeyabhAgaH pUrvakoTitribhAgAbhyadhiko badhnanti, evaM tiryagyonikAyuSyasyApi navaraM jaghanyena antarmuhUrtam, manuSyAyuSyasyApi devAyuSyasya yathA nairayikAyuSyarUpa, bhAga ( evaM so ceva gamo jahA beiMdiyANaM) isa prakAra vahI gama samajhanA jaisA dvIndriyoM kA (NavaraM) vizeSa (sAgarovamasahasseNaM samaM bhANiyavvaM ) sahasra sAgaropama ke sAtha kahanA cAhie (jassa jai bhAgati) jisake jitane bhAga hai (micchattadaNijjassa jahaNeNaM sAgarovamasahassaM paliovamAsaMkhejjaibhAgeNaM UNayaM) mithyAtvavedanIya kA jaghanya patyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama sahasrasAgaropama (ukkoseNaM taM cetra paDipuNNaM) utkRSTa vahI pUrNa sahasra sAgaro pama (neraiyAuyassa jahaNaNeNaM dasavAsasahassAI ) narakAyu kA jaghanya daza hajAra varSa (aMto muhuttamanmahiyAI) antarmuhUrta adhika (ukkoseNaM palioyamassa asaMkhejjaibhAgaM puvyakoDitibhAgamambhahiyaM baMdhaMti) utkRSTa karoDa pUrva kA tribhAga adhika palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga bAMdhate haiM (evaM tirikkha joNiyAussa) isI prakAra tiryacAyu kA ( ci) bhI (NavaraM) vizeSa (jahaNeNaM aMto muhataM) jaghanya antarmuhUrtta (maNuvAuyassa vi) manuSyAyu kA bhI ( devAuyassa OM bhAganA samayanuM khAMdhe che. ( evaM so ceva gamo jahA beiMdiyANaM) - ye prabhAge te gama - sAya-samaya tAtparya the indriyonI peThe samabhyo leha. (navaraM ) - vizeSa, (sAgarovamasahasseNa samaM bhANiyacva') hantara sAgare pabhanI sAthai samaka sevA leI me (jassa jaI bhAgatti) - bhenA bheTalo lAga pramANe kahevu joie. (micchattaveya Nijjarasa jahaNaNaM sAgarovamasahassassa paliovamAsaMkhejja IbhAgeNaM kaNayaM ) - mithyAtva vedanIya karmanA baMdha, jaghanyathI pachyApamanA asa`khyAtame bhAga eche. evA hamara sAgaropamA (ukkoseNaM taM ceva paDipuNNaM) - utkRSTathI te yUreyUro innara sAgarIyamanA khadha kahevA joie. (neraI bAuyarasa jahaNeNaM dasavAsa sahassAI aMto muhuttamambhahiyAI) - narAyunA baMdha bhadhanya isa hejara varSa uparAMta aMtarmuhUrta vyadhito re che (ukoseNaM paliovamassa asaMkhejjaI bhAga puna koDi ti bhAgamanmahiyAI baMdhati) - utSTathI roDa pUrvanA RNa lAga adhika evA pakSeApamanA asa`khyAtamA bhAganA adha bAMdhe che. ( evaM tirikkhajoNiyA yassa vi) - amANe tiryayAyunu pazu samanvu (Navara) vizeSa, (jahaNNeNaM aMto muhuttaM ) - 4dhanya tarmuhUrta, ( maNuyAuyassa vi) - bhunuSyAyunu pa (devAuyassa jahA neraiyA uyassa) - hepAyunu nAraayuMnI samAna samandhu tepramANe sama zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #425 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 412 prajJApanAsUtre asaMjJinaH khalu bhadanta ! jIvAH paJcandriyanirayagatinAmnaH karmaNaH kiM badhnanti ? gautama ! jaghanyena sAgaropamasahasrasya dvau saptabhAgau palyopamasyAsaMkhyeyabhAgonau, utkRSTena to caiva paripUrNI, evaM tiryaggatikasyApi, manuSyagatinAmno'pi, evaJcava, navaraM jaghanyena sAgaropamasahasrasya dvayarddhaH saptabhAgaH palyopamasyAsaMkhyeyabhAgona:, utkRSTena sa eva paripUrNoM Sadhnanti, evaM devagatinAmnaH, navaraM te sAgaropamasahasrasya ekaH saptabhAgaH palyopamasyAjahA neraiyA uyassa) devAyu kA nArakAyu ke samAna / (asaNI NaM bhaMte ! jIvA) he bhagavan ! asaMjJI jIva (cidiya nirayagati nAmAe kammarasa kiM baMdhati) paMcendriya narakagati nAmakarma kA kitane kAla kA bandha karate haiM ? (goyamA ! jahaNaNaM sAgarovamasahastassa do sattabhAge) he gautama ! jaghanya sahasra sAgaropama ke bhAga (pali bhovamassa asaMkhejaibhAgeNaM UNayA) palyopama kA asaMkhyAtayAM bhAga kama (ukkoseNaM taM ceva paDipuNNe) utkRSTa vahI paripUrNa (evaM tiriyagatie vi) isI prakAra tiryacati kA bhI (maNuyagatinAmAe vi evaM ceya) manuSyagati nAmakarma kA bhI isI prakAra (Navara) vizeSa (jahaNNeNaM sAgaroyamasahassassa divaI sattabhAgaM) jaghanya sahasra sAgaropama kA bhAga (paliovamassAsaMkhejjaibhAgeNaM UNayaM) palyopama kA asaM. khyAtavAM bhAga kama (ukkoseNaM taM ceva paDipuNNaM) utkRSTa vahI sAgaropama kA bhAga paripUrNa (baMdhati) bAMdhate haiM (evaM devagatinAmAe) isI prakAra devagati nAmakarma kA (Na vara) vizeSa (te sAgaroyamasahassassa egaM sattabhAgaM paliovama ssAsaMkhejjaibhAgeNaM UNayaM) vaha sahastra sAgaropama ke bhAga palyopama ke (asaNINaM bhaMte jIvA paMciM diyanirayagatinAmAe kambhassa ki baMdhaMti ?)-3 mApan asaMjJI paMcendriya narakagati nAmakarmane baMdha keTalA kALane kare che? (goyamA! japaNeNaM sAgarokmasahassassa do sattabhAge paliovamassa asaMkhejjaI bhAgeNaM aNayA) - gautama, dhanyathA pakSyApabhanI masadhyAtame mA mAchA mevA // 2 sAsaropamanA sAmanA cha (ukkoseNaM taM ceva paDipuNNa) sana 174thI te pUrA mAmadhe che. (evaM tirie gatie ti)-se pramANe tiya ya gatinA 59 (maNuyagati nAmAe vi evaM ceya)-manuSya gati nAmabhanI ma 54 me pramANa (Navara) vizeSa, (jahaNNeNa sAgarovamasahassassa divaDhe sattabhAgaM, paliovamassAsaMkhejaI bhAgaNaM uunnyN)-pkssyaa5bhne| asaMkhyAta bhAga eAchA evI hajAra sAgaropamane ! | deDha saptamAMza bhAgane baMdha 30. (ukkoseNaM ta ceva paDipuNNa baMdhati)-32 yI te sA5manA / lA purepu| mAMdhe cha (evaM devagatinAmAe) meM mAre gati nAmamano 55 madhe cha. (Navara) vizeSamA, (te sAgarovamasahassassa egaM sattabhAgaM, paliovamassAsaMkhejjaI bhAgeNaM UNaya)-te hajAra sAgaropamane 3 bhAga, temAMthI pApamane asaMkhyAtame bhAga e cha bAda kara. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #426 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 413 prameyabodhinI TIkA pada 23 sU0 12 ekendriyakarmaprakRtisthitiparimANanirUpaNam saMkhyeyabhAgonaH utkRSTena sa caiva paripUrNaH, vaikriyazarIranAmnaH pRcchA, gautama ! jaghanyena sAgaropamasahasrasya dvau saptabhAgau pazyopamasyAsaMkhyeyabhAgonoM, utkRSTena dvau paripUrNau badhnanti, samyakttrasamyagmithyAtvAhArakazarIranAmnaH tIrthakara nAmno na kiJcidbadhnanti, avaziSTaM yathA dvIndriyANAm, navaraM yasya yAvanto bhAgAstasya te sAgaropamasahasreNa saha bhaNitavyAH, sarveSAm AnupUryA yAvad antarAyasya, saMjJinaH khalu bhadanta ! jIvAH paJcendriyA jJAnAvaraasaMkhyAtavAM bhAga se kama hai (ukkoseNaM taM caiva paDipuNNaM) utkRSTa vahI paripUrNa (ve ubviya sarIranAmAe pucchA ? ) vaikriyazarIra nAmakarma saMbaMdhI pRcchA ! (govamA ! jahaNeNaM sAgarovamasahassassa do satta bhAge) he gautama ! jaghanya sahasra sAgaropama ke bhAga (palionamassA saMkhejjaibhAgeNaM UNe) palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama (ukkoseNaM do paDipuNNe baMdhaMti) utkRSTa paripUrNa do bAMdhate haiM (sammatta sammAmicchata AhAragasarIranAmAe) samyaktva prakRti, samyagmithyA. tvaprakRti, AhArakazarIra nAmakarma ( tithagaranAmAe) tIrthakara nAmakarma (Na kiMci ti) kucha nahIM bAMdhate haiM arthAt inakA bandha karate hI nahIM hai / (avasi jahA bediyANaM) zeSa dIndriyoM ke samAna (NavaraM jasma jattiyA bhAgA) vizeSa jisa ke jitane bhAga ( tassa sA sAgarovamasahasseNa saha bhANidhanyA) usake ve bhAga sahasra sAgaropama ke sAtha kahane cAhie (savvesiM) sabakA ( ANu. puccie) anukrama se (jAba aMtarAiyassa) yAvat antarAya kA | ( saNNI NaM bhaMte ! jIvA paMciMdiyA) he bhagavan ! saMjJI paMcendriya jIva ( ukkoseNaM taM caiva pasipuNNaM) utkRS4thI te prabhAzu paripUrNa samanyu azubha mochu nahi ravAnu (vetriya sarIranAmA pucchA ?) - vaiDiya zarIra nAma saMbaMdhI prazna ru 4. (goyamA ! jahaNeNaM sAgaroSamasahassassa do sattabhAge palio massA saMkhejjaI bhAgeNa UNe ) - he gautama, jaghanyathI, palyeApamanA asa`khyAtamA bhAga ochA evA hajAra sAgaropamanA OM me saptamAMza lAga prabhAe che. ( ukkoseNaM do paDipuNNe badhati) - STathI paripUrNa me madhe che. (samatta, sammAmicchatta, AhAragasarIranAmAe titthagaranAmAe Na kiMci baMdhati) - samyakatva prakRti, samyag mithyAtva prakRti, ahArakazarIranAmakama ane tIrthaMkara nAma krama kAI baMdha AMdhatA nathI. (avasihaM jahA baiMdiyANaM) - zeSa dvIndriyAMnI sabhAna sabhavu (navaraM ) - vizeSabhAM (jassa jatiyA bhAgA tara sA sAgarovamasahasseNa saha bhANiyavvA) - nA bheTalo lAga, tenA te bhAga hajAra sAgarApamanI sAthe kahevA jAIe. (savvesi ANupuvvie jAva aMtarAya Iyassa) - sarvaneo mAnupUrvI thI yAvat aMtarAya suSInu e pramANe samajavu' ( saNNINaM bhaMte! jIvA paMcindiyA NANAvara Nijjassa kammassa kiM baMdha ti) - he lagavan, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #427 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 414 prajJApanAsUtre yasya karmaNaH kiM badhnanti ? gautama ! jaghanyena antarmuhUrtam, utkRSTena triMzat sAgaropama harstraNa varSasahasrANi avAdhA, avAdhonA karmasthitiH karmaniSekaH, saMjJinaH : khalu bhadanta ! paJcendriyA nidrApaJcakasya kiM badhnanti ? gautama ! jaghanyena antaH sAgaropamakoTIkoTayaH, utkRSTena triMzat sAgaropamakoTIkoTacaH, trINi ca varSasahasrANi abAdhA, abAdhonA karma sthitiH karmaniSekaH, darzanacatuSkasya yathA jJAnAvaraNIyasya, sAtavedanIyasya yathA audhikI sthitirbhaNitA tathaiva bhaNitavyA, airyApathikabandhakaM pratItya sAmparAyika bandhakaJca, ( NANAvara Nijjarasa kammassa kiM baMdhati) jJAnAvaraNIya karma kitane kAla kA bAMdhate hai ? (gomA ! jahaNgeNaM aMto muhuttaM) he gautama ! jaghanya antarmuhUrtta (ukko seNaM tasaM sAgarocamakoDAkoDIo) utkRSTa tIsa koDAkoDI sAgaropama (tiSNi vAsasahassAI avAhA) tIna hajAra varSa kA abAdhAkAla (abAhUNiyA kammaTa kammanigo) abAdhAkAla kama karmasthiti karma niSeka kA kAla hai / ( saNNI NaM te! paMcidiyA NiddApaMcagassa kiM baMdhaMti ?) he bhagavan ! saMjJI paMcendriya nidrApaMcaka kitane kAla kA bAMdhate haiM ? (goyamA ! jahaNaNeNaM aMtonuhuttaM) he gautama ! jaghanya antarmuhUrtta (sAgarovamakoDAkoDIo) koDAkoDI sAgaropama (unako seNaM tIsaM sAgarovama koDAkoDIo) utkRSTa tIsa koDAkoDI sAgaropama (tiNi vAsa sahastAI avAhA) tIna hajAra varSa kA abAdhAkAla (avAhUniyA kammaThiI kammani sego) abAdhA kAla kama karmasthiti karmaniSeka kA kAla ( daMsaNaca ukkasta jahA NANAvara Nijjassa) darzanacatuSka kA jJAnA. varaNIya ke samAna (sAvAveyaNijjaM jahA ohiyAThiI bhaNitA) sAtAvedanIya kA sajJI paMcendriya jIva jJAnAvaraNIya krama keTalA samayanu khAMdhe che ? (goyamA ! jahaNeNaM aMto muhuttaM ) - he gautama! dhanyathI aMtarmuhUrta nA (ukkoseNaM tIsaM sAgarotra makoDAkoDIo)-mane STathI, trIsa aDAmeDI sAgaropamA Aja jAMghe che. (tiNi vAsasahassAI aba hA) - tena trayu hantara varSAta samAdhA Aja che. (abAhUNiyA kammaTTiI kammanigo) - te samAdhAna vagaranI ubha sthiti urbha nissen| Aja uheSAbhAM Ayo ( saNNINaM bhaMte paMcidiyA nidda paMcagassa ki baMdhati ? ) - De lagavan, saMjJI yathendriyo nidrApa caka keTalA kALanuM khaMdhe che ? (goyamA ! jahaNaNaM aMto muhuttaM umkoseNaM tIsaM sAgarovamakoDa ( koDIo) - he gautama, jaghanyathI aMtarmuhUtanA ane utkRSTathI trIsa kADAkoDI sAgarApamane baMdha bAMdhe che. (tiNirasoI avAhA) - tenA hara varSAMnI abhAdhAraNa che. (abAhUNiyA kammaTThaI kampanisego) te sAdhAraNa sivAyanI urma sthiti te ubha niSeznaNa che. ( daMsaNaca ukkamsa jahA NANAvara Nijjarasa ) - harzana yatuSDano jJAnAvarazIyanI samAna che. ( sAyA ve yaNijjarasa jahA ohiyA ThiI bhaNiyA, taheva bhANiyantrA) - zAtA pehanIya bhanA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #428 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 sU0 12 ekendriyakarmaprakRtisthitiparimANanirUpaNam 415 asAtavedanIyasya yathA nidrApazcakasya, samyaktvavedanIyasya samya gamithyAtvavedanIyasya yA audhikI sthitirbhaNitA tAM badhnanti, mithyAtvavedanIyasya jaghanyena antaH sAgaropamakoTIkoTayaH, utkRSTena saptatiH sAgaropamakoTIkoTayaH saptatizca varSazatAni abAdhA, abAdhonA karma sthitiH karmaniSekaH, kaSAyadvAdazakasya jaghanyena evaJcava, utkRSTena catvAriMzat sAgaropamakoTIkoTayaH, catvAriMzaca varSazatAni abAdhA, abA. dhonA karmasthitiH karmaniSakaH, krodhamAnamAyAle bhasaMcalanAnAM ca dvau mAsau, mAsaH, bandha jaisI sAmAnya sthiti kahI (tahe va bhANiyavyA) usI prakAra kahanA cAhie (iriyAvahiyabaMdhayaM paDucca saMparAiyabaMdhayaM ca) I-pathika bandha aura sAmparAyika baMdha kI apekSA se (asAyAvedaNijjassa jahA NiddApaMcagassa) asAtAvedanIya kA jaise nidrApaMcaka kA (sammattavedaNijjassa) samyaktvavedanIya kI (sammAmicchatta vedaNijjassa) samyamithyAtyavedanIya kI (jA ohiyAThitI bhaNitA) jo audhikI sthiti kahI hai (taM baMdhaMti) usako bAMdhate haiM (micchAvedaNijjassa) mithyAtvavedanIya kI (jahaNNeNaM aMto sAgarovamakoDAkoDIo) jaghanya antaH koDAkoDI sAgaropama (ukosegaM sattari sAgarovamakoDAkoDIo) utkRSTa sattara koDAkoDI sAgaropama (sattayavAsasahassAI abAhA) sAna hajAra varSa kA avAdhA kAla (abAhuNiyA kampaTTiI kammanisego, abAdhAkAla kama karma sthiti karmaniSeka kAla (kasAyabArasagassa) kaSAya dvAdazaka kA (jahaNNeNaM evaM ceva) jaghanya isI prakAra (ukkoseNaM cattAlosaM sAgarovama koDAkoDIo) utkRSTa cAlIsa koDAkoDI sAgaropama (cattAlIsa ya vAsasayAI abAhA) cAlIsa sau baMdha jevI odhika sAmAnya sthiti kahI te mujaba kahevuM joIe. (IriyAvahiyabadhayaM paDucca saMparAI ya badhayaM ca asAyA veyaNijjassa jahA nihaapNcgss)yaapathika baMdha ane sAMpAyika baMdhanI apekSA che je nidrA paMcakane baMdha che te pramANe asatAve nIya baMdhanA viSaya mAM samajavuM (sammattavedaNijjassa, sammAmicchattavedaNijjassa, jo ohiyA Thiti bhaNitA ta badhati) samyakatva vedanIyanI, samyagU mithyAtva vedanIyanI je auvikI sthiti kahI che te teo bAMdhe che. (micchAvedaNijjassa jahaNNeNaM aMto sAgarovamakoDAkoDIo)- mithyAt5 benIyanI vdhanya sthiti mata: 1131 saa||15mnii, (ukkoseNaM sattara sAgarovamakoDAkoDIo) utkRSTa sIttera keDADI sAgaropamanI bAMdhe che. (sattaya vAsasahassAiM abAhA)-tenI sAta M2 vaSanI mAyA 4 cha. (abAhUNiyA kammaduiI kammanisego)-te samaIn am sipAyanI meM sthiti maniSa ne| 1 che. (kasAyabArasagassa, jahaNNeNaM evaM ceva)-pAya dAza pAra pAyanI dhanya sthiti se pramANe sabhApI (ukkoseNaM cattAlIsaM sAgarovamakoDAkoDIo)-kRSTathI, yAsIsa 3313132 sA5manI, (cattAlIsa ya vAsasayAI abAhA) teno yAlIsA-yA itara zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #429 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre arddhamAsaH, antarmuhUrtam, evaM jaghanyakam, utkRSTakaM punaryathA kaSAyadvAdazakasya, caturNAmapi AyuSAM yA audhikI sthiti NitA tAM badhnanti, AhArakazarIrasya tIrthakaranAmnazca jaghanyena antaH sAgaropamakoTIko TayaH, utkRSTena antaH sAgaropamakoTIkoTayaH, puruSavedanIyasya jaghanyenASTau saMvatsarANi, utkRSTena dazasAgaropamakoTIkoTayaH, dazaca varSa varSa kA abAdhA (bhavANiyo kammaThiI kammanisego) abAdhAkAla kama karma sthiti karmaniSeka kA kAla (kohamANamAyAlobhasaMjalaNAe ya) saMjvalana, krodha, mAna, mAyA aura, lobha kA (do mAsA) do mAsa (mAso) eka mAsa (addha mAso) AdhA mAsa (aMtomuhattaM) antarmuharta (evaM jahaNNeNaM) yaha jaghanya kI apekSA se (ukkoseNaM puNa jahA kasAyacArasagassa) utkRSTa jaise kaSAya dvAdazaka kA (ca raNha vi AuyANaM jA ohiyA ThitI bhaNitA taM baMdhaMti) cAroM AyuoM kI jo sAmAnya sthiti kahI, yaha bAMdhate haiM (AhAragasarIrassa sisthagaranA mAe) AhAkazarIra aura tIrthakara nAmakarma kA (jahaNNeNaM aMtolAgarovamakoDA koDIo) jaghanya antaH koTAkoTi sAgaropama kA (ukkoseNaM aMto sAgaroyama koDAkoDIo) utkRSTa antaH koTAkoTi sAgaropama (purisavedaNijjassa jaha NNeNaM aha saMvaccharAI) puruSavedanIya kA jaghanya ATha varSe (ukoseNaM dasa sAgarovamakoDAkoDIo) utkRSTa daza koDAkoDI sAgaropama (dasa ya vAsasayAI abAhA) daza sau vaSe kA abAdhAkAla (abAhUNiyA kammaTTiI kampanisego) vanI mamAyA che. (abAhUNiyA kammadiI kammanisego) te samAdhAnI ma sthiti te bhaniSenI che. (koha, mANa-mAyA-lobha-saMjalaNAe ya, do mAsA mAso, addhamAso, aMto muhutaM, evaM jahaNNeNaM) saMsana audhamAna, mAyA, somanAthe mAsa, se bhAsa, bhAsane matabhuDUta nA se pramANe panI apekSA 55 2 cha(ukko seNaM puNa jahA kasAyabArasagassa) utkRSTathI jI pAya dAza pramANe 55 sabhApo. (vauNhavi AuyANaM jo ohiyA ThitI bhaNiyA taM baMdhati) yA ya mAyuyonI re sAmAnya audhika sthiti kahI che tene saMjJI paMcendriya jIva bAMdhe che. (AhAragamarI rassa, titthagaranAmAe, jahmaNeNaM aMto sAgarovamakoDAkoDIo)-mA 25 zarIra ane tIrthakara nAmakarmano baMdha jaghanyathI aMta:koDAkaDI sAgaropamane bAMdhe che. (ukkoseNaM aMto sAgarovamakoDAkoDoo) thI matainsI saapbhne| madhe cha. (purisaveyaNijjassa, jahaNNeNaM aTTha saMvaccha rAi) puruSahanIya bhanI ma dhanyathA mA no, (ukoseNaM dasa sAgarovamakoDAkoDIo) kRpayA isa 13313 saagrii5bhne| madha che. (dasa ya vAsasayAI abAhA) tenA zase - 12 sapano mAyA tNa cha. (abAhUNiyA kamnadiI kammanisego) te samAdha! sipAyanI ziti ta bha niSekane kALa che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #430 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 23 sU0 12 dvindriyAdikarmabandhasthitinirUpaNam 417 zatAni vAghA, abAdhonA karmasthitiH karmaniSekaH, yazaH kIrtinAmnaH uccairgotrasya evacaitra, navaraM jaghanyena aSTau muhUrtAni, antarAyasya yathA jJAnAvaraNIyasya, zeSeSu sarveSu sthAneSu saMhananeSu saMsthAneSu varNeSu gandheSu ca jaghanyena antaH sAgaropamakoTIkoTayaH, utkRSTena yA yasya audhika sthitiH maNitA tAM badhnanti, navaram idaM nAnAtvam abAdhA abAdhonaM nocyate, evam AnupUrvyA sarveSAM yAvad antarAyasya tAvad bhaNitavyam // sU0 12 // TIkA-pUrvamekendriyabandhakAnadhikRtya jaghanyotkRSTAbhyAM karmasthitiparimANaM pratipAdiavadhAkAla kama karmasthiti karma niSeka kA kAla ( jaso kintinAmAe ) yazaH kIrttinAmakarma kA ( uccagottassa evaM ceva) uccagotra kA isI prakAra (navaraM jahaNeNaM aTThamuttA) vizeSa yaha ki jaghanya ATha muhUrtta (aMtarAiyassa jahA NANAvara Nijjassa) antarAya karma kA jJAnAvaraNIya ke samAna (sesaesa savve ThANesu) zeSa saba sthAnoM meM (saMghayaNeSu) saMhananoM meM (saMThANesu) saMsthAnoM meM (NNesu) varNoM meM (gaMdhesu) gaMdhoM meM (ya) aura (jahaNeNaM aMto sAgarocamakoDAkoDIo) jaghanya antaHsAgaropama koTA koTI (ukkoserNa) utkRSTa rUpa se (jA jassa ohiyA ThiI bhaNiyA) jo jisakI sAmAnya sthiti kahI hai (taM baMdhaMti) usako bAMdhate haiM (navaraM imaM nANattaM) vizeSa bheda yaha hai ki (avAhA) abAdhA ( abAhUNiyA Na buccai) aura abAdhAhIna nahIM kahA jAtA ( evaM ANupuccIe savvesiM) isI prakAra saba AnupUrviyoM kA (jAba aMtarAiyassa) yAvat antarAya kA: (tAva) vahAM taka (bhANiyavyaM) kahanA cAhie || sU0 12|| TIkArtha - isa se pUrva ekendriya bandhakoM kI apekSA se karmoM kI jaghanya aura ( jaso kittinAmAe, UccAgottassa evaM cetra ) yazaHmIrti nAmamrmanI ane ubhya gotranA madha e pramANe samajavA. (navara jahaNeNaM aTThamuhuttA) - vizeSa me che he dhanyathI ATha muhUrta, (aMtarA iyassa jahA NANAvara Nijjassa) - tarAnA aMdha jJAnAvaraNIyanI samAna samaya. (sesesu savve ThANe ) - mADInAM sarpa sthAnAmAM (saMghayaNesu) - sahananAmAM, (saMThANesu) sa MsthAnAmAM, (vaNNesu) pazu mAM, (gaMdhesu) - gaMdhAmAM, (ya) - ane paNI ( jahaNeNaM aMto sAgarovama koDAkoDIo ) dhanyathI ataH DoDADoDI saagrebhne|, ( ukkoseNaM jA jassa ohiyA ThiI bhaNiyA taM badhati) - utkRSTa 3ye the benI sAmAnya sodhiTha sthiti uhI che. tene mAMdheche. (navara imaM nAtaM ) - vizeSabhAM leha me che hai (abAhA, abAhUNiyA Na vuccaI) - amAdhA 'Aja' bhane 'sAdhA ajahIna' se hevAnuM hotu nathI. ( evaM ANupubbIe savvesiM jAva aMtarAIyassa) pramANe madhI mAnupUrvI bhAnuM yAvat aMtarAyanuM (tAva bhaNiyavyA) - tyAM sudhInu kahevu joie sU. 125 -me TIkA-A agAu ekendriya khadhakonI apekSAe karmonI jadhanya ane utkRSTa pra0 53 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #431 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 418 prajJApanAsUtre tam, atha dvIndriyAdi baMdhakAnadhikRtya karmasthitiparimANaM prarUpayitumAha-'beiMdiyANaM bhaMte ! jIvA NANAvaraNijjassa kammasa kiM baMdhati ?' he bhadanta ! dvIndriyAH khalu jIvAH jJAnAvaraNIyastha karmagaH-jJAnAvaraNIyaM karma kim-kiyatkAlaparyantaM badhnanti ? bhagavAnAha-'goyamA !" he gautama ! 'jahaNeNaM sAgarovamapaNavIsAe tiNi sattabhAgA pali bhovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNayA' jaghanyena sAgaropamAnAM pazcaviMza testrayaH saptabhAgA:- sAgaropamasya trayaH saptabhAgAH paJcaviMzatyA guNitA ityarthaH palyopamasyAsaMkhyeyabhAgonAH, 'ukkoseNaM te ceva paDipuNNe baMdhati' utkRSTena te caiva sAgaropamapaJcaviMza testrayaH saptabhAgAH paripUrNAH badhnanti, 'evaM nidApaMcagassa vi' evam-jJAnAvaraNIyoktarItyA nidrApazcakasyApi karmaNo bandho dvIndriyANAM jaghanyena sAgaropamapaJcaviMza testrayaH saptabhAgAH palyopamAsaMkhyeyabhAgahInAH, utkRSTena pariutkRSTa sthiti kA parimANa kahA gayA hai / aba dvIndriya Adi bandhakoM kI apekSA se karmasthiti ke parimANa kI prarUpaNA kI jAtI hai____ gautamasvAmI-he bhagavan ! dvIndriya jIva jJAnAvaraNIya karma kitane samaya kA bAMdhate haiM ? bhagavAn-he gautama ! jaghanya paccIsa sAgaropama ke tIna baMTe sAta (7) bhAga usameM se palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama aura utkRSTa vahI paccIsa sAga ropama ke bhAga paripUrNa / tAtparya yaha hai ki jaghanya sthiti meM palyopama kA asaMkhyAtayAM bhAga kama kiyA gayA haiM, magara utkRSTa sthiti meM vaha kama nahIM karanA caahie| jJAnAvaraNIya karma ke samAna nidrApaMcaka arthAt nidrA, nidrAnidrA, pracalA, pracalAmacalA aura styAnadhi kA candha dvIndriya jIya jaghanya palyopama kA asaMkhyAtayAM bhAga kama pacIsa sAgaropama ke bhAga kA aura utkRSTa sAgaropama sthitinuM parimANa kahevAI gayuM che, have dvIndriya Adi baMdhanI apekSAe karmasthitinA parimANanI prarUpaNa karavAmAM Ave che, zrI gautamasvAmI- bhagavad dvIndriya jIva jJAnAvaraNIya karma keTalA samayanuM bAMdhe che. zrI bhagavAna-he gautama! jaghanyarUpe paccIsa sAgaropamanA traNa saptamAMza 2 bhAga, temAMthI pApamane asaMkhyAtamo bhAga e cha-bAda kare. vaLI utkRSTarUpe te paccIsa sAgaropamane 3-bhAga pUrepUre. tAtparya e che ke jadhanya sthitimAM pAmano asaM, khyAtamo bhAga e cho-bAda karavAmAM AvyuM che. paraMtu utkRSTa sthitimAM te bAda karavo nahi joIe. jJAnAvaraNIya karmanI peThe nidrA-paMcakane arthAta nidrA, nidrAnidrA, pracalA, pracalA, pracalA, ane tyAna dhine baMdha, DhIdriya jIva, jaghanya pa5mane asaMkhyAta bhAga e cha evA paccIsa sAgaropamane huM bhAgane kare che ane utkRSTarUpe sAgaropamane huM bhAgane kare che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #432 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 23 sU0 12 dvindriyAdikarmabandhasthitinirUpaNam mavandhasthitinirUpaNam 419 pUrNAH sAgaropamapaJcaviMzatestrayaH saptabhAgAH abaseyAH, 'evaM jahA egidiyANaM bhaNiyaM tahA beiMdiyANavi bhANiyavvaM' evam-pUrvoktarItyA yathA ekendriyANAM karmabandho bhaNitastasthA dvIndriyANAmapi karmabandho bhaNitavyaH, kintu 'navaraM sAgarovamapaNavIsAe saha bhANiyavyA paliovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNA, sesA taMceva paDipuNNaM baMdhaMti' navaram-ekendriyApekSayA vizeSastu dvIndriyANAM sAgaropamasya paJcaviMzatyA saha bhaNitavyaHpalyopamasyAsaMkhyeyabhAgonAH, zeSAH-utkRSTena sa eva-sAgaropamapaJcaviMzatyA sahito bhAgaH paripUrNoM dvIndriyA badhnanti 'jattha egidiyA na baMdhati tattha ee vina baMdhati' yatra ekendriyAH karmasthiti na badhnanti tatra ete'pi-dvIndriyA api na baghnanti tathA ca yasya yasya karmaNo yA yA utkRSTA sthitiH pUrva pratipAditA tasyAstasyA utkRSTAyAH sthiteH saptatisAgaropamakoTIkoTipramANayA mithyAtyake paripUrNa bhAga kA karate haiN| isa prakAra ekendriya jIvoM kA jo bandha kahA hai, vahI dvIndriyoM kA bhI kaha lenA cAhie / ekendriyoM kI apekSA dvIndriyoM ke bandhakAla meM eka vizeSatA hai aura vaha yaha hai ki dvIndriyoM kA bandhakAla paccIsa guNA adhika hotA hai| jaise ekendriya jJAnAcaraNIya karma kA jaghanya baMdha palyopama kA asaMkhyAtayAM bhAga kama eka sAgaropama ke bhAga kA karate haiM taba dvIndriya jIva usI jJAnA. caraNa karma kA jaghanya bandha palyopama kA asaMkhyAtayA~ bhAga kama paccIsa sAgaropama ke bhAga kA karate haiN| isa prakAra paccIsa guNA adhika kara ke pUrvavat hI samajha lenA caahie| ekendriya jIva jina karma prakRtiyoM kA bandha nahIM karate haiM, una kA dvIndriya jIva bhI bandha nahIM kara sakate / ____ isa prakAra jisa-jisa karma kI jo-jo utkRSTa sthiti pahale pratipAdana kI gaI hai, usa sthiti kA mithyAtyamohanIya karma kI utkRSTa sthiti sattara koDA. e prakAre ekendriya jIvone je baMdha kahyo che te ja DhIdrine paNa kahe joIe. ekendriyenI apekSAe dvIndriyonA baMdha kALamAM eka vizeSatA che ane te e che ke dvIndriyone baMdha kALa paccIsagaNe adhika hoya che. jemake, ekendriya, (jIva) jJAnAvaraNIya karmane jaghanya bandha pAmane asaMkhyAtame bhAga ocho evA sAgaropamane s bhAgane kare che. tyAre dvIndriya jIva te jJAnAvaraNIya karmane jaghanya baMdha palyopamanA asaMkhyAta bhAga e che evA paccIsa sAgarepamane huM bhAgane kare che. e pramANe paccIsa gaNuM adhika karIne pUrvavata samajI levuM joIe. ekendriya che je karma prakRtiene baMdha karatA nathI temane baMdha hIndriya jIvo paNa karatA nathI. e pramANa je je karmanI je je utkRSTa rithati agAu pratipAdana karavAmAM AvI zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #433 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 420 prazApanAsUtre sthityA bhAgaharaNe yallabhyate tat pazcaviMzatyA guNitaM sat yAvada bhavati tAvat palyopamAsaMkhyeyabhAgahIna dvIndriyANAM bandhakAnAM jaghanyasthitiparimANaM bhavati,tadeva paripUrNamutkRSTasthi tikaM parimANaM yathA jJAnAvaraNapaJcakadarzanAvaraNacatuSka nidrApaJcakAsAtavedanIyAntarAyapazcakAnAM sAgaropamasya trayaH saptabhAgAH paJcaviMzatyA guNitAH, vastugatyA sAgaropamANAM paJcaviMzatestrayaH saptabhAgAH palyopamAsaMkhyeyabhAgahInA jaghanyasthitibandhaparimANaM bhavati, ta eva paripUrNA utkRSTasthitibandhaparimANaM bhavati, trIndriyANAM karmasthitibandhaparimANaprarUpaNe tu tadeva bhAgalabdhaM pazcAzatA guNyate, caturindriyANAM sthitibandhaparimANaprarUpaNe tu bhAgalabdhaM zatenakoDI ke sAtha bhAga karane para jo saMkhyA labdha hotI hai, usako paccIsa se guNita karane para jo rAzi upalabdha hotI hai, usameM se palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama karane para dvIndriya jIvoM kI jaghanya sthiti kA parimANa A jAtA hai| agara usameM se palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama na kareM to utkRSTa sthiti kA parimANa A jAtA hai| udAharaNArtha-jJAnAvaraNa paMcaka, darzanAvaraNa catuSka, nidrApaMcaka, asAtAvedanIya aura antarAya paMcaka ke sAga ropama ke bhAga kA paccIsa se guNAkAra kiyA to paccIsa sAgaropama ke bhAga hue / usameM se palyopama kA asaMkhyAtayAM bhAga kama kara diyA to unakA jaghanya sthiti bandhakAla AyA aura paccIsa sAgaropama ke pUre bhAga rakkhe to una kA utkRSTa sthiti bandha kAla aayaa| trIndriya jIvoM ke bandhakAla kI prarUpaNA bhI isI prakAra kI hai, kintu una kA sthiti kAla ekendriyoM kI apekSA pacAsa guNA adhika hotA hai / cauindriyoM che te te sthitine mithyAtva mehanIya karmanI utkRSTa sthiti sIttera koDAkaDI sAgarepama vaDe bhAgAkAra karavAthI je saMkhyA maLe che tene paccIsa vaDe guNavAthI je rAzi (saMkhyA) meLavAya che temAMthI palyopamane asaMkhyAta bhAga ocho karavAthI DhIdriya jIvonI jaghanya sthitinuM parimANa AvI jAya che. paraMtu jo temAMthI pApamane asaMkhyAta bhAga bAda karavAmAM na Ave te temanI utkRSTa sthitinuM parimANa AvI jAya che. udAharaNa mATe, jJAnAvaraNapaMcaka, darzanAvaraNa catuSka, nidrA paMcaka, asAtA vedanIya ane aMtarAya paMcakanA sAgaropamanA hai bhAgane paccIsa vaDe guNAkAra karavAthI paccIsa sAgaropamanA hai bhAga thAya temAMthI pApamano asaMkhyAta bhAga ocho karavAthI temanI jaghanya sthitine baMdha kALa Ave ane paccIsa sAgaropamanA pUrA se bhAga rAkhe te temane utkRSTa sthiti baMdhano kALa Ave. - trIndriya jIvonA baMdha kALanI prarUpaNa paNa e prakAranI che. paraMtu temane sthiti kALa ekendriyenI apekSAe pacAsa gaNe adhika thAya che. cAIndriyone baMdha kALa ekendriyanI apekSAe segaNa thAya che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #434 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 sU0 12 dvindriyAdikarmabandhasthitinirUpaNam 421 guNya te, asaMjJipazcendriyANAM tatprarUpaNe punaH sahasreNa guNyate iti bodhyam, uktaJca-'paNavI. sApanAsA sayaM sahassaM ca guNakAro / kamato vigala prasannINaM" iti, paJcaviMzatiH paJcAzat zataM sahasaJcaguNakAraH, krameNa vikalAsaMjJinAm // 1 // iti, 'sAgarovamapaNavIsAe tiNi sattabhAgA palibhovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNayA' ityasya gaNitakramastu sAgaropamANAM paJcaviMzate saptabhi rbhAgaharaNe yallabhyate tata triguNIkRtya palyopamAsaMkhyeyabhAgahInaM kriyate iti, gautamaH pRcchati- 'beiM diyANaM bhaMte ! jIvA micchattaveyaNijasta kiM baMdhaMti !' he bhadanta ! dvIndriyAH khalu jIvAH mithyAkhavedanIyasya karmaNaHkim-kiyantaM kAlaM badhnanti ? bhagavAnAha-'goyamA!' he gautama ! 'jahaNNeNaM sAgarovamapaNuvIsaM palioyamassa asaMkheja ibhAgeNaM UNayaM' jaghanyena sAgaropamasya paJcaviMzatiH palyopamasyAsaMkhyeyabhAgonA 'uko seNaM taM ceva paDipuNNaM baMdhati' kA bandha kAla ekendriyoM kI apekSA sau guNA hotA hai / asaMjJI paMcendriyoM kI prarUpaNA meM ekendriyoM kI apekSA sahasraguNita saMkhyA samajhanI caahie| kahA bhI hai-"ekendriya jIvoM kA jo bandhakAla kahA gayA hai, usa se paccIsaguNA dvIndriyoM kA pacAsa guNA trIndriyoM kA sau guNA caturindriyoMkA aura sahastraguNA asaMjJI paMcendriyoM kA karmabandhakAla samajhanA caahie|" palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama pacIsa sAgaropama ke tIna-sAta bhAga kA tAtparya yaha hai ki paccIsa sAgaropama kA sAta se bhAga karane para jo saMkhyA labdha ho, use tigunI kara denA aura usa meM se palyopama kA asaMkhyA. tavAM bhAga kama kara denaa| ___ gautamasvAmI-he bhagavan ! dvIndriya jIva mithyAtvavedanIya karma kA bandha kitane kAla kA karate haiM ? bhagavAn-he gautama ! jaghanya palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama paccIsa sAgaropama kA aura utkRSTa pUre paccIsa sAgaropama kA bandha karate haiM / tiryaMcAyu asaMjJI paMcendrinI prarUpaNAmAM ekendriyenI apekSAe, hajAra guNita (hajAragaNuM) saMkhyA samajavI joIe. kahyuM che ke "ekendriya jIvone je baMdha kALa kahevAmAM AvyuM che tenAthI paccIsagaNe dviIndriyane, pacAsagaNa trIddhine, gaNe caturiddhineya ane hajAragaNe asaMjJI paMcandriyane karma-baMdhakALa samajavuM joIe.' palyopamane asaMkhyAta bhAga e cha evA paccIsa sAgaropamanA haiM bhAga-AnuM tAtparya che ke paccIsa sAgaropamanA sAta bhAga karavAthI je saMkhyA maLe che tene traNagaNI karIdevI, ane temAMthI pApamane asaMkhyAta bhAga ocho karI de. zrI gautamaravAma-he bhagavan ! driya jIva mithyAtva vedanIya karmane baMdha keTalA samayane kare che? zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #435 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 422 prajJApanAsUtre utkRSTena sA caiva sAgaropamapaJcaviMzatiH parivarNA badhnanti, 'tirikkhajoNiyAuyassa jahapaNeNaM aMtomuhattaM' tiryagyonikAyuSyasya karmaNo jaghanyena antarmuhartam 'ukoseNaM puvyakoDiM cauhiM vAsehiM ahiyaM baMdhati' utkRSTena pUrvakoTiH caturvipairabhyadhikA dvIndriyA badhnanti, 'evaM maNuyAuyassa vi' evama-tirthagAyuSyoktarItyA manuSyAyuSyasyApi karmaNo jaghanyena antarmuhUrtam utkRSTena caturvarSAdhikA pUrvakoTiH dvIndriyA badhnanti, 'sesaM jahA egidiyANaM jAva aMtarAiyassa' zeSaM yathA ekendriyANAM yAvat-kaSAyadvAdazakasya krodhamAnamAyAlobha saMjvalanasya strIvedasya puruSavedasya napuMsakavedasya hAsyaratyaratibhayazokajugupsA nairayikAyuSyadevAyuSyaprabhRtiyazaH kIyuccaiautrAntarAyakarmaNAM sthitibandhaH pratipAditastathA dvIndriyANAmapi pratipattavyaH, gautamaH pRcchati-'teiMdiyA bhaMte ! jIvA NANAvaraNijassa ki baMdhaMti ?' he bhadanta ! trIndriyAH khalu jIyA jJAnAvaraNIyasya karmaNaH kiyantaM kAlaM badhnanti ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNeNaM sAgarovamapaNNAsAe tiNi sattabhAgA paliokarma kA jaghanya antarmuhUrta kA aura utkRSTa cAra varSa adhika pUrvakoTi kA bandha dvIndriya jIya karate haiM / tithaMcAyu kI taraha manuSdhAyu kA bandha bhI jaghanya antarmuhUrta kA aura utkRSTa cAra varSa adhika pUrvakoTi kA karate haiM / zeSa samasta nirUpaNa antarAyakarma taka ekendriyoM ke samAna hI samajhanA cAhie / arthAt kaSAya dvAdazaka, saMjvalana krodha, mAna, mAyA, lobha, strI veda, puruSa veda, napuMsaka veda, hAsya, rati, arati, bhaya, zoka, jugupsA, narakAyu, devAyu, Adi yazaH kIrti, uccagotra aura antarAya karma kA ekendriya jIvoM kA jo sthiti. bandha kahA hai, usI prakAra dvIndriyoM kA bhI samajhanA cAhie / gautamasvAmI-he bhagavan ! trIndriya jIva jJAnAvaraNIya karma kA kitane kAla kA bandha karate haiM ? zrI bhagavAna-he gautama, jaghanya payamane asaMkhyAtamo bhAga ochA evA paccIsa sAgarepana ane utkRSTa pUrepUrA pacIsa sAgaropamane baMdha kare che. tiryaMcAyu karmane jaghanya aMtamuhUrtane ane utkRSTa cAra varSa adhika pUrva kenTine baMdha dvIndriya jIva kare che. tiryaMcAyunI piThe manuSpAyune baMdha paNa jaghanya aMtarmuhUrtane ane utkRSTa cAra varSa avika kaDAkoDi pUrvaka kare che. zeSa (bAkInuM) tamAma nirUpaNa aMtarAyarma sudhInuM ekendriyanI samAna ja samajavuM joIe. arthAt kaSAya dvAdazaka bAra kaSA, saMjavalana krodha-mAna, mAyA-lema, strIveda, 1351, nasa ye, 25, 2ti, ati, laya, 4. dugu-sA, na24Ayu, hepAyu, mA, yazaH kIrti, ucca getra ane aMtarAya karmane, ekendriya jIvane je sthitibaMdha kahyo che te pramANe dvIndriyone paNa samajavuM joIe. zrIgautamasvAmI-he bhagavad trIndriya jIva jJAnAvaraNIya karmane baMdha keTalA samayanA kare che? zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #436 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 sU0 12 dvindriyAdikarmabandhasthitinirUpaNam 423 vamassa asaMkhejaibhAgeNaM UNayA' jaghanyena sAgaropamasya paJcAzatAguNitAstrayaH saptabhAgAH ityaryaH palyopamasyAsaMkhyeyabhAgonAH, 'ukoseNaM te ceva paDipuNNe baMdhaMti' utkRSTena te caivasAgaropamasya paJcAzatAguNitAstrayaH saptabhAgAH paripUrNA strIndriyAH jJAnAvaraNIyaM karma badhna nti, 'evaM jassa jaibhAgA te tassa sAgarovamapaNNAsAe saha bhANiyavvA' evaM-pUrvoktarItyA yasya karmaNo yAvanto bhAgA bhavanti te bhAgAstasya sAgaropamapaJcAzatA saha guNitA bhaNitavyAH 'te iMdiyANaM bhaMte ! micchattaveyaNijjassa i.mmassa kiM baMdhati ?' he bhadanta ! trIndriyAH khalu mithyAtvavedanIyastha karmaNaH kim-kiyatkAlaM yAvada badhnanti ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNeNaM sAgarovamapaNNAsaM paliovamassAsaMkhejaibhAgeNaM UNagaM' jaghanyena sAgaropamapaJcAzat palyopamasyAsaMkhyeyabhAgonA: 'ukkoseNaM taM caiva paDipuNNaM baMdhaMti' utkRpTena te caiva sAgaropamapaJcAzat paripUrNAH trIndriyA mithyAtvavedanIyaM karma badhnanti, 'tirikkhanoNiyAuyasta jahaNaNaM aMtomuhattaM' tiryAyonikAyuSyasya karmaNo jaghanyena antamuhUrtam 'ukoseNaM puvakoDiM solasehiM rAIdiyatibhAgeNa ya ahiyaM baMdhati' utkRSTena pUrva__ bhagavAn-he gautama !trIndriya jIva jJAnAvaraNIya karma kA bandha jaghanya palyopama kA asaMkhyAtayAM bhAga kama paccIsa sAgaropama ke bhAga kA aura utkRSTa pUre paccIsa sAgaropama ke bhAga kA karate haiN| isa prakAra jisa karma ke jitane bhAga hote haiM, usa ko pacAsa sAgaropama ke sAtha guNita karake kaha lenA caahie| gautamasthAmI-he bhagavan ! trIndriya jIva mithyAtya vedanIya karma kitane kAla kA bAMdhate haiM ? bhagavAn-he gautama! trIndriya jIva jaghanya palyopama kA asaMkhyAtayAM bhAga kama pacAsa sAgaropama kA baMdha bAMdhate haiM aura utkRSTa paripUrNa pacAsa sAgaropama kA bandha karate haiN| tiryaMcAyU karma kA trIndriya jIva jaghanya antarmuharta kA aura utkRSTa solaha rAtri-dina aura eka rAtridina ke tribhAga se adhika pUrvakoTi zrI bhagavAna-he gautama, trIndriya jIva jJAnAvaraNIya karmane baMdha jaghanya papamane asaMkhyAtamo bhAga e che evA pUrA paccIsa sAgare pamanA hai bhAgano kare che. A pramANe je karmane jeTalo bhAga hoya che tene pacAsa sAgaropama vaDe guNAkAra karIne kahevuM joIe. zrI gautamasvAma-he bhagavana trIndriya jIva mithyA vadanIyakarma keTalA samayanuM bAMdhe che. zrI bhagavAna - gautama ! trIndriya jIva jaghanya palyopamane asaMkhyAtama bhAga e che evA pacAsa sAgarepamanuM mithyAtvedanIyakarma bAMdhe ane utkRSTa paripUrNa pacAsa sAgarepano baMdha kare che. tiryaMcAyukarmane baM dha trIndriya jIva jaghanya antarmuhUrtanuM ane utkRSTa seLa rAtridina zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #437 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 424 prajJApanAsUtre koTiH SoDazaH rAtrindrivatribhAgena cAdhikA badhnanti, 'evaM maNussAuyassa vi' evam tiryagyonikoktarItyA manuSyAyuSyasyApi karmaNo bandhastrIndriyANAM jaghanyena antarmuhUrtam, utkRSTena pUrvakoTiH SoDazarAtrindriva hatIyabhAgena cAdhikA badhnanti, 'sesaM jahA beiM diyANaM jAva aMtarAiyassa' zeSaM yathA dvIndriyANAM yAvad darzanAvaraNIyanidrApaJcakarma prabhRti yAvadantarAyasya karmaNaH sthitibandhaH pratipAditastathA trIndriyANAmapi vaktavyaH, gautamaH pRcchati'cauridiyA NaM bhaMte ! jIvA NANAvaraNijjassa kiM baMdhaMti ?' he bhadanta ! caturindriyAH khalu jIvAH jJAnAvaraNIyasya karmaNaH kiyantaM kAlaM badhnanti ? bhagavAnAha-'goyamA ! he gautama ! 'jahaNNeNaM sAgarovamasayassa tiNNisattabhAge paliovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNae' jaghanyena sAgaropamazatasya trayaH saptabhAgAH palpopamasyAsaMkhyeyabhAgonAH 'ukkoseNaM te ceya paDipuNNe baMdhaMti' utkRSTena te caiva-sAgaropamazatasya trayaH saptabhAgAH paripUrNAzcaturindriyAH jJAnAvaraNIyaM karma badhnanti, 'evaM jassa jai bhAgA tassa sAgaropamasaeNa saha bhANiyavyA' evam-pUrvoktarItyA yasya karmaNo yAvanto bhAgA bhavanti tasya te bhAgAH sAgaropamazatena saha guNitA bhaNitavyAH, 'tirikkhanoNiyAuyassa kammassa jahaNeNaM aMtomuhuttaM, ukko (karoDapUrva) kA bAMdhate haiM / trIndriya jIva manuSyAyu karma kA bhI itanA hI bandha karate haiM / zeSa karmaprakRtiyoM ke sthitibandha kAla kA kathana antarAyakarma taka dIndriyoM ke samAna samajha lenA caahie| ___ gautamasvAmI-he bhagavan ! caturindriya jIva jJAnAvaraNIya karma kA bandha kitane kAla kA karate haiM ? ____ bhagavAn-he gautama ! caturindriya jIva jJAnAvaraNIya karma kA jaghanya bandha palyopama kA asaMkhyAtayAM bhAga kama zata sAgaropama ke tIna ghaMTe sAta bhAga aura utkRSTa mAgaropama zata ke pUre tIna baMTe sAta bhAga pramANa karate haiN| isa prakAra jisa karma ke jitane bhAga hote haiM, usa ke utane bhAgoM ko sau sAgaropamoM ke sAtha guNita karanA caahie| caturindriya jIva tiyacAya kA jaghanya bandha ane eka rAtridinanA traNa bhAgathI adhika koDa pUrvanuM bAMdhe che. trIndriya jIva manuSANu karmane eTale ja baMdha kare che. bAkInAM karmonI prakRtienI sthitibaMdhanuM kathana aMtarAyakarma sudhI hIndriyanI samAna samajI levuM joIe. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! caturindriya jaya jJAnAvaraNIya karmIne baMdha keTalA vakhatane kare che. zrI bhagavana- gautama, caturindriya jIva jJAnAvaraNIya karmane jaghanya baMdha pamane asaMkhyAtamo bhAga e cha evA se sAgarepamanA traNa saptamAMza bhAga pramANa ane utkRSTa so sAgaropamanA pUrepurA traNa saptamAMza bhAga pramANa kare che. A prakAre je karmanA jeTalA bhAga hoya che tenA teTalA bhAgane so sAgaropamenI sAthe guNAkAra karavA jAie, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #438 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 sa0 12 dvIndriyAdikarmabandhasthitinirUpaNam 425 seNaM puthyakoDiM dohiM mAsehiM ahiyaM' tiryagyonikAyuSyasya karmaNo jaghanyena antarmuhUrtam, utkRSTena pUrvako TiH dvAbhyAM mAsAbhyAmadhikazcaturindriyA baghnanti, 'evaM maNussAuyassa vi' evam-tiryagAyuSyoktarItyA manuSyAyuSyasyApi karmaNo jaghanyena antarmuhUrtam, utkRSTena pUrvakoTi dvAbhyAM mAsAbhyAmadhikAzcaturindriyA baghnanti, 'sesaM jahA beiMdiyANaM' zeSaM yathA dvIndriyANAM karmasthitivandhaH pratipAditastathA caturindriyANAmapi baktavyaH, 'NavaraM miccha. tta veyaNijjassa jahaNNeNaM sAgaroyamasayaM paliovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNayaM, ukkoseNaM taM ceva paDipuNNaM baMdhati' navaram- pUrvApekSayA vizeSastu mithyAkhavedanIyasya karmaNo jaghanyena sAgaropamazanaM palyopamasyAsaMkhyeyabhAgonam, utkRSTena tacyaiva-sAgaropamazataM paripUrNa caturindriyA vadhnanti, 'sesaM jahA beiMdiyANaM jAva aMtarAiyassa' zeSaM yathA dvIndriyANAM yAvad antarAyasya karmaNo bandhaH pratipAditastathA caturindriyANAmapi yAvadantarAyasya karmaNo vandhaH pratipattavyaH, gautamaH pRcchati-'asaNNI NaM bhaMte ! jIvA paMciMdiyA NANAvaraNijjassa kammassa kiMbaMdhati ?' he bhadanta ! asaMjJinaH khalu jIvAH paJcendriyA jJAnAvaraNIyasya karmaNaH kiyantaM kAlaM baghnanti ? bhagavAnAha-goyamA !' he gautama ! 'jahaNNeNaM sAgaropamasahassassa tiNi sattabhAge palizrovamassAsaMkhejjabhAgeNaM UNae' jaghanyena sAgaropamasahasrasya trayaH sapta bhAgAH-sAgaropamasya sahasreNa guNitAstrayaH saptabhAgAH palyopamasyAsaMkhyeyabhAgonAH antarmuharta aura utkRSTa do mAsa adhika karoDa pUrva kA karate haiN| manuSyAyu kA bhI itanA hI bandha karate haiN| zeSa sthitibandha usI prakAra kahanA cAhie jaisA dvIndriyoM kA kahA haiM / vizeSatA yaha hai ki cauindriya jIva mithyAtvavedanIya kA jaghanya bandha palyopama kA asaMkhyAta bhAga kama sau sAgaropama kA karate haiN| zeSa antarAya karma paryanta drIndriyoM ke samAna hI kaha lenA caahie| gautamasvAmI-he bhagavan ! asaMjJI paMcendriya jIva jJAnAvaraNIya karma kitane kAla kA bAMdhate haiM ? bhagavAn -he gautama ! jaghanya palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga karma sahastra caturindriya jIva tiryaMcAyune jaghanya baMdha aMtamuhUrtane ane utkRSTa baMdha be mAsa adhika koDa pUrvane kare che. manuSyAyane paNa eTaluM ja baMdha kare che. zeSa sthitibaMdha hIndriyenA sthiti baMdha kahyA che te pramANe kahevA joIe. vizeSatA e che ke cauIndriya jIva mithyAtva vedanIyane jaghanya baMdha pAmano asaMkhyAta bhAga e cha evA so sAgaropamano kare che. ane utkRSTa baMdha pUrepUrA so sAgaropamane kare che. zeSa aMtarAya kama sudhI DhIdriyanI samAna ja kahI devuM joIe. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! asaMjJI paMcendriya jIva jJAnAvaraNIya kama keTalA vakhatanuM bAMdhe che? zrI bhagavAna-ha tama ! javanya baMdha pApamane asaMkhyAta bhAga che evA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #439 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 426 prajJApanAsUtre 'ukkoseNaM te caiva paDipuNNe' utkRSTena te caiva-sAgaropamasahasra guNitAstrayaH saptabhAgAH pari. pUrNAstAvad asaMjJinaH paJcendriyA badhnanti evaM so ceva gamo jahA beiMdiyANaM' evam - pUrvoktarItyA sa caiva gamaH -AlApakramo yathA caturindriyANAM pratipAditaH, tathA asaMjJi. paJcendriyANAmapi AlApakramo raktavyaH, kintu - 'NavaraM sAgarovamasahasseNa samaM bhANiyavvaM ' navaram - pUrvApekSA vizeSastu sAgaropamasahasreNa samaM bhaNitavyam, 'jassa jai bhAgatti' yaspa karmaNo yAvAna bhAgo bhavati tasya tAvAneva bhAgaH sAgaropamasahasreNa guNito vaktavyaH, 'micchatave Nijjasa jahaNeNaM sAgarovamasahassaM palio vamAsaMkhejjaibhAgeNaM UNagaM, 'ukkoseNaM taM caiva pasiguj' mithyAtvavedanIyasya karmaNo jaghanyena sAgaropamasahasraM palyopamAsaMkhyeyabhAgonama, utkRSTena tadeva-sAgaropamasahasraM paripUrNam asaMjJinaH paJcendriyA badhnanti, 'neraiyAuyasta jahaNeNaM dasavAsasahassAI aMto muhuttamanmahiyAI' nairayikA yudhyasya karmaNo jaghanyena dazavarSasahasrANi antarmuhUrtAbhyadhikAni 'ukkoseNaM paliodamassa asaMkhejjaibhAgaM puvtrakoDi tibhAgAnbhahiyaM vaMdhaMti' utkRSTena palyopamasyAsaMkhyeyabhAgaH pUrvakoTI tribhAgAbhyadhiko'paJca sAgaropama ke bhAga kA aura utkRSTa sAgaropama ke pUre bhAga kA bandha karate haiM / isa prakAra vahI gama (AlApaka) samajha lenA cAhie jo dvIndriyoM ke prakaraNa meM kahA hai / vizeSatA yahI hai ki yahAM asaMjJI paMcendriyoM ke prakaraNa meM sahasra sAgaropama se guNita kahanA caahie| jisa karma kA jitanA bhAga hai usa kA utanA hI bhAga sahasra sAgaropama se guNita yahAM kahanA cAhie / asaMjJI paMcendriya jIva mithyAtvavedanI karma kA jaghanya baMdha palyopama kA asaMkhyAtavA~ bhAga kama sahasra sAgaropama kA, utkRSTa paripUrNa sahasra sAgaropama kA karate haiN| asaMjJI paMcendriya jIva narakAyu kA antarmuhUrtta adhika daza hajAra varSa kA hajAra sAgaropamane OM bhAganA kare che ane utkRSTa baMdha (hajAra) sAgaropamanA pUrepUro OM bhAganA kare che. A pramANe te gama (AlApaka) samajI levA joIe ke je dvIndriyAnA prakaraNamAM kahevAmAM Avela che. vizeSatA e che ke ahIM asa'nI pa'cendriyAnA prakaraNamAM hajAra sAgarApamathI guNA kAra karavA joie. je kanA jeTalA bhAga che tenA teTalA ja bhAga hajAra sAgaropama vaDe ahIM guNAkAra karavA joIe. asa'nI pacendriya jIva mithyAtvavedanIyakanA jaghanya baMdha pakSe pamanA asakhyA. tame lAga oche evA hajAra sAgaropamano kare che. ane utkRSTa pUrepUrA hajAra sAgarIropamanA kare che. asanI pacendriya jIva narakAyune aMtarmuhUta adhika daza hajAra varSanA ane utkRSTa pUrepUrA hajAra sAgaropamanA kare che. asaMjJI pacendriya jIva narakAyunA aMtarmuhUta adhika daza hajAra varSa ane utkRSTa zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #440 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pada 23 sU0 12 dvIndriyAdikarmabandhasthitinirUpaNam 427 ndriyA baghnanti 'evaM tirikkhajoNiyAuyassa vi' evam-nairayikAyuSyasyeva tiryagyonikAyu. yasyApi karmaNaH utkRSTena palyopamasyA saMkhyeyabhAgaH pUrvakoTi tribhAgAbhyadhiko'saMjJipaJce. ndriyA bandhanti kinnu-'NavaraM jaddaNNeNaM aMtomuhuttaM'navaram pUrvApekSayA vizeSastu jaghanyena antamuhUrta yAvad asaMjJipaJcendriyA stiyaMgAyuSyaM karma badhnanti, 'maNuyAuyassa vi'manuSyAyuSyasthApi karmaNo jaghanyena antarmuhurtam utkRSTena palyopamasyAsaMkhyeyabhAgaH pUrvakoTitribhAgAbhyadhiko. 'saMjJipaJcendriyAH badhnanti, 'devAuyassa jahA neraiyAuyassa' devAyuSyasya karmaNo bandho yathA nairayikAyuSyasya karmaNo saMjJipazcendriyANAmuktastathA vaktavyaH, gautamaH pRcchati-'akhaNNI bhaMte ! jIvA paMciMdiyA nirayagatinAmAe kammassa kiM baMdhaMti ?' he bhadanta ! asaMjJinaH khalu jIvAH paJcendriyA nirayagatinAmnaH karmaNaH kim-kiyantaM kAlaM bandhanti ? bhagavAnAha'goyamA !'he gautama !'jahaNNeNaM sAgarobamasahassassa do sattabhAge pali bhovamassa asaMkhejjai. bhAgeNaM UNayA' jaghanyena sAgaropamasahasrasya dvau saptabhAgau / palyopamasya asaMkhyeyabhAgonau 'ukoseNaM te ceya paDipuNge' utkRSTena to caiva sAgaropamasahasrasya dvau saptabhAgau paripUrNI aura utkRSTa pUrvakoTi kA tribhAga adhika palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kA bandha karate haiN| isI prakAra tiryaMca Ayu kA bhI utkRSTa baMdha pUrvakoTi kA tribhAga adhika palpopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kA bandha karate haiM, magara jaghanya antarmuhUrta kA karate haiN| manuSyAyu kA baMdha bhI itanA hI arthAt utkRSTa pUrva koTi kA tribhAga adhika palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kA aura jaghanya antamuharta kA karate haiM asaMjJI paMcendriya kA devAyu kA bandha narakAyu ke samAna samajhanA caahie| ___ gautamasvAmI-he bhagavan ! asaMjJI paMcendriya narakagatinAmakarma kitane kAla kA bAMdhate haiM ? bhagavAn-he gautama ! jaghanya palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama sahasra sAgaropama ke do baMTe sAta () bhAga kA aura utkRSTa pUrNa bhAga kA bandha pUrvakeTInA traNa bhAga adhika palyopamane asaMkhyAtamA bhAgane baMdha kare che. - e pramANe tiryaMcAyune paNa utkRSTa baMdha pUrvakeTinA traNa bhAga adhika palepanA asaMkhyAtamA bhAgane baMdha kare che, paraMtu jaghanya baMdha aMtarmuhUrtane kare che. manuSpAyune baMdha paNa eTalo ja arthAt utkRSTa pUrvakeTinA traNa bhAga adhika palyopamanA asaMkhyAtamA bhAgane baMdha kare che ane jaghanya aMtamuhUrtane baMdha kare che. asaMjJI paMcadriyanA devAyune baMdha narakAyunI samAna samajavo joIe. zrI gatamasvAmI-he bhagavan! asaMjJI paMcendriya narakagati nAmakarma keTalA samayane bAdhe che? zrIbhagavAna -he gautama! jaghanya papamane asaMkhyAtame bhAga nyUna sahastra sAgaropamanA be vibhAjIta saptamAMza bhAga che nA ane utkRSTa pUrNa be saptamAMza bhAgane bandha kare che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #441 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 428 prajJApanAsUtre asaMjJipaJcendriyA nirayagatinAmakarma badhnanti 'evaM tiriyagatie vi' evam-nirayagatinAmakoktarItyA tiryaggatinAmakarmaNo'pi bandho'saMjJipazcendriyANAM jaghanyena sAgaropamasahasrasya do saptabhAgI palyopamasyAsaMkhyeyabhAgonau, utkRSTena to caiva-sAgaropamasahasrasya dvau saptabhAgau paripUrNau iti vijJeyam, 'maNuyagatinAmAe vi evaM ceva' manuSyagatinAmno'pi karmaNo bandho'saMjJipaJcendriyANAm evaJcaiva-nirayagatinAmakarmoktarItyaiva bodhyaH kintu jaghanyena sAgaropamasahasrasya dvacaH saptabhAgaH palyopamAsaMkhyeyabhAgona:, utkRSTenasa caiva sAgaropamA sahasrasya dvayarSaH saptabhAgaH paripUrNo vijJeya ityabhiprAyeNAha-'NavaraM jahaNNeNaM sAgarovamasaha. ssassa diva; sattabhAgaM paliovamassa asaMkhejaibhAgeNaM Urga, 'ukkoseNaM taMceva paDipuNNaM baMdhati' navaram-parvApekSayA vizeSastu jaghanyena sAgaropamasahasrasya dvayarddhaH-dvitIyo'auyasya sa carddha-sArdaikaH saptabhAgaH palyopamasyAsaMkhyeyabhAgonaH utkRSTena sa caiva-sAgaropamasahasrasya dvadhaH saptabhAgaH paripUrNI manuSyagatinAmakarma asaMjJipazcendriyA badhnanti, 'evaM devagatinAmAta' evama-pUrvoktarItyA devagatinAmakarmA'pi asaMkSipaJcendriyA badhnanti kintu'navaraM te sAgarovamasahassassa egaM sattabhAgaM paliovamassAsaMkheja ibhAgeNa UNaM' navarampUrvApekSayA vizeSastu te-asaMjJipaJcendriyAHsAgaropamasahasrasya, ekaH saptabhAgaH palyopamasyAsaMkhyeyabhAgona: 'ukoseNaM taM ceva paDipuNNaM' utkRSTena sa caiva--sAgaropamasahasrasya ekaH karate haiN| isI prakAra asaMjJo paMcendriya tiyeMcagatinAmakarma kA bhI bandha jaghanya palyopama kA asaMkhyAtayAM bhAga kama sahasra sAgaropama kA bhAga aura utkRSTa paripUrNa bhAga kA karate haiN| manuSyagati nAmakarma kA bandha bhI itanA hI karate haiM / kintu pUrva kI apekSA vizeSatA yaha hai ki asaMjJI paMcendriya manuSyAyu kA jaghanya bandha pasyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama sahasra sAgaropama kA bhAga kA aura utkRSTa pUrNa sahasra sAgaropama ke " bhAga kA karate haiM / isI prakAra devagatinAmakarma kA bhI samajhanA caahie| magara vizeSatA yaha hai ki asaMjJI paMcendriya jIya devagati nAmakarma kA jaghanya baMdha palyopama kA asaMkhyAtayAM bhAga kama sahasrasAgaropama kA bhAga kA aura laskRSTa paripUrNa bhAga kA karate haiM ? eja prakAre asaMjJI paMcendriyatiryaMcagatinAmakarmane paNa banyuM jaghanya palyopamano asaMkhyAta bhAga nyUna sahastra sAgarepamane 3 bhAga ane utkRSTa paripUrNa 2 bhAgano kare che. manuSyagati nAmakarmane banyuM paNa eTaluM ja kare che. paNa pUrvanI apekSAe vizeSatA e che ke asaMjJI paMcendriya manuSpAyune jaghanya bandha pAmana asaMkhyAta bhAga nyUna sahastra sAgaropamane ' bhAgane ane utkRSTa pUrNa sahastra sAgaremano " bhAgane kare che. e ja prakAre devagati nAmakarmanuM paNa samajavuM joIe. paNa vizeSatA e che ke asaMjJI paMcendriya jIva gatinAmakarmane jaghanya banyuM 55mane asaMkhyAtame bhAga nyUna sahastra sArAmane bhAga ane utkRSTa paripUrNa zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #442 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TokA pada 23 sU0 12 dvIndriyAdikarmabandhasthitinirUpaNam ____ 429 saptabhAgaH paripUrgoM badhnanti, gautamaH pRcchati-'veubviyasarIranAmAe pucchA' vaikriya. zarIranAmakarma asaMjJipazcandriyAH kiyantaM kAlaM badhnanti, ? iti pRcchA,bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNeNaM sAgarotramasahassassa do sattabhAge paliovamassAsaMkheja ibhAgeNa UNe, ukkoseNaM do paDipuNNe baMdhati' jaghanyena sAgaropamasahasrasya dvau saptabhAgI palyopamasthAsaMkhyeyabhAgonoM, utkRSTena dvau sAgaropapasahasrasya saptabhAgau paripUNauM ajJipaJcandriyAH vaikriyazahIranAmakarma badhnanti sammattapsammAmicchatta AhAragasarIranAmAe titthagaranAmAe Na kiMci baMdhati' samyaktva samyagamithyAtvAhArakazarIranAmakarmANi tIrthakaranAmakarma ca asaMjJipaJcendriyA na kizcid badhnanti, 'avasiDhaM jahA beiMdiyANaM' avaziSTaM yathA dvIndriyANAmuktaM tathA asaMjJipazcandriyANAmapi vaktavyam, kintu-'NavaraM jassa jattiyA bhAgA tassa sA sAgarovamasahasseNa saha bhANiyavyA' navaram-dvIndriyApekSayA vizeSastu yasya yAvantobhAgA bhavanti tasya tAvanto bhAgAH sAgaroSamasahasreNa saha praNitavyAH, "savye si ANu. puvIe jAva aMtarAiyassa' sarveSAm AnupUrvyA-anukrameNa yAvata-kaSAyaprabhRtyantarAyasya ___ gautamasvAmI-he bhagavan ! asaMjJo paMcendriya jIva vaikriyazarIra nAmakarma kA jaghanya bandha kitane kAla kA karate haiM ? bhagavAn - he gautama ! asaMjJI paMcendriya vaiphiyazarIra nAmakarma kA jaghanya vandha palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kama saharasAgaropama ke bhAga kA aura utkRSTa pUrNa : bhAga kA karate haiN| asaMjJI paMcendriya jIva samyagamithyAtva prakRti kA, AhArakazarIra nAmakarma kA aura tIrthakara nAmakarma kA bandha karate hI nahIM haiN| zeSa prakRtiyoM kA bandha dvIndriyoM ke samAna samajhanA cAhie, kintu dvIndriyoM se asaMjJI paMcendriyoM ke bandha meM antara yaha hai ki jisake jitane bhAga haiM, ve sahasrasAgaropama ke sAtha kahane cAhiye / isa prakAra anukama se antarAya karma taka sabhI prakRtiyoM kA yathAyogya bandha kaha lenA caahiye| 3 bhAgano kare che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! asaMjJI paMcendriya jIva vaikiya zarIra nAmakarmane anya keTalA kALano kare che? zrI bhagavAna -he gautama! asaMjJI paMcendriya kriya zarIra nAmakarmane jaghanya bandha pAmane asaMkhyAta bhAga nyUna sahastra sAgaropamano huM bhAgane ane utkRSTa pUrNa bhAgane kare che. asaMsI pacandriya jIva samyagU mithyAtva prakRtine, AhAraka zarIra nAmakarmane ane tIrthakara nAmakarmane bandha karatA ja nathI. zeSa prakRtinA anya dvAddhinI samAna samajavA joIe. paNa kandrithI asaMjJI paMcendriyenA bandhamAM attara e che ke jemanA jeTalA bhAga che, teo sahastra sAgaropamanI sAthe kahevA joIe. e prakAre anukramathI antarAya kama sudhI badhI prakRti zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #443 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 430 prajJApanAsUtre karmaNo bandhaH asaMjJipaJcendriyANAM bodhyaH, gautamaH pRcchati-'saNNI NaM bhaMte ! jIvA paMciM diyA NANAvaraNijassa kammassa kiM baMdhati ?' he bhadanta ! saMjJinaH khalu jIyAH paJcandriyAH jJAnAvaraNIyasya karmaNaH kiyantaM kAlaM badhnanti ? bhagavAnAha-'goyamA!' he gautama ! 'jaha. paNeNaM aMtomuttaM ukkoseNaM tIsaM sAgarovamakoDAkoDIo' jaghanyena antarmuhUrtam, utkRSTena triMzat sAgaropamakoTIkoTayaH saMjJipaJcendriyAH jJAnAvaraNIyaM karma badhnanti, tatra 'tiNNivAsa sahassAI AbAhA.' trINi varSasahasrANi abAdhAkAlA, abAdhAkAlazUnyo'numavayogyaH karma bandhaH, 'saNNI NaM bhaMte ! paMciMdiyA NihApaMcagassa kiM baMdhati ?' he bhadanta ! saMjJinaH khalu paJcendriyAH nidrApaJcakasya karmaNaH kiyantaM kAlaM badhnanti ? 'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNeNaM aMto sAgarovamakoDAkoDI zro, ukkoseNaM tIsaM sAgarovamakoDAkoDIo' jaghanyena antaH sAgaropamakoTIkoTayaH, utkRSTena triMzat sAgaropamakoTIkoTayaH saMjJipaJcandriyAH nidrA pazcakaM karma vanti, 'tiSNi ya bAlasahassAI avAhA' trINi ca varSasahasrANi abAdhAkAla: gautamasvAmI-he bhagavan ! saMjJI paMcendriya jJAnAvaraNIya karma kA bandha kitane kAla kA karate haiM ? bhagavAn-he gautama ! saMjJI paMcendriya jIva jJAnAvaraNIya karma kA bandha jaghanya antamuharta kA aura utkRSTa tIsa koDAkoDI sAgaropama kA karate haiN| tIsa koDAkoDI sAgaropanakA baMdha hone para tIna hajAra varSa kA abAdhA kAla hotA hai aura zeSa anubhava yogya kAla samajhanA caahie| ___ gautamasvAmI-he bhagavan ! saMjJI paMcendriya nidrApaMcaka kA bandha kitane kAla kA karate he ? __ bhagavAn-he gautama ! saMjJo paMcendriya jIva nidrApaMcaka kA jaghanya baMdha antaH koTAkoTI sAgaropama kA karate haiM aura utkRSTa tIsa koTAkoTI sAgaropama kaa| isakA abAdhA kAla tIna hajAra varSa kA hotA hai| darzanacatuSka kA bandha nA yathAyogya banyuM kahI devA joIe. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! saMjJI paMcendriya jIva jJAnAvaraNIya karmanA anya keTalA kALanA kare che. zrI bhagavAn he gautama ! saMjJI paMcendriya tiryaMca jIva jJAnAvaraNIya karmane badhe jaghanya antarmuhUrva ane utkRSTa trIsa koDAkoDI sAgaropamane kare che. trIsa keDAkeDI sAgaropamanA baMdha thatAM traNa hajAra varSane abAdhAkALa thAya che ane zeSa anubhAgya kALa samajavuM joIe. zrIgautamasvAmI-he bhagavana! saMjJIpaMcendriya nidrApaMcane anya keTalA kALane kare che? zrIbhagavAna-he gautama! saMjJI paMcendriya nidrApaMcakane jaghanya baMdha antaHkaTAkeTI sAgare mane kare che ane utkRSTa trIsa kaDAkaDI sAgaropamano tene akhAdhAkAla traNa zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #444 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 sU0 12 dvIndriyAdikarmabandhasthitinirUpaNam 431 prajJaptaH, 'daMsaNacaukkassa jahA NANAvaraNijjassa' darzanacatuSkasya yathA jJAnAvaraNIyasya bandha uktastathA vaktavya', 'sAyAveyaNijassa jahA ohiyA ThiI bhaNiyA taheva bhANiyavvA' sAtadearer yathA aughikI karmasthitirbhaNitA tathA bhaNitavyA, 'IriyAvahiyabaMdhayaM pahuca saMpatiya baMdhayaM ca' airyApathikabandhakaM pratItya- Azritya sAmyarAyikabandhakaJca pratItya vaktavyam, 'ayAveya Nijjassa jahA NidApaMcagassa' asAtAvedanIyasya yathA nidrApaJcakasya bandha uktastathA vaktavyaH, 'sammattaveyaNijjasta sammAmicchattaveyaNijjassa jA ohiyA ThiI bhaNiyA taM baMdhaMti' samyaktva vedanIyasya samyagamithyAtvavedanIyasya ca karmaNo yA audhika karmasthiti bhaNitA tvaM badhnanti, 'micchattaveyaNijassa jahaNaNaM aMto sAgarovamakoDAkoDIo' mithyAtva vedaarrer bandho jaghanyena antaH sAgaropamakoTIkoTayaH 'ukkoseNaM sattarisAgarovamakoDAkoDIo' utkRSTena saptatiH sAgaropamakoTIkoTayaH saMjJipaJcendriyAH mithyAtvavedanIyaM karma vananti tatra 'sattariya vAsasayAI avAhA' saptatizva varSazatAni abAdhAkAlaH prajJaptaH, 'kasAya bArasagassa jahaNaNaM evaM ceva, 'ukkoseNaM catAlIsaM sAgarovamakoDAkoDIo' kapA yadvAdazakasya bandho jaghanyena evazcaiva - pUrvoktarItyaivAntaH sAgaropamakoTIkoTayaH, utkRSTena jJAnAvaraNIya ke samAna kahanA cAhie / sAtAvedanIya karma kA bandha utane hI kAla kA karate haiM jitanI usakI audhika sthiti kahI hai / aipithika bandhaka kI apekSA aura sAmparAyika bandhaka kI apekSA se sAtAvedanIya kA bandha kAla pRthak-pRthak kahalenA cAhie / asAtAvedanIya karma kA bandha kAla nidrApaMcaka ke barAbara hai / samyaktvavedanIya aura samyag mithyAtyavedanIya karma kI vahI sthiti bAMdhate haiM, jo unakI sAmAnya sthiti pahale kahI gaI haiM / midhyAtva prakRti kA baMdha jaghanya antaH koTA koTI sAgaropama kA aura utkRSTa sattara koTAkoTI sAgaropama kA karate haiN| sattara koTAkoTI sAgaropamakA bandha hone para sAta hajAra varSa kA abAdhA kAla hotA hai / kaSAya dvAdazaka kA jaghanya baMdha antaH sAgaropama kA koTAkoTI pramANa aura utkRSTa cAlIsa koTAkoTI hajAra varSanA hoya che. darzIna catuSTanA anya jJAnAvaraNIyanA samAna kahevA joie. sAtAvedanIya karmonA anya eTalA ja kALanA kare che, jeTalI jenI aughika sthiti kahI che. aopathika anyanI apekSAe ane sAMpayika bandhanI apekSAe sAtAvedanIyanA bandhakALa pRthaklR -pRthak hI levA jAie. asAtA vedanIya kAma nA anyakAla nidrApa'cakranA kharAbara che. sacakatva vedanIya ane sabhyamithyAtva vedanIya kramanI teja sthiti khAMdhe che je temanI sAmAnya sthiti pahelAM kahI che mithyAtva prakRtinA madha jaghanya aMtaH kADAkoDI sAgaropamanA ane utkRSTa sattara kADAkADI sAgaropamanA kare che. sattara kADAkArDI sAgarapamanA baMdha thatAM sAta hajAra varSane akhAyAkAla thAya che. kaSAya dvAdazakanA jaghanya anya antaH sAgaropama kroDAkoDI pramANa ane utkRSTa zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #445 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 432 prajJApanAsUtre catvAriMzaca sAgaropamakoTIkoTayo bandhaH, kintu-'cattAlIsa ya vAsasayAI abAhA' catvAriMzada varSazatAni abAdhAkAlaH prajJaptaH, 'kohamANamAyAlobhasaMjalaNAe ya do mAsA, mAso, addhamAso, aMtomutto, evaM jahannagaM ukkosagaM puNa jahA kasAyavArasagassa' krodhamAnamAyAlobhasaMjvalanakarmaNAzca bandhaH anukrameNa dvau mAsau, mAsaH, arddhamAsaH antarmuhUrta yAvad evaM jaya nyakaM-jaghanyena saMjJipazcendriyANAM bodhyaH, utkRSTakam-utkRSTena punaryathA kapAyadvAdazakasya pratipAditastathA pratipattavyaH'cauNhavi AuyANaM jA ohiyA ThiI bhaNiyA taM baMdhati' caturNAmapi AyuSAm-nirayatiryagmanuSyadevasambandhinAM yA baudhikI sthitimaNitA tAM saMjJipaJcandriyA badhnanti, 'AhAragasarIrassa titthagaranAmAe ya jahaNNeNaM aMto sAgarovamakoDAkoDIo' AhArakazarIrasya tIrthakaranAmnazca karmago bandho jaghanyena antaH sAgaropamakoTIkoTayaH 'ukkoseNaM aMto sAgarovamakoDAkoDoo' utkRSTena cApi antaH sAgaropamakoTIkoTayo bandhaH saMjJipazcendriyANAM prajJaptaH, 'purisaveyaNijjassa jahaNeNaM aTTha saMbaccharAI' puruSavedanIyasya karmaNo bandho jaghanyena aSTau saMvatsarANi saMjJipaJcendriyANAM prajJaptaH, 'ukoseNaM dasasAgarovamakoDAkoDIo' utkRSTena dazaptAgaropamakoTIkoTayaH saMjJipazcendriyANAM puruSavedanIyakarmavandhaH prajJaptaH, 'dasa ya vAsasayAI abAhA' tatra daza ca varSazatAni yAvada abAsAgaropama kA samajhanA caahie| usakA abAdhA kAla cAlIsa sau varSa kA hotA hai / saMjyalana krodha, mAna, mAyA aura lobha kA jaghanya bandha kramazaH do mAsa kA, eka mAsa kA, arddhamAsa kA aura antarmuhUrta kA hotA hai tathA utkRSTa bandha kaSAyadvAdazaka ke samAna hotA hai| sarakAyu, tiryaMcAyu, manuSyAyu aura devAyu kI jo sAmAnya sthiti kahI gaI hai, usI sthiti kA saMjJI paMcendriya jIya bandha karate haiN| AhAraka zarIra aura tIrtha kara nAmakarma kA bandha jaghanya anta: sAgaropama koTAkoTI kA karate haiN| puruSa vedanIya karma kA jaghanya bandha ATha varSa kA aura utkRSTa daza koTAkoTI sAgaropama kA saMjJI paMcendriya jIva karate haiM / jaba daza koTAkoTI sAgaropama kA bandha karate haiM to usakA abAdhA kAla daza sau varSa kA hotA hai, arthAt apane bandha kAla se lekara eka hajAra varSa taka vaha apane udaya dvArA jIva ko koI bAdhA nahIM pahuMcAtA hai| cAlIsa kaDAkoDI sAgaropamane samajavA jeIe teno abAdhAkAla cAlIsaso varSa thAya che. saMjavalana krodha, mAna mAyA ane lebhane jaghanya badhe kramazaH be mAsane, eka mAsane amAsane ane anatamuhUrta thAya che tathA utkRSTa bandha kaSAya, dvAdazakanA samAna thAya che narakAyu, tiryaMcAyu, manuSpAyu ane devAyunI je sAmAnya sthiti kahelI che, teja sthitine saMjJI paMcendriya jIva baMdha kare che. AhAraka zarIra ane tIrthaMkara nAmakarmane baMdha antaH sAropama kaDAke DIne ane utkRSTa paNa antaH sAgaropama keDAcheDIne kare che - purUSa vedanIya karmane jaghanya anya ATha varSane ane utkRSTa daza kalAkeDI sAgarAmane saMjJI paMcendriya jIva kare che. jyAre dasa keDADI sAgarepamane anya kare che, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #446 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 sU0 12 dvindriyAdikarmabandhasthitinirUpaNam 433 dhAkAla:-bandhasamayAdArabhya svodayena jIvasya kizcidapi bAdhA notpAdayati, 'jaso kitti NAmAe uccAgottassa evaM ceva yazaH kIrtinAmakarmaNaH uccairgotrasya karmaNazca bandhaH evaJcavapuruSavedanIyava deva bodhyaH kintu-'NavaraM jahaNNeNaM aTThamuhuttA' navaram-pUrvApekSayA vizeSastujaghanyena aSTau muhUrtAni yAvat saMjJipaJcendriyANAM yazaH kIrtinAmakarmabandhaH prajJaptaH, 'aMtarAiyassa jahA NANAvaraNijjassa' saMjJipaJcandriyANAm antarAyasya karmaNo bandho yathA jJAnAvaraNIyasya karmaNa uktastathA vaktavyaH, 'sesaesu savvesu ThANemu saMghayaNemu saMThANesu vaNNemu gaMdhesu ya jahaNeNaM aMto sAgarovamakoDAkoDIo' zeSeSu sarveSu sthAneSu nairayikAdiSu, saha___ yaza kIrtinAmakarma aura uccagotra bandhaka puruSaveda ke samAna hI sama. jhanA cAhie, magara vizeSatA yaha hai ki yaza kIrtinAmakarma kA jaghanya sthitibandha kAla ATha muhUrta kA hai / saMjJI paMcendriya jIvoM ke antarAya karma ke baMdha kA kAla utanA hI hai jitanA jJAnAvaraNIya kA kAla kahA gayA hai| zeSa sabhI sthAnoM meM tathA saMhanana nAmakarma saMsthAna nAmakarma, varNa nAmakarma, gaMdhanAmakarma meM bandha kA jaghanya kAla antaH koTAkoTI sAgaropama kA kahA hai / utkRSTa sthiti bandha kA kAla vahI samajhanA cAhie jo inakI sAmAnya sthiti kahI hai| vizeSatA yaha hai ki inakA abAdhA kAla aura abAdhA kAla nyUna vahIM kahanA cAhie isa prakAra anukrama se antarAya taka sabhI prakRtiyoM kA bandha kahalenA caahie| saMjJI paMcendriya bandhaka kI apekSA se jJAnAvaraNIya Adi karmoM kA jaghanya sthitibandha jo kahA gayA hai, vaha kSapakajIva ko usa samaya hotA hai, jaba una prakRtiyoM ke bandha kA carama samaya ho |nidraapNck, asAtA vedanIya, mithyAtva, te teno abAdhAkAla dazaso varSane thAya che, arthAta pitAnA bandhakALathI laIne eka hajAra varSa sudhI te pitAnA udaya dvArA jIvane keI bAdhA nathI pahoMcADatA. yazakIti nAmaka ane uccatrane bandha purUSa vedanA samAna ja samaja jaIe, paNa vizeSatA e che ke yazakIrti nAmakarmane jaghanya sthiti bandhakALa ATha muhUrta che. saMjJI paMcendriya jInA antarAya karmanA bandhane kALa teTalo ja che ke eTale jJAnAvaraNIya karmane kALa kahevAyele che zeSa badhAM sthAnamAM tathA saMhananA nAmakarma, saMsthAna nAmakarma, varNa nAmakarma, gandha nAmakarmamAM bandhane jaghanya kAla antaH kaDAkoDI sAgaropama kahele che. utkRSTa sthitibandhano kALa teja samajavo joIe je temanI sAmAnya sthiti kahI che. vizeSatA e che ke temane abAdhA kALa ane abAdhAkALa nyUna na kahe joIe, e prakAre anukramathI antarAya sudhI badhI prakRtinA bandha kahevA joIe. - saMjJI paMcendriya bandhakanI apekSAthI jJAnAvaraNIya karmonA jaghanya sthiti bandha je je kahela che, te kSepaka jIvane te samaye thAya che, jyAre e prakRtinA bandhane carama zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #447 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 434 prajJApanAsUtre naneSu-sthyAdiracanAsu, saMsthAneSu-AkAreSu, varNeSu gandheSu ca jaghanyena antaH sAgaropamakoTIkoTayo bandhaH prajJaptaH, 'ukkoseNaM jA jassa ohiyA ThiI bhaNiyA taM baMdhati' utkRSTena yA yasya aughikI sthiti NitA tAM sthiti saMjJipaJcandriyA badhnanti, 'NavaraM imaM nANattaM abAhA, abAhUNiyA Na vuccaI' navaram-vizeSastu idaM nAnAtvam bahutvam abAdhAkAlaH, abAdhAkAlono nocyate 'evaM ANupuvIe savvesiM jAva aMtarAyassa tAva bhANiyavvaM' evam-uktarItyA AnupUrtyA sarveSAM yAvad antarAyasya karmaNo bandhastAvad bhaNitavyaH, tatra saMjJipaJcendriyabandhakaviSaye jJAnAvaraNIyAdikarmaNAM jaghanyena sthiti bandho'ntarmuhUrtAdiparimANastAvat kSapakasya svasvabandhacaramasamaye'vaseyaH, nidrApaJcakAsAtavedanIyamithyAtva kaSAyadvAdazakAdInAM kSapaNAta prAgbandho vijJeyaH, ataeva teSAM jaghanyenApi antaH sAgaropamakoTIkoTIpramANo bandhaH, utkRSTo'pi antaH sAgaropamakoTIkoTipramANo mithyAdRSTeH sarvasaMkliSTasya bodhyaH, tiryag manuSya devAyuSAzca svasvabandhakeSu ativizudasya bandho'vaseyaH // sU0 12 // mUlam-NANAvaraNijassa NaM bhaMte ! kammassa jahaNNaTTiI baMdhae ke paNNatte ? goyamA ! aNNayare suhumasaMparAyae uvasAmae vA khavage vA, esa gaM goyamA! NANAvaraNijassa kammassa jahaNNaThiI baMdhae, tavvai. ritte ajahaNaNe, evaM eeNaM abhilAveNaM mohAuyavajANaM sesakammANaM bhANiyaThavaM, mohaNijjasta NaM bhaMte ! kammassa jahaNNadiI baMdhae ke paNNatte? annayare bAyarasaMparAe, uvasAmae vA, khavae vA, esa gaM goyamA ! mohaNijassa kammasta jahaNNaTTiI baMdhae, tavvairitte ajahaNaNe, Au. yassa NaM bhaMte ! kammassa jahaNNaTriI baMdhae ke paNNate ? goyamA ! je kaSAya dvAdazaka Adi ke kSapaNa se pahale baMdha hotA hai / ataeva unakA jaghanya bandha bhI antaH koTAkoTI sAgaropama kA hotA hai| utkRSTa bhI antaH koTAkoTI sAgaropama pramANa bandha atyanta saMklezayukta mithyAdRSTi ko samajhanA cAhie / tiryaMcAyu, manuSyAyu aura devAyu kA utkRSTa bandha una-unake bandha koM meM jo ativizuddha hote haiM, unako hotA hai |suu012|| samaya hoya. nidrApaMcaka asAtA vedanIya, mithyAtva, kaSAya dvAdazaka AdinA kSapaNathI pahelA anya hoya che. tethI ja temane jaghanya bandha paNa antaH kaDAkaDI sAgaropamane hoya che. utkRSTa paNa antarkoDAkoDI sAgaropama pramANu bandha atyanta saMkaleza yukta mithyASTine samajavuM joIe. tiyacAyu, manuSpAyu ane devAyuno utkRSTa bandha temanA badhekamAM ja ativizuddha hoya che, temane thAya che, sUtra 12aa zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #448 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 23 sU0 13 AyuSyakarmaNo jaghanyasthitibandhanirUpaNam 435 NaM jIve asaMkheppaddhApaviTe savvaniruddha se Aue, sese savvamahaMtIe AuyabaMdhaddhAe tIse NaM AuyabaMdhaddhAe carimakAlasamayaMsi savvajahapiNayaM ThiI pajattApajattiyaM nivvattei, esa gaM goyamA ! Auyakammassa jahaNNaThiI baMdhae, tavvairitte ajahaNaNe" // sU0 13 // __chAyA-jJAnAvaraNIyasya khalu bhadanta ! karmaNo jaghanyasthitibandhakaH kaH prajJaptaH ? gautama ! anyataraH sUkSmasamparAyaH, uvazamako vA kSapako vA, epa khalu gautama ! jJAnAvaraNI. yasya karmaNo jaghanyasthitibandhakaH, tad vyatirikto'jaghanyaH, evam etena abhilApena mohAyuSyavarjAnAM zeSakarmaNAM bhaNitavyam ? mohanIyasya khalu bhadanta ! karmaNo jaghanyasthitibandhakaH kaH prajJaptaH ? gautama ! anyataro bAdarasamparAyaH-upazamako vA kSapako vA, eSa khalu jaghanya karmasthiti bandhaka zabdArtha-(NANAvaraNijjassa NaM bhaMte ! kammassa jahaNNaTiibaMdhae ke paNNatte) he bhagavan ! jJAnAcaraNIya karma kI jaghanya sthiti kA bandhaka-bAMdhanevAlA-kona kahA gayA hai ? (goyamA ! aNNayare suhamasaMparAyae usAmae vA khavage cA) he gautama ! anyatara sUkSmasamparAya upazamazreNIvAlA athavA kSapakazreNIvAlA (esaNaM goyamA) he gautama ! yaha (NANAvaraNijjasta) jJAnAvaraNIya karma kA (jahapaNaThiibaMdhae) jaghanya sthiti kA bandhaka hotA hai (tavvairitte ajahaNNe) usase bhinna ajaghanya sthiti kA baMdhaka hotA hai (eca) isa prakAra (eeNaM abhilAveNaM) isa abhilApa se (mohAuyavajANaM) mohanIya aura Ayu ko choDa kara (sesa kammANaM) zeSa karmoM ke viSaya meM (bhANiyacaM) kahanA caahie| (mohaNijassa NaM bhaMte ! kammarasa jahANaThiibaMdhae ke paNNatte ) he bhagavan ! mohanIya karma kI jaghanya kamasthiti bandhaka sAtha-(NANAvaraNijjassa NaM bhaMte ! kammarasa jahaNNadiibaMdhae ke paNNatte)- mApana zAnAvaraNIya bhanI "dhanya sthitimA man5 mAMdhAvA 1 4aa cha ? (goyamA ! aNNayare sahumasaMparAyae uvasAmae yA khavage vA)-3 gautama ! manyata2 sUkSma 5215 upazamazreNI vA athavA 154zreNI pANA (esaNaM goyamA) 3 gautama ! mA (NANAvaraNijjassa kammassa) jJAnA5271ya 4manA (jahaNNaThiI baMdhae) dhanya zitinA - thAya cha (tanvairitte ajahaNNe) tanAthI minna manya sthitimA 4 thAya cha (evaM) mere (eeNaM abhilAveNaM) mA manisAthI (mohAuyavajjANaM) bhADanIya mane maayun| sivAya (sesakammANaM) zeSa ni| viSayamA (bhANiyavvaM) 41 naye (mohaNijjasa NaM bhaMte ! kammassa jahaNNaThiibaMdhae ke paNNatte 1)-3 sagavan ! bhAI nIya bhanI dhanya sthitinA madha yA sA che ? (goyamA annayare bAdurasaMparAe) zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #449 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre gautama ! mohanIyasya karmaNo jaghanyasthitibandhakaH, tadavyatirikto'jaghanyaH, AyuSyasya khalu bhadanta ! karmaNo jaghanyasthitibandhakaH kaH prajJaptaH ? gautama ! yaH khalu jIvaH asaM kSepyAddhApraviSTa sarva niruddhaM tasyAyuSyam zeSaH sarvamahatyA AyuSyabandhAddhAyAH, tasyAH khalu AyuSyabandhAddhAyAzvaramakAlasamaye sarvajaghanyA sthiti paryAptAparyAptikA nivartayati, eSa khalu gautama ! AyuSyakarmaNo jaghanyasthitibandhakaH, tada vyatirikto'jaghanyaH // sU0 13 // _____TIkA-pUrva saMjJipaJcendriyANAM jJAnAvaraNIyAdi karmaNAM jaghanyasthitibandhasyAntarmuhUrtAjaghanya sthiti kA bandhaka kauna kahA gayA hai ? (goyamA ! annayare bAdarasaMpa. rAe) he gautama ! anyatara bAdara samparAya (uyasAmae vA kharage yA) upazAmaka athavA kSapaka (esaNaM goyamA ! mohaNijassa kammarasa jahaNNaThiibaMdhae) he gautama ! yaha mohanIya karma kI jaghanya sthiti kA bandhaka hai (tavvairitte ajahaNNe) usase bhinna ajaghanya baMdhaka (Auyassa NaM bhaMte ! kammarasa jahaNNa ThiIbaMdhae ke paNNatte ?) he bhagavan ! Ayu karma kA jaghanya sthitibaMdhaka kauna kahA gayA haiM ? (goyamA ! je NaM jIve) he gautama ! jo jIva (asaMkheppaddhApaviDhe) asaMkSe. pyAddhApraviSTa (savvaniruddhe se Aue) usakA AyuSya saba se kama hotA hai (sese) zeSa (savvamahaMtIe) saba se baDI (AuyabaMdhaddhAe) Ayu ke baMdha kAla kI (tIse NaM AuyabaMdhaddhAe) usa Ayu bandha kAla ke (carimakAlasamayaMsi) antima kAla ke samaya meM (savvajahaNiyaM) saba se jaghanya (ThiI) sthiti ko (pajjattApajjatti yaM) paryAptAparyAptikA ko (nivvattei) bAMdhatA hai (esaNaM goyamA ! Auya kammarasa jahaNNaThii baMdhae) he gautama ! vaha jIya Ayu karma kI jaghanya sthiti kA bandhaka hai (tavvairitte ajahaNNe) usa se bhinna ajaghanya sthiti kA baMdhaka hotA hai| suu013|| he gautama ! ganyata2 mA42 s052|y (vasAmae vA khavage vA) S5zAma athavA 154 (esaNaM goyamA ! mohaNijjassa kammarasa jahaNNaThiibaMdhae)-3 gautama ! mA bhADanIya bhanI dhanya sthitimA 554 cha (tabbairitte ajahaNNe) tanAtha linna anya 554 sm41| (Auyassa NaM bhaMte ! kammarasa jahaNNaThiIbaMdhae ke paNNatteM)-3 naman ! mAyu 4bhanA dhanya (25ti aura cha ? (goyamA! jeNaM jIve) he gautama ! 1(asaMkhe. ppaddhApavi) askssepddh| praviSTa (savvaniruddha se Aue) tenu mAyuSya sAthI chu hAya cha (sese) zeSa (sabamahaMtIe) mAthI moTI (AyuyabaghaddhAe) mAyunA mAnI (tIseNaM AuyabaMdhaddhAe) se AyumanA (carimakAlasamayaMsi) mantima nA samayamA (savva. jahaNiya) mAthI dhanya (ThiI) zitinI (pajjattA pajjattiyaM) paryAptA5tine (nivvattei) mAMdha che (esa NaM goyamA ! Auyakammarasa jahaNNaThiibadhae) he gautama ! te 01 mAyu bhanI dhanya sthitinI 43 cha (tavvaritte ajahaNe) tenAthI linna manya sthitinA baMdhaka bane che. sUtra 13 che zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #450 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 sU0 13 AyuSyakarmaNo jaghanyasthitibandhanirUpaNam 437 diparimANatayA pratipAditatvena tad bandhakAn prarUpayitumAha-'NANAvaraNijassa NaM bhaMte kammassa jahaNNaDhiIbaMdhae ke paNNate ?' he bhadanta ! jJAnAvaraNIyasya khalu karmaNo jaghanya. sthitibandhakaH kaH prajJaptaH ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'aNNayare suhumasaMparAyae, uvasAmae vA kharage vA' anyataraH sUkSmasamparAyo jJAnAvaraNIyakarmaNo jaghanyasthiti bandhakaH prajJaptaH, tamevAnyataramAha-upazamako vA sUkSmasaMparAyaH, kSapako vA sUkSmasamparAyaH, atra jJAnAvaraNIyasya karmaNo bandhaH upazamakasya kSapakasya ca jaghanyena antarmuhUrtapramANo bhavati ataevAntarmuhUrtatvasyobhayasAdhAraNatayA 'upazamako vA, kSapako vA' ityuktam, vastugatyA punaH kSapakApekSayA upazamakasya bandho dviguNo'vaseyaH, uktaJca-'khavaguvasAmagapaDivayamANo duguNo TIkArtha-pahale saMjJI paMcendriya jIvoM kA, jJAnAvaraNIya Adi karmoM kA jaghanya sthitibandha antarmuhUrta Adi pramANa vAlA kahA gayA hai| yahAM yaha nirUpaNa kiyA jAtA hai ki kisa karma kA kauna jaghanya sthiti baMdha karatA hai ? gautamasvAmI-he bhagavan ! jJAnAvaraNIya karma ko jaghanya sthiti bAMdhane vAlA kauna jIva hotA hai ? / bhagavAn-he gautama ! anyatara sUkSmasamparAya jIva jJAnAvaraNIya karma kI jaghanya sthiti kA bandhaka hotA hai| anyatara kA spaSTIkaraNa karate hue kahate haiM-upazamaka arthAt upazamazreNIvAlA sUkSmasamparAya athavA kSapaka arthAtU kSapaka zreNIvAlA sUkSmasamparAya / jJAnAvaraNIyakarma kA bandha sUkSmasamparAya upazamaka aura kSapaka-donoM ko jaghanya antarmuhUrta pramANa hotA hai, ataeya donoM kA sthiti baMdha kA kAla samAna hone se kahA gayA hai-upazamaka athavA kSapaka-donoM hI jaba sUkSmasamparAya avasthA meM hote haiM, taba ve jJAnAvaraNIya karma kA sarva jaghanya sthitibaMdha antarmuhUrta pramANa karate haiM / kintu upazamaka TIkAtha-pahelAM saMjJI paMcendriya jIvonA, jJAnAvaraNIyAdi karmone jaghanya sthiti bandha antarmuhUrta Adi pramANa vALa kahela che. ahIM e nirUpaNa karAya che ke kayA karmane keNa jaghanya sthiti bandha kare che? zrI gautamasvAmI-he bhagavan! jJAnAvaraNIya karmanI jaghanya sthiti bAMdhanAra kaye jIva hoya che? zrI bhagavAn he gatama! sUkSma saMparAya jIva jJAnAvaraNIya karmanI jaghanya sthitine baka bane che. anyataranuM spaSTIkaraNa karatAM kahe che-upazAmaka arthAt upazamazreNIvALA sUmasaM5rAya athavA kSepaka arthAt kSapaka zreNavALA sUma saM parAya. jJAnAvaraNIya karmanA bandha sUphama saM5rAya upazamaka ane kSepaka banene jaghanya antarmuhUrta pramANa thAya che. tethI ja bannenI sthitibandhane kALa samAna hovAthI kaheluM che-upazAmaka athavA upaka bane jayAre sUphama samparAya avasthAmAM hoya che, tyAre teo jJAnAvaraNIya karmane sarva jaghanya sthiti bandha antarmuhUrta pramANa kare che. paNa upazAmaka ane kSepakanosthiti banya zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #451 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kara8 prajJApanAsUtre tahiM tahiM baMdho' kSapakopazamakapratipatatAM dviguNastatra tatra bandha iti, tathA ca vedanIyasya sAmparAyikabandhaprarUpaNe kSapakasya jaghanyaH sthitibandho dvAdazamuhUrtAni, upazamakasya puna caturviMzatirmuhUrtAni, nAmagotrayorjaghanyena kSapakasyASTau muhUrtAni, upazamakasya SoDazamuhUrtAni, kintu upazamakasyApi jaghanyena bandhaH zeSabandhApekSayA sarvajaghanyo'vaseyaH, prakRtamupasaMharanAhaaura kSapaka kA sthitibandha kAla yadyapi antarmuharta pramANa hai, tathApi donoM ke antarmuhUrta ke pramANa meM antara hotA hai / kSapaka kI apekSA upazamaka kA bandhaH kAla dugunA samajhanA cAhie / kahA bhI hai kSapaka, zreNI caDhate hue upazamaka aura zreNI se girate hue upazamaka kA usa-usa guNasthAna meM arthAt eka hI guNasthAna kI apekSA se dugunA-dugunA bandha hotA hai| udAharaNArtha-dazama guNasthAna meM kSapaka ko jitane kAla kA jJAnAvaraNIya karma kA sthitibandha hotA hai, usa kI apekSA zreNI caDhate hue upazamaka ko dugune kAla kA sthiti bandha hotA hai aura zreNI se girate hue jaba vaha dazama guNasthAna meM AtA hai to use caDhate jIva kI apekSA bhI dugunA sthitibandha hotA hai| phira bhI usakA kAla hotA hai antarmuharta kA hI / isI kAraNa vedanIya karma ke sAmparAyika bandha kI prarU paNA karate samaya kSapaka ko jaghanya sthitibandha bAraha muhUrta kA aura upazamaka ko caubIsa muhUrta kA kahA hai / nAma aura gotra karma kA kSapakajIva ATha muhUrta kA aura upazamaka solaha muhUrta kA karatA hai / magara upazamakajIva ko Upara jo bandha kahA haiM vaha zeSa bandha kI apekSA sarvajaghanya badha samajhanA caahie| uparyukta kathana kA upasaMhAra karate hue sUtrakAra kahate haiN| he gautama ! kALa yadyapi antarmuhUrta pramANa che. tathApi banenA attamuhUrta pramANamAM antara hoya che. kSepakanI apekSAe upazamakane badhu kALa bamaNe samajavo joIe. kahyuM paNa che-kSapaka zreNI caDhatAM upazamaka ane zreNIthI utaratAM upazamanA te te guNasthAnamAM arthAt eka ja sthAnanI apekSA e bamaNA-bamaNuM baMdha thAya che. udAharaNuM-jemake dazama guNa sthAnamAM kSepakane jeTalA kALano jJAnAvaraNIya karmane sthiti bandha thAya che. tenI apekSAe zreNI caDhatA upazAmakane bamaNA kALane sthiti bandha thAya che ane zreNIthI paDatAM jyAre te dazama guNa sthAnamAM Ave che te tene caDhatAM jIvanI apekSA e bamaNa sthiti banyA thAya che. te paNa tenI kALa te attamuhUrtane ja hoya che. e kAraNe vedanIya karmanA sAmparAyika bandhanI prarUpaNa karatI vakhate kSepakano jaghanya sthiti bandha bAra muhurtana ane upazamakane covIsamuhUtane kahela che. nAma ane gotra karmanA kSepaka jIva ADa muhu nA kahela che. ane upazamaka seLa muhUrta kare che. paNa upazamaka jIvana upara je bandha kahela che te zeSa bandhanI apekSAe sarva jaghanya badha samajavo joIe. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #452 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 sU0 13 AyuSyakarmaNo jaghanyasthitibandhanirUpaNam 439 'esaNaM goyamA ! NANAvaraNijassa kammassa jahaNNaThiI baMdhae' he gautama ! eSa khalu upazamakaH kSapako vA sUkSmasaMparAyo jJAnAvaraNIyasya karmaNo jaghanyasthitibandhakaH prajJaptaH, 'tavvairitte ajahaNNe' tadavyatiriktaH upazamakakSapakarUpasUkSmasamparAyabhinno janaH jJAnAvaraNIya karmaNo'jaghanyasthitibandhakaH prajJaptaH, anayaiva rItyA jJAnAvaraNIyAtiriktAnAmapi karmaNAM jagha nya sthitibandhakaH pratipAdanIya iti-atidizannAha-evaM eeNaM abhilAveNaM sesakammANaM bhANiyanvaM' evama-jJAnAvaraNIyakarmoktarItyA etena-pUrvoktaprakAreNa abhilApena mohAyuSyava nAm-mohanIyakarmAyuSyabhinnAM zeSakarmaNAM maNitavyam, gautamaH pRcchati-'mohaNijjassa NaM bhaMte ! kammassa jahaNNaThiIbaMdhara ke paNNatte ?' he bhadanta ! mohanIyasya khalu karmaNo jaghanyasthitibandhakaH kaH prajJaptaH ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'annayare bAyarasaMparAe uvasAmae vA khabae vA' anyataro bAdara samparAyo mohanIyakarmago jaghanyasthitibandhakaH prajJaptaH, tamevAnyataramAha-'upazamako vA bAdarasamparAyaH, kSapako vA bAdarasamparAyaH, prakRtayaha arthAt upazamaka evaM kSapakajIva, jo sUkSmasamparAya avasthA meM ho, vahI jJAnAvaraNIya karma kA jaghanya sthitiyandha karatA hai| upazamaka aura kSapaka sUkSmasamparAya se bhinna jIva jJAnAvaraNIya karma kA ajaghanya baMdhaka hotA hai, arthAt yA to madhyama sthiti kA athavA utkRSTa sthiti kA bandha karatA hai / jisa prakAra jJAnAvaraNIya karma ke jaghanya bandhaka kA kathana kiyA gayA hai, usI prakAra anya karmoM ke jaghanya bandhakoM kA bhI vyAkhyAna samajha lenA cAhie, yaha ullekha karate hue kahate haiM-pUrvokta kathana ke anusAra mohanIya karma aura Ayakarma ko choDa kara zeSa karmoM kA bhI kathana samajha lenA caahie| , gautamasvAmI-he bhagavana ! mohanIyakarma ko jaghanya sthiti bA~dhane vAlA kauna kahA gayA hai ? bhagavAn -he gautama ! anyatara bAdarasamparAya mohanIya karma kI jaghanya sthiti uparyukta kathanano upasaMhAra karatAM sUtrakAra kahe che-he gautama ! e arthAta upazamaka temaja kSepaka jIva je sUkama samparAya avasthAmAM hoya, teja jJAnAvaraNIya karmane jaghanya sthitibandha kare che. upazamaka ane kSepaka sakSama saparAyathI bhinna jIva jJAnAvaraNIya kamane ajaghanya baghaka bane che, arthAt kAMte madhyama sthitino athavA utkRSTa sthitine badha kare che. je prakAre jJAnAvaraNIya karmanA jaghanya bandhakanuM kathana karAyuM che. eja prakAre anya kamenA ja ghanya balpanA paNuM vyAkhyAna samajI levAM joIe e ullekha karatAM kahe che. pUrvokta kathananA anusAra mohanIya ane AyukarmanA sivAya zeSa karmonA paNa kathana samajI levAM joIe. ema kahevuM che, zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! mohanIya karmanI jaghanya sthiti bAMdhanAra koNa kahyA che. zrI bhagavAna -he gautama! anyatara bAdara samparAya mehanIya karmanI jaghanya sthitinA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #453 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 440 prajJApanAsUtre mupasaMhannAha-'esaNaM goyamA ! mohaNi jassa kammarasa jahaNNAThiIbaMdhae' he gautama ! eSa khalu upazamako yA kSapako vA badarasamparAyo mohanIyasya karmaNo jaghanyasthitibandhako bhavati, 'tavvairitte ajahaNe' tad vyatirikta:-kSapakopazamakabAdarasamparAyavyatirikto janaH mohanIyakarmaNo'jaghanyasthitibandhaH prajJaptaH, gautamaH pRcchati-'Auyassa NaM bhaMte ! kammassa jahaNaThiIbaMdhae ke paNNatte ?' he bhadanta ! AyuSyasya khalu karmaNo jaghanyasthitibandhakaH kaH prajJaptaH ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'je NaM asaMkheppaddhApakTei savvaniruddhe se Aue' yaH khalu jovaH asaMkSepyAddhApraviSTaH-tribhAgAdinA prakAreNa yA saMkSeptuM na zakyA bhavati sA asaMkSepyA sA cAsau addhAceti asaMkSepyAddhA tAM praviSTaH asaMkSepyAddhApraviSTaH tasya-asaMkSepyAdApraviSTasya jIvasya sarvaniruddham upakramahetubhiratisaMkSiptIkRtam AyuSyam prajJaptam, Ayu: bandhanivartanamAtra eva kAlastasyAsti na tataH paraM jIvanakAla iti bhAkaH, etadeva spaSTatayA kA bandhaka kahA gayA hai, cAhe vaha upazamaka ho athavA kSapaka ho / he gautama ! yaha mohanIya karma kA jaghanya sthiti bandhaka kahA gayA hai| ina kSapaka aura upa. zamaka bAdarasamparAka se bhinna jIya mohanIyakarma kI ajaghanyasthiti kA bandhaka hotA hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! Ayu karma kI jaghanya sthiti kA bandhaka kauna jIya kahA gayA hai ? bhagavAna-he gautama ! jo jIva asaMkSepyAddhA praviSTa hotA hai, usakI Ayu sarvaniruddha hotI hai / jipsa kA vibhAga Adi prakAra se saMkSepa na ho sake, aisA addhA (kAla) asaMkSepyAddhA kahalAtA hai / usameM jo jIva pratiSTa ho, vaha asaMkSepyAddhA praviSTa kahalAtA hai| aise jIva kA AyuSya sarvaniruddha kahalAtA hai / arthAt upakrama ke kAraNoM dvArA ati saMkSipta kiyA huA hotA haiM / tAtparya yaha hai ki yaha AyuSya, Ayubandha ke samaya taka hI hotA hai, Age nahIM, arthAt Ayu kA bandha hote hI vaha AyuSya samApta ho jAtA hai| usakA Ayu bandhakAla bandhaka kahela che, pachI te upazAmaka hoya ke kSepaka hoya. he gautama! A mohanIya kamane jaghanya sthiti bandhaka kahela che. A kSepaka ane upazAmaka bAira saMparAthI bhinna jIva mohanIya karmanI jaghanya sthitino andhaka thAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! AyukarmanI jaghanya sthiti bandhaka kaye jIva kahela che. &bhagavAna-he gautama ! je jIva asaMkSekhAddha praviSTa thAya che, tenI Ayu sarva nirUddha hoya che. jene vibhAga Adi prakArathI saMkSepa na thaI zake, te addha kAla asaM. kSepyAddha kahevAya che. temAM je jIva praviSTa thAya te asakSepyAddha praviSTa kahevAya che. evA jIvanuM AyuSya sarvanirUddha kahevAya chearthAt upakramanA kAraNe dvArA ati saMkSipta karela hoya che. tAtparya e che ke, te AyuSya, Ayu bandhanA samaya sudhI ja hoya che, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #454 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 23 sU0 13 AyuSyakarmaNo jaghanyasthitibandhanirUpaNam pratipAdayati- 'se se savvamahaMtIe AuyabaMdhaddhAe' sarvamahatyAH - sarva mahatI AyurvandhAddhA, aSTAkarSapramANA tasyAH sarvamahatyAH AyurvandhAddhAyAH zeSaH - ekAkarSapramANA bhavati tAvanmAtra tasya sarvaniruddham AyuSyaM vartate iti bhAvaH, 'tIseNaM AuyabaMdhaddhAe carimakAlasamayaMsi sabvajahaNiyaM ThiiM pajjattApajjattiyaM nivvatei' so'saMkSepyAddhApraviSTaH tasyAH khalu AyuSya - bandhAddhAzrama kAlasamaye carama kAlAvasare aSTabhAge ekAkarSapramANe sarva jaghanyAM sarvalaghIyasIM sthiti paryAptAparyAptikAM zarIrendriyaparyAptinirvartanocchvAsa paryAptyanirvartanasamarthAM nirvarta - yati - badhnAti, atra caramakAlasamayagrahaNena na paramaniruddhasamayasya grahaNaM bhavati apitu yathoktarUpasya kAlasya grahaNaM bodhyam, tato hInena kAlena AyurvandhA saMbhavAt, atredaM bodhyam sopakramAyuSya - nirUpakramAyuSya bhedena jIvA dvividhAH prajJaptA statra devA nairayikA asaMkhyeyavarSA yu0kAstiryagmanuSyAH, saMkhyeyavarSAyuSkA api uttamapuruSAzca kavayadayazvaramazarIriNazca nirupaATha AkarSa pramANa saba se baDA kAla hotA hai, zeSa eka AkarSa pramANa hotI hai| usa jIva kA sarvanirUddha AyuSya itanA hI hotA hai / asaMkSepyAdvA praviSTa jIva AyuSya bandhAddhA ke caramakAla ke samaya meM arthAt eka AkarSa pramANa aSTama bhAga meM sarva jaghanya sthiti ko bAMdhatA hai| yaha sthiti zarIraparyApti aura indraparyAtako utpanna karane meM samartha aura ucchrayAparyApti ko utpanna karane meM asamartha hotI hai / yahAM 'caramakAla samaya' zabda kA jo prayoga kiyA gayA hai, usa se kAla ke saba sUkSma aMza kA grahaNa nahIM karanA cAhie, kintu pUrvokta kAla hI samajhanA cAhie, kyoMki usase kama kAla meM Ayu kA bandha honA saMbhava nahIM hai / abhiprAya yaha hai-jIva do prakAra ke hote haiM-sopakrama Ayu vAle aura nirupakrama Ayu vAle | deva, nAraka, asaMkhyAtavarSa kI Ayu vAle tiryaca aura AgaLa nahIM, arthAt AyunA anya thatAM ja te ayuSya samApta thaI jAya che tenA yuSya adha kALa ATha A pramANa badhAthI mATe kALa hAya che. zeSa eka AkarSI pramANa heya che. te jIvanuM saOnirUddha AyuSya eTalu ja hAya che. asakSapyAdvA praviSTa jIva AyuSya andhAddhAnA carama kalanA samayamAM arthAt eka AkaSa pramANa aSTama bhAgamAM sarva jaghanya sthitine khAMdhe che. 441 te sthiti zarIra paryApti ane indriya paryApti ne utpanna karavAmAM samatha ane ucchavAsa paryAptane utpanna karavAmAM asamartha bane che. ahIM' carmakAla samaya, zabdane je prayAga karAyA che. tenAthI kALanA khadhArthI sUkSma azatru grahaNa na karavu. joie. paraMtu pUrvakti ja kALa samajavA joie, kema ke tenAthI ochA kALamAM AyunA anya thAya che evA sa'bhava nathI. abhiprAya e che ke, jIva e prakAranA hoya che--seApakrama ayuSyavALA ane nirUpa krama AyuSya vALA, deva, nAraka, asaMkhyAta vanA AyuSya vALA tiya ca ane manuSya pra0 56 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #455 -------------------------------------------------------------------------- ________________ izvara prajJApanAsatre kramAyuSkA eva bodhyAH, tadanye ca sopakramA api nirupakramA api bhavanti, tathAcoktam-'devA neraiyA vA asaMkhavAsAuyA ya tiriymnnuyaa| uttamapurisarA ya tahA caramasarIrA ya niruvakamA // 1 // sesA saMsAratthA bhaiyA sovakkamA vaiyare vA / sovakkamanisvakkamabheo bhaNio samA. seNaM" // 2 // devA nairayikA vA asaMkhyeyavarSAyuSkAzca nrtiyshcaaH| uttamapuruSAzca tathA caramazarIrAzca nirupakramAH // 1 // zeSAH saMsArasthA bhaktAH sopakramAveto vA / sopakramanirupakramabhedo bhaNitaH samAsena // 2 // iti, tatra devA nairayikA asaMkhyeyavarSAyuSkAstiryagmanuSyAzca paNmAsAvazeSAyuSkAH pAramavikAyuSyabandhakA eva bhavanti ye tu tiryagmanuSyAH saMkhyeyavarSAyuSkA api nirupakramAyukAste niyamena tRtIyabhAgAvazeSAyuSkAH parabhavAyuSyaM badhnanti, ye manuSya, saMkhyAtavarSa kI AyuvAle bhI cakravartI Adi uttama puruSa aura carama zarIrI jIva nirupakrama Ayu vAle hI hote haiM / inase atirakta jIva koI sopakrama Ayu vAle aura koI nirupakrama Ayu vAle hote haiN| kahA bhI haidevatA, nAraka, asaMkhyAta varSa kI Ayu vAle tiryaca evaM manuSya, uttamapuruSa tathA caramazarIrI arthAt usI bhava se mokSa prApta karane vAle jIya nirupakrama Ayu vAle hI, hote haiM // 1 // zeSa saMsArI jIvoM meM bhajanA hai, arthAt koI sopakrama Ayu vAle aura koI nirupakrama AyuvAle hote haiN| yaha sopakrama aura nirupakrama kA bheda saMkSepa se kahA gayA hai // 2 // devatA, nAraka aura asaMkhyAta varSa kI Ayu vAle tiryaca aura manuSya bhujya mAna Ayu ke chaha mahInA zeSa rahane para parabhava saMbaMdhI Ayu kA bandha karate haiN| jo tiryaca aura manuSya saMkhyAta varSa kI Ayu hone para bhI nirupakrama AyuvAle hote haiM; ve bhujyamAna Ayu kA tIsarA bhAga zeSa rahane para parabhava kI Ayu saMkhyAta varSanAM AyuSyavALa paNa cakravartI Adi uttama purUSa ane carama zarIrI jIva nirUpakama ayuvALA ja hoya che. temanA sivAyanA jIva keI sepakrama AyuvALA ane koI nirUpakrama AyuvALA hoya che. 4yu 55 cha-hevatA, nA24 asabhyAta mAyuSA, tiya ya temana bhanuSya, uttamapurUSa tathA carama zarIrI arthAt teja bhavathI mekSa prApta karanArA jIva nirUpakrama acuvALA ja hoya che. je 1 che - zeSa saMsArI jIvomAM bhajanA arthAt koI sepakrama AyuvALA ane keI nirUpakrama AyuvALA hoya che. A sopakama ane nirUpakramane bheda saMkSepamAM kahe che ke 2 devatA nAraka ane asaMkhyAta varSanI AyuvALA tiryaMca ane manuSya bhegavAtA AyuSyanA cha mahInA bAkI rahetAM parabhava sambandha Ayune bandha kare che. je tiryaMca ane manuSya saMkhyAta varSanuM AyuSya hovA chatAM nirUpakema AyuvALA hoya che, teo bhujyamAna AyuSyane trIjo bhAga zeSa rahetAM parabhavanA Ayuno anya kare che. je jIva zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #456 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 sU0 14 utkRSTakAlasthitikaM zAnAvaraNIyakarmabandhani0 443 punaH sopakramAyuSkAste kadAcit tRtIyabhAgAvazeSAyuSkAstribhAtribhAgAvazeSAyuSo yAvad saMkSepyAddhApraviSTA bhavanti, ityata uktam-'je NaM jIve' ityAdi, prakRtamupasaMharanAha-'esaNaM goyamA ! Auyakammarasa jahaNNaThiI baMdhae, tavvairitte ajahaNe' he gautama ! eSa khalupUrvoktasvarUpo janaH AyuSyakarmaNo jaghanyasthitibandhako bhavati, tad vyatirikto janastu AyuSyakarmago'jaghanya sthiti bandhako bhavatIti bhAvaH // sUtra0 13 // mUlam-ukkosakAladvitIyaM NaM bhaMte ! NANAvaraNijjaM ki neraio baMdhai, tirikkhajogio baMdhai, tirikkhajoNiNI baMdhai, maNusso baMdhai, mANussiNI baMdhai, devo baMdhai, devI baMdhai,? goyamA! neraio vi baMdhai, jAva devI vi baMdhai, kerisaeNaMbhaMte ! neraie ukkosakAlaThiiyaM NANA varaNijja kammaM baMdhai, ? goyamA ! saNNI paMciMdie savvAhiM pajattIhiM pajatte sAgAre jAgare suttovautte micchAdiTrI kaNhalese ya ukosasaMkiliTrapariNAme Isi majjhimapariNAme vA, erisae NaM goyamA ! neraie ukkosakAlaTThiiyaM NANAvaraNijjaM kammaM baMdhai, kerisae NaM bhaMte ! tirikkha joNie ukkosakAlaTriiyaM NANAvaraNijja kammaM baMdhai ? goyamA ! kammabhUmae vA kammabhUmagapalibhAgI vA saNNI paMcidie savvAhi pajattIhiM pajattae sesaM taM ceva jahA neraiyasta, evaM tirikkhakA bandha karate haiM / jo jIva sopakrama AyuvAle haiM unakI parabhava kI Ayu kA baMdha, kadAcit bhujyamAna Ayu kA tRtIya bhAga zeSa rahane para hotA hai aura kadAcitU usa vibhAga kA bhI tribhAga zeSa rahane para hotA hai| kadAcit yAvat asaMkSepyAddhA praviSTa hote haiN| isI kAraNa kahA hai-'jeNaM jIve ityaadi| upasaMhAra karate hue sUtrakAra kahate haiM-yaha jIca, jisakA kathana Upara kiyA gayA hai| AyuSya kame kA jaghanya baMdhaka kahA gayA hai, usase atirikta anya jIva Ayukarma ke ajaghanya baMdhaka hote haiM ||suu0 13 // sopakama AyuvALA che temanA parabhavanA Ayune bandha kadAcita bhajyamAna Ayune trIjo bhAga zeSa rahetAM thAya che ane kadAcit e trIjA bhAgane paNa trIjo bhAga zeSa rahetAM thAya che. hAyit yAvat 2masa pADA praviSTa thAya che. me raNe prayuche-'jeNaM jIve' yA upasaMhAra karatAM sUtrakAra kahe che A jIva ke jenuM kathana Upara kareluM che AyuSya karmanA jaghanya bandhaka kahelA che. tenAthI atirikta anya jIva AyukamanA ajaghanya baka bane che. pArTa 13 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #457 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 444 prajJApanAsUtre joNiNI vi, maNUse vi, maNUsI vi, deva devI jahA neraie, evaM Au yavajANaM sattaNhaM kammANaM, ukkosakAlaThitIyaM NaM bhaMte! AuyaM kammaM kiM neraio baMdhai jAva devI baMdhai ? goyamA ! no neraio baMdhai, tirikkhajoNio baMdhai, no tirikkhajoNiNI baMdhai, maNusse vi baMdhai, massI vi baMdhai, no devo baMdhai, no devI baMdhai, kerisae NaM bhaMte ! tirikkhajoNie ukkosaThiiyaM AuyaM kammaM baMdhai 1 goyamA ! kammabhUmae vA, kammabhUmaga palibhAgI vA saNNI paMcidie savvAhiM pajattI hiM pajattae sAgAre jAgare suttovautte micchaddiTThI paramakaNhale se ukkosasaMkilipariNAme, erisae NaM goyamA ! tirikkhajoNie ukkosakAlaTTii yaM AuyaM kammaM baMdhai, kerisae NaM bhaMte! maNUse ukkosakAla TTiiyaM AuyaM kammaM baMdhai ? goyamA ! kammabhUmae vA kammabhRmagapalibhAgI vA jAba sutovautte sammadiTThI vA micchaddiTThI vA kaNhalese vA sukkalese vA ANI yA aNNANI vA ukkosa saMkiliTThaparaNAme vA asaMkiliTTapariNAme vA tappA uggavisujjhamANapariNAme vA, erisae NaM goyamA / maNUse ukkosakAla TTiiyaM AuyaM kammaM baMdhai, kerisayA NaM bhaMte! mANusI ukkosakAlaviiyaM AuyaM kammaM baMdhai ? goyamA ! kammabhUmiyA vA kamma bhUmaga palibhAgI vA jAva suttovauttA sammaddiTThI sukalessA tappAuggavisujjhamANapariNAmA, erisiyA NaM goyamA ! mANusI ukkosakAlahiiyaM Auye kammaM baMdhai, aMtarAiyaM jahA NANAvaraNijjaM // sU0 14 // paNNavaNAra tevosamaM payaM samantaM " chAyA - utkRSTakAlasthitikaM khalu bhadanta ! jJAnAvaraNIyaM kiM nairayiko badhnAti, tiryagyoniko badhnAti tiryagyonikI badhnAti manuSyo badhnAti mAnuSI badhnAti devo utkRSTa sthitibandhaka zabdArtha- (ukosa kAla hiiyaM NaM bhaMte ! NANAvara NijjaM ) he bhagavan ! utkRSTa sthitivAlA jJAnAvaraNIya karma (kiM neraio baMdhai) kyA nAraka bAMdhatA hai (tiri utkRSTa sthitima dha zahAtha' - (ukkosakAlaThiiyaM NaM bhaMte ! NANAvaraNijjaM ) he bhagavan ! utkRSTa sthiti zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #458 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 sU0 14 utkRSTakAlasthitikaM jJAnAvaraNIyakarmabandhani0 445 badhnAti, devI badhnAti ? gautama ! nerayiko'pi badhnAti yAvad devyapi badhnAti, kIdRzaH khallu bhadanta ! nairayika utkRSTakAlAMsthatikaM jJAnAvaraNIyaM karma badhnAti ? gautama ! saMjJI. pazcendriyaH sarvAbhiH praryAptibhiH paryAptaH sAkAro jAgrat zrutopayukto mithyAdRSTiH kRSNalezyazca utkRSTa saMkliSTapariNAmaH, ISadmadhyamapariNAmo vA, IdRzaH khalu gautama ! nairayikaH utkRSTakAlasthitikaM jJAnAvaraNIyaM karma badhnAti, kIdRzaH khalu bhadanta ! tiryagyonika utkRSTakkhajoNio baMdhai ?) tiryaca bAMdhatA hai ? (tirikkhajoNiNo baMdhai) tiyacinI bAMdhatI hai ! (maNusso baMdhai ?) manuSya bAMdhatA hai ? (mANussiNI baMdhai ?) manuSyastrI bAMdhatI hai ? (devo baMdhai ?) deva bAMdhatA hai ? (devI baMdhaI ?) devI bAMdhatI hai ? (goyamA / neraio vi baMdhai jAva devI vi baMdhai) he gautama ! nAraka bhI bAMdhatA hai yAvata devI bhI bAMdhatI hai (kerisae gaM bhaMte ! neraie ukosakAlaThiiyaM NANA. varaNijja kammaM baMdhai ?) he bhagavan ! kisa prakAra kA nAraka utkRSTa sthitivAlA jJAnAvaraNIya karma bAMdhatA hai ? (goyamA ! saNNI paMcidie savyAhiM pajjattIhiM pajjatte) he gautama ! saMjJI, paMcendriya, samasta paryAptiyoM se paryApta (sAgAre) sAkAropayoga vAlA (jAgare) jAgrat (suttova utta) zruta meM upayogavAn (micchAdiTTI) mithyAdRSTi (kaNhalese ya) kRSNalezyAvAn (ukkosasaMkiliTThapariNAme) utkRSTa saMkliSTa pariNAma vAlA (IsimajjhimapariNAme vA) athavA kiMcit madhyama pariNAma cAlA (erisae NaM goyamA neraie) he gautama ! isa prakAra kA nAraka (ukkosakAlaTiiyaM NANAvaraNijja kammaM baMdhai) utkRSTa sthiti vAle jJAnAvaraNIya karma ko bAMdhatA hai| ami jJAnAvaNIya bha (kiM neraio baMdhai) shun|25 mAMdhe cha ? (tirikkhajoNio baMdhai ?) taya yoni mAMdhe cha ? (tirikkhajoNiNI baMdhai ?) tiya"yinI mAdhe che (maNusso baMdhai) manuSya mAMdhe cha ? (maNussiNI baMdhai ?) manuSyatrI mAMdhe che ? (devA baMdhai) heye| mAMdhe cha (devI baMdhai ) hepI mAMdhe cha ? (goyamA ! neraio vi baMdhai jAva devI vi baMdhai) he gautama ! nAraka paNa bAMdhe che. yAvat devI paNa bAMdhe che ? (kerisie NaM bhaMte ! neraie ukkosakAladviiyaM NANAvaraNijja kammaM baMdhai)- bhAvan ! yA prasAre n||24 GSTa sthitivANA jJAnAvaNIya bha mAMdhe cha ? (goyamA ! saNNI paMciM. die savAhi pajjattIhiM pajjatte) 3 gautama ! sazI 5'yendriya, samasta payastiyothA 5ti (sAgAre) saa2|5yo| pA. (jAgare) and (suttovautte) zrutamA upayogavAna (micchAdidI) (mathyASTi (kaNhalese ya) vezyAvAn (ukosasaMkiliTupariNAme) aSTa ACave parimANa (IsimajjhimapariNAme vA) 4441 yit madhyama pariNAmavANA (erisae NaM goyamA ! neraie) he gautama ! se pra42nA nA24 (ukosakAladviiyaM NANAvara Nijja kammaM baMdhai) kRSTa sthitivANA zAnAya bhane mAMdhe . zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #459 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 446 prajJApanAsUtra kAlasthitikaM jJAnAvaraNIyaM karma badhnAti ? gautama ! karmabhUmago vA karmabhUmagapratibhAgI vA saMjJI paJcendriyaH sarvAbhiH paryAptibhiH paryAptakaH, zeSaM taccaiva yathA nairayikasya, evaM tiryagyonikyapi manuSyo'pi manuSyapi, devo devI yathA nairayikaH, evam AyuSyavarjAnAM saptAnAM karmaNAm, utkRSTakAlasthitikaM khalu bhadanta ! AyuSyaM karma kiM nairayiko badhnAti, yAvad devI badhnAti ? gautama ! no nairayiko badhnAti, tiryagyoniko badhnAti, no tiryagyonikI badhnAti, manuSyo'pi badhnAti, mAnuSyapi badhnAti, no devo badhnAti, no devI badhnAti, (kerisie NaM bhaMte ! tirikkhajoNie ukkosakAlaThiiyaM NANAvaraNijja kammaM baMdhai) he bhagavan ! kisa prakAra kA tiryagyonika utkRSTa kAla kI sthiti vAle jJAnAvaraNIya karma ko bAMdhatA hai ? (goyamA !) he gautama ! (kammabhUmaevA) karmabhUmi meM utpanna (kammabhUmaga palibhAgI cA) karmabhUmija ke sadRza( saNNI) saMjJo (paMcidie) paMcendriya (savyAhiM pajjattIhiM pajjattae) samasta paryAptiyoM se paryApta (sesaM taM ceva jahA neraiyassa) zeSa vahI jaisA nAraka kA (evaM tirikkhajoNiNI vi) isI prakAra tiryacinI bhI (maNuse vi) manuSya bhI (mANusI vi) manuSyastrI bhI (devadevI jahA neraie) deva aura devI nAraka ke samAna (evaM Au. yavajANaM sattaNhaM kammANaM) isI prakAra Ayu ko choDa kara sAtoM karmoM kaa| (ukkosakAlaThiiyaM NaM bhaMte ! AuyaM kamma) he bhagavan ! utkRSTa sthiti yAlA AyuSya karma (ki neraio baMdhai ?) kyA nAraka bAMdhatA hai ? (jAya devI baMdha ?) yAvat devI bAMdhatI hai ? (goyamA ! no neraio baMdhai) he gautama ! nAraka nahIM bAMdhatA (tirikkhajoNio baMdhai) tiryaca bAMdhatA hai (no tirikkhajoNiNI baMdhaha) tirthacinI nahIM bAMdhatI (maNusse vi baMdhai) manuSya bhI bAMdhatA hai (mANu (kerisaeNaM bhaMte ! tirikkhajoNie ukkosakAlaTTiIyaM NANAvaraNijja kammaM badhai ?) hai bhagavana! kevA prakAranA tiryaMcenika ukRSTa kAlanI sthitivALA jJAnAvaraNIya karmane mAMdhe cha ? (goyamA !) he gautama ! (kammabhUmae vA) 4 bhUmimA 5-na (kammabhUmagapalibhAgI vA) athavA bhUminA sa4(saNNI) sazI (paMciMdie) pathendriya (sabAhiM pajjattIhiM pajjattae) samasta paryAptiyothI patti, (sesaM taM ceva jahA neraiyassa) zeSa teSAM 41 nA24 (evaM tirikkhajoNiNI vi) me| prAratiya yinI 59(maNUse vi) manuSya 555 (mANusI vi) manuSyANI 55 (deva devI jahA neraie) hara mana haipI nA2samAna (evaM AuyavajjANaM sattaNhaM kammANaM) meM prAraM Ayu sivAya sAta nA. (ukkosakAlaTThiiyaM NaM bhaMte ! AuyaM karma)-De lAvan ! Bre sthitiyANA sAyudhyama (kiM neraio baMdhai ?) zunA24 mA cha. ? (jAva devI baMdhai ?) yAvat hevI mAMdhe cha (goyamA ! no neraiyo baMdhai)-De gotama ! nA2 nathI mAMdhatA (tirikkha joNio baMdhai) tiya mAMdhe cha (no tirikkhajoNiNI baMdhai) tiya yinI mAtI nathI. (maNussevi baMdhai) zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #460 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 sU0 14 utkRSTakAlasthitikaM jJAnAvaraNIyakarmabandhani0 447 kIdRzaH khalu bhadanta ! tiryagyonika utkRSTa sthitikam AyuSyaM karma badhnAti ? gautama ! karmabhUmago vA karmabhUmagapratibhAgI vA saMjJo paJcendriyaH sarvAbhiH paryAptibhiH paryAptakaH sAkAro jAgrat zrutopayukto mithyAdRSTiH paramakRSNalezyaH utkRSTasaMkliSTapariNAma:, IdRzaH khalu gautama ! tiryagyonikaH utkRSTa kAlasthitikam AyuSyaM karma badhnAti, kIdRzaH khalu bhadanta ! manuSyaH utkRSTa kAlasthitikam AyuSyaM karma badhnAti ? gautama ! karmabhUmago vA karmabhUmagapratibhAgI vA yAvat zrutopayuktaH samyagdRSTi, mithyA dRSTiA kRSNalezyo vA ssI vi baMdhai) manuSyastrI bhI bAMdhatI hai (no deyo baMdhai no devIbadhai) deva nahIM bAMdhatA, devI nahIM baaNdhtii| (kerisae NaM bhaMte ! tirikkhajoNie ukkosaThitIyaM AuyaM kammaM baMdhai ?) he bhagavan ! kisa prakAra kA tithaMca utkRSTa sthiti vAlA Ayu karma bAMdhatA hai: (goyamA ! kammabhUmae vA kammabhUmaga pali bhAgI vA) he gautama ! karmabhUmija yA karmabhUmija ke samAna (saMNo) saMjJo (paMcidie) paMcendriya (savyAhiM pajjattIhiM pajjattae) saba paryAsiyoM se paryApta (sAgAre) sAkAra upayoga cAlA (jAgare) jAgRta (suttovautte) zruta meM upayogavAn (micchaddiTTI) mithyAdRSTi (parama kaNhalese) parama kRSNalezyAvAlA (ukkosasaMkiliTThapariNAme) utkRSTa saMklezayukta pariNAma vAlA (erisae NaM goyamA ! tirikkhajoNie) he gautama ! isa prakAra kA tiyeca (ukosahiIyaM AuyaM kammaM baMdhai) utkRSTa sthitiyAle Ayu karma ko bAMdhatA hai| (kerisae NaM bhaMte ! maNUse ukkosahiIyaM AuyaM kammaM baMdhai ?) he bhagavan ! kisa prakAra kA manuSya utkRSTa sthitiyAle Ayu karma ko bAMdhatA hai ? (goyamA! kammabhUmae vA kammabhUbhaga pali bhAgI cA jAya suttovautte) he gautama ! karmamanuSya 5e| mAMdhe cha (mANussI vi baMdhai) manuSyANI 55 pAMdhe cha (no devA badhai no devI baMdhai) va nathI mAtA, hevI nathA mAMdhatI. (kerisae NaM bhaMte ! tirikkha joNie ukkosadiiyaM AuyaM kammaM baMdhai ?) bhagavan ! 341 pr||2|| tiya ya 45 sthitimA mAyubha sAMdhe cha ? (goyamA ! kammabhUmae vA kamma bhUmaga palibhAgI vA)-3 gautama ! ma bhUmi 24 mA 4 bhinA samAna (saNNI) sabhI (paMcidie) 5yendriya (savyAhiM pajjattIhiM pajjattae) sa pAritayothI pAta(sAgAre) s|4|2-upyogyaa (jAgare) Mya (suttovautte) zrutamA 5yogavAn (micchadiTThi) mithyATi (paramakaNhalese) 525 zukhezyAANA (ukkosasaMkiliTThapariNAme) BrbTa saveza yukta parimANa (erisae NaM goyamA ! tirikkhajoNira)-he gautama ! me prA2nA tiya ya (ukosadiiye AuyaM kammaM baMdhai) utkRSTa sthitimA mAyudhamana sAMdhe cha. (kerisaeNaM bhaMte ! maNUse ukkosaThiiyaM AuyaM kammaM badhaI !)-De bhagavan ! 40 pr42n| manuSya uSTa sthitimA Ayubhana mAMdha cha-(goyamA ! kammabhUmae vA kammabhUmagapali zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #461 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 448 prajJApanAsUtre zuklale zyo vA jJAnI vA ajJAnI vA utkRSTataMkliSTapariNAmo vA asaMkliSTapariNAmo vA tatprAyogyavizuddhayamAnapariNAmo vA, IdRzaH khalu gautama ! manuSyaH utkRSTa kAlasthitikam AyuSyaM karma badhnAti, kIdRzI khalu bhadanta ! mAnuSI utkRSTakAlasthitikam AyuSyaM karma badhnAti ? gautama ! karmabhUmigA vA karmabhUmagapratibhAginI vA yAvat zrutopayuktA samyagdRSTiH zuklalezyA tatprAyograyavizuddhayamAnapariNAmA, IdRzI khalu gautama ! mAnuSI utkRSTa kAlabhUmija, yo karmabhUmija ke samAna, yAvat zruta meM upayogavAlA (sammadiTTI vA micchaddiTThI vA) samyagdRSTi athavA mithyAdRSTi (kaNhalese vA sukkalese vA) kRSNalezyAvAlA athavA zuklalezyAvAlA (NANI vA aNNANI vA) jJAnI athavA ajJAnI (ukosasaMkiliTTapariNAme vA asaMkiliTThapariNAme vA) saMkleza-pariNAma vAlA athavA asaMkleza-pariNAma yAlA (tappAuggavisujjamANapariNAme vA) tatprAyogya tIvra vizuddha hote hue pariNAma vAlA (erisae NaM goyamA ! maNase ukkosakAlaTTiIyaM AuyaM kammaM baMdhai) he gautama ! isa prakAra kA manuSya utkRSTa sthiti vAle Aya karma kA bandha karatA hai| (kerisayA NaM bhaMte ! maNusI ukkosakAlahiiyaM AuyaM kammaM baMdhai ?) he bhaga. can ! kisa prakAra kI mAnuSI utkRSTa sthiti vAle Ayu karma ko bAMdhatI hai ? (goyamA ! kammabhUmiyA vA kammabhUmagapalibhAgI vA jAva suttovauttA) he gautama ! karmabhUmijA athavA karmabhUmijA sarIkhI, yAvat zruta meM upayoga vAlI (sammaTTiI sukkalessA) samyagdRSTiI zuklalezyAvAlI (tappAuggavisu jamANapariNAmA) patprAyogya vizuddha hote hue pariNAma vAlI (eriyA gaM bhAgI vA jAva suttovautte)-I gautama ! bhabhUmi bha bhUbhinA samAna yApat zrutamAM upagavALA (sammadiTThI vA micchaddiTThi vA) sabhyaSTi athavAbhithyATa (kaNhalese vA sukkalese vA) vezyAvAmA maya zusavezyAvA (NANI vA aNNANI vA) jJAnI athavA majJAnI (ukkosasaMkiliTTha pariNAme vA asaMkiliTupariNAme vA) saveza 5629 mavANA athavA masaseza parima pANA (tappAuAgavisujjhamANapariNAme vA) tatprAyogya tIna vizuddhi yatA 52ma pANai. (erisaeNaM goyamA ! maNuse ukkosakAla duIyaM AuyaM kammaM badhai)-3 gautama ! me prakAranA manuSya utkRSTa sthitivALA Ayukamane baMdha kare che. (kerisayANaM bhaMte ! mANusI ukkosakAladiIyaM AuyaM kammaM baMdhai)- bhagavan / 42nI bhAnuSI 478 sthitiyANa Ayubhana madhe cha ? (goyamA ! kammabhUmiyA vA kammabhUmagapalibhAgI vA jAva suttovauttA)- gautama ! ma bhUbhinna 4241 bhabhUmigata sabhI yAvat zrutamA 75yavANI (sammadidi sukkalessA) sabhyaSTi zusavezyApAjI (tappAuggavimujjhamANapariNAmA) taprAyogya 4zuddha yatA mepA 525 mavANI (erisayA NaM goyamA ! zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #462 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 23 sU0 14 utkRSTakAlasthitikaM jJAnAvaraNIyakarmabandhani0 449 sthitikam AyuSyaM karma badhnAti, antarAyaM yathA jJAnAvaraNIyam / prajJApanAyAM trayoviMzatitama padaM samAptam // 23 // sU0 14 // ____TokA-pUrva jaghanyakAlakarmasthitibandhakAnAM prarUpaNaM kRtama, samprati utkRSTakAlakarmabandhaka n prarUpayitupAha-'ukkosakAlaTThiiyaM NaM bhaMte ! NANAvaraNijjaM kiM neraio baMdhai, tirikkha joNio baMdhai, tirikkhajoNiNI baMdhai, maNusso baMdhai, maNustiNI baMdhai, devo baMdhai, devI baMdhai ?' he bhadanta ! utkRSTakAlasthitikaM khalu jJAnAvaraNIyaM karma kiM nairayiko badhnAti ? kiM vA tiryagyoniko badhnAti ? kiMvA tiryagyo nikI badhnAti ? kiM vA manuSyo badhnAti ? kiM vA mAnuSI badhnAti ? kiM vA devo badhnAti ? kiMvA devI badhnAti ? bhagavAnAha'goyamA ! he gautama ! 'neraio vi baMdhai jAva devI vi baMdhaI' jJAnAvaraNIyaM karma nairayiko'pi badhnAti yAvat-tiyagyoniko'pi tiryagyonikyapi, manuSyo'pi manuSyapi, devo'pi goyamA ! mANusI) he gautama ! isa prakAra kI manuSyanI (ukkosakAlaTTiIyaM AuyaM kammaM baMdhai ) utkRSTa kAla kI sthiti vAle Ayu karma ko bAMdhatI hai / (aMtarAiyaM jahA NANAvaraNijja) antarAya karma ko jJAnAvaraNa ke samAna samajhe / (paNNavaNAe tevIsamaM payaM samataM) prajJApanA kA teIsayAM pada samApta ||suu0 14 // TokArtha-karmoM kI jaghanya sthiti kA bandha kauna karatA hai, yaha pahale nirUpaNa kiyA jA cukA hai, aba utkRSTa sthiti bandhakoM kI prarUpaNA kI jAtI hai:___ gautamasvAmI-he bhagavan ! utkRSTa kAla kI sthiti vAlA jJAnAvaraNIya karma kauna bAMdhatA hai ? kyA tiyeca bAMdhatA hai ? kyA tiryacinI bAMdhatI hai ? kyA manuSya bAMdhatA hai ? mAnuSI bAMdhatI hai? kyA deva yAMdhatA hai ? yA devI bAMdhatI hai ? bhagavAn-he gautama ! utkRSTa sthiti cAle jJAnAvaraNIya karma kA bandha nAraka bhI karatA hai, yAvatU-tiryaMca bhI karatA hai, tiyacinI bhI karatI hai, manuSya bhI mANusI) meM pranI manuSyANI (UkkosakAlaThiIyaM AUyaM kammaM badhai) kRSTa ganI sthitivALA Ayu kamane bAMdhe che. __ (aMtarAiyaM jahA NANAvaraNijjaM) mnt2|5 bhani jJAnA129 samAna at (paNNavaNAe tevIsamaM paya samattaM) prajJApanAnu tevIsabhu 56 sabhAta // 20 14 // TIkAthakanI jaghanya sthitine anya koNa kare che, e pahelAM nirUpaNa karAyeluM che. have utkRSTa sthiti khavakenI prarUpaNa karAya che zrI gautamasvAmI-he bhagavana! utkRSTa kALanI sthiti vALAM jJAnAvaraNIya karmane ke badhe che? zuM nAraka bAMdhe che? zuM tiryaMca bAMdhe che zuM tiya cinI bAMdhe che? zuM manuSya bAMdhe che? zuM manuSya strI bAMdhe che? zuM deva bAMdhe che? agara devI bAMdhe che? zrI bhagavAna-he gautama! utkRSTa sthitivALA jJAnAvaraNIya karmane bandha nAraka paNa kare che, yAvat tiryaMca paNa kare che, tiya cinI paNa kare che, manuSya paNa kare che, pra057 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #463 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 450 prajJApanAsUtre decyapi ca badhnAti, gautamaH pRcchati-'kerisaeNaM bhaMte ! neraie ukkosakAlaThiiyaM NANAvara Nijja kammaM baMdhai ?' he bhadanta ! kIdRzaH-kiM vaiziSTa yaviziSTaH khalu nairayikaH utkRSTa kAlasthitikaM jJAnAvaraNIyaM karma badhnAti ? bhagavAnAha-'goyamA ! he gautama ! 'saNNIpaMciMdie sabAhiM pajjattIhi pajjatte sAgAre jAgare muttovautte micchAdiTThI kaNhale se ya ukosasaMkiliTThapariNAme IsimajjhimapariNAme vA' saMjJI pazcendriyaH sarvAbhiH paryAptibhiH-paibhiH zarorendriyocchvAsaprabhRti paryAptibhirityarthaH paryAptaH, sAkAraH-sAkAropayuktaH, jAgrat-nairayikANAmapi katipayanidrAnubhavasattvAd jAgradityuktam, zrutopayuktaH-sAbhilASajJAnopayuktaH, mithyA dRSTiH kRSNalezyazca nairayikaH utkRSTasaMkliSTapariNAmaH ISanmadhyamapariNAmo yA bhUkhA utkRSTakAlasthitikaM jJAnAvaraNIyaM karma badhnAti, iti-upasaMharannAha-'erisaraNaM goyamA ! neraie ukkosakAladviiyaM NANAvANijja kammaM baMdhaI' he gautama ! IdRzaH khalu nairayika utkRSTakAlasthitikaM jJAnAvaraNIyaM karma badhnAti, gautamaH pRcchati- ke risaeNaM karatA hai, mAnuSI bhI karatI hai, deva bhI karatA hai aura devI bhI karatI hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! kisa prakAra kI viziSTatA vAlA nAraka utkR STa kAla kI sthiti vAle jJAnAvaraNIya karma kA bandha karatA hai ? bhagavAn-he gautama ! saMjJI, paMcendriya, zarIra, indriya, ucchyAsa Adi sabhI arthAt chahoM paryAptiyoM se paryApta, jJAnopayoga vAlA, jAgatA huA nArakoM ko bhI kiMcit nidrA kA anubhava hotA hai, isa kAraNa kahA gayA haijAgatA huA, zrutajJAna meM upayoga vAlA, mithyAdRSTi, kRSNalezyA vAlA nAraka utkRSTa saMklezamaya pariNAma vAlA athavA kiMcit madhyama pariNAma vAlA ho kara utkRSTa kAla kI sthiti vAle jJAnAvaraNIya karma kA baMdha karatA hai| upasaMhAra-he gautama ! aisA nAraka jIva utkRSTa kAla kI sthiti vAle jJAnAvaraNIya karma ko bAMdhatA hai| manuSyanI strI paNa kare deva paNa kare che. ane devI paNa kare che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana! kevA prakAranI viziSTatA vALA nAraka utkRSTa kALanI sthitivALA jJAnAvaraNIya karmane bandha kare che? zrI bhagavAna-he gautama ! saMjJA, paMcendriya, zarIra, indriya, ucchavAsa Adi badhI arthAt chae paryAtithI paryApta jJAnAvALA, jAgatA nArakane paNa kiMcit nidrA no anubhava thAya che, e kAraNe kaheluM che-jAgatA rahelA zrutajJAnamAM upagavALA. mithyASTi, kRSNalezyAvALA nAraka utkRSTa saMkalezamaya pariNAmavALA athavA kiMcita madhyama pariNAmavALA thaIne utkRSTa kALanI sthitivALA jJAnAvaraNIya karmane baMdha kare che. upasaMhAra-he gautama ! evA nAraka jIva utkRSTa kAlanI sthitivALA jJAnAvaraNIya karmane bAMdhe che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #464 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TokA pada 23 sU0 14 utkRSTakAlasthitikaM jJAnAvaraNIyakarmabandhani0 451 bhaMte ! tirikkhajoNie ukosakAlaThiiyaM NANAvaraNijja kammaM baMdhai ?' he bhadanta ! kIdRzaH-- kiM vaiziSTa thaviziSTaH khalu tiryagyonikaH utkRSTakAlasthitikaM jJAnAvaraNIyaM karma badhnAti ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'kammabhUmae vA kammabhUmaga palibhAgI vA saNNIpaMcidie savvAhiM pajjattIhiM pajjattae sesaM taM cetra jahA neraiyassa' karmabhUmago vAkarmabhUmijAto vA, karmabhUmagapratibhAgI vA-karmabhUmagAnAM-karmabhUminAtAnAM pratibhAga:sAdRzyam asti asyeti karmabhUmagapratibhAgI-karmabhUmagasadRza ityarthaH, sa ca kasyAcit karmabhUmijAtAyA garbhiNyAstiryastriyaH kenApi apahRtya karmabhUmau yugalakSetre sthApitAyAH sakAzAda jAto vyapadizyate, punaH kiM viziSTastiyagyonika ityAha-saMjJI paJcendriyaH, sarvAbhiH paryAptibhiH-SabhiH zarIrendriyaprabhRti paryAptibhirityarthaH paryAptaH san zeSaM vizeSaNaM taccaiva-pUrvoktarItyaiva yathA nairayikasya pratipAdita tathA pratipattavyam, tathA ca sAkAropayogayukto jAgrat zrutopayuktaH-sAbhilASajJAnopayukto mithyAdRSTiH kRSNaTezyazca tiryagyonika:-utkRSTa saMkliSTapariNAmaH ISadmadhyamaeriNAmo vA bhUtyA utkRSTa___ gautamasthAmI-he bhagavan / kisa prakAra kI vizeSatA vAlA tiryaMca utkRSTa kAla kI sthiti vAle jJAnAyaraNIya karma kA bandha karatA hai ? bhagavAn-he gautama ! karmabhUmi meM utpanna athavA jo karmabhUmi meM utpanna huA sarIkhA ho arthAt karmabhUmijA garbhiNI tiryacinI ko apaharaNa kara ke kisI ne yugalika kSetra meM rakha diyA ho aura usase jo janmA ho, saMjJI ho, paMcendriya ho, saba paryAptiyoM se paryApta ho, ityAdi zeSa vizeSaNa nAraka ke samAna samajha lene cAhie, arthAt sAkAra upayoga cAlA ho, jAgRta ho, zruta jJAna meM upayoga cAlA ho, mithyAdRSTi aura kRSNalezyA cAlA ho, sAtha hI ugra saMkliSTa pariNAma vAlA yA kiMcit madhyama pariNAma vAlA ho, tabhI vaha utkRSTa kAla kI sthiti vAle jJAnAvaraNIya karma ko bAMdhatA hai| isI prakAra tiryacinI, manuSya, manuSyANo ko bhI samajha lenA cAhie, zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! kevA prakAranI vizeSatAvALA tiryaMca utkRSTa kAlanI sthitivALA jJAnAvaraNIya karmane anya kare che? zrI bhagavAn !-he gautama ! karmabhUmimAM utpanna athavA je karma bhUmimAM utpana thayela sarakhA hoya, arthAt karma bhUmijAgarbhiNI tiya cinInuM apaharaNa karIne keIe yugalika kSetramAM rAkhI dIdhI hoya ane tenAthI je janmela heya saMjJI hoya, paMcendriya haiya, badhI paryAtithI paryApta heya. ItyAdi zeSa vizeSaNa nArakanA jevAM samajI levAM joIe. arthAt sAkara upagavALA jAgRta hAya, zrutajJAnamAM upaga vALAM hoya, mithyAdaSTi ane kRSNa vezyAvALA hoya temaja ugra saMkilaSTa pariNAma vALA athavA kaMcita madhyama pariNAmavALA hoya, tyAre ja te utkRSTa kALanI sthitivALA jJAnAvaraNIya karmane bAMdhe che, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #465 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 452 prajJApanAsUtre kAlasthitikaM jJAnAvaraNIyaM karma badhnAti, evaM tirikkhajogiNI vi, maNUse vi mANUsI vi' evam tathAvidha tiryagyonikoktarItyA tiryagyonikI api, manuSyo'pi mAnuSI api tathAvidhavizeSaNaviziSTatayaiva utkRSTakAlasthitikaM jJAnAvaraNIyaM karma badhnAti, 'devadevI jahA neraie' devo devI ca yathA nairayikaH pUrvokta vizeSaNaviziSTaH utkRSTakAlasthitikajJAnAvaraNa karmabandhakatayA pratipAditastathA pratipAdanIyaH evaM AuyavajjANaM sattahiM kamprANaM' evam - jJAnAvaraNIya karmoktarItyA AyuSyavarNAnAM karmaNAm darzanAvaraNIya vedanIya mohanIyanAmagotrAntarAyarUpANAmapi utkRSTakAla sthitibandhakatayA nairayikAdayaH pratipattavyAH, gautamaH pRcchati - 'ukkosa kAlaThiiyaM NaM bhaMte ! AuyaM kammaM kiM neraio baMdhai jAva devI baMdhai ?' he bhadanta ! utkRSTakAlasthitikaM khalu AyuSyaM karma ki nairayiko badhnAti ? yAvat- kiM tiryagyonikaH, tiryagyonikI, manuSyaH, mAnuSI, devaH, devI vA kiM badhnAti ? bhagavAnAha - arthAt jina vizeSaNoM dvArA tiryeca jJAnAvaraNa kI utkRSTa sthiti kA bandha karatA hai, unhIM vizeSaNoM vAlI tiyaicinI, manuSya aura manuSyANI bhI utkRSTa kAlika jJAnAvaraNa kI sthiti kA bandha karatA hai / jina vizeSaNoM se yukta nAraka jIva jJAnAvaraNa karma kI utkRSTa sthiti kA baMdha karatA hai, unhIM vizeSaNoM vAlA deva aura devI ko bhI utkRSTa sthiti cAle jJAnAvaraNIya karma kA bandha hotA hai / jaise jJAnAvaraNa karma ke utkRSTa sthiti ke bandhaka kahe haiM, usI prakAra Ayu karma ko choDa kara zeSa sabhI karmoM ke arthAt darzanAvaraNIya, vedanIya, mohanIya, nAma, gotra aura antarAya karmoM kI utkRSTa sthiti ke bandhaka bhI samajha lene cAhie / gautamasvAmI - he bhagavan ! utkRSTa kAla kI sthitivAle Ayukarma ko kyA nAraka bAdhatA hai ? kyA tiryaca bAMdhatA hai ? kyA tiryacinI bAMdhatI hai ? manuSya, e ja prakAre manuSya, tiya cinI manuSyANI viSe paNa samajI levu joie. arthAt je vizeSaNA dvArA tiya ca jJAnAvaraNunI utkRSTa sthitinA anya kare che, teja vizeSaNAvALI tiya cinI, manuSya ane manuSyANI paNa utkRSTa kAlika jJAnAvaraNunI sthitinA anya kare che. je vizeSaNAthI yukta nAraka jIva jJAnAvaraNIya karmInI utkRSTa sthitinA anya kare che, teja vizeSaNA vALA deva ane devIne paNa utkRSTa sthitivALAM karmonA baMdha thAya che. jevA jJAnAvaraNa ka`nA utkRSTa sthitinA andhaka kahyA che, eja prakAre Ayukama sivAya zeSa badhAM karmonA arthAt nAvaraNIya, mehanIya vedanIya, nAma, gotra ane antarAya karmonI utkRSTa sthitinA andhaka paNa samajI levA joIe zrIgautamasvAmI-he bhagavan ! utkRSTa kAlanI sthiti vALA ayukane zu' nAraka bAMdheche ? zutiryaya madhe che : zuM tiryathinI jAMghe che ? manuSya; bhAnuSI, heva agarahegI jAMghe che ? zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #466 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 23 sU0 15 utkRSTakAlasthitikaM jJAnAvaraNIyakarmabandhani0 453 'goyamA ! he gautama ! 'no neraio baMdhaI utkRSTa kAlasthikam AyuSyaM karma no nairayiko badhnAti, apitu 'tirikkhajoNio baMdhai tiryagyoniko badhnAti 'no tirikkhajoNiNI baMdhai' no tiryagyonikI badhnAti kintu-maNusse vi baMdhai mANussI vi baMdhaI' manuSyo'pi badhnAti, mAnuSyapi badhnAti kintu 'no devo baMdhai no devI baMdhai' no devo badhnAti, no vA devI badhnAti tathA ca utkRSTa kAlasthitikAyuSyabandhakaprarUpaNe nairayikatiryagyonikI devadevInAM niSedhaH kRtastAsAmutkRSTasthitikeSu narakAdiSu utpattyabhAvAt, gautamaH pRcchati'kerisaeNaM bhaMte ! tirikkha joNie ukkosaThiiyaM AuyaM kammaM baMdhai ?' he bhadanta ! kIdRzaH khalu tiryagyonikaH utkRSTasthitikam AyuSyaM karma badhnAti? bhagavAnAha-goyamA !' he gautama ! 'kammabhUmae kA kammabhUmagapalibhAgI yA saNNIpaMcidie sanyAhiM pajjattIhiMpajjattae sAgAre jAgare muttotrautte micchaTTiI paramakaNhale se ukkosataMkiliTThapariNAme' karmabhUmago vAkarmabhUmijAto vA, karmabhUmagapratibhAgI vA-karmabhUmagasadRzo vA saMjJIpaJcendriyaH sarvAbhiH paryAptibhiH-zarIrendriyaprabhRtiSaT paryAptibhiH paryAptaH san sAkAraH-sAkAropayogayuktaH, jAgrat mAnuSI, deva yA devI bAMdhatI haiM ? bhagavAn -he gautama ! utkRSTa sthiti vAle Ayurma ko nairayika nahIM bAMdhatA kintu tiryaMca bAMdhatA hai, tiyacinI nahIM bAMdhatI, manuSya bAMdhatA hai aura manuSyANI bhI bAMdhatI hai / deva nahIM bAMdhatA aura devI bhI nahIM bAMdhatI / isa prakAra utkRSTa kAla kI sthitivAle Ayukarma ke bandhakoM kI prarUpaNA meM nAraka, tiryacinI deva aura devI kA niSedha kiyA gayA hai, kyoMki una meM utkRSTa sthitiyAle nAraka Adi meM utpatti nahIM hotI hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! kisa prakAra kA tiryaMca utkRSTa sthitivAle Ayakarma kA bandha karatA hai? | bhagavAn-he gautama ! jo karmabhUmi meM janmA huA, yA karmabhUmi meM janme hue ke samAna ho, saMjJI ho, paMcendriya ho, saba paryAptiyoM se paryApta ho, zrI bhagavAna-he gautama ! utkRSTa sthitivALA Ayukarmane narayika nathI bAMdhatA kinta tiryaMca bAMdhe che, tirtha cinI nathI bAMdhatI, manuSya bAMdhe che, ane mAnuSI paNa bAMdhe che. deva nathI bAMdhatA ane devI paNa nathI bAMdhatI. e prakAre utkRSTa kAlanI sthitivALA AyakarmanA bandhanI prarUpaNAmAM nAraka tirtha cinI, deva ane devIne niSedha karela che, kemake temanI utkRSTa sthitivALA nAraka AdimAM utpatti nathI thatI. zrI gautamasvAmI- bhagavad ! kevA prakAranA tiryaMca utkRSTa sthitivALA Ayukarma ne bandha kare che? zrI bhagavAna-he gautama ! je karmabhUmimAM janmela athavA karma bhUmimAM janmelAnI samAna hoya, saMjJI hoya, pacandriya hAya. badhI paryAptithI paryApta hoya sAkAra upa zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #467 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre zrutopayuktaH-sAbhilASajJAnopayuktaH, mithyASTiH paramakRSNa lezyaH utkRSTasaMkliSTapari. NAmastiryagyonikaH utkRSTa kAla sthitikam AyuSyaM karmabadhnAti, tadupasaMharabAha-'erisae gaMgoyamA ! tirikkhajoNie ukkosakAlaTiiyaM AuyaM kammaM baMdhaI' he gautama ! IdRzaH khalupUrvoktavizeSaNa viziSTa stiyaMgyonikaH utkRSTakAlasthitikam AyuSyaM karma badhnAti, gautamaH pRcchati-'kerisae NaM bhaMte ! maNUse ukkosakAlahaiyaM AuyaM kammaM baMdhai ?' he bhadanta ! kIdRzaH khalu manuSyaH utkRSTa kAlasthitikam AyuSyaM karma badhnAti ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'kammabhUmae vA kammabhUmagapalimAgI vA bhAva suttovautte sammaTThiIvA miccha. TTiI vA kaNhale se vA sukkalese vA NANI vA aNNANI vA ukkosasaMkiliTThapariNAme vA asaM kiliTThapariNAme vA tappAuggavimujjhamANapariNAme vA' karmabhUmago vA-karmabhUmijAto vA, karmabhUmagapratibhAgI vA-karmabhUmagasadRzo vA yAvat-saMjJIpazcandriyaH sarvAbhiH paryAptibhiH paryAptaH san sAkAropayukto jAgrat zrutopayuktaH samyagdRSTirvA mithyAdRSTirvA kRSNa lezyo vA sAkAra upayoga cAlA ho, jAgRta ho, zrutajJAna meM upayoga cAlA ho, mithyA dRSTi ho, paramakRSNa lezyo cAlA ho, aura utkRSTa saMkliSTa pariNAma se yukta ho, vahI tiryaca utkRSTa kAla kI sthitiyAle Ayukarma kA baMdha karatA hai| upasaMhAra karate hue kahate haiM-he gautama ! jo tiryaMca ina vizeSaNoM se yukta hotA hai vahI utkRSTa kAla kI sthitiyAle AyuSyakarma kA bandhaka hotA hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! kisa prakAra kA manuSya utkRSTa kAla kI sthitivAle Ayukame ko bA~dhatA ? ___bhagavAn-he gautama ! yA to karmabhUmi meM utpanna ho yA karmabhUmi meM utpanna sadRza ho, saMjJI ho, paMcendriya ho, saba paryAptiyoM se paryApta ho, sAkAra upayoga vAlA ho, jAgRta ho zrutajJAna meM upayoga vAlA ho samyagdRSTi ho yA mithyAdRSTi ho, kRSNalezyA vAlA athavA zukla lezyA cAlA ho, jJAnI ho yA ciMga vALA hAya. jAgRta heya. yutajJAnamAM upagavALA hoya; mithyASTi hoya, parama kuNa lezyA vALA heya, ane utkRSTa saMkilaTa pariNAmathI yukta haya, teja tiryaca utkRSTa kAlanI sthitivALA Ayukamane bandha kare che. upasaMhAra karatAM kahe che - he gautama ! je tiya"ca A vizeSaNothI yukta hoya che. teja utkRSTa kALanI sthitivALA AyuSyakamanA badheka thAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavAna ! kayA prakAre manuSya utkRSTa kAlanI sthitivALA A yukarmane bAdhe che? zrI bhagavAna he gautama! agarate karmabhUmimAM utpanna thayela athavA karmabhUmimAM utpana thayelanA sadaza hoya, saMjJI hoya, paMcaniya hAya, sarva paryAptithI paryApta hiya, sAkAra upagavALA hoya, jAgRta hoya, zrutajJAnamAM upayogavALA hoya, samyagdaSTi hAya agara mithyASTi hoya, kRSNalezyAvALA athavA zukalezyAvALA hoya, jJAnI hoya ke zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #468 -------------------------------------------------------------------------- ________________ MERO prameyabodhinI TIkA pada 23 sa0 14 utkRSTa kAlasthitikaM jJAnAvaraNIyakarmabandhani0 455 zuklalezyo vA jJAnI vA ajJAnI vA utkRSTasaMkliSTapariNAmo vA asaMkliSTapariNAmo yA tapa bhIgrathavizudhyamAnapariNAmo vA-tapasa augrayeNa tIvratayA vizudhyamAnaH pariNAmo yasya sa manuSyaH utkRSTa kAlasthitikam AyuSyaM karma badhnAti, tadupasaMharannAha- 'erisae NaM goyamA ! maNase ukoptakAlaDhiiyaM AuyaM kamnaM baMdha' he gautama ! IdRzaH khalu manuSyaH utkRSTa kAlasthitikam AyuSyaM karma badhnAti, gautamaH pRcchati- kerisayA NaM bhaMte ! mANusI ukkosakAla TiiyaM AuyaM kasaM baMdha?' he bhadanta ! kIdRzI khalu mAnuSI utkRSTa kAlasthiti kam AyuSyaM karma badhnAti ? bhagavAnAha-'gauyamA !' he gautama ! 'kammabhUmiyA vA kammabhUmagapalibhAgI vA jAva suttovauttA sammadiTThI mukkalessA tappAuggavisujjhamANapariNAmA' karmamUmigA vA--karmabhUmijAtA thA, karmabhUmagapratibhAginI vA-karmabhUmagasadRzI vA, yAvat saMjJinI paJcandriyA sarvAbhiH paryAptibhiH paryAptA satI sAkAropayuktA jAgratI zrutopayuktA ajJAnI ho, utkRSTa saMkliSTa pariNAma vAlA ho athayA asaMkliSTa pariNAma cAlA ho, tatprAyogya atyanta vizuddha pariNAma yAlA ho, aisA manuSya utkRSTa kAla kI sthiti vAle Ayukarma kA bandha karatA hai| upasaMhAra karate hue kahate haiM-he gautama ! jo isa prakAra ko vizeSatAoM se sampanna hotA hai, yahI utkRSTa Ayu kA bandha karatA haiN| ____ gautamasvAmI-he bhagavan ! kisa prakAra kI mAnuSI utkRSTa kAla kI sthitivAle AyuSya karma kA bandha karatI hai ? / __bhagavAna - he gautama ! jo manuSyastrI karmabhUmi meM utpanna huI ho, athavA karma bhUmi meM utpanna marikhI ho, saMjJinI ho, paMcendriya ho, samasta paryAptiyoM se paryApta ho, mAkAropayoga yAlI ho, jAgRta ho, zrutajJAna meM upayoga cAlI ho, samyagdRSTi ho, zuklalezyA vAlI ho, tatprAyogya vizuddha pariNAma vAlI ajJAnI heya, utkRSTa saMkilaSTa pariNAmavALA hoya athavA asaMkilaSTa pariNAmavALA heya, taprAgya atyanta vizuddha pariNAmavALA hoya, evA manuSya utkRSTa kALanI sthitivALA Ayukamane bandha kare che. upasaMhAra karatAM kahe che, he gautama! je manuSya A prakAranI vizeSatAothI saMpanna hoya che, teja utkRSTa Ayune baMdha kare che. zrI gautamasvAmI-kevA prakAranI mAnuSI utkRSTa kAlanI sthiti vALA AyuSyakarmane san 2 cha? zrIbhagavAna-he gautama ! je manuSya strI karmabhUmimAM utpanna thaI hoya, athavA karmabhUmimAM utpanna sadazI hoya, saMjhinI hoya, paMcendriya hoya, samasta paryAptithI paryApta hoya, sAkAro paga vALI heya, jAgRta hoya, zrutajJAnamAM upagavALI hoya, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #469 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 456 prajJApanAsUtre samyagdRSTiH zuklalezyA tapabhagraya vizudhyamAnapariNAmA-tapasa augrayeNa - tIvratayA vizudhyamAnaH pariNAmo yasyAH sA tathAvidhA satI mAnuSI utkRSTa sthitikam AyuSyaM karmabadhnAti tadupasaMharannAha - 'erisiyA NaM goyaNa ! mANUsI ukkosakAladviyaM AuyaM kammaM baMdha' he gautama ! IdRzI - prAguktavizeSaNaviziSTA khalu mAnuSI utkRSTakAlasthitikam AyuSyaM karmabadhnAti, 'aMtarAyaM jahA NANAvara NijjaM' antarAyaM karma utkRSTakAlasthitikaM yathA jJAnAvarayaM karma utkRSTa kAlasthitikaM pratipAditaM tathA vaktavyam | 'paNNavaNAra tevIsamaM payaM samattaM ' iti prajJApanAyAM trayoviMzatitamaM padaM samAptam / / 23 / / sU0 14 / / itizrI vizvakhyAta - jagadvallabha - prasiddhavAcaka paJcadazabhASAkalita - lalitakalA pAlApakapravizuddha gadyapadyAnaikagrantha nirmApaka - vAdimAnamardaka- zrI zAhU chatrapatikolhApura rAjapradatta - 'jainazAstrAcArya' - padavibhUSita - kolhApura rAjaguru - bAlabrahmacArI jainAcArya jainadharma divAkara - pUjyazrI ghAsIlAla- vrativiracitAyAM zrI prajJApanAtrasya prameyabodhinyAkhyAyAM vyAkhyAyAM trayovititamaM padaM samAptam ||23|| ho (athavA apane yogya vizuddha pariNAma vAlI ho) aisI mAnuSI utkRSTa kAla ko sthiti vAle AyuSya karma ko bAMdhatI hai| upasaMhAra karate hue kahate haiM - he gautama ! jisa manuSyastrI meM isa prakAra kI vizeSatAeM hotI hai vahI utkRSTa sthitiyAlA Ayu karma bAMdhatI hai| antarAya karma kI utkRSTa sthiti kA bandhaka jJAnAvaraNIya karma kI utkRSTa sthiti ke bandhaka ke samAna samajhanA cAhie / sU0 14 // zrI jainAcArya jainadharmadivAkara pUjyazrI ghAsIlAla vrativiracita prajJApanAsUtra kI prameyabodhinI vyAkhyA meM teIsavAM pada samApta // 23 // sabhyaTi hAya, zulalezyA vALI hAya, taprAyeAgya vizuddha pariNAma vALI hoya athavA petAne cegya vizuddhapariNAma vALI hoya, evI mAnuSI utkRSTa kALanI sthitivALA AyuSyakama ne khAMdhe che. upasa'hAra karatAM kahe che-he gautama ! je manuSyasrImAM e prakAranI vizeSatAo hoya che, teja utkRSTa sthitivALA Ayukane khAMdhe che, antarAya karmInI utkRSTa sthitinA andhaka jJAnAvaraNIya karmInI utkRSTa sthitinA anyakanA samAna samajavA joie, 5 sU0 13 // zrIjainAcAya jainadharmadivAkara pUjyazrI ghAsIlAla prativiracita prajJApanA sUtranI prameyaaidhinI vyAkhyAnuM trevIsamuM pada samApta 5 23 5 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #470 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pada 24 sU0 1 karmaprakRtibandhanirUpaNam caturvizatitamaM karmaprakRtibandhapadam mUlam-"kai NaM bhaMte ! kammapagaDIo paNNattAo? goyamA ! aTThakammapagaDIo paNNattAo, taM jahA-jANAvaraNijjaM jAva aMtarAiyaM, evaM neraiyANaM jAva vemANiyANaM jIve NaM bhaMte ! NANAvaraNijjaM kammaM baMdhamANe kaikammapagaDIo baMdhai ? goyamA ! sattavihabaMdhae vA aTThavihabaMdhae vA chavihabaMdhae vA, neraie NaM bhaMte ! NANAvaraNijjaM kammaM baMdhamANe kai kammapagaDIo baMdhai ? goyamA ! sattavihabaMdhae vA avihabaMdhae vA, evaM jAva vemANie, NavaraM maNusse jahA joye, jIvA NaM bhaMte ! NANAvaraNijja kammaM baMdhamANA kai kammapagaDIo baMdhai ? goyamA ! savve vi tAva hoja sattavihabaMdhagAya aTThavihabaMdhagA ya, ahavA sattavihabaMdhagA ya aTravihabaMdhagA ya chabihabaMdhage ya, ahavA sattavihabaMdhagA ya aTTavihabaMdhagA ya chavihabaMdhagA ya, raiyANaM bhaMte ! NANAvaraNijjaM kammaM baMdhamANA kai kammapagaDIo baMdhaMti ? goyamA! savve vi tAva hojA sattavihabaMdhagA ahavA sattavihabaMdhagA ya aTTavihabaMdhage ya ahavA sattavihabaMdhagA ya avihabaMdhagA ya tiNi bhaMgA, evaM jAva thaNiyakumArA, puDhavikAiyANaM pucchA, goyamA ! sattavihabaMdhagA yi aTavihabaMdhagA vi, evaM jAva vaNapphaikAiyA, vigalANaM paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM tiya bhaMgo savve vi tAya hoja sattavihabaMdhagA, ahavA sattavihabaMdhagA ya avihabaMdhage ya ahayA sattavihabaMdhagA ya aTTavihabaMdhagA ya, maNUsA NaM bhaMte ! NANAvaraNijasta pucchA, goyamA! savve vi tAva hojA sattavihabaMdhagA 1 ahavA sattavihabaMdhagA ya aTUvihabaMdhage ya2 ahavA sattavihabaMdhagA ya avihabaMdhagA ya3 ahavA sattavihabaMdhagA ya chavihabaMdhae ya4 ahavA sattavihabaMdhagA ya chavvihabaMdhagA ya5 ahayA sattavihabaMdhagA ya aTTavihabaMdhage ya chavihabaMdhage ya 6 ahavA sattavihabaMdhagA ya avihabaMdhage ya chavihabaMdhagA ya 7 pra0 58 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #471 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 458 prajJApanAsUtre ahavA sattavidhagAya aTUvihabaMdhagA ya chavibaMdha ya8, ahavA sattavidhagAya aTUvihabaMdhagAya chavhibaMdhagA ya 9 evaM ee nava bhaMgA, sesA vANamaMtarAdiyA jAva vemANiyA jahA neraiyA sattavihAdi baMgA bhaNiyA tahA bhANiyavvA, evaM jahA NANAvaraNaM baMdhamANA jahi bhaNiyA, daMsaNAvaraNamapi baMdhamANA tahiM jIvAdiyA egattapohuttiehiM bhANiyavvA, veryANijjaM baMdhamANe jIve kai kammapagaDIo paNNattAo ? goyamA ! sattavihabaMdha vA aTuvihabaMdha vA chavvihabaMdhae vA egavibaMdha vA evaM maNUse vi, sesA nAragAdIyA sattavihabaMdhagA vA aTTavihabaMdhagA jAva vemANie, jIvA NaM bhaMte veyaNijjaM kammaM pucchA, goyamA ! savye vi tAva hojjA sattavihabaMdhagA ya aTUvihabaMdhagA ya egavihabaMdhagAya chatribaMdhagA ya ahavA sattavihabaMdhagA ya aTuvihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya chavvihabaMdhagA ya avasesA, nAragAdIyA jAya vemANiyA jahiM NANAvaraNaM baMdhaMti tarhi bhANiyavvA, evaM maNUsANaM bhaMte ! veyaNijjaM kammaM baMdhamANA kai kammapagaDIo baMdhaMti ? goyamA ! savye vi tAva hoja sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhanA 1 ahavA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya aTTavihabaMdhage ya 2 ahavA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya aTTavihabaMdhagA ya 3 ahavA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya chavvihabaMdhage ya4 ahavA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya 5 ahavA satavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya aTUvihnabaMdhage ya chavibaMdhage ya 6, ahavA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya aTuvidhage ya chavvihabaMdhagA ya 7 ahavA sattavihabaMdhagA ya egavibaMdhagAya aTUvihabaMdhagA ya chavvihabaMdhage ya 8 ahavA sattavihabaMdhagA ya egravihabaMdhagA ya aTUvihabaMdhagA ya chavvihabaMdhagAya 9 evaM ee nava bhaMgA bhANiyavvA, mohaNijjaM baMdhamANe jIve kai kammapagaDIo baMdhaMti ? goyamA ! jIvegidiyavajjo tiya bhaMgo, jIyegiMdiyA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #472 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 24 sU0 1 karmaprakRtibandhanirUpaNam sattavihabaMdhagA vi aTravihabaMdhagA vi, jIve gaM bhaMte ! AuyaM kamma baMdhamANe kai kammapagaDIo baMdhai ? goyamA ! niyamA aTU, evaM neraie jAya vemANie, evaM puhutteNa vi, NAmagoyaaMtarAiyaM baMdhamANe jIve kai kammapagaDIo baMdhai ? goyamA ! jIye NANAvaraNijja baMdhamANe jAhiM baMdhai tAhiM bhANiyavvo, evaM neraie dhi, jAva vemANie, evaM puhUtteNa vi bhANiyavyaM // sU0 1 // // papaNavaNAe bhagavaIe cauvIsaitamaM payaM samattaM // 24 // chAyA -kati khalu bhadanta ! karmaprakRtayaH prajJaptAH ? gautama ! aSTau karmaprakRtayaH prajJaptAH, tadyathA-jJAnAvaraNIyaM yAvat antarAyam, evaM nairayikANAM yAvada caimAnikAnAma, jIvaH khala bhadanta ! jJAnAvaraNIyaM karma banan katikarmaprakRtIH badhnAti ? gautama ! saptavidhabandhako vA aSTavidhabandhako vA paividhabandhako vA, nairayikaH khalu bhadanta ! jJAnAvaraNIyaM karme badhnan caubIsavAM karmaprakRtivandha pad zabdArtha-(kai NaM bhaMte ! kammapagaDIo paNNattAo?) he bhagavan ! karma prakRtiyAM kitanI kahI gaI hai ? (goyamA ! aTTha kammapagaDIo paNNattAo) he gautama ! karmaprakRtiyAM ATha kahI gaI haiM (taM jahA-NANAvaraNijjaM jAva aMtarAiyaM) vaha isa prakAra-jJAnAvaraNIya yAcata antarAya (evaM neraiyANaM jAya vemANiyANaM) isI prakAra nArakoM yAvata vaimAnikoM kii| ___ (jIve NaM bhaMte ! NANAvaraNijja kammaM baMdhamANe kai kammapagaDIo baMdhaDa ?) he bhagavan ! jIva jJAnAvaraNIya karma ko bAMdhatA huA kitanI karmaprakRtiyoM ko bAMdhatA hai ? (goyamA ! sattavihabaMdhae cA, avihavaMdhae vA, chavibaMdhae yA) he gautama ! sAta kA bandhaka, ATha prakRtiyoM kA bandhaka athavA chaha prakRtiyoM kA covIsamuM karmaprakRtibandha pada ___ zahAtha-(kaiNaM bhaMte ! kammapagaDIo paNNattAo ?)-3 sapan ! pratiyo kI sI che ? (goyamA ! adu kammapagaDIo paNNattAo)-gautama bha prakRtiyo mA hesI cha ? (taM jahA-NANAvaraNijja jAya aMtarAiyaM) te 2 // 54 // jJAnApaNIya yAvat mantarAya (evaM neraiyANaM jAva vemANiyANaM) me04 542 naa2| yApat vaimAnikAnI (jIve NaM bhaMte ! NANAvaraNijja kamma baMdhamANe kai kammapagaDIo baMdhai)- mApan ! 75 jJAnAvaraNIya bhane mAMdhatai cii pratiyAne mAMdhe cha? (goyamA ! sattaviha badhae vA avihabadhae yA chavihabaMdhae vA)-De gautama! sAtana madha, mA prakRti cenA bandhaka athavA cha prakRtinA bandhaka thAya che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #473 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 460 prajJApanAsUtre katikarmaprakRtI baghnAti ? gautama ! saptavidhabandhako vA aSTavidhabandhako vA, evaM yAvad vaimAnikaH, navaraM manuSyo yathA jIvaH, jIyAH khalu bhadanta ! jJAnAvaraNIyaM karma badhnantaH katikarmaprakRtI badhnanti ? gautama ! sarve'pi tAvad bhaveyuH saptavidhavandhakAzca aSTavidhabandhakAzca athavA saptavidhabandha kAzca aSTavidhabandha kAzca paividhabandhakazca, athavA saptavidhabandhakAzca aSTavidhabandhakAca SaDvidhabandhakAca, nerayikAH khalu bhadanta ! jJAnAvaraNIyaM karma badhnantaH bandhaka hotI hai| ___ (neraie NaM bhaMte ! NANAvaraNijja kammaM baMdhamANe kai kammapagaDIo baMdhai ?) he bhagavan ! nArakajIya jJAnAvaraNIya karma ko bAMdhatA huA kitanI karma. prakRtiyAM bAMdhatA hai ? (goyamA ! sattavihabaMdhae vA aDhavihabaMdhae vA) he gautama! sAta kA baMdhaka hotA hai athavA ATha kA bandhaka hotA hai (evaM jAva vemAgie) isI prakAra yAvat vaimAnika taka (NavaraM) vizeSa (maNusse jahA jIye) manuSya, jIya ke smaan| ___ (joyA NaM bhaMte ! NANAvaraNijja kammaM baMdhamANA kai kammapagaDIo baMdhai ?) he bhagavan ! bahuta jIva jJAnAvaraNIya karma ko bAMdhate hue kitanI karmaprakRtiyAM bAMdhate haiM ? (goyamA ! savye vi tAva hoja sattavihabaMdhagA ya avihabaMdhagA ya) he gautama ! sabhI sAta ke bandhaka hote haiM athavA ATha ke bandhaka hote haiM (aha vA sattavihabaMdhagA ya, aTTavihabaMdhagA ya chavihabaMdhage ya) athavA bahuta sAta ke bandhaka, bahuta ATha ke bandhaka aura eka chaha kA bandhaka (ahavA sattaviha baMdhagA ya aTTavihabaMdhagA ya chavdhihabaMdhagA ya) athavA bahuta sAta ke bandhaka, bahuta ATha ke bandhaka aura bahuta chaha ke bandhaka / (neraieNa bhaMte ! NANAvaraNijja kammaM baMdhamANe kai kammapagaDIo baMdhai)-he bhagavan ! nA24 71 jJAnAvaraNIya bhana mAMdhatA 2ii 4 pratiyo madhei cha ? (goyamA ! sattavihabaMdhae vA aThuvibadhae pA)-3 gautama ! sAtanA - mana cha mayA mAnA ma thAya cha (evaM jAva vemANie) se 4 5 mAni4 sudhA (Navara) vizeSa (maNusse jahA jIve) bhanuSya panA samAna (jIvA Na bhaMte ! NANAvaraNijja kamma baMdhamANA kai kammapagaDIo baMdhai)- bhagavan ! gh| 4 sAnAvaraNIya mana mAMdhatA usI prtiye| madhe che.? (goyamA! savve vi tAca hojja sattavihabaMdhagA ya avihabaMdhagA ya)-he gautama ! mayA sAtanA 54 thAya cha 24240 mAna man mane cha (ahavA sattavihabadhagA ya, aduvihabadhagA ya chavviha bandhageya) mathavA ghasAtanA man54, 5 / 2mAna manya ane me4 chn| 5.54 (ahavA sattaviha baMdhagA ya aTThavihabaMdhagA ya chavvihabaMdhagA ya) athavA sAtanA manyaghara mAnA bandhaka ane ghaNuM chanA bandhaka zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #474 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 24 sU0 1 karmaprakRtibandhanirUpaNam kati karmaprakRtIbaMdhanAti ? gautama ! sarve'pi tAvad bhaveyuH saptavidhabandhakAH athavA saptavidhabandhakAzca aSTavidhabandhakAca, athavA saptavidhabandhakAzca aSTavidhabandhakAzca trayo bhaGgAH, evaM yAvat stanitakumArAH, pRthivIkAyikAH khalu pRcchA, gautama ! saptavidhabandhakA api, aSTavidhabandhakA api, evaM yAvad vanaspatikAyikAH, vikalAnAM paJcendriyatiryagyonikAnAM trikabhaGgaH, sarve'pi tAvad bhaveyuH saptavidhabandhakAH, athavA saptavidhabandhakAca, aSTavidha bandhakazca athavA saptavidhavandhakAzca aSTavidhabandhakAzca manuSyAH khalu bhadanta ! jJAnA (NeraiyA NaM bhaMte ! NANAvaraNijja kammaM baMdhamANA kai kammapagaDIo baMdhaM. ti ?) he bhagavan ! jJAnAvaraNIya karma ko bAMdhate hue nAraka kitanI karmaprakRtiyoM ke bandhaka hote haiM ? (goyamA ! savve vi tAva hojA sattavihabaMdhagA) he gautama ! sabhI sAta ke bandhaka hote haiM (ahayA sattavihabaMdhagA ya aTTavihabaMdhage ya) athavA bahuta sAta ke bandhaka aura eka ATha kA bandhaka (ahavA sattavihabaMdhagA ya avihabaMdhagA ya) athavA bahuta sAta ke bandhaka aura bahuta ATha ke bandhaka (tiNi bhaMgA) tIna bhaMga hote haiM (evaM jAva thaNiyakumArA) isI prakAra yAvatU stanitakumAroM tk| (puDhadhikAiyA NaM pucchA ?) pRthivIkAyikoM ke viSaya meM prazna ? (goyamA! sattavihabaMdhagA vi aTTavihabaMdhagA vi) he gautama ! sAta ke bhI bandhaka hote haiM, ATha ke bhI bandhaka hote haiM (evaM jAya vaNapphaIkAiyA) isI prakAra yAvata vanaspatikAyika (vigalANaM paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM tiyabhaMgo) vikale. ndriyoM aura paMcendriya tiryaMcoM ke tIna bhaMga kahe gaye haiM (savve vi tAva hoja sattavihabaMdhagA) sabhI sAta ke bandhaka hote haiM (ahayA sattavihabaMdhagA ya (gairaiyA NaM bhaMte ! NANAvaraNijja kamma badhamANA kaIkammapagaDIo badhati !-3 bhagavAna ! jJAnAvaraNIya karmane bAMdhatA nAraka keTalI kame prakRtine baMdhaka thAya che? (goyamA ! savve vi tAva hojjA sattavihabaMdhagA)-De gautama ! 54aa sAtanA san thAya cha (ahavA sattavihabaMdhagA ya avihabaMdhage ya) 25516 gha sAtanA ma.43 ane meM maane| manya (ahayA sattavihaba dhagA ya aduvihaba dhagA ya) dh| sAtanA bhaya bhane // mAnA cha (tiNi bhaMgA) mAthAya cha (evaM jAva thaNiyakumArA) eja prakAre svanita kumAre sudhI (puDhavikAiyA Na pucchA) pRthvI yA viSayamA prazna (goyamA ! sattavihabaMdhagA vi avihabadhagA vi)-3 gautama sAtana para ma.4 thAya cha, mAnA 55 sandha bhane cha (evaM jAva vaNapphaikAiyA) me04 4Are yAta vanaspatithi: (vigalANaM paMciMdiya tirikkhajoNiyANaM tiya bhaMgo) visandriya ane 5'yendriya tiya yAnA tra An (savve vi tAva hojjA sattavihabadhagA) mA sAtanAma mane cha (ahahyA sattavihaba dhagA ya aviha zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #475 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 462 prajJApanAsUtre varaNIyasya pRcchA, gautama ! sarve'pi tAvad bhaveyuH saptavidhabandhakAH 1, athavA saptavidhabandhakA aSTavidhabandhaka 2, athavA saptavidhabandhakA aSTavidhabandhakA 3, athavA saptavidhabandhakA SaDUvidhabandhakazca 4, athavA saptavidhabandhakAtha SaDvidhabandhakAzca 5, athavA saptavibandhakAJca aSTavidhabandhakazca SaDvidhabandhaka 6, athavA saptavidhabandhakAca aSTavidha - bandhakazca SaDravidhabandhakAzca 7 athavA saptavidhabandhakAzca aSTavidhabandhakAJca SaD vidhabandhaka 8 adhige ya) bahuta sAta ke bandhaka hote haiM aura koI eka ATha kA bandhaka hotA hai ( ahavA sattavihabaMdhagA ya, aTThathihabaMdhagA ya) athavA bahuta sAta ke bandhaka aura bahuta ATha ke bandhaka hote haiN| ( maNUsA NaM ) manuSya (bhaMte) he bhagavan ! ( NANAvara Nijassa) jJAnAvaraNIya ke (pucchA) prazna ? (goyamA ! savye vi tAva hojA sattavihabaMdhagA ) he gautama ! sabhI sAta ke bandhaka hote haiM 1 (ahavA sattavidhagA ya aDavihabaMdhage ya) athavA bahuta sAta ke bandhaka hote haiM aura koI eka ATha kA bandhaka hotA hai 2 ( ahavA sattavihabaMdhagAya aTThavihabaMdhagA ya) athavA bahuta sAta ke bandhaka aura bahuta ATha ke bandhaka 3 ( ahavA, sattavidhagA ya chavhibaMdhae ya) athavA bahuta sAta ke bandhaka aura eka chaha kA bandhaka 4 ( ahavA sattavihabaMdhagA ya chavhibaMdhagA ya) athavA bahuta sAta ke bandhaka aura bahuta chaha ke bandhaka 5 ( ahavA sattavihabaMdhagA ya, aTThacihnabaMdhage ya, chavvihabaMdhage ya) athavA bahuta sAta ke bandhaka, eka ATha kA bandhaka aura eka chaha kA bandhaka 6 ( ahavA sattaviha baMdhagA ya, aTThavihabaMdhage ya, chavvihabaMdhagA ya) athavA bahuta sAta ke bandhaka, eka ATha kA bandhaka aura bahuta chaha ke bandhaka 7 ( ahavA sattavihabaMdhagA ya, aTTha baMdhage ya) dhnnu| sAtanA andha thAya che bhane artha me sAno saMgha thAya che ( ahavA sattavidhagAya aTTavihaba dhagA ya) athavA dhA sAtanA madha bhane ghAmAnAmadhara thAya che ( maNUsA NaM) manuSya (bhaMte ) - he bhagavan ( NANAvara Nijjassa) jJAnAvaraNIyamrmanA viSayabhAM (pucchA) prazna ? (goyamA ! savve vi tAva hojjA sattavihabaMdhagA) - he gautama! madhA sAtanA adha thAya che ? ( ahavA sattavihabaMdhagA ya aTThavihaba dhage ya) athavA ghAsAtanA dhaDa thAya chene sAno aMdha thAya che2 ( ahavA sattavihaba dhagA ya aTThavihaba dhagA ya) athavA dhA sAtanA andha adhA AnA madha 3 ( ahavA sattavihabaMdhagA ya chavtribadhae ya) athavA dhaNA sAtanA dhaDa bhane chn| manva4 4 ( ahavA sattavihabaMdhagA ya chabbiha baMdhagAya) athavA sAtanA aMdhAne dhAchanA aMdha 5 ( ahavA sattavidhagAya avidhage ya chavvihaba dhage ya) athavA dhA sAtanA andha me Ano jandha ane thoDa chano bandhau 6 ( ahavA sattavihabaMdhagA ya, aTThavihabaMdhage ya, chavvihabaMdhagA ya) athavA ghaNA sAtanA andho sAno jandhara bhane dhAgA chanA man647 ( ahavA sattaviha zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #476 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 463 prameyabodhinI TIkA pada 24 sU0 1 karmaprakRtibandhanirUpamam athavA saptavidhayandhakAzca aSTavidhavandhakAca SaividhavandhakAzca 9 evam ete navamaGgAH, zeSA vAnavyantarAdikA yAvad vaimAnikA yathA nairayikAH saptavidhAdibandhakA bhaNitAstathA bhaNitavyAH, evaM yathA jJAnAvaraNaM baghnanto yatra bhagitA darzanAvaraNamapi vanantastatra jIvAdikA ekatvapRthakatvAbhyAM bhaNitavyAH, vedanIyaM badhnana jIvaH katikarmaprakRtI baMdhnAti ? gautama ! saptavidhavandhako vA aSTavidhavandhako vA Savidhabandhako vA ekavidhavandhako vA, evaM manuSyo. vihabaMdhagA ya, chavyihavaMdhage ya) athavA bahuta sAta ke bandhaka, bahuta ATha kA bandhaka aura eka chaha kA bandhaka8 (ahayA sattavihabaMdhagA ya, aTTavihabaMdhagA ya, chabihabandhagA ya) athavA bahata sAta ke bandhaka, bahuta ATha ke bandhaka aura bahuta chaha ke bandhaka9 (evaM) isa prakAra (ee) ye (nayabhaMgA) nau bhaMga haiN| ___(sesA vANamaMtarAiyA) zeSa vAnavyatara Adi (jAva yemANiyA) yAvat vaimAnikoM taka (jahA neraDyA sattavihAi baMdhagA bhaNiyA tahA bhANiyacyA) jaise nAraka sAta Adi ke bandhaka kahe haiM, usI prakAra kahane cAhie (evaM jahA NANAvaraNaM baMdhamANA) isa prakAra jaise jJAnAvaraNa ko bAMdhate hue (jahiM bhaNiyA) jahAM kahe haiM (daMsaNAvaraNaM baMdhamANA) darzanAvaraNa ko bAMdhate hue (tahiM) vahAM (jIyAdiyA) audhika jIva Adi (egattapohuttihiM) ekatva aura pRthaktya-bahutvase (bhANiyavyA) kahane caahie| __ (veyaNijjaM baMdhamANe jIve) vedanIya karma ko bAMdhatA huA jIva (kai kamma pagaDIo) kitanI karmaprakRtiyAM (baMdhai) bAMdhalA hai (goyamA ! sattavihara dhage vA, aTTavihabaMdhae yA, chavihabaMdhae bA, egavihabaMdhae vA) he gautama! sAta kA bandhaka, athavA ATha kA bandhaka athavA chaha kA bandhaka athavA eka kA bandhaka (evaM maNUse ci) isI prakAra manuSya bhI (sesA nAragAdIyA) zeSa nAraka Adi (sattabaMdhagA ya, aDhavihaba dhagA ya, chavvihaba dho ya) athavA ghr| sAtanA mana, dh| mAnA 54 2mana meM chanA 548 (ahayA sattavihaba dhagA ya, aTavihaba dhagA ya, chavvihabaMdhagA ya) 4241 dh| sAtanA ghaannu| mAnA 2mane / chn| ma 9 (eva) se prAre (ee) se (navabhaMgA) na che. (sesA vANamaMtarAiyA) zeSa pAnavya-tara mAla (jAva mANiyA) vaimAni sudhI (jahA neraiyA sattavihAi badhagA bhaNiyA tahA bhANiyavvA) ma sAta nA24 mAhinA manya hyA cha, me 8 // pA se. (evaM jahA NANAvaraNaM baMdhamANA) me 542 pA jJAnApAne mAtA (jahiM bhaNiyA) ri cha (dasaNAvaraNaM baMdhamANA) 4 nAparaNane mAMdhatA (tahi) tyai (jIvAdiyA) maudhika 75 mA (egattapohuttiehiM) me4.5 ane pRtha65-matthI (bhANiyavyA) yA leye. (veyaNijja badhamANe jIve) vahanIya bhana mAMdhatA 04 (kaikammapagaDIo) sI pratiyo (baMdhai) madhe che (goyamA ! sattavihva dhage aTTavihaba dhae vA, chavvihabaMdhae vA, egavihabaMdhae vA)-3 gautama! sAtanA ma.54, 5thavA 2418nA 5 athavA chn| 4 mathA senA madeg54 (evaM maNUse) se prAraM manuSya 571 (sesA nArakAdIyA) zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #477 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre 'pi, zeSAH nArakAdikAH saptavidhavandhakA aSTavidhayandhakA yAvad vaimAnikA, jIvAH khalu bhadanta ! vedanIyaM karma pRcchA, gautama ! sarve'pi tAvad bhaveyuH saptavidhabandhakAzca aSTavidhavandha kAzca ekavidhabandha kAzca Saividhabandhakazca athavA saptavidhabandhakAzca aSTavidhabandhakAzca ekavidhabandhakAzca paDUvidhabandhakAzca avazeSAH, nArakAdikA yAvad vaimAnikAH, yatra jJAnAvaraNIyaM badhnanti tatra bhaNitavyAH, evaM manuSyAH khalu bhadanta ! vedanIyaM karma baghnantaH kati karmaprakRtI badhnanti ? gautama ! sarve'pi tAvada bhaveyuH saptavidhabandhakAzca ekavidhabandhakAzca 1 athavA vihabaMdhagA yA avihabaMdhagA vA jAva vemANie) sAta ke bandhaka athavA ATha ke bandhaka hote haiM, vaimAnika paryanta / / (jIcA NaM bhaMte ! veyaNijjaM kammaM pucch| ?) he bhagavan ! jIva vedanIya karma ko, ityAdi prazna (goyamA ! savyevi tAva hojA sattavihabaMdhagA ya avihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya chavdhiha baMdhage ya) he gautama ! sabhI sAtake baMdhaka ATha ke baMdhaka eka ke baMdhaka aura koi eka chaha ke baMdhaka hote haiM (ahayA sattaviha baMdhagA ya aTTavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya chavdhihabaMdhagA ya) athavA sabhI sAta ke bandhaka, ATha ke bandhaka, eka ke bandhaka aura chaha ke bandhaka (ayasesA) zeSa (nAragAdIyA) nAraka Adi (jAya vemANiyA) vaimAnikoM taka (jahiM NANAvaraNaM baMdhaMti tahiM bhANiyavyA) jahAM jJAnAvaraNakarma bAMdhate kahe haiM, vahAM vahAM vedanIya ko bhI bAMdhate kahanA caahie| (evaM) isa prakAra (maNUsA NaM bhaMte ! vedaNijjaM kammaM baMdhamANA kati kamma pagaDIo baMdhaMti) he bhagavan ! manuSya vedanIya karma ko bAMdhate hue kitanI karmaprakRtiyA~ bA~dhate haiM ? (goyamA ! savve vi tAva hoja mattavihabaMdhagA ya, ega vihabaMdhagA ya) he gautama ! sabhI sAta ke bandhaka hote haiM aura eka ke bandhaka zeSanA24 mA (sattavihabadhagA avihaba dhagA vA jAva vemANie) sAtanAma athavA AThanA baMdhaka bane che, "mAnika paryanta (jIyA NaM bhaMte ! veyaNijja kamma pucchA)-De bhagavan ! hanIya bhana tyA prazna (goyamA ! savve vi tAva hojjA sattavihabadhagAya aTuvihabadhagA ya egavihaba dhagA ya chabihabaMdhage ya) he gautama ! mA sAtanA 4 41611 meM senA bhane se cht| ma thAya che. (ahavA sattavihabaMdhagA ya aTTavihabaMdhagA ya egavihabadhagA ya chavihabaMgA ya) athavA sapA sAtanA sandha4, 2mAnA 5-megA 5-64 bhane chn| 'dha (avasesA) zeSa (nAragAdIyA) nA24 mAhi (jAva vemANiyA) vaimAnikI sudhI (jahiM NANAparaNaM baMdhati tahiM bhANiyavvA) yai zAnavIya 4 mAMdhe cha tebha cha, tyo vedanIyane paNa bAMdhatAM kahevAM joIe. (evaM) se prAre (maNUsANaM bhaMte ! vedaNijjaM kamma badhamANA kati kammapagaDIo badhaMti ?) he bhagavana! manuSya yanIya bhane mAMdhatai chatai seel mapratiyo sAMdhe cha ? (goyamA ! savye vi tAva hoja sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya) he gautama! ma sAtana sandha zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #478 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 24 sU0 1 karmaprakRtibandhanirUpaNam saptavidha bandhakAzca ekavidharamghakAzca aSTavidhabandhakazca 2 athavA saptavidhabandhakAzca ekavidha bandhakAzca aSTavidhabandhakAzca 3 athavA saptavidhabandhakAzca ekavidhabandhakAzca SaDUvidhabandhakazca 4 athavA saptavidhabandhakAzca ekavidhavandhakAzca paividhabandhakAzca 5, athavA saptavidhabandhakAzca eka vidhavandhakAca aSTavidhabandhakazva SaDravidhavandhakazca 6, athavA saptavidhabandhakAzca ekavidhavandhakAzca aSTavidhavandhakazca Savizbandha kAzca 7, athavA saptavidhabandhakAzca ekavidhabandhakAzca aSTavidhavandhakAzca paividhavandhakazca 8 apavA saptavidhabandhakAzca ekavidhabandhakAzca hote haiM 1 (ahayA sattavihabaMdhagA ya egavihathaMdhagA ya avihabaMdhage ya) athavA sAta ke bandhaka, eka ke bandhaka aura koI eka ATha kA bandhakara (ahavA satta. vihabaMdhayA ya egavihabaMdhagA ya aTTavihabaMdhagA ya) athavA bahuta sAta ke bandhaka, bahuta eka ke bandhaka aura bahuta ATha ke bandhaka hote haiM 3 (ahavA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya chavihabaMdhage ya) athavA bahuta sAta ke bandhaka, bahuta eka ke bandhaka aura eka chaha kA bandhaka 4 (ahavA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya chamihabaMdhagA ya) athavA bahata sAta ke bandhaka, bahuta eka ke bandhaka aura bahata chaha ke bandhaka hote haiM 5 (ahavA sattacihabaMdhagA ya egavihaya dhagA ya adhihabaMdhage ya chavvihabaMdhage ya) athavA bahuta sAta ke bandhaka, bahuta eka ke bandhaka, koI eka ATha kA bandhaka aura koI eka chaha kA bandhaka 6 (ahavA sattacihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya avihabaMdhage ya chavdhiha baMdhagA ya) athavA bahuta sAta ke bandhaka, bahuta eka ke bandhaka, eka ATha kA bandhaka kahyA che ane ekanA badhas paNa thAya che. 1 (ahavA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya aTuvihabadhagA ya) mathavA satanA man54, ekanA bandhaka ane koI eka AkanA badheka 2. (avA satavihabaMdhagA ya egavihabadhagA ya chavvira dhage ya) 5 // 5 // sAtanA bandhaka, ghaNA ekanA badhaka ane ane ghaNA AThanA baMdhaka thAya che. 3 (ahavA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya chavihabaMdhage ya) 24241 / sAtanA 44, ghaNA ekanA baMdhaka ane eka chane baMdhaka. 4. (ahavA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya, chavvihabaMdhagA ya) 4241 ghag sAtanA bandhaka, ghaNA ekanA badhaka ane ghaNA chanA bandhaka hoya che pa. (ahavA sattavihaba dhagA ya, egavihabaMdhagA ya, aduvihaba dhage ya chabihaba dhage ya) athavA ghaNA sAtanA baghaka, ghaNuM ekanA badheka, koI eka AThanA baMdhaka ane kaI 4 chanA 54 pane cha. 1. __(ahvA sattavihaba dhagA ya ega vihabaMdhagA ya avihabaMdhage ya chavvihabaMdhagA ya) athavA ghaNA sAtanA bandhaka ane ghaNA ekanA badheka, eka AThano baMdhaka ane ghaNA chanA pra0 59 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #479 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre aSTavidhabandhakAzca SaDravidhavandhakAzca 9, evam ete navabhaGgA bhagitavyAH, mohanIyaM baghnan jIvaH kati karmaprakRtI baMdhnAti ? gautama ! jIvaikendriyavarjasvikabhaGgaH, jIvaikendriyau saptavidhabandhakAvapi aSTavidhavandhakAvapi, jIvaH khalu bhadanta ! AyuSyaM karma bandhan kati karmaprakRtI badhnAti ? gautama ! niyamAd aSTau, evaM nairayiko yAvad vaimAnika evaM pRthaktvenApi, nAma aura bahuta chaha ke bandhaka 7 (ahavA sattavihabaMdhagA ya ekavihabaMdhagA ya aviha baMdhagA ya chavyiya dhage ya) athavA bahuta sAta ke bandhaka, bahuta eka ke bandhaka, bahuta ATha ke bandhaka aura eka chaha kA bandhaka 8 (aha vA sattavihaba dhagA ya egavihaba dhagA ya aTThavihabaMdhagA ya cha vivAhabadhagA ya) athavA bahuta sAta ke bandhaka, bahuta eka ke bandhaka, bahuta ATha ke bandhaka aura bahuta chaha ke bandhaka, 9 (evaM ee nava bhaMgA bhANiyavyA) isa prakAra ye nau bhaMga kahane caahie| (mohaNijjaM baMdhamANe jIye kati kammapagaDIo baMdhati ?) mohanIya karma ko bAMdhatA huvA jIva kitanI karma prakRtiyAM bAMdhatA hai ? (goyamA ! jIvegidiyacajo tiyabhaMgo) he gautama ! jIva aura ekendriya ko choDa kara tIna bhaMga (jIye. gidiyA sattavihabaMdhagA vi, avihabaMdhagA ci) sAmAnya jIva aura ekendriya sAta ke bhI bandhaka aura ATha ke bhI bandhaka hote haiN| (jIye NaM bhaMte ! AuyaM kammaM baMdhamANe kati kammapagaDIo baMdhaMti) he bhagayan ! jIya Ayu karma ko bAMdhatA huA kitanI karmaprakRtiyAM bAMdhatA hai ? (goyamA niyamA aTTha) he gautama ! niyama se ATha (evaM neraie jAca vemANie) isI prakAra nAraka yAvatU vaimAnika (evaM puhatteNa ci) isI prakAra bahutva kI vivakSA se bhI ma thAya che. 7. (ahavA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya aTTavihabaMdhagA ya chavvihabaMdhage ya) mA dh| sAtanA baMdhaka, ghaNu ekanA bandhaka, ghaNuM AThanA bandhaka ane eka chane baMdhaka thAya che 8. (ahavA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya aTavihabaMdhagA ya chavihabadhagA y)-mthvaagh| sAtanA baMdhaka, ghaNA ekanA baMdhaka, ghaNA AThanA baMdhaka ane ghaNuM chanA baMdhaka thAya che. 9. (evaM ee nava bhaMgA bhANiyavyA) se pr4|2 / na5 4aa neye. (mohaNijja baMdhamANe jIve kati kammapagaDIo baMdhati ?) mAnAya namadhI 29 // eal pratiyo madhe cha ? (goyamA ! jIveM gidiyavajjo tiyabhaMgo) meM gautama 75 bhane sandriya sivAya 19 mA (jIvegiM diyA sattavihabaMdhagA vi avihabaMdhagA vi) sAmAnya jIva ane ekendriya sAtanA baMdhaka ane AThanA paNa baMdhaka bane che (jIveNaM bhaMte ! AuyaM kammaM baMdhamANe kati kammapagaDIo badhaMti ?) he bhAn ! 75 Ayu bhane mAMdhatA chatai 48sI pratiyo mAghe cha ? (goyamA! niyamA aTra) zautama ! niyama 420 213 (evaM neraie jAva vemANie) me prA3 nA24 yAvat vaimA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #480 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 24 sU0 1 karmaprakRtibandhanirUpaNam 467 gotrAntarAyaM badhnan jIvaH kati karmaprakRtI baMdhnAti ? gautama ! jIvo jJAnAvaraNIya bandhan yatra badhnAti tatra bhaNitavyaH, evaM nairayiko'pi yAvad vaimAnikaH, evaM pRthaktvenApi bhaNi. tavyam / iti prajJApanAyAM bhagavatyAM caturviMzatitamaM padaM samAptam // sU0 1 // TIkA-trayoviMzatitame pade karmaprakRtibandhAdirUpaH pariNAmavizeSaH prarUpitaH samprati tameva vizeSAbhidhAnArtha prarUpayitumAha-'kai NaM bhaMte ! kammapagaDIo paNNattAo?' he bhadanta ! kati khalu karmaprakRtayaH prajJaptA? bhagavAnAha-'goyamA!' he gautama ! 'aTTa kammapagaDIo paNNatAo' aSTau karmaprakRtayaH prajJaptAH, 'taM jahA-NANAvaraNijnaM jAva aMtarAiyaM tadyathA-jJAnAvaraNIyaM yAvad darzanAvaraNIyam, vedanIyam, nAma, gotram, AyuSyam, antarAyam, 'evaM neraiyANaM samajha leM / (nAmagoya aMtarAiyaM baMdhamANe jIve kati kammapagaDIo baMdhaMti ?) nAma, gotra aura antarAya karma ko bAMdhatA huA jIva kitanI karmaprakRtiyoM ko bAMdhatA hai ? (goyamA ! jIyo NANAvaraNijjaM baMdhamANe jAhiM baMdhaMti tAhiM bhANiyacco) he gautama ! jIva jJAnAvaraNIya ko bAMdhatA huA jahAM bAMdhatA hai, vahAM kahanA cAhie (evaM neraie vi) isI prakAra nAraka bhI (jAya yemANie) yAvat vaimAnika (evaM puhatteNa vibhANiyavyaM) isI prakAra bahuvacana se bhI kahanA cAhie cauvIsavAM pada samApta / TIkArtha-teIsa veM pada meM karmaprakRtibandha Adi pariNAma vizeSa kI prarUpaNA kI gaI, aba usI kI vizeSa prarUpaNA karane ke lie sUtrakAra kahate haiM gautamasvAnI-he bhagavan ! karmaprakRtiyAM kitanI kahI gaI haiM ? bhagavAn-he gautama ! karmapakRtiyAM ATha kahI gaI haiM ve isa prakAra haiMjJAnAvaraNIya, darzanAvaraNIya, vedanIya, mohanIya, nAma, gotra, Ayu aura na (evaM puhutte Na vi) se sAre hutpanI vivakSAthI 5e| samayA (NAmagoyaM aNtr|iyN baMdhamANe jIve kati kammapagaDI bho badhati ?)-nAma, gotra mane antarAya karmane bAMdhI rahelA jIva keTalI kama prakRti bAMdhe che ? (goyamA ! jIyo NANAvaraNijja baMdhamANe jAhiM baMdhati, tAhi bhANiyavyo)- gautama ! 75 jJAnAzIyane mAMdhata chato yai mAdhe , tyAM ge (evaM neraie vi) me // 54 // 2 nA27 55] (jAva vemANie) yAvata mAni (evaM puhutteNa vi bhANiyavya) se ja prakAre bahuvacanathI paNa kahevuM joIe. prasU0 1 TIkArya-tevIsamAM padamAM karma prakRti anya AdipariNAma vizeSanI prarUpaNA karAI che. have tenI vizeSa prarUNA karavAne mATe sUtrakAra kahe chezrI gautamasvAmI-he bhagavan ! kamaM prakRti keTalI kahelI che? zrIbhagavAna gautama! karmaprakRti ATha kahelI che, teo A prakAre che. jJAnAvaraNIya, darzanAvaraNIya, vedanIya, mihanIya, nAma, zetra, Ayu ane antarAya, eja zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #481 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 468 prajJApanAsUtre jAva vemANiyANaM' evam-pUrvoktarItyA nairayikANAM yAvad-asurakumArAdibhavanapatInAM pRthivIkAyikAyekendriyANAm, dvitricaturindriyANAM paJcendriyatiryagyonikAnAm manuSyANAM vAnavya ntarajyotiSkavaimAnikAnAzcASTau karmaprakRtayaH prajJaptAH, atha jIvaH kiM karma badhnan kAni karmANi badhnAti ityevaM karmabandhasambandhaM prarUpayituM prathamaM jJAnAvaraNIyena karmaNA saha prarUpayitumAha'joyeNaM bhaMte ! NANAvaraNijja kammaM baMdhamANe kaikammapagaDIo baMdhai ?' he bhadanta ! jIvaH khalu jJAnAvaraNIyaM karma badhnan kati karma prakRtI baMdhnAti ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'sattavihabaMdhae vA, aTThavihabaMdhae vA, chabihabaMdhae yA' jIvo jJAnAvaraNIyaM karma banana AyuSyabandhakAbhAvakAle saptavidhakarmabandhako vA bhavati, AyuSyasyApi bandhakakAThe tu aSTa. vidhabandhako vA bhavati, mohanIyAyuSyabandhakAbhAvakAle punaH pavidhabandhako yA bhavati, antarAya / isI prakAra nArakoM, asurakumAra Adi bhavanapatiyoM, pRthvIkAyika Adi ekendriyoM, dvIndriyoM, trIndriyoM, caturindriyoM, paMcendriyo, tiryaMcoM, manuSyoM, vAnavyataroM, jyotiSkoM aura vaimAniko kI karmaprakRtiyAM bhI ATha hI kahI haiN| ina ATha karmaprakRtiyoM meM se kisa prakRti ko bAMdhatA huA jIva kinakina anya prakRtiyoM kA bandha karatA hai, aba yaha nirUpaNA kiyA jAtA hai| sarva prathama jJAnAcaraNIya ke sAtha bAMdhanevAlI prakRtiyA~:kA kathana kiyA jAtA hai__ gautamasvAmI-he bhagavan ! jIva jJAnAvaraNIya karma ko bAMdhatA huA kitanI karmaprakRtiyoM kA bandha karatA hai ? ___bhagavAn-he gautama ! sAta kA, ATha kA athavA chaha prakRtiyoM kA bandhaka hotA hai / jIva jaba jJAnAvaraNIya karma kA bandha karatA hai, usa samaya yadi Ayu kA bandha na kare to sAta prakRtiyAM bAMdhatA hai, Ayu ke bandha ke samaya ATha prakRtiyAM bAMdhatA hai aura jaba mohanIya tathA Ayu, donoM prakAre nArake, akurakumAra, Adi bhavanapati, pRthvIkAyikAdi ekandriya drIndriye, trIndriya caturindriya, paMcendriya tiryaMce, manuSya, vAtavyantare, tiSka ane vaimAnikanI karmaprakRti paNa ATha ja kahelI che. A ATha karma prakRtimAMthI kaI prakRtine bAMdhate jIva kaI kaI anya prakRtine bandha kare che. have te nirUpaNa karAya che. sarva prathama jJAnAvaraNayanI sAthe bandhAnArI prakR. tinuM kathana karAya che. zrIgautamasvAmI-he bhagavan! jJAnAvaraNIyakarmane bAMdhI rahelo jIva keTalI karma prakRtine bandha kare che? zrIbhagavAna-he gautama! sAta, AThano athavA cha prakRtine andhaka thAya che, jIva jyAre jJAnAvaraNIya karmane baMdha kare che, te samaye yadi Ayune bandha na kare te sAta prakRti bAMdhe che. AyunA bandhanA samaye ATha prakRti bAMdhe che ane jyAre mehanIya zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #482 -------------------------------------------------------------------------- ________________ .......ET E D prameyabodhinI TIkA pada 24 sU0 1 karmaprakRtibandhanirUpaNam sa ca sUkSmasaMparAyo draSTavyaH, tathA coktam-'sattavihabaMdhagA hoti pANiNo AuvajjANaM tu / taha suhumasaMparAyA chabihabaMdhA viNihiTTA // 1 // mohA upavaNANaM payaDINaM teubaMdhagA bhaNiyA" // saptavidhavabandhakA bhavanti prANinaH Ayurva na tu / tathA sUkSmasaMparAyAH SaDU. vidhavadhA vinirdiSTAH // 1 // mohAyurva nAM prakRtInA te tu bandhakA bhaNitAH // iti, ekavidhavandhakastu sUkSmasaMparAyo na bhavati upazAnta kaSAyAdInAmeya ekavidhabandhakatvasabhAvAta, uktazca-'upasaMtakhINamohA kevaliNo egavihabaMdhA / te puNa duptamayaTiiyassa baMdhagAna puNasaMpa. rAyassa' upazAntakSINamohAH kevalina: eka vivabandhakAH / te punarbisamayasthitikasya bandhakA na punaH saMparAyasya // iti, tathA copazAnta kaSAyAdayo jJAnAvaraNIyaM karma no badhnanti jJAnAvaraNIyaM karma bandhasya sUkSmasamparAyacaramasamaya eva vyavacchedAta kintu kevalaM sAtavedakA bandha nahIM karatA taba chaha kA bandha karatA hai| chaha prakRtiyoM kA bandhaka sUkSma plamparAya jIva hai| kahA bhI hai-jIya Ayu karma ko choDakara sAta prakRtiyoM ke bandhaka hote haiN| sUkSmasamparAya jIva chaha ke bandhaka kahe gae haiM // 1 // ve mohanIya aura Ayukarma ko choDakara zeSa ke bandhaka hote haiM / eka prakRti bAMdhanevAlA gyArahaveM, bArahaveM aura terahaveM guNasthAnavAlA jIva hotA hai| kahA bhI hai- upazAnta mohanIya, kSINamohanIya aura sayoga kevalI ekasAtAvedanIya-prakRti ke bandhaka hote haiN| ve use bhI do samaya kI sthitivAlA hI cAMdhate hai| unheM sAmparAyika bandha nahIM hotA hai| isa prakAra upazAnta kaSAya Adi jJAnAvaraNIya karma kA bandha nahIM karate haiM, kyoMki jJAnAvaraNIya karma kA bandha viccheda sUkSmasamparAya nAmaka daza guNasthAna ke carama samaya meM hI ho jAtA hai| ataeva ve kevala sAtAvedanIya karma hI bAMdhate hai| tathA Ayu bannene badha nathI karatA tyAre chane baMdha kare che. cha prakRtino baMdhaka sUkamasamparAya jIva che. kahyuM paNa che-jIva Ayukarma sivAya sAta prakRtine bandhaka bane che. sUmasampa rAya jIva chano bandhaka kahe che ke 1 | te mohanIyakama ane Ayukama sivAya zeSane bandhaka bane che. eka prakRti bAMdhanAra agIyAramAM bAramA ane temAM guNasthAnavALA jIva hoya che. kahyuM paNa che-upazAnta mehanIya, kSIName hanIya ane sAgakevalI eka sAtA vedanIya prakRti bazvaka thAya che. teo tene paNa be samayanI sthiti vALA ja bAMdhe che. temane samparAyika baMdha nathI thatA. e prakAre upazAna kaSAya Adi jJAnAvaraNIyakarmane baMdha karatA nathI. kemakejJAnAvaraNIya karma baMdha vicacheda sUphamasaM5rAya nAmaka dazamAM guNasthAnanA caramasamayamAM ja thAya che. tethI ja teo kevaLa satAvedanIya karma ja bAMdhe che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #483 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre nIya karmaiva badhnanti etadeva nairavikAdi daNDakakrameNa prarUpayitumAha- 'neraie NaM bhaMte ! NaNAvaNijjaM kammaM baMdhamANe kai kammapaNaDIo baMdhai !' he bhadanta ! nairayikaH khalu jJAnAvaraNIyaM karmabadhnana kati karmaprakRtI badhnAti ? bhagavAnAha - 'goyamA !" he gautama ! 'sattavibaMdha vA avibaMdha vA' nairayikastAvad jJAnAvaraNIyaM karma baghnan AyuSyabandhakAbhAvakale saptavidhabandhako vA bhavati tadvandhakAle punaraSTavidhabandhako vA bhavati, na puna stRtIyaH paviSabandhako bhavati tasya sUkSmasamparAyaguNasthAnasaMbhavAt evaM manuSyavarjeSu pipadeSu dvAveva bhaGgau draSTavyau 'saptavidhabandhako vA aSTavidhavandhako vA' hati, natu tRtIyaH SaDvidhabandhaka iti, teSvapi sUkSmasamparAya guNasthAnAsaMbhavAt manuSyapade punastrayo bhaGgA vaktavyAH tatra sUkSmasamparAyatva sadbhAvAt ityabhiprAyeNAha - ' evaM ja va vaimANie navaraM 470 aba isI para daNDakoM ke krama se vicAra kiyA jAtA hai gautamasvAmI - he bhagavan ! nAraka jIva jJAnAvaraNIya karma kA bandha karatA huA kitanI karmaprakRtiyAM bA~dhatA hai ? bhagavAn - he gautama! nAraka jIva jJAnAvaraNIya kA bandha karatA huA jaba Ayukarma kA bandha nahIM karatA, taba sAta kA bandha karatA hai aura jaba Ayukarma kA bandha karatA hai, taba ATha kA bandhaka hotA hai| nArakajIva meM chaha prakRtiyoM ke bandhaka kA vikalpa saMbhava nahIM hai, kyoMki vaha sUkSmasamparAya guNasthAna ko prApta nahIM kara sakatA / isa prakAra manuSya ko chor3akara sabhI padoM (daMDakoM) meM yaha do vikalpa samajhane caahie| yA to ve sAta prakRtiyoM ke bandhaka hote haiM yA ATha kA / SaT prakRtiyoM ke bandhaka kA tIsarA vikalpa una meM saMbhava nahIM hai, kyoMki una meM bhI sUkSmasamparAya guNasthAna nahIM hotA, manuSya pada meM tIna have tenA paraja daDakAnA krame karI vicAra karAya che te A rIte- zrI gautamasvAmI-De lagavan ! nA24 jIva jJAnAvaraNIyakanA khadha karI rahela keTalI kama prakRtiyAne khAMdhe che? zrIbhagavAna he gotama ! nAraka jISa jJAnAvaraNIyanA baMdha karatAM karatAM jyAre AyukA~nA khaMdha nathI karatA-tyAre sAtaneA baMdha kare che. ane jyAre AyukA baMdha kare che, tyAre AThanA baMdhaka thAya che. nArakajIvamAM A prakRtiyAnA aMdhakanA vikalpanI saMbhava nathI. kemake te sukSma samparAya guNasthAnane prApta nathI karI zakatA. e prakAre manuSya sivAya badhAM pade, daMDakemAM Aja e vikalpe samajavA joie agaratA teo sAte prakRtiyAnA aMdhaka bane che. agara AThanA. cha prakRtiyAnA bandhakanetrIjo vikalpa thAya che. temAM sa bhava nathI, kema ke emanAmAM paNa hamasa'parAyaguNusthAna hetu nathI. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #484 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ____471 prameyabodhinI TIkA pada 24 sU0 1 karmaprakRtibandhanirUpaNam maNusse jahA jIve' evaM nairayi koktarItyA yAvada-asurakumArAdi bhavanapati pRthivIkAyikAyekendriya dvi tri caturindraya paJca ndrayatiryagyoni vAnavyantarajyotiSkavaimAniko'pi jJAnAvaraNIyaM karma banin saptapidhabandhako vA bhavati, aSTavidhabandhako vA bhavati natu pavidha bandhako bhavati, prAguktayukteH, kintu navaram-vizeSastu manuSyAstAvad yathA samuccayajIvaH pratipAditastathA pratipAdanIyaHH, tathA ca tatra bhagatrayamapi vaktavyamitibhAvaH, ityevaM rItyA ekatvena caturvizatidaNDakAn pratipAdya samprati tAneva bahutye nAha-'jIyA bhaMte ! NANA varaNijja kamme baMdhamANA kaikammapagaDIo baMdhati ?' he bhadanta ! jIvAH khalu jJAnAvaraNIyaM karma badhnantaH kati karmaprakRtIbaMdhananti ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'savye vi tAvahoja sattavihabaMbagA ya aTTavihabaMdhagA ya' sarve'pi tAvad jIyA bhaveyurAyuSyabandhakAbhAvakAle bhaMga kahane cAhie, kyoMki manuSya meM sUkSma samparAya guNasthAna kA bhI saMbhava hai / isI abhiprAya ko vyakta karane ke lie kahA hai-nArakoM ke viSaya meM jo kathana kiyA gayA hai, vahI asura kumAra Adi bhayanapatiyoM, pRthvI kAyika Adi ekendriyoM, vikalendri goM, paMcendriya tiryaco, vAna vyantaroM, jyotiSkoM aura vaimA. nikoM ke viSaya meM bhI samajhanA caahie| ye saba bhI jJAnAvaraNako bAMdhate hue sAta yA ATha karmaprakRtiyoM kA bandha karate haiM, kintu manuSya kA kathana sAmA. nya jIva ke samAna samajhanA cAhie, arthAt manuSya ke daNDaka meM tInoM bhaMga kahane caahie| isa prakAra ekatva kI vivakSA se caubIsoM daMDakoM kA pratipAdana kara ke aba bahutva kI vivakSA se unakA pratipAdana karate haiM gautamasvAmI-he bhagavan ! (bahuta) jIva jJAnAvaraNIyakarma kA bandha karate hue kitanI karmaprakRtiyAM bAMdhate haiM ? manuSya padamAM paNa traNa bhaMga kahevA joIe, kemake manuSyathI sUmaparAyaguNasthAna paNa saMbhave che. Aja abhiprAyane vyakta karavAne mATe kahyuM che-nArakanA viSayamAM je kathana kareluM che, teja asurakumAra, Adi bhavanapati, pRvi kAyika Adi ekenidra, vikalandriyo, paMcendriya tiryaMcA, vAnacara, tika ane vaimAnikenA viSayamAM paNa samajavuM joIe. A badhAM jJAnAvaraNIyane bAMdhatA sAta agara ATha karmaprakRtine bandha kare che. kiMtu manuSyanuM kathana sAmAnya jIvanI samAna samajavuM joIe. arthAt manuSyanA daMDa kamAM traNa bhaMga kahevA joIe. e prakAre ekatvanI vivakSAthI vIse daMDakanuM pratipAdana karIne have bahatvanI vivAthI temanuM pratipAdana karatAM kahe che. zrIgautamasvAmI-he bhagavan ! (ghaNA) jIva jJAnAvaraNIyakamane bandha karatAM chatAM keTalI karmaprakRti bAMdhe che evo prazna zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #485 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 472 prajJApanAsUtre saptavidhabandhakAca, AyuSyabandhakAle punASTavidhavandhakAzceti bhAvaH, teSAM sadaiva bahutvenopalammAt iti prathamo bhaGgaH 1' 'ahayA sattavihabaMdhagA va aTTavihabaMdhagA ya chabihabaMdhage ya' athavA samuccaya nIvAH jJAnAvaraNIyaM karma banantaH sapta vidhavandhamAzca aSTavidhavandhakAzca bahayo bhavanti, kazcittu paividhavandhakaJca bhavati iti dvitIyo bhaGgaH 2, "ahavA sattavihavaMdhagA ya aTTavihabaMdhagA ya chanibaMdhagA ya' athavA sapta vidhavandhakAzca aSTavidhabandhakAzca pavidhabandhakAzca sarve bhavanti, iti tRtIyo maGga, 3, tathA ca saptavighabandhakA aSTavidhabandha kAzca jIvAH sadaiva bahutvenopalabhyante SaD vidhavandhakaH punaH kadAcit sarvathA nopalabhyante utkRpTena SaNmAsapayantaM paDUviSabandhakAntarastha pratipAditasvAt, yadAcApi paDUvidhayandhaka upalabhyate tadApi jaghanyena eko vA dvo vA utkRSTena aSTottarazataM yAvat, tatra yadeko'pi pai. vidhavandhako nopalabhyate tadA prathamo bhaGgaH, yadA punareko labhyate tadA dvitIyo bhaGgaH, yadA bhagavAn-he gautama ! sabhI jova Ayukarma ke bandha ke abhAva meM sAta prakRtiyoM ke bandhaka hote haiM aura Ayukarma ke samaya ATa ke bandhaka hote haiN| aise jIva sadaiva bahutAyata se hote haiM / (yaha prathama bhaga-1) athavA samuccaya jIva jJAnAvaraNa ko bA~dhate hue bahuta sAta ke bandhaka hote haiM, bahata ATha ke bandhaka hote haiM aura koI eka chaha kA bandha hotA hai| (yaha dUsarA bhaMga-2) athavA bahata sAta ke bandhaka bahuta ATha ke bandhaka aura bahuta chaha ke bandhaka hote haiN| yaha tIsarA bhaMga-3) abhiprAya yaha hai ki sAta ke bandhaka aura ATha ke bandhaka to sadaiva bahusaMkhyA meM pAye jAte haiM, kintu chaha ke bandhaka kisI kAla meM pAye jAte haiM aura kisI kAla meM nahIM bhI pAye jAte haiM, kyoMki usa kA antara kAla chaha mahIne taka kA kahA gayA hai| jaba Saividha bandhaka pAye jAte haiM taba bhI jaghanya eka yA do aura utkRSTa eka sau ATha / isa prakAra zrIbhagavAna-he gautama! badhA jIva Akarmane bandhanA abhAvamAM sAta prakRtinA bandhaka bane che ane AyukarmanA bandhanA samaye AThanA bandhaka bane che. AvA jIva saheva mAthI hAya che. (0 prathama ! 1) athavA samuccaya jIva jJAnAvaraNakarmane bAMvatAM chatAM ghaNuM sAtanA baMdhaka hoya che. ghaNA AThanA banyaka hoya che ane koI eka chanA bandhaka hoya che. ( A bIjo bhaMga 2) athavA ghaNA sAtane baMdhaka, ghaNuM AThanA bandhaka ane ghaNA chanA baMdhaka hoya che (mAjI ma1 3) abhiprAya e che ke sAtanA bandhaka ane AThanA badheka sadaiva bahu saMkhyAmAM maLI Ave che, kintu chanA bandhaka keIsamaye maLe che ane koI samayamAM nathI paNa maLatA, kemake temane utkRSTa kAla ATha mahinAne kahe che. jyAre Savidha maLe che tyAre paNa jaghanya eka agara che ane utkRSTa eka ATha. e prakAre jyAre eka ke be paNa zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #486 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 24 sU0 1 karmaprakRtibandhanirUpaNam 473 ca bahavaH SavidhabandhakA upalabhyante tadA tRtIyo bhaGgaH, ityavaseyam, gautamaH pRcchati'NeraiyA NaM bhate ! NANAvaraNijja kammaM baMdhamANA kaikammapagaDIo baMdhati ?' he bhadanta ! nairayikAH khalu jJAnAvaraNIyaM karma badhnantaH kati karmaprakRtI baMdhananti ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'savye vi tAya hojjA sattavihabaMdhagA' sarve'pi tAvad nairayikAH jJAnAvaraNIyaM karma badhnantaH saptavighabandhakA bhaveyuH iti prathamo bhaGgaH1, 'ahavA sattavihabaMdhagA ya aTTavihabaMdhage ya' athavA bahayo nairayikAH saptavidhabandhakAzca bhavanti kazcitta nairayiko'STavidhabandhakaca bhavati, iti dvitIyo bhaGgaH2, 'ahavA sattavihabaMdhagA ya aTThavihabaMdhagA ya tiNi bhaMgA' athavA bahava eva nairayikAH saptavidhabandhakAzca aSTavidhavandhakAzca bhayantIti 3 trayobhanAH sampannAH, tathA ca nairayikAH SaividhabandhakA na bhavanti, aSTavidhabandhakA api kadAcideva bhavanti, tatra yadA eko'pi nairayiko'STavidhavandhako nopalabhyate tadA 'sarvepi nairayikAstAvad bhaveyuH saptavidha bandhakAH' iti prathamobhaGgaH, yadA punareko'STavidhabandhako bhavati, tadA dvatIyo bhaGgaH, jaba eka bhI Saividhabandhaka nahIM pAyA jAtA taba prathama bhaMga hotA hai, jaba eka pAyA jAtA hai to dvitIya bhaMga hotA hai aura jaba bahuta SaDvidhabandhaka pAye jAte haiM, taba tRtIya bhaMga hotA hai| ____ gautamasvAmI-he bhagavan ! nAraka jIva jJAnAvaraNIyakarma ko vAdhate hue kitanI karmaprakRtiyAM bAMdhate haiM ? bhagavAn-he gautama ! jJAnAvaraNa ko bAMdhate hue sabhI nAraka sAta prakR. tiyoM ke bandhaka hote haiM / (prathama bhaMga-1) athavA bahuta se nAraka sAta ke aura eka koI ATha kA bandhaka hotA hai| (dvitIya bhaMga-2) athavA bahuta se nAraka sAta ke bandhaka aura bahuta se ATha ke bandhaka hote haiN| (tRtIya bhaMga) isa prakAra nAraka jIva chaha ke bandhaka nahIM hote haiM / ATha ke bandhaka bhI kabhI-kabhI hI hote haiM / jaba eka bhI nAraka ATha prakRtiyoM ko nahIM bAMdhatA taba sabhI SaDravidha bandhaka nathI maLI AvatA tyAre prathama bhaMga thAya che. jyAre eka maLe che te dvitIya bhaMga thAya che ane jyAre ghaNA Savidha baMdhaka maLI Ave che, tyAre trIjo bhaMga thAya che, zrI gautamasvAmI-he bhagavan! nAraka jIva jJAnAvaraNIyakarma prakRtine bAMdhatAM chatAM keTalI prakRtie bAMdhe che? - zrIbhagavAna-he gautama ! jJAnAvaraNane bAMdhatAM evA badhA nAraka sAta prakRtinAM baMdhaka bane che (prathama bhaMga) athavA ghaNA badhA nAraka sAtanA ane eka keI AThane baMdhaka bane che. (dvitIya bhaMga) athavA ghaNu badhA nAraka sAtanA baMdhaka ane ghaNuM AThanA ma. thAya che (tRtIya '1) e prakAre nAraka jIva chanA baMdhaka nathI thatA. AThanA badheka paNa kaI kaI vAra thAya che. jyAre eka paNa nArapha ATha prakRtiyAne nathI bAMdhatA, tyAre badhA sAtanA baMdhaka pra0 60 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #487 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 474 prajJApanAsUtre yadA ca bahavo nairayikA aSTavidhabandhakA bhavanti, tadA tRtIyo bhaGgaH, etadeva bhaGgatrayaM dazasvapi asurakumArAdi bhavanapatiSu bhAvanIyamityabhiprAyeNAha-'evaM jAva thaNiyakumArA' evam nairayikoktarItyA yAvad asurakumArAH, nAgakumArAH, savarNakumArAH, agnikumArAH, vidyutkumArAH, udadhikumArAH, dvopakumArAH, dikkumArAH, pavanakumArAH, stanitakumArA api jJAnAvaraNIyaM karmabadhnantaH sarve'pi bhaveyuH saptavizbandhakAca, athavA bahavaH saptavidhavandhakAzca kazcidaSTavidha. bandhakazca, athavA saptavidhavandhakAzca bahavo bhavanti aSTavidhabandhakAzca bahavo bhavanti iti bhAvaH, gautamaH pRcchati-'puDhavikAiyA NaM pucchA' he bhadanta ! pRthavikAyikAH khalu jJAnAvaraNIyaM karma badhnantaH kati karmaprakRtI baMdhananti ? iti pRcchA, bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'sattavihabaMdhagA vi aTTavihabaMdhagA vi' pRthivIkAthikAH jJAnAvaraNIya karma badhnantaH saptavidha sAta ke bandhaka hote haiM, yaha prathama bhaMga hai / jaba eka nAraka ATha kA bandhaka hotA hai aura saba sAta ke, taba dUsarA bhaMga samajhanA cAhie / jaba bahuta se ATha ke bandhaka hote haiM aura bahuta se sAta ke taba tRtIya bhaMga hotA hai| ___ yahI tIna bhaMga asurakumAra Adi daza bhavanapatiyoM meM samajha lene cAhie, isa Azaya ko prakaTa karane ke lie kahA hai-isI prakAra stanitakumAroM taka arthAt asurakumAra, nAgakumAra, suvarNakumAra, agnikumAra, vidyutkumAra, udadhi kumAra, dIpakumAra, divakumAra, pavanakumAra, stanitakumAra bhI jJAnAvaraNIya karma ko cAMdhate hue sAta prakRtiyoM ke bandhaka hote haiM, bahata se sAta ke aura eka ATha kA bandhaka hotA hai, athavA bahuta se sAta ke aura bahuta-se ATha ke bandhaka hote haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! pRthvIkAyika jIva jJAnAvaraNIya karma ko bAMdhate hue kitanI karmaprakRtiyoM ko bAMdhate haiM ? bhagavAn-he gautama! pRthvIkAyika jJAnAvaraNIyakarma ko bAMdhate hae thAya che A prathama bhaMga thaye. jyAre eka nAraka AThane baMdhaka thAya che ane badhA sAtanA e rIte A bIjo bhaMga samaje joIe. jyAre ghaNA badhA AThanA baMdhaka thAya che ane ghaNuM sAtanA bandhaka tyAre tRtIya bhaMga bane che. Aja traNa bhaMga asurakumAra Adi daza bhavanapatimAM samajI levA joIe. A Azayane pragaTa karavA mATe kaheluM che eja prakAre svanitakumAra sudhI arthAtu asurakumAra nAgakumAra, suvarNakumAra, agnikumAra, vikumAra, udadhikumAra, dvIpakumAra, dikumAra pavanakumAra, svanitakumAra paNa jJAnAvaraNIyakarmane bAMdhatA sAta prakRtinA bandhaka bane che. ghaNA sAtanA ane eka AThane badheka thAya che, athavA ghaNA sAtanA ane ghaNA AThanA baMdhaka thAya che. zrIgautamasvAmI-he bhagavan! pRthvIkAyika jIva jJAnAvaraNIyakarmane bAMdhatAM keTalI karmaprakRtine bAMdhe che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #488 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 24 sU0 1 karmaprakRtibandhanirUpaNam 475 bandhakA api, aSTavidhabandhakA api bhavanti, 'evaM jAya vaNapphaikAiyA' evam-pRthavIkAyikoktarItyA yAvad apkAyikAH, tejaskAyikAH, vAyukAyikAH, vanaspatikAyikAzca jJAnAvaraNIyaM karma vanantaH saptavidhakabandhakA api aSTavidhavandhakA api bhavanti, tathA ca pRthivIkAyikAdiSu paJcasu saptavidhabandhakA api aSTavidhabandhakA api, ityeka eva bhaGgo draSTavyasteSu aSTabandhakAnAmapi sadaiva bahutvenopalabhyamAnatvAt, dvitri caturindriyapaJcendriyatiryagyonikeSu nairayikavadeva bhagatrayaM vyapadizannAha-'vigalANaM paMciMdiyatirikkha joNiyANaM tiya bhaMgo' vikalAnAM dvinicaturindriyANAM paJcendriyatiryagyonikAnAM trikamaGgo vaktavyaH, tadeva bhaGgatrayamAha-'savve vi tAva hojja sattavihabaMdhagA ?' sarve'pi tAvada bhaveyu bikalendriyAH paJcandriyatiryayonikAzca jJAnAvaraNIyaM karma badhnantaH saptavidhabandhakAH, 'ahavA sattavihabaMdhagA ya avihabaMdhage ya' athavA saptavidhavandhakAzca bahavo bhavanti kazcittu aSTa. vidhakazca bhavati 'ahavA sattavihabaMdhagA ya aTThavihabaMdhagA ya' athavA bahavaH saptavidhavandhakAca sAta ke bho pandhaka hote haiM aura ATha ke bhI bandhaka hote haiN| __isa prakAra pRthvokAyika Adi pAMcoM meM bahuta se sAta ke aura bahata se ATha ke bandhaka hote haiM, yaha eka bhaMga hI pAyA jAtA hai, kyoMki unameM ATha prakRtiyoM ke bandhaka bhI bahuta saMkhyA meM sadaiva hote haiN| dIndriyoM, trIndriyoM, caturindriyoM aura paMcendriya tiryacAM meM nArakoM ke samAna tIna bhaMga pAye jAte haiM, yaha ullekha karate hue kahate haiM-cikalendriyoM aura paMcendriya tiryacoM meM tIna bhaMga kahane cAhie / ve isa prakAra haiM-(1) sabhI vikalendriya aura paMcendriya tiryaMca jJAnAvaraNIya karma ko bAMdhate hue sAta prakR tiyoM ke bandhaka hote haiM / (2) bahuta se sAta prakRtiyoM ke bandhaka hote haiM, eka ATha kA bandhaka hotA hai / (3) bahuta se sAta ke aura bahuta se ATha prakRtiyoM zrIbhagavAna-he gautama! pRthvIkAyika jJAnAvaraNIya kamane bAMdhatAM sAtanA paNa banyaka bane che ane AThanA paNa baMdhaka thAya che. e prakAre pRthvIkAyika Adi pAMcamAM ghaNA sAtanA ane ghaNA AThanA bandhaka thAya che. A eka bhaMga ja maLI Ave che, kema ke temanAmAM ATha prakRtinA bandhaka paNa ghaNI saMkhyAmAM sadeva hoya che, - hIndri, trIndriye, caturindra ane paMcendriya tiryamAM nArakanI jema traNa bhaMga maLI Ave che. Ano ullekha karatAM kahe che vikalendriya ane paMcendriya tiryAmAM traNa bhaMga kahevA joIe te A prakAre (1) badhA vikalendriya ane paMcendriya tiryaMca jJAnAvaraNIya karmane bAMdhatA sAta prakRtinA baMdhaka bane che. (2) ghaNA sAta prakRtinA baMdhaka hoya che, eka AThane baMdhaka hoya che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #489 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 476 prajJApanAsUtra aSTapidhabandhakAzca bhavantIti bhAvaH, gautama ! pRcchati-'maNUsA NaM bhaMte ! NANAvaraNijja ssa purachA' he bhadanta ! manuSyAH khalu jJAnAvaraNIyaM karma badhnantaH kati karmaprakRtIbe. dhnanti ? iti pRcchA, bhagavAn manuSyapade nava bhaGgakAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'savye tAva hojA sattavihabaMdhagA?' sarve'pi tAvad manuSyA bhaveyurjJAnAvaraNIyaM karma badhnantaH sapta vidhavandhakAH1, 'ahavA sattavihabaMdhagA ya ahavihAMdhage ya 2' athabA bahavo manuSyAH saptavidhaSandhakAzca kazcittu aSTavidhabandhakazca 2 'ahavA sattavihabaMdhagA ya aTThavihabaMdhagA ya 3' adhayA bahara eva saptavidhabandhakAzca aSTavidhabandhakAzca bhavanti 3, 'ahavA sattavihabaMdhagA ya chandhihabaMdhae ya 4' athavA bahavaH saptavidhabandhakAzca kazcit SaDvidhavandhakazca 4, 'ahavA sattavihabaMdhagA ya chavihabaMdhagA ya5' athavA bahava eva saptavidhabandhakAzca SavidhavandhakAzca bhavanti 5, 'ahavA sattavihabaMdhagA ya aTTavihabaMdhage ya chavihabaMdhage ya 6' athavA saptavidhabandhakAzca bahayo bhavanti kazcittu aSTavidhabandhakazca kazcideva SaDvidhabandhakazca bhavati 6, ke bandhaka hote haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! manuSya jJAnAvaraNIya karma ko bAMdhate hue kitanI karmaprakRtiyoM ko bAMdhate haiM ? bhagavAn-he gautama ! manuSya ke viSaya meM no bhaMga hote haiM, yathA-(1) sabhI manuSya jJAnAvaraNa ko vAMdhate hue sAta prakRtiyoM ke bandhaka hote haiN| __(2) bahuta se sAta ke bandhaka hote haiM, koI eka ATha kA bandhaka hotA hai| (3) bahuta se sAta ke ghandhaka hote haiM aura bahuta se ATha ke bhI bandhaka hote haiN| (4) bahuta se sAta ke bandhaka hote haiM, koI eka chaha kA bandhaka hotA hai| (5) bahuta se sAta ke aura bahuta se chaha ke baMdhaka hote haiM, (6) bahuta se sAta ke bandhaka hote haiM, eka ATha kA bandhaka aura eka chaha (3) ghaNuM sAtanA ane ghaNuM ATha prakRtinA baMdhaka hoya che. zrIgautamasvAmI- he bhagavan! manuSya jJAnAvaraNIyakarma bAMdhatA keTalI karmaprakRtiene bAMdhe che? zrIbhagavAna-he gautama! manuSyanA viSayamAM navabhaMga bane che te A prakAre che(1) badhA manuSya jJAnAvaraNane bAMdhatA rahIne sAta prakRtinA baMdhaka thAya che. (2) ghaNuM sAtanA badhaka bane che, keI eka AThane baMdhaka thAya che. (3) ghaNuM sAtanA bandhaka thAya che, ane ghaNA AThanA paNa bandhaka thAya che. (4) ghaNuM sAtanA bandhaka thAya che ane kaI eka ne bandhaka bane che. (5) ghaNA sAtanA ane ghaNA chanA bandhaka bane che. (6) ghaNA badhA sAtanA bandhaka thAya che, eka AThane bandhaka ane eka kane zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #490 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 24 sU0 1 karmaprakRtibandhanirUpaNam 477 'ahahyA sattavihabaMdhagA ya avihabaMdhage ya chavyihabaMdhagA ya 7' athavA bahabo manuSyAH sapta vidhabandhakAzca kazcitpunaraSTavidhabandhakazca bahava eva SaDavidhabandhakAzca bhavanti 7' 'ahyA sattavihabaMdhagA ya aTTavihabaMdhagA ya chabbihabaMdhage ya 8' athavA bahavaH saptavidhabandhakAzca aSTavidhabandhakAzca bhavanti kazcitpunaH, Sahavidhavandhakazca bhavati 8' 'ahayA sattavihabaMdhagA ya avihabaMdhagA ya chabihabaMdhagA ya 9 evaM ee nava bhaMgA' athavA bahava eva manuSyAH jJAnAvaraNIyaM kama badhnantaH saptavidhabandhakAzca aSTavidhabandhakAca SaDvidhabandhakAzca bhavanti, evaM rItyA ete- pUrvoktA nava bhaGgA bhavanti, tathA ca manuSyapade aSTavidhabandha kasya SaDvidhabandhakasya ca kadAcita sarvathApi asadabhAvena tayorabhAve 'sarve'pi tAyad bhaveyuH saptavidhabandhakAH' iti prathamo bhaGgaH, saptavidhabandhakAnAM sadaiva bahutvenopalabhyamAnasvAta, ekasyASTavidhabandhakasya sadbhAve dvitIyo bhaGgaH, bahUnAmevASTavidhabandhakAnAM sadbhAve tRtIyaH, aSTakA badhaka hotA hai| (7) bahuta se manuSya sAta ke bandhaka, eka ATha kA bandhaka aura bahuta se chaha ke bandhaka hote haiN| (8) bahuta se manuSya sAta ke bandhaka hote haiM, bahuta se ATha ke bandhaka hote haiM aura eka koI chaha kA bandhaka hotA hai| (9) bahuta se sAta ke bandhaka, bahuta se ATha ke bandhaka aura bahuta se chaha ke bandhaka hote haiN| __ manuSya meM ullikhita nau vikalpa pAye jAte haiM / tAtparya yaha hai ki jaba ATha prakRtiyoM kA aura chaha prakRtiyoM kA bandhaka eka bhI manuSya nahIM pAyA jAtA, taba sabhI manuSya sAna prakRtiyoM ke bandhaka hote haiM, yaha prathama bhaMga huaa| sAta ke bandhaka sadaiva bahuta manuSya hote haiM kintu jaba eka ATha kA bhI bandhaka taba dvitIya bhaMga hotA hai / jaba AThoM ke bandhaka bhI bahuta hote haiM taba tIsarA banyaka thAya che. () ghaNuM manuSya sAtanA badhaka, eka AThane bandhaka ane ghaNuM chanA bandhaka bhane cha. (8) ghaNA badhA manuSya sAtanA bandhaka thAya che, ghaNu kharA AThanA baMdhaka hoya che. ane eka kaI chane baMdhaka bane che, (9) ghaNA sAtanA baMdhaka, ghaNA AThanA baMdhaka ane ghaNuM chanA baMdhaka hoya che. manuSyamAM ullikhita nauvikalpa maLe che. tAtparya e che ke, jyAre ATha prakRtine ane cha prakRtine baMdhaka eka paNa manuSya nathI maLI AvatA tyAre badhA manuSya sAta prakRtinA bandhaka thAya che. A prathama bhaMga thaye. sAtanA bandhaka sadeva ghaNu manuSya thAya che. kintu jyAre eka AThane paNa bandhaka zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #491 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 478 prajJApanAsUtre vidhabandhakAbhAve pavidhavandhakapadenApi ekatvaba hutvAbhyAM dvau bhaGgAviti dvikasaMyoge pazca bhaDAH, trikasaMyoge tu aSTavidhabandhaka SaDUvidhabandhakapadayoH pratyekamekavacanabahuvacanA. bhyAM sAro bhaGgAH, iti sarvasaMkhyayA manuSyapade nava bhaGgAH sampannAH atha vAnavyantarajyotiSkavaimAnikAna nairayikavadevAti dizanAha-'sesA vANamaMtarAdiyA jAba vemANiyA jahA neraiyA sattavihAdibaMdhagA bhaNiyA tahA bhANiyavyA' zeSA vAnavyantarAdikAH yAvatajyotiSkA vaimAnikAzca yathA nairayikAH saptavidhAdibandhakA bhaGgatrayavidhatayA bhANitAH pratipAditA stathA bhaNitavyAH, vaktavyA ityarthaH 'evaM jahA NANAvaraNaM baMdhamANA jahi bhaNiyA dasaNAvaraNaM pi baMpramANA tahiM jIvAdIyA egattapuhu tehiM bhANiyanyA' evam-pUrvoktarItyA yathA jJAnAvaraNaM badhnanto yatra maNitAstathA darzanAvaraNamapi banantastatra jIvAdikAH pazcabhaMga hotA hai / ATha ke bandhaka ke abhAva meM, chaha ke bandhaka pada dvArA eka vacana kI vivakSA se do bhaMga hote haiM / isa prakAra pAMca bhaMga hue| yaha hisaMyogI bhaMga haiN| trikasaMyoga meM aSTavidha bandhaka aura SaDUvidhavandha ke padoM ke sAtha ekavacana aura bahuvacana ke saMyoga se cAra bhaMga hote haiN| isa prakAra saba milakara manuSya pada meM no bhaMga pAye jAte haiN| ___ aba vAnavyantaroM, jyotiSkoM aura vaimAnikoM kA kathana nArakoM ke samAna batalAte hae kahate haiM-zeSa vAnavyantaroM, jyotiSkoM aura vaimAnikoM meM nArakoM ke samAna hI tIna bhaMga pAye jAte haiN| jJAnAvaraNakarma ko bAMdhate hae jahAM jitane jIva Upara kahe gae haiM, darzanA. varaNa karma ko bAMdhate hue bhI vahAM utane hI jIva usI prakAra kahalene caahie| ekavacana aura bahuvacana se jIva Adi paccIsoM daMDakoM ko lekara pUrvavat hI thAya che tyAre dvitIya bhaMga bane che. jyAre AThenA badheka paNa ghaNA hoya che tyAre trIjo bhaMga thAya che. AThanA baMdhakanA abhAvamAM, chanA bandhaka pada dvArA ekavacana ane bahuvacananI vivakSAthI be bhaMga thAya che. e prakAre pAMca bhaMga thayA. A dvisaMgI bhaMga che, tri saMgImAM aSTavidha bandhaka ane pavidha baMdhaka padanI sAthe ekavacana ane bahu vacananA saMyogathI cAra bhaMga thAya che. A prakAre badhA maLIne manuSya padamAM nava bhaMga maLe che ema kahyuM che. have vyAnavyantare, jyotiSka ane vimAnike nA kathana nArakanI samAna batAvatAM kahe che-zeSa vAnayata, tike ane vaimAnikamAM nArakanI samAna ja traNa bhaMga bhaNI mAye cha. jJAnAvaraNakarmane bAMdhI rahelA jyAM jeTalA jIva U para kahelA che, darzanAvaraNakarmane bAMdhatA thakA paNa ahIM eTalA jIva eja prakAre kahI levA joIe. ekavacana ane zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #492 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 24 sU0 1 karmaprakRtibandhanirUpaNam __ 479 viMzatidaNDa kA vAcyA ekatvapRthaktrAbhyAM bhaNitavyAH, gautamaH pRcchati-'veyaNijjaM baMdhamANe jIye kahakammapagaDIo baMdhai ?' he bhadanta ! vedanIyaM karma badhnan jIyaH kati karmaprakRtI baMdhanAti ? bhagavAnAha-'goyamA!' he gautama! 'sattavihabaMdhae vA avihabaMdhae vA chavihabaMdhae vA egavihabaMdhae vA' vedanIyaM karmavaghnan kazcijIvaH saptavidhabandhako vA bhavati, kazcitpunaraSTavidhabandhako vA bhavati, kazcittu paividhavandhako bhavati, upazAntamohAdiH punare kavidhavandhako vA bhavati, evaM maNUse vi' evam-samuccayajIvoktarItyA manuSyo'pi kazcid vedanIyaM karma badhnana saptavidhavandhako vA bhavati, kazcidaSTavidhabandhako vA, kazcit Savidhavandhako vA, upazAntamohAdirmanuSyastu ekavidhabandhaka eva bhavatIti bhAvaH, 'setA nAragAdIyA sattavihabaMdhagA ya avihabaMdhagA jAva vemANie' zeSo nArakAdivedanIyaM karma badhnan saptavidhabandhakazca kazcida bhavati kazcitpunaraSTavidhabandhakazca bhavati, yAvat-amurakumAranAgakumArAdi bhavanapatipRthi samagra vyAkhyAna samajha lenA caahie| ___ gautamasvAmI-he bhagavan ! vedanIyakarma ko bAMdhatA huA jIva kitanI karmaprakRtiyoM kA bandha karatA hai ? ___bhagavAn-he gautama ! vedanIyakarma kA bandha karatA huA koI jIva sAta prakRtiyoM kA bandhaka hotA hai, koI ATha kA bandhaka hotA hai koI chaha kA bandhaka hotA hai aura upazAntamoha Adi koI eka hI prakRti kA bandhaka hotA hai| samuccaya jIva ke samAna manuSya bhI samajha lenA cAhie, arthAt vedanIya karma ko bAMdhane vAlA koI manuSya sAta prakRtiyoM kA bandhaka, koI ATha kA bandhaka koI chaha kA bandhaka aura koI eka kA bandhaka hotA hai| zeSa nAraka Adi vedanIyakarma ko bAMdhate hue koI sAta ke bandhaka aura koI ATha ke bandhaka hote haiN| isI prakAra asurakumAra Adi bhavanapatiyoM, bahuvacanathI jIva Adi pacIse daMDakane laIne pUrvavat sAmAnya vyAkhyAna samajI levuM joIe. zrIgautamasvAmI-he bhagavan! vedanIyakarmane bAMdhI rahelA jIva keTalI karmaprakRtina baMdha kare che? zrI bhagavAna-he gautama ! vedanIyakarmane baMdha karI rahela keI jIva sAta prakRti. ne banthaka thAya che. keI AThanA baMdhaka thAya che. keI chanA baMdhaka thAya che ane upazAtama Adi koI eka ja prakRtine baMdhaka bane che. samuccaya jIvanI samAna manuSya paNa samajI levA joIe. arthAt vedanIyakarmane bAMdhanArA keI manuSya sAta prakRtinA badhaka ke AThane badheka, koI chanA bandhaka ane keI ekanA baka bane che. zeSa nAraka Adi vedanIyakarmane bAMdhI rahelA keI sAtanA bandhaka ane keI AThanA baMdhaka thAya che. eja prakAre asurakumAra Adi bhavanapati, pRthvIkAyika Adi ekendriya zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #493 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 480 prajJApanAsUtre cIkAkA kendriyavikalendriyapaJcendriya tiryagyonikavA navyantara jyotiSkavaimAnikazca kazcit , vidhavandhako bhavati kacitpunaraSTavidhabandhako bhavati, gautamaH pRcchati - 'jIvA NaM bhaMte ! veNijjaM kammaM pucchA' he madanta ! jIvAH khalu vedanIyaM karma baghnantaH kati karmaprakRtI nanti ? iti pRcchA, bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! 'savve vi tAva hojjA sattavihabaMdhagAya, aTThacihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya, chavvihabaMdhae ya' sarve'pi tAvad jIvAH vedanIyaM karma badhnanto saptavidhabandhakAzca bhaveyu bahavaH, aSTavidhabandhakAca ekavidhabandhakA bahavo bhaveyuH kazcit Sar3avidhavandhakazca bhavet, ' ahavA sattavihabaMdhanA ya avibaMdhagA ya egavihadhagA ya chavihadhagA ya' athavA bahavaH saptavidhabandhakAca aSTavidhabandhAzca ekavidhavandhakAzca SavidhavandhakAzca bhaveyuH 'avasesA nAragAdIyA jAya vemANiyA jahiM NANAvaraNaM baMdhaMti tahiM bhANiyacyA' avazeSA nArakAdikA yAvad-asura kumArAdi bhavanapatipRthikI kAyikAdye kendriya vikalendriyapaJcendriya tiryagyonika vAnavyantarajyotiSkavaimAnikA yatra jJAnAvaraNIyaM karma badhnanti tatra vedanIyaM karmApi pRthivIkAyika Adi ekendriyoM, vikalendriyoM paMcendriya tiryaco, vAnavyantaroM jyotiSkoM aura vaimAnikoM ke viSaya meM bhI kahalenA cAhie, arthAt inameM bhI koI sAta kA aura koI ATha kA bandhaka hotA hai / gautamasvAmI - he bhagavan ! (bahuta) jIva vedanIyakarma ko bAMdhate hue kitanI karmaprakRtiyAM bAMdhate haiM ? bhagavAn he gautama ! sabhI sAta ke bandhaka hote haiM, bahuta ATha ke bandhaka aura bahuta se eka ke bandhaka hote haiM, koI eka chaha kA bandhaka hotA hai / athavA bahuta sAta ke bandhaka, bahuta ATha ke bandhaka, bahuta eka ke bandhaka aura bahuta chaha ke bandhaka hote haiM, zeSa areas se lekara vaimAnikoM taka arthAt nAraka, asurakumAra Adi bhavanapati, pRthvI kAyika Adi ekendriya, vikalendriya, paMcendriyatiyeca, vAnavyantaroM, jyotiSkoM aura vaimAnika jahAM jJAnAvaraNIyakarma ko bAMdhate hue kahe vikalendriyA, paMcendriya tiya "cA, vAnabhyantare, jyAtiSkA, ane vaimAnikAnA viSayamAM paNa kahevu joie. arthAt teemAM paNa kAI sAtanA ane koI aArDanAM baMdhaka bane che. zrIgautamasvAmI-he bhagavan! (ghaNA) chatra vedanIya kane aMdhatA chatAM keTalI kama prakRticA khAMdhe che ? zrIbhagavAn hai gautama ! badhA sAtanA aMdhaka heAya che, ghaNA AThanA andhaka ane ghaNA ekanA anyaka hoya che, eka chanA aMdhaka thAya che, athavA ghaNA satanA khaMdhaka, ghaNA AThenA khadhaka ghaNAekanA ardhaka ane ghaNA chanA anya anatA hAya che. zeSa nArakothI laIne vaimAnikA sudhI arthAt nAraka asurakumAra Adi bhavanapati, pRthvIkAyika Adi ekendriya, vikalendriya, paMcendriya tiya ca, vAnanyantara, jyAtiSTha zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #494 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 481 prameyabodhinI TIkA pada 24 sU0 1 karmaprakRtibandhanirUpamam vaghnanto bhaNitavyAH, gautamaH pRcchati-'evaM manasA NaM bhaMte ! veyaNijja kammaM baMdhamANA kaikammapagaDIo baMdhati ?' he bhadanta ! evaM-pUrvoktarItyA manuSyAH khalu vedanIyaM karma badhnantaH katikarmaprakRtI baMdhnanti ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'savve vi tAva hojja sattavihabaMdhagA ya egavihavandhagA ya?' sarve'pi tAvad manuSyA vedanIyaM karma badhnanto bhaveyuH saptavidhabandhakAzca ekavidhavandhakAzva, saptavidhabandhakAnAmeka vidhavandhakAnAJca sadeva bahutvena avasthitatvena bhaGgAntarAsaMmavAta 1, 'ahayA sattavihabaMdhagA ya egavihavaMdhamA ya aTThavahabaMdhage ya 2' athavA saptavighabandhakAzca eka vidhavandhakAzca bahavo bhavanti kazcittu aSTavidhavandhazca bhavati 2, 'ahayA sattaviharbadhagA ya egavihabaMdhagA ya avibaMdhanA ya3' adhayA bahara eva saptavidha bandhakAzca ekavidhavandhakAzca aSTavidhabandhakAzca bhavanti 3, 'ahayA sattaviha baMdhagA ya egavihabaMdhagA ya chabihabaMdhage ya4' athavA bahavaH saptavidhayandha kAzca bhavanti ekavidhabandhakAzca bhavanti, kazcitpunaH paividhabandhakazca bhavati4, 'ahavA sattavihabaMdhagA ya ekavihabaMdhagA ya chavihabaMdhagA hai, vahAM vedanIyakarma ko bA~dhate hue bhI kahanA caahie| gautamasvAmI-he bhagavan ! (bahuta) manurupa vedanIyakarma bA~dhate hue kitanI karmaprakRtiyAM bAMdhate haiM ? bhagavAn-(1) he gautama ! sabhI manuSya vedanIyakarma ko bAMdhate hue sAta prakRtiyoM ke bandhaka hote haiM aura ekaprakRti ke bandhaka hote haiM / sAta ke bandhaka aura eka ke baMdhaka sadaiva bahusaMkhyA meM rahate haiM, ataH anya bhaMga saMbhava nahIM hai| ___ (2) athavA bahuta-se sAta ke bandhaka, bahuta-se eka ke baMdhaka hote haiM, aura koI eka manuSya ATha kA bandhaka hotA hai / (3) athavA bahuta-se sAta ke bandhaka, bahuta-se eka ke bandhaka aura vahuta-se ATha ke bandhaka hote haiM / (4) athavA bahuta-se sAta ke bandhaka, bahuta-se eka ke bandhaka aura koI eka chaha kA ane vaimAnika jyAM jJAnAvaraNIya karmane bAMdhI rahelAM kahyA che, tyAM vedanIya karmane bAMdha nArA paNa kahevA joIe. zrIgautamasvAmI-he bhagavana (ghaNu) manuSya vedanIya karmane bAMdhatA thakA keTalI karmaprakRti bAMdhe che ? zrIbhagavAna gautama! badhAM manuSya vedanIyamane bAMdhatA thakA sAta prakRtinA baMdhaka bane che ane eka prakRtinA baMdhaka thAya che. sAtanA bandhaka ane ekanA bandhaka sadeva bahusaMkhyAmAM rahe che. tethI anya bhaMgano saMbhava nathI. (2) athavA ghaNuM sAtanA bandhaka, ghaNuM ekanA bandhaka thAya che ane keI eka manuSya AThane badheka thAya che. (3) athavA ghaNA sAtanA bandhaka, ghaNA ekanA badhaka ane ghaNA AThanA badhaka thAya che. (4) athavA ghANA sAtanA bandhaka, ghaNA ekanA bandhaka ane koI eka cho bandhaka bane che, pra0 61 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #495 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 482 prajJApanAsUtra ya 5' athavA bahava eva manuSyAH saptavidhavandhakAzca ekavidhabandhakAzca pavidhabandhakAzca 5, 'ahA satta vivaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya avihabaMdhage ya chabihabaMdhage ya 6' athavA bahavaH saptavidhavandhakAzca ekavidhabandhakAzca bhavanti kazcitpunaH aSTavidhabandhakazca paividhabandhakazca bhavati 6, 'ahavA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya aTTavihabaMdhage ya chavihabaMdhagA ya7' athavA saptavidhabandhakAzca ekavidhabandhakAzca bahavo bhavanti, kazcid aSTavidhabandhakazca bhavati, bahavaH SaDUvidhayandhakAzca bhavanti7, 'ahayA satavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya ahavihabaMdhagA ya chavihabaMdhage ya8' athavA bahavaH sapta vidhabandha kAzca ekavidhavandhakAzca aSTavidhavandhakAzca bhavanti kazcit SaD viSabandhakazca bhavati 8, 'ahavA satta vihabaMdhagA ya egavihavaMdhagA ya avihabaMdhagA ya chabihabaMdhagA ya 9' athavA bahaba eva manuSyA vedanIyaM karma banantaH saptavidhabandhakAzca eka vidhabandhakAzca aSTavidhavandhakAzca pavidhabandhakAzca bhavanti 9, 'evaM e nava bhaMgA bhANiyacyA' evam-uktarItyA ete-pUrvapradarzitA manuSyapadasambandhino nayabhaGgA bhaNitavyAH, gautamaH pRcchati-'mohaNijjaM baMdhamANe jIve karakammapagaDoo baMdhai ?' he bhadanta ! mohanIyaM karma bandhaka hotA hai / (5) athavA bahuta-se sAta ke bandhaka, bahuta se eka ke bandhaka aura bahuta-se chaha ke bandhaka hote haiM / (6) bahuta-se sAta ke bandhaka, bahutase eka ke bandhaka aura koI eka ATha kA bandhaka aura eka chaha kA bandhaka hotA hai ? (7) athavA bahuta sAta ke bandhaka evaM bahuta eka ke bandhaka hote haiN| eka koI ATha kA bandha hotA hai, aura bahata chaha ke bandhaka hote haiM / (8) bahuta sAta ke bandhaka, bahuta eka ke bandhaka, bahuta ATha ke baMdhaka aura eka koI chaha kA bandhaka hotA hai / (9) athavA bahuta manuSya sAta ke bandhaka bahuta eka ke bandhaka, bahuta ATha ke bandhaka aura bahuta-se chaha ke bandhaka hote haiN| isa prakAra ye nau bhaMga kahalenA caahie| gautamasthAmo-he bhagavan mohanIyakarma ko bAMdhatA huA jIva kitano karma (5) athavA ghaNA sAtanA baMdhaka, ghaNA ekanA bandhaka ane ghaNA chanA baMdhaka thAya che. (6) ghaNuM sAtanA bandhaka, ghaNu ekanA badhaka ane keI eka AThane badheka ane keI eka chano bandhaka thAya che. (7) athavA ghaNA sAtanA bandhaka temaja ghaNuM ekanA badheka thAya che. keI eka aThane bandhaka thAya che. ane ghaNA chanA bandhaka bane che. (8) ghaNuM sAtanA badhaka, ghaNA ekana badheka, ghaNu AThanA bandhaka ane eka ke cho bandhaka bane che. (9) athavA ghaNA manuSya sAtanA badhaka, ghaNuM ekanA badheka, ghaNA AThanA bampaka ane ghaNA chanA bandhaka thAya che, A prakAre A nava bhaMga kahI levA joIe. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #496 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 483 prameyabodhinI TIkA pada 24 sU0 1 karmaprakRtibandhanirUpaNam badhnan jIvaH kati karmaprakRtI baMdhnAti ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'jIvegidiyavajjo tiyabhaMgo' jIvaikendriyavarNya strikabhaGgo vaktavyaH, tathAca mohanIyakarmabandhakaprarUpaNe jIyapade pRthivIkAyikAyekendriyapadeSu ca pratyekam ekaeya bhaGgo bhavatItyAha-'jIvegidiyA sattavihabaMdhagA vi aTTavihabaMdhamA vi' jIvaikendriyA stAvat saptavidhabandhakA api aSTavidhabandhakA api bhavanti, tadubhayeSAmapi sadaiva bahutvenopalabhyamAnakhAta, mohanIyakarmabandhakaH Savidha. bandhako na bhavati mohanIyabandhasyAnivRttibAdarasamparAyaguNa sthAnAparyantameva sadbhAvena SaDvidhavandhakatyasya sUkSmasamparAye sattyAta, gautamaH pRcchati-'jIve NaM bhaMte ! AuyaM kammaM baMdha. mANe kai kammapagaDIo baMdhai ?' he bhadanta ! jIvaH khalu AyuSyaM karma badhnan kati karmaprakRtI badhnAti ? bhagavAnAha-'goyamA!' he gautama ! 'niyamA aTTa' jIvaH AyuSyaM karma banin prakRtiyoM kA bandha karatA hai ? bhagavAn he gautama ! jIva aura ekendriya ko choDakara tIna bhaMga kahane caahie| mohanIyakarma ke bandhakoM kI prarUpaNA meM jIvapada meM aura pRthivIkAyika Adi ekendriyapada meM eka-eka hI bhaMga hotA hai, yaha kahate haiM-samuccaya jIya aura ekendriya mohanIyakarmabandha karate hue sAta ke bhI bandhaka hote haiM aura ATha ke bhI bandhaka hote haiM / ye donoM prakAra ke jIva sadaiva bahusaMkhyA meM pAe jAte haiM / mohanIyakarma kA bandhaka chaha prakRtiyoM kA bandhaka nahIM ho sakatA, kyoMki chaha prakRtiyoM kA bandha sUkSmasamparAya nAmaka dazama guNasthAna meM hotA hai aura mohanIya kA bandhaka nau the guNasthAna taka hI hotA hai| ___ gautamasvAmI-he bhagavan ! jIya Ayukarma kA bandha karatA huA kitanI karmaprakRtiyoM kA bandha karatA hai ? bhagavAn-he gautama ! jIva Ayukarma kA bandha karatA huA niyama se AThoM zrIgautamasvAmI-ha bhagavad ! mahanIya karmane bAMdhI rahela chava keTalI karmaprakRno bandha kare che? zrIbhagavAna-he gautama! jIva ane ekendriya sivAya traNa bhaMga kahevA joIe. mihane karmanA banI prarUpaNAmAM jIva padamAM ane pRthvIkAyika Adi ekendriya padamAM eka ekaja bhaMga thAya che. e kahe che-samuccaya jIva ane ekendriya mehanIya karmane bandhaka thatA chatAM sAtane paNa badheka thAya che ane AThano paNa badheka thAya che. A banne prakAranA jIva sadaiva bahu saMkhyAmAM ja maLe che. mahanIyakamanA bandhaka che prakRtinA bavaka thaI zakatA nathI. kema ke cha prakRtine anya sumisaMpAya nAmaka dazamaguNasthAnamAM thAya che. ane mehanIyanA banyaka navamAM guNasthAna sudhI ja hoya che. zrIgautamasvAmI-jIva Ayukamane bandha karatA thA keTalI kama prakRtino bandha kare che? zrIbhagavAna-he gautama! jIva Ayukamane bandha karatA thakA niyamathI ATha prakRti zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #497 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 484 prajJApanAsUce niyamAt-niSamataH aSTau karmANi badhnAti 'evaM neraie jAva vemANie' evam-samuccayajIvoktarItyA nairayiko yAvad-asuraku pArAdi bhavanapatiH pRthivIkAyikAyekendriyo vikale. ndriyaH paJcendriyatiryagponiko vAnavyanta jyotiSko vaimAnikaca AyuSyaM karma badhnan nivamAdaSTau koNi badhnAti, 'evaM puhutteNa vi' evam-ekatvaviziSTa jIvAdirItyA pRthaktvenApibahutvenApi AyuSpakarmavandhaviSaye jIvAdInAM niyamato'STavidhavandhatvaM ktavyam, gautamaH pRcchati-'NAmagoya aMtarAiyaM baMdhamANe jIve kai kammapagaDIo baMdhai? he bhadanta ! nAmagotrAntarAyakarmANi badhnan jIvaH kati karmaprakRtI badhnAti ? bhagavAnAha-goyamA !' he gautama ! 'jIve jANAvaraNijja kammaM baMmANe jAhiM baMdhai tAhiM bhANiyavyo' jIko jJAnAvaraNIyaM karma badhnan yAni karmANi vanAti tAni karmANi nAmagotrAntarAyakarma badhnApi badhnAtIti bhaNitavyam-vaktavyam 'evaM ne raie vi jAva vemANie' evam-samuccayajIvoktaprakRtiyoM kA bandha karatA hai| samuccayajIva ke samAna asura kumAra Adi bhavanapatiyoM, pRthvIkAyika Adi ekendriyoM, vikalendriyoM, tithaMca paMcendriyoM, manuSyoM, vAnavyantaroM, jyo. tiSkoM aura vaijJAnikoM ke viSaya meM bhI yahI kathana samajhanA cAhie, arthAt ye sabhI jIya Ayukarma kA bandha karate hue ATho kA baMdha niyama se karate haiN| ___gautamasthAmI-he bhagavan ! nAma, gotra aura antarAyakarmoM kA bandha karatA huA jIva kitanI karmaprakRtiyAM bAMdhatA haiM ? bhagavAn-he gautama! jJAnAyaraNIyakarma kA bandha karatA huA jIca jisa prakRtiyoM kA bandha karatA hai, unhIM prakRtiyoM kA bandha nAma, gotra aura anta. rAya kA bandha karatA huA bhI karatA hai, aisA kahanA caahie| samuccayajIva kI taraha nArakoM se lekara vaimAnikoM taka sabhI daMDakoM meM na bandha kare che. samuccaya ApanA samAna asurakumAra Adi bhavana pati, pRthvI kAyikAdi e kendri vi lendriya, tiryaMca paMcendri, manuSya, vanavyatare, tiSka ane vaimAnikonA viSayamAM paNa Aja pramANe samajI levuM joIe. arthAt A badhA jIva Ayukamane anya karatA thakA Thene badha niyamathI kare che. zrIgautamasvAmI-he bhagavana ! nAma, netra, ane antarAyakane baMdha karI rahelA jIva keTalI karmaprakRtie bAMdhe che? zrIbhagavAna-ke gautama! jJAnAvaraNIyakamane badha karI rahelA jIva jeTalI prakRtiene baMdha kare che, teja prakRtinA bandha, nAma getra ane antarAyane khabdha karI rahelA 75 72 che. sema Dename. samuccaya jIvanI jema nArakathI laIne vaimAnike sudhI badhA daMDakomAM ema ja zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #498 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 25 sU0 1 karmaprakRtivedanirUpaNam rItyA nairayiko'pi yAvad-asurakumAdibhavanapati pRthivIkAyikAyekendriyavikalendriyapaJcendriyatiryagyonikamanuSyavAnavyantarajyotiSkavaimAniko'pi jJAnAvaraNIyaM karma banan yAni karmANi badhnAti tAni karmANi nAmagotrAntarAyakarma baznannapi badhnAtIti vaktavyam 'evaM puhutteNa vi bhANiyavaM' evam-ekatvarItyA pRthaktvenApi-bahutvenApi jIvAdi sambadhinaH nAmagotrAntarAyakarmabandhakAbhilApA vaktavyAH / 'paNNavaNAe bhagavaIe cauvIsaimaM payaM samattaM' iti prajJApanAyAM bhagavatyAM caturviMzatitamaM padaM samAptam // 24 // sU0 1 // atha paJcaviMzatitamaM karmavedapadam mUlam -kaI NaM bhaMte ! kammapagaDIo paNNattAo? goyamA! aTU kammapagaDIo paNNatAo, taM jahA-NANAvaraNijjaM jAya aMtarAiyaM, evaM neraiyANaM jAva vemANiyANaM, jIve NaM bhaMte! NANAvaraNijjaM kamma baMdhamANe kai kammapagaDoo vedei ? goyamA! niyamA aTra kammapagaDIo vedei, evaM neraie jAya vemANie. evaM puhutteNa vi, evaM veyaNijjayajjaM jAva aMtarAiyaM, jIve NaM bhaMte ! veryANajjaM kammaM baMdhamANe kai kammapagaDIo vedei ? goyamA! sattavihavedae vA avihavedae yA, evaM maNUse vi, sesA neraiyAi egatteNa puhutteNa vi niyamA aTTha kammapagaDIo vedaMti, jAya yemANiyA jIvA NaM bhaMte! veyaNijjaM kammaM baMdha. mANA kai kammapagaDIo vedeti ? goyamA ! savve vi tAva hojjA aTUvihaveyagA ya cauvihaveyagA ya 1, ahayA aTThavihayeyagA ya caubihaveyagA ya sattavihayeyage ya2, ahavA avihaveyagA ya cauThivahaveyagA ya sattavihaveyagA ya3, evaM maNUsA vi bhANiyacyA // sU0 1 // paNNavaNAe bhagavaIe kammavedaNAmaM paNavIsaimaM payaM samattaM // 25 // ___ chAyA-kati khalu bhadanta ! karmaprakRtayaH prajJapta : ? gautama ! aSTau karmaprakRtayaH prajJatAH, aisA hI kahanA cAhie aura jaise ekavacana meM kahA hai, usI prakAra bahuvacana meM arthAt anekoM kI apekSA bhI kahanA cAhiye ||suu0 1 // cauvIsavAM pada samApta / / 24 / / / kahevuM joIne. ane jevuM ekavacanamAM kahyuM che. e ja prakAre bahuvacanamAM arthAt anekanI apekSA e paNa kahevuM joIe. sU01 vIsamuM pada samApta . 24 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #499 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 48 prajJApanAstre tadyathA - jJAnAvaraNIyaM yAvad antarAyam, evaM nairacikANAM yAvad vaimAnikAnAm jIvaH khalu bhadanta ! jJAnAvaraNIyaM karma vadhcana kati karmaprakRtIrvedayate ? gautama ! niyamAd aSTau karmaprakRtI vedayate, evaM nairathiko yAvad vaimAnikaH, evaM pRthaktvenApi, evaM vedanIyadharja yAvad antarAyam, jIvaH khalu bhadanta ! vedanIyaM karma baghnan kati karmaprakRtIrvedayate ? gautama ! pacIsavAM karmaveda pada zabdArtha - ( ka NaM bhaMte! kammapagaDIo paNNattAo) he bhagavan ! karmaprakR tiyAM kitanI kahI haiM ? (goyamA ! aTTha kammapagaDIo paNNattAo) he gautama! karmaprakRtiyAM ATha kahI haiM (taM jahA NANAvara NijjaM jAva aMtarAiyaM) ve isa prakAra jJAnAvaraNa yAvat antarAya ( evaM neraDyANaM jAva vemANiyANaM) isI prakAra nArakoM kI yAvat vaimAnikoM kI / (jIve NaM bhaMte ! NANAvara NijjaM kammaM baMdhamANe kai kammapagaDIo vedeMti ?) he bhagavan ! jIva jJAnAvaraNIya karma ko bAMdhatA huA kitanI karmaprakRtiyoM kA vedana karatA hai ? (goyamA ! niyamA aTTha kammapagaDIo vedei) he gautama! niyama se ATha karmaprakRtiyoM kA vedana karatA hai ( evaM neraie jAva vaimANie) isI prakAra nAraka yAvat vaimAnika ( evaM puhuttreNa vi) isI bhAMti bahutva kI vivakSA se bhI ( evaM veyaNijavajjaM jAva aMtarAiyaM) isI prakAra vedanIya ko choDakara antarAya taka (jIye NaM bhaMte! veyaNijjaM kampre baMdhamANe kai kammapagaDIo vedei ?) he bhagavan ! jIva vedanIyakarma kA bandha karatA huA kitanI karmaprakRtiyoM kA vedana karatA hai ? (goyamA ! sattavihavedae vA aTThavihavedae vA, cauvyihavedae pacIsamuM' karma veda pada zabdArtha:- (kai NaM bhaMte ! kammapagaDIo paNNattAo) - De bhagavan ! dhRtiyo DeMTalI hI che ? (goyamA ! aTTha kammapagaDIo paNNattAo) he gautama! aDDatiyo mATha hI che (taM jahA - NANAvara NijjaM jAya aMtarAiyaM te mA prahAre - jJAnApazu yAvat antarAya ( evaM neraiyANaM jAva vemANiyANaM) yena prakAre nAranI yAvat vaimAnionI che. (jIve NaM bhaMte ! NANAvara NijjaM kammaM mAge kai kammapagaDIo vedei) - De lagavan ! jJAnAvazIne jAMdhI raheso DeMTalI pratiyo behana re ? ( goyamA ! niyamA aTTha kammapagaDoo vedei) - gautama ! niyamathI ATha prakRtiyo vehana 42 che ( evaM veyaNijjavajjaM jAva aMtarAiyaM) are behanIya sivAya antarAya sudhI. (jIve NaM bhaMte ! veyaNijja kamma baMdhamANe kai kammapagaDIo vedei ) - he bhagavan ! medanIyaka nA anya karI rahela jIva keTalI kama prakRtiyAnuM vaMdana kare che? (Maar! aafigieg al, agfagdgy a1, acfbagagg 71)-E viiah ! zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #500 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 25 sU0 1 karmaprakRtivedanirUpaNam 487 saptavidha vedako vA aSTavidhavedako vA caturiyaveda ko bA, evaM manuSyo'pi, zeSA nairayikAdayaH ekatvena pRthaktvenApi niyamAda aSTau karmaprakRtIvedayante, yAvad vaimAnikAH, jIvAH salu bhadanta ! vedanIyaM karma banantaH kati karmaprakRtIvedayante ? gautama ! sarve'pi tAvada bhaveyu raSTavidhavedakAzca caturvidhavedakAzca 1, athavA aSTa vidhavedakAzca caturvidha veda kAzca saptavidhavedakazca 2, athavA aSTavidhavedakAzca caturvidhavedakAzca saptavidhavedakAzca 3, evaM manuSyA api bhaNitavyAH / sa 0 1 // prajJApanAyAM bhagavatyAM kamevedanAsa pazcaviMzatitamaM padaM samAptam // 25 // yA) he gautama ! sAta prakRtiyoM kA vedaka athavA ATha prakRtiyoM kA vedaka athavA cAra prakRtiyoM kA vedaka hotA hai (evaM maNUse vi) isI prakAra manuSya bhI (selA neraiyAi egateNa puhuttega vi niyamA aTTa kAmAgaDIo vedaMti) zeSa nArakAdi ekatva kI apekSA aura bahatva kI apekSA se bhI niyama se ATha karma prakRtiyoM kA vedana karate haiM (jova ghemANiyA) yAvat caimAnika / (jIvA NaM bhaMte ! veNijjaM kammaM baMdhasANA kai kammapagaDIo vedeti 1) he bhagavan ! jIva vedanIyakarma ko bAMdhate hue kitanI karmaprakRtiyoM kA vedana karate haiM ? (goyamA ! savye yi tAva hojA aTThavihavedagA ya, caubdhihavedagA ya) he gautama ! sabhI ATha ke vedaka hote haiM aura cAra ke vedaka hote haiM-1 (ahayA aTTavihavedagA ya cauvihavedagA ya sattavihavedage ya) athavA bahuta ATha ke vedaka, bahuta cAra ke vedaka aura eka koI sAta kA vedaka hotA hai 2 (ahayA ahathihavedagA ya, caubdhihavedagA ya, sattavihavedagA ya) athavA bahuta ATha ke vedaka, bahuta cAra ke vedaka aura bahuta sAta ke vedaka hote haiM (evaM maNasA vi bhANiyavyA) isI prakAra manuSyoM kA bhI kathana karanA cAhie / sU0 1 // prakRtinA vedaka, athavA ATha prakRtinA vedaka athavA cAra prakRtinA vedaka thAya cha (evaM maNUsevi) me 12 bhanuSya 55 (sesA neraiyAiyA egatteNa puhuttena vi niyamA aTu kammapagaDIo vedeti) zeSa nA246 satpanI apekSAye mane apanI apekSAthI 5 niyamathI mA8 pratizanu vehana 42 che (jAva vemANiyA) yApat mAni. (jIvA Na bhaMte ! veyaNijja kammaM baMdhamANA kai kammapagaDIo vedeti)-he bhagavana ! vo benI 542 mAMdhatA kI pratiyonu vehana 72 cha ? (goyamA ! savve vi tAva hojjA avihavedagA ya, cauvihavedagA ya)-he gautama ! mA sAnA veha hAya cha mane yA 64 hAya cha (ahA avihavedagA ya cauvihavedagA ya sattavihavedage y)athavA ghaNA AThanA vedaka ghaNA cAranA vedaka ane keI eka sAtanA vedaka hoya che. (ahavA aTThavihavadegA ya, caubihabadego ya, sattavvivedagA ya) 4241 dhe| mAnA 64, dh| yAnA ye ane 59 // sAtanA yaha hAya che (evaM maNUsA vi bhANiyavyA) eja prakAre manuSyanuM paNa kathana karavuM joIe. sU01 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #501 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 488 prApanAsUtre TokA-praya karmavedanaM prarUpayitumAha-'karaNaM bhaMte ! kammapagaDIo paNNattAbho?' he bhadanta ! kati khalu karmaprakRtayaH prajJaptAH ? bhagavAnAha-'goyamA ! he gautama ! 'aTTha kammapagaDIo paNNatAo' aSTau karmamakRtayaH prajJaptAH, 'taM jahA- NANAvaraNijjaM jAva aMtarAiyaM tadyathAjJAnAvaraNIyaM yAvad-darzanAvaraNIyam, mohanIyaM vedanIyam, nAma, gotram, AyuSyam, antarA* yama, 'evaM neraiyANaM jAva vemANiyANaM' evam-pUrvoktarItyA nairayikANAM yAvad asurakupArAdi bhavanapatInAM pRthivI kAyikAyekendriyANAM vikalendriyANAm, pazcandriyatiryagyonikAnAM manu SyANAM vAnavyantarANAM jyotiSkANAM vaimAnikAnAzcASTau karmapakRtayaH prajJaptAH, atha kiM karma bamana kati karmaprakRtIrveda pate ? iti gautamaH pRcchati-'jove NaM bhaMte ! NANAvaraNijjaM kamma baMdhamANe kai kammapagaDIo vedei ?' he bhadanta ! jovaH khalu jJAnAvaraNIyaM karma badhnana kati karmaprakRtIvedayate ? bhagavAnAha-'goyamA!' he gautama ! 'NiyamA aTTakammapagaDoo vedeI' jIvo jJAnAvaraNIyaM karma badhnan niyamAt-niyamataH avazyameva aSTau karmaprakRtIrvedayate 'evaM TIkArtha aba karmavedanA kI prarUpaNA kI jAtI haigautamasvAmI-he bhagavan ! karmaprakRtiyAM kitanI kahI haiM ? bhagavAn-he gautama ! karmapakRtiyAM ATha haiM, yathA jJAnAvaraNIya, darzanAbaraNIya, vedanIya mohanIya, nAma, gotraAyu aura antarAya / yahI ATha prakatiyAM nArako, asurakumAra Adi bhavanapatiyoM, pRthvokAyika Adi ekendriyoM vikalendriyoM tiryaca paMcendriyoM manuSyo vAnavyantaroM jyotiSako aura vaimAnikoM kI bhI kahI gaI haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! jJAnAvaraNIyakarma kA bandha karatA huA jIva kitanI karmaprakRtiyoM kA vedana karatA hai? ___bhagavAn-he gautama ! jJAnAvaraNIyakarma kA bandha karatA huA jIva niyama se AThoM karmaprakRtiyoM kA vedana karatA hai / TIkartha-huve karmavedanAnI prarUpaNA karAya chezrI gautamasvAmI-he bhagavan! karma prakRti keTalI kahelI che ? zrI bhagavA--gautama! karmaprakRtie ApyuM che jema ke-jJAnAvaraNIya darzanAvaraNIya, yahanIya, mADanIya, nAma, gotra, mAyu bhane antarAya. mA mA prakRtiyo naa2|, asurkumAra Adi bhavanapati, pRthvIkAyika Adi ekenidra, vikalendri, tiryaMca paMcendri manuSya. vAnavyantare, tiSka ane vaimAnikenI paNa kahelI che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! jJAnAvaraNIya karmane bandha karato jIva keTalI karmaprakRtinuM vedana kare che? zrI bhagavAna-he gautama! jJAnAvaraNIya karmane bandha karI rahela jIva niyamathI ATha prakRtinuM vedana kare che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #502 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 25 sU0 1 karmaprakRtivedanirUpaNam 489 neraie jAva vemANie' evam samuccayajIvoktarItyA nairayiko yAvad-asurakumArAdi bhavanapatiH pRthivIkAyikAyekendriyo paJcendriyatiryagyoniko manuSyo vAnavyantaro jyotiko vaimAnikazca jJAnAvaraNIyaM karma badhnana niyamato'STau karmaprakRtIrvedayate, 'evaM puhutteNApi' evam-ekatvoktarItyA pRthaktve nApi bahutvenApi jIvAdivaimAnikAntasambandhino vedanAbhilApA vaktavyAH 'evaM veyaNi javajjaM jAva aMtarAiyaM' evam-jJAnAvANIyoktarItyA vedanIyavarjam-yAvad-darzanAvaraNIyaM mohanIyaM nAma gotram AyuSyam antarAyazca karma badhnan niyamato'STau karmaprakRtIrvedaya te, gautamaH pRcchati-'jo ve NaM bhaMte ! veyaNijja kammaM baMdhamANe kA kammapagaDIo vedei ?' he bhadanta ! jIvaH khalu vedanIyaM karma badhnan kati karmaprakRtIrvedayate ! bhagavAnAha--'goyamA !' he gautama ! 'sattavihavedae cA aTTavihavedae vA caucihavedae bA' jIyo vedanoyaM karma badhnan saptavidhayedako vA aSTavidhayedako vA caturvidhavedako vA bhavati, samuccaya jIva ke ullikhita kathana ke anusAra nairayika, asurakumAra Adi bhavanapati, pRthvIkAyika Adi ekendriya, vikalendriya, tiryaca paMcendriya, manuSya, vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika bhI jJAnAyaraNIyakarma kA bandha karatA huA niyama se ATha karmaprakRtiyoM kA vedana karatA hai| jaise eka nAraka Adi ke saMbaMdha meM kahA gayA hai, usI prakAra bahuta nArakoM, bhavanapatiyoM Adi ke viSaya meM bhI kaha lenA cAhie, arthAt bahuta nAraka Adi bhI jJAnAcaraNIyakarma kA bandha karate hue AThoM prakRtiyoM kA cedana karate haiN| isI prakAra vedanIyakarma ko choDakara zeSa sabhI darzanAvaraNIya, nAma, gotra, AyuSya aura antarAya ke saMbaMdha meM bhI samajha lenA caahie| . gautamasvAmI-he bhagavan ! jIva vedanIyakarma kA bandha karatA huA kitanI karmaprakRtiyoM kA vedana karatA hai ? bhagavAna-he gautama ! vedanIya karma kA bandha karatA huA jIya sAta kA, samuccaya jIvanA ullekhita kathananA anusAra narayika, asurakumAra Adika bhavanapati pRthvIkAyika Adi ekendriya, vilendriya, tiryaMca paMcandriya, manuSya, vAnantara tiSka ane vaimAnika paNa jJAnAvaraNayakarmanA banyA karatA thakA niyamathI ATha prakRtinuM vadana kare che. jevuM eka nAraka AdinA sambandhamAM kaheluM che, eja prakAre ghaNA nArake, bhavanapati AdinA viSayamAM paNa kahI levuM joIe, arthAt ghaNA nAraka Adi paNa jJAnAvaraNIyanA baMdha karatA thakA AThe prakRtinuM vadana kare che. eja prakAre vedanIyama sivAya zeSa badhAM-darzanAvaraNIya, nAma, netra, AyuSya ane anaMtarAyanA sambandhamAM paNa samajI levuM joIe, zrIgautamasvAmI-he bhagavana ! jIva vedanIyakarmane baMdha karatAM keTalI kama prakRtinuM vehana 42 cha ? zrI bhagavAna-he gautama ! vedanIyamane bandha karI rahela jIva sAtanuM, AThanuM pra0 62 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #503 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 490 prajJApanAsUtre tatra upazAntamohaH kSINamoho vA saptavidhavedako draSTavyastayo hanIyodayAbhAvAta, mithyA. dRSTayAdayaH sUkSmasaMparAyA aSTavidhavedakA draSTavyAH, mithyAdRSTayAdInAmavazyamaSTAnAmapi karmaNAmudayasabhAvAta, sayogi kevalI catuvidhavedako draSTavyaH, sayogi kevalino ghAtikamacatuSTayodayAbhAvAt, 'evaM maNUse vi' evam-samuccayajIvoktarItyA manuSyo'pi vedanIyaM karma banan saptavidhavedako vA aSTavidhavedako vA bhavati, caturvidhavedako vA bhavati,, 'sesA neraiyAiyA egatteNa puhutteNa vi niyamA aTThakammapagaDIo vedeti jAva vemANiyA' zeSAH nairayikAdayaH ekatvena pRthaktvenApi vedanIyaM karma badhnanto niyamato'STau karmaprakRtIvedayante yAyad-asurakumArAdi bhavanapati pRthivIkAyikAyekendriyavikalendriyatiryagyonikapaJcendriya pAnavyantarajyotiSkavaimAnikAzca vedanIyaM karma baghnanto niyamataH aSTau karmaprakRtIvedayante, ATha kA athavA cAra prakRtiyoM kA vedana karatA hai| arthAta upazAntamoha aura kSINamoha jIya sAta prakRtiyoM kA vedana karatA hai, kyoMki usako mohanIya karma kA bedana nahIM hotA hai| mithyAdRSTi se lekara sUkSmasamparAya paryanta jIva AThoM prakRtiyoM ke vedaka hote haiM aura sayogi kevalI cAra prakRtiyoM kA hI vedana karate haiM, kyoMki unake cAra ghAtika karmo kA udaya nahIM hotA hai| samuccaya jIva ke samAna manuSya ke viSaya meM bhI aisA hI kahanA cAhie, arthAt manuSya vedanIyakarma kA bandha karatA huA sAta ATha athavA cAra prakRtiyoM kA vedana karatA hai| samuccaya jIva aura manuSya ko choDakara zeSa sabhI nAraka Adi jIva, ekatya kI vivakSA se bhI aura bahutva kI vivakSA se bhI vedanIyakarma kA bandha kahate hue niyama se ATha prakRtiyoM kA vedana karate haiM aba bahutva kI vivakSA karake gautamasvAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! jIva athavA cAra prakRtinuM vedana kare che. arthAta upazAMta moha ane kSINamehanIya jIva sAta prakRtinuM vadana kare che, kemake temane mohanIya karmanuM dina nathI thatuM. mithyAdaSTithI laIne sUmasaM5rAya paryanta jIva AThe prakRtinA vedaka thAya che ane sagakevalI cAra prakRtinuM ja vedana kare che. kemake temane cAra ghAtika kamene udaya nathI thatuM. samuccaya jIvanI samAna manuSyanA viSayamAM paNa emaja kahevuM joIe. arthAta manuSya vedanIyakarmane anya karatAM thakA sAta, ATha, athavA cAra prakRtinuM vedana kare che se che. samuccaya jIva ane manuSyanA sivAya bAkInA badhA nAraka Adi jIva, ekatvanI vikSAthI paNa ane bahatvanI vivakSAthI paNa vedanayakarmane anya karatAM thakA niyamathI ATha prakRtinuM vedana kare che. have bahutvanI virakSA karIne zrIgautamasvAmI prazna kare che. bhagavad ! jIva zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #504 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyodhanI TIkA pada 25 sU0 1 karmaprakRti vedanirUpaNam 491 atha bahutvamadhikRtya gautamaH pRcchati - 'jIvA NaM bhaMte ! veyaNijjaM kammaM baMdhamANA kai kammapagaDIo vedeti ?' he bhadanta ! jIvAH khalu vedanIyaM karma badhnantaH kati karmaprakRtI vedayante ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! ' savve vi tAva hojjA aTThavihaveyagA yacavivegA ?' sarve'pi tAvad jIvAH bhaveyuH aSTavidhavedakAtha caturvidhavedakAzca 1, 'ahavA avivegA yacavihaveyagA ya sattavihaveyage ya 2' athavA bahavo'STavidhavedakAtha catuvivedakA bhavanti ekaH punaH saptavidhavedakazca bhavati 2, 'ahavA aTThavihaveyagA ya caubbiha gAya sattavivegA ya3' athavA bahavo jIvA aSTavidhavedakAzca caturvidhavedakAzca sapta vidhavedakAzca bhavanti, ' evaM maNUsA vi bhANiyavyA' evam samuccaya jIvoktarItyA manuSyA api vedanIyaMkarma baghnanto bhaNitavyAH vaktavyAH tathA ca sarve'pi tAvad bhaveyuraSTavidhavedakAtha caturvidhavedakAca athavA bahavo'STAvedha vedakAzca caturvidhavedakAzca bhavanti kazcitpunareko manuSyaH saptavidhavedakazca bhavati 2, athavA aSTavizvedakAzca caturvidhavedakAca saptavidhavedakAzca 3 iti bhAvaH / ' paNNatraNAe bhagavaIe kampaveda NAmaM paNavIsaimaM parya samattaM' prajJApanAyAM bhagavatyAM karmavedanAma paJcaviMzatitamaM padaM samAptam // sa 0 1-25 // vedanIyakarma ko bAMdhate hue kitanI karmaprakRtiyoM kA vedana karate haiM ? bhagavAn - he gautama! sabhI jIva ATha ke vedaka aura cAra ke vedaka hote haiM, athavA bahuta jIva ATha ke vedaka eva bahuta cAra ke vedaka hote haiM aura eka koI sAta kA vedaka hotA hai / athavA bahuta se ATha ke vedaka hote haiM, bahuta se cAra ke vedaka hote haiM aura bahuta se sAta ke vedaka hote haiM / isI prakAra bahuta manuSyoM ke viSaya meM bhI kaha lenA cAhie, arthAt bahuta manuSya bhI bedanIyakarma kA bandha karate hue ATha ke vedaka aura cAra ke vedaka, athavA bahuta se ATha ke vedaka, bahuta se cAra ke vedaka aura eka koI sAta kA vedaka. athavA bahuta ATha ke vedaka, bahuta cAra ke vedaka aura bahuta sAta ke vedaka hote haiM / sU0 1 paccIsavAM pada samApta // 25 // vedIyakane bAMdhatA thakA keTalI kama prakRtiyAnu vedana kare che ? zrIbhagavAn-he gautama ! badhA jIva mAThanA veka ane cAranA vedaka hoya che, athavA ghaNA jIva AThanA vedaka temaja ghaNA cAranA vedaka heAya che ane eka keAI sAtanA vaidaka thAya che. athavA ghaNA AThanA veka bane che. ghaNA cAranA vaidaka thAya che ane ghaNA sAtanA vedaka che. eja prakAre ghaNA manuSyanA viSayamAM paNa kahevuM joie arthAt ghaNA manuSya pazu vedanIyakamanA madha karatAM thakA AThanA vaidaka ane cAranA vaidaka, athavA ghaNA AThanA vaidaka, ghaNA cAranA vedaka ane kei eka sAtanA veka athavA ghaNA AThanA vedaka, ghaNA cAranA vaidaka ane ghaNA sAtanA vedaka thAya che. sU015 paccIsamu' pada samApta // 25 grA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #505 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 492 prajJApanAsUtre atha paDviMzatimaM karmavedabandhapadam / mUlam-"kai NaM bhaMte ! kammapagaDIo paNNattAo? goyamA! aTThakammapagaDIo paNNattAo, taM jahA-NANAvaraNijjaM jAva aMtarAiyaM, evaM neraiyANaM jAya vemANiyANaM jIye NaM bhaMte ! NAgAvaraNijjaM kammaM vedemANe kaikammapagaDIo baMdhai ? goyamA! sattavihabaMdhae vA aTThavihabaMdhae vA chavihabaMdhae yA egavihabaMdhae vA, neraie NaM bhaMte ! NANAvaraNijjaM kammaM yeemANe kai kammapagaDIo baMdhai ? goyamA ! sattavihabaMdhae yA aTThavihabaMdhae vA, evaM jAya vemANie, maNusse jahA jIve, jIvA NaM bhaMte ! NANAvaragijaM kammaM vedemANA kai kammapagaDIo baMdhaMti ? goyamA ! savve vi tAya hojjA sattavihabaMdhagA ya aTThavihabaMdhagA ya ?, ahayA sattavihabaMdhagA ya aTTavihabaMdhagA ya chavvihabaMdhage yara, ahavA sattavihabaMdhagA ya avihabaMdhagA ya chaThikahabaMdhagA ya3, ahabA sattavihabaMdhagA ya aTavihabaMdhagA ya egavihabaMdhae ya4, ahavA sattavihabaMdhagA ya avihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya5, ahayA sattavihabaMdhagA ya aTavihabaMdhagA ya chavvihabaMdhae ya egavihabaMdhae ya6, ahayA sattahibaMdhagA ya aTUvihabaMdhagA ya chavvibaMdhage ya egavihabaMdhagA ya7, ahayA sattavihabaMdhagA ya aTavihabaMdhagA ya chabihabaMdhagA ya egavihabaMdhae ya8, ahayA sattavihabaMdhagA ya avihabaMdhagA ya chavyihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya9, evaM ee nava bhaMgA, avasesA NaM egidiyamaNUsabajjANaM tiyabhaMgo jAya vemANiyANaM, egidiyANaM sattavihabaMdhagA ya avihabaMdhagA ya, maNUsANaM pucchA, goyamA ! savye vi tAya hoja sattavihabaMdhagA 1, ahayA sattavihabaMdhagA ya aTavihabaMdhage ya2, ahavA sattavihabaMdhagA ya aTravihabaMdhagA ya3, ahavA sattavihabaMdhagA ya chavvihabaMdhae ya4, evaM chavyihabaMdhaeNa vi samaM do bhaMgA, egavihabaMdhaeNa vi samaM do bhaMgA, ahayA sattavihabaMdhagA ya avihabaMdhae ya chavyihabaMdhae ya caubhaMgo1, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #506 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 26 sU0 1 karmavedabandhanirUpaNam ahayA sattavihabaMdhagA ya aTTavihabaMdhae ya egavihabaMdhae ya caubhaMgo2, ahayA sattavihabaMdhagA ya chavvihabaMdhae ya egavihabaMdhae ya caubhaMgo3, ahavA sattavihabaMdhagA ya aTaviha baMdhae ya chavyihabaMdhae ya egavihabaMdhae ya bhaMgA aTu, evaM ee sattAvIsaM bhaMgA, evaM jahA NANAvaraNijjaM tahA dasaNAvaraNijja pi aMtarAiyaM pi, jIve NaM bhaMte veNijjaM kammaM vede. mANe kai kammapagaDIo baMdhai ? goyamA ! sattavihabaMdhae vA aTTabiha baMdhae vA chavyihabaMdhae vA egavihabaMdhae vA abaMdhae vA, evaM maNUse vi avasesA NArayAdIyA sattavihabaMdhagA aTTavihabaMdhagA, evaM jAva yemANiyA, jIvA gaM bhaMte ! veyaNijja kammaM veemANA kai kammapagaDIo baMdhaMti ? goyamA ! savye vi tAva hojA sattavihabaMdhagA ya aTa: vihabaMdhagA ya eg2avihabaMdhagA ya ahavA sattavihabaMdhagA ya avihabaMdhagA egavihabaMdhagA ya chavvibaMdhage ya ahavA sattavihabaMdhagA ya aviha. baMdhagA ya egavihabaMdhagA ya chavyihabaMdhagA ya, abaMdhageNa vi samaM do bhaMgA bhANiyavyA ahayA sattavihabaMdhagA ya avihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya chavvihabaMdhage ya abaMdhage ya caubhaMgo, evaM ee navabhaMgA, egidiyANa abhaMgayaM, nAragAdINaM tiya bhaMgA jAva vemANiyANaM, navaraM maNUsANaM pucchA, savve vi tAva hojA sattavihabaMdhagA egavihabaMdhagA ya ahayA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagAya chavihabaMdhage ya aTTavihabaMdhage ya abaMdhage ya, evaM ee sattAvIsaM bhaMgA bhANiyavyA, evaM jahA yeyaNijjaM tahA AuyaM nAmaM goyaM ca bhANiyavyaM, mohaNijjaM veemANe jahA NANAvaraNijjaM tahA bhANiyavyaM / sU0 1 // ||pnnnnvnnaae chaThavIsaimaM payaM samattaM // 26 // chAyA-Rti khalu bhadanta ! karmaprakRtayaH prajJaptAH ? gautama ! aSTau karmaprakRtayaH prajJaptAH, tadyathA-jJAnAva Noya, yAvad-antarAyam, evaM nairapikANAM yAbad vaimAnikAnAm, jIvaH khalu bhadanta ! jJAnAvaraNIyaM karma vedadyamAnaH kati karmaprakRtIbadhnAti, gautama ! saptavidhabandhako zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #507 -------------------------------------------------------------------------- ________________ meme 494 prajJApanAsUtre vA aSTavidhabandhako vA Savidhabandhako vA ekavidhabandhako yA, nairayikaH khalu bhadanta ! jJAnAvara NIyaM karma vedayamAnaH kati karmaprakRtI baMdhanAti ? gautama ! sapta vidhavandhako vA aSTavidhabandhako cA, evaM yAvad vaimAnikaH, evaM manuSyo yathA jIvaH, jIyAH khalu bhadanta ! jJAnAvaraNIyaM karma va chaccIsavAM karmaveda-bandhapada zabdArtha-(kai NaM bhaMte ! kammapagaDIo paNNattAo?) he bhagavan ! karmaprakR tiyAM kitanI kahI haiM ? (goyamA ! aTTa kammapagaDIo paNNattAo) he gautama ! karmaprakRtiyA~ ATha kahI haiM (taM jahA NANAyara NijjaM jAya aMtarAiyaM) ve isa prakAra jJAnAvaraNIya yAvat antarAya (evaM neraiyANaM jAya vemANiyANaM) isI prakAra nairayikoM kI yAvat vaimAnikoM kii| ___ (jIve NaM bhaMte ! NANAvaraNijjaM vedemANe kaI kammapagaDIo baMdhai ?) he bhaga can ! jIva jJAnAvaraNIyakarma kA bedana karatA huA kitanI prakRtiyoM kA baMdha karatA hai ? (goyamA ! sattavihabaMdhae vA, aTThavihabaMdhae vA, chavyihabaMdhae thA, egavihabaMdhae yA) he gautama ! sAta prakRtiyoM kA bandha karatA hai, ATha kA bandha karatA hai, chaha kA baMdha karatA hai yA eka kA bandha karatA hai| (neraie NaM bhaMte ! NANAvaraNijja kammaM vedemANe kati kammapagaDIo baMdhaI ?) he bhagavan ! nAraka jJAnAvaraNIyakarma kA yedana karatA huA kitanI karmaprakR. tiyoM kA bandha karatA haiM ? (goyamA ! sattavihabaMdhae thA, aTThavihabaMdhae yA) he gautama ! yA sAta kA bandha karatA hai athavA ATha kA baMdha karatA hai (ecaM jAya vemANie) isI prakAra caimAnika taka (evaM maNUse jahA jIve) isI prakAra chavvIsamuM karma veda-bandha pada zahAya :-(kai Na bhaMte ! kamma pagaDIo paNNattAo?)-3 magan ! ma pratiyo sI hI che ? (goyamA ! aTu kammapagaDoo pagNattAo) he gautama ! pratiyo 2418 381 che (taM jahA-NANAvaraNijja jAya aMtarAiyaM) te 54||2-jnyaanaap20iiy yAvat bhatarAya (eva neraiyAgaM jAva vemANiyANa) me4 542 324 / yAvat vaimAninI. (jIve NaM bhaMte ! NANAvaraNijja vedemANe kai kammapagaDoo baMdhai ?) he sAvan ! zAnA12954manu vehana 42rI 2DesI 75 TakSI 4 prtiyon| 55 42 cha ? (goyamA ! sattavihabaMdhae vA, aTuvihabaMdhae vA, chavvihabaMdhae vA, egavihabaMdhae vA) he gautama ! sAta prakRtino bandha kare che, AThano baMdha kare che, chata baMdha kare che agara ekane baMdha kare che. (neraie NaM bhaMte ! NANAvaraNijja kamma vedemANe kati kammapagaDIo baMdhai ?) hai bhagavana! nAraka jJAnAvaraNIyakarmanuM vadana karatA keTalI karmaprakRtinuM bandhana kare che. (goyamA ! sattavihabaMdhara vA avibaMdhara vA) 3 gautama ! saatn| 55 43 che 1241 246nI 55 73 cha (evaM jAya pemANie) me Are vaibhAni sudhI (evaM maNUse zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #508 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 26 sU0 1 karmavedabandhanirUpamam 495 vedayamAnAH kati karmaprakRtIvaghnanti ? gautama ! sarve'pi tAvad bhaveyuH saptavidhabandhakAzca, aSTavidhabandhakAzca 1 athavA saptavidhabandhakAzca aSTavidhabandhakAzca paividhabandhakazca 2, athavA saptavidhabandhakAzca aSTavidhabandhakAzca pavidhabandhakAzca 3, athavA saptavidhabandhakAzca aSTavidhabandhakAzca ekavidhavandhakazca 4, athavA saptavidhabandhakAzca aSTavidhabandhakAzca ekavidhabandhakAzca 5, athavA saptavidhabandhakAzca aSTavidhabandhakAca Savidhabandhakazca ekavidhavandhakazca 6. manuSya samuccaya jIya ke samAna / (jIcA NaM bhaMte ! NANAvaraNijja kammaM bedemANA kati kammapagaDIo baMdhaMti ?) he bhagavan ! jIva jJAnAvaraNIyakarma kA cedana karate hue kitanI karmaH prakRtiyAM bAMdhate haiM ? (goyamA ! savye vi) he gautama! sabhI (tAya hojA satta. vihabaMdhagA ya, aTTavihabaMdhagA ya) sAta ke bandhaka athavA ATha ke bandhaka hote haiM (ahayA sattavihabaMdhagA ya, apihabaMdhagA ya, chavyihabaMdhage ya) athavA bahuta sAta ke bandhaka, yahuta ATha ke bandhaka aura eka koI chaha kA bandhaka hotA hai (ahavA sattavihayaMdhagA ya, aTTavihavaMdhago ya, chavdhihabaMdhagA ya) athavA bahuta sAta ke bandhaka, bahuta ATha ke bandhaka aura bahuta chaha ke bandhaka hote haiM (ahayA sattavihabaMdhagA ya, aTTavihabaMdhagA ya, egavihabaMdhae ya) athavA bahuta sAta ke bandhaka, ATha ke bandhaka aura koI eka eka prakRti kA bandhaka hotA hai (ahavA sattavihabaMdhagA ya, avihabaMdhagAya, egavihabaMdhagA ya) athavA bahuta sAta ke bandhaka, bahuta ATha ke bandhaka aura bahuta eka ke bandhaka hote haiM (ahavA sattavihabaMdhagA ya, aTThavihabaMdhagA ya, chavihabaMdhae ya egavihabaMdhae ya) athavA jahA~ jIve) me 54Are manuSya sabhuzyaya panI samAna (jIvA Na bhaMte ! NANavaraNijja kammaM vedemANA kati kammapagaDIo baMdhati ?) hai bhagavad ! jIva jJAnAvaraNakarmanu vedana karatAM chatAM keTalI karma prakRti bAMdhe che? (goyamA ! savve vi)-3 gautama ! mayA (tAva hojjA sattavihaba dhagA ya, aviha baMdhagA ya,) sAtanA 4 mA mAuna 4. DAya che. (ahavA sattavihabaMdhagA ya, avihabaMdhagA ya, chabihaba dhage ya,) matha41 59 // sAtanA baMdhaka, ghaNA AThanA baMdhaka ane koI eka chane baMdhaka. (ahavA sattavihabaMdhagA ya, avibaMdhagA ya chabihabadhagA ya) athavA 59 / sAtanA baMdhaka, ghaNA AThanA baMdhaka ane ghaNuM chane baMdhaka hoya che. (ahavA sattavihabaMdhagA ya, aTTavihabaMdhagA ya, egavihabaMdhae ya) mAgha sAtanA baMdhaka ghaNA AThanA baMdhaka ane kaI ekaprakRtinA baMdhaka thAya che. (ahavA sattavihabaMdhagA ya, aTTavihabadhagA ya, egavihabadhagA ya) 4241 // sAtanA baMdhaka, ghaNA AThanA baMdhaka ane ghaNu ekanA baMdhaka hoya che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #509 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre athavA saptavidhabandhakAzca aSTavidhabandhakAzca SaDUvidhavandhakazca ekavidhabandhakAzca 7, athavA saptavidhabandhakAzca aSTavidhavandhakAzca paividhavandhakAzca ekavidhabandhakazca 8, athavA saptavidhabandhakAzca aSTavidhavandhakAzca SavidhabandhakAzca ekavidhabandhakAzca 9 evam ete nava bhaGgAH, 9, avazeSANAm ekendriyamanuSyavarjAgAM trikabhaGgo yAvad vaimAnikAnAm, ekendriyANAM saptavidhabandha kAzca aSTavidhabandhakAzca, manuSyANAM pRcchA. gautama ! sarve'pi tAvad bhaveyuH saptabahuta sAta ke bandhaka, bahuta ATha ke bandhaka, eka chaha kA bandhaka aura eka koI ekaprakRti kA bandhaka hotA hai (ahayA sattavihabaMdhagA ya, aTTavihabaMdhagA ya, chavyihabaMdhage ya, ergAvahabaMdhagA ya) athavA bahuta sAta ke bandhaka bahuta ATha ke bandhaka, eka chaha kA bandhaka aura bahuta eka prakRti ke bandhaka (ahavA sattavihabaMdhagA ya, aTTavihabaMdhagA ya, chaccihabaMdhagA ya, egavihabaMdhae ya) athavA bahuta sAta ke bandhaka, bahuta ATha ke bandhaka, bahuta chaha ke bandhaka aura koI eka eka prakRti kA bandhaka hotA hai (ahayA sattacihabaMdhagA ya, aTTavihavaMdhagA ya, chavdhihabaMdhagA ya, egavihabaMdhagA ya) athavA bahuta sAta ke bandhaka, bahuta ATha ke bandhaka, bahuta chaha ke bandhaka aura bahuta eka prakRti ke bandhaka (evaM ete nava bhaMgA) isa prakAra ye no bhaMga hote haiM / (ayasesANaM) zeSa (egidiya-maNUsayajANaM) ekendriyoM aura manuSyoM ko choDa kara (tiyabhaMgo) tIna bhaMga kahanA (jApa vemANiyANa) vaimAnikoM taka (egidiyANaM sattacihabaMdhagA ya avihabaMdhagA ya) ekendriyoM meM bahuta-se sAta ke bandhaka aura bahuta se ATha ke bandhaka hote haiN| (maNUsANaM pucchA ?) manuSyoM ke viSaya meM prazna ? (goyamA ! sacce vi tAva (ahavA sattavihabaMdhagA ya, aTTavihabaMdhagA ya, chavihabaMdhae ya, egavihabaMdhae ya,) athavA ghaNA sAtane baMdhaka, ghaNA AThanA badhaka, eka chano baMdhaka keI eka eka prakRtine baMdhaka hoya che. (ahavA sattavihabaMdhagA ya, avihabaMdhagA ya, chavvibadhagA ya, egavihabaMdhae ya) 25041 ghaNuM sAtanA baMdhaka ghaNA AThanA bandhaka, ghaNA chanA baMdhaka ane ane keI eka ekanA baMdhaka hoya che. (ahavA sattavihabaMdhagA ya, aTThavihaba dhagA ya, chavvihabaMdhagA ya, egavihabaMdhagA ya,) athavA ghaNA sAtanA baMdhaka, ghaNA AThanA baMdhaka, ghaNA chanA baMdhaka ane ghaNA eka prakRtinA manya hai|y cha (evaM ete nava bhaMgA) 0 re na mane cha. (avasesANa) zeSa (egidiya maNUsayajjANaM) mendriyo bhane manuSyo sivAya (tiyabhaMgo) 1 mA 49 cha (jAya vemANiyANa) vaimAni sudhI (egidiyANa sattavihaba dhagA ya, avihaba dhagA ya,) ekendriyomAM ghaNA sAtanA bandhaka ane ghaNuM AThanA bandhaka hoya che, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #510 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 26 sU0 1 karmavedabandhanirUpaNam vibandhakAH 1, athavA saptavidhabandhakAzca aSTavidhabandhakazca 2, athavA saptavidhabandhakAca aSTavidhadhakA 3, athavA saptavidhabandhakAtha SaDvidhabandhakatha 4, evaM SaDvidhabandhakenApi samaM dvau bhaGgau, ekavidhavanyakenApi samaM dvau bhaGgau saptavidhavandhakAtha aSTavidhabandhakatha SaDvidhabandhakazca caturbhaGgaH 1 athavA saptavidhabandhakAtha aSTavidhabandhaka ekavidhabandhakAtha caturbhaGgaH 2, athavA saptavidhabandhakAJca SaDvidhabandhavazva ekavidhabandhakazca caturbhaGgaH 3, hojA sattavihabaMdhagA ) he gautama! sabhI manuSya sAta ke bandhaka hote haiM ( ahavA mattavihabaMdhagA ya aDavihabaMdhage ya) athavA bahuta sAta ke bandhaka aura eka koI ATha kA bandhaka ( ahavA sattavihabaMdhagAya aTThavihabaMdhagA ya) athavA bahuta sAta ke bandhaka aura bahuta ATha ke bandhaka ( ahavA sattavihabaMdhagA ya chanhibaMdhage ya) athavA bahuta sAta ke bandhaka aura eka chaha kA bandhaka ( evaM chavi samaM do bhaMgA) isI prakAra chaha ke bandhaka ke sAtha bhI do bhaMga (gavihabaMdhaNa bi samaM do bhaMgA) eka ke bandhaka ke sAtha bhI do bhaMga ( ahavA sattavihabaMdhagA ya, aDavihabaMdhae ya, chavcihabaMdhae ya caubhaMgo) athava bahuta sAta ke bandhaka, eka ATha kA bandhaka, eka chaha kA bandhaka, cau bhaMga ( ahavA sattavihadhagA ya, aTThavihabaMdhae ya, egavihabaMdhage ya, caubhaMgo) athavA bahuta sAta ke bandhaka, eka ATha kA bandhaka, aura eka eka prakRti kA bandhaka - cAra bhaMga ( ahavA sattavihabaMdhagA ya, chanhibaMdha ya ehibaMdhae (goyamA ! savve vi tAva hojjA sattaviha hoya che. athavA ghaNA sAtanA aMdhaka ane 497 (maNUsANaM pucchA) manuSyonA viSayabhAM prazna ? baMdhA ) he gautama! adhA bhanuSya sAtanA aMdha (avA sattavihaba dhagA ya, aTThavihabaMdhage ya) kAI eka AThanA baMdhaka. ( ahavA sattavihabaMdhagA ya, aduvihabaMdhagA ya) athavA dhAgA sAtanA aMdhaka ane ghaNA ArDanA aMdhaka. ( ahayA sattavihaba dhagA ya chavhibadhage ya) athavA ghANA satanA adhaka ane eka chanA aMdhaka. ( evaM chavvihaNa vi sama do bhaMgA) eja prakAre chanA sambandhanI sAthe paNa lauMga ( egavihaba dharaNa vi sama do bhaMgA) senA andhadhunI sAthai pazu me laga thAya che. ( ahavA sattavihaba'dhagA ya aTThavihabaMdha raya chavvibadhae ya caubhaMgo) athavA dhA sAtanA andhaka, eka AThanA andhaka, eka chaneA khaMdhaka catu-ga. ( ahavA sattavihabaMdhagA ya, aTTavihabaMdhae ya, egavihabaMdhage ya, caumaMgo) athavA dhAgA sAtanA andhaka, eka AhanA baMdhaka, ane eka ekaprakRtinA aMdhaka cAra bhAMga, chavvihabaMdhae ya egavihabaMdhara ya caubhaMgo) athavA ( ahavA sattavihaba dhagA ya, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #511 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 498 prajJApanAsatre athavA saptavidhabandhakAzca aSTavidhavandhakazca paDvidhabandhakazca ekavidhabandhakazca bhaGgA aSTau, evam ete saptaviMzatibhaGgAH, evaM yathA jJAnAvaraNIyaM tathA darzanAvaraNIyamapi, antarAyapi, jIyaH khalu bhadanta ! vedanIyaM karma vedayamAnaH kati karmaprakRtI baMdhnAti ? gautama ! saptavidha bandhako yA aSTavidhabandhako bA SaDavidhabandhako vA egavidhavandhako vA abandhako vA, evaM manu vyo'pi avazeSA nArakAdikAH saptavidhabandhakAzca aSTavidhavandhakAzca evaM yAvad vaimAnikAH, ya caubhaMgo) athavA bahuta sAta ke bandhaka, eka chaha kA bandhaka aura eka koI eka kA bandhaka-cAra bhaMga (ahayA sattavihabaMdhagA ya aTTavihabaMdhae ya, chavyihabaMdhae ya, egavihabaMdhae ya) athavA bahuta sAta ke bandhaka, eka ATha kA bandhaka, eka chaha kA bandhaka aura eka eka kA bandhaka (bhaMgA aTTa) bhaMga ATha (evaM ee sattAvIsaM bhaMgA) isa prakAra ye sattAIsa bhaMga kahe haiN| (evaM jahA NANAvaraNijjaM tahA saNAvaraNijjaM vi) isa prakAra jaise jJAnAyaraNa, usI prakAra darzanAvaraNa bhI (aMtarAiyaM vi) antarAya karma bho / (jIve NaM bhaMte ! vedaNijja kammaM vedemANe kati kammapagaDIo baMdhai ?) he bhagavan ! jIya vedanIya karma kA cedana karatA huA kitanI karmaprakRtiyoM kA baMdha karatA hai ? (goyamA ! sattavihabaMdhae thA, aTTavihabaMdhae cA, chavyihabaMdhae bA, ega. vihabaMdhae vA abaMdhae cA) he gautama ! sAta kA bandhaka, ATha kA bandhaka, chaha kA bandhaka, eka kA bandhaka athavA abandhaka hotA haiM (evaM maNUse thi) isI prakAra manuSya bhI (abasetA NArayAdIyA sattavihabaMdhagA, aTTavihabaMdhagA) zeSa nAraka Adi sAta ke bandhaka yA ATha ke bandhaka hote haiM (ecaM jAya yemANiyA) isI ghaNA sAtanA baMdhaka eka chanA baMdhaka ane kaI eka-ekanA baMdhaka, cAra bhaMga. (ahavA satavihabaMdhagA ya, aTTavihabaMdhae ya chabbibadhara ya egavihabadhae ya) athavA ghaNA sAtanA badhaka, eka AThanA badhaka, eka inA baMdhaka ane eka-ekanA sandha: (bhaMgA aTTha) mA mAI (evaM ee sattAvIsaM bhaMgA) se prAre 2mA satyApIsa che. (evaM jahA NANAvaraNijja tahA dasaNAvaraNijja vi) se prAraM jJAnApa20Iya te tara zanA129Iya 55) (aMtarAiyaM vi) antarAya 591. (jIve NaM bhaMte ! veyaNijja kamma vedemANo kati kammapagaDIo baMdhai ?) he bhagavan! jIva vedanIya karmonuM vedana karatA keTalo karma prakRtine baMdha kare che. (goyamA ! sattavihabadhae vA aTuvidhae vA, chavyihavaMdhae vA, egavihabadhae yA abaMdhae vA)-3 mautama ! sAtanA 54, chn| 554 bhane senA 54 athavA abaMdhaka hoya che. (evaM maNUse vi) me re manuSya 5 (avasesA NAragAdIyA sattavihabaMdhagA, avihabaMdhagA) zeSa nA25 mA sAtanA mAra mAra 4.31 4 thAya che. (evaM zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #512 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 26 sU0 1 karmavedabandhanirUpaNam jIvAH khalu bhadanta ! vedanIyaM karma veda yamAnAH kati karmaprakRtI badhnanti ? gautama ! sarve'pi tAvad bhaveyuH saptavidhabandhakAzca, aSTavidhabandhakAca, ekavidhabandhakAca, athayA saptavidhayandhakAzca aSTavidhabandhakAca, ekavidhabandhakAca, paividhabandhakazca, athavA saptavidhabandhakAzca avidha bandhakAzca ekavidhabandhakAzca par3a vizvandhakAca, abandhakenApi samaM dvau bhaGgau bhaNitavyo, saptavidhabandhakAzca aSTavidhabandhakAzca ekavidhabandhakAca Savidhabandhakazca abandhakazca caturbhaja:, prakAra vaimAniko tk| (jIcA NaM bhaMte ! vedaNijjaM kammaM vedemANA kati kammapagaDIo baMdhaMti ?) he bhagavan ! bahuta jIva vedanIyakarma kA vedana karate hue kitanI karmaprakRtiyAM bAMdhate haiM ? (goyamA ! savve vi tAya hojA sattavihabaMdhagA ya aTThavihaSaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya) he gautama ! sabhI hote haiM sAta ke bandhaka, ATha ke bandhaka aura eka prakRti ke bandhaka (ahavA sattavihabaMdhagA ya, aTThavihabaMdhagA ya, ega vihabaMdhagA ya, chavyihabaMdhage ya) athavA bahuta sAta ke bandhaka, bahuta ATha ke bandhaka, bahuta eka ke bandhaka aura eka chaha kA bandhaka (ahayA sattavihabaMdhagA ya avihabaMdhagA ya, egavihabaMdhagA ya, chavyihabaMdhagA ya) athavA bahuta sAta ke bandhaka, bahuta ATha ke bandhaka, bahuta eka ke bandhaka aura bahuta chaha ke bandhaka (abaMdhageNa vi samaM do bhaMgA bhANiyavyA) abandhaka ke sAtha bhI do bhaMga kahane cAhie (ahavA sattavihabaMdhagA ya, avihabaMdhagA ya, egavihabaMdhagA ya, chavyiha baMdhage ya, apaMdhage ya) athavA bahuta sAta ke bandhaka bahuta ATha ke bandhaka bahuta eka ke bandhaka, eka chaha kA bandhaka aura koI eka abandhaka (ca ubhaMgo) cAra jAva vemANiyA) se ghAre mAni sudhA (jIvA NaM bhaMte ! veyaNijja kammaM vedemANA kati kammapagaDIo badhati !) hai. sAyan ! ghaNA jIva vedanIya karmanuM vedana karatAM keTalI karmaprakRtie bAMdhe che? (goyamA ! savve vi tAva hojjA sattavihaba dhagA ya chavdhihabaMdhaMgA ya egavihabaMdhagA 2) he gautama ! badhA hoya che sAtanA baMdhaka, AThanA baMdhaka ane eka prakRtinA bandhaka (ahabA sattavihabaMdhagA ya aTavihabadhagA ya egavihaba dhagA ya chavyihabadhagA ya) 11 // ghaNA sAtane badheka ane ghaNA AThanA baMdhaka ghaNA ekanA baMdha, ane ghaNA chanA baMdhaka (ahvA sattavihabadhagA ya aDhavihabaMdhagA ya, egavihaba dhagA ya chavyihabaMdhagA ya) mayA ghaNuM sAtanA baMdhaka ghaNA AThanA baMdhaka ghaNAM ekanA baMdhaka ane ghaNA chanA baMdhaka (abaMdhageNa vi samaM do bhaMgA bhANiyavyA) anI sAthe 59 me mahevA nase. (ahavA sattavibadhagA ya adRvihabadhagA ya egavibadhagA ya chavvibaMdhage ya abaMdhage ya) athavA ghaNuM sAtanA baMdhaka ghaNA AThanA baMdhaka, dhaNu ekanA baMdhaka, eka chane baMdhaka ane zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #513 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 500 prajJApanAsUtre evam ete navamagAH, ekendriyANAm abhaGgakam nArakAdInAM trikabhaGgAH, yAvad vaimAnikAnAm , navaraM manuSyANAM pRcchA, sarve'pi tAyad bhaveyuH sapta vidhabandhakA ekavidhavandha kAzca, athavA saptavidhavandhakAzca ekavidhabandhakAzca SaDvidhavandhakazca aSTavidhavandhakazca abandhakazca, evam ete saptaviMzatirbhaGgA bhaNitavyAH, evam-yathA vedanIyaM tathA AyuSyaM nAmagotrazca bhaNitavyam , mohanoyaM vedayamAno yathA jJanAvaraNIyaM tathA bhaNitavyam ||suu0 1 / / prajJApanAyAM SaDviMzatitamaM padaM samAptam // 26 // - bhaMga (evaM ee navabhaMgA) isa prakAra ye nau bhaMga hote haiN| (egidiyANaM abhaMgayaM) ekendriya Adi kA abhaMgaka kahanA (nAragAdINaM tiya bhaMgA) nAraka Adi ke tIna bhaMga (jAba vaimANiyANaM) vemAnikoM taka (na caraM) vizeSa (maNUmANaM pucchA ?) manuSyoM saMbaMdhI prazna (savye vi hojA sattaviha paMdhagA egavihabaMdhagA ya) sabhI hote haiM sAta ke bandhaka aura eka ke bandhaka (ahayA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya chavvihabaMdhage ya avihabaMdhage ya abaMdhage ya) athavA bahuta sota ke bandhaka, bahuta eka ke bandhaka, koI eka chaha kA bandhaka, eka ATha ko bandhaka aura eka abandhaka (evaM ee sattAvosaM bhaMgA bhANiyanyA) isa prakAra ye sattAIsa bhaMga kahane caahiye| (evaM jahA vedaNijjaM) isa prakAra jaise cedanIya (nahA ojyaM nAma goyaM ca bhANiyadhyaM) usI prakAra Ayu, nAma, aura gotra kahanA cAhie (mohaNijja vedemANe) mohanIyakarma ko vedatA huA (jahA jANAyariNajjaM tahA bhANiyabvaM) jJAnAvaraNIya ke samAna kahanA cAhie / / sU0 1 // chabbIsavAM pada samApta / me2411 (cau bhaMgo) yA2 ma (evaM ee nava bha gA) meM pra42 mA nava sa. (egidiyANa abhaMgaya) Dendriya mAhinA 2018 dde| (nAragAdINa tiya bhaMgA) nA24 mahinA (jAya vemANiyANa) vaimAni sudhI (navara) vizeSa (maNUmANaM pucchA) bhanudhyo samadhI prazna ? (savye vi hojjA sattavihabadhagA egavihaba dhagA ya) mA he| cha sAtanA baMdhaka ane ekanA baMdhaka (ahavA sattavihabaMdhagA ya egavihabadhagA ya chabihabaMdhage ya aTuvihabaMdhage ya aba dhage ya) athavA ghaNA sAtanA bandhaka ghaNA ekanA baMdhaka, kei eka chane baMdhaka, eka AThane baMdhaka ane eka akhaMdhaka. (evaM ee sattAvIsaM bhaMgA bhANiyavyA) prA2 mA satyAvIsa na ye . (evaM jahA vedaNijja) se prAre yA pehanIya (tahA AuyaM, nAma goyaM ca bhANiyavvaM) melA are bhAyu nAma, gAtra 4i naye (mohaNijja vedemANe) bhaDanIya mana yatA chata (jahA NANAvaraNijjatahA bhANiyavyaM) jJAnAparIyanI samAna 45 me. // sU0 1 // chapIsabhu 56 sabhAsa // 26 // zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #514 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 26 sU0 1 karmavedabandhanirUpamam 501 TokA-atha karmavedanabandhaM prarUpayituM paiviMzatitamaM padamadhikRtyAha 'kai NaM bhaMte ! kamma pagaDIo-paNNattAo ?' he bhadanta ! kati khalu kameprakRtayaH prajJaptAH ? bhagavAnAha-'goyamA ! he gautama ! 'aTTakammapagaDIbho paNNattAo' aSTau karmaprakRtayaH prajJaptAH, 'taM jahA NANAvaraNijja jAva aMtarAiyaM tadyathA-jJAnAvaraNIyaM yAvad-darzanAvaraNIyam , vedanIyam mohanIyam, nAma gotram AyuSyam, antarAyam 'evaM neraiyANaM jAva vemANiyANaM' evam-pUrvoktarItyA nerayikANAM yAvad-asurakumArAdi bhavanapatInAM pRthivIkAyikAyekendriyANAM vikalendriyANAM pazcandriyatiryagyonikAnAM manuSyANAM vAnavyantarajyotiS vaimAnikAnAzcASTau karmaprakRtayaH prajJaptAH, iti bhAvaH, atha kiM karma vedayamAnaH kAH karmaprakRtI baMdhanAtItyevamudayena saha bandhasya sambadhaM jJAtuM gautamaH pRcchati-'jIve NaM bhaMte ! NANAvaraNijja kammaM ye demANe kai TIkArtha-kauna jIca kisa-kisa karma kA cedana karatA huA kisa-kisa karma kA bandha karatA hai, yaha dikhalAne ke lie aba chaThavIsavAM pada prAraMbha kiyA jAtA haiM-gautamasvAmI-he bhagavan ! karmaprakRtiyAM kitanI kahI gaI haiM ? bhagavAn-he gautama ! karmaprakRtiyAM ATha kahI haiM, ve isa prakAra hai-jJAnA varaNIya, darzanAvaraNIya, vedanIya, mohanIya, Ayu, nAma, gotra aura antraay| yahI ATha karmaprakRtiyAM nArakoM se lekara vaimAnikoM taka kI samajhanA cAhie, arthAt nArakoM, asurakumAra Adi bhavanapatiyoM, pRthvIkAyika Adi ekendriyAM vikalendriyoM, tirthava paMcendriyoM, manuSyoM vAnavyantarI, jyotiSkoM aura caimAnikoM kI bhI yahI ATha karmaprakRtiyAM samajhanI caahie| kisa karma kA udaya hone para dUsare kisa kisa karma kA bandha hotA hai, isa udaya aura bandhake sambandha ko jAnane ke lie gautamasvAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! jJAnAvaraNIya karma ko vedana karatA huA jIva kitanI karmaprakRtiyAM bAMdhatA haiM ? TIkArca - jIva kayA kayA kamanuM vadana karatA kyA kyA karmane anya kare che e batAvavA mATe. have chavIsamuM pada prAraMbha karAya che- zrI zaitimasvAmI-he bhagavan! kamaprakRti kaTalI kahelI che? zrIbhagavAna-he gautama! karma prakRti ADa kahI che, te A prakAre che. (1) jJAnAvaraNIya 2. zanA1261ya 3. pehanIya 4. mADanIya 5. mAyu da nAma 7. gotra bhane 8. mantarAya. Aja ATha kaprakRti nArakathI laIne vaimAnike sudhI paNa samajavI joIe, arthAta nArake, asurakumAra Adi bhavanapati, pRthvIkAyika ADhi ekendri, vikale. ndri, tiryaMca paMcendri. manuSyo, vAnavyantare, jetike ane vaimAnikonI paNa Aja kamaprakRti samajavI joIe. kayA kamano udaya thatAM bIjA kayAM kayAM karmane bandha thAya che. A udaya ane bandhanA sambandhane jANavA mATe-zrI gautama svAmI prazna kare che zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #515 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 502 prajJApanAsUtre kammapagaDIo baMdhai ?' he bhadanta ! jIvaH khalu jJAnAvaraNIyaM karma vedayamAna:-anubhavana kati karmaprakRtI badhnAti ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'saptavihabaMdhae vA aTTavihabaMdhae vA chavihabaMdhae vA egavihabaMdhae vA' jJAnAvaraNIyaM karma vedayamAno jIvaH kazcit saptavidhabandhako vA bhavati kazcid aSTavidhabandhako vA bhavati kazcit Saividhabandhako vA bhavati, upazAntamohaH kSINamoho vA ekavidhabandhakI bhavati natu sayogikevalI ekavidhabandhako bhavati tasya jJAnA. varaNIyodayAbhAvAt gautamaH pRcchati-neraie NaM bhaMte ! NANAvaraNijnaM kammaM vedemANe kai kammapagaDIo baMdhai ?' he bhadanta ! nairayikaH khalu jJAnAvaraNIyaM karma vedayamAnaH kati karmaprakRtI baMdhnAti ? bhagavAnAha-goyamA !' he gautama ! 'sattavihabaMdhae vA aTTavihabaMdhae vA' nairayikastAvad jJAnAvaraNIyaM karma vedayamAnaH saptavidhabandhako vA bhavati aSTavidhabandhako vA ___ bhagavAn-he gautama ! jJAnAvaraNIyakarma kA vedana karatA huA koI jIvaAyu ko choDa kara sAta karmaprakRtiyoM kA bandha karatA hai koI AThoM kA bandha karatA haiM koI Ayu aura moha ko choDakara chaha prakRtiyoM kA bandha karatA hai aura yadi koI upazAntamoha athavA kSINamoha ho to sirpha eka vedanIya karma kA hI bandha karatA hai| yahAM upazAntamoha aura kSINamoha ke sAtha sayogi kevalI kI gaNanA nahIM karanI cAhie, kyoMki ve jJAnAvaraNIyakarma kA vedana nahIM karate haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! nAraka jIva jJAnAvaraNIya karma kA vedana karatA huA kitanI karmaprakRtiyoM kA bandha kA karatA hai ? bhagavAn he gautama ! jJAnAvaraNIyakarma kA vedana karatA huA nAraka yA to sAta prakRtiyoM kA bandha karatA hai yA ATha kA bandha karatA hai| AyuSya karma kA bandha na kare to sAta kA aura kare to ATha kA bandha karatA hai| isI prakAra ' he bhagavan! jJAnAvaraNIya karmane vedana karatA jIva keTalI karmaprakRti bAMdhe che.? zrI bhagavAna-he gautama! jJAnAvaraNIyakarmanuM vedana karatA jIva Ayu sivAya sAta karma prakRtine bAMdhe che, koI AThe kamane bAMdhe che. Ayu ane mohanIya sivAya cha prakRtino bandha kare che ane yadi keI upazAMtameha athavA kSINameha hoya to phakta vedanIyakarmanoja badha kare che. ahIM upazAnta moha ane kSINamehanI sAthe sogI kevalanI gaNanA na karavI joIe, kemake teo jJAnAvaraNayakarmanuM vedana nathI karatA. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! jIva jJAnAvaraNIyakarmanuM vedana karatAM keTalI karma prakRtine bandha kare che? zrIbhagavAna-he gautama! jJAnAvaraNIyakarmanuM vedana karatA nAraka yA to sAta prakRtine bandha kare che agara AThane bandha kare che, AyuSakarmane bandha kare te sAtane zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #516 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 26 sU0 1 karmavedabandhanirUpaNam bhavati evaM jAva vemANie' evama-nairayikoktarItyA yAkta-adarakumArAdi bhavanapatiH prathivIkAyikAyekendriyo vikalendriyaHpaJcendriyatiryagyoniko vAnavyantaro jyotiko vaimAnikazcApi jJAnAvaraNIyaM karma vedayamAnaH saptavidhabandhako vA, aSTavidhabandhako vA bhavati, navaram-'evaM maNUse jahA jIve' evam-pUrvoktarItyA manuSyo yathA samuccayajIvaH uktastathA saptavidhabandhako vA aSTavidhabandhako vA paGgavidhabandhako vA ekavidhabandhako vA bhavati, atha bahutvamadhikRtya gautamaH pRcchati-'jIvA NaM bhaMne ! NANAvaragijja kammaM vedemANA kaikammapagaDI po baMdhati?' he bhadanta ! jIvAH khalu jJAnAvaraNIyaM karma vedayamAnAH kati karmaprakRtI rvadhnanti ? bhagavAn nava bhaGgAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'savve vi tAva hojjA sattavihabaMdhagA ya ahahibaMdhagA ya1' sarve'pi tAvad bhaveyurjJAnAvaraNIyaM karma vedayamAnAH jIvAH saptavidha bandhakAzca aSTavidhabandhakAzca 1, 'ahavA sattavihabaMdhagA ya avibaMdhagA ya chabihabaMdhage ya2' vaimAnikoM taka kaha lenA cAhie, arthAt nArakoM kI taraha hI asurakumAra Adi bhavanapatiyoM, pRthvikAyika Adi ekendriyoM vikalendriyoM, paMcendriya tiryaMcoM, vAnavyantaroM, jyotiSkoM aura vaimAnikoM ke viSaya meM bhI yahI kahanA cAhie ki ve jJAnAvaraNa kA vedana karate hue sAta yA ATha prakRtiyoM kA bandha karate haiM ! vizeSatA yaha hai ki manuSya kA kathana samuccaya jIva ke samAna samajhanA cAhie, arthAt manuSya jJAnAvaraNa kA vedana karatA huA sAta, ATha, chaha athavA eka prakRti kA bandha karatA hai| aba bahutva kI vivakSA karake gautamasvAmI prazna karate haiM -he bhagavan ! bahata jIva jJAnAvaraNakarma kA vedana karate hue kitanI karmaprakRtiyoM kA bandha karate haiM ? bhagavAn-he gautama ! (1) sabhI jJAnAvaraNIya karma kA vedana karane vAle jIva sAta ke bandhaka athavA ATha ke bandhaka hote haiN| ane nahIM te AThane bandha kare che. e ja prakAre vaimAnika sudhI kahevuM joIe. arthAtu-nArakanI jema ja asurakumAra Adi bhavanapati, vAnavyantaro, jyotizke ane vaimAnikonA viSayamAM paNa Aja pramANe kahevuM joIe. teo jJAnAvaraNIyanuM vedana karatAM sAta Agara ATha prakRtine baMdha kare che. vizeSatA e che ke manuSyanuM kathana samuccaya jIvana samAna samajavuM joIe. arthAt manuSya jJAnAvaraNanuM vedana karatAM sAta, ATha che athavA eka prakRtine baMdha kare che. have bahutvanI vivakSA kare che zrIgautamasvAmI-he bhagavad ghaNA jIva jJAnAvaraNakamanuM udana karatA thA keTalI kama prakRtine baMdha kare che? zrI bhagavAna-he gautama(1) badhA jJAnAvaraNIyakramanuM vedana karanArA koI ja sAtanA baMdhaka athavA AThanA baMdhaka hoya che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #517 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 504 prajJApanAsUtre athavA bahavaH saptabihabandhakAzca aSTavidhabandhakAzca bhavanti kazcitpunaH Savidhabandhako bhavati sa ca sUkSmasaMparAyo bodhyaH 2, 'ahavA sattavihabaMdhagA ya avibaMdhamA ya chavdhihabaMdhagA ya3' athavA bahaba eka saptavidhabandhakAzca aSTavidhabandhakAzca SaD vidhabandhakAzca bhavanti 3, 'ahavA sattavihabaMdhagA ya aTTavihabaMdhagA ya egavihabaMdhae ya 4' athavA bahavaH saptavidhabandhakAzca aSTa vidhavandhakAzca bhavati kazcit ekavidhabandhakazca upazAntamohaH kSINamohazca bhavati 4, 'ahayA sattavihabaMdhagA ya aTTavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya 5' athavA saptavidhavadhakAzca aSTavidha bandhakAzca ekavidhabandhakAzca bahavo bhavanti 5, 'ahavA satta vihabaMdhagA ya avihabaMdhagA ya chavihabaMdhae ya egavihabaMdhae ya 6' athavA bahavaH saptavidhabandhakAzca aSTavidhabandhakAzca bhavanti kazcitpunaH Savidhabandha kazca eka vidhacandhakazca bhavati 6, 'ahavA sattavihabaMdhagA ya aTTavihabaMdhagA ya chaviharSadhara ya egavihabaMdhagA ya 7' athavA bahavaH saptavidhabandhakAzca aSTavidhabandhakAzca bhavanti kazcit sUkSapasaMparAyaH Savidhandhakazca bhavati bahava upazAntamohAH kSINamohA vA (2) athacA bahuta-se sAta ke bandhaka, bahuta-se ATha ke bandhaka aura eka koI chaha kA vandhaka hotA hai / chaha kA bandhakasUkSma samparAya jIva samajhanA cAhie / (3) athavA bahuta se sAta ke bandhaka, bahuta se ATha ke bandhaka aura bahuta se chaha ke bandhaka hote haiM / (4) athavA bahuta jIva sAta ke bandhaka, bahuta ATha ke bandhaka aura eka koI eka kA bandhaka hotA hai, eka kA bandhaka upazAntamoha athavA kSINamoha jIva hotA hai / (5) athavA bahuta sAta ke bandhaka, bahuta ATha ke bandhaka, aura bahuta eka ke bandhaka hote haiN| . (6) athavA bahuta sAta ke bandhaka, bahuta ATha ke bandhaka, eka chaha kA bandhaka aura eka, eka kA bandhaka hotA hai| (7) athavA bahuta sAta ke bandhaka, bahuta ATha ke bandhaka, eka chaha kA bandhaka aura bahuta (upazAntamoha aura kSINamoha) eka ke bandhaka hote haiN| (2) athavA ghaNA sAtanA baMdhaka, ghaNA AThanA baMdhaka ane keI eka chanA bandhaka hoya che. chane baMdha karavAvALA sUkSma samparAya jIva samajavA joIe. (3) athavA ghaNuM sAtanA badha6, ghaNA AThanA bandhaka ane ane ghaNuM chanA bandhaka hoya che (4) athavA ghaNA jIva sAtanA bandhaka ghaNuM AThanA bandhaka ane keI ekanA baMdhaka hoya che ekanA bandhaka upazAntamoha athavA kSINameha jIva hiya che (5) athavA ghaNu sAtanA bandhaka, ghaNA AThanA baMdhaka ane ghaNu ekanA baMdhaka hoya che. (6) athavA ghaNuM sAtanA badhaka, ghaNuM AThanA baka, eka chanA bandhaka che. ane eka-ekanA bandhaka bane che. () athavA ghaNuM sAtanA bandhaka, ghaNA AThanA bandhaka, eka chanA bandhaka ane zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #518 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 26 sU0 1 karmavedabandhanirUpaNam 505 ekavidhavandhakAzca bhayanti 7, 'ahavA sattavihabaMdhagA ya avihabaMdhagA ya chavyihabaMdhagA ya egavihabaMdhae ya8' athavA bahavaH saptavidhabandhakAzca aSTavidhabandhakAca SaiviSabandhakAzca bhavanti kazcitpurekavidhabandhakazca bhavati8, 'ahavA sattavihabaMdhagA ya aTThavihabaMdhagA ya chavyihavaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya9' athavA bahava eva saptavidhabandhakAzca aSTavidha bandhakAzca SavidhavandhakAzca ekavidhabandha kAzca bhavanti 9, evaM ee nava bhaMgA' evam-uktarItyA ete pUrvapradarzitA nava bhajA bhavanti, tathA ca sUkSmasaMparAyAH SavidhavandhakAH, ekavidhabandhakA upazAntamohAH kSINamohAca kAdAcitkA ekatvabahatvAbhyAM yimananIyAzceti tadubhayeSAmapyabhAve 'saptavighabandhakAma aSTavidhabandhakAca' iti prathamo bhaGgaH, ubhayeSAmapi sadaiva bahutvenopalabhyamAnatyAt , tadanantaraM SaividhavandhakapadaprakSepe tu ekatvabahutvAbhyAM dvau bhaGgau, tathaiva ekavidhabandhakapadaprakSe (8) athavA bahuta sAta ke bandhaka bahuta ATha ke bandhaka bahuta chaha ke bandhaka aura eka koI jIva eka kA bandhaka hotA hai ! (9) athavA bahuta sAta ke bandhaka, bahuta ATha ke bandhaka, bahuta chaha ke bandhaka aura bahuta eka ke bandhaka hote haiN| isa prakAra samuccaya jIvoM ke viSaya meM ye nau bhaMga hote haiN| yahAM chaha prakRtiyoM kA bandha karane vAle dazaveM guNasthAnavartI sUkSmasamparAya jIca samajhane cAhie aura eka prakRti kA bandha karane vAle upazAntamoha tathA kSINamoha arthAt gyArahaveM aura bArahaveM guNasthAna cAle samajhane caahie| jaba ina donoM kA abhAva hotA hai to sAta ke bandhaka aura ATha ke bandhaka hote haiM / yaha prathama bhaMga hai, kyoMki sAta aura ATha prakRtiyoM ke bandhaka sadaiva bahuta saMkhyA meM pAye jAte haiN| tatpazcAt Savidhabandhaka pada sammilita kara dene para ekavacana ghaNuM upazAntameha ane kSINaha ekanA bandhaka thAya che, (8) athavA ghaNA sAtanA badheka, ghaNuM AThanA bandhaka, ghaNuM chanA bandhaka ane kaI eka jIva ekanA bampaka thAya che, (9) athavA ghaNA sAtanA badhaka, ghaNA AThanA badheka, ghaNuM chanA banyaka ane ghaNA ekanA bandhaka bane che e prakAre samuccaya jIvanA viSayamAM A nava bhaMga thAya che. ahIM cha prakRti tinA baMdha karanArA dezamAM guNasthAnavatI tamasaM5rAya jIva samajavA joIe ane eka prakRtinA bandha karanAra upazAntAha tathA kSINameha arthAta agIyAramA ane bAramA guNasthAna vALA samajavA joIe. jyAre A bannene abhAva thAya che te sAtanA bandhaka ane AThanA baMdhaka bane che-A pahelo bhaMga che. kema ke sAta ane ATha prakRtine baMdha karanAra haMmezAM vadhAre saMkhyAmAM hoya che. tatpazcAta Savidha banyaka pada saMmilita karI detAM ekavacana ane zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #519 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 506 prajJApanAsUtre pe'pi dvau bhaGgo, tadubhayeSAmapi yugapat prakSepe pUrvavaccatvAro bhaGgAH sampadyante iti sarvasaMkhyAmelanena nava bhaGgA jAtAH, atha nairayikAdiSu punarekendriyamanuSyavarjeSu bahutve bhaGgatrikaM bhavati aSTavidhabandhakAnAM kAdAcitkatayA ekatvabahutvAbhyAM vibhAjyatayA copalabhyamAnatyAta , ekendriyeSu punarabhaGgakam-prathamabhaGga eva-'saptavidhabandhakAzca aSTavidhabandhakAca' itibhAvaH, ubhayeSAmapi sadaiva bahutvenopalabhyamAnatvAt , manuSyeSu tu saptaviMzati bhaGgA bhavanti-ityabhiprAyeNAha-'avasesANaM egidiyamaNUsavajjANaM tiyabhaMgo jAva vemANiyANaM, egidiyANaM sattavihabaMdhagA ya aTThavihabaMdhagA ya' avazeSANAm-nairayikAdInAm ekendriyamanuSyavarjAnAM trikabhaGgo vaktavyo yAvad-asurakumArAdi bhavanapatInAM vikalendriyANAM paJce. aura bahuvacana kI apekSA se do bhaMga hote haiN| isa prakAra ekavidhavandhaka pada kA prakSepa karane para bhI do bhaMga hote haiN| ___jaba ina donoM (SaDvidhayandhakoM aura ekavidhayandhakoM) kA eka sAtha prakSepa kiyA jAtA hai to pahale kI taraha aura cAra bhaMga ho jAte haiN| isa prakAra sabhI ko sammilita kara dene para nau bhaMga hue| __ekendriyoM aura manuSyoM ko choDakara nairayikoM Adi meM tIna bhaMga hote haiM, kyoMki ATha ke bandhaka kabhI kabhI hote haiM, ataeca ye kabhI eka aura kabhI bahata pAye jAte haiN| ekendriyoM meM koI vikalpa nahIM hotA arthAt ekendriya jIva sAta ke aura ATha ke bandhaka sadaiva bahuta saMkhyA meM hote haiM, ataeva unameM prathama bhaMga hI ghaTita hotA hai| manuSyoM meM sattAIsa bhaMga hote haiM, isa abhiprAya se Age kahate haiM eke. ndriyoM aura manuSyoM ko choDakara zeSa nArakoM Adi meM tIna bhaMga kahane cAhie, arthAt nArakoM, asurakumAra Adi bhavanapatiyoM, paMcendriya tiryaMco, dhAnavyantaroM bahuvacananI apekSAthI e bhaMga thAya che. e ja prakAre ekavidha baka padane prakSepa karavAthI paNa be bhaMga thAya che. jyAre A bane ne (SaTravidha badhAne ane ekavidha bandhano) eka sAthe meLApa karAya che. te pahelAnI mAphaka bIjA cAra bhaMga thaI jAya che. e prakAre badhAne meLavI devAthI nava bhaMga thaI jAya che. ekendriya ane manuSya sivAya naiyike vigeremAM traNa bhaMga thAya che, kema ke AThanA baMdhaka kyAreka-kyAreka thAya che. tethI ja teo kyAreka eka ane kayAreka ghaNAM maLI Ave che. ekendriyamAM koI vikalpa nathI thatA arthAt ekendriya jIva sAtanA ane AThanA bajaka sadaiva ghaNI saMkhyAmAM hoya che, tethI ja teomAM prathama bhaMga ja ghaTe che. manuSyamAM satyAvIsa bhaMga thAya che, e abhiprAyathI AgaLa kahe che-ekendri ane manuSya sivAya zeSanArako AdimAM traNa bhaMga kahevA joIe, arthAt nArako asura zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #520 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 26 sU0 1 karmavedabandhanirUpamam ndriyatiryagyonikAnAM vAnavyantarajyotiSkavaimAnikAnAJca trikamaGgo draSTavyaH, ekaMndriyANAM tu 'saptavidhabandha kAzca aSTavidhabandhakAzceti prathamo bhaGgo'vaseyaH, 'maNUsANaM pucchA' manuSyANAM kati bhaGgA bhavantIti pRcchA, atha saptaviMzati bhaGgAn manuSyANAM pratipAdayitumAha'goyamA !' he gautama ! 'savye vi tAva hoja sattavihabaMdhagA?' sarve'pi manuSyA jJAnAvaraNIyaM karma vedayamAnA stApada bhaveyuH saptavidhavandhakAH / manuSyeSu aSTavidhavandhakaSavidhavandhakakavidhavandhakAnAM kadAcilakatvena ekatvabahutvAbhyAM vibhAjyamAnatvena ca tatra teSAmamAye 'saptavidhabandhakAH' iti prathamo bhaGgaH, athASTa vidhavandhakapada prakSepe ekatvabahutvAbhyAM dvau bhaGgA pAha-'ahavA sattavihabaMdhagA ya aTTavihabaMdhage ya 2' athavA saptavidhabandhakAzca bahavaH, kazcittu aSTavidhabandhakazceti 'ahavA sattavihabaMdhagA ya aTThavihabaMdhamA ya 3' athavA bahava eva saptavidhajyotiSkoM aura vaimAnikoM ke viSaya meM tIna bhaMga samajhane cAhie / ekendriyoM meM bahuta sAta ke aura bahuta ATha ke bandhaka hI hote haiM, ataH prathama bhaMga hI pAyA jAtA haiN| ___ manuSyoM ke viSaya meM kitane bhaMga hote haiM ? isa prakAra kA prazna hone para sattAIsa bhaMgoM kA pratipAdana karane ke lie kahate haiM bhagavAna-he gautama ! (1) sabhI manuSya jJAnAvaraNIyakarma kA bedana karate hue sAta ke bandhaka hote haiM, kyoMki manuSyoM meM ATha ke bandhaka, chaha ke bandhaka aura eka ke bandhaka kabhI hote haiM, kabhI nahIM hote haiM tathA kabhI eka aura kabhI aneka hote haiM, ataeva jaba unakA abhAva hotA hai taba 'sAta ke bandhaka' yaha prathama vikalpa hotA hai| (2) athavA bahuta manuSya sAta prakRtiyoM ke bandhaka hote haiM aura eka ATha kA bandhaka hotA hai| kumAra, Adi bhavanapati, vizlendriya, paMcendriyatirya, vAna vyatare, jayotiSko ane vaimAnikanA viSayamAM traNa bhaMga samajavA joIe. ekendrimAM ghaNA sAtanA ghaNA AThanA bandhaka ja bane che. tethI prathamabhaMga ja maLI Ave che. manuSyanA viSayamAM keTalA bhaMga thAya che? e prakArano prazna thatAM satyAvIsa bhaMgenuM pratipAdana karavAne mATe kahe che zrIbhagavAna-he gautama! (1) badhA manuSyajJAnAvaraNIya karmanuM vadana karatAM sAtanA baMdhaka bane che, kemake manuSyamAM AThanA bandhaka, chanA baMdhaka, ane ekanA baMdhaka kayAreka hoya che, kayAreka nathI hotA, temaja kayAreka eka ane kayAreka aneka hoya che, tethI ja jyAre temane abhAva thAya che, tyAre sAtanA bandhaka A prathama vikalpa thAya che. (2) athavA ghaNu manuSya sAta prakRtinA banyaka bane che ane eka AThanA bandhaka thAya che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #521 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 508 prajJApanAsUtre bandhakAzca aSTavidhabandhakAzca bhavanti 3, atha SavidhabandhakapadaprakSepe dvau bhaGgAbAha-'ahayA sattavihabaMdhagA ya chabihabaMdhae ya 4' athavA saptavidhavandhakAH bahavaH kazcit Savidhavandhakazca, 'evaM chabihabaMdhaeNa vi samaM do bhaMgA' evam aSTavidhoktarItyA SavidhabandhakenApi samaM dvau bhaGgo bodhyau, tatra prathama uktaH 1, dvitIyo yathA 'bahava evaM saptavidhabandhakAca SavidhabandhakAzca 5 iti, evam-'egavihavaMdhaeNa vi samaM do bhaMgA' ekavidhavandhakenApi samaM dvau bhaGgau vaktavyau yathA-saptavidhabandhakAzca ekavidhakadhakazca 6 saptavidhabandhakAzca ekavidhavandhakAzca bhavanti 7, ityevaM rItyA sapta GgAH sampannAH, athASTavidhabandhaka pavidha (3) athavA bahuta sAta ke bandhaka aura bahuta ATha ke bandhaka hote haiM / (4) athavA bahuta sAta ke bandhaka aura koI eka chaha kA bandhaka hotA haiN| (6) athavA bahuta sAta ke bandhaka aura bahuta chaha ke bandhaka hote haiM / isI prakAra eka ke bandhaka ke sAtha bhI do bhaMga kaha lene cAhie yathA(6) athayA bahuta sAta ke bandhaka aura eka koI eka kA bandhaka hotA hai ! (7) athavA bahuta sAta ke bandhaka aura bahuta eka ke bandhaka hote haiN| isa prakAra sAta bhaMga niSpanna hue| ATha ke bandhaka aura chaha ke bandhaka ina do padoM ko sammilita karane para cAra bhaMga isa prakAra hote haiM (8) athavA bahuta sAta ke bandhaka, eka ATha kA bandhaka, aura eka chaha kA bandhaka / (9) athavA bahuta sAta ke bandhaka, bahuta ATha ke bandhaka, bahuta chaha ke bandhaka (10) athavA bahuta sAta ke bandhaka, bahuta ATha ke bandhaka, eka chaha kA bandhaka / (11) athavA bahuta sAta ke bandhaka eka ATha kA bandhaka aura bahuta chaha ke bndhk| (3) athavA ghaNA sAtanA bandhaka ane ghaNA AThane badheka thAya che. (4) athavA ghaNuM sAtanA badhaka ane koI eka chanA badheka thAya che. (5) athavA ghaNA sAtanA bandhaka ane ghaNuM chanA bandhaka bane che. e pramANe ekanA bandhakanI sAthe paNa be bhaMga kahevA joIe. jema ke(6) athavA ghaNu sAtanA badhaka ane kaI eka ekanA baMdhaka thAya che. (7) athavA ghaNuM sAtanA bandhaka ane ghaNA ekanA bandhaka thAya che. e prakAre sAta bhaMga nipana thayA. AThanA baMdhaka ane chanA badheka A be pada ne saMmilita karavAthI cAra bhaMga A prakAranA thAya che. - (8) athavA ghaNA sAtanA bandhaka, eka AThanA badhaka ane eka chanA bandhaka. (9) athavA ghaNA sAtanA badhaka; ghaNA AThanA badhaka, ghaNA chanA badheka. 10. athavA ghaNu sAtanA bandhaka, ghaNuM AThanA bandhaka, eka chanA badheka. 11. athavA ghaNA sAtanA badheka eka AThanA bandhaka ane ghaNA chanA baMdha, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #522 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 26 sU0 1 karmavedabandhanirUpaNam 509 bandhakapadadvayaprakSepe caturobhaGgAn Aha - ' ahavA sattavihabaMdhagA ya aTThavihabaMdhae ya chaccihabaMba ya caumaMgo 1 ( 11 ) ' athavA saptavidhabandhakAca aSTavidhavanyakazca SaDvidhabandhakazca 8, athavA saptavidhabandhakAJca aSTavidhabandhakAzca SaDvidhabandhakAzca 9, athavA sapta vidhabandhakA aSTavidhabandhakAzca SaD vidhabandhaka 10 athavA saptavidhabandha kA praSTavidhabandhakazca SaDvidhandhakAceti 11 catvAro bhaGgAH, aSTavidhabandhakaikavidhabandhakapadaprakSepe caturo bhaGgAnAha - ' ahavA sattavihnabaMdhagA ya advavihabaMdhae ya egavihabaMdhasya caubhaMgo 2 (15) athavA saptavidhabandhakAca aSTavidhabandhakaJca ekavidhavandhaka 12 ityevaM rItyA caturbhaGgA:athavA saptavidhabandhAzca aSTavidhabandhakAzca ekavidhabandhakAzca 13 athavA saptavidhabandhakAzca aSTavidhabandhakA ekavidhabandhakazca 14 athavA saptavidhabandhakAtha aSTavidhavandhakaca ekavibandhakA 15 iti atha SaDvidhabandhakaikavidhabandhakapadaprakSepe caturo bhaGgAnAha - 'ahavA sattavihagAya chanhibaMdha ya egavihabaMdhara ya caubhaMgo 3 (19) athavA saptavidhabandha - kA pavivandhaka ekavidhabandhakazca 16, athavA saptavidhavandhakAca pavidhabandhakAca ekavidhabandhakA 17 athavA saptavidhabandhakAzca SaDUvidhabandhakAca ekavidhavandhakazca 18 ATha ke bandhaka aura eka ke bandhaka, ina donoM padoM ko sammilita karane para cAra bhaMga hote haiM, yathA- (12) bahuta sAta ke bandhaka, eka ATha kA bandhaka aura eka eka kA baMdhaka | (13) athavA bahuta sAta ke bandhaka, bahuta ATha ke bandhaka, aura bahuta eka ke bandhaka / (14) bahuta sAta ke bandhaka, bahuta ATha ke bandhaka aura eka koI eka kA bandhaka / (15) athavA bahuta sAta ke bandhaka, koI eka ATha kA bandhaka, aura bahuta eka ke bandhaka / chaha ke bandhaka aura eka ke bandhaka, ina do padoM kA prakSepa karane para bhI cAra bhaMga hote haiM, yathA - (16) athavA bahuta sAta ke bandhaka, eka chaha kA bandhaka aura eka koI eka kA bandhaka / (17) athavA bahuta sAta ke bandhaka, bahuta chaha ke bandhaka aura bahuta eka kA bandhaka / (18) athavA bahuta sAta ke bandhaka, bahuta AThanA andhaka ane ekanA anyaka A banne padone samilita karatAM cAra bhaga thAya che. prema - (12) / sAtanA andha me thAnA andha mane the-nAmandha. (13) athavA ghaNA sAtanA andhaka ghaNA AThanA madhaka ane ghaNA ekanA aMdhaka. (14) ghaNA sAtanA anya, ghaNA ArDanA adhaka ane koI eka-ekanA adha (15) athavA ghaNuA sAtanA andhaka koI eka ADenA andhaka ane ghaNA ekanA aMdhaka chanA andhaka ane eThanA andhaka, A padone meLavatAM paNa cAra bhaMga thAya che. jema ke-(16) athavA ghaNA sAtanA andhaka, eka chanA andhaka ane koi eka ekanA bandhaka, (17) athavA ghaNA sAtanA aMdhaka ghaNA chanA andhaka ane ghaNA ekanA anyaka, (18) athavA ghaNA sAtanA andhaka, ghaNA chanA andhaka ane eka koI ekanA adhaka, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #523 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 510 prajJApanAsUtre athavA saptavidhabandhakAca SaDavidhavandhakazca ekavidhavandhakAzcetyevaM catvAro bhaGgAH 19, athASTavidhabandhakapavidhandhakakavidhabandhakapadAnAM yugapat prakSepe'STauM bhaGgAn pratipAdayitumAha'ahayA sattavihabaMdhagA ya aTThavihabaMdhae ya cha vihabaMdhae ya egavihabaMdhae ya bhaMgA aha' athavA saptavidhabandhakAzca aSTavidhabandhakazca Savidhavandhakazca ekavidhabandhakazca 20, athavA saptavidha. bandhakAzca aSTavidhabandhakAca SavidhabandhakAzca ekavidhabandhakAca21, saptavidhabandhakAzva aSTa vidhabandhakAca SaDUvidhavandhakazca ekavidhabandhakazca 22, athavA saptavidhabandhakAzca aSTavidhabandhakAca SaD vighabandhakAzca ekavidhavandhakazca 23, athavA saptavidhabandhakAzca aSTavidhabandhakAzca paividhabandhakazca ekavidhavandhakAzca 24, athavA saptavidhabandhakAzca aSTavidhabandhakazca SaDravidhavandha kAzca ekavidhabandhakAzca 25, athavA saptavidhavandhakAzca aSTavidhabandhakazca Savidhachaha ke bandhaka aura eka koI eka kA bandhaka / (19) athavA bahuta sAta ke bandhaka, eka chaha kA bandhaka aura bahuta eka ke bandhaka / (ye cAra bhaMga) ___ aba ATha ke bandhaka, chaha ke bandhaka aura eka ke bandhaka, ina padoM kA prakSepa karane se jo ATha bhaMga niSpanna hote haiM, unakA pratipAdana karate haiM (20) athavA bahuta sAta ke bandhaka, eka ATha kA bandhaka, eka chaha kA bandhaka aura eka eka kA bNdhk| (21) athavA bahuta sAta ke bandhaka, bahuta ATha ke bandhaka, bahuta chaha ke baMdhaka aura bahuta eka ke bandhaka / (22) athavA bahuta sAta ke bandhaka, bahuta ATha ke bandhaka, eka chaha ke bandhaka aura eka eka kA bandhaka / (23) athavA bahuta sAta ke bandhaka, bahuta ATha ke bandhaka, bahuta chaha ke pandhaka aura koI eka ke bandhaka / (24) athavA bahuta sAta ke bandhaka, bahuta (19) athavA ghaNuM sAtanA badhaka, eka chanA banyaka ane ghaNAekanA bandhaka ( yA2 ) " have AThanA banyA, chanA bandhaka ane ekanA banyaka A padane saMmilita karavAthI je ATha bhaMga nipanna thAya che, temanuM pratipAdana kare che (20) athavA ghaNuM sAtanA badhaka eka AThanA bandhaka eka chanA bandhaka ane eka menA manya. (21) athavA ghaNuM sAtanA bampaka ghaNuM AThanA bandhaka, ghaNA chanA bandhaka ane ghaNA ekanA baMdhaka hoya che. (22) athavA ghaNuM sAtanA bandhaka, ghaNuM AThanA baMdhaka, eka chanA baMdhaka ane memanA ma.. (23) athavA ghaNu sAtane baMdhaka ghaNA AThanA baMdhaka, ghaNuM chanA baMdhaka ane eka ekanA baMdhaka, (24) athavA ghaNA sAtanA baMdhaka, ghaNuM AThanA baMdhaka, eka chanA baMdhaka ane zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #524 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 26 0 1 karmavedabandhanirUpaNam 511 bandhaka ekavidhavandha kAzca 26, athavA saptavidhavandhakAzca aSTavidhavanyakazca SaDUvidhabandhakAzca ekavidhabandhakatha 27, ityevaMrItyA catuSkayoge aSTau bhaGgAH, prakRtamupasaMharati- 'evaM ee sattAvIsa bhaMgA' evam uktarItyA ete pUrvoktA saptaviMzatiH bhaGgAH sampannAH, 'evaM jahA NANAvara NijjaM tahA daMsaNAvaraNijjaM pi aMtarAiyaM pi' evam pUrvoktarItyA yathA jJAnAvaraNIyaM karmavedayamAnAnAM bandhakabhaGgAH pratipAditA stathA darzanAvaraNIyamapi antarAyamapi karmavedayamAnAnAM bandhakamaGgAH vaktavyAH, atha vedanIyaM karmavedayamAnAnadhikRtyAha - 'jIve NaM bhaMte ! veyaNijjaM kammaM vedemANe kai kammapagaDIo baMdhai ?' he bhadanta ! jIvaH khalu vedaATha ke bandhaka, eka chaha ke bandhaka aura bahuta eka kA bandhaka / (25) athavA bahuta sAta ke bandhaka, eka ATha kA bandhaka, bahuta chaha ke bandhaka aura bahuta eka ke bandhaka / (26) athavA bahuta sAta ke bandhaka, eka ATha kA bandhaka, eka chaha kA bandhaka aura bahuta eka ke bandhaka / (27) athavA bahuta sAta ke bandhaka, eka ATha kA bandhaka, bahuta chaha ke bandhaka aura eka eka kA bandhaka hotA hai / isa prakAra cAra ke saMyoga se ATha bhaMga hote haiM / aba prakRta viSaya kA upasaMhAra kahate haiM- ukta prakAra se ye sattAI bhaMga niSpanna hote haiM / jisa prakAra jJAnAvaraNIyakarma kA vedana karate hue ko bandha kA pratipAdana kiyA hai, usI prakAra darzanAvaraNIya aura antarAyakarma kA vedana karate hue jIvoM kA bhI kathana samajha lenA cAhie / aba yaha prarUpaNa karate haiM ki vedanIyakarma kA vedana karate hue jIva kitanI prakRtiyoM kA bandha karate haiM ? gautamasvAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! vedanIyakarma kA vedana karatA huA ghaNA ekanA baMdhaka. (25) athavA ghaNA sAtanA aMdhaU, kheDa AInA andha. ghaNA ekanA aMdhaka ghaNA chanA aMdhaka ane (26) athavA ghaNA sAtanA aMdhaka, eka AThanA baMdhaka, eka chanA anyaka ane ghaNA ekanA anyaka bane che. (27) athavA ghaNA sAtanA madhaka eka AThanA khaMdhaka ghaNA chanA baMdhaka ane eka ekanA aMdhaka heAya che. e prakAre cAranA saMcAgathI ATha bhaMga thAya che. have prakRtaviSayanA upasa'hAra kare che-ukta prakAre A satyAvIsa bhaganiSpanna thAya che. je prakAre jJAnAvaraNIyakarmonuM vedana karI rahelAnA bandhanu pratipAdana karyu che, eja prakAre dAnAvaraNIya ane antarAya krama nu vedana karI rahelA jIvanu paNa kathana samajI levu joie. have e prarUpaNA kare che phaeN vedana yaka'nuM vedana karI rahelA jIva keTalI prakRtiyAnA khanya kare che? zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #525 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 512 prajJApanAsUtre nIyaM karma vedayamAnaH katikarmaprakRtIbaMdhanAni ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'sattaviha baMdhae yA, aTThavihabaMdhae yA chavyihabaMdhara vA egavihabaMdhae vA abaMdhae vA' jovo vedanIyaM karma vedayamAnaH saptavidhavandhako vA aSTavidhabandhako vA paividhabandhako yA ekavidhavandhako yA abandhako vA bhavati, tatra sayogikevalyapi upazAntamohaH kSINamohazcApi vedanIyaM karma vedayamAnaH ekavidhabandhako bhavati, sayogikevalino'pi vedanIyodayabandhasambhavAta, ayogikevalI ca abandhako bhavati, ayogikevalino yogAbhAvena vedanIyaM karma vedayamAnasyApi tad bandhAsaMbhavAta, "evaM maNU se vi' evam-samuccayajIvokarItyA manuSyo'pi vedanIyaM karma vedayamAnaH saptavidhabandhako vA aSTavidhabandhako vA SaDvidhavandhako vA ekavidhabandhako vA jIva kitanI karmaprakRtiyoM kA bandha karatA hai ? bhagavAn-he gautama / vedanIyakarma kA vedana karatA huA jIva sAta prakR tiyoM kA, ATha prakRtiyoM kA, chaha prakRtiyoM kA, yA eka prakRti kA bandhaka hotA hai, athavA abaMdhaka hotA hai| ___ tAtparya yaha hai ki sayogi kevalI, kSINamoha aura upa zAntamoha vedanIya karma kA bedana karate hue eka hI prakRti kA bandha karate haiM, kyoMki sayogi kevalI meM bhI vedanIyakarma kA udaya aura bandha pAyA jAtA hai| ayogi kevalI abaMdhaka hote haiN| una meM vedanIyakarma kA vedana hotA hai magara yoga kA abhAva hone ke kAraNa usa kA yA anya kisI bhI karma kA bandha nahIM hotA hai| samuccaya jIva kI taraha manuSya bhI samajha lenA cAhie / arthAt manuSya bhI vedanIyakarma kA vedana karatA huA koI sAta prakRtiyoM kA bandha karatA hai, koI ATha kA bandha karatA hai, koI chaha kA bandha karatA hai, koI eka kA bandha karatA hai aura koI abaMdhaka hotA hai| zrI gautamasvAmI- he bhagavan! vedanIyakarmanuM vedana karI rahelA jIva keTalI kama prakRtiyAne bandha kare che? zrI bhagavAna he gautama! vedanIyakamanuM dAna karI rahela jIva sAta prakRtine ATha prakRtine, cha prakRtine eka prakRtine banyaka bane che, athavA abaMdhaka rahe che. tAtparya e che ke sagi kevalI, kSINameha ane upazAntaneha vedanIyakarmanuM vedana karato thake eka ja prakRtine bandha kare che. kema ke sagi kevalImAM paNa vedanIyakarmane udaya ane anya maLe che. agI kevalI abandhaka hoya che. temanAmAM vedanIya karmanuM vadana thAya che paNa mane abhAva hovAnA kAraNe tene agara anya kaI paNa karmane bandha thatuM nathI. samuccaya jIvanI jema manuSya paNa samajI levA joIe. arthAta manuSya paNa veda nIya karmanA vetana karatA chatAM kaI sAta prakRtine bandha kare che. keI ekane bandha zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #526 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 26 sU0 1 karmavedabandhanirUpaNam 513 abandhako vA bhavati, 'aksesA NArayAdIyA sattavihabaMdhagA ya aTTavihabaMdhagA ya evaM jAva vemANiyA' avazeSAH-jIva manuSyabhinnA nArakAdikAH vedanIyaM karma vedayamAnAH saptavidhabandhakAzca aSTavidhavandha kAzca bhavanti, eyam-nairayikarItyA yAvada-asurakumArAdi bhavanapatipRthivIkAyikAye kendriya vikalendriya paJcendriyatiryagyonikavAnavyantara jyotiSkavaimAnikAH vedanIyaM karma vedayamAnAH saptavidhavandha kAzca aSTavidhabandhakAzca bhavanti, atha bahutyamadhikRtyAha-'jIvA NaM bhaMte ! veyaNijja kammaM vedemANA kai kammapagaDIo baMdhaMti ?' he bhadanta ! jIvAH khalu vedanIyaM karma vedayamAnAH kati karmaprakRtI baMdhananti ? bhagavAnAha-'goyamA" he gautama ! 'savye tAva ho jA sattavihabaMdhagA ya aTTavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya' sarve'pi tAvad jIyAH vedanIyaM karma vedayamAnA bhaveyuH saptavidhabandhakAzca aSTavidhavandha samuccaya jIva aura manuSya ke sivAya zeSa nAraka Adi vaimAnikoM taka ke jIva sAta ke bandhaka aura ATha ke bandhaka hote haiN| arthAt nAraka; asurakumAra Adi bhavanapati, pRthvIkAyika Adi ekendriya, cikalendriya, tica paMcendriya, vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika vedanIyakarma kA vedana karate hue sAta prakRtiyoM kA yA ATha prakRtiyoM kA bandha karate haiN| aba bahutya kI vivakSA karake prarUpaNA kI jAtI hai gautamasvAmI-he bhagavan ! vedanIyakarma kA vedana karate hue aneka jIya kitanI karmaprakRtiyoM kA bandha karate haiM ! bhagavAn-he gautama ! (1) sabhI jIva vedanIyakarma kA vedana karate hue sAta ke bandhaka, ATha ke bandhaka, evaM eka ke bandhaka hote haiN| (2) athavA bahuta sAta ke bandhaka, bahuta ATha ke bandhaka, bahuta eka ke kare che ane koI abajUka hoya che. samuccaya jIva ane manuSyanA sivAya zeSa nAraka Adi vaimAnike sudhInA jIva sAtanA bandhaka ane AThanA bandhaka thAya che. arthAt nAraka, asurakumAra Adi bhavanapati, pRthvIkAyika Adi ekendriya vikasendriya, tiryaMca paMcendriya, vanavyantara, - tiSka ane vimAnika vedanIya karmanuM vedana karatAM sAta prakRtine agara ATha prakRtine baMdha kare che. have bahutvanI virakSA karIne, prarUpaNa karAya che zrI gautamasvAmI-he bhagavana! vedanIyakarmanuM vedana karI rahelA aneka cha keTalI karmaprakRtine bandha kare che? zrI bhagavAna- gautama! (1) badhA jIva vedanIya karmanuM vedana karatA chatAM sAtanA baka, ATha ya badheka temaja ekanA badheka thAya che. (2) athavA ghaNuM sAtanA bandhaka, ghaNA AThanA bandhaka, ghaNA ekanA bandhaka ane zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #527 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 514 prajJApanAsUtre kAzca: ekavidhabandhakAzca1 'mahayA sattavihabaMdhagA ya aTThavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya chavyihabaMdhage ya' athavA saptaviSabandhakAzva aSTavidhabandhakAzca ekavidhavandhakAzca paviSabandhakazca 2 'ahvA sattavihabaMdhagA ya avihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya chavpihabaMdhagA ya' athavA saptavidhabaMndhakAzca aSTavidhabandhakAzca ekavidhabandhakAzca pavidha. bandhakAca3 'aMbaMdhageNa vi samaM do bhaMgA bhANiyavyA' abandhakenApi samaM dvau bhaGgo ekatvabahutyAbhyAM bhaNitavyau 4-5 'ahayA sattavihabaMdhagA ya avihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya chavihabaMdhage ya abaMdhage ya caubhaMgo' athavA sapta vidhabandhakAzca aSTavidhabandha. kAzca ekavidhabandhakAca SaDvidhabandhakazca abandhakazca 6, ityevaMrItyA caturbhaGgo draSTavyaH, prakRtamupasaMharanAha-'evaM ee nava bhaMgA' evam-uktarItyA ete-pUrvoktAH nava bhaGgAH sampannAH, tathA ca vedanIye ekatvabahutvAbhyAM jIvapade nava bhaGgA bhavanti tatra saptavidhabandhakASTavidhabandha kaiMkavidhavandhakAnAM sadaiva bahutvenopalabhyamAnatvAt, bahutve anyapadadvayAbhAve prathamo bhaGgaH, vandhaka aura koI eka chaha kA bandhaka hotA haiN| (3) athavA bahuta sAta ke bandhaka, bahuta ATha ke bandhaka, bahuta eka ke bandhaka aura bahuta chaha ke bandhaka hote haiN| abaMdhaka ke sAtha bhI ekavacana aura bahutva kI apekSA do bhaMga kahane cAhie / athavA bahuta sAta ke bandhaka, bahuta ATha ke bandhaka, bahuta eka ke bandhaka, eka chaha kA bandhaka aura eka abandhaka, isa prakAra cAra bhaMga samajhane cAhie / aba upasaMhAra karate haiM-pUrvokta prakAra se ye nau bhaMga niSpanna hote haiN| isa prakAra vedanIya karma meM ekatva aura bahutva kI apekSA se jIvapada meM nau bhaMga hote haiM / sAta prakRtiyoM ke bandhaka, ATha ke bandhaka aura eka ke bandhaka sadaiva bahu saMkhyA meM pAye jAte haiM, ataeva ina ke bahutva ko piyakSA karane para aura zeSa do padoM ke abhAva meM prathama bhaMga hotA hai| chaha ke bandhaka pada ko sammi koI eka chanA banyaka thAya che. (3) athavA ghaNA sAtanA bandhaka, ghaNA AThanA bajaka, ghaNA ekanA baMdhaka ane ane ghaNu chanA baMdhaka thAya che. abaMdhakanI sAthe paNa ekavacana ane bahuvacananI apekSAthI be bhaMga kahevA joIe. athavA ghaNAM sAtanA bandhaka, ghaNA AThanA baMdhaka, ghaNA ekanA badheka, eka chanA baMdhaka ane eka abaka. A prakAre cAra bhaMga samajavA joIe have upasaMhAra kare che-pUrvokta prakArathI e nava bhaMga nirupana thAya che. e prakAre vedanIyakarmamAM eka ane bahutvanI apekSAe jIva padamAM nava bhaMga thAya che. sAta prakRtinA bAka, AThanA badheka ane ekanA bandhaka sadaiva bahu saMkhyAmAM maLe che, tethI ja emanA bahatvanI vivakSA karavAthI ane zeSa be padonA abhAvamAM prathama bhaMga thAya che. chanA bandhaka padane meLavI devAthI ekava ane bahatvanI vivakSA karavAthI be zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #528 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 26 sU0 1 karmavedavandhanirUpaNam tatra SaDvidhabandhakapadaprakSepe ekatyabahutyAbhyAM dvau bhaGgo bhavataH, evameva ekavidhabandhakapadaprakSepe'pi ekakhabahutvAbhyAM dvau bhaGgo, ubhayapadaprakSepe tu catvAro bhaGgAH sarvasaMmelanena nava bhaGgAH sampannAH, 'egidiyANaM abhaMgayaM' ekendriyANAM vedanIyaM vedayamAnAnAm abhaGgakamprathamo bhaGga:-'saptavidhabandhakAzca aSTavidhabandhakAzca' ityevaM rUpo bodhyaH, 'nAragAdINaM tiya bhaMgA jAya vemANiyANaM' nArakAdInAM vedanIyaM vedayamAnAnAM trikabhaGgAH pUrvoktarUpAH avaseyAH yAvada-amurakumArAdi bhavanapati pRthivIkAyikA kendriyavikalendriyapaJcendriyatiryagyonikrayAnavyantarajyotiSkavaimAnikAnAmapi vedanIya karma vedayamAnAnAM bhaGgatraya pUrvoktarUpa. mavaseyam 'navaraM maNUsANaM pucchA' navaram-vizeSastu manuSyANAM vedanIyaM karma vedayamAnAnAM kiyantaH karmaprakRti bandhakatvamaGgA bhavantIti pRcchA, 'bhagavAnAha-savye vi tAva hojjA sattalita kara dene para ekatva aura bahutva kI vivakSA se do bhaMga hote haiN| isI prakAra eka ke bandhaka ko zAmila karane para ekatya aura bahutva kI vivakSA se do bhaMga hote haiM / ukta donoM padoM kA prakSepa karane para cAra bhaMga hote haiN| isa prakAra ina saba ko milA dene para nau bhaMga ho jAte haiN| vedanoyakarma kA vedana karate hue ekendriya jIvoM meM koI vikalpa nahIM hotA, arthAt unameM bahusaMkhyaka sAta ke bandhaka aura bahusaMkhyaka ATha ke baMdhaka hI hote haiM / yaha prathama vikalpa hI inameM ghaTita hotA hai| nArakAdi meM tIna bhaMga jAnane cAhie, arthAtU asurakumAra Adi bhavana patiyoM, vikalendriyoM tiryaMca paMcendriyoM, vAnavyantaroM, jyotiSko, aura vaimA nikoM meM vedanIyakarma kA vedana karate hue tIna bhaMga pAye jAte haiM, jina kA kathana pahale kiyA jA cukA hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! vedanIyakarma kA vedana karate hue manuSya kitanI karmaprakRtiyoM kA bandha karate haiM ? bhaMga thAya che. e ja prakAre ekane badhekane joDavAthI ekatva ane bahatvanI vivekSAthI be bhAga thAya che. ukta bane padane prakSepa karavAthI cAra bhaMga bane che. e prakAre A badhAne meLavI devAthI nava bhaMga thAya che. vedanIyakarmanuM vedana karI rahelA ekendriya jIvamAM kaI vikalpa nathI detA arthAt teomAM bahusaMkhyaka sAtanA bandhaka ane bahusaMkhyaka AThanA bandhaka ja hoya che. A prathama vikalA ja emanAmAM ghaTita bane che, nArakAdimAM traNa bhaMga jANavA joIe, asurakumAra Adi bhavana pati, vikalendri, tiya"ca paMcendri, vAvyantara, jatiSka ane vaimAnikamAM vedanIyakarmanuM vedana karI rahelAnA traNa bhaMga maLe che. jemanuM kathana pahelAM karAyeluM che. zrIgautamasvAmI-he bhagavana ! vedanIyakarmanuM vaidana karI rahelA manuSya keTalI karma prakRtine baMdha kare che? zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #529 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 516 prajJApanAsUtre vibaMdhagA egavidhabaMdhagAya' sarve'pi tAvad vedanIyaM karma vedayamAnA manuSyA bhaveyuH saptavidhabandhakAca ekavidhabandhakAceti, manuSyeSu saptavidhabandhakA ekavidhavandhakAtha kevalaM bahutvenaiva sadA'vasthitAH, taditare trayo'pi aSTavidhabandhakAH SaDvidhabandhakA abandhakAca kadA citkAH, ekatva bahutyAbhyAM vibhAjyAzca atasteSAmabhAve 'saptavidhabandhakA api ekavidha - bandhakA api' iti prathamo bhaGgaH, athASTavidhabandhakapadaprakSepe ekatva bahutvAbhyAM dvau bhaGgau SaDvidhandhakapadaprakSepe dvo, ekavidhabandhakapadaprakSepe SaT evaM trayANAM padAnAM trayodvika saMyo gAstatra ekaikasmin dviksaMyoge ekatvavahutvAbhyAM catvAro bhaGgA iti dviksaMyoge dvAdaza, trisaMyoser bhaGgA iti sarvasaMkhyayA saptaviMzati bhaGgA bhavanti ityabhiprAyeNa dvitIyAdi bhagavAn he gautama! sabhI vedanIya karma kA vedana karate hue manuSya sAta prakRtiyoM ke bandhaka aura eka prakRti ke bandhaka hote haiN| ye sadaiva bahusaMkhyA meM pAye jAte haiM / ina ke sivAya tIna arthAt aSTavidha bandhaka, SaDUvidha bandhaka. aura abandhaka kadAcit hote haiM, kadAcit nahIM / jaba hote haiM, to kabhI eka kI saMkhyA meM aura kabhI bahuta saMkhyA meM hote haiM / ataeva jaba unakA sadbhAva na ho taba 'bahuta sAta ke bandhaka aura bahuta eka ke bandhaka' yaha prathama vikalpa hotA hai / aSTavidha bandhaka pada kA prakSepa karane para ekatva aura bahutva kI vivakSA se do bhaMga hote haiM / Sar3avidha bandhaka pada kA prakSepa karane para bhI do bhaMga hote haiN| abandhaka pada kA prakSepa karane para bhI do kula chaha hote haiM / isa prakAra tIna padoM ke tIna dviksaMyoga hote haiM / eka eka dvikasaMyoga meM ekatva aura bahutva kI vivakSA se cAra bhaMga hote haiN| isa prakAra dvika saMyogI vikalpa bAraha hote haiM / trika saMyogI bhaMga ATha haiN| ve sabhI milakara zrIbhagavAna-he gautama ! badhA vedanIyaka'nuM vedana karI rahelA manuSya sAta prakRtiyeAnA andhaka ane eka prakRtinA andhaka thAya che. A sadaiva bahusa`khtakamAM maLI Ave che. temanA siSAya arthAt avidha adhaka SaDUvidhAdhaka ane akhadhaka kadAcit hAya che. kadAcit narthI hAtA jyAre hAya che. te kayAreka ekanI sakhyAmAM ane kayAreka ghaNI saMkhyAmAM hAya che. tethI ja jyAre temanA sadbhAva na heAya tyAre ghaNA sAtanA khandhaka ane ghaNA ekanA anyaka, A prathama vikalpa thayA. avidhama dhaka padanA prakSepa karavAthI ekatva ane bahutvanI vivakSAthI che bhaMga thAya che. SaDUvidha badhaka padano prakSepa karavAthI paNa e bhaMga thAya che. amandhaka padanA prakSepa karavAthI paNa be ema kula che thAya bhagA thAya che. e prakAre traNa padonA traNa krikasa yAga thAya che. eka eka dvika sayeAgamAM ekatva ane maDuMtvanI vivakSAthI cAra bhaMga thAya che. e prakAre dvika sayAgI vikalpa bAra thAya che. trika saMcAgI bhaga ATha che, Ama badhA maLIne satyAvIsa bhaMga samajavA joIe. e zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #530 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 26 sU0 1 karmavedabandhanirUpaNam 517 bhaGgAn pratipAdayitumatidizannAha-'ahavA sattavihabaMdhagA ya egavihavaMdhagA ya chavvihabaMdhae ya avihabaMdhae ya abaMdhae ya' athavA saptavidhabandhakAzca ekavidhabandhakAzca SaDvidhavandhakazca aSTavidhabandhakazca avandhakazca evaM ee sattAvIsaM bhaMgA bhANi yavyA' evam-uktarItyA eteuparyuktAH saptaviMzati bhaGgAH bhaNitavyAH, tathAcoktA eveti evaM jaha beyaNijja tahA AuyaM nAma goyaM ca bhANiyanvaM' evam-uktarItyA yathA vedanIyaM karma adhikRtya pratipAditaM tathA AyuSyaM nAma gotrazca karma adhikRtya bhaNitavyam, 'mohaNijja vedemANe jahA NANAvaraNijjaM tahA bhANiyavyaM' mohanIyaM karma vedayamAno jIvAdiyathA jJAnAvaraNIyaM karma vedayamAnaH prarUpita stathA bhaNitavyaH, tathA ca moha vedanIyaM karma vedayamAno jovaH saptabidhabandhako'STavidhavandhakaH Savidhabandhako vA bhavati, sUkSmasaMparAyAvasthAyAmapi mohanIyavedanasaMbhavAt, evaM manuSyasattAIsa bhaMga samajhane caahie| isa abhiprAya se dvitIya Adi bhaMgA kA pratipAdana karane ke lie atideza karate hue kahate haiM athavA bahuta sAta prakRtiyoM ke bandhaka, bahuta eka ke bandhaka, eka chaha kA bandhaka aura eka aSTa kA bandhaka aura eka abandhaka / isa taraha uparyukta prakAra se sattAIsa bhaMga kaha lene caahie| ye bhaMga Upara kahe hI jA cuke haiN| jaise vedanIyakarma ke viSaya meM kahA hai, usI prakAra AyuSya, nAma aura gotra karma ke saMbaMdha meM bhI samajha lenA caahie| mohanIyakarma vedana karatA huA joya kitanI karmaprakRtiyoM kA bandha karatA hai, isa prazna kA uttara jJAnAvaraNIyakarma ke samAna samajhanA cAhie / tAtparya yaha hai ki mohanIyakarma kA vedana karatA huA jIva sAta kA bandhaka, ATha kA bandhaka yA chaha kA bandhaka hotA haiM, kyoMki sUkSma samparAya avasthA meM bhI mohanIyakarma kA bedana hotA rahatA hai magara bandha nahIM hotA haiM isI prakAra abhiprAyathI dvitIya Adi bhaMgonuM pratipAdana karavA mATe atideza karatAM kahe che athavA ghaNA sAta prakRtinA bandhaka, ghaNA enA badheka, eka chanA bandhaka ane eka AThanA bandhaka ane eka abaghaka. e rIte uparyukta prakAre satyAvIsa bhaMga kahevA joIe. A bhaMga upara kahI devAyalA ja che. jema vedanIyakarmanA viSayamAM kahyuM che-eja prakAre AyuSya, nAma, ane gotra karma nA sambandhamAM paNa samajI levuM joIe. mohanIyakarmanuM vadana karI rahela chava keTalI kame prakRtine anya kare che? e praznano uttara jJAnAvaraNIyakarmanA samAna samajavo joIe. tAtparya e ke me hanIyamanuM vedana karI rahela jIva sAtanA bandhaka, AThanA baMdhaka chanA baMdhaka thAya che, kema ke sUmasamparAya avasthAmAM paNa mehanIyakamanuM vedana yAyA che, paNa babdha nathI thatA. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #531 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtra pade'pi vaktavyam, nairayikA diSu saptavidhabandhako'STavidhavandhako vetyevaM vaktavyam, sUkSmasaMpa. rAyatyAbhAvena pavidhabandhakatyAsaMbhavAta, bahutve tu jIvapade bhaGgatrikam, tatra sUkSmasaMparAyAH kadAcitkAH, itare ca dvaye sadaiva bahutyenopalabhyante iti SaDvidhabandhakapadAbhAve saptavidhabandhakA api aSTavidhabandhakA api iti prathamo maGgaH, SaD vidhabandhakapadaprakSepe ekala bahukhAbhyAM dAvetau bhaGgo, nairayikAdiSu stanitakumAraparyanteSu saptavidhabandhakAH sadaiva bahutvenAvasthitAH, aSTavidhabandhakAstu kAdAcitkA ekatvabahutvAbhyAM ca vibhAjyAH, aSTavidhabandhakapadAbhAye saptavidhabandhakA iti prathamo bhaGgaH, tato'STavidhavandhakapadaprakSepe ekatvabahutvAbhyAM dvau, pRthivIkAyikAdiSu paJcasu abhaGgakam, saptavidhabandhakAH api aSTavidhabandhakA api, tadubhayeSAmapi manuSya pada meM bhI kaha lenA cAhie / nAraka Adi padoM meM sAta kA bandhaka athavA ATha kA bandhaka kahanA cAhie, kyoMki nAraka Adi sUkSma samparAya avasthA prApta nahIM kara sakate ataeva ve chaha ke bandhaka nahIM ho sakate / bahutva kI apekSA se jIya pada meM tIna bhaMga hote haiN| sUkSmasamparAya jIva kAdAcitka hote haiM kintu anya do pada sadaiva bahu saMkhyA meM pAye jAte haiM, isa prakAra SaDvidha bandhaka pada ke abhAva meM, bahuta sAta ke bandhaka aura bahuta ATha ke bandhaka, yaha prathama bhaMga hotA hai| Savidha bandhaka pada kA prakSepa karane para ekatya aura bahutva kI vivakSA se do bhaMga hote haiN| nairayikoM se lekara stanitakumAroM taka sAta ke bandhaka sadaiva bahuta saMkhyA meM hote haiM, magara ATha ke bandhaka kabhIkabhI hote haiM jaba hote haiM to kabhI eka aura kabhI bahata hote haiM / aSTavidha bandhaka pada ke abhAva meM sAta ke bandhaka hote haiM, yaha prathama bhaMga ghaTita hotA hai / aSTavidha bandhaka pada kA prakSepa karane para ekatva aura bahutva kI vivakSA eja prakAre manuSya padamAM paNa kahI devuM joIe. nArakaAdi padamAM sAtanA banya athavA AThanA baMdhaka kahevA joIe. kema ke nArakAdi sumisaM5rAya avasthA prApta nathI karI zakatA. tethI ja teo chanA baMdhaka nathI banI zakatA bahutvanI apekSAthI jIva padamAM traNa bhaMga thAya che. sUkSmasamparAya jIva kadAcita thAya che, paNa bIjI be pada sadeva basaMkhyAmAM maLI Ave che. e prakAre SaDavidha bandhaka padanA abhAvamAM, ghaNA sAtanA bandhaka ane ghaNA AThanA bazvaka A prathama bhaMga thAya che. vividhabaMdhaka padane prakSepa karavAthI ekava ane bahu tvanI vivakSAthI be bhaMga thAya che. naiyikAthI laIne svanita kumAra sudhI sAtanA badheka sadeva ghaNuM saMkhyAmAM hoya che, paNa AThanA bandhaka kayAreka kyAreka hoya che. jyAre hoya che te kayAreka eka ane kayAreka ghaNA hoya che. aSTanidha baMdhaka-padanA abhAvamAM sAtanA baMdhaka thAya che, A prathama bhaMga ghaTita thAya che. aSTavidha bandhaka padane prakSepa karatAM ekatva ane bahatvanI vivekSAthI be bhaMga thAya che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #532 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 26 sa0 1 karmavedabandhanirUpaNam __ 519 teSu sadaiva bahutyenopaLabhyamAnatvAt, dvi tri caturindriya pazcandriyatiryagyonikeSu vAnavyantarajyotiSkavaimAnikeSu ca nairayikavad bhaGgatrikam, manuSyeSu nava bhaGgAH, tatra saptavidhabandhakA iti prathamo bhaGgaH, tato'STa vidhavandhakapadaprakSepe ekatvabahutvAbhyAM dvau SaDvidhabandhakapadaprakSepe ekatvabahutvAbhyAM dvau bhaGgo ubhayapadaprakSepe catvAro bhaGgA bhavanti, 'paNNavaNAe chabbIsaimaM payaM samattaM' iti jJApanAyAM bhagavatyA SaDviMzatitamaM padaM samAptama // sU. 1 // ____ atha saptaviMzatitamaM karmaprakRtivedavedapadam / mUlam-kai NaM bhaMte kammapagaDIo paNNatAo? goyamA ! aTTa, taM jahA-NANAvaraNijaM jAya aMtarAiyaM, evaM neraiyANaM jAva vemANiyANaM, jIve NaM bhaMte ! gANAvaraNijjaM kammaM vedemANe kai kammapagaDIo vedei ? goyamA ! sattavihaveyae yA aTTavihaveyae vA, evaM maNUse vi, avasesA egatteNa vi puhatteNa vi NiyamA aTTha kammapagaDIo vedeti jAya vemANiyA, jIvA NaM bhaMte ! NANAvaraNijjaM vedemANA kai kammase do bhaMga hote haiM / pRthvIkAyika Adi pAMca sthAvaroM meM prathama bhaMga hI hotA hai arthAt ve bahuta sAta ke aura bahuta ATha ke bandhaka hote haiM, kyoMki donoM prakAra ke jIva sadaiva bahusaMkhyA meM pAe jAte haiM / dondriyoM, trIndriyoM, caturindriyoM, tiryaMca paMcendriyoM, vAnavyantaroM, jyotiSko, aura vaimAnikoM meM nArakoM ke samAna bhaMgatrika samajhanA cAhie / manuSyoM meM no bhaMga hote haiM / una meM se prathama bhaMga hai-saptavidha bandhaka phira aSTavidha bandhakapada kA prakSepa karane para ekatva evaM bahutva kI vidyakSA se do bhaMga hote haiM / SaDvidha bandhaka pada kA prakSepa karane para ekatva evaM bahutva kI vivakSA se do bhaMga hote haiM aura donoM padoM kA prakSepa karane para cAra bhaMga hote haiM isa prakAra nau bhaMga hue // sU0 1 // chaccIsavAM pada samApta / pRthvIkAyika Adi pAMca sthAvaramAM prathama bhaMga ja thAya che. arthAta teo ghaNA sAtanA baMdhaka ane ghaNA AThanA baMdhaka bane che, kemake banne prakAranA jIva sadeva bahu sadhyAmA bhane cha. dIndrayo, trIndriyo, yaturindriyo, tiya ya 5'yendriyo, pAna0ya-tarI, tiSka ane vaimAnikamAM nArakanI samAna bhaMga traya samajavA joIe. manuSyamAM nava bhaMga thAya che. temAMthI prathama bhaMga saptavidha bandhaka pachI aSTa. vidha bandhaka padane prakSepa karavAthI ekatva tema ja bahatvanI vivekSAthI be bhaMga thAya che SaDUvidha bandhaka padune prakSepa karatAM ekatva temaja bahatvanI vivakSAthI be bhaMga thAya che. ane bane padone prakSepa karavAthI cAra bhaMga thAya che. e prakAre nava bhaMga thayA. sU01 chavvIsamuM pada samApta. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #533 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre pagaDIo vedeti ? goyamA ! savve vi tAva hojA aTThavihaveyagA, ahavA aTTavihaveyagA ya sattavihaveyage ya, ahavA aTTavihaveyagA ya sattavihaveyagA ya, evaM maNUsA vi, darisaNAvaraNijjaM aMtarAiyaM ca evaM ceva bhANiyavyaM, veyaNijja AuyanAmagottAiM vedemANe kai kammapagaDIo vedei ? goyamA ! jahA baMdhagaveyagassa veNijja tahA bhANiyavvANi, jIve NaM bhaMte ! mohaNijjaM veemANe kai kammapagaDIo vedei ? goyamA ! niyamA aTTa kammapagaDI mo vedei, evaM neraie jAya vemANie, evaM puhutteNa vi ||suu0 1 // // paNNavaNAe bhagavaIe sattAvIsaimaM payaM samattaM // 27 // chAyA--kati khalu bhadanta ! karmaprakRtayaH prajJaptAH ? gautama ! aSTau, tadyathA-jJAnAvaraNIyaM yAvada antarAyam, evaM nairayikANAM yAvada vaimAnikAnAma, jIyaH khalu bhadanta ! jJAnAvaraNIyaM karma vedayamAnaH kati karmaprakRtI vedayate ? gautama ! saptavidhavedako vA aSTavidhavedako yA, sattAIsayAM karmaprakRtiveda-vedapada zabdArtha--(kai NaM bhaMte ! kammapagaDIo paNNattAo?) he bhagavan ! karma prakatiyAM kitanI kahI haiM ? (goyamA ! ada) he gotama ! ATha (taM jahA) ve isa prakAra (NANAvaraNijjaM jAya aMtarAiyaM) jJAnAcaraNIya yAyat antarAya (evaM neraiyANaM jAya yemANiyANaM) isI prakAra nArakoM yAvat vaimAnikoM ko (jIve NaM bhaMte ! NANAvaraNijja kammaM vedemANe kati kammapagaDIo yedei ?) he bhagavan ! jJAnAvaraNIya karma vedana karatA huA jIva kitanI karmaprakRtiyoM kA vedana karatA hai ? (goyamA ! sattavihaveyae vA aTThavihayeyae vA) he gautama ! sAta kA vedaka yA ATha kA vedaka hotA hai (evaM maNUse vi) isI prakAra manuSya satyAvIsamuM karma prakRtivedaveda pada che zahAtha-(kaINaM bhaMte ! kammapagaDIo paNNattAo ? )- bhagavan ! pratiyo herI sI cha ? (goyamA! aTU)-gautama ! mA8 (taM jahA) te // prahAra (gANAvaraNijja jAva aMtarAiyaM) jJAnAvaraNIya yAvat manta2ya ( evaM neraiyANaM jAva vemANiyANaM) me prakAre nArake yAvat vaimAnikeAnI. (jIve NaM bhaMte ! NANAvaraNijjaM vedemANe kati kammapagaDIo vedei 1) he lApan ! jJAnApaNIya bhanu vehana 42 // 2 // 04 32sI meM pratiyonu vehana 43 cha ? (goyamA ! sattavihaveyae vA aviveyae vA) he gautama ! sAtanA 4 athavA mAnA yaha thAya zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #534 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 27 sU0 1 karmaprakRtivedavedanirUpaNam evaM manuSyo'pi, avazeSAH ekatvenApi pRthaktvenApi niyamAd aSTau karmaprakRtI ghedayante, yAvad vaimAnikAH, jIvAH khalu bhadanta ! jJAnAvaraNIyaM vedayamAnAH kati karmaprakRtIvedayante ? gautama ! sarve'pi tAyad bhaveyuH aSTavidha vedakAzca athavA aSTavidhavedakAzca saptavidhavedakazca athavA aSTavidhavedakAzca saptavidhavedakAztha, evaM manuSyA api, darzanAvaraNIyaM antarAyazca eva caiva bhaNitavyam. vedanIyam AyuSyanAmagotrANi vedayamAnaH katikarmaprakRtI rcedayate ? gautama ! yathA bandhakavedakasya vedanIyaM tathA bhaNitavyam, jIyaH khalu bhadanta ! mohanIyaM bhI (avasesA) zeSa (egatteNa vi puhutteNa vi) ekatva kI apekSA se bhI aura pRthaktva kI apekSA se bhI (NiyamA) niyama se (ahakammapagaDIo) ATha karmaprakRtiyoM ko (vedeM ti) vedate haiM (jAya vemANiyA) vaimAnika taka (jIyA gaM bhaMte ! NANAvaraNijja kammaM veemANA) he bhagavan ! bahuta jova jJAnAcaraNIya karma kA vedana karate hue (kai kammapagaDIo vedeti ?) kitanI karmaH prakRtiyoM kA vedana karate haiM ? (goyamA ! savye vi tAya hojjA aTTavihaveyagA) he gautama ! sabhI ATha ke yedaka hote haiM (ahavA) athavA (ghaTTavihaveyagA ya sattacihaveyage ya) bahuna ATha ke vedaka aura eka sAta kA vedaka (ahayA aTTavihayeyagA ya sattavihaveyagA ya) athavA bahuta ATha ke vedaka aura bahuta sAta ke vedaka (evaM maNUsA thi) isI prakAra manuSya bhii|| (darisaNAvaraNijjaM aMtarAibhaM ca evaMceya bhANiyacya) darzanAvaraNIya aura antarAya bhI isI prakAra kahanA cAhie (beyaNijja AuyaM nAmagottAI yede. mANe kati kammapagaDIo veei ?) vedanIya, Ayu. nAma aura gotra karma kA vedana karatA huA kitanI karmaprakRtiyoM kA cedana karatA hai ? (goyamA ! jahA baMdhagacha (evaM maNUse vi) se prAraM manuSya 59] (avasesA) zeSa (egatteNa vi puhutteNa vi) satyanI mapekSAthI mane pRthatpanI apekSAthI 56 (NiyamA) niyamathI (adukammapagaDIo) mA4 4 pratiyona (vedeti) he cha (jAva vemANiyA) vaimAni sudhI. (jIvA NaM bhaMte ! NANAvaraNijjaM kammaM vedemANA) he bhagavAn ! gha 75 jJAnAvaraNIyanu yaha rI rahesa! (kai kammapagaDIo vedeti ?) IsI pratiyonu vehana 42 cha ? (goyamA ! savve vi tAva hojA aTTavihavedagA) : gautama ! l 28 ve thAya cha (ahavA) athavA (avihavedagA ya sattavihavedage ya) ghat 28nA bhane se sAtanA 3.4 (ahyA aduvihaveyagA ya sattavihaveyagA ya) 24245 // mAna ve mane pa sAtanA 64 (evaM maNUsA vi) me 54 // manuSya 564. (darisa gAvaraNijja aMtarAiaM ca eva ceva bhANiyavya) za20Iya ane manta2saya 455 me zate naye (veyaNijja AuyaM nAmagottAI vedemANe kati kammapagaDIo vei !) vahanIya, sAyu, nAma gotranA na 4rI 21sA sI pratiyonu yehana zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #535 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre vedayamAnaH kati karmaprakRtIrvedayate ? gautama ! niyamataH aSTau karmaprakRtI rvedayate, evaM nairayiko yAvada vaimAnikaH, evaM pRthakatvenApi // sUtra 1 // prajJApanAyAM bhagavatyA saptaviMzatitamaM padaM samAptam / / TIkA-atha saptaviMzatitamaM karmaprakRtivedavedapadaM vyAkhyAtukAma Aha-'karaNaM bhaMte ! kammapagaDIo paNNattAo ?' he bhadanta ! kati khalu karmakRtayaH prajJaptAH ? bhagavAnAha'goyamA !' he gautama ! 'aTTa, taM jahA-NANAvaraNijjaM jAya aMtarAiyaM' aSTau karmaprakRtayaH vedagassa veyaNijjaMtahA bhANiyavyANi) he gautama ! jaise baMdhaka-vedaka ke viSaya meM vedanIya karma kahA, usI prakAra kahanA cAhie (jIve NaM bhaMte ! mohaNijjaM vedemANe) he bhagavan ! jIva mohanIyakarma ko cedatA hubhA (kati kammapagaDIo yedei ?) kitanI karmaprakRtiyA~ vedatA hai ? (goyamA ! niyamA aTTa kammapagaDIo vedei) he gautama ! niyama se ATha karmaprakRtiyAM vedatA hai (evaM neraie jAca yemANie) isI prakAra nAraka yAvat vaimAnika (evaM puhutteNa vi) isI prakAra pRthaktva kI arthAtU bahutatva kI apekSA se bhI ||suu01|| sattAIsavAM pada samApta / TIkArtha-aba sattAIsaveM karmaprakRti vedaveda pada kI vyAkhyA AraMbha kI jAtI hai, arthAt yaha nirUpaNa kiyA jAtA hai ki joya kisa-kisa karmaprakRti kA vedana karatA huA anya kina-kina prakRtiyoM kA yedana karatA hai ? gautamasthAmI-he bhagavan ! karmaprakRtiyAM kitanI kahI haiM ? bhagavAn-he gautama / ATha karmaprakRtiyA~ kahI haiM, ye isa prakAra hai-jJAnA12 che ? (goyamA ! jahA badhagaveyagarasa veyaNijjaM tahA bhANiyavANi)-3 gautama ! re baMdhaka, vedakanA viSayamAM vedanIyama kahyAM che eja prakAre kahevA joIe.) (jIve NaM bhaMte ! mohaNijja vedemANe)- bhagavan ! bhADanIyanu veha 12ta chatai (kati kammapagaDIo vedei ?) sI pratiyona vehecha ? (goyamA ! niyamA aTu kamma pagaDIo vedeDa)-he gautama ! niyamayI mA pratiyona ve che. (evaM neraie jAya vemANie) me 54 / 2 nA24 yAvat vaimAni (evaM puhutteNa yi) se mAre 54.1thI arthAt maI. tvanI apekSAthI paNa jANavuM pasUtranA satyAvIsa muM pada samApta TIkAryuMhave satyAvIsamAM karmaprakRtivedaveda padanI vyAkhyA AraMbha karAya che, arthAt e nirUpaNa karAya che ke jIva kaI kaI karmaprakRtinuM vadana karatAM hatAM anya kaI kaI prakRtinuM vedana kare che? zrI gautamasvAmI- he bhagavana ! karmaprakRti keTalI che? zrI bhagavAna che gautama! ATha karmaprakRti kahelI che, te A prakAre che jJAnA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #536 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 27 sU0 1 kameM prakRtivedavedanirUpaNam 523 prajJaptAH, tadyathA - jJAnAvaraNIyaM yAvat - darzanAvaraNIyam, vedanIyam, mohanIyam, nAma, gotram, AyuH antarAyakarmazceti, 'evaM neraiyANaM jAva vemANiyANaM' evam uktarItyA nairayikANAM yAvat - asurakumArAdi bhavanapati pRthivIkAyikAdye kendriya vikalendriya paJcendriya tiryagyonika manuSyavAnavyantara jyotiSka vaimAnikAnAm aSTI karmaprakRtayaH prajJaptAH samprati kiM karma vedayamAno jIvAdiH kati karmaprakRtIrvedayate ? ityevaM vedodayasya vedodayena saha saMbandhaM pratipAdayitumAha-' jIve NaM bhaMte ! NANAvara NijjaM kammaM vedemANe kai kammapagaDIo vede ?' he bhadanta jIvaH khalu jJAnAvaraNIyaM karma vedayamAnaH kati karmaprakRtIrveda pate ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! 'sattavihaveyara vA aTThavihaveyae vA' jJAnAvaraNIyaM karma vedayamAno jIvaH, upazAntamohaH, kSINamoho vA saptavidhavedako bhavati, upazAntamoha kSINamo yormonIyodayAsaMbhavAt, tadanyastu sUkSmasaMparAyAdiraSTa vidhavedako bhakti, 'evaM maNUse varaNIya, darzanAvaraNIya, vedanIya, mohanIya, Ayu. nAma, gotra aura antarAya, isI prakAra nArakoM, asurakumAra Adi bhavanapatiyoM, pRthvIkAyika Adi ekendriyoM cikalendriyoM, tiyeca paMcendriyoM, manuSyoM vAnavyantaroM, jyotiSkoM aura vaimAnikoM kI karmaprakRtiyAM bhI ATha hI kahI haiM / aba yaha pratipAdana kiyA jAtA hai ki kisa karma kA vedana karatA huA jIva anya kitanI prakRtiyoM kA vedana karatA hai ? gautamasvAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! jIva jJAnAvaraNIya karma kA vedana karatA huA kitanI karmaprakRkiyoM kA vedana karatA hai ? bhagavAn - he gautama! jJAnAvaraNI ya karma kA vedana karatA huA jIva-upa zAntamoha athavA kSINamoha - sAtaprakRtiyoM kA vedaka hotA hai, kyoMki upazAnta moha aura kSINamoha mohanIya karma kA vedana nahIM karate haiM / unake atirikta varaNIya, harzanAvaraNIya, vahanIya, mohanIya, Ayu, nAma, gotra antarAya prakAre nAraka, asurakumAra Adi bhavanapatiyA, pRthvIkAyika Adi ekendriya, vikalendriyA tiya ca pa'cendriyA, manuSya, vAnabyantarA, jyAtiSkA ane vaimAnikonI kama`prakRtiyA paNa ATha ja kahI che. have e pratipAdana karAya che ke kayA kratu. vedana karI raheA jIva anya keTalI prakRtiyAnuM vedana kare che? zrIgautamasvAmI prazna ka2e che--he bhagavan! jIva jJAnAvaraNIya kama nA vedana karatA keTalI kama prakRtiyAnuM vedana kare che ? zrIbhagavAna-he gautama ! jJAnAvaraNIyaka' vaidana karI rahelA jIva upazAnta maha athavA kSINamAha-sAta prakRticeAnA vaidaka thAya che, kemake upazAnta meha ane kSINa mAha mehanIyaka nu vedana nathI karatA. temanAthI atirikta sUkSma samparAya sudhI jIva AThe zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #537 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 524 prajJApanAsUtre vi' evam-samuccayajIvoktarItyA manuSyo'pi jJAnAvaraNIyaM karma vedayamAna upazAntamohaH kSINamohazca saptavidhavedako bhavati, sUkSmasaMparAyAdistu aSTavidha vedako bhavati, "avaseyA egatteNa vi puhutteNa piNiyamA aTTakammapagaDIo vedeti jAya vemANiyA' avazeSAH manuSye. tare nairayikAdayo jovA ekalvenApi pRthaktve nApi-bahutye nApi niyamAt-niyamataH aSTau karmaprakRtIrvedayante yAvat-nairayikAsurakumArAdi bhavanapati pRthivIkAyikAyekendriyavika lendriyapaJcendriyatiryagyonikavAnavyantara jyotiSka vaimAnikAH jJAnAvaraNIyaM karma vedayamAnA niyamato'STau karmaprakRtIrvedayante, atha bahutvamadhikRtyAha-'jIvA NaM maMte ! NANAvaraNijjaM cedemANA kaikammapagaDIo vedeti ?' he bhadanta ! jIvAH khalu jJAnAvaraNINaM karma vedayamAnAH katikarmaprakRtIH vedayante ? bhagavAnAha-'goyamA!' he gautama ! 'sacce vi tAya hojjA aDhavihaveyagA' sarve'pi tAvat jIvA jJAnAvaraNIyaM karma vedayamAnA bhaveyuraSTavidhavedakAH, tathAcAtra sUkSmasamparAya taka jIya AThoM prakRtiyoM kA cedana karate haiN| samuccaya jIva kI taraha manuSya bhI jJAnAvaraNIya karma kA vedana karatA huA sAta athavA ATha karmaprakRtiyoM kA vedana karatA hai / upazAntamoha aura kSINamoha sAta kA vedana karate haiM aura sUkSmasamparAya Adi AThoM prakRtiyoM kA manuSya se bhinna nAraka Adi jIva ekatva kI vivakSA se aura bahutya kI vivakSA se bhI, niyama se AThoM karmaprakRtiyoM kA vedana karate haiM, arthAt nAraka asurakumAra Adi bhavanapati, pRthivIkAyika Adi ekendriya, vikalendriya, tiryaMca paMcendriya, vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika jJAnAvaraNIya karma kaa| vedana karate hue niyama se ATha karmaprakRtiyoM kA vedana karate haiN| aba bahutva kI vivakSA se vicAra karate haiM-he bhagavan ! jIya jJAnAvara. NIya karma kA vedana karate hue kitanI karmaprakRtiyoM kA vedana karate haiM ? bhagavAn-he gautama ! sabhI jIya jJAnAvaraNIya karma kA vedana karate hue ATha prakRtinuM vadana kare che, samuccaya jIvanI jema manuSya paNa jJAnAvaraNIya karmanuM udana karatA chatAM sAta athavA ATha karma prakRtinuM vedana kare che. upazAha ane kSINa mehasAtanuM vedana kare che ane sUmasamparAya Adi AThe prakRtinA vadana kare che. manuSyathI bhinna nAraka Adi jIva ekatvanI vivakSAthI ane bahatvanI vivakSAthI paNa, niyamathI AThe prakRtiyonuM vetana kare che. arthAt asurakumAra Adi bhavanapati, pRthvI kAya Adi ekedriya, vikalendriya, tiryaMca paMcendriya, vAnavyantara, jyotiSka ane vaimAnika jJAnAvaraNIya karmanuM vadana karatA karatAM niyathI ATha kama prakRtinu vedana kare che. - have bahutvanI vivakSAthI vicAra kare che zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! jJAnAvaraNIya karmanuM vadana karI rahela jIva keTalI karmaprakRtinuM vedana kare che ? zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #538 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 27 sU0 1 karmaprakRti vedavedanirUpaNam 525 " jIvapade manuSyapade ca bhaGgatrikaM bodhyam, tatra 'sarve'pi tAvad bhaveyuraSTavidhavedakA:' iti prathamo bhaGgaH 1, atha dvitIyaM bhaGgamAha - ' ahavA aTTavihaveyagA ya sattavihaveyage ya' athavA bahavaH aSTavidhavedakAzca kazcitpunaH saptavidhavedakaceti tathA caikasyaiva saptavidhavedakasya sadbhAve dvitIya bhaGgaH 2, atha bahUnAM saptavidhavedakAnAM sacce tRtIyaM maGgamAha - 'ahavA aTThavihaveyagA ya sattavihaveyagA ya' athavA bahava eva aSTavidhavedakAzca saptavidhavedakAzca bhavantIti tRtIyo bhaGgaH 3 ' evaM maNUsA vi' evam samuccayajIvoktarItyA manuSyAapi kadAcit sarve'pi tAvat jJAnAvaraNIyaM karma vedayamAnA aSTavidhavedakA bhavanti, athavA bahavo'STavidhavedakAzca kazcit saptavidhavedaka, athavA bahava eva aSTavidhavedakAzca saptavidhavedakAzca bhavanti, 'darisaNAvaraNijjaM aMtarAiyaM ca evaM caiva bhANiyantra' darzanAvaraNIyam antarAyazca karma, evazcaivajJAnAvaraNIyakarmavadeva bhaNitavyam vaktavyam, gautamaH pRcchati - 'veyaNijjaM AuyanAmago vedepA kampagaDIo veei ?' vedanIyam AyuSyanAmagotrANi vedayamAno jIvaH karmoM ke vedaka hote haiN| yahAM jIvapada meM aura manuSya padameM tIna bhaMga samajhanA cAhie | unameM se sabhI ATha ke vedaka hote haiM, yaha prathama bhaMga hai / athavA bahuta jIva ATha prakRtiyoM ke vedaka hote haiM aura koI eka sAta kA vedaka hotA hai, isa prakAra jaba sAta kA vedaka eka hotA hai to dUsarA bhaMga samajhanA cAhie, jaba sAta ke vedaka bahuta jIva hote haiM to tIsarA bhaMga hotA hai, yaha kahate haiMathavA bahuta jIva ATha karmaprakRtiyoM ke vedaka aura bahuta sAta karmaprakRtiyoM ke vedaka hote haiM / yaha tIsarA bhaMga hai / samuccaya jIvoM ke samAna manuSya sabhI kadAcit ATha ke vedaka hote haiM, athavA bahuta-ATha ke vedaka aura eka koI sAta kA vedaka hotA hai / athavA bahuta ATha ke vedaka hote haiM aura bahuta-se sAta ke vedaka hote haiM / darzanAvaraNIya aura antarAyakarma kA kathana jJAnAvaraNIya ke samAna hI samajhanA cAhie / zrIbhagavAna--he gautama ! badhA jItra jJAnAvaraNIya kA~vedana karatAM chatAM ATha karmonA vaidaka thAya che. ahI` 7pa6mAM ane manuSyapadamAM traNa bhaMga samajavA joie. temanAmAMthI badhA ArTanA veDhaka thAya che. A prathama bhaMga che athavA ghaNA jIva ATha prakRtiyonA vaidaka thAya che ane koi eka sAtanA vedaka thAya A bIjo bhAMga samajave. jyAre sAtanA vedaka ghaNA jIva hAya che te trIjo bhaMga thAya che, e kahe che athavA ghaNA jIva ATha ka`prakRticenA vaidaka thAya che ane ghaNA sAtakama prakRticenA veDhaka hAya che. A trIjo bhaMga che. samuccaya jIvAnA samAna manuSya paNa kadAcit AThanA vedaka thAya che, athavA ghaNA aThanA vedaka ane kAi eka sAtanA vedaka thAya che. athavA ghaNA AThanA veka thAya che, ane ghaNA sAtanA vedaka thAya che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #539 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAstre kati karmaprakRtIrvedayate ? bhagavAnAha-'goyamA!' he gautama ! 'jahA badhagaveyagassa veyaNijjaM tahA bhANi yayANi' yathA bandhakavedakasya vedanIyaM karma pratipAditaM tathA vedavedakasya vedanIyaM karma bhaNitavyam, tathA ca vedanIyapharmANi jIvapade manuSyapade ca pratyekamaSTavidha vedako yA saptavidhavedako vA caturvidhavedakoveti bhaGgatrayaM vaktavyam, nairapikAdiSu padeSu cASTavidha vedaka ityeka eva bhaGgaH, teSAmupazAntamo hatvAdyavasthAyA abhAvAt. tatraiva vedanIyakarmaNi bahutvaprarUpaNe jovapade manuSyapade ca pratyekaM bhaMgatrayam, tatra 'aSTavidhavedakAzca' iti prathamo. bhagaH sarvathA saptavidhavedakAnAmabhAve, bodhyaH, saptavidhavedakapadaprakSepetu ekatvabahutvAbhyAM dvau gautamasvAmI-he bhagavan ! vedanIya, Ayu, nAma aura gotrakarma kA vedana karatA huA jIva kitanI karmaprakRtiyoM kA vedana karatA hai ? bhagavAnU-he gautama ! jaise baMdhaka-vedaka ke vedanIya karma kA kathana kiyA gayA hai, usI prakAra vedavedaka ke vedanIya karma kA bhI kathana karanA caahie| isa prakAra vedanIyakarma viSaya meM jIya aura manuSya pada meM ATha kA vedaka athavA sAta kA vedaka athavA cAra kA vedaka, ye tIna bhaMga kahane cAhie / nairayika Adi zeSa padoM meM eka hI bhaMga pAyA jAtA hai aura vaha hai-AThoM prakRtiyoM ke vedaka kyoMki samuccaya jIya aura manuSya ke sivAya kisI bhI anya jIva meM upazAntamoha athavA kSINamoha avasthA nahIM pAI jAtI hai| vedanIya karma ke viSaya meM bahuta kI prarUpaNA karane meM, jIva aura manuSya kI apekSA se tIna tIna bhaMga hote haiM, ve isa prakAra haiM-(1) AThoM prakRtiyoM ke vedaka-yaha bhaMga zrIgautamasvAmI-he bhagavana ! vedanIya, Ayu, nAma ane karmanuM vedana karI rahela chava keTalI karmaprakRtinuM vedana kare che? zrI bhagavAna-he gautama! jevA baMdhaka-vedakanA vedanIya karmanA kathana karAyAM che, eja prakAre veda vedakanA vedanI karmanuM paNa kAna karavuM joIe. e prakAre vedanI cakarmanA viSayamAM jIva ane manuSyapadamAM AThanA vedaka athavA sAtanA vedaka athavA cAranA vedaka, e traNa bhaMga kahevA joIe. narayika Adi zeSa padomAM ekaja maMga maLe che. ane te che-AThe prakRtinA vedaka kemake samuccaya jIva ane manuSyanA sivAya koI paNa anya jIvamAM upazAnta maha athavA kSINameha avasthA maLatI nathI. vedanIya karmanA viSayamAM baharavanI prarUpaNA karavAmAM jIva ane manuSyanI apekSAthI traNa-traNa bhaMga thAya che. te A prakAre che. (1) AThe prakRtinA vedaka-e bha ga tyAre ghaTita thAya che, jayAre koI paNa jIva sAtanA vedaka na hoya. (2) ghaNA aThanA vaidaka ane kaI eka sAtano vedaka tathA (3) ghaNuM AThanA vedhaka ane ghaNAM sAtanA vedaka zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #540 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 27 sU0 1 karmaprakRtivedavedanirUpaNam bhaGgo, iti, zeSeSu nairayi kAdipu punaH sthAneSu abhaGgakam - 'aSTavidhavedakAH' iti eka eva maGga iti, gautamaH pRcchati-'jIye NaM bhaMte ! mohaNijjaM vedemANe kaikammapagaDIo vedei ?' he bhadanta ! jIyaH khalu mohanIyaM karma vedayamAnaH kati karmaprakRtIrvedayate ? bhagavAnAha'goyamA !' he gautama ! 'niyamA aTTakammaragaDIo vedei' niyamAt- 'avazya meva mohanIya karma vedayamAno jIvaH aSTau karmaprakRtIrvedayate 'evaM neraie jAva vemANie' evam-uktarItyA nairayiko yAvat-asurakumArAdi vaimAnikAnto'pi mohanIyaM vedayamAno niyamato'STavidhaM karma vedayate, 'evaM puhutteNa vi' evam-uktarItyA pRthakatvenApi bhavaseyam, tathA ca mohanIyaM karma vedayamAno niyamAdaSTavidhavedako bhavati, jIvAdiSu paJcaviMzatipadeSu ekatve bahutye comayatrApi abhaGgakam - 'aSTokarmaprakRtI rvedayate vedayante yA' ityeka eva bhaGgo'vagantavyaH / 'paNNavaNAe bhagavaIe sattAvI saimaM payaM samattaM' iti prajJApanAyAM bhagavatyAM saptaviMzatima padaM samAptam / / sU0 1 // tabhI-ghaTita hotA hai jaba koI bhI jIva sAta kA vedaka na ho (2) bahuta ATha ke vedaka aura koI eka sAta kA vedaka tathA (3) bahuta ATha ke vedaka aura bahuta sAta ke vedaka / ina ke atirikta nAraka Adi sabhI jIva niyama se ATha ke vedaka hI hote haiM, unameM koI vikalpa nahIM hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! jIva mohanIya karma kA vedana karatA huA kitanI karmaprakRtiyoM kA vedana karatA hai ? / / bhagavAn-he gautama ! mohanIyakarma kA vedana karatA huA jIva niyama se ATha karmaprakRtiyoM kA vedana karatA hai| isI prakAra nAraka, asurakumAra Adi se lekara vaimAnika taka jIva mohanIyakarma kA vedana karatA huA AThoM prakRtiyoM kA vedana karatA hai| isI taraha bahutya kI vicakSA se bhI jAnanA cAhie / ataH eva jo jIva mohanIya karma kA vedana karatA hai, vaha niyama se AThauM karmaprakR. tiyoM kA vedana karatA hai| isa prakAra jIcAdi pacIsoM padoM meM ekatva kI enA sivAya nAraka Adi badhA niyamathI AThanA vedaka ja hoya che, temAM kaI vikalpa nathI zrIgautamasvAmI- he bhagavana! jIva mehanIya kamanuM dAna karI rahela keTalI karma prakRtinuM vedana kare che? zrI bhagavAna -he gautama ! mehanIyakamanuM vedana karI rahela chava niyamathI ATha karmaprakRtinuM vedana kare che. e ja prakAre nAraka, asurakumAra AdithI laIne vaimAnika sudhI jIva mehanIya karmanuM vaidana karI rahela AThe prakRtinuM vaMdana kare che. e ja rIte bahatvanI vivakSAthI paNa jANavuM joIe tethI ja je jIva mehanIya karmanuM vedana kare che. te niyamathI AThe kama prakRtinuM vedana kare che. e prakAre jIvAdi paccI se padomAM ekatvanI vivekSAthI ane bahatvanI virakSAthI paNa abhaMgaka che-arthAta AThe karma prakRtinuM vedana kare che athavA vedane kare che. sUtra che bhagavatI prajJApanAnuM satyAvIsamuM pada samApta zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #541 -------------------------------------------------------------------------- ________________ D 528 prajJApanAsUtre atha aSTAviMzatitamaM AhArapadam saMgrAhaka gAthAdvayam / mUlam-sacittA hAraTThI2 kevai3 kiM vA vi4 savvao ceva 5 / kaibhAgaM6 savve7 khalu pariNAme8, ceva boddhavve // 1 // egidiyasarIrAdI lomAhAro taheya maNabhakkhI etesiM tu payANaM vibhAvaNA hoMti kAyavyA // 2 // chAyA-sacitA0 1 AhArArthinaH 2 kiyatA 3 kiMvApi 4 sarvatazcaiva 5 / katibhAgam 6 sarvAn 7 khalu pariNAmaH 8 caitra boddhavyaH // 1 // ekendriyazarIrAdi 9 lomAhAraH 10 tathaiva manobhakSitaH 11, eteSAM tu padAnAM vibhAvanA bhavati kartavyA // 2 // TokA-saptaviMzatitame pade nArakA digatisamApanAnAM karmavedanApariNAmaH pratipAditaH, samprati-aSTAviMzatitame pade AhArapariNAmaM pratipAdayituM prathama saGgraha gAthAdvayamAha'sacittA 1 hAraTTo 2 ityAdi sacitta padopalakSitaH prathamo'dhikAraH, tadyathA nairayikAH khalu bhadanta ! ki sacittAhArAH? acittAhArA vA? ityAdi 1, 'AhArArthinaH", iti dvitIyo'dhikAraH 2, 'kiyatA'-kAlena AhArArthaH saMjAyate ityAdirUpastRtIyo'dhi kAraH 3, "kiyApi'-mAhAramAhArayantIti caturtho'dhikAraH 4, 'sarvatazcaiva'-iti padopala. kSitaH paJcamo'dhikAraH 5, tadyathA "nairayikAH khalu kiM sarvataH pariNamayanti ?' ityAdi, ceya zabdaH samuccayadyotakaH 5, gRhItAnAM pudgalAnAm 'katibhAgam' AhArayantItyevamAdiH SaSTho'dhikAraH 6, 'yAn pudgalAna AhAratvena gahNanti tAn kim 'sarvAn'-aparizeSAn khalu AhArayanti ki vA asan dezataH AhArayanti' ityevarUpapadopalakSitaH saptamo'dhikAra: 7, evam-'pariNAma:'-pariNAmapadopalakSito'STamo'dhikAro'vagantavyaH, tadyathA-'nairayikAH khalu bhadanta ! yAn pudgAn AhAratayA gRhNanti te khalu tAn pudgalAn kIdRzatayA bhUyovicakSA se aura bahutva kI vivakSA se bhI abhagaka hai, arthAta AThoM karmapraka tiyoM kA vedana karatA hai athavA vedana karate haiN| bhagavatI prajJApanA kA sattAIsavAM pada samApta // 27 // aTThAIsavAM AhArapada saMgrAhakagAthArtha zabdArtha-(saccittAhAraTTI) saccittAhAra, AhArArthI (kevati) kitane kAla meM (kiM yA ci) aura kyA AhAra karate haiM (savvato ceva) tathA sarvataH saba aThayAvIsamuM AhAra pada saMgrAhaka gAthAo At--(sacittAhAraTTI) sacitta mAthA (keyati) 88 mA (kiM vA vi) bhane / mAhA2 43 cha (savvato ceva) tathA sata:-adhA pradezAthI (katibhAgaM) mA mAsa (sace) mAnA (khalu) nizcaya (pariNAme) parimana (ceva) bhane (boddhavve) naa me (egidiya. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #542 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 28 sU0 1 sacittAhArAdinirUpamam bhUyaH pariNamayanti ?' ityAdi 8 iti prathamagAthArthaH 'ekendriyazarIrAdi'-padopalakSito nayamo'rthAdhikAraH, tadyathA-'nairayikAH khalu bhadanta ! kim ekendriyazarIrANi AhArayanti ? kiMvA vikalendrizarIrANi ? kiMvA paJcandriyazarIrANi AhArayanti ? ityAdi 9, evamlomAhAra:- lomAhAravaktavyatArUpo dazamo'dhikAraH tadyathA-nairayikAH kiM lomAhAraM kurvanti ? kiM vA'lomAhAraM kurvanti ? ityAdi 10, 'manobhakSita' vaktavyatArUpa ekAdazosdhikAraH 11 ityeteSAM sAmAnyenAnantaraM nirdiSTAnAM padAnAM vibhAvanA-vistAreNa prakAzanA kartavyA bhavati iti gAthAdvayArthaH // 2 // sacittAhArAdi vaktavyatA mUlam-neraiyA NaM bhaMte ! kiM sacittAhArA, acittAhArA, mIsAhArA ? goyamA! no sacittAhArA, acittAhArA, no mIsAhArA, evaM asurakumArA jAya vemANiyA, orAliyasarIrA jAva maNUsA sacittAhArA vi acittAhArA vi mIsAhArA vi, neraiyA NaM bhaMte ! AhAraTThI ? hatA, AhAraTTI, neraiyA NaM bhaMte ! kevaikAlassa AhAraTTe samuppajjai ? goyamA! neraiyANe duvihe AhAre paNNatte, taM jahA-Abhoganivyattie ya aNAbhoganiyattie ya, tattha gaMje se aNAbhoganivyattie se NaM aNusamayamavirahie AhAraTre samuppajai, tattha NaM je se Abhoganivyattie se NaM asaMkhijAlamaie aMtomuhuttie AhAraTre samuppajai, neraiyA NaM bhaMte ! kimAhAramAhAreti ? goyamA ! davyao aNaMtapaesiyAI, khettao asaMkhejapaesogAr3hAI, kAlao aNNayaraTriiyAI, bhAvao vaNNamaMtAI gaMdhamaMtAI, phAptamaMtAI, jAiM bhAvao vaNNamaMtAI AhAreti tAI kiM egavaNNAI AhAreMti jAya kiM paMcavaNNAiM AhAreMti ? goyamA ! ThANamaggaNaM paDucca egavaNNAI pi AhArati jAva paMcavaNNAI pi pradezoM se (kati bhAgaM) kitanA bhAga (sadhye) saba ko (khalu) nizcaya (pariNAme) pariNamana (ceva) aura (boddhavye) jAnanA cAhie (egidiyasarIrAdI) ekendriyoM ke zarIra Adi (lomAhAro) lomAhAra (taheva maNabhakkhI) tathA manobhakSI (etesiM tu padANaM) ina padoM kI (vibhAvaNA) vicAraNA (hoti kAyavyA) karane ke yogya hai| sarIrAdi) mendriyonAM zarI2 mA (lomAhAro) somAhAra (taheva maNabhakkhI) tathA bhanImakSI (etesiM tu padANaM) pahAnI (vibhAvaNA) viyaa2|| (hoti kAyavyA) 52pAyogya che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #543 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 3 - D 50 prajJApanAsUtre AhAreMti, vihANamaggaNaM paDucca kAlavaNNAI pi AhAreMti jAya sukkillAI pi AhAraiti, jAI vaNNao kAlavaNNAI AhAreMti tAI ki egaguNakAlAI AhAreMti, jAva dasaguNakAlAI AhAreti, saMkhejaguNakAlAI AhAreMti asaMkhejaguNakAlAI AhArati jAva aNaMtaguNakAlAI AhAreti ? goyamA ! egaguNakAlAI pi AhAreMti jAya aNaMta guNakAlAI pi AhAraiti, evaM jaba sukillAiM, evaM gaMdhao vi rasao vi, jAI bhAvao phAsamaMtAI tAI no egaphAsAiM AhAreMti, no duphAsAiM AhAreMti, no tiphAsAI AhAti, cauphAsAI AhAreMti, jAva aTTha phAsAI pi AhAreMti, vihANamangagaM paDucca kakkhaDAI pi AhAreMti jAya lukkhAI, jAI phAsao kakkhaDAiM AhAreMti tAI ki egaguNakakkhaDAI AhAreMti jAva aNaMtaguNakakkhaDAI AhAreMti ? goyamA ! egaguNakakkhaDAiM pi AhAreMti, jAva azaMtaguNakakkhaDAiM pi AhAreMti, evaM aTU vi phAsA bhANiyavyA, jAva aNaMtaguNalukkhAI pi AhAreMti, jAI bhaMte ! agaMtaguNalukkhAI AhAreti tAI kiM puDhAI AhAraiti ? apuDhAI AhAraiti ? goyamA ! puDhAI AhAreMti, no apuDhAI AhArati, jahA-bhAsuddesae jAya NiyamA chadisiM AhAreMti, osaNNaM kAraNaM paDucca vaNNao kAlanIlAI, gaMdhao dubbhigaMdhAI, rasao tittarasakaDu. yAI, phAsao kakkhaDaguruya sIyalukkhAiM tesiM porANe vaNNaguNe gaMdhaguNe rasaguNe phAsaguNe vipariNAmaittA paripIlaittA parisADaittA parividdhaMsaittA apaNe apulye vaNNaguNe gaMdhaguNe rasaguNe phAsaguNe uppAittA AyasarIrakhettoMgADhe poggale samvappaNayAe AhAraM AhAreti, neraiyA NaM bhaMte ! savyao AhAraiti savyao pariNAmaMti, savyo UsasaMti, savyao nIsasaMti, abhikkhaNaM AhAreMti abhikkhaNaM pariNAti, abhikkhaNaM usasaMti, abhikkhaNaM nIsasaMti Ahacca AhAreMti, AhaJca pariNAmeMti, Ahacca UsasaMti, Ahacca nIsasaMti ? haMtA, goyamA ! jeraiyA savyao AhAreMti, evaM taM ceva jAva Ahacca nIsasaMti, neraiyA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #544 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 28 sU0 1 sacittAhArAdinirUpaNam NaM bhaMte ! je pogale AhArattAe giNhaMti, te NaM tesiM poggalANaM seyAlaMsi kaibhAgaM AhAreMti kahabhAgaM AsAeMti, goyamA ! asaMkhejaibhAgaM AhAraiti, aNaMtabhAgaM AssAeMti, neraiyANaM bhaMte ! je poggale AhArattAe giNhaMti te kiM savve AhAreMti no savve AhAreti ? goyamA ! te savve aparisesae AhAreMti, neraiyANe bhaMte ! je poggalA AhArattAe givhaMti te NaM tesiM poggalA kIsattAe bhujo bhujo pariNAmeti ? goyamA ! soiMdiyattAe jAva phAsidiyattAe aNiTuttAe akaMtattAe appiyattAe asubhattAe amaNuNNattAe amaNAmattAe aNicchiyattAe abhijjhiyattAe ahattAe no uddhattAe dukkhattAe no suhattAe eesi bhujo bhujo pariNamaMti ||suu0 1 // ___chAyA-nairayikAH khalu bhadanta ! kiM sacittAhArAH, acittAhArAH, mizrAhArAH ? gautama ! no sacittAhArA:, acitAhArAH, no mizrAhArAH, evam asurakumArA yAvad vaimAnikAH, audArikazarIriNo yAvad manuSyAH sacittAhArA api, acittAhArA api, mizrAhArA api, nairayikAH khalu bhadanta ! AhArArthinaH ? hanta, AhArArthinaH, nairayikANAM sacittAhArAdiyaktavyatA zabdArtha -(neraiyA NaM bhaMte ! ki sacittAhArA, acittAhArA, mIsAhArA) he bhagavan ! nAraka kyA sacitta kA AhAra karane vAle, acitta kA AhAra karane vAle athavA mizra-sacittAcitta kA AhAra karane vAle haiM ? (goyamA ! no sacittA. hArA) he gautama ! sacittAhArI nahIM haiM (acittAhArA) acittAhArI haiM(no mIsA. hArA) mizrAhArI nahIM haiM (evaM asurakumArA jAva yemANiyA) isI prakAra asura kumAra yAvat vaimAnika (orAliya sarIrA jAya maNUsA) audArikazarIrayAle yAvatU manuSya (sacittAhArA vi, acittAhArA vi mIsAhArA vi) sacitta - sacittAhArAdi vaktavyatA hAtha-(neraiyANaM bhaMte ! ki sacittAhArA, acittAhArA, mIsAhArA)-De man ! nA24 zuM sacittanA AhAra karanArA. acittanA AhAra karanArA athavA mizra-sacittAcittanA mAhAra 42nA21 jAya cha ? (goyamA! no sacittAhArA)- gautama ! sathittAhArI nayI (acittAhArA) mathitAhA cha (no mIsAhArA) mizrADArI nathI (evaM asurakumArA jAya vemANiyA) se prAre masu24bhAra yAvata vaimAni. (orAliyasarIrA jAya maNUsA) mohA4i shriiraa|| manuSya yAvat (sacittAhArA vi, acittAhArA vi, mIsAhArA vi,) sathitta maa0253|| 5 mayitta mahArANA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #545 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kaya prajJApanAsUtre bhadanta ! kiyataH kAlasya AhArArthaH samutpadyate ? gautama ! nairayikANAM dvividhaH AhAraH prajJataH, tadyathA - Abhoga nirvartitabdha, anAbhoga nirvartitazca tatra khalu yo'sau Abhoganirva tiH sa khalu anusamayam avirahitaH AhArArthaH samutpadyate, tatra khalu yo'sau anAbhoganirvartitaH sa khalu asaMkhyeyasAmayikaH AntarmuhUrtika AhArArthaH samutpadyate, nairathikAH khalu bhadanta ! kimAhAramAhArayanti ? gautama ! dravyato'nantapradezikAni kSetrato'saMkhyeyapradezA AhAra vAle bhI, acitta AhAra vAle bhI, mizra AhAra vAle bhI / (neraiyA NaM bhaMte ! AhAraTThI ? ) he bhagavan ! nAraka- kyA AhArArthI haiM ? (haMtA, AhAraTThI) hAM, AhArArthI haiM (neraiyA NaM bhaMte ! kevaikAlassa AhAraDe samupajjai ? ) he bhagavan ! nArakoM ko kitane kAla meM AhAra kI icchA utpanna hotI hai ? (goyamA ! neraiyA NaM ducihe AhAre paNNatte) he gautama! nArakoM kA AhAra do prakAra kA kahA hai (taM jahA Abhoganivyattie ya aNA bhoganivattie ya) vaha isa prakAra Abhoga-upayoga pUrvaka kiyA huA aura binA upayoga kiyA huA (tattha NaM je se aNAbhoganicattie) unameM jo anAbhoga nirvarttita hai ( se NaM aNusamayamavirahie AhAraTThe samuppajjai) vaha pratisamaya nirantara AhArArtha utpanna hotA rahatA hai (tattha NaM je se Abhoganivyattie) unameM jo Abhoga nivartita hai (se NaM asaMkhijjasamaie aMtomuhuttie AhAraDe samupajai) yaha AhArArtha asaMkhyAta samaya ke antarmuhUrta meM utpanna hotA haiM / (neraiyA NaM bhaMte! ki AhAramAhAreti ?) he bhagavan ! nAraka jIva kyA AhAra grahaNa karate haiM ? (goyamA ! davyao anaMtapaesiyAI) dravya se ananta paNa ane mizrAhAravALA paNa. (Roser NaM bhate ! AhAraTThI ) - he lagavan ! nA24 pazu AhArArthI che ? (haMtA AhAraTThI) hA, AhArArthI che (neraiyANaM bhaMte ! kevati kAlassa AhAraTThe samuppajjai ?) De lagavana ! nArane DeTalA asA mahAranI rachA utpanna thAya che ? ( goyamA ! neraiyANaM duvihe AhAre paNNatte) he gautama! nArahInA AhAra meM prAranA hyA che. (taM jahA - Abhoganivyattie ya aNAbhoganivyattie ya) te yA prakAre - mAloga- upayoga yUrva rela mane vinA upayeAga karela . (tatthaNaM je se aNAbhoganivyattie) temAM ne anAloga nivartita che (seNaM aNusamayavirahie AhAraTThe samupajjai) te prati samaye nirantara AhArArtha utpanna thAya che ( tattha NaM je se Abhoganivvattie) tebhAM ne sAloganivartita che (se NaM asaMkhejja samaya aMtomuhuttie AhAraTThe samupajjai) te mahArathaM asaMkhyAta tamAM utpanna thAya che. samayanA antarmuhU. (desert bhaMte ! kimAhAramAhAre ti) he lagavana ! nAra pazu AhAra grahaNa re che. ? (goyamA ! davvao aNatapaesiyAI) dravyathI ananta ahezI (khettao asaMkhejja zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #546 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 28 sU0 1 sacittAhArAdinirUpaNam 533 gADhA kAlato'nyatarasthitikAni bhAvato varNavanti, gandhavanti, rasavanti, sparzayanti, yA bhAvato varNayanti AhArayanti tAni kim ekavarNAni AhArayanti yAvat kiM paJca varNAni AhArayanti ? gautama ! sthAnamArgaNaM pratItya ekavarNAnyapi AhArayanti, yAvat paJca varNAnyapi AhArayanti, vidhAnamArgaNaM pratItya kRSNavarNAnyapi AhArayanti yAvat zuklavarNAnyapi AhArayanti, yAni varNataH kRSNavarNAni AhArayanti tAni kim ekaguNakAlakA ni AhArayanti yAvada dazaguNakAlakAni AhArayanti saMkhyeyaguNakAlakAni AhArayanti asaMpradezI (khettama asaMkhejjapae sogADhAI) kSetra se asaMkhyAta pradezoM meM rahe hue (kAlao aNNagharaTThiyAI) kAla se kisI bhI sthiti vAle (bhAvao vaNNamaMtAI, gaMdhamatAI, rasamaMtAI phA samaMtAI) bhAva se varNa vAle, gaMdha vAle, rasa vAle, sparza vAle (jAI bhAvao vaNNamaMtAI AhAre ti) bhAva se varNa vAle jina pudgaloM kA AhAra karate haiM (tAI ki egavaNNAI AhAreti jAba kiM paMcavaNNAI AhAreti ?) kyA una ekavarNa vAloM kA AhAra karate haiM ? yAvat kayA pAMca varNavAloM kA AhAra karate haiM ? (goyamA ! ThANamaggaNaM paDucca egavaNNAI pi AhAreti jAva paMcacaNNAI pi AhAreti ? ) he gautama! sthAnamArgaNA sAmAnya kI apekSA se ekavarNa vAloM kA bhI yAvat pAMca varNavAloM kA bhI AhAra karate haiM (vihANamagagaNaM paDucca) bheda-mArgaNA kI apekSA se ( kAlavaNNAI pi AhAreMti) kAle varNa vAloM kA bhI AhAra karate haiM (jAya killAI pi AhAreti yAvat zukla varNa vAle pudgaloM kA bhI AhAra karate haiM (jAI vaNNao kAlavaNNAI AhAre ti) varNa se jina kAle varNa bAloM kA AhAra karate haiM (tAI ki egaguNakAlAI AhAreti jAya dasaparasogADhAI) kSetrI asaMkhyAta pradezamA rahelA (kAlao aNNayaraTThiiyAiM ) aNathI ardha pAsthitivANA (bhAvao vaNNamaMtAI, gaMdhamaMtAI, rasamaMtAI, phAsamaMtAI) lAvathI pazu pAjA gaMdha vANA, rasapAnA, sparzayAnA, (jAI bhAvao vaNNamaMtAI AhAre ti) bhAvathI pApAjA yugono AhAra 42 che (tAI ki egavaNNAI AhAreti jAva paMca vaNNAI AhAre ti) zuM teo eka vaNa vALAnA AhAra kara che yAvat zuM pAMca vaNu vALAnA AhAra kare che? (goyamA ! ThANamaggaNaM paDucca egavaNNAI vi AhAreti jAva paMcavaNNAI vi AhAre ti ?) he gautama ! sthAna mAgaNA sAmAnyanI apekSAthI ekavaNu vALAone yAvat pAMca va. bAjAmA pazu AhAra 42 che (vihANamaggaNaM paDucca) le bhArgAnI apekSAthI (kAla aNNA va AhAre ti) aNAvazu pANAmoto pazu AhAra reche (jAya sukillAI vi AhAre ti yAvat zuddhavarNA pANA yuddagono pazu AhAra pure che (jAIM vaNNao kAlaTours' AhAre ti) pazuthI ke Aja varSAvANAno AhAra 1re che. (tAI kiM egaguNakAlAi AhAreti jAva dasaguNakAlAI AhAreti ?) zu te meDa guNu ajAyano AhAra pure che, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #547 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 534 prajJApanAsUtre khyeyaguNakAlakAni AhArayanti yAvat-anantaguNakAlakAni AhArayanti ? gautama ! ekaguNakAlakAnyapi AhArayanti yAvad ananta guNakAlakAnyapi AhArayanti, evaM yAvat zuklavarNAnyapi, evaM gandhato'pi, rasato'pi, yAni bhAvataH sparzayanti tAni no ekasparzAni AhArayanti, no dvisparzAni AhArayanti, no trisparzAni AhArayanti, catuHsparzAni AhArayanti, yAvada aSTasparzAnyapi AhArayanti, vidhAnamArgaNaM pratItya karkazAnyapi AhArayanti, guNakAlAI AhAreMti) kyA una ekaguNa kAloM kA AhAra karate haiM yAvat daza. guNa kAloM kA AhAra karate haiM (saMkhejaguNakAlAI AhAreMti asaMkhejaguNakAlaI AhAreMti, aNaMtaguNakAlAI AhAreMti ?) saMkhyAtaguNa kAle pudgaloM kA AhAra karate haiM, asaMkhghAtaguNa kAloM kA AhAra karate haiM yA ananta guNa vAloM kA AhAra karate haiM ? (goyamA ! egaguNakAlAI pi AhAreMti jAya aNaMtaguNa kAlAI pi AhAraiti) he gautama ! eka guNa kAle pudgaloM kA bhI AhAra karate haiM yAvat anantaguNa kAle pudgaloM kA bhI AhAra karate haiM (evaM jAya sukillAI) isI prakAra yAvat zukla pudgaloM ko (evaM gaMdhao vi) isI prakAra gaMdha se bhI (rasao vi) rasase bhI (jAI bhAvao phAsamaMtAI) bhAva se jina sparzavAle pudagaloM ko (tAI no egaphAsAI) unheM ekasparza vAloM ko nahIM (AhAraiti) AhAra karate haiM (no duphAsAI AhAreMti) do sparza vAloM kA AhAra nahIM karate (no tiphAsAI AhAraiti) tIna sparza vAloM kA AhAra nahIM karate (cauphAsAiM AhAreMti) cAra sparza vAloM kA AhAra karate haiM (jAya ag phAsAI pi AhAreMti) yAvat ATha sparza vAloM kA bhI AhAra karate haiM (vihANamaggaNaM paDucca) bhedamArgaNA yApata 6za gura jAnA mA2 42 cha (saMkhenjaguNakAlAI AhAreti, asaMkhejjaguNakAlAI AhAreti, aNaMta guNakalAI AhAre ti ) sadhyAta gu 1756sAno mA2 42 che, asaMkhyAta guNa kALAone AhAra kare che agara ananta guNakALAone AhAra kare che?) (goyamA! egaguNakAlAI vi AhArati jAva aNaMtaguNakAlAI vi ahAre ti) gautama! eka guNa kALAM pudgalene paNa AhAra kare che, yAvatuM ananta guNa kALAM pudgalene paNa bhADA2 42 cha (evaM jAva sukillAI- hAre yAvat zu48 pugasInA (evaM gaMdhao vi) se prA3 gayI 55 (rasao vi) 2sathI 55, (jAI bhAvao phAsamatAi) mAthI 225 pA pugasonA (tAino egaphAsAI) te me 25zavANAnI nahA (AhAre ti) mAhA2 42 cha (no duphAsAI AhAre ti) me 25zapAjAnI AhAra nathI 42tA (no tiphAsAI AhAre ti) ! 25 pAjAneAhA2 nathI 42 // (cauraphAsAI AhAreti) yA2 25 vAjAnI bhADA2 43 che (jAva adRphAsAibi AhAreti) yAvat ma 25 vAjAne59 mA 2 re cha (vihANamaggaNaM paDucca) le zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #548 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 28 sU0 1 sacittAhArAdinirUpaNam 535 yAvad rUkSANi, yani sparzataH karkazAni AhArayanti tAni kim ekaguNakarkazAni AhArayanti, yAvad anantaguNakarkazAni AhArayanti ? gautama ! ekaguNakarkazanyapi AhArayanti yAvat-anantaguNakarkazAnyapi AhArayanti, evam aSTAvapi sparzA bhaNitavyAH, yAvatanantaguNarUkSANpapi AhArayanti, yAni bhadanta ! anantaguNarUkSANi AhArayanti tAni ki spRSTAni AhArayanti, aspRSTAni AhArayanti ? gautama ! spRSTAni AhArayanti no aspR. STAni AhArayanti, yathA mASodezake yAvad niyamAt paidikSu AhArayanti, ayasanna kAraNaM kI vivakSA se (kakkhaDAI pi AhAreMti jAva lukkhAI) karkaza pudgaloM kA bhI yAvat rUkSa pudgaloM kA bhI AhAra karate haiN| (jAiM phAsao kakkhaDAI AhAreti jAya aNaMta guNakakkhaDAiM AhAraiti) sparza se jina karkaza pudagaloM kA AhAra karate haiM (tAI ki egaguNakakkhaDAI AhAreti ?) kyA eka guNa karkaza una pudgaloM kA AhAra karate haiM ? yAvat ananta guNa karkaza kA AhAra karate haiM ? (goyamA! egaguNakakkhaDAI ghi AhAraiti) he gautama ! eka guNa karkazoM kA bhI AhAra karate haiM (jAca aNaMta. guNakakkhaDAiMpi AhAreMti) yAvat anantaguNa karkazoM kA bhI AhAra karate haiM (evaM aTTa vi phAsA bhANiyacyA) isI prakAra AThoM sparza kahane cAhie (jAva aNaMta guNalakkhAiMpi AhAraiti) yAvat ananta guNa rUkSoM kA bhI AhAra karate haiM (jAiM bhaMte / aNaMtaguNalakkhAiM AhAreti) he bhagavan ! jina anantaguNa rUkSa pudgaloM kA AhAra karate haiM (tAI kiM puTThAI AhAreMti, apuTThAI AhAreMti ?) kyA spRSTa una pudgaloM kA AhAra karate haiM yA aspRSTa kA AhAra karate haiM ? (goyamA ! paTTAI AhAraiti, no apuTThAI AhAreti) he gautama ! spRSTa kA AhAra bha nI vipakSAthI (kakkhaDAI pi AhAre ti jAva lukkhAi) 545 pugatAnA 595 yAvatu rUkSa pudgalene paNa AhAra kare che. __(jAI phAsao kakkhaDAI AhAre ti) 15NthA 40 pugasonI mA2 43 che. (tAI ki egaguNakakkhaDAI AhAreti jAva aNaMtaguNakakkhaDAI AhAre ti) zume guNa 4 punasAnI mAhA2 re cha yAvat ananta guNa 44zanI maah|2 42 cha ? (goyamA ! ekaguNakakkhaDAI vi AhAre ti) gotama ! me gue) 4 zAno 55 maai|2 32 cha (jAya aNataguNakakkhaDAI vi AhAre ti) yAta manan gue44zanI 5] sAhAra 2 cha (evaM avi phAsA bhANiyavyA) se 5 mA 250 4 naye (jAva aNaMtaguNalukkhAI vi AhAre ti) yAvat 2nantague) 3kssaane| 59 mA 2 cha. (jAi bhaMte ! aNaMtaguNalukkhAI AhAre ti,) hai sasan ! re manantazu 36 pugtton| mAi2 42 cha (tAI kiM puTTAI AhAreti, apuDhAI AhAreti ?) zu STa te pugatAno mAhA2 42 che a2 aspRSTana mA.2 42 cha ? (goyamA ! puDhAI Aha re ti zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #549 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 536 prajJApanAsUtre pratItya varNataH kRSNanIlAni, gandhato durabhigandhAni, rasatastiktarasATukAni, sparzataH karka zagurukazItarUkSANi teSAM purANAn varNaguNAn gandhaguNAn rasaguNAn sparzaguNAn vipariNamayya paripIDaya parizATaya parividhvasya anyAn apUrvAn varNaguNAna gandhaguNAn rasaguNAn sparza guNAn utpAdya AtmazarIrakSetrAvagAhAna pudgalAna sarvAtmanA AhAram AhArayanti, nairayikAkhalu bhadanta ! sarvataH AhArayanti, sarvataH pariNamayanti sarvataH uchyasanti sarvato niHzvasanti ? karate haiM, aspRSTa kA AhAra nahIM karate haiM (jahA bhAsuddesae) jaisA bhASAuddezaka meM kahA hai (jAya niyamA chaddisi AhAre ti) yAvat niyama se chahoM dizAoM meM se AhAra karate haiN| __(osaNaM, kAraNaM paDucca) bahulatA kAraNa kI apekSA se (ghaNNao kAlanIlAI) varNa se kAle-nIle (gaMdho dumbhigaMdhAI) gaMdha se durgandha vAle (rasao tittarasaka DuyAI) rasa se tikta aura kaTuka rasa vAle (phAsao kakkhaDaguruya sIyalukkhAI) sparza se karkaza, guru, zIta aura rUkSa (tesiM) una kA (porANe) purAnA (vaNNaguNe) varNa guNa (gaMdhaguNe) gaMdha guNa (rasaguNe) rasa guNa (phAsaguNe) sparza guNa (cipariNAmaittA) badala kara (paripIlaittA) paripIDana kara ke (parisADaittA) parizATana kara ke (parividdhaMsaittA) vidhvasta kara ke (aNNe) anya (apuvye) apUrva-nayA (caNNaguNe gaMdhaguNe rasaguNe phAsaguNe) varNaguNa, gaMdhaguNa, rasaguNa, aura sparzaguNa (uppAittA) utpanna kara ke (AyasarIra khetogADhe) apane zarIra kSetra meM avagAhana kie hue (poggale) pudgaloM ko (savyappaNAe) pUrNa rUpa se (AhAraM AhAre ti) AhAra karate haiN| (neraiyA NaM bhaMte ! sanco AhAreti) he bhagavan ! kyA nAraka sarvataHno apudAI AhAre ti) he gautama ! 25STana mA.2 43 cha, assttn| mAhA2 nayI 42tA (jahA bhAsuddesae) ne bhASA dezabhai che (jAya niyamA chahisi AhAre ti) thAvat niyamathI chae dizAomAM AhAra kare che. (osaNaM kAraNa paDucca) asatAnA 42nI apekSAme (vaNNao kAlanIlAI) parathI-mA-pAjI (gaMdhao dunbhigaMdhAi) madhI gadhA (rasao tittarasakaDDayAi) 2sathI tita ane Tu2sapAsa (phAsao kakkhaDa guruya sIya lukkhAI) 253degthI 42, zu3, zIta bhane 36. (tesiM) temanA (porANe) 529 // (caNNaguNe) 50 guNa (gaMdhaguNe) pazu) (rasaguNe) 2saguna (phAsaguNe) 25zaYe (vipariNAmaittA) mAne (paripIlaittA) pazciAuna 4rIne (parisADaittA) parizATana rIne (parividdhasaittA) viyarata 4zana (aNNe) anya (apuvve) a5-140 (baNNaguNe gaMdhaguNe rasaguNe phAsaguNe) pazu, gue, 25guNa ane 25 zugara (uppAittA) utpanna zane (AyasarIrakhettogADhe) pAtAnA 12 kSetramA mAina 42 // (puggale) sonA (savyappaNAe) pR35thA (AhAraM AhArati) mAhA2 42 cha, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #550 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ____537 prameyabodhinI TIkA pada 28 sU0 1 sacittAhArAdinirUpaNam abhIkSNam AhArayanti, abhikSyaNaM pariNamayanti amIkSNam uchyasanti, abhIkSNaM niHzva santi, Ahatya AhArayanti, Ahatya pariNamayanti, Ahatya uchvasanti, Ahatya ni:zvasanti ? hanta, gautama ! nairayikAH sarvataH AhArayanti, evaM taccaiva yAvad Ahatya niHzvasanti, nairayikAH khalu bhadanta ! yAn pudgalAna AharatayA gRhNanti te khalu teSAM pudgalAnAm eSya. kAle kati bhAgam AhArayanti, katibhAgam AsvAdayanti ? gautama ! asaMkhyeyabhAgam samagratA se AhAra karate haiM ? (sampapro pariNAmaMti) pUrNa rUpa se pariNata karate haiM ? (savyao UsasaMti) sarvataH ucchvAsa lete haiM (savyao nIsasaMti) sarvataH ni:zvAta lete haiM (abhikkhaNaM AhAreMti) bAra-bAra AhAra karate haiM (abhikkhaNaM pariNAmaMti) bAra-bAra pariNata karate haiM (abhikkhaNaM UsasaMti) sadA ucchvAsa lete haiM (abhikkhaNaM nIsasaMti) nirantara niHzvAsa lete haiM ? (Ahacca AhAreMti) kabhI-kabhI AhAra karate haiM ? (Ahacca pariNAmeM ti) kabhI-kabhI pariNata karate haiM ? (Ahacca UsasaMti) kabhI-kabhI ucchavAsa lete haiM (Ahacca nIsa saMti) kabhI-kabhI ni:zvAsa lete haiM ?) (haMtA) hAM (goyamA !) he gautama ! (NeraDyA sadhyao AhAre ti) nAraka sampUrNa pradezoM se AhAra karate haiM (evaM taM ceva) isa prakAra yahI pUrvokta (jAya Ahacca nIsasaMti) kadAcit niHzvAsa lete haiN| (neraiyA NaM bhaMte ! je poggale) he bhagavan ! nAraka jina pudgaloM ko (AhArattAe giNhaMti) AhArarUpa meM grahaNa karate haiM (te NaM) ve (tesiM poggalANaM) una pudgaloM kA (seyAlaMsi) AgAmI kAla meM (kaibhAgaM AhAreti) kitanA bhAga AhAra karate haiM (kahabhAgaM AsAeMti ?) kitanA bhAga kA AsvAdana karate (neraiyANaM bhaMte ! savyao AhAre ti) he mApan ! zunA24 savataH sabhayatAthI bhADA2 re che ? (savvao pariNAmaMti) 5535thI pariNata dhare che. (savyao usasaMti) sarvata: 72vAsa se che (savvao nIsasaMti) sata: yAsa se che. (abhikkhaNaM AhA. reti) pA2pAra mAha2 42 cha (abhikkhaNaM pariNAmaMti) pA22 525ta 42 cha (abhikkhaNaM Usasanti) saha chyAsa se che (abhikkhaNa nIsasaMti) niranta2 nizvAsa se che.: (Ahacca Ahare ti) yA24 yA24 mA 2 42 che. (Ahacca pariNAma ti) yA24 dhyA24 52ta 42 cha ? (Ahacca UsasaMti) yA24 yA24 2yAsa se che (Ahacca nIsasaMti) yA24 yA24 nivAsa se che ? (haMtA goyamA !) / , gautama ! (NeraiyA savyao AhAreti) 24 saMpUrNa prazAthI mAhA2 42 cha (evaM taM ceva) se prAre te pUrvota (jAya Ahacca nIsasaMti) hathila nizvAsa se che. __ (neraiyANaM bhaMtaM ! je poggale) bhagavan ! nA24 2 pugasone (AharattAe gehati) maai|235maa 3 rI 24sA hAya cha (teNaM) temA (tasiM poggalANaM) te bhugatAnA (seyAlaMsi) 400bhI mA (kaibhAga AhAre ti) so mA Ai2 43 cha ? (kaibhAgaM zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #551 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre AhArayanti anantabhAgam AsvAdayanti, nairayikAH khalu bhadanta ! yAn pudgalAn AhAratayA gRhNanti tAn kiM sarvAn AhArayanti no sarvAn AhArayanti ? gautama ! tAn sarvAn aparizeSAn AhArayanti, nerayikAH khalu bhadanta ! yAn pudgalAn AhAratayA gRhNanti te khala teSAm pudgalAH kIdRktayA bhUyobhUyaH pariNamanti ? gautama ! zrotrandriyatayA yAvat sparzanendriyatayA aniSTatayA akAntatayA apriyatayA azubhatayA amanojJatayA amana AmatayA anopsitatayA abhidhyitatayA adhastayA no UrdhvatayA duHkhatayA, no sukhatayA eteSAM bhUyo bhUyaH pariNamante // sU0 1 // haiM ? (goyamA ! asaMkhejaibhAgaM AhAre ti) he gautama ! asaMkhyAtave bhAga kA AhAra karate haiM (aNaMtabhAgaM assAeMti) ananta bhAga kA AsvAdana karate haiN| (neraiyA NaM bhaMte ! je poggale AhArattAe giNhaMti) he bhagavan / nAraka jina pudgaloM ko AhAra rUpa meM grahaNa karate haiM (te kiM savve AhAreti ?) kyA una saba kA AhAra karate haiM? (no savye AhAreMti ?) yA saba ke eka deza kA AhAra karate haiM ? (goyamA! te savye) he gautama ! una saba (aparisesae) sampUrNa ko (AhAre ti) AhAra karate haiN| (neraiyA NaM bhaMte ! je poggalA) he bhagavan ! nAraka jina pudagaloM ko (AhArattAe giNhaMti) AhAra rUpa meM grahaNa karate haiM (te NaM) ve (tesiM) una ke lie (poggalA) pudgala (kIsattAe) kisa rUpa se (bhujo bhujo) bAra-bAra (pariNa meMti ?) pariNata karate haiN| (goymaa| soiMdiyattAe jAya phAsiMdiyattoe) he gautama ! zrotrendriya rUpa se yAyat sparzanendriya rUpa se (aNidvantAe) aniSTa rUpa se (akaMtattAe) akAnta rUpa se (appiyattAe) apriya rUpa se (astu bhattAe) azubha rUpa se (amaNuNNattAe) amanojJa rUpa se (amaNAmattAe) amana Ama rUpa se (aNicchiyattAe) anicchita rUpa se (abhijittAe) anabhilaSaNIya rUpa se AsAeMti) 32sA mAnu mAvAhana 43 che ? (goyamA ! asaMkhejjaibhAga AhAre ti) gautama ! masabhyAtamA bhAganeo mAhA2 42 (aNaMtabhAgaM assAeMti) manantamA naganu mAna 32 cha. (neraiyANaM bhaMte ! je poggale ahArattAe giNhanti) he bhagavan ! nA24 me punasAna mAhA2 35mAM ghaDa 42 che. (te kiM sabve AhAreti 1) zuta acaan| 22 42 cha ? (no savye AhAre ti ) 22 pAnA mheshne| mADA2 42 cha. (goyamA ! te savve) gautama ! te mayAnA (aparisesae) samyUno (AhAre ti) 28.2 42 che. (neraiyANaM bhaMte ! je poggale) ra san ! nA24 pusAna (AhArattAe giNhaMti) bhaa||2 35mAM ghaDa! 42 cha (teNaM) te (tesiM) temane bhATa (poggalA) pula (kIsa tAe) 4 // 35thI (bhujjo bhujjo) pAvAra (pariNAma ti) pariNata 42 hai ? (goyamA ! soIdiyattAe jAva phAsiMdiyattAe) hai gautama ! zrotrendriya 35thI yAvat 25 indraya 35thI (anidvattAe) ganiSTa 35thI (akaMtattAra) mata 35thI (appiyattAe) gapiya 35thI zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #552 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 28 sU01 sacittAhArAdinirUpaNam TokA-atha 'yoddezaM nirdezaH' iti nyAyena pUrvapratijJAtaM prathamAdhikAraM cittAcittAhAralakSaNamuddizya prarUpayitumAha-'neraiyA NaM bhaMte ! phi sacittAhArA, acittAhArA mIsAhArA ?' he bhadanta ! nairayikAH khalu kiM sacittAhArAH sacittamAhArayantIti sacittAhArA bhavanti ? kiMvA apittAhArAH? kiMvA mizrAhArAH-tadubhayAhArA bhavanti ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'no sacittAhArA, acittAhArA no mIsAhArA' nairayikAH no sacittAhArA bhavanti apitu aci tAhArA bhavanti, no vAbhimAhArA bhavanti, nairapi hANAM vaikriyazarIratayA vaikriyazarIraparipUSTi yogyAnAmeva pudgalAnAmAhArakAste bhavanti, te ca pudgalA acittA eva sambhavanti no jIvapari(ahattAe) bhArI rUpa se (no udRttAe) halke rUpa se nahIM (dukkhattAe) duHkha rUpa se (no suhattAe) sukhada rUpa nahIM (eesiM) una kA (bhujo bhujjo) bArabAra (pariNamaMti) paNimana karate haiN| TokArtha-'yadoddezaM nirdezaH' arthAt jisa krama se nAma kA ullekha kiyA ho usI krama se una kA nirUpaNa hotA hai, isa nyAya ke anusAra sarva prathama kahe gae sacittAcittAhAra kA nirUpaNa kiyA jAtA hai gautamasvAmI-he bhagavan ! nAraka jIva sacitta kA AhAra karane vAle haiM, acitta kA AhAra karane vAle haiM, athavA mizra (sacitta-acitta) kA AhAra karane vAle haiM ? bhagavAn-he gautama ! nAraka sacittAhArI nahIM hote, kintu acittAhArI hote haiM, ve mizrAhArI bhI nahIM hote haiN| tAtparya yaha hai ki nAraka jIva kA vaikriyazarIra hotA hai, ataeca vaikriyazarIra kI puSTi ke yogya hI pudagaloM kA AhAra karate haiM aura aise pudgala acita hI ho sakate haiM, sacitta nhiiN| isI (asubhattAe) mazula 35thI (amaNuNNattAe) amanA 35thI (amaNAmattAe) mana mA 35thA (aNicchiyattAe) bhninch| 35thI (abhijjhittAe) maniSaNIya 35thI (ahattae) mAre 35thI (no uDhaDtAe) 984135thI nahI (duvakhattAe) hu:535thI (no suhattAe) subha6 35thA nahI (eesiM) tamanu (bhujjo bhujjo) pAra pA2 (pariNamaMti) parimana 42 cha, suu01|| 1514 :-'yathodezaM nirdezaH' arthAt bhI nAmano vebha - DAya, te mathI temanuM nirUpaNa thAya che, enyAyanA anusAra sarva prathama kahelAM sacittAhAranuM nirUpaNa karavAmAM Ave che- zrIgautamasvAmI-he bhagavad II nAraka jIva sacittane AhAra karanAra che, acittane AhAra karanArA che, athavA mitra (sacittAcitta) ne AhAra karanArA che? zrIbhagavAn he gautama ! nAraka sacittAhArI nathI hotAM. paNa A ttAhArI hoya che, teo mizrAhArI paNa nathI hotA. tAtparya e che ke nAraka jIvanA vaikriyazarIra hoya che. tethI ja teo kriyazarIranI puSTinA egya ja pudgalene AhAra kare che ane evA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #553 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 540 prajJApanAsUtre gRhItA iti bhAvaH, evaM asurakumArA jAva vemANiyA evam nairayikoktarItyA asurakunArA yAyad nAgakumArAdi daza bhavanapatayaH, vAnavyantarAH jyotiSkAH vaimAnikAzcApi no sacittAhArA no vA mIzrAhArAH, api tu acittAhArA eva bhavanti teSAM caikriyazarIratvAt tad yogyAneva pudgalAn te AhArayanti, te ca acittA eveti bhAvaH, kintu-audArikazarIriNastu audArikazarIraparipoSayogyAn pudgalAnAhArayanti te ca pRthivIkAyikAyekendriya paJcasthAvarakAya vikalendriya paJcendriyatiryagyonikA manuSyAzca pRthivI kAyikAdi pariNAmapariNatatvAt sacittAhArA api acittAhArA api mizrAhArA api bhavantItyAha-'morAliyasarIrA jAya mAsA sacittAhArA vi acitAhArA vi mIsAhArA vi' audArikazarIriNo yAvata prathivyaptejovAyuvanaspatikAyikaikendriyA dvIndriyatrIndriyacaturindriya pazcendriya tiryagyonikamanuSyAH sacittAhArA api acittAhArA api mizrAhArA api bhavanti, ityevaM prathamaM dvAram prarUpya samprati dvitIyAdyaSTamAntAni saptadvArANi caturviMzatidaNDakakrameNa prarUpayituM prathamaM nairayikANAM prarUpayati-'neraiyA NaM bhaMte ! AhAraTThI ?' he bhadanta ! nairayikAH khalu kim AhArArthino prakAra asurakumAra Adi daza bhavanapatiyo, vAnavyantaroM, jyotiSkoM aura caimAnikoM ke saMbaMdha meM bhI kahanA cAhie ye bhI acittAhArI hI hote haiM, sacittAhArI aura mizrAhArI nahIM hote| ina saba devoM kA bhI caikriyazarIra hotA hai, ataeva kriyazarIra ke yogya pudgaloM kA hI ve AhAra karate haiM aura ve pudgala acitta hI hote haiN| kintu audArikazarIrI jIva audArikazarIra ke yogya pudgaloM kA AhAra karate haiM / audArakizarIrI pRthivIkAyika Adi ekendriya, pikalendriya, paMcendriya tiryaca aura manuSya hai / ve sacittAhArI bhI hote haiM, acittAhArI bhI hote haiM aura mizrAhArI bhI hote haiM / yaha prathama dvAra huaa| ___aba dUsare se lekara AThaveM dvAra taka sAta dvAroM kA cauvIsa daMDakoM ke krama se nirUpaNa karane ke lie pahale nairayikoM ke viSaya meM prazna kiyA jAtA haipudgala acitta ja hoya che. sacitta nathI hotAM. e ja prakAre asurakumAra Adi daza bhavanapati, vAtavyantare, jyAtika ane vaimAnikonA sambandhamAM paNa kahevuM joIe. teo paNa acittAhArI ja hoya che, sacittAhArI ane mizrAhArI nathI hotA. A badhA devanA paNa vaikriyazarIra hoya che, tethI kriyA zarIranA yogya pudgalene ja teo AhAra kare che ane te pudgala acitta ja hoya che. paNa dArika zarIrI jIva audArika zarIranA 5 pudgalano AhAra kare che. audArika zarIra pRthvIkAyika Adi ekendriya vikalendriya, paMcendriya tiryaMca ane manuSya che teo sacittAhArI paNa hoya che, acittAhArI paNa heya che ane mizrAhArI paNa hoya che. A paheluM dvAra thayuM. have bIjAthI laIne AThamA dvAra sudhI sAta dvArenuM covIsa daMDakanA kramathI nirUpaNa karavAne mATe pahelA nairayikanA viSayamAM prazna karAya che, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #554 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 28 sU0 1 sacittAhArAdinirUpaNam 549 bhayanti ? bhagavAnAha-'haMtA, AhAraTThI' he gautama ! hanta satyam nairayikA AhArArthinI bhavanti, iti dvitIyaM dvAram, gautamaH pRcchati-'neraiyANaM bhaMte ! kevaikAlassa AhAraTThe samuppajai ?' he bhadanta ! yadi nairayikA AhArArthino bhavanti tarhi teSAM kiyatA kAlena AhArArtha:-AhArasvarUpaM prayojanam AhArAbhilASa ityarthaH samutpadyate ? kAlasyeti tRtIyArthe SaSThI, bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'neraiyANaM duvihe AhAre paNNatte nairayikANAM dvividhaH AhAraH prajJaptaH, 'taM jahA-bhAbhoganivattie ya aNAbhoganivvattie ya' tadyathAAbhoganirvatitazca anAmoganirvartitazca, tatra Abhogena-Alocanena abhisandhinA icchayA nirvatita:-niSpAditaH-utpAdita ityarthaH-'AhAra yAmi' ityeva micchApUrvakaM niSpAdita iti bhAvaH, tadbhinnaH anAbhoganivartitaH-anicchApUrvakaM nirmApita ityarthaH, tattha NaM je se aNAbhoganivvattie se NaM aNusamayamavirahie AhAraTe samupajjai' tatra khalu tayorA bhogAnAbhoganivartitayorAhArayormadhye yo'pau anAbhoganirvartitaH AhAro bhavati sa khalu anusamayampratisamayam samaye samaye ityarthaH, avirahitaH-AbhavaparyantaM sAtatyena pravartamAnaH AhArArthaH samutpadyate tathAca anusamayamavicchedenAbhoganirvartita AhArArthaH samutpadyamAnaH ojaAhA gautamasvAmI-he bhagavan ! kyA nAraka AhArArthI hote haiM ? . bhagavAn-hAM, gautama ! nAraka AhArArthI hote haiM, arthAt una ko AhAra kI abhilASA hotI hai| ___ gautamasvAmI-he bhagavan ! yadi nAraka AhArArthI hote haiM to kitane kAla meM una ko AhAra kI abhilASA utpanna hotI hai ? bhagavAn-he gautama ! nArakoM kA AhAra do prakAra kA hotA hai, vaha isa prakAra hai-Abhoganirvatita arthAt icchApUrvaka honevAlA aura anAbhogani. patita arthAt vinA upayoga, vinA icchA honevAlA AhAra inameM se anAbho. ganivatita AhAra prati samaya nirantara, bhavaparyanta hotA rahatA hai| yaha anAbhoganirvatita AhAra oja AhAra Adi ke rUpa meM jAnanA cAhie / dUsarA zrIgautamasvAmI-he bhagavana! zuM nAraka AhArArtha hoya che ke nahIM? zrIbhagavAna-he gatama! hA, nAraka AhArathI hoya che, arthAt temane AhAranI abhilASA thAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana! yadi nAraka AhArathI hoya che te keTalA kALamAM temane AhAranI abhilASA utpanna thAya che? zrI bhagavAna-he gautama ! nArakanA AhAra be prakAranA hoya che, te A rIte cheAbhaganivartita arthAt icchA pUrvaka thanAra AhAra ane anAganivartita arthAt vinA upayoga-icchA vagara thanAra AhAra temAMthI anAganivartita AhAra prati samaya nirantara, bhavaparyanta thatA rahe che, A a ganirvatita AhAra jANakAra zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #555 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtra rAdinA prakAreNAvagantavyaH, 'tattha NaM je se Amoganiyattie se NaM asaMkhijasamaie aMto muhuttie AhAraTe samuppajjai' tatra khalu-tayordvayormadhye yo'sau AbhoganirvartitaH-icchApUrvakaM niSpAdita AhAro bhavati sa khalu asaMkhyeyasAmAyikaH-asaMkhyeyaiH samayai nirvartitaH, yazcAsaMkhyeyasamayanirvatito bhavati sa jaghanyenApi Antarmuhatiko bhavati no hInaH, ataeva Anta muhUrtika AhArArthaH samutpadya te, tathA ca antarmuhUrta kAlaM yAvat pravartate na tataH param, nairayikANAm 'AhArayAmi' ityabhilASaH parigRhItAhAradravyapariNAmajanitA'titIvra duHkhAd muhUrtAbhyantare nivarta te ataeva nairayikANAmAntarmuhUrtika AhArAbhilASa ityuktam iti tRtIyaM dvAram / gautamaH pRcchati-'neraiyANaM bhaMte ! kimAhAramAhAreti ?' he bhadanta ! nairayikAH khalu kiM saharUpamAhAram AhArayanti ? dravyAdibhedato nairayikA AhAramAhArayantIti prarUpayituM bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'davyabho aNaMtapae siyAI, khetto asaMkhejapaesogADhAI, kAlo aNNayarahiiyAI bhAvI vaNamaMtAI gaMdhamaMtAI rasamaMtAI phAsamaMtAI' nairayikAH dravyata:-dravyasvarUpaparyAlocanApekSayA anantaprAdezikAni dravyANi AhAratayA AhArayantIti pUrveNa sambandhaH, saMkhyAtapradezAtmakAnAm ataMkhyAtapradezAtmakAnAM yA skandhAnAM jIvasya grahaNAyogyatvena tadgrahaNAsaMbhavAt, kSetrata:-kSetrApekSayA asaMkhyeyapradezAvagADhAni, jo Abhoganivartita AhAra hai, usakI icchA asaMkhyAta samaya pramANa anta muhUrta meM utpanna hotI hai| tAtparya yaha hai ki 'maiM AhAra karUM' isa prakAra kI abhilASA eka muhUrta ke andara paidA ho jAtI hai, isa kAraNa nArakoM kI AhArAbhilASA antarmuhUrta ko kahI gaI hai / (tRtIya dvAra) gautamasvAmI-he bhagavan ! nAraka kisa vastu kA AhAra karate haiM ? bhagavAn-he gautama ! dravya Adi ke vikalpoM dvArA nArakoM ke AhAra kI prarUpaNA karate hue kahate haiM-dravya se anantapradezI pudgaloM kA AhAra karate haiM, kyoMki saMkhyAta pradezI yA asaMkhyAta pradezo skandha jIva ke dvArA grahaNa nahIM AdinA rUpamAM jANavo joIe. bIje je Abhoganivartita AhAra che. tenI IcchA asaMkhyAta samaya pramANa khannamuhUrtamAM utpanna thAya che. tAtparya e che ke huM AhAra karuM e prakAranI abhilASA eka muhUrtanI aMdara pedA thaI jAya che, e kAraNe nArakenI AhArAbhilASA antamuhUrtanI kahelI che. A bIjuM dvAra thayuM. tRtIya dvAra che zrI gautamasvAmI-he bhagavana nAraka kaI vastune AhAra kare che? zrI bhagavAn he gatama! dravyAdina vikapidvArA nArakanA AhAranI prarUpaNa karatA kahe che-hemautama ! dravyathI ananta pradezI pudgalane AhAra kare che, kema ke saMkhyAta pradezI agara asaMkhyAta pradezI kanya jIvanA dvArA grahaNa nathI karI zakatA, temanuM grahaNa thavAne saMbhava nathI. kSetranI apekSAthI asaMkhyAta pradeza ne AhAra kare che. kAlanI apekSAe jaghanya, madhyama agara utkRSTa kaI paNa sthitivALA skandha nuM grahaNa kare che. bhAvathI zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #556 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 28 sU0 1 sacittAhArAdinirUpaNam kAlata:-kAlApekSayA anyatarasthitikAni-apazyamadhyamotkRSTAnyatamasthitikAni jaghanyA madhyamA utkRSTA etadanyatamA sthiti:-AhArayogyaskandhapariNAmatvenAvasthAnaM yeSAM tAni tathAvidhAnItyarthaH, bhAvataH-bhAvApekSayA varNavanti gandhanti rasavanti sparzayanti ca dravyANi AhAratayA gRhNanti pratiparamANu ekaikavarNagandharasasparzasadbhAvAt, gautamaH pRcchati-'jAI bhAvao vaNNamaMtAI AhArati tAI ki egavaNNAI AhoreMti jAva ki paMca vaNNAiM AhoreMti ?' yAni tAvad bhAvato varNavanti dravyANi AhArayanti-AhAratayA gRhNanti tAni kim ekavarNavanti yAvat-kiM dvivarNAni kiM vA trivarNAni kiM vA caturvarNAni kiMvA paJcavarNAni AhArayanti ? bhagavAnAha-'goyamA!' he gautama ! 'ThANamagANaM paDucca egavaNNAI pi AhAre ti jAva paMcavaNNAIpi AhAreti' sthAnamArgaNam-tiSThanti vizeSA asminniti sthAnam-sAmAnyam ekavarNa dvivarNa trivarNamityAdirUpaM tasya mArgaNam-anveSaNam tat pratItya- Azritya sAmA nyaprarUpaNApekSayA sAmAnyata ityarthaH, ekavarNAnyapi AhArayanti yAvat dvivarNAnyapi trivarNA nyapi caturvarNAnyapi paJcavarNAnyapi dravyANi AhArayantItyarthaH anantaprAdezikAnAM skandhAnAM teSAmekavarNa sAdikaM vyavahAranayApekSayA bodhyam, nizcayanayApekSayA tu anantaprAdezikaskandhakie jA sakate, una kA grahaNa honA saMbhava nahIM hai| kSetra kI apekSA se asaM khyAta pradezI skaMdhoM kA AhAra karate haiM / kAla kI apekSA jaghanya, madhyama yA utkRSTa kisI sthiti vAle, skaMdhoM ko grahaNa karate haiM / bhAva se varNa vAle, gaMdha vAle, rasa vAle aura sparza vAle dravyoM ko AhAra ke rUpa meM grahaNa karate haiM, kyoMki pratyeka paramANu meM eka varNa, eka gaMdha, eka rasa aura do sparza avazya pAye jAte haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! bhAva se varNa vAle jina pudgala dravyoM kA nAraka AhAra karate haiM, ve kyA eka varNa vAle hote haiM, athavA do varNa vAle, tIna varNa vAle, cAra varNa vAle yA pAMca varNa vAle hote haiM ? __ bhagavAn-he gautama ! sAmAnya mArgaNA kI apekSA se eka do yA tIna varNa vAle, cAra varNa vAle athavA pAMca varNa yAle dravyoM ko grahaNa karate haiM / ananta vaNa vALA, gaMdhavALA, rasavALA ane sparzavALAM dravyone AhAranA rUpamAM grahaNa kare che. kema ke pratyeka paramANumAM ekavaNuM, eka skandha eka rasa ane be sparza avazya maLe che ema kahyuM che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana! bhAvathI varNavALA je pudgala dravyane nAraka AhAra kare che, teo zuM eka varNavALA hoya che athavA be varNavALA, traNa varNavALA, cAra varNavALA agara pAMca varNavALA thaI rahe che? zrI bhagavAna hi gautama ! sAmAnya mArgaNAnI apekSAe eka be agara traNa varNavALA cAra varNavALA athavA pAMca varNavALA dravyane grahaNa kare che. ananta pradezI skamAM zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #557 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre syANIyaso'pi paJcavarNatvamava seyam kintu - 'vihANamaggaNaM pahuca kAlavaNNAI pi AhAreti jAva sukillAIpi AhAreMti' vidhAnamArgaNam-vidhAnam - viviktam anya vyavacchinnaM dhAnaM dhAraNaM poSaNaM vA svarUpasya, vidhAnam - vizeSaH 'kRSNo nIlaH pItaH' ityAdi pratIti prati niyatavarNAdivizeSa iti bhAvaH, tasya mArgaNam - anveSaNaM pratItya- Azritya vizeSApekSayetyarthaH tAni kAlavarNAnyapi AhArayanti yAvat-nIlavarNAnyapi pItavarNAnyapi raktavarNAnyapi zuklavarNAnyapi dravyANi nairayikAH AhArayanti, gautamaH pRcchati - 'jAI caNNao kAlavaNAI AhAreti tAI kiM egaguNakAlAI AhAreMti jAva dasaguNakAlAI AhAreMti saMkhejjaguNakAlAI AhAraiti apaMkhejjaguNakAlAI AhAraiti jAva anaMta guNakAlAI AhAreti ?" he bhadanta ! yAni dravyANi nairayikA varNataH kAlavarNAni AhArayanti tAni kim ekaguNakAlakAni AhArayanti ? kiM vA yAvad dvitricatuH paJcaSad saptASTanavadazAnyatamaguNakAlakAni AhArayanti ? kiMvA saMkhyeyaguNakAlakAni AhArayanti ? uta asaMkhyeyaguNakAlakAni AhArayanti ? utAho anantaguNakAlakAni AhArayanti ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! 'egaguNakAlAIpi AhArayati jAva anaMtaguNakAlAIpi pradezI skaMdhoM meM eka varNa Adi kA sadbhAva kahanA vyavahAranaya kI apekSA se samajhanA cAhie / nizcayanya kI apekSA se ananta pradezI skaMdha, bhale hI yaha kitanA bhI choTA ho, pAMcoM varNoM vAlA hI hotA hai / vidhAna mArgaNA kI apekSA arthAt bheda kI vivakSA se nAraka jIva kRSNa varNa vAle dravyoM kA bhI AhAra karate haiM, yAvat-nIla varNa vAle, pIta varNa vAle, rakta varNa vAle evaM zukla varNa vAle dravyoM kA bhI AhAra karate haiM / gautamasvAmI - he bhagavan ! nAraka jIva jina kRSNavarNa dravyoM kA AhAra karate haiM, ye kyA eka guNa kRSNa varNa cAle hote haiM, yAvat-do, tIna, cAra, pAMca chaha, sAta ATha, nau yA daza guNa kRSNavarNa vAle hote haiM ? athavA saMkhyAtaguNa kRSNavarNa vAle, asaMkhyAtaguNa kRSNavarNa vAle yA ananta guNa kRSNavarNa vAle hote haiM ? 544 eka vaNu AdinA sadbhAva vyavahAranayanI apekSAe samajavA joie. nizcayanayanI apekSAe ananta pradezI skandha bhale te keTaleAye nAnA hoya, pAMca vaNa vALe ja hoya che. vidhAnamA^NAnI apekSAe arthAt bhedanI vivakSAthI nArakajIva kRSNava vALA dravyonA paNa AhAra kare che. yAvat nIlavarNa vALA, pItavarNa vALa, lAlava vALA temaja sapheda varNovALA dravyone paNa AhAra kare che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan nAraka jIva je kRSNavarNa vALA dravyone mAhAra kare che, tethe zubhe zuddha SNuvavANA hoya che. yAvat-me, RNu, yAra, yAMya cha, sAta, ArTa, navu ane daza guNa kRSNavaNuM vALA hoya che ? athavA sakhyAta guNu kRSNavarNavALA asakhyAguNa kRSNavarNa vALA agara anantaguNu kRSNavarNavALA hoya che? zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #558 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 28 sU0 1 sacittAhArAdinirUpaNam AhAreMti' ekaguNakAlakAnyapi dravyANi AhArayanti yAvat-dvivyAdvi dazaguNakAlakAnyapi saMkhyeyaguNakAlakAnyapi asaMkhyeyaguNakAlakAnyapi anantaguNakAlakAnyapi dravyANi AhArayanti, "evaM jAya sukillAI' evam-kAlavarNoktarItyA yAvat-ekaguNanIlakAni dvivyAdi dazaguNa nIlakAni saMkhyeyAsaMkhyeyAnantaguNanIlakAnyapi, evam ekaguNAdhanantaguNapItakAni ekaguNAghanantaguNaraktAnyapi ekaguNAghanantaguNazuklAnyapi dravyANi AhArayanti, 'evaM gaMdho vi, rasovi' evam-varNoktarItyA gandhato'pi-gandhApekSayA'pi, rasato'pi-rasApekSayA'pi sparzApekSayApi vaktavyam, 'jAI bhAvao phAsamaMtAI tAI no egaphApsAI AhAreMti' yAni tAvad dravyANi bhAvataH-bhAvataH-bhAvApekSayA sparzavanti AhArayanti __ bhagavAn-he gautama ! ekaguNa kRSNa varNa vAle dravyoM kA bhI AhAra karate haiM, do se lekara dazaguNa kRSNavarNa vAle dravyoM kA bhI AhAra karate haiM, isI prakAra saMkhyAtaguNa asaMkhyAta guNa aura ananta guNa kRSNavarNa yAle dravyoM kA bhI AhAra karate haiM / isI prakAra zuklavarNa taka samajha lenA cAhie / arthAt ekaguNa nIla, do-tIna-cAra-pAMca-chaha-sAta-ATha-nau-daza guNa nIla, saMkhyAta, asaMkhyAta evaM anantaguNa nIla dravyoM ko lekara bhI AhAra ke rUpa meM grahaNa karate haiN| isI prakAra ekaguNa pIta se lekara saMkhyAta, asaMkhyAta aura anantaguNa pIta dravyoM kA AhAra karate haiM / ekaguNa rakta se lekara anantaguNa rakta taka tathA ekaguNa zukla se lagAkara anantaguNa zukla dravyoM kA bhI AhAra karate haiN| isI prakAra gandha, rasa aura sparza kI apekSA se bhI kaha lenA caahie| bhAva se sparza vAle jina pudagaladravyoM kA nAraka AhAra karate haiM, ve eka sparzacAle dravyoM kA AhAra nahIM karate, do sparzavAle dravyoM kA AhAra nahIM zrI bhagavAna-he gautama ! ekaguNa kRSNavarNavALA dravyane paNa AhAra kare che, bethI laIne daza guNa kuNuvarNavALA dravyone paNa AhAra kare che, eja prakAre saMkhyAta guNa. asaMkhyAtaguNa ane anantaguNa kRSNa varNavALA dravyone paNa AhAra kare che. e ja prakAre zukalavarNa sudhI samajI levuM joIe. arthAt eka guNa nIla, be, tra, yAra, pAya, 7, sAta, 23, nava, zaguNa, nIsa sadhyAta, yAta temA anantaguNa nIla dravyone paNa AhAranA rUpamAM grahaNa kare che. e ja prakAre eka guNa pItathI laIne saMkhyAta asaMkhyAta ane anaMtaguNa pati dravyane AhAra kare che. ekaguNa raktathI laIne ananta guNa rakta sudhI tathA eka guNa zukalathI AraMbhIne anataguNa zukala dravyone paNa AhAra kare che. e ja prakAre, gandha rasa ane sparzanI apekSAthI paNa kahevuM joIe. bhAvathI sparzavALA je pudgala dravyone nAraka AhAra kare che teo eka sparzavALA dvavyane AhAra nathI karatA, be sparzavALA dravyone AhAra nathI karatA traNa sparzavALA pra0 69 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #559 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 546 prajJApanAsUtre tAni no ekasparzAni AhArayanti 'no duphAsAI AhAreMti' no dvisparzAni AhArayanti 'no tiphAsAI AhAreti' no trisparzAni AhArayanti apitu 'cauphAsAI AhAreMti' catuH sparzAni dravyANi AhArayanti 'jAva ahaphAsAI pi AhAraiti' yAvat paJcasparzAni api SaT sparzAni saptasparzAni api nairayikA AhArayanti, 'vihANamaggaNaM paDucca kakkhaDAI pi AhAraiti jAva lukkhAI' vidhAnamArgaNaM pratItya - Azritya vizeSApekSayetyarthaH karkazAnyapi dravyANi AhArayanti, yAvad gurukasparzAni uSNasparzAni rUkSasparzAnyapi AhArayanti, gautamaH pRcchati - 'jAI phAsao kakkhaDAI AhAreMti tAI kiM egaguNakakkhaDAI AhAreMti jA anaMta guNakakkhaDAI AhAreMti ?' he bhadanta ! yAni tAvad dravyANi sparzataH - sparzA pekSayA karkazAni AiArayanti tAni kim ekaguNakarkazAni AhArayanti ? yAvat kiMvA dayAdidazAnyatamaguNakarkazAni AhArayanti ? kiMvA saMkhyAtaguNakarkazAni ? kiMvA asaM khyAtaguNakarkazAni ? kiMvA anantaguNakarkazAni AhArayanti ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he karate, tIna sparzapAle dravyoM kA AhAra nahIM karate parantu cAra sparza vAle dravyoM kA AhAra karate haiM, yAvat-pAMca sparza vAle, chaha sparza vAle, sAta sparzayA aura ATha sparzacAle dravyoM kA bhI nAraka AhAra ke rUpa meM grahaNa karate haiN| vidhAnamArgaNA arthAt bheda kI vivekSA se karkaza dravyoM kA bhI AhAra karate haiM, yAvat guru sparza vAle uSNasparza vAle, rUkSa Adi sparza vAle dravyoM kA bhI AhAra karate haiM / gautamasvAmI - he bhagavan ! jina karkaza sparza vAle dravyoM kA nAraka AhAra karate haiM, ve kyA ekaguNa karkaza kA AhAra karate haiM, do se lekara dazaguNa karkaza dravyoM kA AhAra karate haiM, athavA saMkhyAta guNa karkaza, asaMkhyAta guNa karkaza yA anantaguNa karkaza dravyoM kA AhAra karate haiM ? bhagavAn he gautama ! ekaguNa karkaza dravyoM kA bhI AhAra karate haiM, yAvat dravyAnA AhAra nathI karatA parantu cAra spavALA kanyAne AhAra kare che yAvat-pAMca sparza vALA, che sparzIvALA, sAtasparzIvALA ane ATha sparzIvALA, dravyAne paNa nAraka AhAranA rUpamAM svIkAre che. vidhAnamANA arthAt bhedanI vikSAthI karkaza dravyAnA pazu AhAra kare che. yAvat gurU vALA uSNu pa vALA kSarapa vALA kanyAne paNa AhAra kare che. spa zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! je kaza 5 vALA dravyeAnA nAraka AhAra kare che. te zuM eka guNu kazanA AhAra kare che. ke ethI laIne daza guNu ka za dravyonA AhAra kare che, athavA sakhyAta guNu karkaza, asa MkhyAta guNu ka` agara ananta guNu kaza dravyono AhAra kare che ? zrI bhagavAna-he gautama ! eka guNu karkaza phrabyAne paNa AhAra kare che. yAvat dasa zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #560 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 547 prameyabodhinI TokA pada 28 sU0 1 sacittAhArAdinirUpaNam gautama ! 'egaguNakakkhaDAiMpi AhAreMti jAva aNaMtaguNakakkhaDAIpi AhareMti ?' ekaguNa. karkazAnyapi AhArayanti yAvad dvayAdidazaguNakarkazAnyapi AhArayanti saMkhyeyaguNakarkazAnyapi asaMkhyeyaguNakarkazAnyapi anantaguNakarkazAnyapi AhArayanti, 'evaM aTThavi phAsA bhANiyavvA jAva aNaMtaguNalukkhAipi AhAreMti' evam-karkazasparzoktarItyA aSTAvapi sparzAH karkazagurukalaghumRduzItoSNa snigdharUkSarUpA bhaNitavyAH-vaktavyAH yAvat ekaguNagurukasparzAni Arabhya anantaguNarUkSANyapi AhArayantIti caturtha dvAram / gautamaH pRcchati-'jAI bhaMte ! aNaMtaguNaluklAiM AhAreti tAI kiM puDhAI AhAreMti apuTTa iM AhAreMti?' he bhadanta ! yAni tAvad anantaguNarUkSANi AhArayanti tAni kim spRSTAni-AtmapradezasambaddhAni AhArayanti ? kiMvA aspRSTAni-AtmapradezAsambaddhAni AhArayanti ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'puTThAI AhAreMti no apuTThAI AhAreMti' spRSTAnyeva AhArayanti no aspRSTAni AhArayanti, tadanantaram-'jahA bhAsudde sae jAva NiyamA chadisi AhAraiti' yathA bhASoddezake pUrva pratipAditaM tathA'trApi draSTavyam, tatra tAvat 'niyamAt SaD dizi vyavasthitAni AhArayanti' ityetatparyantaM vaktavyam, 'osaNaM kAraNaM paDucca vaNNI kAlanIlAI gaMdho dubbhidazaguNa karkaza dravyoM kA bhI AhAra karate haiM, saMkhyAta guNa karkaza dravyoM kA, asaMkhyAta guNa aura anantaguNa karkaza dravyoM kA bhI AhAra karate haiM / isI prakAra AThoM spoM ke sambandha meM kaha lenA cAhie, arthAt ekaguNa guru se lekara anantaguNa rUkSa taka sabhI prakAra ke pudgala dravyoM kA AhAra karate haiN| (cauthA dvAra) gautamasvAmI-he bhagavan ! nAraka jIva jina anantaguNa rUkSa dravyoM kA AhAra karate haiM, ye dravya kyA AtmapradezoM se spRSTa hote haiM athavA aspRSTaAtmapradezoM se asambaddha hote haiM ? bhagavAn-he gautama ! Atmapradezo se spRSTa dravyoM kA AhAra karate haiM, aspRSTa dravyoM kA nahIM / tadanantara jaisA bhASA-uddezaka meM kahA hai, usI prakAra guNa vALA kakaza dravya ne paNa AhAra kare che. saMkhyAta guNa karkaza dravyane, asaMkhyAta guNa karkaza ane ane ananta guNa karkaza dravyone paNa AhAra kare che. e ja prakAre AThe sparzInA sambandhamAM kahevuM joIe, arthAt eka guNathI laIne anantaguNa rUkSa sudhI badhA prakAranA pugala dravyane AhAra kare che. (AthuM dvAra) zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! nAraka jIva je anantaguNa rUkSa dravyane AhAra kare che, te dravya zuM AtmapradezathI pRSTa hoya che, arthAta askRSTa Atma pradezathI asambaddha hoya che? zrI bhagavAna-he gautama! Atma pradezathI spaSTa dravyane AhAra kare che, askRSTa dravyane nahIM. tadanantara jevuM bhASA uddezakamAM kahyuM che. e ja prakAre ahIM paNa kahevuM zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #561 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre gaMdhAI' osannakAraNam-bAhulyakAraNamityarthaH pratItya-Azritya, bAhulyavAcako dezIya osanna zabdaH, bAhulyakAraNazca-azubhAnubhAvA eva, evamapi prAyo mithyAdRSTayaH kRSNAdInyapi AhArayanti natu bhaviSyattIrthakarAdayaH, ataeva 'osanna' ityuktam, varNata:varNApekSayA kAlanIlAni, gandhataH-gandhApekSayA durabhigandhAni 'rasao tittakaDuyAI rasata:rasApekSayA tiktarasa kaTukAni-'phAsao kakkhaDaguruyasIyalukkhAI' svarzata:-sparzApekSayA karkazagurukazItarukSANi AhArayanti 'tesiM porANe vaNaguNe gaMdhaguNe rasaguNe phAsaguNe vipariNAmaittA paripolaittA parisADaittA parividdhaMsaittA' teSAm-AhAryamANAnAM pudgalAnAm purANAn-prAcInAn varNaguNAn gandhaguNAn rasaguNAn sparzaguNAn vipariNamaya vipariNAma prApayya, paripIDaya, parizATaya, parividhyasya-sarvathA vinAzya, 'aNNe apubve vaNNaguNe gaMdhaguNe rasaguNe phAsaguNe uppAittA' anyAn apUrvAn varNaguNAn gandhaguNAn rasaguNAn yahAM bhI kaha lenA cAhie, yAvata niyama se chaha dizAoM meM sthita dravyoM kA AhAra karate haiN| 'osana' zabda bahulatA kA vAcaka dezyaprAkRta bhASA kA zabda hai / osanna kAraNa arthAta bahulatA se nAraka varNa kI apekSA kAle-nIle, gaMdha se durgandha vAle, rasa se tikta aura kaTuka rasa vAle aura sparza se karkaza, guru, zIta aura rUkSa sparza vAle dravyoM kA AhAra karate haiN| yahA~ bahulatA se, kahane kA abhiprAya yaha hai ki azubha anubhAva vAle prAya:mithyAdRSTi hI ukta kRSNa varNa Adi azubha dravyoM kA AhAra karate haiM, AgAmI janma meM honevAle tIrthakara Adi nAraka aise dravyoM kA AhAra nahIM krte| AhAra kie jAne vAle pudgaloM ke purAne varNaguNa, gaMdhaguNa, rasaguNa aura sparzaguNa kA pariNamana karake use paripIDita karake, parizATana evaM vidhvaMsa joIe, yAvata niyamathI cha dizAomAM sthita dravyono AhAra kare che. esana" zabda bahulatA vAcaka dezI prAkRta bhASAne zabda che. osanna kAraNa arthAt bahulatAthI varNananI apekSAe kALA. vAdaLI, gaMdhanI apekSA e durgandhavALA, rasathI tikta ane kaTuka rasavALA ane sparzathI karkaza, gurU, zIta ane rUkSa sparzavALA dravyane AhAra kare che. ahIM bahulatAthI kahevAne abhiprAya e che ke azubha anubhAvavALAprAyaH mithyAdaSTi ja ukta kRSNavarNa Adi azubha dravyono AhAra kare che. AgAmI janmamAM thanArA tIrthakara Adi nAraka evA dravyane AhAra nathI karatA. AhAra karAtA pudgalenA purANuM varNaguNa, gaMdhaguNa, rasaguNa ane spaguNanuM pariNamana karIne tene paripIDita karIne, parizATana temaja vidhvaMsana karIne arthAt purI rIte badalIne nUtana vaguNa, gandhaguNa, rasaguNa ane sparzaguNane utpanna karIne pitAnA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #562 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 28 sU0 1 sacittAhArAdinirUpaNam 549 sparzaguNAn utpATaya 'AyasarIrakhettogADhe poggale savyappaNayAe AhAraM AhAreMti' Atma. zarIrakSetrAvagADhAn pudgalAn sarvAtmanA--sarverevAtmapradezairAhAram-AhArarUpAn AhArayanti, iti paJcamaM dvArama / gautamaH pRcchati-- neraiyANaM bhaMte ! sayyao AhAreMti' he bhadanta ! nAyikAH khalu kiM sarvata AhArayanti 'sanya bho pariNAmaMti' sarvataH kiM pariNamayanti ? 'savyo UsasaMti' sarvataH kima ucchavasanti ? 'sayo nIsasaMti? kiM sarvato niHzvasanti ? 'abhikkhaNaM AhAreMti ?' kim abhIkSNaM-zazvad AhArayanti ? 'abhikkhaNaM pariNAmaMti ?' abhIkSNaM kiM pariNamayanti ? 'abhikkhaNaM UsasaMti ?' kim abhIkSNam-zazvad ucchyasanti ? 'abhikkhaNaM nIsasaMti' kim abhIkSNam-zazvat niHzvasanti ? 'Ahacca AhAreti ?' kim Ahatya-viziSya AhArayanti ? 'Ahacca pariNAmeMti ?' kim AhatyaviziSya pariNamanti ? 'Ahacca UsasaMti ?' kim Ahatya-viziSya ucchavasanti ? kara ke arthAta pUrI taraha badala karake nUtana varNaguNa, gandhaguNa, rasaguNa aura sparzaguNa ko utpanna karake, apane zarIra kSetra meM avagADha pudgaloM kA samasta AtmapradezoM se AhAra karate haiM / (paMcama dvAra) ___ gautamasvAmI-he bhagavan ! kyA nAraka jIva samasta AtmapradezoM se AhAra karate haiM ? sarva AtmapradezoM se use pariNata karate haiM ? kyA sarvataH ucchyAsa aura nizvAsa lete haiM ? kyA sadaiva AhAra karate rahate haiM ? sadaiva use pariNata karate haiM ? nirantara ucchayAsa-nizvAsa lete rahate haiM ? athavA kadAcita AhAra karate haiM ? kadAcit pariNata karate haiM kadAcit ucchvAla lete haiM ? kadAcit nizvAsa lete haiM ? bhagavAn-he gautama ! hAM, nAraka jIva sarvataH AhAra karate haiM, ityAdi pUrvokta saba kathana samajha lenA cAhie, arthAt sarvataH ucchvAsa aura nizvAsa lete haiN| sadA AhAra karate haiM, sadA pariNata karate haiM, sadA ucchvAsanizvAsa lete haiN| kadAcit AhAra karate haiM, pariNamana karate haiM aura ucchyAsa zarIrakSetramAM avagADha pudgalenA samasta AtmapradezathI AhAra kare che. (paMcama dvAra) zrI gautamasvAmI-he bhagavAn ! zuM nAraka jIva samasta AtmapradezathI AhAra kare che? sarva AtmapradezathI tene pariNata kare che ? zuM sarvataH ucchavAsa ane vizvAsa le che? zuM sadeva tene pariNata kare che? nirantara ucchavAsa-nizvAsa letA rahe che? athavA kadAcit AhAra kare che? kadAcit pariNata kare che, kadAcit ucchavAsa le che? kadAcita nizvAsa le che? zrI bhagavAna -he gautama! hA, nAraka jIva sarvataH AhAra kare che. ItyAdi pUrvokta badhuM kathana samajI levuM joIe. arthAt sarvataH pariNata kare che, sarvataH ucchavAsa ni:zvAsa le che. sadA AhAra kare che. sadA pariNata kare che, sadA ucchavAsa nizvAsa le che. kadAcita zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #563 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre manomentiomme m e 550 'Ahacca nIsasaMti ?' kim Ahatya-viziSya niHzvasanti ?' bhagavAnAha-'hatA, goyamA !' he gautama ! hanta-satyam, 'NeraiyA savvo AhAreMti evaM taM ceva jAva Ahacca nIsasaMti' nairayikAH sarvato'pi AhArayanti, evam-uktarItyA taccaiva-pUrvoktaM sarvameva yAvat-sarvataH pariNamayanti, sarvata ucchvasanti, sarvato niHzvasanni, abhIkSNam AhArayanti, abhIkSNam pariNamayanti, abhIkSNam ucchvasanti, abhIkSNaM niHzvasanti, Ahatya AhArayanti, Ahatya pariNamayanti, Ahatya ucchvasanti, Ahatya niHzvasanti, gautamaH pRcchati-'neraiyA bhaMte ! je poggale AhArattAe giNhaMti te NaM tesiM poggalANaM seyAlaMsi kai bhAgaM AhAreMti kaibhAgaM AsAeMti ?' he bhadanta ! nairayikAH khalu yAn pudgalAn AhAratayA gRhNanti te khalu-nairayikAH teSAM gRhItAnAM pudgalAnAm eSyatkAle-grahaNakAlAnantarakAle katibhAgam AhArayanti-AhAratayA upabhuJjate ? evaM katibhAgaM-katiya bhAgam AsvAdayanti-AhAratayA gRhyamANapudgalAnAmAsvAdaM kurvanti, AhAryamANAnAM sarveSAM pudagalAnAmAsvAdaprAptyasaMbhavAditi praznAzayaH, bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'asaMkhejjaibhAgaM AhAreMti aNaMtabhAgaM assAeMti' AhAratayA gRhyamANAnAM pudgalAnAm asaMkhyeyaM bhAgamAhArayanti, AhAryamANAnAM pudgalAnA manantabhAgamAsvAdayanti zeSAH punaranAravAditA eva zarIrapariNAmamAyAntIti bhAvaH, iti SaSThaM dvAram / gautamaH pRcchati-'neraiyANaM bhaMte ! je -nizvAsa lete haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! nAraka jIya jina pudgaloM ko AhAra ke rUpa meM grahaNa karate haiM, una pudagaloM meM se, agale samaya meM, kitane bhAga kA AhAra karate haiM ? kitane bhAga kA AsvAdana karate haiM ? Azaya yaha hai ki AhAra kiye jAne vAle sabhI pudgaloM kA AsvAdana honA saMbhava nahIM hai! bhagavAn-he gautama ! nAraka jIya AhAra ke rUpa meM jitane pudgaloM ko grahaNa karate haiM, unake asaMkhyAtaveM bhAga kA AhAra karate haiM (zeSa pudgaloM kA AhAra ho nahIM pAtA) aura jitane pudgaloM kA AhAra karate haiM, una ke anantaveM bhAga kA AsvAdana karate haiN| zeSa kA AsthAdana na hone para bhI ve zarIra rUpa AhAra kare che, pariNata kare che. ane huMchuvAsa-nizvAsa letA rahe che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! nAraka jIva je puduM malAne AhAranA rUpamAM grahaNakare che, te pudgalomAMthI AgalA samayamAM keTalA bhAgane AhAra kare che ? keTalA bhAganuM asvadana kare che. Azaya e che ke AhAra karelA badhAM pudgalanuM AsvAdana thavAM saMbhavita nathI. zrI bhagavAna gautama ! nAraka jIva AhAranA rUpamAM jeTalA pudgalone grahaNa kare che temanA asaMkhyAtamAM bhAgane AhAra kare che, (zeSa padmAne AhAra thaI ja nathI zakata) ane jeTalA pudgaleno AhAra kare che, tenA anantamA bhAganuM AsavAdana kare che. zeSanuM AsvAdana na thavAM chatAM paNa teo zarIrarUpa pariNamanane prApta thAya zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #564 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 28 sU0 1 sacittAhArAdinirUpaNam poggalA AhArattAe miNhaMti te kiM sadhe AhAreMti no savye AhAreMti ?' he bhadanta ! nairayikAH khalu yAn pudgalAn ujjhitazeSAn AhAramAtrapariNAmayogyAn AhAratayA gRhNanti tAn sarvAn pudgalAn kim AhArayanti ? kiMvA no sarvAn tAn apitu sarvaikadezabhUtAn AhArayanti ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'te savve aparisaisae AhAreMti' tAn sarvAna pudgalAn aparizeSAna AhArayanti ujjhitazeSANAmeva kevalAnAmAhArapariNAma yogyAnAM gRhItatvAt iti saptamaM dvAram / gautamaH pRcchati-'neraiyA NaM bhaMte ! je poggalA AhArattAe giNhaMti te NaM tesiM poggalA kIsattAe bhujo bhujo pariNAmeMti ?' he bhadanta ! nairayikAH khalu yAn pudgalAn AhAratayA gRhNanti te khalu-AhAratayA gRhItAH pudgalAH teSAma-nairayikANAM kIdRktayA-kiM svarUpatayA bhUyobhUyaH-paunaH punyena pariNamante ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'sotidiyattAe jAya phAsiMdiyattAe aNihattAe' AhAra. pariNAma ko prApta hote haiN| (chaThA dvAra) gautamasthAmI-he bhagavana / nAraka jIva jina choDe hue se zeSa evaM zarIra pariNAma ke yogya pudgaloM ko AhAra ke rUpa meM grahaNa karate haiM una sabhI kA AhAra karate haiM, athavA nosarva arthAt saba ke eka bhAga kA AhAra karate haiM ? / bhagavAn-he gautama ! una sabhI pudUgaloM kA AhAra karate haiM, kyoMki ve chaTe hae se zeSa aura kevala AhAra pariNAma ke yogya hI grahaNa kie gae hote haiM / (sAnayA~ dvAra) gautamasvAmI-he bhagavan ! nAraka jIva jina pudagaloM ko AhAra ke rUpa meM grahaNa karate haiM, ve pudgala nArakoM ke lie kisa svarUpa meM puna:-punaH pari Nata hote haiM? bhagavAn-he gautama ! AhAra ke rUpa meM grahaNa kie gae ye pudgala zrotrendriya ke rUpa meM, yAvat cakSurindriya, ghrANendriya, rasanendriya tathA sparzanendriya ke rUpa cha. (chaTU ) zrI gautamasvAmI-he bhagavan! nAraka jIva je tyajelAthI zeSa temaja zarIra pariNAmanA egya pudgalane AhAranA rUpamAM grahaNa kare che, te badhAne AhAra kare che, athavA na sarva arthAt badhAnA eka bhAgano AhAra kare che? zrI bhagavAna -he gautama ! te badhA pudgalone AhAra kare che, kema ke te bacelAthI zeSa ane kevala AhAra pariNAmane egya ja grahaNa karAyelA hoya che. (sAtamuM dvAra) zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! nAraka jIva je pugalone AhAranA rUpamAM grahaNa kare che, te pudgale nArakonA mATe kevA svarUpamAM punaH punaH pariNata thAya che? zrIbhagavAna-he gautama ! AhAranA rUpamAM grahaNa karAyelA te pudgale trendriyanA rUpamAM yAvat cakSurindriya ghaNendriya, rasanendriya, tathA sparzendriyanA rUpamAM punaH punaH zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #565 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre tayA gRhItAH pudgalAH zrotrendriyatayA yAvat-cakSurindriyatayA ghrANendriyatayA sparzanendriyatayA bhUyo bhUyaH pariNamante iti sambandhaH, kintu -indriyarUpatayApi pariNati mupagacchanto na zubharUpA api tu nitAntAzubharUpA ityAha-aniSTatayA-manasa icchAviSayIbhUtA iSTAstad viparItA aniSTAstad bhAvastattA tayA, vastugatyA zubhamapi aniSTaM keSAzcida bhavati mali. kANAM kapUracandanAdivat, atastad vyAvatenAyAha-akAntatayA na kAntA kamanIyA ityakAntA atyantAzubhavarNopetatvAt tadbhAvastattA tayA, ataevAha - 'appiyattAe' apriyatayA-na priyA apriyAH darzanasamaye'pi na priyabuddhimAtmani janayantIti bhAvaH, tadbhAvastattA tayA, 'asubhattAe azubhatayA-na zubhA-azubhA azubhavarNagandharasasparzAtmakatvAta, tabhAvastattA tayA 'amaNuNNa tAe' amanojJatayA-na manojJA amanojJA viSAkakAle klezotpAdakatvena no manaH prahAdajanakAH, tadbhAvastattA tayA, 'amaNAmattAe' amanaAmatayA, na manasA Apyate iti amanaAmAH, na kadAcidapi bhojyatayA prANinAM mana AmA bhavanti tadbhAvastattA tayA 'aNicchiyattAe-anIpsitatayA-bhojyatayA''svAdayitumiSTA IpitA na IpsitA-anIpsitAstad bhAvastattA tayA, 'abhijjhiyattAe' abhidhyitatayA-na bhibhyAnam abhidhyAmeM punaH-punaH pariNata hote haiN| kintu indriya ke rUpa meM pariNata hone vAle ve pudgala zubha nahIM hote varan nitAnta azubha rUpa hI hote haiN| yaha Age kahate haiM-ve pudgala aniSTa rUpa meM pariNata hote haiM / kintu vAstava meM zubha hone para bhI kinhIM jIyoM ko pudgala aniSTa pratIta hote haiM, jaise makkhiyoM ko kapUra, candana Adi, ataeva una kI vyAvRtti ke lie kahA gayA hai-akAnta arthAt akamanIya yA jo atyanta azubha varNa vAle hoM, apriya arthAt jo dekhate samaya bhI antaHkaraNa ko priya na lage, azubha arthAt azubha varga, gandha, rasa, sparza vAle, amanojJa arthAt jo vipAka ke samaya kleza janaka hone ke kAraNa mana meM AhUlAda utpanna na kare, amanaAma arthAt jo bhojya rUpa meM prANiyoM ko grAhya na hoM, anIpsita arthAtU jo AsvAdana karane ke lie iSTa na hoM, abhi. yita arthAt jina ke viSaya meM abhilASA bhI utpanna na ho, isa rUpa meM ye pariNata thAya che. kintu IndriyanA rUpamAM pariNata thanAra te pudgala zubha nathI detAM paNa nitAH azubha rUpa hoya che, te AgaLa kahe che-te pudgale aniSTa rUpamAM pariNata thAya che kiMtu vAstavamAM zubha hevAthI paNa keTalAka jInA pudgala aniSTa pratIta thAya che, jema mAkhIone kapUra candana Adi tethI ja temanI vyAvRti mATe kahela che-akAnta arthAta akamanIya yA je atyanta azubhavarNa vALA hoya, apriya arthAt dekhatI vakhate paNa antaHkaraNane priya na lAge. azubha arthAta azubha varNa gandharasa sparzavALA amane jJa arthAta je vipAkanA samaye kaleza janaka hovAnA kAraNe manamAM ahUlAda utpanna na kare amana Ama arthAta je bhejya rUpamAM prANine grAhya na hoya, anisita arthAta je zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #566 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 28 sU0 1 sacittAhArAdinirUpaNam 553 anabhilASaH, sA saJjAtA eSu iti abhidhyitA stad bhAvastattA tayA, tathA ca ye AhAratayA gRhItAH pudgalA na te tRptihetavaH saJjAtA iti napunarabhilaSaNIyatvena pariNamante, 'ahatApa' adhastayA - gurupariNAmatayetyarthaH, 'no uddhattAe' no UrdhvatayA - laghupariNAmatayA, ata eva 'dukkhattAe' duHkhatayA, gurupariNAmapariNatatvAt, 'no suhattAe' no sukhatayA, laghupariNAmapariNatatvAda 'te eesi bhujjo bhujjo pariNamaMti' te - pudgalA eteSAM nairayikANAM bhUyo bhUyaH pariNamante iti bhAvaH, iti -aSTamaM dvAram // sU0 1 // mUlam - asurakumArA NaM bhaMte! AhAraTThI ! haMtA, AhAraTThI, evaM jahA neraiyANaM tahA asurakumArANa vi bhANiyavyaM, jAva tesiM bhujjo bhujjo pariNamaMti, tattha NaM je se Abhoganivyattie se NaM jahaNaNeNaM cauttha bhattassa ukkoseNaM sAtiregavAsasahassassa AhAraTTe samuppajai, osaNaM kAraNaM paDucca vaNao hAliddasukilAI gaMdhao subhigaMdhAI, rasao aMbilamahurAI phAsao mauyalahuyanidhuNhAI, tesiM porANe vaSNaguNe jAva phAsiMdiyattAe jAva maNAmattAe icchiyattAe bhijjhiyattAe uddhattAe no ahattAe suhattAe no duhattAe eesiM bhujjo bhujjo pariNamaMti, sesaM jahA neraiyANaM, evaM jAva thaNiyakumArANaM, NavaraM Abhoganivvattie ukkoseNaM divasapuhuttassa AhAraTTe samuppajjai // sU0 2 // pudgala pariNata hote haiM / tathA ve pudgala bhArI rUpa meM pariNata hote haiM, laghu rUpa meM pariNata nahIM hote / bhArI hone ke kAraNa ye duHkha rUpa pariNata hote haiM, sukha rUpa pariNata nahIM hote / (AThavAM dvAra) | | 01 / / zabdArtha - (asurakumArA NaM aMte ! AhAraTThI ?) he bhagavan ! kyA asurakumAra AhAra ke arthI hote haiM ? (haMtA, AhAraTThI) hAM, AhArArthI hote haiM (evaM jahA neraiyANaM tahA asurakumArANa vi bhANiyadhvaM ) isa prakAra jaise nArakoM kA isI AsvAdana karavAne mATe iSTa na hoya abhiSThita arthAt jenA viSayamAM abhilASA paNa hatI utpanna na thAya. erUpamAM te pudgala piraNata thAya che. tathA te pudgaleA bhAre paNAthI pariNata thAya che. laghurUpamAM pariNata nathI thatAM. bhAre hovAne kAraNe te duHkha rUpa pariNata thAya che, sukharUpa pariNata nathI thatAM. (AThamuM dvAra ) sU.1! zArtha:- (asurakumArANaM bhate ! AhArATThI ?) - Delagavan ! zuM asurakubhAra AhAranA arthI hoya che ? (haMtA ! AhAraTThI) hA, mahArArthI hoya che. ( evaM jahA neraiyANaM tahA asurakumArANaM vibhANivavya) me are bhevu nAraanu me prAre asurabhAnu pa pra0 70 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #567 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsatra chAyA-amurakumArAH khalu bhadanta ! AhArArthina: ? hanta, AhArAyinaH, evaM yathA nairayikANAM tathA aprakumArANAmapi bhaNitavyam, yAvat teSAM bhUyo bhUyaH pariNamanti, tatra khalu yo'sau AbhoganivartitaH sa khalu jaghanyena caturthabhaktasya, utkRSTena sAtirekavarSasahasasya AhArArthaH samutpadyate, osannaM kAraNaM pratItya varNato hAridrazuklAni gandhataH sura. bhigandhAni rasataH amlamadhurANi, sparzato mRdukalaghukasnigdhoSNAni, teSAM purANAn varNaguNAn yAyat sparzendriyatayA yAvat mana AmatayA IpsitatayA bhidhiyatatayA UrdhvatayA no adhastayA, mukhatayA no duHkhatayA eteSAM bhUyo bhUyaH pariNamanti, zeSaM yathA nairayikANAm, prakAra asurakumAroM kA bhI kathana karanA cAhie (jAva) yAyat (tesiM) una ke lie (bhujo bhujjo) vAra-bAra (pariNamaMti) pariNata hote haiM (tattha NaM je se Abhoganivyattie) una meM jo Abhoganirmita AhAra hai (se gaM jahaNaNeNaM ca uttha bhattassa) vaha jaghanya caturthabhakta (ukoseNaM sAtiregavAsasahassassa) utkRSTa kucha adhika sahasra varSa meM (AhAraTTe) AhAra kI abhilASA (samuppajai) utpa. nna hotI hai (osaNaM kAraNaM paDucca) bahulatA rUpa kAraNa kI apekSA se (yaNNo hAlihasukillAI) varNa se pIta aura zveta (gaMdhao subbhigaMdhAI) gaMdha se surabhigaMdha vAle (rasao abilamahurAI) rasa se Amla aura madhura (phAsao mauyalahuyaniNdhuNhAI) sparza se mRdu, laghu, snigdha aura uSNa (tesi porANe caNNaguNe) unakA purANA varNaguNa (jAca phAsidiyattAe) yAvat sparzanendriya rUpa se (jAva maNAmattAe) yAvat manAma rUpa se (icchiyattAe) icchita rUpa se (bhijiyattAe) abhilaSaNIya rUpa se (uddhattAe) Urdhva-halke rUpa se (no ahattAe) bhArI rUpa se nahIM (suhattAe) sukha rUpa se (no duhattAe) duHkha rUpa se nahIM (eepti) unake lie (bhujo bhujo) punaH punaH (pariNamaMti) pariNata hote haiM (sesaM jahA neraiyANa) thana 42 naye (jAva) yAvat (tesiM) tebhane bhATe (bhujjo bhujjo) pAra pA2 (pariNamati) pariNata yAya che. (tattha Na je se Abhoganivvattie) teyomA mAlAgAnita mAhAra cha (se jahaNNeNa cautthabhattassa) te dhanya thI tumag (ukoseNa sAtiregavAsa sahassassa) GYSTa thI sAtire: xis madhi: sara 11 (AhAratu) mAhA2nI maniSA (samupajjai) utpanna thAya cha (osanna kAraNaM paDucca) mahusatA 35 4|29nii apekSAyI (vaNNao hAlihasukilAI) pa thA pIta ana zveta (gaMdhao subhigadhAi) thI sumi 4411 (rasao aMbilamahurAI) 2sathI ma bhane madhu2 (phAsao mauyalahuya nidhuNhAI) 25 thA muha, sadhu. RAPE ane Ser (tesiM porANe vaNNaguNe) tamanA purA pazu (jAva phAsiMdiyattAe) yApat 25ndraya 35thI (jAya maNAmattAe) yAvat bhaebha35thA (icchiyattAe) chata35thA (bhijjhiyattAe) malisaNIya35thI (uddhattAe) 4-st35thA (no ahattAe) bhA235thI nahI (suhattAe) su535thA (no duhattAra) du:535thI nahI zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #568 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 28 sU0 2 asurakumArANAM sacittAhArAdinirUpaNam 555 evaM yAvat stanitakumArANAm, navaram AbhoganiyaMtita utkRSTena divasa pRthaktvasya AhArArthaH samutpadyate // sU02 // ___TIkA-athAsurakumArAdi dazabhavanapatiSu 'AhArArthinaH' ityAdIni tAnyeva saptadvArANi prarUpayitumAha-'asurakumAra NaM bhaMte ! AhAraTThI?' he bhadanta ! asurakumArAH khalu kim AhArathino bhavanti ? bhagavAnAha goyamA ! 'haMtA, AhAraTTo' he gautama ! hanta-satyam asurakumArA AhArArthino bhavanti, 'evaM jahA neraiyANaM tahA asurakumArANa vibhaNiyavyaM jAya tesiM bhujjo bhujo pariNamaMti' evam-pUrvoktarItyA yathA nairayikANAM bhaNitaM tathA asurakumArANAmapi bhaNitavyam, yAvat teSAM nairayikANAM bhUyobhUyaH pariNamante itya. ntam tathA ca asurakumArANAM khalu bhadanta ! kiyatA kAlena AhArArthaH samutpadyante ? asurazeSa nArakoM ke samAna (evaM jAva thapiyakumArANaM) isI prakAra stanitakumAroM taka (NayAM Abhoganivattie ukoseNaM divasaputtassa) vizeSa yaha ki Abho. ganirvasita AhAra utkRSTa divasa pRthaktva meM (AhArahe) AhAra kI icchA (samujai) utpanna hotI hai / / sU0 2 // TIkArtha-aba asurakumAra Adi daza bhayanapatiyoM meM 'AhArarthI' Adi pUrvokta dvAroM kI prarUpaNA kI jAtI hai gautamasthAmI-he bhagavan ! kyA asurakumAra AhAra ke arthI hote haiM ! bhagavAn-he gautama ! hAM, asurakumAra AhAra ke arthI hote haiN| isa prakAra jaiso vaktavyatA nArakoM kI kahI hai, vaisI hI asurakumAroM kI bhI samajhanI caahie| yAvat unake lie vaha AhAra punaH-punaH pariNata hotA hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! asurakumAroM ko kitane kAla ke bAda AhAra kI icchA utpanna hotI hai ? (eesi) tamanA bhATa (bhujjo bhumjo) puna:puna: (pariNamati) parirAmana thAya che.(sesaM jahA neraiyANa) zeSa nAnI samAna (evaM jAya thagiyakumAra rANa) me re nitmaa| sudhA (Navara Abhoganiyattie ukkoseNa divasapuSTuttAsa) vizeSa mele mAlAgAnipatita AhAra GTa 5sa 4545ma (AhArade) mAhAranI 2ch| (samupajai) -1 thAya che. // 202 // TIkArtha -have asurakumAra Adi daza bhavanapatimAM AhArathI Adi pUrvokta dvAranI prarUpaNA karAya che. zrIgautamasvAmI-he bhagavan! zuM asurakumAra AhAranA athI heya che? zrIbhagavAna-ha gautama ! hA asurakumAra AhAranA athI hoya che. e prakAre jevI vaktavyatA nArakenI kahI che, tevI ja asurakumAranI paNa samajavI joIe. yAhU temane mATe te AhAra punaH punaH pariNata thAya che. zrIgautamasvAmI-he bhagavan ! asurakumArone keTalA kALa pachI AhAranI IcchA thAya che? zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #569 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 556 prajJApanAsUtre kumArANAM dvividha AhAraH, Abhoganirvartitazca anAbhoganirvartitazca, tatra khalu yo'sau anAbhoganirvatita AhAraH so'casamayamavirahita AhArArthaH samutpadyate ityAdirItyA svayamUha. nIyam atha nairayikApekSayA vizeSamAha-'tattha NaM je se Abhoganivyattie se NaM jahaNNeNaM cautyabhattassa ukkoseNaM sAtiregavAsasahassassa AhAraTTe samupajjai' tatra khalu-AbhogAnAbhoganirvartitayormadhye yo'sau Abhoganivartita:-icchApUrvakaM niSpAdita AhAro bhavati sa khala jaghanyena caturthabhakte saMbhavati-'caturthabhaktasya' iti saptamyarthe SaSThI bodhyA, tathA ca caturthabhakta iti AgamikIsaMjJA vartate, ekasmin divase atikrAnte iti tadarthaH, bhUyo jagha nyena AhArArthaH samutpadyate sa ca dazavarSasahasrAyuSkANAM pratipattavyaH, utkRSTena sAtirekavarSasahasre sAtireke-abhyadhika varSasahasra atikrAnte AhArArthaH samutpadyate sa ca sAtireka sAgaropamAyuSkabalIndrApekSayA draSTavyaH, atrApi saptamyarthe SaSThI vijJeyA tadanantaram AlApakastu bhagavAn-asurakumAroM kA AhAra do prakAra kA hotA hai-Abhoganitita aura anAbhoganirvatita / ina meM jo anAbhoganirvatita AhAra hai, vaha pratisamaya nirantara hotA rahatA hai, ityAdi kathana svayaM samajha lenA caahie| parantu asura kumAroM meM nArakoM kI apekSA kucha vizeSatA hai, use kahate haiMasurakumAroM kA jo Abhoganivartita AhAra hai, yaha jaghanya caturtha bhakta se hotA hai caturtha bhakta eka Agamika saMjJA hai| Azaya yaha hai ki asurakumAroM ko bIca-bIca meM eka-eka dina choDakara AhAra kI abhilASA hotI hai| yaha kathana daza hajAra varSa kI Ayu vAle asurakumAroM kI apekSA samajhanA caahie| utkRSTa kucha adhika eka hajAra varSa vyatIta hone para unheM AhAra kI icchA hotI hai| yaha kathana sAtireka sAgaropama kI sthitiyAle balIndra kI apekSA se hai| isa ke Age kA AlApaka isa prakAra samajhanA caahie| gautamasvAmI-he bhagavan ! asurakumAra kisa vastu kA AhAra karate haiM ? zrIbhagavAna-he gautama! asurakumAronA AhAra be prakAranA hoya che-Aganirvati ane anAganirvatita temAM je anAganivartita AhAra che, te pratisamaya nirantara thayA kare che, ItyAdi kathana svayaM samajI levuM joIe. parantu asurakumAremAM nArakanI apekSAe kAMIka vizeSatA che, tene kahe cheasurakumAranA je Abheganivartita AhAra che te jaghanya caturtha bhaktathI thAya che. caturthabhakta eka Agamika saMjJA che. Azaya e che ke, asurakumArene vacamAM vacamAM eka eka divasa choDIne AhAranI icchA thAya che. A kathana daza hajAra varSanI Ayu vALA asurakumAranI apekSAe samajavuM joIe. utkRSTa kAMIka adhika eka hajAra varSa vyatIta thatAM temane AhAranI IcchA thAya che. A kathana sAtireka sAgarepamanI sthiti vALA balIndranI apekSAthI che. enAthI AgaLane AlApaka A prakAre samajavuM joIe. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #570 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 28 sU0 2 asurakumArANAM sacittAhArAdinirUpaNam 557 "asurakumArAH khalu bhadanta ! kimAhAramAhArayanti ? gautama ! dravyato'nantapradezikAni kSetrato'saMkhyeyapradezAvagADhAni kAlato'nyatamasthitikAni bhAvato varNavanti gandhavanti rasa. vanti sparzavanti yAvat niyamataH SaidikSu vyavasthitAni pudgaladravyANi AhArayanti" iti nairayikavadeva asurakumArANAM trasanADayA madhye vyavasthitatvena SadiksaMbhavo bodhyaH kintu tadapekSayA vizeSamAha-'osannaM kAraNaM paDucca vaNao hAlihasukillAI, gaMdho mubbhigaMdhAI, rasao aMbilamahurAI phAsao mauyalahuyanidhuNhAI' osannaM kAraNam-bAhulyaM kAraNaM pratItya-Azritya bahulakAraNApekSa yetyarthaH zubhAnubhAvApekSayeti yAvat bAhulyavAcaka osa. nazabdo dezIyo'vagantavyaH, varNako-varNApekSayA hAridrazuklAni, gandhataH-gandhApekSayA surabhigandhAni, rasata:-rasApekSayA amlamadhurANi, sparzataH-sparzApekSayA mRdukalaghukasnigdhoSNAni 'tesi porANe vaNaguNe jAva phAsidiyattAe jAva maNAmattAe icchiyattAe bhijhi. yattAe' teSAm-AhAryamANAnAM pudgalAnAm purANAna-prAktanAn varNaguNAn yAvad gandha. guNAn rasaguNAn sparzaguNAn vipariNamya paripIDya parizATaya parividhvasya vinAzya anyAn apUrvAn varNaguNAn gandhaguNAn rasaguNAn sparzaguNAn utpAdya AtmazarIrakSetrAvagAdAn bhagavAn-he gautama ! dravya se ananta pradezI pudgalaskaMdhoM kA, kSetra se asaMkhyAta pradezoM meM avagADhaskaMdhoM kA, kAla se kisI bhI sthitivAle skaMdhoM kA, bhAva se varNa vAle, gaMdha vAle, rasavAle aura sparzavAle pudgaloM kA, yAvat niyama se chahoM dizAoM meM rahe hue pudgaloM kA AhAra karate haiM / asurakumAra trasanADI meM hI hote haiM, ataeva ve chahoM dizAoM se pudagaloM kA AhAra kara sakate haiN| magara isa meM vizeSatA yaha hai ki bAhulya kAraNa arthAt zubha anubhAva ke kAraNa asurakumAra varNa se pIta aura zveta, gandha se sugaMdha yukta, rasa se amla aura madhura tathA sparza se mRdu, laghu, snigdha aura uSNa pudagaloM kA AhAra karate haiN| AhAra kie jAne vAle pudgaloM ke purAne varNaguNa, gaMdhaguNa, rasaguNa, aura sparzaguNa ko vinaSTa kara ke arthAt pUrI taraha badala kara 1 zrIgautamasvAmI-he bhagavan! asurakumAra kaI varatune AhAra kare che? zrIbhagavAna he gautama! dravyathI ananta pradezI pudgala skandhone, kSetrathI asaMkhyAta pradezamAM avagADha skane, kAlathI kaI paNa sthiti vALA sko, bhAvathI varNavALA gaMdhavALA, rasavALA ane saMparzavALA pudgalene yAvat niyamathI cha e dizAmAM helA pudgalono AhAra kare che. asukumAra basa nADImAM ja thAya che, tethI ja teo chae dizAethI pudgalene AhAra karI zake che paNa vizeSatA e che ke bAhulya kAraNa arthAt zubha anubhAvanA kAraNe asurakumAra varNathI pIta ane veta, gaMdhathI sugaMdha yukta, rasathI amla ane madhura tathA sparzathI mRdu, laghu, snigdha ane uSNa pudgalenA purANA vaguNa, gaMdhaguNa ane sparzaguNane zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #571 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 558 ont prajJApanAsUtre pudagalAn sarvAtmanA AhAram -AhArAn AhArayanti, tAni khalu AhAratayA gRhItAni pudagaladravyANi zrotrendriyatayA cakSurindriyatayA ghrANendriyatayA rasanendriyatayA sparzanendriya tayA yAvat-iSTatayA kAntatayA priyatayA zubhatayA manojJatayA mana AmatayA manovAJchitatayA IpsitatayA midhyitatayA tRptijanakatye na punarabhilaSaNIyatayA 'uddhattAe no ahattAe' UrdhvatayA laghupariNAmatayA laghupariNAmikhAt no adhastayA gurupariNatatvAbhAvAt 'muhattAe no duhattAe' sukhatayA ladhupariNAmapariNatatvAt no duHkhatayA gurupariNAmapariNatatvAbhAvAt 'te eesi bhujjo bhujo pariNamaMti' te pudgalA eteSAm asurakumArANAm bhUyo bhUya:-vAraM vAraM pariNamante 'sesaM jahA neraiyANaM' zeSaM yathA nairayikANAmuktaM tathA'surakumArANAmapi avaseyam, "evaM jAya thaNiyakumArANaM' evam-asurakumArANAmiva yAvat-nAgakumArANAM suvarNakumArANAm agnikumArANAM vidyutkumArANAm udadhikumArANAM dvIpakumArANAM dikkumArANAM vAyukumArANAM stanitakumArANAzca vaktavyam kintu 'NavaraM Abhoganivattie ukkoseNaM ke apUrva varNa-gaMdha-rasa-sparza guNa ko utpanna kara ke apane zarIrakSetra meM avagADha pudgaloM ko, samasta AtmapradezoM se AhAra karate haiM / AhAra ke rUpa meM grahaNa kie hue ve pudgala kA zrotrendriya, cakSurindriya, ghANendriya, rasanendriya tathA sparzanendriya ke rUpa meM tathA iSTa, kAnta, priya, zubha, manojJa aura mana Ama rUpa meM pariNata hote haiM, abhilaSaNIya, tRpti janaka evaM laghu hone ke kAraNa Urdhva, rUpa meM pariNata hote haiM, bhArI rUpa meM nahIM, sukha rUpa pariNata hote haiM, duHkha rUpa nhiiN| isa prakAra asurakumAroM dvaar| gRhIta AhAra-pudgala unake lie punaH punaH pariNata hote haiM / zeSa kathana nArakoM ke kathana ke samAna samajhanA caahie| asurakumAroM ke hI samAna nAgakumAroM, suvarNakumAroM, agnikumAroM, vidyu. kumAroM, udadhikumAroM, bIpakumAroM, dizAkumAroM, vAyukumAroM aura stnitvinaSTa karIne arthAta purI rIte badalIne apUrva varNa, gaMdha, rasa, sparzaguNane utpanna karIne pitAne gya zarIra kSetramAM avagADha pudgalene samasta AtmapradezathI AhAra 42 cha. ma yuM che. ahAranA rUpamAM grahaNa karelA te muddagale zrotrendriya, cakSurindriya, dhrANendriya, tathA rasanendriya, tathA sparzendriyanA rUpamAM tathA ISTa, kAnta, priya, zubha, manez, ane mana Ama rUpamAM pariNata thAya che, abhilaSaNIya, tRpita janaka temaja laghu hovAnA kAraNe U rUpamAM pariNata thAya che, bhAre rUpamAM nahIM. sukharUpa pariNata thAya che. duHkha rUpa nahIM. e prakAre asurakumAre dvArA gRhIta AhAra pudgala temane mATe puna:punaH pariNata thAya che. zeSa kathana nArakanA kathananI samAna samajavuM joIe. asurakumAranI jema ja nAgakumAre. suvarNakumAre, agnikumAra, vidukumAra, udadhikumAre, dvIpakumAre, dizAkumAre. vAyukumAre. svanitakumAranI vaktavyatA paNa kahI zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #572 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 28 sU0 pRthvIkAyikAnAM 3 sacittAhArAdinirUpaNam 559 divasapuhuttassa AhAraTTe samuppajjai' navaram-vizeSastu AbhoganirvatitaH utkRSTena divasapRthaktvasya AhArArthaH samutpadyate sa ca palyopamAsaMkhyeyabhAgAyuSkANAM tadadhikAyuSkANAzcAvagantavyaH / s02|| mUlam-puDhavikkAiyA NaM bhaMte ! AhAraTThI ? haMtA, AhAraTTI, puDhavI. kAiyANaM bhaMte ! kevaikAlassa AhAraTTe samuppajai ? goyamA! aNusamayamavirahie AhAraTTe samuppajjai, puDhavikAiyA NaM bhaMte ! kimAhAramAhAreMti evaM jahA neraiyA NaM jAya tAI kati disi AhAreti ? goyamA ! nivyAghAeNaM chadisi, vAghAyaM paDucca siya tidisi siya cadisiM siya paMcadisiM, navaraMosannakAraNaM na bhaNNai, vaNNao kAlanIlalohiyahAlidasukillAiM, gaMdhao subhigaMdhadubmigaMdhAI, rasao tittarasakaDuyarasakasAyarasaaMbilamahurAiM, phAsao kakkhaDaphAsamauyagaruyalayahasIyauNhaNiddhalukkhAI tesiM porANe vaNNaguNe sesaM jahA neraiyANaM jAva Ahacca nIsasaMti, puDhavikAiyA gaM bhaMte ! je poggale AhAratAe giNhati tesiM bhaMte ! yoggalA NaM se yAlaMsi kahabhAgaM AhAreMti kahabhAgaM AsAeMti ? goymaa| asaMkhejaibhAga AhAreMti agaMtabhAgaM AsAeMti, puDhavikAiyANaM bhaMte ! je poggale AhArattAe giNhati te kiM savve AhAreti no savve AhAreMti ? jaheva neraiyA taheva, puDhavikAiyA NaM bhaMte ! je poggale AhArattAe giNhaMti te NaM tesiM puggalA kIsattAe bhujo bhujo pariNamaMti? goyamA ! phAsiMdiyattAe bhujo bhujo pariNamaMti, evaM jAva vaNapphaikAiyA // sU0 3 // __ chAyA-pRthivIkAyikAH khalu bhadanta ! AhArArthinaH ? hanta, AhArArthinaH, pRthivI. kumAroM kI vaktavyatA bhI kaha lenI caahie| vizeSatA yahI hai ki ina kA Abhoganirvatita AhAra utkRSTa divasa pRthaktya se hotA hai| yaha kathana palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga ko AyuvAloM tathA usa se adhika AyuvAloM kI apekSA se samajhanA cAhie ||suu02|| devI joIe. vizeSatA e che ke-emanA abheganivartita AhAra utkRSTa divasa pRthakatvathI thAya che. A kathana papanA asaMkhyAtamA bhAganI AyuvALA tathA tenAthI adhika AyuvALAonI apekSAthI samajavuM joIe. e sU0 2 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #573 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 560 prajJApanAsUtre Sarfarai bhadanta ! kiyatA kAlena AhArArthaH samutpadyate ? gautama ! anusamayamavirahita AhArArthaH samutpadyate, pRthivIkAyikAH khalu bhadanta ! kimAhAram AhArayanti, evaM yathA nairayikANAM yAvat tAni katidizi AhArayanti ? gautama ! nirvyAghAtena paidizi vyAghAtaM pratItya syAt tridizi, syAccaturdizi syAt paJcadizi navaram osannaM kAraNaM na bhavyate, varNataH kAlanIlalohitahAridrazuklAni, gandhataH surabhigandha durabhigandhAni, rasataH tikta zabdArtha - ( puDhavikAiyA NaM bhaMte ! AhAraTThI ?) he bhagavan ! pRthvIkAyika AhAra ke arthI haiM ? (haMtA, AhAraTThI) hA~, AhArArthI haiM ( puDhavikAiyA NaM bhaMte! kevaikAlassa AhAraTThe samuppajjai ?) he bhagavan ! pRthvIkAyikoM ko kitane kAla meM AhAra kI abhilASA utpanna hotI hai ? (goyamA aNusamayamacirahie) he gautama! prattisamaya, vinA viraha ke (AhAraTTe samuppajjai) AhAra kI abhilASA utpanna hotI hai ( puDhavikAiyA NaM bhaMte ! kimAhAramAhAre ti ?) he bhagavan ! pRthivIkAyika kisa vastu kA AhAra karate haiM ? ( evaM jahA neraiyANaM) isa prakAra jaise nArakoM kA kathana (jAva tAI kai disaM AhAreMti ?) yAvat kitanI dizAoM se una dravyoM ko grahaNa karate haiM ? (goyamA ! nivvAghAeNaM chaddisiM) he gautama ! vyAghAta na hone para chaha dizAoM se (vAghAyaM paDucca) vyAghAta kI apekSA se rukAvaTa ho to (siya tidisiM) kadAcit tIna dizAoM se (siya caudisiM) kadAcit cAra dizAoM se (siya paMcadisiM) kadAcit paci dizAoM se (navaraM) vizeSa (osannaM kAraNaM na bhaSNai) bahulatA kAraNa yahAM nahIM kahA jAtA (vaNNao kAlanIlalohiyahA liha sukillAiM) varNa se kAlA, nIlA, lAla, pIlA, aura zukla dravyoM ko (gaMdhao lubhidubhigaMdhAI) gandha se sugandha durgandha zabdArtha:- (puDhavikAiyANaM bhaMte AhAraTThI) he bhagavan ! pRthvIzrayi mAhArArthI che ? (haMtA ! AhAraTThI) hA, mahArArthI che (puDhavikAiyANaM bhaMte kevaikAlamsa AhAraTThe samupajjai ?) he bhagavan ! pRthvI ayiDIne DeTA aNamA AhAranI alibhASA utpanna thAya che ? (goyamA ! aNusamayamavirahie ) - he gautama! prati samaya viraha sivAya (AhAraTTe samupajjai) AhAranI abhilASA utpanna thAya che (puDhavikAiyANaM bhaMte! kimAhAramAhAre ti ?) - he bhagavan ! pRthvI ayi vastuno AhAra pure che ? ( evaM jahA neraiyANaM) me prArabheSu nAraanu athana (jAva tAI kai disaM AhAre 'ti ?) yAvat DeMTalI hizAyothI te dravyone grahaNa 42 cha ? ( goyamA ! nivvAghANa chaddisiM) - he gautama! vyAghAtana thatAM cha hizAyothI ( vAghAya paDukaca) vyAdhAtanI apekSAo athAya to (siya tidisiM) uhAyita bhae hizAmAthI (siya caudisiM ) prAthit yAra hizAmAthI (siya paMcadisiM) uhAyita pAMca hizAkhathI. ( navaraM ) vizeSa ( osannaM kAraNaM na bhaNNai) matAnuM raNa mahIM nathI hepAtu (vaNNao kAla nIla lohiya hAlida sukillAI ) varSA thI kSaNA nIsA, sAjha pINA ne zveta zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #574 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 28 sU0 3 pRthvIkAyikAnAM sacittAhArAdinirUpaNam 561 rasakaTukarasakaSAyarasAmlamadhurANi, sparzataH karkazasparzamRdukagurukalaghukazItoSNasnigdharUkSAgi, teSAM purANAna varNaguNan zeSaM yathA nairayikANAM yAvad Ahatya niHzvasanti, pRthivIkAyikAH khala bhadanta ! yAn pudgalAn AhAratayA gRhNanti teSAM bhadanta ! pudgalAnAm eSyatkAle katibhAgam AhArayanti, kati bhAgam AsvAdayanti ? gautama ! asaMkhyeya. bhAgam AhArayanti, anantaM bhAgam AsvAdayanti, pRthivIkAyikAH khalu bhadanta ! yAn pudgalAna AhAratayA gRhNanti tAn kiM sarvAn AhArayanti, no sarvAn AhArayanti ? yathaiya ko (rasao tittarasakaDuyarasa kasAyarasaaMbilamahurAI) rasa se tiktarasa, kaTuka rama, kaSAya rasa, amla aura madhura dravyoM koM (phAsao kakkhaDaphAsa mauya guruyalahuyasIya upahaNiddhalukkhAI) sparza se karkaza, mRdu, guru, laghu, zIta, uSNa, snigdha, rUkSa (tesi pogaNe vaNNaguNe) unake pahale ke varNaguNa ko (sesaM jahA neraiyANaM) zeSa jaise nArakoM kA (jAya Ahacca nIsasaMti) yAvat kadAcit nizvAsa lete haiN| (puDhavikAiyA NaM bhaMte ! je poggale AhArattAe giNhaMti) he bhagavan ! pRthivI kAyika jina pudagaloM ko AhAra rUpa meM grahaNa karate haiM (tesi bhaMte ! poggalANa) he bhagavan ! una pudagaloM kA (seyAlaMsi kaibhAgaM AhAreti) anAgata meM kitane bhAgakA AhAra karate haiM ? (kAibhAgaM AsAeMti ?) kitane bhAga kA AsvAdana karate haiM ? (goyamA ! asaMkhejaibhAgaM AhAre ti) he gautama ! asaMkhyAtaveM bhAga kA AhAra karate haiM (aNaMtabhAgaM AsAeMti) anantave bhAga kA AsvAdana karate haiM (puDhavikAiyA NaM bhaMte ! je poggale AhArattAe giNhaMti) he bhagavan ! pRthvIkAyika jina pudgaloM ko AhArarUpa meM grahaNa karate haiM (te kiM savye AhA. nyAnA (gaMdhao subhidubmigaMdhAi) yI suga hundhane (rasao tittarasakaDuyarasa aMbila- mahugaI) 2sathI titarasa, 492sa, 35152sa, AARA ane bha72 dravyAna (phAsao kakkhaDaphAsa mauyaguruyalahuyasIyauNhaNiddhalukkhAI) 25 yI 4, bhU, zu3, baMdhu, zIta, B], ni, 36 (tesiM porANe vaNNaguNe) tamanA pahalAnA zuzane (sesa jahA neraiyANaM) zeSa 4 nAnA (jAva Ahacca nIsasati) yAvat 4Ayit nizvAsa se cha (puDhavikAiyANaM bhaMte ! je poggale AhArattAe giNhanti)-De mApana ! pRthvIyo pugatAna mA 2 35mA adde| dhare che (tesiM bhaMte ! poggalANaM)-3 bhagavan ! te pugasonA (seyAlaMsi kaibhAga AhAre ti) manatama sA mAno mADA2 42 cha ?( kai bhAga AsAeMti) 38 lAnu mAsvAhana 42 cha ? (goyamA! asaMkhejjaibhAgaM AhAreti)gautama ! asabhyAtamA mAyano mAi2 42 che (aNaMtabhAgaM AsAeMti) mananta sAnu AsvAdana kare che. (puDhavikAiyANaM bhaMte ! je poggale AhArattAe giNhati)-3 san ! pRthvI yine pra071 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #575 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 562 prajJApanAsatre nairayikAstathaiva, pRthiyokAyikAH khalu bhadanta ! yAn pudgalAn AhAratayA gRhNanti te khalu teSAM pudgalAH kIdRktayA bhUyobhUyaH pariNamante, evaM yAvad vanaspatikAyikAH / / sU0 3 // TIkA-atha pRthivIkAyikAdInAmekendriyANAM pUrvoktAna saptAdhikArAn prarUpayitumAha'puDhavikAiyA NaM bhaMte ! mAhAraTThI?' he bhadanta ! pRthivIkAyikAH khalu kim AhArArthino bhavanti ? bhagavAnAha-'goyamA!" he gautama ! 'haMtA, AhAraTThI' he gautama ! hanta-satyam, pRthivIkAyikA AhArArthino bhavanti, gautamaH pRcchati-'puDha vikAiyA NaM bhaMte ! kevaikAreti) kyA una saba kA AhAra karate haiM ? (no savve AhAre ti) sarva ke eka deza kA AhAra karate haiM ? (jaheva neraiyA taheya) jaise nAraka vaise hI pRthvIkAyika (puDhavikAiyA NaM bhaMte !je poggale AhArattAra girohaMti) he bhagavan ! pRthvIkAyika jina pudagaloM ko AhAra rUpa meM grahaNa karate haiM (te NaM tesiM puggalA kIsattAe bhujjo bhujjo pariNamaMti ?) ve pudgala unake lie kisa rUpa meM punaH punaH pariNata hote haiM ? (goyamA ! phAsidiyavemAyattAe bhujo bhujjo pariNamaMti) he gautama ! spazendriya kI viSama mAtrA ke rUpa meM punaH punaH pariNata hote haiM (evaM jAya yaNapphai kAiyA) isI prakAra yAvat vanaspatikAyika |suu03|| TIkArtha-aba pRthivIkAyika Adi ekendriyoM ke viSaya meM sAta adhikAroM kA prarUpaNa kiyA jAtA hai gautamasvAmI-he bhagavan ! kyA pRthivI kAyika AhArArthI hote haiM ? bhagavAn-he gautama ! hAM, pRthvIkAyika AhArArthoM hote haiN| gautamasthAmI-he bhagavan ! pRthvIkAyikoM ko kitane kAla meM AhAra kI abhilASA hotI hai ? puzIna 22 35mAM ! 42 che (te kiM savye AhAre ti) zute sayAno mAhAra 43 che ? (no savye AhAre ti) sanA me dezanA maa|2 42 he. (jaheva neraiyA taheya) jevA nAraka tevA pRthvIkAyika (puDhavikAiyANaM bhaMte ! je poggale AhArattAe giNhaMti)- san ! pRthvIjayi meM pAna maa4|235maa 45 42 che. (te Na tesiM puggalA kIsattAe bhujjo bhujjo pariNamaMti ?) te pAsa temane bhATe y|| 35mA puna: puna: pariNata thAya cha ? (goyamA ! phAsiMdiyayemAyattAe bhujjo bhujjo pariNamaMti)-he gautama ! 25zendriyanI viSama mAtrAmA puna: puna: 5/29 ta thAya che. (evaM jAva vaNapphaikAiyA) me // 2 1125ti4. sU0 3 // TIkAtha-have pRthvIkAyika Adi ekendrinA viSayamAM sAta adhikAranI prarUpaNA karAya che! zrIgautasvAmI-he bhagavan! zuM pRthvI kArSika ahArArtha hoya che? zrIbhagavAna-he gautama! hA, pRthvIkAdhika AhArAthI hoya che ema kahyuM che. zrIautamasvAmI-he bhagavana : pRthvIkAyikene keTalA kALamAM AhAranI abhilASA thAya che? zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #576 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 28 sa0 3 pRthvIkAyikAnAM sacittAhArAdinirUpaNam 563 lassa AhAraTTe samuppajjai ?' he bhadanta ! pRthivIkAyikAnAM khalu kiyatA kAlena AhArArthaH samutpadyate ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'aNusamayamavirahie AhAraTTe samuppajjaI' anusamayam avirahita:-nirantaran AhArArthaH samutpadyate, gautamaH pRcchati-'puDhavikAiyA NaM bhaMte ! kimAhAramAhAreti ?' he bhadanta ! pRthivIkAyikAH khalu kim AhAramAhArayanti, evaM jahA neraiyANaM jAva tAI kati disiM AhAreMti?' evam-pUrvoktarItyA yathA nairayikAH khalu yAvat tAni kati dizi AhArayanti ? ityuktaM tathA pRthivIkAyikaviSaye'pi prazno bodhyaH, bhagayAnAha-goyamA !' he gautama ! 'nivvAghAeNaM chadisaM vAghAyaM paDucca siya ti disi siya caudisiM siya paMcadisiM' nirvyAghAtena-cyAghAta stAvad alokAkAzena pratiskhalanam tasyAbhAvo nirvyAghAtaM tena, bAdhApekSayetyarthaH niyamAdavazyaMbhAvena SaDa dezivyavasthitAni SaDbhyo digbhyo AgatAni dravyANi pRthivIkAyikA AhArayantIti bhAvaH, vyAghAtaM-vyAbAdhAM puna: lokaniSkuTAdau pratItya-Azritya lokaniSkuTAdito vyAghAtApekSayeti bhAvaH, syAt-kadAcit tridizi-tisabhyo digbhya AgatAni, syAtkadAcit caturdizi-catasRbhyo digbhya AgatAni, sthAt-kadAcit paJcadizi-paJcabhyo bhagavAn-he gautama ! prati samaya, lagAtAra AhAra kI abhilASA utpanna hotI rahatI hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! pRthvIkAyika kyA AhAra karate haiM ? bhagavAna-he gautama ! jaise nArakoM ke viSaya meM kahA hai, vaisA hI samajhanA, yAvat pRthvIkAyika kitanI dizAoM se AhAra karate haiM ! zrIbhagavAn ne uttara diyA-he gautama ! agara vyAghAta na ho arthAt alokAkAza ke kAraNa yadi rUkAvaTa na AI ho to niyama se chahoM dizAoM meM sthita aura chahoM dizAoM se Agata dravyoM kA pRthvIkAyika AhAra karate haiN| yadi vyAghAta ho arthAta loka ke niSkuTa pradeza meM rahane ke kAraNa rUkAvaTa ho to kadAcit tIna dizAoM se, kadAcit cAra dizAoM se aura kadAcit pAMca dizAoM se Agata dravyoM kA pRthivIkAyika AhAra karate haiN| kintu nArakoM se pRthivI zrIbhagavAna-he gautama! pratisamaya, nirantara AhAranI abhilASA utpanna thAya che. zrIgatamAravAmA- he bhagavan! pRthvIkAyika zo AhAra karatA rahe che? zrIbhagavAna-he gatama! jevuM nArakenI bAbatamAM kahyuM che, tevuM ja samajavuM, yAvat pRthvIkAyika keTalI dizAethI AhAra karatA rahe che ? zrIbhagavAna uttara Ape che-he gautama ! agara vyAghAta na hoya arthAt alakA kAzanA kAraNe je rokANa na AvyuM hoya te niyamathI e dizAomAM sthita ane chae dizAethI Agata dravyane pRthvIkAyika AhAra kare che. yadi vyAghAta thAya arthAta lekanA niSkaTa pradezamAMnA kAraNe rUkAvaTa thAya te kadAcit traNa dizAethI, kadAcita cAra zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #577 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 564 prajJApanAsUtre digbhya AgatAni dravyANi pRthivIkAyikA AhArayanti, kintu - 'NavaraM osannakAraNaM na bhaNNaI' navaram - nairayikAyapekSayA vizeSastu pRthivIkAyikeSu osannakAraNam - bAhulyakAraNaM na bhaNyate ekAntazubhAnubhAvAzubhAnubhAvarUpa bAhulpakAraNaM nocyate ityarthaH osannazabdo bAhulyavAcako dezIyaH zabdo bodhyaH 'vaNNao kAlanIlalohitahAlidasukillAI' varNata:varNApekSayA kAlanIlalohitahAridrazuklAni 'gaMdhao submigaMdhAI' gandhataH - gandhApekSayA surabhigandhAni durabhigandhAni 'rasao tittarasakaDuyarasa kasAyarasa aMbilamahurAi " rasataH - rasA yA tiktarasakaTukarasa kaSAyarasAmlamadhurANi 'phAsao kakkhaDa phAsamauya guruya lahuyatIyauNhaNiddhalukalAI sparzataH- sparzApekSayA karkazasparza mRdukagurukalaghukazItoSNasnigdharUkSANi pRthivIkAyikA AhArayanti 'tesiM porANe vaNNaguNe sesaM jahA neraiyANaM jAva Ahacca nIsasaMti' teSAm - AhAryamANAnAM dravyapudgalAnAM purANAn prAktanAn varNaguNAn zeSaM yathA nairayikANAM pratipAditaM tathA pratipAdanIyam, yAvad - gandhaguNAn rasaguNAn sparzaguNAna vipariNamya paripIDaya parizATya parividhvasya anyAna apUrvAna varNaguNAn gandhaguNAn rasakAyikoM meM vizeSatA yaha hai ki pRthivIkAyikoM ke saMbaMdha meM bAhulya kAraNa nahIM kahA jAtA hai- ekAnta zubhAnubhAva athavA azumAnubhAva rUpa bAhulya kAraNa pRthvIkAyikoM meM pAyA nahIM jAtA hai / varNa kI apekSA se kRSNa, nIla, lohita, pIta, aura zukla, gaMdha se sugaMdha aura durgaMdhavAle, rasa se tikta, kaTuka, kaSAya, amla aura madhura rasavAle, sparza se karkaza, mRdu, guru, laghu, zIta, uSNa, snigdha aura rUkSa sparzavAle dravyoM kA pRthvIkAyika jIva AhAra karate haiN| una AhAra kie jAne vAle pud galadravyoM kA pahale ke varNa Adi guNa naSTa ho jAte haiN| zeSa saba kathana nArakoM ke kathana ke samAna samajhanA cAhie / arthAt varNaguNa, gandhaguNa, rasaguNa aura sparzaguNa dizAethI ane kadAcit pAMcadizAothI Agata drabyAne pRthvIkAyika AhAra kare che. paNa nArakAthI pRthvIkAyikAmAM vizeSatA eche ke pRthvIkAyikanA saMbandhamAM bAhulya kAraNa nathI kahevAtu'-ekAnta zubhAnubhAva athavA azubhAnuM bhAva rUpa bAhulya kAraNa pRthvI kAyikAmAM maLI AvatAM nathI. vanI apekSAe kRSNa, vAdaLI, lAla, pILe ane sapheda, gaMdhI sudha ane dudhavALA, rasathI tikata, kaTu, kaSAya. amla ane madhura rasavALA, spazathI kaza, mRdu, gurU, laghu, zIMta, uSNu, snigdha ane rUkSa spazavALA, dravyAnA pRthvIkAyika jIva AhAra kare che. te AhAra karatA pudgaladrabyAnA AgaLanA raMga Adi guNa naSTa thaI jAya che, ane nUtana guNa utpanna thAya khAkI badhuM kathana nArakeTanA samAna samajavuM joIe, arthAt va guNa, gandha guNa, rasaguNa ane spardhA guNane khaDalIne navIna varNAdi utpanna karIne potAnA zarIrakSetramAM avagADha puddagalAne samasta AtmapradezA dvArA AhAra kare che. sa zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #578 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 28 sU0 3 pRthvIkAyikAnAM sacittAhArAdinirUpaNam 565 guNAn sparzaguNAn utpAdya AtmazarIrakSetrAvagADhAn pudagalAn sarvAtmanA AhAram-AhA. rAn AhArayanti, sarvataH AhArayanti, sarvataH pariNamayanti sarvataH ucchvasanti, sarvato niHzvasanti, abhIkSaNam AhArayanti, abhIkSNaM pariNamayanti, abhIkSNam ucchvasanti, abhIkSNaM niHzvasanti, Ahatya AhArayanti, Ahatya pariNamayanti, Ahatya ucchvasanti, Ahatya niHzvasanti, gautamaH pRcchati-'puDhavIkAiyA NaM bhaMte ! je poggale AhArattAe giNhaMti tesiM bhaMte ! poggalANaM seyAlaMsi kaibhAgaM AhAra ti, kaimAgaM AsAeMti ?' he bhadanta ! pRthivIkAyikAH khalu yAn pudgalAn AhAratayA gRhNanti he bhadanta ! teSAM pudagalAnAm AhAratayA gRhyamANAnAm eSyatkAle-bhaviSyatkAle grahaNakAlottarakAle ityarthaH katibhAgaM-kiyadaMzam AhArayanti, katibhAgam-kiyadaMzam AstAdayanti ? bhagavAnAha'goyamA !' he gautama ! 'asaMkhe jaibhAgaM AhAre ti aNaMtabhAgaM AsAeMti' asaMkhyeyabhAgam ko badala kara navIna varNAdi utpanna kara ke, apane zarIra kSetra meM avagADha pudagaloM ko samasta AtmapradezoM dvArA AhAra karate haiN| sarva AtmapradezoM se unheM pariNata karate haiM, samasta AtmapradezoM se ucchavAsa-nizvAsa lete haiN| bArambAra AhAra karate haiM, pariNa karate haiM, ucchavAsa-nizvAsa lete haiM / kadAcit pariNata karate haiM, aura ucchavAsa nizvAsa lete haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! pRthvIkAyika jIva jina pudgaloM ko AhAra ke rUpa meM grahaNa karate haiM una meM se bhaviSyat kAla meM kitane bhAga kA AhAra karate aura kitane bhAga kA AsvAdana karate haiM ? bhagavAn-he gautama! AhAra ke rUpa meM grahaNa kie gae thyoM ke asaM. khyAta bhAga kA AhAra karane haiM aura anantayeM bhAga kA AsvAdana karate haiN| zeSa dravya vinA AsvAdana kie hI zarIrapariNAma ko prApta ho jAte haiN| AtmapradezathI temane pariNata kare che. samasta AtmapradezathI uchavAsa-nizvAsa le che. vAraMvAra AhAra kare che. pariNata kare che, ucchavAsa nizvAsa le che. kada cita pariNata kare che ane ucchavAsa nizvAsa letA rahe che. zrI gautamasvAmI bhagavad ! pRthvIkAyika jIva je pudgalene AhAranA rUpamAM grahaNa kare che. temanAmAMthI. bhaviSya kALamAM keTalA bhAgane AhAra kare che. ane keTalA bhAganuM AsvAdana kare che? zrI bhagavAna he gema ! AhAranA rUpamAM grahaNa karelA dravyanA asaMkhyAtamAM bhAga ne AhAra kare che ane anantamA bhAganuM AsvAdana kare che. zeSa dravya vinA AsvAdAna karIne ja zarIra pariNAmane prApta thaI jAya che. zrIgautamasvAmI-he bhagavana pRthvIkAyika je pudgalAne AhAranA rUpamAM grahaNa kare che, zuM te badhAne AhAra kare che athavA badhAnA eka bhAgane AhAra kare che? zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #579 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 566 prajJApanAsUtre AhArayanti AhAryamANAnAM pudgalAnAm anantabhAgamAsvAdayanti zeSAH punaranAsyAditA eya zarIrapariNAmamApadyante, gautamaH pRcchati-'puDha vikAiyA NaM bhaMte ! je poggale AhAratAe givhaMti te kiM savve AhAreti no savye AhAreti ?' he bhadanta ! pRthivIkAyikA khalu yAn pudgalAn AhAtayA gRhati tAn kiM sarvAn aparizeSAn AhArayanti ? kiMvA no sarvAn AhArayanti ? bhagavAnAha-'jaheva neiyA taheva' yathaiva nairayikAH ujjhitazeSAn tAn sarvAn pudgalAn aparizeSAn AhArayanti tathaiva pRthivIkAyikA api tAn sarvAn ujjhitazeSAn pudgalAn AhArayantItyarthaH, gautamaH pRcchati-'puDhavikkAiyA NaM bhaMte ! je poggale AhArattAe giNhaMti teNaM tasi puggalA kIsattAe bhujo bhujjo pariNamaMti ?' he bhadanta ! pRthivIkAyikAH khalu yAn pudgalAn AhAratayA gRhanti te khalu pudgalA AhAratayA gRhItAH santaH teSAM pRthivokAyikAnAM kI dRktayA bhUyobhUyaH pariNamante ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'phAsidiyavemAyattAe bhujjobhuno pariNamaMti' sparzanendriya vimAtratayA-sparzanendriyasya viSamA mAtrA vimAtrA tasyA bhAvo vimAtratA tayA-iSTAniSTanAnAprakAratayA bhUyo bhUyaH-vAraM vAraM pariNamante natu nairayikANAmekAntAzubhatayA devAnAJcakAntazubhatayeti bhAvaH, 'evaM jAva vaNapphaikAiyA' evam-pRthiyokAyikoktarItyA yAvat gautamasvAmI-he bhagavan ! pRthvIkAyika jina pudgaloM ko AhAra ke rUpa meM grahaNa karate haiM, kyA una sabhI kA AhAra karate haiM athavA saba ke eka bhAga kA AhAra karate haiM ? bhagavAn-he gautama ! jaise nAraka tyAge hue se zeSa sabhI pudgaloM kA AhAra karate haiM usI prakAra pRthvIkAyika kI una sabhI vyakta zeSa pudgaloM kA AhAra karate haiN| gautamasvAmI-pRthvIkAyika jina pudgaloM ko AhAra ke rUpa meM grahaNa karate haiM, ve pudagala pRthvIkAyikoM ke lie kisa rUpa meM puna: puna: pariNata hote haiM ? bhagavAn-he gautama ! sparzanendriya kI viSama mAtrA ke rUpa meM arthAta iSTa evaM aniSTa rUpa meM vAraMvAra pariNata hote haiN| tAtparya yaha hai ki nArakoM ke samAna ekAnta azubha rUpa meM tathA devoM kI taraha ekAnta zubha rUpa meM una kA zrIbhagavAna-he gautama ! jema nAraka tyAgelAthI zeSa badhA pudgalono AhAra kare che, eja prakAre pRthvIkAyika paNa A badhAM tyakta zeSa pudgalano AhAra kare che. zrIgautamasvAma-he bhagavAn ! pRthvIkAyika je pudgalene AhAranA rUpamAM grahaNa kare che, te pudagalo pRthvIkAyikane mATe kevA rUpamAM punaH punaH parita thAya che.? zrIbhagavAna-he gautama ! sparzendriyanI viSamamAtrAnA rUpamAM arthAt ISTa temaja aniSTa rUpamAM vAraMvAra pariNata thAya che. tAtparya e che ke nA kenI samAna ekAnta azubha rUpamAM tathA devAnI jema ekAnta zubha rUpamAM temanA pariNamana thatA nathI. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #580 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 28 204 zrIndriyAdInAM sacittAhArAdinirUpaNam 567 akAyikA stejaskAyikA vAyukAyikA banaspatikAyikA api vaktavyAH sarveSAmapi eke ndriyANAM sakalavyApitayA'vizeSAt / / mU0 3 // dvIndrizAdi vaktavyatA mUlam beiMdiyANaM bhaMte ! AhAraTTho ? haMtA, AhAraTThI, beiMdiyANaM bhaMte kevaikAlassa AhAraTTe samuppajai ? jahA neraiyANaM, navaraM tattha NaM je se Abhog2anivyattie se NaM asaMkhejaisamaie aMtomuhuttie vemANiyAe AhAraTre samuppajai, sesaM jahA puDhavikkAiyANaM, jAya Ahacca nIsasaMti, navaraM niyamA chadisiM, beiMdiyANaM bhaMte ! pucchA ? je poggale AhArattAe giNhaMti teNaM tesiM puggalANaM siyAlaMsi katibhAgaM AhAreMti kaibhAgaM AsAeMti ? evaM jahA neraiyANaM, beiMdiyANaM bhaMte ! je poggalA AhArattAe giNhaMti te kiM savve AhAraiti No savye AhAreti ? goyamA ! beiMdiyANaM duvihe AhAre paNNatte, taM jahA lomAhAre ya pakkhevAhAre ya, je pogagale lomAhArattAe giNhaMti te savye aparisese AhAti, je poggale pakkhevAhArattAe geNhaMti tesimasaMkhejaibhAgamAhAreMti, aNegAiM ca NaM bhAgasahassAiM aphAsAijamANANaM aNAsAijamANANaM viddhaMsamAgacchaMti, eesiM NaM bhaMte ! poggalANaM aNAsAijamANANaM aphAsAijjamANANa ya kayare kayarehito appA yA bahayA vA tullA vA viselAhiyA vA ? goyamA! savvatthovA poggalA aNAsAijamANA aphAsAijamANA aNaMtaguNA, beiMdiyA zaMbhaMte je poggalA AhArattAe pucchA, goyamA! jibhidiyavemAyattAe tesiM bhujo bhujo pariNamaMti,evaM jAva cauridiyA, NavaraM gAiM ca NaM bhAgasahassAI, aNAghAijjamANAI aNAsAijjamANAI aphAsAijjamANAI viddhaMsamApariNamana nahIM hotA hai| pRthvIkAyikoM kI vaktavyatA ke anusAra apkAyikoM, tejaskAyikoM, vAyukAyikoM aura vanaspati kAyikoM, kI vaktavyatA bhI samajha lenI cAhie ||suu03|| pRthvIkAyikenI vaktavyatAnA anusAra apakAyike, tejasa kAyika, vAyukAyika ane vanaspati kayikanI vaktavyatA paNa samajI levI joIe. e sUtra 3 che zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #581 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre gacchaMti, eesi NaM bhaMte ! poggalANaM aNAghAijamANANaM aNAsAijamANANaM aphAsAijamANANa ya kayare kayarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA poggalA agAghAijamANA, aNAsAijamANA aNaMtaguNA, aphAsAijamANA aNaMtaguNA, teiMdiyA NaM bhaMte ! je poggalA pucchA, goyamA ! teNaM poggalA ghANi. diyavemAyattAe jibhidiyacemAyattAe phAsiMdigvemAyattAe tesiM bhujo bhujo pariNamaMti, cariMdiyANaM cakkhidiyavemAyattAe ghANidiyomAyattAe jibhidiyavemAyattAe phAlidiyavemAyattAe tesiM bhujo bhujo pariNamaMti, sesaM jahA teiMdiyANaM, paMciMdiyatirikkha joNiyA jahA teiMdiyANaM, NavaraM tattha NaM je se Abhoganivvattie se jahaNaNeNaM aMto muhuttassa ukkoseNaM chaTubhattassa AhAraTTe samuppa jai, paMciMdiyatirikkhajoNiyA gaM bhaMte ! je poggalA AhArattAe pucchA, goyamA ! soiMdiyavemAyattAe cakvidiyavelAyattAe ghANidiyavemAyattAe jibhidiyacemAyattAe phAsidiyavemAyattAe bhujo bhujo pariNamaMti, maNUsA evaM ceva, NavaraM Abhoganivvattie jahaNaNeNaM aMgomuttasta ukkoseNaM aTThamabhattassa AhAraTe samuppajjai, vANamaMtarA jahA nAgakumArA, evaM joisiyAvi, NavaraM Abhoganivyattie jahaNaNeNaM divasapuhuttassa ukkoseNaM divasapuhuttassa AhAraTe samuppajai, evaM vemANiyA vi, navaraM Abhoganivyattie jahaNaNeNaM divasapuhuttassa ukkoseNaM tettIsAe vAsasahassA. NaM AhAraTre samuppajjai, sesaM jahA asurakumArANaM jAya eesiM bhujo bhujo pariNamaMti, sohamme Abhoganivvattie jahaNNeNaM divasapuhuttassa, ukkoseNaM doNhaM vAsasahassANaM AhAraTTe samuppajai, IsANe NaM pucchA, goyamA ! jahaNaNeNaM divasapuhuttassa sAiregassa ukkoseNaM sAiregaM doNhaM yAsasahastANaM, saNakumArANaM pucchA, goyamA ! jahaNNeNaM doNhaM vAsa. sahassANaM ukkoseNaM sattaNhaM vAsasahassANaM, mAhide pucchA, goyamA ! zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #582 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 28 sU0 4 dvIndriyAdInAM sacittAhArAdinirUpaNam 569 jahaNaNeNaM doNhaM vAsasahassANe, ukkoseNaM sattaNheM vAsasahassANaM sAti. regANaM baMbhaloe pucchA, goyamA! jahapaNeNaM sattaNhaM vAsasahassANaM, ukkoseNaM dasaNhaM vAsasahassANaM, laMtae NaM pucchA, goyamA ! jahaNNeNaM dasaNhaM vAsasahastANaM ukoseNaM caudasaNhaM vAsasahastANaM, mahAsukke NaM pucchA, goyamA ! jahaNaNeNaM caudasaNhaM vAsasahastANaM ukkoseNaM sattarasaNhaM vAsasahassANaM, sahassAre pucchA, goyamA ! jahaNNeNaM sattarasaNhaM vAsasahassANaM ukkoseNaM aTArasaNhaM vAsasahassANaM, ANae NaM pucchA, goyamA ! jahaNaNeNaM aTThArasAhaM vAsasahassANaM, ukkoseNaM egUNavIsAe vAsaptahastANaM, pANaeNaM pucchA, goyamA ! jahaNepaNaM egUNavIsAe vAsasahassANaM, ukkoseNaM vIsAe vAsasahassANaM, AraNe NaM pucchA, goyamA! jahaNNeNaM vIsAe vAsasahassANaM ukkoseNaM ekavIsAe vAsasahassANaM, accueNaM pucchA, goyamA jahaNaNeNaM ekaposAe yAsasahassANaM ukkoseNaM bAyolAe vAsasahassANaM, hiTThimahiDimagevejagANaM pucchA, goyamA ! jahaNaNeNaM bAyopsAe vAsasahassANaM, ukkoseNaM tevIsAe vAsasahassANaM, evaM savyastha sahassANi bhAgiyavyANi jApa sambaTuM, hiTimamajjhimagANaM pucchA, goyamA ! jahaNaNeNaM tevIsAe yAptasahassANaM, ukkoseNaM cauvIsAe heTrima uvarimANaM pucchA, goyamA ! jahaNaNeNaM cauvIsAe yAsasahassANaM, ukkoseNaM paNNavIsAe vAsasahassANaM, majjhimaheTrimANaM pucchA, goyamA ! jahaNaNeNaM paNNavIsAe vAsasahassANaM ukoseNaM chavyo sAe vAsasahastANaM, majjhimamajjhimANaM pucchA, goyamA! jahaNNeNaM chavyIsAe0 ukkoseNaM sattAvIsAe vAsasahassANaM, majjhimauyarimANaM pucchA, goyamA ! jahaNaNeNaM sattAvIsAe0 ukkoseNaM aTThAvIsAe vAsa sahassANaM, uvarimaheTrimANaM pucchA, goyamA! jahaNNeNaM aTThAvIsAe vAsasahassANaMukoseNaM egaNatIsAe vAsasahassANaM, uparimamajjhimANaM pucchA, goyamA ! jahaNNeNaM egUgatIsAe0 ukkoseNaM tIsAe vAsasaha pra0 72 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #583 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre slANaM, uvarimauvarimANaM pucchA, goyamA ! jahaNaNaM tIsAe0 ukoseNaM eganIsAe vAsasahastANaM, vijayavejayaMtajayaMtaaparAjiyANaM pucchA, goyamA! jahaNeNaM egatIsAe vAsasahastANaM ukoseNaM tettIsAe bAsasahassANaM, savvaTugasiddhadevANaM pucchA, goyamA! ajahaNNamaNukoseNaM tettIsAe vAsasahassANaM AhAraTre samuppajjai" // suu04|| chAyA-dvIndriyAH khalu bhadanta ! AhArArthinaH ? hanta, AhArArthinaH, dvIndriyANaM bhadanta ! kiyatA kAlena AhArArthaH samutpadyate ? yathA nAyikANAm navaraM tatra khalu yo'sau AbhoganirvatitaH sa khalu asaMkhyeyasAmayikaH antarmuhUtiko vimAtrayA AhArArthaH samuspadyate, zeSaM yathA pRthivIkAyikAnAm, yAvada Ahatya niHzvasanti, navaraM niyamAt paidizi, dvIndriyANAM bhadanta ! pRcch| yAna pudgalAn AhArArthatayA gRhanti te khalu tapA pudgalAnAm dIndriyAdi vaktavyatA zabdArtha-(beiMdiyA NaM bhaMte ! AhAraho ?) he bhagavan ! dvIndriyajIva AhAra ke arthI hote haiM ? (haMtA, AhAraTThI) hAM, AhAra ke arthI hote haiM (beiMdiyANaM bhaMte ! kevaikAlassa AhAraTTe samuppajai ?) he bhagavan ! dvIndriyoM ko kitane kAla meM AhAra kI abhilASA utpanna hotI hai ? (jahA neraiyAgaM) jaise nArakoM ko (na ghara) vizeSa (tattha NaM je se Abhoganiyattie) unameM jo Abhogatirtita AhAra hai (se NaM asaMkhejasamaie aMtomuhuttie) yaha asaMkhyAta samaya ke anta muhUrta meM (vemAyAe AhAraTTe samuppajai) vimAtrA se AhAra kI icchA utpanna hotI hai (sesaM jahA puDhavikAiyANaM) zeSa pRthivIkAyikoM ke samAna (jAva Ahacca nIsasaMti) yAvat kadAcit nizvAsa lete haiM (navaraM) vizeSa (niyamA chaddisiM) niyama se chaha dizAoM se| dvIndriyAdi vaktavyatA hAtha :-(beiMdiyANaM bhaMte ! AhAradI)-3 mApana ! dIndriya 05 mAna thI thAya cha ? (haMtA, AhAraTThI) hI, mAhAranA AthI thAya che (beiMdiyANaM bhaMte ! kevaikAlAsa AhAraTTe samuppajjai ?)-De mApana ! dIndriyo eam mAranI mamilA panna thAya cha ? (jahA neraiyANaM) bha naa23||ne. (navaraM) vizeSa (tattha Na je se Abhoganivvattie) tesomA re mAlaginita mA32 cha (se NaM asaMkhejjaisamayae aMtomuhuttie) te asabhyAta samayanA mantabhutabhA (vemAyAe AhAraTTe samupajjai) vimAthI 2mA (2nI ch| atyanna thAya cha (sesaM jahA puDhavikAiyoga) zeSa pRthvInA samAna (jAva Ahacca nIsasaMti) yApata hAthita nipAsa secha (navara) vizeSa (niyamA chadisiM) niyamathI cha hizAmAthI. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #584 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 28 sU0 4 dvIndriyAdInAM sacittAhArAdinirUpaNam 571 eSyatkAle kati mAgam AhArayanti ? kati bhAgam AsvAdayanti ? evaM yathA nairayikANAm, dvIndriyAH khalu bhadanta ! yAn pudalAn AhAratayA gRhanti tAn kiM sarvAn AhArayanti, no sarvAn AhArayanti ? gautama ! dvondriyANAM dvividha AhAraH prajJaptaH, tadyathA-lomAhArazca prakSepAhArazca, yAn pudgalAn lomAhAratayA gRhNanti tAn sarvAn aparizeSAn AhArayanti, yAna pudgalAn prakSepAhAratayA gRhNanti teSAmasaMkhyeyabhAgamAhArayanti, anekAni ca khalu (beiMdiyANaM bhaMte ! pucchA) he bhagavan ! dIndriyoM saMbaMdhI prazna (je poggale AhArattAe giNhaMti) jina pudgaloM ko AhAra ke rUpa meM grahaNa karate haiM (te NaM tesiM puggalANaM siyAlaMsi kaibhArga AhAreti ?) bhaviSyat kAla meM ye una pudgaloM ke kitane bhAga kA AhAra karate haiM ? (kai mArga AsAeMti ?) kitane bhAga kA AsvAdana karate haiM ? (evaM jahA neraiyANa) isa prakAra nArakoM ke samAna (beiMdiyANaM bhaMte ! je poggalA AhArattAe giNhati) he bhagavan ! dvIndriya jIva jina pudgaloM ko AhAra ke rUpa meM grahaNa karate haiM (te kiM savye AhAre ti, No savye AhAre ti) kyA una sabakA AhAra karate haiM yA saba ke eka bhAga kA AhAra karate haiM ? (goyamA ! veiMdiyANaM duvihe AhAre paNNatte) he gautama! dIndriyoM kA AhAra do prakAra kA kahA hai (taM jahA-lomAhAre ya pakkheyAhAre ya) romAhAra aura prakSepAhAra (je poragale lomAhArattAe giNhaMti te savye apari sese AhAreti) jina pudgaloM ko romAhAra ke rUpa meM grahaNa karate haiM, una saba kA sampUrNa rUpa meM AhAra karate haiM (je poggale pakkheyAhArattAe geNhaMti ) jina pudgaloM ko prakSepAhAra rUpa se grahaNa karate haiM (tesimasaMkhejaibhAgamAhAre ti) (beiMdiyANaM bhaMte ! pucchA ?)-3 mamapan ! dIndriyo sandhI prazna ? (je poggale AhA. rattAe giNhaMti) 2 pugatAna sAhAnA 35mA 95 42 cha (teNaM tesiM puggalANaM siyAlaMsi kahabhAga AhAreti !) bhaviSya mA tammA te sonA // bhAganA mAhA2 72 cha ? (kai bhAga AsAeMti) 8 lAnu mAna 42 cha ? (evaM jahA nerayANaM) 2. are nAnI ma (beiMdiyANaM bhaMte ! je poggalA AhArattAe giNhaMti)- bhagavana ! dIndriya pugatAne maahaarn| 35mAM apa re cha (te kiM savye AhAre ti, No savve AhAraiti) zute mdhaan| maai||2 72 cha 2012 madhAnA se bhAganA mahAra re che ? (goyamA ! beiMdiyANaM duvihe AhAre paNNate)- gautama ! dIndriyAnA mAha2 me prA2no yo cha (taM jahA lomAhAre ya pakkhevAhAre ya) sImAhA2 mA prakSepADA2 (je poggale lomAhArattAe giNhaMti te savve aparisese AhAre ti) re pudagale ne somAirana 35mA aDa 42 cha, te madhAnA sampU35mA mAhA2 32 cha, (je poggale pakkhevAhArattAe geNhati) se sone prakSepA 1235thI aY 42 cha (tesimasaMkhejjaibhAgamAhAre ti) temanAmAMthI madhyAtamA lAgana zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #585 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 572 prajJApanAsUtra bhAgasahasrANi aspRzyamAnAnAm anAsvAdyamAnAnAM vidhvaMsamAgacchanti, eteSAM khalu bhadanta ! pudgalAnAm anAsvAdyamAnAnAm aspRzyamAnAnAJca katare katarebhyo'lpA vA bahukA yA tulyA vA vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH pudgalAH anAsvAdyamAnAH, aspRzyamAnA anantaguNAH, dvIndriyANAM bhadanta ! ye pudgalA AhAratayA pRcchA, gautama ! jihravendriyavimAtratayA sparza nendriyavimAtratayA teSAM bhUyo bhUyaH pariNamante, evaM yAvat caturindriyAH unameM se asaMkhyAtaveM bhAga kA AhArakarate haiM (aNegAiM ca NaM bhAgasahassAI) aneka sahastroM bhAga (aphAsAijamANANaM) sparza na hote huoM ke (aNAsAija mANANaM) AsvAdana na kie jAne vAloM ke (viddhaMsamAgacchaMti) vidhvaMsa ko prApta ho jAte haiM (eesiNaM bhaMte ! poggalANaM aNAsAijamANANaM aphAsAijamANANa ya) he bhagavan ! AsvAdana na kie jAne vAle aura spRSTa na kie jAne vAle una pudgaloM meM (kayare kayare hito) kauna kisa se (appA vA bahuyA vA tullA yA visesAhiyA cA?) alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? (goyamA ! savyatyocA poggalA aNAsAijamANA) he gautama ! AsvAdana na kiye jAne vAle pudgala saba se kama (aphAsAijamANA aNaMtaguNA) spRSTa na hone vAle una se anntgunnaa| ___(beiMdiyANaM bhaMte ! je poggalA AhArattAe pucchA) he bhagavan ! dvIndriyoM ke lie jo pudgala AhAra ke rUpa meM, ityAdi prazna ? (goyamA ! jibhidiyavemAyattAe phAsidiyavemAyattAe) he gautama! jihavendriya kI viSamamAtrA ke rUpa meM, sparzanendriya kI viSama mAtrA ke rUpa meM (tesiM) unake lie (bhujo bhujjo mA2 73 che. (aNegAI ca NaM bhAgasahassAI) anesahastro lAn (aphAsAijjamANANaM) 25 na yanArAyAnA (aNAsAijjamANANaM) syAhana na tAmAnA (viddhaMsamAgacchaMti) vivaMsane prApta thaI jAya che. (eesi bhaMte ! pogagalANaM aNAsAijjamANANaM aphAsAijjamANANa ya)-3 mApana ! mArapAna na 42tA bhane 25STa na rAtA, pugatAmA (kayare kayarehiMto) jAna thI (appA yA bahuyA vA tullA vA visesohiyA vA) 185, , 2512 tulya 5541 vizeSA ghi cha ? (goyamA ! savyatyovA poggalA aNAsAijjamANA)-3 gautama ! mApAna na 42rAtA pudagala mAthI mauch| (aphAsAijamANA aNaMtaguNA) pRSTa nahI thanArA tamanAthI ananta guNa che. (beiMdiyANaM bhaMte ! je poggalA AhArattAe pucchA !)-mApan ! dIndriyAnA bhATere Ysa maahaa2| 35bhAM, tyA prazna ? (goyamA ! jimaMdiyavemAyattAe phAsidiyavemAyattAe)- gautama ! ndriyanI viSamamAtrAmA 35mAM, 25ndriyanI vibhamAnAna35bhAM zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #586 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 28 sU0 4 dvIndriyAdInAM sacittAhArAdinirUpaNam 573 navaram naikAni ca khalu bhAgasahasrANi anAghrAyamANAni anAsvAdyamAnAni aspRzyamAnAni vidhvaMsamAgacchanti, eteSAM khalu bhadanta ! pudgalAnAm anAghrAyamANAnAm anAsvAdyamAnAnAma aspRzyamAnAnAzca katare katarebhyo'lpA vA bahukA vA tulyA yA vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH pudgalA anAghrAyamANAH, anAsvAdyamAnA anantaguNAH, aspRzyamAnA anantaguNAH, trIndriyANAM bhadanta ! yAn pudgalAn pRcchA, gautama ! te khalu pudgalAH ghrANendriyavimAtratayA jihU yendriyavimAtratayA sparza nendriyavimAtratayA teSAM bhUyo bhUyaH paripariNamaMti) punaH punaH pariNata hote haiM (evaM jAva cauridiyA) isI prakAra yAvat caturindriya (NavaraM) vizeSa (NegAI ca NaM bhAgasahassAI) anekoM sahasra bhAga (aNAghAijamANAI) na sUghe jAte hue (aNAsAijamANAI) anAsvAdyamAna (aphAsAijamAgAI) spRSTa na hote hue (ciddhaM samAgacchaMti) vidhvaMsa ko prApta hote haiN| (eesi NaM bhaMte ! poggalANaM aNAghAijjamANANaM aNAsAijamANANaM aphAsAijamANANa ya) he bhagavan ! ina na sUghe jAte hue, na AsvAdana kie jAte hue, aura na spRSTa kie jAte hue pudgaloM meM (kayare kayare hito) kauna kisase (appA vA, bahuyA, vA tullA vA, visesAhiyA vA ?) alpa, bahuna, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? (goyamA! sabvatthoyA poggalA) he gautama ! saba se kama pudgala (aNA. ghAijjamANA) anAghrAyamAna (aNAsAijamANA aNaMtaguNA) anAsvAdyamAna anantaguNA (aphAsAijjamANA aNataguNA) asparza kiye hue anantaguNA / _ (teiMdiyANaM bhaMte ! je poggalA) he bhagavan ! trIndriyoM ke lie jo pudgala (pucchA) ityAdi prazna (goyamA ! te gaM poggalA) he gautama ! ve pudgalA (ghANidi(tesi) tebhane mATe (bhujjo bhujjo pariNamaMti) puna: puna: pariNata thAya che. (evaM jAva cauri diyA) se prAre yAvat yatundriya (NavaraM) vizeSa (NegAiM ca NaM bhAgasahassAI) ane: sasamA (aNAghAijjamANAI) nahI sudhasA ( aNAsAijjamANAiM) manApAyamAna (aphAsAijjamANAI) 25 06 2 / (viddhaMsamAgacchanti) viksane prAta yAya cha, (eesiNaM bhaMte! poggalANaM aNAghAijjamANANaM aNAsAijjamANANa ya)-3 sAyan! e nahI sughelA, nahIM AsvAdana karavAmAM AvelA ane nahIM saparza karavAmAM AvelAM punasAmA (kayare kayarehito) nAthI (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA yA ?)2565. ghA, tujhya athavA vizeSA4i cha ? (goyamA ! savyasthovA poggalA)- gautama! sAthI mechapusa (aNAghAijjamANA) manApAyamAna (aNAsAijjamANA aNaMtaguNA) manAyAdhamAna mnntgunn| (aphAsAijamANA aNaMtaguNA) aspRSTa mana gue (teidiyANaM bhaMte ! je poggalA)- bhagavan ! trIndriyAne bhATa pusa (pucchA) VtyA prazna ? (goyamA! teNaM poggalA)-gautama! te gaDa (ghANi diyavemAyattAe) prANu zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #587 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 574 prajJApanAsUtre Namante, caturindriyANAM cakSurindriyavimAtratayA ghrANendriyavimAtratayA jivendriyavimAtratayA sparzanendravimAtratayA teSAM bhUyo bhUyaH pariNamante, zeSaM yathA trIndriyANAM paJcendriyatiryagyonikA yathA trIndriyANAm, navaram-tatra khalu yo'sau AbhoganirvarttitaH sa jaghanyena antamuhUrtasya, utkRSTena SaSThabhaktasya AhArArthaH samutpadyate, paJcendriyatiryagyonikAnAM madanta ! yAn pudgalAn AhArArthatayA pRcchA, gautama ! zrotrendriyavimAtratayA cakSurindriyavimAtratayA veprAyattAe) prANendriya kI viSama mAtrA ke rUpa se (jibhidiya vemAyattAe) jihyendriya kI viSama mAtrA ke rUpa se (kAsiMdipavemAyattAe) sparzanendriya kI viSama mAtrA ke rUpa se (tesiM) unake lie (bhujjo bhujjo pariNamaMti) punaH punaH pariNata hote haiM / (cariMdagANaM cakkhidighavemAgharasAe ghANidiyavemAyattAe jibhidiyamAtA phAsiMdiyavemAyattAe) caturindriyoM ke cakSurindriya kI viSama mAtrA ke rUpa se, ghrANendriya kI viSama mAtrA ke rUpa se, jihUvendriya kI viSama mAtrA ke rUpa se (tesiM) unake lie (bhujjo bhujjo) cAra- bAra (pariNamaMti) pariNata hote haiM (sesaM jahA iMdiyAgaM) zeSa bIndriyoM kI taraha / (paMcidiyatirikkha joNiyA jahA teiMdiyANaM ) paMcendriya tiryeca trIndriyoM kI taraha (raM) vizeSa (tastha NaM jese Abhoganivyattie) unameM jo Abhoganirvarttina AhAra hai ( se jahaNNeNaM aMtonuhuttassa) vaha jaghanya antarmuhUrta se ( ukko seNaM chaTTabhattassa) utkRSTa SaSTha bhakta se (AhAraTThe samupajjai) AhAra kI abhilASA utpanna hotI hai (paMcidiyatirikkhajoNiyANaM bhaMte ! je poggalA AhArattAe pucchA ?) he bhagavan ! paMcendriya tiryacoM ke ndriyanI viSabhabhAtrA3pathI (jibbhiMdiyavemAyattAe ) nihvendriyanI viSamabhAtrAnA 35thI ( phAsiMdiyavemAyattAe) sparzendriyanI viSabha bhAtrAnA 35thI (tesi) tebhane bhATe (bhujjo bhujjo pariNamaMti) puna: puna: parizata thAya che. (cariM diyANaM cakkhidiyavemAyattAe ghANidiyavemayattAe jibbhiMdiyavemAyattAe ) tu rindriyonA cakSurindriyanI viSama mAtrAnA rUpathI ghrANendriyanI viSamamAtrAnArUpathI, jinhendri yanI viSamabhAtrAnA3pathI tathA sparzendriyanI viSamabhAtrAnA 35thI (tesi) tebhane bhATe (yeat gent) ule'ale (ako/fa) ukgaau a (d/ mgr agfguroi) Aa allegra Yh. (paMcidiyatirikkhajoNiyA jahA teiMdiyANaM) pathendriya tiryaya trIndriyAMnI nema (NavaraM) vizeSa (tattha NaM je se Abhoganivyattira) te mAM ke sAloganirvartita AhAra che. (se jahaNeNaM ato muhuttassa ) te dhanya antarmuhUrta thI (ukoseNaM chaTTabhattassa) uSTa SaNDa lastathI (AhAraTThe samupajjai) AhAratI alisASA utpanna thAya che. (paMci diyatirikkhajoNiyANaM bhaMte! je poggalA AhArattAe pucchA ?) - he lagavan ! yathendriya tiryathAnA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #588 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 28 sU0 4 dvIndriyAdInAM sacittAhArAdinirUpaNam 575 ghrANendriyavimAtratayA, jihUvendriyavimAtratayA sparzanendriyavimAtratayA bhUyo bhUyaH pariNamante, manuSyA evaJca, nagaram Abhoganirvartito jaghanyena antarmuhUrtasya utkRSTena aSTamabhaktasya AhArArthaH samutpadyate, vAnavyantarA yathA nAgakumAraH, evaM jyotiSkA api, navaram Abhoga nirvartito jaghanyena divasapRthaktvasya, utkRSTena divasapRthavatvasya AhArArthaH samutpadyate, evaM vaimAnikA api. navaram Abhoga nirvartito jaghanyena divasapRthaktvasya utkRSTena lie jo pudgala AhAra ke rUpa meM, ityAdi prazna ? (goyamA ! soiMdiyavemAyattAe cakkhidiyavenAvattAe ghANiMdiyavemAyattAe jibhidiyavemAyattAe phAsiMdiyamAtAra) he gautama ! zrotrendriya kI vimAtrA se, cakSurindriya kI vimAtrA se, ghrANendriya kI vimAtrA se, jivendriya kI vimAtrA se, sparzendriya kI mAtrA se (bhujjo bhugjo pariNamaMti) punaH punaH pariNata hote haiM (maNUsA evaM cetra) manuSya isI prakAra (NavaraM) vizeSa (Abhoganivyattie jahaNeNaM aMtomuhuttassa) Abhoganirvarttita AhAra jaghanya antarmuhUrtta meM (ukkoseNaM aTThamabhattassa) utkRSTa aSTama bhakta se (AhAraTThe samuppajjai) AhAra kI icchA utpanna hotI hai / (vANamaMtarA jahA nAgakumArA) vAnavyantara jaise nAgakumAra ( evaM joisiyA ci) isI prakAra jyotiSka bhI (navaraM ) vizeSa (A bhoganivyatie jahaNNeNaM divasapuhuttassa) Abhoganirvarttita AhAra jaghanya divasapRthaktva meM (ukko seNaM divasaputtassa) utkRSTa divasa pRthaktva meM (AhAraTThe samuppajjai) AhAra kI abhilASA utpanna hotI hai| ( evaM vaimANiyA vi) isI prakAra vaimAnika bhI (NavaraM) vizeSa (aabhogmATe je pudagala ahAranArUpamAM ItyAdi prazna ? (goyamA ! soiMdiyavemAyattAe cakkhi diyavemAyattAe ghANi diyavemAyattAe jibbhiMdivemAyattA phAsi diyavemAyattAe ) - he gautama! zrotrendriyanI vibhAtrAthI, yakSurindriyanI vibhaatrAthI, ghrANendriyanI vimAtrAthI, jinhAIndriyanI vimAtrAthI, sparzendriyanI vimAtrAthI (bhujjo bhujjo pariNamaMti) puna: puna: pariNata thAya che. ( maNUsA evaM ceva ) manuSya yona prAre (gavara) vizeSa (Abhoganivyattie jahaNaNeNaM ato muhuttassa) Aloganivartita bhADAra nRdhanya antarmuhUrtabhAM (ukkoseNaM aTThamabhattassa) utkRSTa aSTama lastathI (AhAraTThe samupajjai) mahAranI harichA utpanna thAya che. ( vANamaMtarA jahA nAgakumArA) vAnavyantara bhevA nAgakumAra ( evaM joisiyA vi) 204 prahAra bhayo tiSTha pazu (navaraM ) vizeSa (Abhoganivvattie jahaNeNaM divasapuhuttassa) maloganipartita AhAra dhanya dvivasa pRthaktvamAM (ukkoseNaM divasapuhuttassa) utkRSTa hivasa pRthatvamAM (AhAraTThe samupajjai) AhAranI abhilASA utpanna thAya che, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #589 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre trayastriMzad varSasahasrANAm AhArArthaH samutpadyate, zeSaM yathA asurakumArANAM yAvad eteSAM bhUyo bhUyaH pariNamante, saudharme Abhoganirvatito jaghanyena divasapRthaktvasya, utkRSTena dvayo varSasahasrayorAhArthaH samutpadyate, IzAne khalu pRcchA, gaunama ! jaghanyena divasapRthaktvasya sAtirekasya, utkRSTena sAtirekaM dvayovarSasahasrayoH, sanatkumArANAM pRcchA, gautama ! jaghanyena dvayorvarSasahasrayoH, utkRSTena saptAnAM varSasahasrANAm, mAhendre pRcchA, gautama ! jaghanyena dvayo nivattie jahaNNeNaM divasapuhuttassa) Abhoganirvatita AhAra jaghanya divasa pRthaktva meM (ukkoseNaM tettIsAe yAsa sahassANaM AhAraTTe samuppajjai) utkRSTa tetIsa hajAra varSa meM AhAra kI abhilASA utpanna hoto hai (sesaM jahA asurakumArANaM) zeSa kathana asurakumAroM kI taraha (jAva eesi bhujjo bhunjo pariNamaMti) yAvat inake lie bAra-bAra pariNata hote haiN| (sohamme Abhoganivyattie jahaNNeNaM divasapuhuttassa) saudharmakalpa meM Abhoganirvatita AhAra jaghanya divasapRthaktva meM (ukkoseNaM doNhaM vAsasaha ssANaM) utkRSTa do hajAra varSa meM (AhAraTTe samupajjai) AhAra kI abhilASA utpanna hotI hai (IsANe NaM pucchA) IzAna kalpa saMbaMdhI prazna ? (goyamA ! jahaNNeNaM divasapuhuttassa sAiregassa) he gautama ! jaghanya kucha adhika divasa pRtha. ktva me (ukoseNaM sAiregaM doNhaM vAsasahassANaM) uskRSTa kucha adhika do hajAra varSa meM (saNaMkumArANaM pucchA ?) sanatkumAra saMbaMdhI prazna ? (goyamA ! jahaNNeNaM doNhaM vAsasahassANaM) he gautama ! jaghanya do hajAra varSa meM (ukoseNaM sattaNhaM vAsasahassANaM) utkRSTa sAta hajAra varSa meM (mohide pucchA) mAhendra (evaM vemANiyA vi) me prAraM vaimAni: 55] (navara) vizaSa (abhoganivattie jahaNaNaM divasapahattassa) mAleganivatita 12 dhanya 655 pRthatyamA (ukkoseNaM tettIsAe vAsasahassaNaM AhAraTe samupajjai) Gre tetrI52 varSamA 2nI amitApa 34-1 thAya cha (sesaM jahA asurakumArANaM) zeSa thana su24mAnI rema (jAva eesi bhujjo bhumo pariNamaMti) yApat mene bhATe pAra pA2 pariNata thAya che. (sohamme Abhoganivyattie jahaNNeNaM divasapuhuttassa) saudhama 85mA sAmanivatita mAhAra dhanya hisa pRthatyamai (ukkoseNaM doNhaM vAsasahassANaM) GPTa me 12 mAM (AhAraTTe samupajjai) mAranI amitASA utpanna thAya che. __(IsANeNaM pucchA) zAna 485 samadhI prazna ? (goyamA ! jahaNNeNaM divasapuhuttassa sAiregassa)-3 gomata! dhanya 4is adhi hisa pR54.5i (ukkoseNaM sAirega doha vAsasahassANaM) utkRSTa sismadhira me // 2 mA (saNaMkumArANaM pucch| ?) sanatkumAra samadhI prazna? (goyamA ! jahaNNeNaM doNha vAsasahassANaM) gautama ! dhanya me 12 paSabhA (ukoseNaM sattAha vAsasaha sANaM) ( sAta 12 vaSa mAM (mAhide pucchA) zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #590 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 28 sU0 4 dvIndriyAdInAM sacittAhArAdinirUpaNam 577 varSasahasrayoH sAtirekayoH, utkRSTena saptAnAM varSasahasrANAM sAtirekANAm, brahmaloke pRcchA, gautama ! jaghanyena saptAnAM varSasahasrANAm , utkRSTena dazAnAM varSasahasrANAm, lAntake khala pRcchA, gautama ! jaghanyena dazAnAM varSasahasrANAm, utkRSTena caturdazAnAM varSasahasrANAm, mahAzukre khalu pRcchA, gautama ! jaghanyena caturdazAnAM varSasahasrANAm, utkRSTena saptadazAnAM varSasahasrANAm, sahasrAre pRcchA, gautama ! jaghanyena saptadazAnAM varSasahasrANAma, utkRSTena kalpa saMbaMdhI prazna ? (goyamA ! jahaNNeNaM doNhaM vAsasahassANaM sAtiregANaM) he gautama ! jaghanya do hajAra varSa se kucha adhika kAla meM (ukoseNaM sattaNhaM yAsasahassANaM sAtiregANaM) utkRSTa kucha adhika sAta hajAra varSa meM (baMbhaloe pucchA) brahmaloka saMbaMdhI prazna (goyamA jahaNNeNaM sattaNhaM vAsasahassANaM) he gautama ! jaghanya sAta hajAra varSa meM (ukkoseNaM dasaNhaM vAsasasahassANa) utkRSTa daza hajAra varSa meM (laMtae NaM pucchA) lAntaka saMbaMdhI prazna ? (goyamA ! jahaNNeNaM dasahaM vAsasahassAI) he gautama ! jaghanya daza hajAra varSa (ukkoseNaM caudasaNhaM vAsasahassANa) utkRSTa caudaha hajAra varSa (mahAsukke NaM pucchA ?) mahAzukravimAna saMbaMdhI prazna (goSamA ! jahaNaNeNaM ca udasaNhaM vAsasahassANaM) he gautama ! jaghanya caudaha hajAra varSa meM (ukkoseNaM sattasarasaNhaM vAsa. sahassA NaM) uskRSTa sattaraha hajAra varSa meM (sahassAre pucchA ?) sahasrAra kalpa saMbaMdhI prazna ? (goyamA ! jahaNNeNaM sattarasaNhaM vAsasahassANaM) he gautama ! mahendra ka5 saMbaMdhI prazna ? (goyamA! jahaNNeNaM doNha' vAsasahassANaM sAtiregANaM) dhanya me M2 parathI ziv4 Eixmi (ukkoseNaM sattaNha vAsasahassANaM sAtiregANaM) utkRSTa 4ies adhi sAta hajAra varSanI sthiti che. (babhaloe pucchA ?) prahaso samandhI prazna ? (goyamA! jahaNNeNaM sattaNha vAsasahassANaM) 3 gautama ! dhanya sAta 2 varSamA (ukkose dasavha vosamahassANaM) kRSTa daza hajAra varSanA thAya che. (laMtae NaM pucchA) eids AdhI prazna ? (goyamA ! jahaNNeNaM dasaha vAsasahassANa) he gautama ! dhanya 4M2 15 (ukkoseNaM caudasaNha vAsasahassANa) Grge yauhAra varSanI sthiti che. (mahAsukkeNaM pucchA ?) mahAzu vimAna sammanyA prazna ? (goyamA ! jahaNNeNaM dasaNha vAsasassANaM)- gautama ! dhanya yau // 2 1 mA (ukkoseNaM satarasaha vAsasahassANaM) utkRSTa sattara hajAra varSamAM (sahassAre pucchA ?) sahasA2 485 samadhI prazna? (goyamA! japaNeNaM sattarasaha vAsasahasplANaM)-De gautama ! dhanya sattara 2 varSamA (ukkoseNaM aTThArasaha vAsa pra073 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #591 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 178 prajJApanAsUtre aSTAdazAnAM varSapahasrANAm, Anate khalu pRnchA, gautama ! jaghanyena aSTAdazAnAM varSasahasrA. NAm utkRSTena ekonaviMzatiH varSasahasrANAm, prANate khalu pRcchA, gautama ! jaghanyena ekonaviMzatiH varSapahasrANAm utkRSTena viMzatiH varSasahasrANa m, AraNe khalu pRcchA, gautama ! jaghanyena viMzatiH varSasahasrANAm, utkRSTena ekaviMzati varSasahasrANAm, acyute khalu pRcchA, gautama ! jaghanyena ekaviMzati varSasahasrANAm, utkRsstte| dvAviMzati varSasahasrANAm, adhastanAdhastanauveyakANAM pRcchA, gautama ! jaghanyena dvAviMzativarSasahasrANAm, utkRSTena trayoviMzati varSa pahasrANAm, evaM sarvatra sahasrANi bhaNitabyAni yAvat sarvArthaH jaghanya sattaraha hajAra varSa meM (ukkoseNaM aTTArasaNhaM vAsasahassANaM) utkRSTa aThAraha hajAra varSa meM (ANae NaM pucchA ?) Anata kalpa saMbaMdhI prazna ? (goyamA ! jahaNNeNaM aTThArasaNhaM vAsasahassANaM) he gautama ! jaghanya aThAraha hajAra varSe meM (ukkoseNaM egUNavIsAe vAsasahassANaM) utkRSTa unnIsa hajAra varSa meM (pANae NaM pucchA) prANatakalpa saMbaMdhI prazna ! (goyamA ! jahaNNaNa egUNavIsAe vAsasahassANaM) he gautama ! jaghanya unnIsa hajAra varSa (ukkoseNaM bIsAe vAsasahassANaM) uskRSTa bIsa hajAra varSa (AraNenaM pucchA) AraNa kalpa saMbaMdhI prazna ? (goyamA ! jahaNNeNaM ghIsAe yAsasahAslANaM) he gautama ! jaghanya vIsa hajAra varSa (ukkoseNaM ekkavosAe vAsAsahassANaM) uskRSTa ikkIsa hajAra varSa (accuerNa pucchA ?) acyuta kalA saMbaMdhI prazna ! (goyamA ! jahaNNeNaM ekavIsAe cAsasahassANa) he gautama! jaghanya ikkIsa hajAra varSa (ukkoseNaM bAvIsAe vAsasahassANaM) uskRSTa bAIsa hajAra varSa (hiDimagevijagANaM pucchA?) adhastana graiyeyakoM saMbaMdhI prazna ? (goyamA ! jahaNNeNaM bAbImAe vAsaptahassANaM) he gautama! jaghanya bAIsa hajAra varSa (ukkoseNaM tevIsAe vAsasa sahassANaM) utkRSTa aDhA2 12 1 bhAM(ANaeNa pucchA) mAnata 485 samadhI prazna ? (goyamA ! jahaNNeNaM aTThArasaha vAsasahassANaM)-3 gautama ! /dhanyathI 24Dha2 // 2 mA (ukkoseNaM egUNavIsAe vAsasahassANaM) aSTa mAgAsa Em2 varSamA (pANaeNaM pucchA) prAta485 samadhI prazna (goyamA ! jahaNNeNaM egUNavIsAe vAsasahassANaM)-3 gautama! dhanya mANasa 12 Sa (ukoseNa vIsAe vAsasahassANa) akRSTa pIsa 2 1 (AraNeNa pucchA ?) 2 / 26] 485 sadhI prazra ? (goyamA ! jahaNgeNa vIsAe vAsasahassANa) hai gautama! dhanya vIsa 2 5 (ukkoseNa ekkavIsAe vAsasahassANa) dRSTa ekavIsa hajAra varSa che. (accueNaM pucchA 1) azyuta 465 samadhI prala ? (goyamA ! jahaNNeNa ekkavIsAe vAsasahassANa)- gautama ! "dhanya pIsa 12 55 (ukkoseNa bAbIsAe vAsasahasassANa) kRSTa pApIsa 2 varSa zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #592 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 28 sU0 4 dvIndriyAdInAM sacittAdvArAdinirUpaNam 579 adhastana madhyamAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena trayoviMzatiH varSasahasrANAm utkRSTena caturviMzati varSasahasrANAm, adhastanoparitanAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena caturviMzatirvarSasahasrANAm, utkRSTena paJcaviMzatirvarSasahasraNAm, madhyamAdhastanAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena paJcaviMzativarSasahasrANAm, utkRSTena SaD viMzatirvarSasahasrANAm, madhyama madhyamAnAM pRcchA, gautama ! jadhanyena SaDviMzati sahasrANAm, utkRSTena saptaviMzatiH varSasahasrANAm, madhyamoparitanAnAM pRcchA, hassA) utkRSTa teIsa hajAra varSa ( evaM ) isa prakAra (savvattha) sarvatra (sahassANi bhANiyavvANi) 1) sahasra kahane cAhie ( jAya savvahaM) yAvat sarvArthasiddha (hiDima majimagANaM pucchA ?) adhastana madhyama graiveyaka saMbaMdhI prazna ? goyamA ! ( jahaodj tevIsAe vAsasahassANaM) he gautama ! jaghanya teIsa hajAra varSa (ukko seNaM cavIsAe) utkRSTa caubIsa hajAra varSa (hiTTimauparimANaM puccha ( ?) adhastanauparitana saMbaMdhI prazna ? (goyamA ! jahaNeNaM caDavIsAe vAsa sahassANaM) he gautama ! jaghanya cauvIsa hajAra varSa (ukkoseNaM paNavIsAe vAsasahassANaM) utkR STa pacIsa hajAra varSa ( majima hehimANaM pucchA ?) madhyama - adhastana graiveyaka saMbaMdhI prazna ? (goyamA ! jahaNaNeNaM paNNavIsAe vAsasahassANaM) he gautama! jaghanya pacIsa hajAra varSa meM (ukkoserNa chabbIsAe vAsasahassANaM) utkRSTa chancIsa hajAra varSa meM (majimamajimANaM pucchA ?) madhyama madhyama graiveyaka saMbaMdhI prazna ? (goyamA ! jahaNeNaM chabbIsAe) he gautama ! jaghanya chavvIsa hajAra varSa meM (ukko seNaM sattAvIsa evAsasahassA) utkRSTa sattAIsa hajAra varSa meM (majjimauva(hiTTima gevijjANaM pucchA ?) aghastana graivey| sambhandhI prazna ? (goyamA ! jahaNaNeNa bAvIsAvAsa saharasANa ) - DDe gautama ! dhanya mAvIsa innara varSa (ukkoseNa tevIsAe vAsa saharasANa ) uSTa pIsa hara varSa ( evaM ) me hAre (savvattha ) sarpatra (sahassANi bhANiyavyANi) sahasa hepAM leI ye ( jAya savbaTTha) yAvat sarvArtha siddha (hiTTimamajjhimANaM pucchA 1) adhastana madhyama caiveya saMbaMdhI prazna (goyamA ! jahaNeNa tevIsAe vAsa saharasANa ) - he gautama ! dhanya trepIsa hattara varSa (ukkoseNa vIsA ) utSTa thopIsa innara varSa (heTTimauvarimANaM pucchA 1) adhastana upastinasambandhI prazna ? (goyamA ! jahaNeNa cavI sAe vAsa saharasANa ) - he gautama! dhanya thopIsa humara parSa (ukkoseNa paNavIsAe vAsa saharasANa ) uchRSTa pathIsa hara varSa ( majjhimaTTimANaM pucchA ?) madhyama adhastana graiveya! samandhI prazna ? (goyamA ! jahaNNeNaM paNNavIsAe vAsasahassANa ) - gautama ! dhanya payIsa itara varSabhai (ukkoseNa chabbIsAe bAsasaharasA) utkRSTa chatrIsa innara varSabhAM (majhimamajjhimANaM pucchA ?) madhyama madhyama zaiveya saMbaMdhI prazna ? (goyamA ! jahaNa chaccIsAe)- he gautama! dhanya chapIsa hara varSa bhAM (ukkoseNa sattAvIsAe vAsa saharasA) hRSTa sattAvIsa hattara varSabha zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #593 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 580 __ prajJApanAsUtre gautama ! jaghanyena saptaviMzati varSasahasrANAm, utkRSTena aSTAviMzati varSasadbhasrANAm, upari. tanAdhastanAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena aSTAviMzativarSasahasrANAm, utkRSTena ekonatriMzad varSasahasrANAm, uparitanamadhyamAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena ekonatriMzadU varSasahasrANAm, utkRSTena triMzad varSasahasrANAm, uparitanoparitAnAnAM pRcchA ? gautama ! jaghanyena triMzadavarSasahasrANAm utkRSTena ekatriMzadavarSasahasrANAm, vijayavaijayantajayantAparAjitAnAM pRcchA, gautama ! jaghanyena ekatriMzad varSasahasrANAm, utkRSTena trayastriMzad varSasahasrANAm, sarvArtharimANaM pucchA ?) madhyama-uparitana aveyaka saMbaMdhI prazna ? (goyamA ! jahaNNeNaM sattAvIsAe0) he gautama ! jaghanya sattAIsa hajAra varSa meM (ukoseNaM aTThAvIsAe vAsasahassANaM) utkRSTa aTThAIsa hajAra varSa (uvarimahehimANaM pucchA) uparitana adhastanauveyakasaMbaMdhI prazna ? (goyamA ! jahaNNeNaM aTThAvIsAe vAsasahassANaM) he gautama ! jaghanya ahAIsa hajAra varSa (ukkoseNaM egUNatIsAe0) utkRSTa unatIsa-hajAra varSa (uparimamanjimANaM pucchA) uparitana madhyama saMbaMdhI prazna ? (goyamA ! jahaNNeNaM egUNatIsAe0 ukkoseNaM tIsAe cAsasahassANaM) he gautama ! jaghanya unatIsa, utkRSTa tIsa hajAra varSa (urimauvarimANaM pucchA?) uparitana-uparitana saMbaMdhI prazna? goyamA ! jahaNNeNaM tIsAe0 ukoseNaM egatIsAe vAsasahassANaM) he gautama ! jaghanya tIsa hajAra varSa, utkRSTa ekatIsa hajAra varSa meM (vijaya-yejayaMta-jayaMta-aparAjiyANaM pucchA ?) vijaya, vaijayanta, jayanta, aparAjita saMbaMdhI prazna ? (goyamA! jahaNNeNaM egatIsAe vAsasaha (majjhimauparimANa pucchA !) madhyama-paritana aveya sandhI prazna ? (goyamA ! jahaNNeNa sattAvIsAe)-De gautama ! dhanya sattAvIsa 102 mA (ukkoseNa aTThAvIsAe vAsasahassANa') 6.kRSTa bhayAvIsa 2 55 bhAM (uvarimahe dimANa pucchA ?) aparita-astana aveyaH sandhI prazna ? (goyamA ! jahaNNeNaM aTThAvIsAe yAsasahassANa)- gautama ! 45nya 254yApIsa 12 4(ukoseNa egUNatIsAra) aSTa mI 2 55 (uparimamajjhimANa pucchA!) paritana madhyama samadhI prazna ? (goyamA ! jahaNNeNa egUNatIsAe0 ukkoseNa tIsAe vAsasahassANa)- gautama ! dhanya sogAtrIsa, utkRSTa trIsa hajAra varSamAM. (uvarima-uvarimANa pucchA ?) paritana-mastina samadhI prazna ? (goyamA ! jahaNNeNa tIsAe, ukkoseNa egatIsAe yAsasahassANa)- gotama ! dhanya trIsa. Geo? - trIsa hajAra varSamAM (vijaya-vejayaMtajayaMta aparAjiyANaM pucchA ?) vibhaya paiyanta, nyanta 552ird samma yI prazna ? (goyamA ! jahaNNeNa egatIsAe vAsasahassANa)- gautama ! dhanya se zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #594 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 28 sU0 4 dvIndriyAdInAM sacittAhArAdinirUpaNam siddhakadevAnAm pRcchA, gautama ! ajaghanyAnutkRSTena trayastriMzad varSasahasrANAm AhArAryaH samutpadyate // 4 // ____TokA-atha dvIndriyAdInAm AhArArthiprabhRti saptadvArANi adhikRtya prarUpayitumAha'beIdipANaM bhaMte ! AhAraTThI ?" he bhadanta ! dvIndriyAH khalu kima AhArArthino bhavanti ? bhagavAnAha-haMtA, AhAraTThI' he gautama ! hanta-satyam dvIndriyAH zaGkhAdayaH AhArArthino bhavanti, gautamaH pRcchati-'beiMdiyANaM bhaMte ! kevaikAlassa AhAraTe samuppajjai ?' he bhadanta ! dvondriyANa kiyataH kAlasya-kiyatA kA lenetyarthaH AhArArtha:-AhArarUpaM prayojanaM samu. tpadyate ? bhagavAnAha-'jahA neraiyANaM' yathA narayikANAm AhArAdyarthaH pratipAditastathA ssANaM) he gautama ! jadhanya ikatIsa hajAra varSa meM (uko seNaM tettIsAe vAsasaha sasANaM) utkRSTa tetIsa hajAra varSa meM (saTTasiddhagadevANaM pucchA ?) sarvArthasiddha devoM saMbaMdhI prazna ? (goyamA ! ajahaNNamaNukoseNaM tettIsAe yAsasahasleNaM) he gautama ! jaghanya-utkRSTa ke bheda se rahita tetIsa hajAra varSa meM (AhAraTTe samuppajai) AhAra kI icchA utpanna hotI haiM |suu0 4 / ___TIkArtha-aba chIndriya Adi jIvoM ke viSaya meM AhArArthI Adi sAta dvAroM kI prarUpaNA kI jAtI hai gautamasvAmI he bhagavan ! kyA dvIndriya jIva AhAra ke arthI hote haiM ? bhagavAn-he gautama ! hAM dondriya AhArArthI hote haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! dvIndriya jIvoM ko kitane kAla meM AhAra kI abhilASA hotI hai ? bhagavAn-he gautama ! jaisI nArakoM kI vaktavyatA kahI hai, vaisI hI dvIndriyoM kI bhI samajha lenI caahie| kintu vizeSatA yaha hai ki Abhoganirvasita aura trAsa m2 mA (ukkosega tettIsAra vAsasahassANa) 48 tAsa M2 varSamA (savvadRsiddhadevANa pucchA ) sAMsaddha-devo samandhI prazna ? (goyamA ! aja haNNamagukkoseNa tettIsAe vAsasahasseNa)-he gautama ! dhanya 44 seyI 2hita tetrIsa 12 15 mA (AhAraTTe samupajjai) AhAnI 72ch| 5nna thAya che. // 10 4 // TIkAI- have dvIndriya adi jenA viSayamAM AhArathI Adi sAta dvAranI prarUpaNa karAya che zrIgautamasvAmI-he bhagavana! zuM kIndriya jIva AhAranA athI heAya che? zrImAn-De gautama! hai|, hAndriya AhAthI hAya che. zrIautamasvAmI-he bhagavana ! dvIndriya jIvone keTalA kALamAM AhAranI IcchA thAya che? zrIbhagavAna-he gautama-jevuM nArakanuM vaktavya kahyuM che, tevuM ja hIndrinuM samajI levuM joIe. paNa vizeSatA e che ke Aganivartita ane anAganirvartita AhAra zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #595 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre dvandriyANAmapi pratipattavyaH kintu - 'NavaraM tattha NaM je se Abhoganivvattie seNaM asaM khijjasamaie aMto muhuttie mAyAe AhAraTThe samuppajjai' navaram - pUrvApekSayA vizeSastu tatra khalaAbhoga nirvartitAnA bhoganirvartitayormadhye yo'sau AmopanirvartitaH- icchApUrvakaM niSpAdita AhAro bhavati sa khalu asaMkhyeya sAmAyika:- asaMkhyeye samaye nirvartitaH jaghanyenApi antahUrtikaH antarmuhUrta niSpAdyo bhavati na honaH, vimAtratayA vibhinnA viSamA vA mAtrA vimAtrAtasyAbhAvo vimAtratA tathA iSTAniSTanAnAbhedatayeti bhAva, na tu nairayikANAmekAntAzubhatayA devAnanta zubhayeyeti, AhArArthaH samutpadyate, 'sesaM jahA puDhavikAiyANaM jAva Ahacca nopasaMti' zeSaM yathA pRthivI kAyikAnAM pratipAditaM tathaiva dvIndriyANAmapi pratipattavyam, yAvat pornstaprAdezikA 'na kSetrato'saMkhyeyama dezAvagADhAni kAlato'nyatamasthitikAni bhAvato varNayanti gandhavanti rasavanti sparzayanti ityAdirItyA sarvata AhArayanti sarvataH pariNamayanti sarvata ucchvasanti sarvato niHzvasanti, abhIkSNam bhAhArayanti abhIkSNaM pariNamayanti abhI kSNam ucchvasanti abhIkSNaM niHzvasanti Ahatya AhArayanti Ahatya pariNamayanti Ahatya anAbhoga nirvarttita AhAra meM se jo Abhoga nirvarttita AhAra arthAt icchA pUrvaka kiyA jAne vAlA AhAra hai, vaha asaMkhya sAmayika antarmuhUrtta meM jaghanya rUpa meM vimAtrA se hotA haiM, arthAt iSTa-aniSTa Adi aneka prakAroM se hotA hai / nArakoM ke samAna ekAnta azubha aura devoM ke samAna ekAnta zubha rUpa nahIM hotA / zeSa jaisA pRthvIkAyikoM kA kathana kiyA gayA hai, usI prakAra dIndrioM kA bhI samajhanA caahie| yAvat-dravya se ananta pradezI skaMdha, kSetra se asaMkhyAta pradezoM meM avagAhana kie hue, kAla se kisI bhI sthiti vAle, bhAva se varNavAn, gaMdhayAna, rasavAn, sparzavAna, ityAdi prakAra se samasta AtmapradezoM se AhAra karate haiM, samasta AtmapradezoM se pariNamana karate haiM, sarvataH ucchvAsa- nizvAsa lete haiM, sadA AhAra, pariNamana karate haiM, sadA ucchvAsa - nizvAsa lete haiM, Ahatya AhAra evaM pariNamana karate haiM, ucchvAsa mAMthI je aleganivatiMta AhAra che, arthAta icchApUrvaka karAnAro AhAra che, te asaMkhya sAmAyika antarmuhUtamAM jaghanya rUpathI vimAtrAthI thAya che. arthAt ISTa-aniSTa Adi aneka prakArAthI thAya che. 582 nArakanI samAna ekAnta azubha ane devAnI samAna ekAnta zubharUpa nathI hAtAM. zeSa jevuM pRthvIkAyikonu' kathana kareluM' che eja prakAre dvIndriyanuM paNa samajIlevuM joie. cAvata-dravyathI ananta pradezI -dha, kSetrathI asa'khyAta pradezAthI avagAhanA karelA, kAlathI kAI paNa sthitivALA, bhAvathI va`vAn, gadhavAna rasavAn, sparzIvAnlR ItyAdi prakArathI samasta AtmapradezothI AhAra kare che, samasta Atma pradezothI pariNamana kare che, sarvAMtaH ucchavAsa-nizvAsa le che, sadA AhAra pariNamana kare che, sadA ucchavAsa nizvAsa le che, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #596 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 28 sU0 4 dvIndriyAdInAM sacittAhArAdinirUpaNam 583 ucchvasanti Ahatya niHzvasanti kintu-'NayaraM niyamA chaddisiM' navaram-pRthivIkAyikAdya pekSayA vizeSastu-niyamAta-niyamato'vazyaM SaidizaH samAhatA iti Sadina tasmin eDU. dizi vyavasthitAni pudagaladravyANi dvIndriyA AhArayanti, gautamaH pRcchati-'beiMdiyANaM bhaMte ! pucchA' he bhadanta ! dvIndriyANAM vipaye pRcchA, tAmeva pRcchAmAha- je poggale AhArattAe giNhaMti teNaM te siM puggalANaM siyAlaMsi kaibhAgaM AhAreMti kaibhAgaM AsAeMti ?' he bhadanta ! dvIndriyAH yAn pudgala n pAhAratayA gRhNanti te khalu-dvIndriyAH teSAMgRhyamANAnAM pudgalAnAm, eSyatkAle-bhaviSyatkAle -grahaNakAlottarakAle ityarthaH katimAgam-kiyadaMzam AhArayanti, katibhAgam-kiyadaMzam AsvAdayanti ? bhagavAnAha-'evaM jahAneraiyANaM' evam-pUrvoktarItyA yathA nairayikANAM pratipAditaM tathA dvIndriyANAmapi pratipattavyam, tathA ca gRdyamANAnAM pudgalAnAm asaMkhyeyabhAgam AhArayanti, anantabhAgam AsvAdayanti zeSAstu anAsvAditA eSa zarIrapariNAmamAedyante, gautamaH pRcchati-'beiMdievaM nizvAsa lete rahate haiM magara pRthivIkAyikoM kI apekSA vizeSatA yaha hai ki dIndriya jIva niyama se chaha dizAoM meM sthita pudgaloM kA AhAra karate haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! dvIndriyoM ke viSaya meM prazna ? arthAt dvIndriya jIca jina pudgaloM ko AhAra ke rUpa meM grahaNa karate haiM, una grahaNa kie jAne pAle pudgaloM kA bhaviSyat kAla meM arthAta grahaNa karane ke pazcAtU kitane aMza kA AhAra karate haiM ? bhagavAn he gautama ! jaisA nArakoM ke viSaya meM kahA hai, vaisA hI dvIndriyoM ke viSaya meM bhI kaha lenA cAhie, arthAt AhAra ke rUpa meM grahaNa kie hue pudgaloM ke asaMkhyAtaveM bhAga kA AhAra karate haiM aura anantaveM bhAga kA AsvAdana karate haiN| zeSa pudagala vinA AsvAdana ke hI zarIra pariNAma ko prApta ho jAte haiN| Ahatya AhAra temaja pariNamana kare che, ucchavAsa nizvAsa letA rahe che. paNa pRthvIkAyikenI apekSAe vizeSatA e che ke dvIndriya jIva niyamathI chae dizAomAM sthita pudgalene AhAra kare che. zrIgautamasvAmI-he bhagavana! dvIndriyonA viSayamAM prazna ? arthAt hIndriya jIva je pudgalone AhAranA rUpamAM grahaNa kare che, te grahaNa karAtA pudgalene bhaviSyakALamAM arthAt grahaNa karyA pachI keTalA aMzanuM AharaNa kare che? keTalA aMzanuM AsvAdana kare che! zrIbhagavAna-he gautama! jevuM nArakanA viSayamAM kahyuM che, tevuM ja DhIdrinA viSayamAM paNa kahI levuM joIe. arthAta AhAranA rUpamAM grahaNa karelA pudgalenA asaM khyAtamAM bhAgane AhAra kare che ane anantamAM bhAganuM asvAdana kare che. zeSapudgala vinA AsvAdane ja zarIra pariNAmane prApta thaI jAya che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #597 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre yANaM bhaMte ! je poggalA AhArattAe giNhaM ti te kiM savve bhAhAreMti, No savve AhAreMti ?' he bhadanta ! dvIndriyAH khalu yAn pudgalAn AhAratayA gRhanti tAn ujjhitazeSAn pudgalAn kiM sarvAn-aparizeSAn AhArayanti ? kiMvA no sarvAna-ujjhitazevAna AhArayanti ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'beiMdi NaM duvihe AhAre paNNatte' dvIndriyANAM dvividha AhAraH prajJaptaH 'taM jahA-lomAhAre ya, pakkhevAhAre ya' tadyathA-lomAhArazva, prakSepAhArazca, tatra lomabhirAhAraH, tatra varSAdiSu oghataH pudgalapravezo mUtrAdipratyAyyo lomAhAro bodhyA, kavalarUpAhAraH punaH prakSepAhAro'va seyaH 'je poggale lomA hArattAe givhaMti te savve aparise se AhAraiti' tatra yAn pudgalA lomAhArata yA dvIndriyA gRhanti tAn sarvAn apari. zeSAn-kAtsyena AhArayanti teSAM tathAvidha svabhAvatyA t, 'je poggale pakkhevAhArattAe gautamasvAmI-he bhagavan ! dvIndriya jIva jina pudgaloM ko AhAra ke rUpa meM grahaNa karate haiM, kyA una sabhI tyaktAzeSa pudgaloM kA AhAra karate haiM athavA saba ke eka deza kA AhAra karate haiM ! bhagavAn-he gautama ! dvIndriya jIvoM kA AhAra do prakAra kA kahA gayA hailomAhAra aura prakSepAhAra / lomoM yA romoM dvArA kiyA jAne vAlA AhAra lomA. hAra kahalAtA hai aura mukha meM DAlakara yA mukha ke dvArA jo AhAra kiyA jAtA hai, vaha prakSepAhAra kahalAtA hai| varSA Adi ke mausima meM ogha rUpa se pudgaloM kA zarIra meM praveza ho jAtA hai, jisakA anumAna mUtra Adi se kiyA jAtA hai, vaha lomAhAra samajhanA caahie| prakSepAhAra ko karalAhAra bhI kahate haiN| dvIndriya jIva lomAhAra ke rUpa meM jina pudagaloM ko grahaNa karate haiM, una sabakA pUrNa-azeSa rUpa meM AhAra karate haiM, kyoMki unakA svabhAva hI vaisA hotA hai| kintu dvIndriya jIva jina pudgaloM ko prakSepAhAra ke rUpa meM grahaNa karate haiM, unake 1 zrI gautamasvAmI- he bhagavana ! kandriyajIva keTalA pudgalone AhAranA rUpamAM grahaNa kare che, zuM te badhAM tyakta zeSa pudgalene AhAra kare che, athavA badhAne eka dezano ma 2 3 cha! zrI bhagavAna-he gautama! dvIndriya jIne ahAra be prakArane kahe che-lemAhAra ane prakSepAhAra. leme eTale mArA karate je AhAra te lamAhAra kahevAya che meDhAmAM nAkhIne agara mukhadvArA je AhAra karAya che, te prakSepAhAra che. varSa AdinI mosamamAM agharUpathI pugalonuM zarIramAM praveza thaI javuM thAya che, jenuM anumAna mUtra AdithI karAya che. te lomAhAra samaja joIe. prakSepa AhArane kAme lAhAra paNa kahevAya che. - dvIndriya jIva lomahAranA rUpamAM je pudagalone grahaNa kare che. te badhAne pUrNa azeSarUpamAM AhAra kare che. kemake temane svabhAvaja evo hoya che. kintu drandriya zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #598 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 28 sU0 4 dvIndriyAdInAM sacittAhArAdinirUpaNam 585 gevhaMti te simasaMkhe jati bhAgapAhAreti' yAn pudgalAn dvIndriyAH prakSepAhAratayA gRhNanti teSAm asaMkhyeyatamaM bhAgamAhArayanti 'aNegAI ca NaM bhAgasahassAI aphAsAijjamANANaM aNAsAijamANANaM viddhaMsamAgacchaMti' anekAni ca bhAgasahasrANi - bahavo'saMkhyeyabhAgA aspRzyamAnAnAm anAsvAdyamAnAnAM vidhvaMsamAgacchanti tathAca bahUni pudgaladravyANi prakSepAhAratayA gRhItAnyapi antarbahizva aspRSTAnyeva anAstrAditAnyeva vinAzamAsAdayanti, vizeSantu yathAyogaM kecid atisthaulyena kecicca pudgalA atisaukSmyeNeti bhAvaH, athAssRuyamAnAnAm anAsvAdyamAnAnAJca pudgalAnAM paraspara malpabahutvamAha - 'e esi NaM bhaMte ! poggalANaM agAsAhajjamANANaM aphAsAijjamANA Na ya kayare kayarehiMto appA vA bahuyA vA tullA vA visesa hiyA vA ?' he madanta ! eteSAM khalu prakSeya hAratayA gRhItAnAM pudgalAnAm anAsvAdyamAnAnAJca aspRzyamAnAnAm madhye katare katarebhyo'lpA yA bahukA vA tulyA yA vizepAdhikA vA bhavanti ? bhagavAnAha - 'goyamA !" he gautama! 'savvasthovA poggalA aNAsAijjamANA' sarva stokA : pudgalA anAsvAdyamAnA bhavanti, tadapekSayA - 'aphAsA ijjamANA anaMtaguNA' aspRzyamAnAH pudgalA, anantaguNA bhavanti, tathA cAtra ekaikasmina sparzayogye asaMkhyAtaveM bhAga kA hI AhAra karate haiM / una ke bahuta se sahasra bhAga yoM hI vidhvaMsa ko prApta ho jAte haiM, na una kA bAhara bhItara sparza ho pAtA hai aura na AsvAdana hI hotA hai| una meM koI pudgala ati sthUla hone ke kAraNa aura koI ati sUkSma hone ke kAraNa AhRna nahIM ho pAte haiM / - - spRzya na hone vAle aura AsvAdana meM na Ane vAle pugaloM kA alpa vahutva dikhalAte haiM gautamasvAmI - he bhagavan ! prakSepAhAra rUpa meM grahaNa kie jAne vAle anAsvAdyamAna aura aspRzyamAna pudgaloM meM kauna kisase alpa, bahuta, tulya apavA vizeSAdhika haiM ? bhagavAn he gautama! anAsthAdyamAna pudgala saba se thoDe hote haiM, unakI jIva je pudgalone prakSepAhAranA rUpamAM grahaNa kare che. temanA asakhyAtamA bhAganA ja AhAra kare che. temanA ghaNA-sahasrabhAga ema ja vidhvaMsane prApta thaI jAya che. temanA mahAra ke aMdara spa nathI thatA ane AsvAdana paNa nathI thatAM. temAM koI pudgala ati sthUla hAvAnA kAraNe ane kaI atisUkSma hovAnA kAraNe Ahata nathI thaI zakatAM. pRSTha na thanArA ane AsvAdanamAM nahIM AvanArAM pudgalAnu alpa khaDutva batAve che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! prakSepAhAra rUpamAM grahaNa karAtAM anAvAghamAna ane aspRzya mAna pugalomAM kANu kenAthI alpa, ghaNA, tulya athavA vizeSAdhika che. ? zrI bhagavAn--he gautama! anAravAdhamAna pudgala badhAthI thoDAM hAya che temanI ape pra0 74 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #599 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 586 prajJApanAsUtre bhAge'nantatamo bhAgaH AsvAdyo bhavati tasmAdanAsvAthyamAnAH pudgalAH stokA eva bhavanti, aspRzyamAna pudgalApekSayA teSAmanantabhAgavartitvAt, aspRzyamAnAH pudgalAstu anantaguNA bhavanti, gautamaH pRcchati - 'beiMdiyANaM bhaMte ! je poggalA AhArattAe pucchA' he madanta ! dvIndriyAH khala yAna pudgalAn AhAratayA gRhNanti te khalu pudgalA steSAM dvIndriyANAM kIhaktayA bhUyo bhUyaH pariNamante ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama! 'nimmadiyacemAyacAra phArsidiya vemAyattAe tersi bhujjo bhujjo pariNamaMti' jihvendriyavimAtratayA jivendriyasya viSamA mAtrA vimAtrA tasyAbhAvo vimAtratA tayA - iSTAniSTa nAnAbhedatayeti bhAvaH, na tu naira vikANAmekAntAzubhatayA devAnAJca kAntazubhanayeveti evaM sparzanendriya vimAtratayAsparzanendriyasya viSamA mAtrA vimAtrA tasyA bhAvo vimAtratA tathA vimAtratayA - iSTAniSTanAnA bhedatayA ca AhAratayA gRhItAH pudgalA steSAM dvIndriyANAM bhUyobhUyaH pariNamante evaM jAya apekSA aspRzyamAna pudgala anantaguNita haiN| eka eka sparzayogya bhAga meM ana tavAM bhAga AsvAdya hotA hai, isa kAraNa anAsvAdyamAna pudgala thoDe hI hote haiM, kyoMki aspRzyamAna pudgaloM kI apekSA ve anantayeM bhAga hote haiM / aspRzyamAna pudgala anantaguNA hote haiM / W , gautamasvAmI - he bhagavan ! dvIndriya jIva AhAra ke rUpa meM jina pudgaloM ko grahaNa karate haiM, ve pudgala una ke lie kisa rUpa meM punaH punaH pariNata hote haiM ? bhagavAn haiM gautama ! jihavendriya kI vimAtrA aura sparzanendriya kI vimAtrA ke rUpa meM punaH punaH pariNata hote haiN| vimAtrA kA artha hai viSama mAtrA / tAtparya yaha hai ki ye pudgala nArakoM ke samAna ekAnta azubha rUpa meM pariNata nahIM hote aura na devoM ke samAna ekAnta zubha rUpa meM hI pariNata hote haiM / isa kAraNa unakA pariNamana vimAtrA ke rUpa meM kahA gayA hai / dvIndriyoM kI vaktavyatA ke samAna hI trIndriyoM evaM caturindriyoM kI bhI vaktavyatA samajha lenI kSAe aspRzyamAna pudgala ana taguNita che, eka-ekapa cAgya bhAgamAM anantamA bhAga AsvAdyakhane che, e kAraNe anAsvAdyamAna pudgala thADA ja hAya che, kemake aspRzya mAna pudgalonI apekSAe tee anantamAbhAga hAya che. aspRzyamAna pudgala ananta gaNA hAya che. zrIgautamasvAmI-he bhagavan ! dvIndriyajIva AhAranA rUpamAM je pudgalone grahaNa kare che, te pudgalo temane mATe kevA rUpamAM punaH punaH pariNata thAya che ? zrI bhagavAn-Dhe gautama ! jihvendriyanI vimAtrA ane sparze ndrayanI vimAtrAnArUpamAM punaH punaH pariNata thAya che. vamAtrAnA apa che viSamamAtrA. tAtparyAM e che ke te pu6gale nArakAnA samAna ekAnta azubharUpamAM pariNata nathI thatAM ane devenI samAna ekAnta zubharUpamAM paNa pariNata nathI thatAM. te kAraNe temanA pariNamana vimAtrAnA rUpamAM kahela che zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #600 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 28 20 4 dvIndriyAdInAM sacittAhArAdinirUpaNam 587 cauridiyA' evam-dvIndriyANAmiya yAvat-trIndriyANAM caturindriyANAzca vaktavyatA bodhyA, dvIndriyApekSayA vizeSamAha-'NavaraM gAI ca NaM bhAgasahassAI aNAghAijjamANAI aNA sAijamANAI aphAsAijjamANAI viddhaMsamAgacchaMti' navaram-vizeSastu trIndriyANAM caturindriyANAzca prakSepAhAratayA gRhItAnAM pudgalAnAma anekAni ca khalu bhAgasahasrANi anAghrAya. mANAni aspRzyamAnAni anAsvAdyamAnAni vidhvaMsamAgacchanti-vinAzaM prApnuvanti, tAni ca yathAyogaM kAnicid atisthaulyena kAnicid atisaukSmyeNa cAkseyAnIti bhAvaH, athe. teSAmalpabahutvamAha-'eeliNaM bhaMte ! poggalANaM aNAghAijjamANANaM aNAsAijjamANANa aphA sAijjamANANa ya kayare kayarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ?' he bhadanta ! eteSAM khalu pudgalAnAm anAghrAyamANAnAm anAsvAdyamAnAnAm aspRzyamAnAnAJca madhye katare katarebhyo'lpA vA bahukA vA tulyA yA vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAnAha'goyamA !' he gautama ! 'savvatthoyA poggalA aNAghAijjamANA' sarvastokAH pudgalA anA. ghrAyamANA bhavanti tadapekSayA-'aNAsAijamANA arNataguNA' anAsvAdyamAnA anantaguNA bhavanti tadapekSayApi-'apAsAijjamANA aNaMtaguNA' aspRzyamAnAH pudgalA anantaguNA cAhie / vizeSatA yaha hai ki trIndriyoM aura caturindriyoM ke dvArA prakSepAhAra rUpa meM gRhIta pudgaloM ke aneka sahasra bhAga anAghAyamANa (na sUMghe jAte hue), aspRzyamAna aura anAsvAdyamAna hI vidhvaMsa ko prApta ho jAte haiN| isa kA kAraNa yaha hai ki una meM koI atisthUla hotA hai aura koI atisUkSma hotA hai / gautamasvAmI-he bhagavan ! ina anAghrAyamANa, anAsvAdyamAna aura aspR. zyamAna pudgaloM meM kauna kisa se alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? bhagavAn-he gautama ! saba se kama pudgala anAghAyamANa hote haiM, unakI apekSA anAsvAdyamAna pudgala anantaguNA hote haiM aura unakI apekSA bhI aspRzyamAna pudgagala anantaguNA hote haiN| tAtparya yaha hai ki eka-eka spRzya dvAddhinI vaktavyatAnA samAna ja trAdri temaja caturindriyanI paNa vaktavyatA samajI levI joIe. vizeSatA e che ke trIdriya ane caturindriyenA dvArA prakSepAhAra rUpamAM gRDIta pudulonA aneka sahasrabhAga anAdyAyamANa nahIM suMghavAmA Avela) aspRzya mAna ane anAsvAdyamAna ja vivaMsane prApta thaI jAya che. enuM kAraNa e che ke temanAmAM ke I atipUla hoya che ane keI atisUkSama hoya che, zrI gautamasvAmI- he bhagavana ! A anAdyAyamA, anAsvAdhamAna ane aspRzyamAna yugamAM koNa konAthI apa, adhika tulya athavA vizeSAdhika che. zrI bhagavAn he gautama! badhAthI ochA pudgala anAthrAthamANa che, temanI apekSAe anAsvAdyamAna pudgala ananta gaNa hoya che ane temanI apekSAe paNa aspRzyamAna pudgala ananta gaNuM hoya che. tAtparya e che ke, eka eka spRzyamAna egya bhAgamAM zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #601 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre avanti, tathA cAtra ekaikasmin spRzyayogye bhAge anantatamo bhAga AsvAdayogyo bhavati, tasyApi anantatamo bhAgaH AghrANayogyo bhavati ataeva sarvastokAH pudagalA anagavAyamANA bodhyA, gautamaH pRcchati-'teiMdiyANe bhaMte ! je poggalA pucchA' he bhadanta ! vIndriyAH khalu yAn pudgalAna AhAratayA gRhNanta te khalu pudgalA steSAM-trIndriyANAM kIraktayA bhUyo bhUyaH pariNamante ? iti pRcchA, bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'te gaM poggalA ghANidiyavemAyattAe jibhidiyavemAyattAe phAsidiya vemAyattAe tesiM bhujo bhujjo pariNamaMti' te khalu pudgalAH AhAratA gRhIta : ghrANendriyavimAtratayA ghANendriyasya iSTAniSTa nAnAbhedatayA, natu nairayikANA mekAntAzubhatayA devAnAmeka ntazubhatayebetibhAvaH, evaM jihavendriyavimAtratayA-jihavendriyasya iSTAniSTanAnAbhedatayA, sparzanendriyavimAtratayA-sparzanendriyasya iSTAniSTa nAnAbhedatayA teSAM trIndriyANAM bhUyo bhUyaH pariNamante, 'cauridiyANaM cakkhidiyayemAyattAe ghANidiyavemAyattAe jibhidiyavemAyattAe phAsidiyomAyattAe tesi bhujjo bhujjo pariNamaMti' caturindriyANAM cAhAratayA gRhItAH pudgalAzcakSurindriyavimAtratayA-cakSurindriyasya iSTAniSTanAnAbhedatayA, ghrANendriyavimAtrayogya bhAga meM anantavA bhAga AsvAdana ke yogya hotA hai aura usa kA bhI anantavAM bhAga AghANa yogya (saMghane ke yogya) hotA hai ataeva saba se kama pudgala anAghrAyamANa samajhane caahie| gautamasthAmI-he bhagavan ! trIndriya jIva AhAra ke rUpa meM jina pudgaloM ko grahaNa karate haiM, ve pudgala una ke lie punaH punaH kisa rUpa meM pariNata hote haiM ? bhagavAn-he gautama! Ahora ke rUpa meM grahaNa kie hue ve pudgala ghANendriya kI vimAtrA se arthAt iSTa-aniSTa rUpa se pariNata hote haiM, na nArakoM kI taraha ekAnta aniSTa rUpa se aura na deyoM kI taraha ekAnta iSTa rUpa meM hI pariNata hote haiN| isI prakAra jihavendriya kI vimAtrA aura sparzanendriya kI vimAtrA se punaH punaH pariNata hote haiN| caturIndriya jIvoM dvArA AhAra ke rUpa meM gRhIta pudgala cakSurindriya kI vimAtrA se, ghrANendriya kI vimAtrA se, anantamabhAga asvAdananA gya hoya che ane tene paNa anatame bhAga AghANagya (suMghavAne 5) hoya che. tethI ja badhAthI ochAM pudgala anAdyAya mANa samajavAM joIe. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! trIndriya jIva AhAranA rUpamAM je pudgalone grahaNa kare che, te pudgalo temane mATe punaH punaH kayA rUpamAM upasthita thAya che ? zrI bhagavAna he gautama! AhAranA rUpamAM grahaNa karAyelA te pudgalo ghANendriyanI vimAtrAthI arthAt ITa-aniSTa rUpathI pariNata thAya che. nArakonI jema ekAnta aniSTarUpathI pariNata nathI thatA, ane devenI jema ekAnta ISTarUpamAM paNa pariNata nathI banatA. eja prakAre jihuvendriyanI vimAtrA ane sparzendriyanI vimAtrAthI punaH punaH pariNata zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #602 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 28 sU0 4 dvIndriyAdInAM sacittAhArAdinirUpaNam 549 tayA jihavendriyavimAtratayA sparzanendriyavimAtratayA teSAM caturindriyANAM bhUyobhUyaH pariNa. mante 'sesaM jahA teiMdiyANa' zeSaM yathA trIndriyANA muktam tathA caturindriyANAM baktavyam , 'paMciMdiyatirikkhajoNiyA jahA teiMdiyANa' pazcandriyatiryagyonikAnAM vaktavyatA yathA trIndriyANA muktA tathA vaktacyA kintu-varaM tattha gaMje se Abhoganivvattie se jahaNNeNaM aMto muhuttassa ukkoseNaM chahabhattassa AhAraTe samuppa jai' navaram-pUrvA'pekSayA vize pastu tatra khalu-AbhoganirvatitAnA ganivartitayomadhye yo'sau Abhoganivartita AhAraH sa jaghanyena antarmuhUrtasya AntarmuhartikaH antarmuharte'tikrAnte iti bhAvaH, utkRSTena SaSThabhakte atikrAnte iti bhAvaH AhArAryaH samutpadyate, ayazca devakurUttarakurutiryagyonikapaJcendriyApekSayA bodhyH| gautamaH pRcchati-paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM bhaMte ! je poggalA AhArattAe pucchA' he bhadanta ! pazcandriyatiryagyonikAH khalu yAn pudgalAn AhArArthatayA gRhNanti te khalu pudgalA steSAM kI dRktayA bhUyobhUyaH pariNamante iti pRcchA, bhagavAnA ha-'goyamA !' jihayendriya kI vimAtrA se aura sparzanendriya kI vimAtrA se punaH punaH pariNata hote haiN| caturindriyoM kA zeSa kathana trIndriyoM ke samAna samajhanA caahie| paMcendriya tiryaMcoM, kI vaktavyatA usI prakAra kaha lenI cAhie jaisI trIndriyoM kI kahI haiM / usameM thoDI vizeSatA yaha hai ki Abhoganirvatita aura anA bhoganirvatita AhAra meM se jo Abhoganirvatita AhAra hai, vaha jaghanya antarmuharta meM hotA hai aura utkRSTa SaSTha bhakta se arthAt do dina choDa kara hotA hai / yaha kathana devakuru evaM uttarakuru kSetroM ke tiryaMca paMcendriyoM kI apekSA se samajhanA caahie| ____ gautamasvAmI-he bhagavan ! paMcendriyatiryaca jina pudagaloM ko AhAra ke rUpa meM grahaNa karate haiM, ve pudgala unake lie kisa rUpa meM punaH punaH pariNata hote haiM ? thAya che. caturindriya jIve dvArA bahAranA rUpamAM gRhIta pudgala cakSurindriyanI vimAtrAthI, dhrANendriyanI vimAtrAthI. jindriyanI vimAtrAthI ane parzanendriyanI vimAtrAthI punaH punaH pariNata thAya che. caturiMdrinuM zeSa kAna trIndrionI samAna samajavuM joIe. paMcendriya tiryanI vaktavyatA e prakAre kahI levI joIe jevI trIndriyanI kahI che. temAM thoDI vizeSatA e che ke A nirvatita ane anAme nirvatita AhAra mAMthI je Abheganivanita bahAra che, te jaghanya atamuhUrta mAM thAya che ane ukRSTa SaSTha bhaktathI arthAt be divasa tyajIne thAya che. A kathana devakurU temaja uttara kurUkSetranA tiryaMca paMcendriyenI apakSAthI samajavAM joIe. - zrI gautamasvAmI-he bhagavan! paMcendriyatiryaMca je pudgalene AhAranA rUpamAM grahaNa kare che, te pudgale temane mATe kayA rUpamAM punaH punaH pariNata thAya che? zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #603 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 590 prajJApanAsUtre he gautama ! 'sotidiyavimAyattAe cakkhidiyavimAyattAe ghANidiyavimAyattAe jibhi diyavimAyattAe phAsiMdiyavimAyattAe bhujjo bhujjo pariNamaMti' AhAratayA gRhItAH pudgalAH zrotrendriya vimAtratayA cakSurindriyavimAtratayA ghrANendriya vimAvatayA jivendriyavimAtratayA sparzanendriya vimAtratayA bhUyobhUyaH pariNamanti, 'maNsA evaM ce'. manuSyA eyazcaiva-paJcendriyatiryagyonikA iva yAn pudgalAn AhArArthatayA gRhNanti te pudgalAH zrotrendriyavimAtratayA cakSurindriyavimAnatayA ghrANendriyavimAtratayA jihvendriyavimAtratayA sparzanendriyavimAtratayA bhUyobhUyaH pariNamante ityAdi pUrvoktarItyaiva vaktavyam kintu-'navara Amoganivattie jahaNNeNaM aMtomuhuttassa ukkoseNaM ahamabhattassa AhAraTTe samupajjaI' navaram-pUrvApekSayA vizeSastu AbhoganirvartitaH-icchApUrvakaM niSpAditaH AhAro jaghanyena antamuhUrtasya-AntarmuhUrtiko bhavati natu tato hInaH antarmuhUrte gate sati AhArArthaH samutpadyate utkRSTena tu aSTamabhaktasya--aSTamabhakte kAle atikrAnte sati AhArArthaH samutpadyate ayamapi tasyaiva devakurUttarakuruSu draSTavyaH 'vAgamaMtarA jahA nAgakumArA' vAnavyantarA yathA nAga bhagavAn-he gautama ! AhAra rUpa meM gRhIta ye pudgala unake lie protrendriya kI vimAtrA, cakSurindriya kI vimAtrA, ghrANendriya kI vimAtrA, rasanendriya kI vimAtrA aura sparzanendriya kI dhimAtrA, ke rUpa meM punaH punaH pariNata hote haiN| ___ manuSyoM kI vaktavyatA bhI isI prakAra samajhalenI cAhie / arthAt manuSya jina pudgaloM ko AhAra ke rUpa meM grahaNa karate haiM, ve pudgala unake lie zrotrendriya kI vimAtrA, cakSurindriya kI cimAtrA, ghrANendriya kI thimAtrA, rasanendriya kI vimAtrA aura sparzanendriya kI vimAtrA ke rUpa meM puna:punaH pariNata hote haiN| ityAdi pUrvavat hI kathana samajha lenA cAhie / hAM, pUrva :kI apekSA vizeSatA yaha hai ki Abhoganirvattita arthAt icchApUrvaka kiyA jAne vAlA AhAra jaghanya antarmuhUrta meM hotA hai, arthAt antarmuharta vyatIta hone para AhAra kI abhilASA hotI hai aura utkRSTa aSTamabhakta kAla vyatIta hone para AhArAbhilASA | zrI bhagavAn he gautama! AhAranA rUpamAM gRhIta te puNalo temane mATe zretre ndriyanI vimAtrA, cakSurindriyanI vimAtrA, dhrANendriyanI vimAtrA, rasendriyanI vimAtrA ane spondriya vimAtrAnA rUpamAM punaH punaH pariNata thAya che. manuSyanI vaktavyatA paNa eja prakAre samajI levI joIe. arthAta manuSya je pudgalone AhAranA rUpamAM grahaNa kare che te pudgalo temane mATe zretrandriyanI vimAtrA, cakSurindriyanI vimAtrA, dhrANendriyanI vimAtrA, rasanendrinI vimAtrA ane sparzendriyanI vimAtrAnA rUpamAM punaH punaH pariNata bane che. ItyAdi pUrvavata ja kathana samajI levuM joie. hA ! pUrvanI apekSAe vizeSatA e che ke, Abheganirvatita arthAta IcchApUrvaka karAyela AhAra jaghanya antarmuhUrtamAM thAya che, arthAtu antarmuhUrta vyatIta thatAM AhA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #604 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 33333333333D prameyabodhinI TIkA pada 28 sU0 4 dvIndriyAdInAM sacittAhArAdinirUpaNam 591 kumArA ukkA stathA vaktavyAH, 'evaM joisiyA vi' evam-nAgakumAroktarItyaiva jyotiSkA api vaktavyAH kintu-'NavaraM Abhoganivvattira jahaNNeNaM divasAhattassa ukkoseNaM divasa puttassa AhAraTe samuppajjai' navaram-pUryApekSayA vizeSastu-AbhoganivartitaH-icchApUrvaka nirmApitaH AhArArthoM jaghanyenApi divasapRthaktvasya-divasapRthayo atikrAnte sati samatpadyate utkRSTenApi divasapRthaktvasya-divasapRthaktve atikrAnte sati AhArArthaH samutpadyate, jyotiSkANAM jaghanyenApi palyopamASTabhAgapramANAyuSyatvena teSAM jaghanye nApi utkRSTenApi divasapRthaktve atikrAnte satyeva bhUyaH AhArArthasamutpAdAt palyopapASTabhAgAyuSyANAM svarUpata eva dimamapRthaktyA tikramaNe sati bhUyaH AhArArthaH samutpadyate iti bhAvaH, 'evaM vemA. NiyA vi' evam -jyotiSkAiva vaimAnikA api vaktavyAH kintu-nAraM Abhoganivyattie utpanna hotI hai / yaha kathana bhI devakuru aura uttara kuru kSetroM kI apekSA se hI samajhanA caahie| vAnavyantara devoM kA kathana nAgakumAroM ke samAna samajhanA cAhie / jyo. tika devoM kA kathana bhI nAgakumAroM ke hI samAna hai| kintu inameM vizeSatA yaha hai ki jyotiSka devoM ko AhAra kI abhilASA jaghanya divasapRthaktya meM arthAt do dina se lekara nau dinoM meM aura utkRSTa bhI divasapRthaktva meM utpanna hotI hai| jyotiSka devoM kI jaghanya sthiti bhI palyopama ke AThaveM bhAga pramANa hotI hai, ataeva jaghanya se bhI aura utkRSTa rUpa se bhI divasapRthaktya vyatIta hone para ho unheM punaH AhAra kI icchA hotI hai / tAtparya yaha hai ki jinakI Ayu palyopama ke ATha bhAga kI hotI hai, unheM svabhAva se hI divasa pRthaktva vyatIta hone para AhAra kI abhilASA hotI hai| vaimAnikoM kI vaktavyatA bhI jyotiSkoM ke samAna samajhanA cAhie, magara ranI abhilASA thAya che ane utkRSTa aSTama bhakta kalavyatIta thatAM AhAranI abhilASA utpana thAya che. A kathana paNa devakurU ane uttarakurUkSetranI apekSAthI ja samajavuM joIe. vanavyaktara devenuM kathana nAgakumAronA samAna samajavuM joIe. tiSka devonuM kAna paNa nAgakumAranA ja samAna che. kintu temAM vizeSatA e che ke, tiSka dene AhAranI abhilASA jaghanya divasa pRthakatvamAM arthAta be divasathI laIne nava divasamAM ane utkRSTa paNa divasa pRthakatvamAM utpanna thAya che. jyotiSka devAnI jaghanya sthiti paNa 55manA AThamA bhAga pramANa hoya che, tethI ja jaghanyathI paNa ane utkRSTa rUpathI paNa divasa pRthakatva vyatIta thatAM paNa temane punaH punaH AhAranI IcchA thAya che. tAtparya e che ke jenuM AyuSamanA AThabhAganuM hoya che, temane svabhAvathI ja divasa pRthaphatva vyatIta thatAM AhAranI abhilASA thAya che. vaimAnikanI vaktavyatA paNa tiSkanI samAna samajavI joIe paNa temAM vize zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #605 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 592 prajJApanAsUtre jahaNaM divasaputtassa ukkoseNaM tettIsAe vAsasahassANaM AhAradve samuppajjai' navaramjyotiSkApekSayA vizeSastu Abhoga nirvartitaH- icchApUrvakaM nirmApitaH AhArArtho jaghanyena divasa pRthaktvasya - divasa pRthaktve atikrAnte sati samutpadyate cayaJca palpopamAdyAyuSo bodhyaH, utkRSTena trayatriMzadvarSasahasrANAm vaimAnikAnAm AhArArthaH samutpadyate, ayaJcAnuttaropapAtika devAnAma (seyaH, 'sesaM jahA asurakumArANaM jAva eesi bhujo bhujo pariNamaMti' zeSaM yathA asurakumArANAM pratipAditaM tathA vaimAnikAnAmapi pratipattavyam, yAvat - osannaM kAraNaMzubhAnubhAvalakSaNa bAhulyaM kAraNaM pratItya- apekSya varNato hAridrazuklAni gandhataH surabhigandhAni rasato'mlamadhurANi sparzato mRdukalaghukasnigdharUkSANi teSAM purANAn varNaguNAn gandhaguNAn rasaguNAn sparzaguNAn vipariNamya paripIDaya parizATaya parividhvasya anyan apUrvAna varNaguNAn gandhaguNAn rasaguNAna sparzagugAna utpAdya AtmazarIrakSetrAvagADhAn pudra lAn sarvAtmanA AhArAna vaimAnikA AhArayanti, tAMzca pudgalAn zrotrendriyatayA cakSurindriyainameM vizeSatA yaha hai ki vaimAnika devoM ko Abhoga nirvarttita AhAra kI icchA jaghanya divasapRthaktva meM hotI hai aura utkRSTa tetIsa hajAra varSoM meM / tetIsa hajAra varSo meM AhAra ko icchA kA jo vidhAna kiyA gayA hai, vaha anuttaropapAtika devoM kI apekSA se samajhanA caahie| zeSa kathana jaisA asurakumAroM ke viSaya meM kiyA gayA hai, vaisA hI vaimAnikoM ke viSaya meM bhI jAna lenA caahie| yAvat zubhAnubhAva rUpa bAhulya kAraNa kI apekSA se varNa se pIta aura zveta, gandha se surabhigandhavAle, rasa se amla aura madhura, sparza se mRdu, laghu, snigdha aura rUkSa pudgaloM ke purAtana varNaguNoM, rasaguNoM aura sparza guNoM ko badala kara - naSTa kara ke nUtana varNaguNoM, gaMdhaguNoM, rasaguNoM aura guNoM ko utpanna kara ke, apane zarIra kSetra meM avagADha pudgaloM kA, samasta AtmapradezoM se vaimAnika AhAra karate haiN| una AhAra kie hue pudgaloM ko ve zrotrendriya cakSurindriya ghrANendriya, rasanendriya aura sparzanendriya ke rUpa meM, SatA e che ke vaimAnika devene Abhaganitita AhAranI IcchA jadhanya divasa pRthakatvamAM thAya che. ane utkRSTa tevIsa hajAra varSomAM AhAranI icchAnu je vidhAna karAyuM che, te anuttarepapAtika devAnI apekSAthI samajavu joie zeSakathana jevu asurakumAranA viSayamAM kayelu che. tevu ja vaimAnikanA viSayamAM paNa jANI levu joie. yAvatu zubhAnubhAvarUpa khAtulya kAraNanI apekSAthI vathI pauta ane zvetagadhI surabhigandhavALA, rasathI amla ane madhura, sparzothI mRduM, laghu, snigdha anerUkSa pudgalonA purAtana va guNA, gandhaguNA, saguNA ane spaza guNAne badalIne-naSTa karIne nUtanavaguNA, gandhaguNe, rakSaguNA, ane spaguNA utpanna karIne peAtAnA zarIra kSetramAM avagADha pudgalonA samasta AtmapradezathI vaimAnika AhAra kare che. te AhAra karelA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #606 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 28 sU0 4 dvIndriyAdInAM sacittAhArAdinirUpaNam 593 tayA ghrANendriyatayA jisvendriyatayA sparzanendriyatayA iSTatayA kAntatayA priyatayA zubhatayA manojJatayA mana AmatayA IpsitatayA bhidhyitatayA UrdhvatayA no adhastayA sukhatayA no duHkhatayA eteSAM-vaimAnikAnAM bhUyo bhUyaH pariNamante, atra yasya yAyanti sAgaropamANi sthitistasya tAvatsu varSasahasreSu vyatIteSu bhUyaH AhArArthaH samutpadyate iti nyAyamAzritya saudharmazAnAdidevalokeSu jaghanyena utkRSTena ca sthitiparimANaM vibhAvya tadanusAreNa yathAyogam AhArArthaH saMgamanIya ityabhiprAyeNAha-'sohamme Abhoganiyattie jahANeNaM divasapuhuttassa uko seNaM doNhaM vAsasahassANaM AhANTe samupajjaI' saudharme deve AbhoganivartitaHicchApUrvakaM nirmApita AhArArthaH jaghanyena divasapRthaktvasya-divasapRthaktve atikrAnte sati, utkRSTena dvayorvasahasrayoratikrAntayoH satoH AhArArthaH samutpadyate, 'IsANe NaM pucchA' IzAne deve khalu kiyatA kAlena AhArArthaH samutpadyate ? iti pRcchA, bhagavAnAha-'goyamA!' he gautama ! 'jahaNaNe NaM divasapuhuttassa sAtiregassa ukkoseNaM sAtiregaM dohaM vAsasahassANaM' iSTa, kAnta, priya, zubha, manojJa, mana Ama, icchita aura vizeSa abhISTa rUpameM, halke rUpa meM, bhArI rUpa meM nahIM, sukhada rUpa meM, duHkhada rUpa meM nahIM, pariNata karate haiN| jina devoM kI jitane sAgaropama kI sthiti hai, unheM utane hI hajAra varSa meM AhAra kI abhilASA utpanna hotI hai, isa niyama ke anusAra saudharma, aizAna Adi devalokoM meM jaghanya aura utkRSTa sthiti kA parimANa samajha lenA cAhie, isa abhiprAya ko prakaTa karane ke lie kahate haiM___ saudharma devaloka ke devoM ko Abhoganirvatita AhAra kI abhilASA jaghanya divasapRthaktva bItane para aura utkRSTa do hajAra varSa bItane para hotI hai| __gautamasvAmI-he bhagavan ! IzAna devoM ko kitane kAla meM AhAra kI abhilASA hotI hai ? pudgalene teo zrotrendriya, cakSurindriya, ghaNendriya, rasanendriya ane pazendriyanArUpamAM ISTa, kAnta, priya, zubha, manejha, manaAma, Icchita ane vizeSa abhiSTarUpamAM, hakArUpa bhAM, sA235ma nahI, suma435bhAM, ma35mA nahI. pariNata 72 che. je devenI jeTalA sAgaropamanI sthiti che, temane teTalA ja hajAra varSamAM AhA ranI abhilASA utpanna thAya che, e niyamanA anusAra sadharma, ezAna Adi devalokamAM jaghanya ane utkRSTa sthitinuM parimANa samajI levuM joIe e abhiprAya pragaTa karavA mATe kahe che - saudharma devalokanA devone Abheganivartita AhAranI abhilASA jaghanya divasa pRthakava vItatAM ane utkRSTa be hajAra varSa vItI jatAM thAya che. - zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! IzAna devene keTalA kALamAM AhAranI abhilASA utpanna thAya che ? pra0 75 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #607 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 594 prajJApanAsUtre jaghanyena divasapRthaktyasya sAtirekasya-sAtireke divasapRthaktve atikrAnte sati IzAnadevAnAmAhArArthaH samutpadyate, utkRSTena tu sAtirekayo dvayo varSasahasrayoratikrAntayoH sato rA. hArArthaH samutpadyate 'saNaMkumArANaM pucchA' sanatkumArANAM kiyatA kAlena AhArArthaH samu. tpadyate iti pRcchA, bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNeNaM doNhaM vAsasahassANaM ukoseNaM sattaNhaM vAsasahassANaM' jaghanyena dvayorvarSasahasrayoratikrAntayoH satoH, utkRSTena saptAnAM varSasahasrANAM saptamu varSasahasreSu atikrAnteSu sanatkumAradevAnAmAhArArthaH samutpadyate 'mAhiMde pucchA' mAhedre deve kiyatA kAlena AhArArthaH samutyate ? iti pRcchA, bhagavAnAha'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNeNaM doNhaM vAsasahassANaM sAtiregANaM ukoseNaM sattaNhaM vAsasahassANaM sAtiregANaM' jaghanyena dvayo varSasahasrayoH sAtirekayoratikrAntayoH satoH, utkRSTena saptAnAM varSasahasrANAm sAtirekANAm-sAtirekeSu saptasu varSasahasreSu atikrAnteSu satsu mAhendradevAnAm AhArArthaH samutpadyate, 'baMbhaloe pucchA' brahmaloke khalu kiyatA kAlena AhArArthaH samutpadyate ? iti pRcchA, bhagavAnA ha-'goyamA !' he gautama ! 'jaNeNaM sattahaM vAsasahassANaM ukoseNaM dasaNhaM vAsasahassA jaghanyena saptAnAM varSasahasrANAm-saptasu bhagavAn-he gautama ! jaghanya kucha adhika divasapRthaktva botane para aura utkRSTa kucha adhika do hajAra varSa vyatIta hone para AhAra kI abhilASA hotI hai| - gautamasvAmI-he bhagavan ! sanatkumAra devoM ko kitane kAla meM AhAra kI icchA hotI hai ? bhagathAn-he gautama ! jaghanya do hajAra varSoM meM, utkRSTa sAta hajAra varSoM meN| gautamasvAmI-he bhagavan ! mAhendra deyoM ko kitane kAla meM AhAra kI icchA utpanna hotI hai ? bhagavAn-he gautama ! jaghanya kucha adhika do hajAra varSa meM aura utkRSTa kucha adhika sAta hajAra varSa meM AhAra kI icchA utpanna hotI haiN| ___gautamasvAmI-he bhagavan ! brahmaloka deyoM ko kitane kAla meM AhAra kI abhilASA hotI hai? zrI bhagavAna -he gautama ! jaghanya kAMIka adhika divasa pRthakatva vItatAM ane utkRSTa kAMIka adhika be hajAra varSa vyatIta thatAM AhAranI abhilASA thAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! sanakumAra devane keTalA kALamAM AhAranI IcchA thAya che? zrI bhagavAna-he gautama! jaghanya be hajAra ane varSamAM, utkRSTa sAta hajAra varSamAM zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! mahendra devone keTalA kALamAM AhAranI IcchA utpanna thAya che? zrI bhagavAna-he gautama! jaghanya kAMIka adhika be hajAra varSamAM ane utkRSTa kAMIka adhika sAta hajAra varSamAM AhAranI IcchA utpanna thAya che. zrIgautamasvAmI-he bhagavanbrahmalekanA devane keTalA kALamAM AhAranI IcchA thAya che? zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #608 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 28 sU0 4 dvIndriyAdInAM sacittAhArAdinirUpaNam 555 varSasahasreSu atikrAnteSu utkRSTena dazAnAM varSasahasrANAm-dazasu varSasahasreSu atikrAnteSu brahmalokadevAnAmAhArArthaH samutpadyate, 'laMtaeNaM pucchA' lAntake khalu devaloke kiyatA kAlena AhArArthaH samutpadyate ? iti pRcchA, bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNeNaM dasaNhaM bAsaptahassANaM ukko seNaM caudasaNhaM vAsasahassANaM' jaghanyena dazAnAM varSasahasrANAM-dazasu varSa sahasreSu atikrAnteSu utkRSTena catudezAnAM varSasahasrANAm-catudezasu varSasahasreSu atikrAnteSu lAntakadevAnAmAhArArthaH samutpadyate, 'mahAmukeNaM pucchA' mahAzukre khalu devaloke kiyatA kAlena AhArArthaH samutpadyate ? iti pRcchA, bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNeNaM caudasaNhaM vAsasahassANaM ukkoseNaM sattarasaNhaM vAsasahassANaM' jaghanyena caturdazAnAM varSasahasrANAm-caturdazasu varSasahasreSu atikrAnteSu utkRSTena saptadazAnAM varSasahasrANAma-saptadazasu varSasahasreSu atikrAnteSu mahAzukradevAnAmAhArArthaH samutpadyate, 'sahassAre pucchA' sahastrAre devaloke bhagavAn-he gautama ! jaghanya sAta hajAra varSoM meM aura utkRSTa daza hajAra varSoM meM brahmaloka devoM ko AhAra kI icchA hotI hai| gautamasvAmI-he bhagavan / lAntaka deyoM ko kitanA kAla vyatIta hone para AhAra kI icchA hotI hai ? __ bhagavAn-he gautama ! jaghanya daza hajAra varSa aura utkRSTa caudaha hajAra vyatIta hone para lAntaka devoM ko AhAra kI abhilASA hotI hai| ____ gautamasvAmI-he bhagavan ! mahAzukra deyoM ko kitane kAla meM AhAra kI abhilASA utpanna hotI hai ? bhagavAn-he gautama ! jaghanya caudaha hajAra varSoM meM, utkRSTa sattaraha sahasra varSoM meM, mahAzukra deyoM ko AhAra kI abhilASA utpanna hotI hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! sahasrAra devoM ko kitane kAla meM AhAra kI icchA 1 zrIbhagavAna-he gautama! jaghanya sAta hajAra varSomAM ane utkRSTa daza hajAra varSomAM brahmalakanA devene AhAranI IcchA thAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! lAntaka dene keTale kALa vyatIta thaI jatAM AhAranI IcchA utpanna thAya che? zrI bhagavAna-he gautama ! jaghanya daza hajAra varSa ane utkRSTa cauda hajAra varSa vyatIta thatAM lAntaka devane AhAranI abhilASA thAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! mahAzukra devane keTalA kALamAM AhAranI abhilASA Gur- thAya che. zrI bhagavAna-he gautama! jaghanya cauda hajAra varSomAM, utkRSTa sattara hajAra varSomAM mahAzuka devane AhAranI abhilASA utpanna thAya che. zrIgautamasvAmI- he bhagavan ! sahastrAra dene keTalA kALamA AhAranI IcchA thAya che? zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #609 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 596 prajJApanAsUtre kiyatA kAlena AhArArthaH samutpadyate ? iti pRcchA, bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNeNaM sattarasaNhaM vAsasahassANaM ukkoseNaM aTThArasaNI vAsaptahassAgaM' jaghanyena saptadazAnAM varSasahasrANAm-saptadaza varSasahasreSu atikrAnteSu utkRSTena aSTAdazAnAM varSasahasrANAm-aSTAdazasu vaSasahasraSu atikrAnteSu sahasrAra devAnAmAhArArthaH samutpadyate, 'ANae NaM pucchA' Anate khalu devaloke kiyatA kAlena AhArArthaH samutpadyate ? iti pRcchA, bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNeNaM aTThArasahaM vAsasahassANaM ukkoseNaM egaNavIsAe vAsasahassANaM' jaghanyena aSTAdazAnAM varSasahasrANAm-aSTAdazasu varSasahasreSu atikrAnteSu utkRSTena ekonaviMzate: varSasahasra NAm-eke naviMzatau varSasahasreSu atikrAnteSu AnatadevAnAmAhArArthaH samutpadyate, 'pANae NaM pucchA' prANate khalu devaloke kiyatA kAlena AhArArthaH samutpadyate ? iti pRcchA, bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'jahaNaNe NaM egNavIsAe vAptasahassANaM ukoseNaM vIsAe vAsasahassANaM' jaghanyena ekonaviMzate varSasahasrANAm-ekonaviMzatau varSasahasreSu atikrAnteSu utkRSTena viMzate varSasahasrANAm-vizatau varSasahasreSu atikrAnteSu prANatadevAnAmAhArArthaH hotI haiM ? bhagavAn-he gautama ! jaghanya sattaraha hajAra varSoM meM aura utkRSTa aThAraha hajAra varSoM meM sahasrAra devoM ko AhAra kI icchA hotI hai| ___ gautamasvAmI-he bhagavan ! Anata devA ko kitane kAla meM AhAra kI abhilASA utpanna hotI hai? __ bhagavAn-he gautama ! jaghanya aThAraha hajAra varSa vyatIta hone para aura utkRSTa unnIsa hajAra varSa vyatIta hone para Anata devoM ko AhAra kI icchA hotI hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! prANata devoM ko kitanA kAla bItane para AhAra kI icchA hotI hai ? bhagavAn-he gautama ! jaghanya unnIsa hajAra varSa aura utkRSTa bIsa hajAra varSa vyatIta hone para prANata devoM ko AhAra kI abhilASA hotI hai / | zrI bhagavAna - gautama! jaghanya sattara hajAra varSomAM ane utkRSTa aDhAra hajAra varSomAM sahastrAra devane AhAranI IcchA thAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! Anata devane keTalA kALamAM AhAranI abhilASA utpanna yAya cha? zrI bhagavAna-he gautama! jaghanya aDhAra hajAra varSa vyatIta thatAM ane utkRSTa ogaNIsa hajAra varSa vyatIta thatAM Anata devone AhAranI IcchA thAya che. zrIgautamasvAmI-he bhagavana ! prANata devane keTalo kALa vItatAM AhAranI IcchA thAya che? zrIbhagavAna -he gautama! jaghanya ogaNIsa hajAra varSa ane utkRSTa vIsa hajAra varSa vyatIta thatAM prANata devone AhAranI abhilASA thAya che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #610 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 28 sU0 4 dvIndriyAdInAM sacittAhArAdinirUpaNam 597 samutpadyate 'AraNeNaM pucchA' AraNe khalu devaloke kriyatA kAlena AhArArthaH samutpadyate ? iti pRthch|, bhagavAnAha -'goyamA !' he gautama ! 'jahANeNaM vIsAe vAsasahassANaM ukkoseNaM ekavIsAe vAsasahassANaM' jaghanyena viza tervarSasahasrANAm-viMzatau varSasahasreSu atikrAnteSu utkRSTena ekaviMza tervarSasahasrANAm-ekaviMzatau varSasahasreSu atikrAnteSu AraNadevAnAm AhArArthaH samutpadyate, 'accuraNaM pucch|' acyute khalu devaloke kiyatA kAlena AhArArthaH samutpadyate ? itipRcchA, bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNeNaM ekkavIsAe vAsasahassANaM ukkoseNaM bAyosAe vAsasahassANaM' jaghanyena ekaviMzate varSasa trANAm-ekaviMzatau varSasahasreSu atikrAnteSu utkRSTena dvAviMzate varSasahasrANAm-dvAviMzatau varSasahasreSu atikrAnteSu acyutadevA. nAmAhArArthaH samutpadyate, gautamaH pRcchati-'hiTimahiTimageyijagANaM pucchA' adhastanatrikAdhastanauyeyakANAM devAnAM kiyatA kAlena AhArArthaH samutpadyate ? iti pRcchA, bhagavAnAha'goyamA!' he gautama ! 'japaNeNaM bAvIsAe vAsasahassANaM ukkoseNaM tevIsAe vAsasahassANaM' gautamasvAmI-he bhagavan ! AraNa devoM ko kitane kAla meM AhAra kI icchA utpanna hotI hai? bhagavAna-he gautama ! jaghanya vIsa hajAra varSa vyatIta hone para aura utkRSTa ikkIsa hajAra varSa bItane para AraNa devoM ko AhAra kI icchA hotI hai| __gautamasvAmI-he bhagavan ! acyuta devA ko kitane kAla meM AhAra karane kI abhilASA hotI hai ? __ bhagavAn-he gautama ! jaghanya ikkIsa hajAra varSa bItane para aura utkRSTa bAIsa hajAra varSa bIta jAne para acyuta deyoM ko AhAra kI icchA hotI hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! adhastana-adhastana greveyaka ke devoM ko kitane kAla meM AhAra kI icchA hoto hai ? bhagavAn-gautama ! jaghanya bAIsa hajAra varSa meM aura utkRSTa teIsa hajAra zrI gautamasvAmI-he bhagavan! AraNa devane keTalA kALamAM AhAranI IcchA utpanna thAya che? zrI bhagavAna-he gautama! jaghanya vIsa hajAra varSa vyatIta thatAM ane utkRSTa eka vIsa hajAra varSa vItatAM AraNa devene AhAranI IcchA thAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! ayuta devane keTalA kALamAM AhAra karavAnI 427 // yAya cha ? zrI bhagavAna-he gautama! jaghanya ekavIsa hajAra varSa vItatAM ane utkRSTa bAvIsa hajAra varSa thaI jatAM azruta devone AhAranI IcchA thAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! adhastana-adhatana raiveyakanA devone keTalA kALamAM mAhAranI IcchA thAya che? zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #611 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 598 prajJApanAsatre jaghanyena dvAviMzate varSasahasrANAm-dvAviMzatau varSasahasreSu atikrAnteSu utkRSTena trayoviMzate varSasahasrANAm-trayoviMzatau varSasahasreSu atikrAnteSu adhastanatrikAdhastana3veyakadevAnAmA hArArthaH samutpadyate 'evaM savyatya sahassANi bhANiyavyANi jAva savyaTuM' evam-pUrvoktarItyA sarvatra ekaikavRddhikrameNa sahasrANi bhaNitavyAni yAvat-navagreveyakapazcAnuttaropapAtikasarvArthasiddhaparyantam, tadeva sphuTayati-'hiTimamajjhimagANaM pucch|' adhastanatrika madhyamaveyakANAM kiyatA kAlena AhArArthaH samutpadyate ? iti pRcchA, bhagavAnAha-goyamA !' he gautama ! 'jahaNeNaM tevIsAe vAsasahassANaM ukkoseNaM cauvIsAe vAsasahassANaM' jaghanyena ayoviMzate sahasrANAm-trayoviMzatau varSasahasreSu atikrAnteSu utkRSTena caturvizate varSasahasrANAmcaturvizatau varSasahasreSu atikrAnteSu adhastanatrikamadhyamoyeyakadevAnAmAhArArthaH samutpadyate, gautamaH pRcchati-'heTimauvarimANaM pucchA' adhastanatrikoparitanagreveyakANAM kiyatA kAlena varSa meM adhastana-adhastana graiveyaka ke devoM ko AhAra kI icchA hotI hai| ___ isa prakAra pratyeka meM eka-eka hajAra varSa kI vRddhi karake naya aveyakoM aura sarvArthasiddha paryanta pAMcoM anuttara vimAnoM meM AhAra kI abhilASA kahanI cAhie / isI ko spaSTa karate haiM gautamasvAmI-he bhagavan adhastana madhyama aveyaka ke deyoM ko kitane kAla meM AhAra kI icchA hotI hai? bhagavAn-he gautama ! jaghanya teisa hajAra varSa meM aura utkRSTa cauvIsa hajAra varSa meM adhastana madhyama greyeyaka ke devoM ko AhAra ko icchA hotI hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! adhastana-uparitana graiveyaka ke deyoM ko kitane kAla meM AhAra kI icchA utpanna hotI hai ? __ bhagavAn-he gautama ! jaghanya cauvIsa hajAra varSa meM aura utkRSTa parIsa - zrI bhagavAna-he gautama! jaghanya bAvIsa hajAra varSamAM ane utkRSTa tevIsa hajAra varSamAM astina-adhastana preyakanA devane AhAranI IcchA thAya che. e prakAre pratyekamAM eka eka hajAra varSanI vRddhi karIne nava priyaMke ane savartha siddha paryanta pAMce anuttara vimAnamAM AhAranI abhilASA kahevI joIe. tene spaSTa kare che. zrI gautamasvAma-he bhagavana ! adhastana madhyama raiveyakanA devane keTalA kALamAM AhAranI IcchA thAya che? zrI bhagavAna-he gautama! jaghanya tevIsa hajAra varSamAM ane utkRSTa vIsa hajAra varSamAM adhatana madhyama greveyakanA dene AhAranI icchA thAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana! adhastana uparitana daiveyakanA dene keTalA kALamAM AhAranI IcchA utpanna thAya che.? zrI bhagavAna-he gautama! jaghanya civa sa hajAra varSamAM ane utkRSTa pacIsa hajAra zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #612 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 599 prabodhinI TIkA pada 28 sa0 4 dvIndriyAdInAM sacittAhArAdinirUpaNam AhArArthaH H samutpadyate ? iti pRcchA, bhagavAnAha - 'goyamA ' he gautama ! 'jahaNaNeNaM cauvIsAe vAsasahastANaM ukkoseNaM paNavIsAe vAsasahassANaM' jaghanyena caturvizate varSasahasrANAm caturviMzativarSasahastreSu atikrAnteSu utkRSTena paJcaviMzatervarSasahasrANAm paJcaviMzativarSasahasreSu atikrAnteSu adhastana trikoparitanagraiveyaka devAnAmAhArArthaH samutpadyate, gautamaH pRcchati - 'majjhima he dvimANaM pucchA' madhyamatrikAdhastana graiveyakadevAnAM kiyatA vAlena AhArArthaH samutpadyate ? iti pRcchA, bhagavAnAha - goyamA !' he gautama ! 'jahaNNeNaM paNNa vIsAe ukkoseNaM chabbIsAe vAsasahassANaM' jaghanyena paJcaviMzativarSa mahasreSu vyatIteSu utkRSTena SaDviMzativarSasahastreSu vyatIteSu madhyamatrikA vasvanagre ve yaka devAnA mAhArArthaH samutpadyate, gautamaH pRcchati - 'majjhimamajjhimANaM pucchA' madhyama trikamadhyama graiveyaka devAnAM kiyatA kAlena AhArArthaH samutpadyate ? iti pRcchA, bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! 'jahaNeNaM chatrIsAe ukkoseNaM sattAvIsAra vAsasahassANaM' jaghanyena SaDaviMzativarSasahasreSu atikrAnteSu utkRhaTena saptaviMzati varSasahastreSu atikrAnteSu madhyamamadhyamagraiveyaka devAnAmAhArArthaH samutpadyate, gautamaH pRcchati - 'majjhimauvarimANaM pucchA' madhyamatriko paritanagraiveyaka devAnAM kiyatA kAlena hajAra varSa meM adhastana - uparitana graiveyaka devoM ko AhAra kI abhilASA hotI hai| gautamasvAmI - he bhagavan ! madhyama-adhastana ( madhyama trika ke nIce vAle) graiveyaka ke devoM ko kitanA kAla vyatIta hone para AhAra kI icchA hotI hai ? bhagavAn he gautama! jaghanya pacIsa hajAra aura utkRSTa chadhvIsa hajAra varSa vyatIta ho jAne para madhyamaadhastana graiveyaka devoM ko AhAra kI abhilASA utpanna hotI hai / gautamasvAmI - he bhagavan ! madhyama- madhyama graiveyaka ke devoM ko kitane kAla meM AhAra kI icchA hotI hai ? bhagavAna he gautama! madhyamamadhyama graiveyaka ke devoM ko jaghanya chaccIsa hajAra varSa meM aura utkRSTa sattAIsa hajAra varSa meM AhAra kI icchA hotI hai / gautamasvAmI - he bhagavan madhyama - uparitana graiveyaka ke devoM ko kitane kAla varSomAM adhastana uparitana traiveyakanA devAne AhAranI abhilASA thAya che. zrIgautamasvAmI-he bhagavan! madhyama adhastana (madhyama trikanA nIcenA) traiveyakanA dhruve ne keTalA kALamAM AhAranI IcchA thAya che ? zrI bhagavAn he gotama ! jaghanya pacIsa hajAra varSa ane utkRSTa chavvIsa hajAra vRSa vyatIta thaI jatAM madhyama adhastana traiveyaka devAne AhAranI abhilASA utpanna thAya che ! zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! madhyama greveyakanA devAne keTalA kALamAM AhAranI IcchA thAya che ? zrIbhagavAna-he gautama ! madhyama madhya greveyakanA devAne jaghanya chavvIsa hajAra varSamAM ane utkRSTa satyAvIsa hajAra varSamAM AhAranI icchA thAya che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #613 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAstre AhArAryaH samutpadyate ? iti pRcchA, bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNeNaM sattA vIsAe ukoseNaM aTThAvIsAe vAsasahassANaM' jaghanyena saptaviMzati varSasahasreSu atikrAnteSu utkRSTena aSTAviMzati varSasahasreSu atikrAnteSu madhyamatrikoparitanoveyakadevAnAm AhArArtha: samutpadyate, gautamaH pRcchati--'urimahe himANaM punch|' uparitanatrikAdhastanoyeyakadevAnAM kiyatA kAlena AhArArthaH samutpadyate ? iti pRcchA' bhagavAnAha-'goyamA ! he gautama ! 'jahaNaNeNaM aTThApIsAe ukkoseNaM egNatI sAe vAsasahassANaM' jaghanyena aSTAviMzati varSasahasreSu atikrAnteSu utkRSTena ekonatriMzad varSasahasreSu atikrAnteSu uparitanatrikAdhastanauye yakadevAnA mAhArAyaH samutpadyate, gautamaH pRcchati-'urimajjhimANaM pucchA' uparitanatrikamadhyamaveyaka devAnAM kiyatA kAlena AhArArthaH samutpadyate ? iti pRcchA, bhagavAnAha-'goyamA! he gautama 'jahaNNeNaM egaNatIsAe ukkoseNaM tIlAe vAsasahassANaM' jaghanyena ekona triMzad varSasahasreSu atikrAnteSu utkRSTena triMzad varSasahasreSu atimeM AhAra kI icchA hotI hai ? bhagavAna-he gautama ! jaghanya sattAIsa hajAra aura utkRSTa aTThAIsa hajAra varSa meN| gautamasthAmI-he bhagavan ! uparitana-adhastana (Upara ke trika meM se nicale) yeyaka ke devoM ko kitane kAla meM AhAra kI icchA hotI hai ? __bhagavAn-he gautama ! jaghanya aTThAIsa hajAra aura utkRSTa unatIsa hajAra varSoM meM uparitana-adhastana graiveyaka ke devoM ko AhAra kI icchA hotI hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! uparitanamadhyama graiveyaka ke devoM ko kitane kola meM AhAra kI abhilASA hotI hai ? bhagavAn-he gautama ! jaghanya unatIsa hajAra varSoM meM aura utkRSTa tIsa zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! madhya uparitana vedhakanA devane keTalA kALamAM AhAranI IcchA thAya che ? zrI bhagavAna -he gautama ! jaghanya satyAvIsa hajAra ane utkRSTa athAvIsa hajAra varSamAM - zrI gautamasvAmI-he bhagavana uparitana adhastana (uparanA trikathI nIce) zreyakanA dene keTalA kALamAM AhAranI icchA thAya che? zrI bhagavAna-he gautama ! jaghanya aThayAvIsa hajAra ane utkRSTa ogaNatrIsa hajAra varSomAM uparitana-adhastana daiveyakanA devane AhAranI abhilASA thAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! uparitana madhyama greveyakanA dene keTalA kALamAM AhAranI abhilASA thAya che? zrI bhagavAna-he gautama ! jaghanya ogaNatrIsa hajAra varSomAM ane utkRSTa trIsa hajAra varSomAM, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #614 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 28 sU0 4 dvIndriyAdInAM sacittAhArAdinirUpaNam 601 kAnteSu uktadevAnAmAhArArthaH samutpadyate, gautamaH pRcchati-'uvarimauparimANaM pucchA' uparitanatrikoparitanauveyakadevAnAM kiyatA kAlena AhArArthaH samutpadyate ? iti pRcchA, bhagavAnAha-'goyamA ! he gautama ! 'jahaNNeNaM tIsAe ukkoseNaM egatIsAe vAsasahassANaM' jaghanyena triMzad varSasahasreSu atikrAnteSu utkRSTena ekatriMzad varSasahasreSu atikrAnteSu uktadevAnA mAhArArthaH samutpadyate, gautamaH pRcchati-'vijaya yejayaMtajayaMtaaparAjiyANaM pucchA' vijayavaijayanta jayantAparAjitAnAM kiyatA kAlena AhArArthaH samutpadyate ? iti pRcchA, 'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNeNaM egatIsAe ukkoseNaM tettIsAe' jaghanyena ekatriMzada varSasahasreSu atikrAnteSu utkRSTena trayastriMzad varSasahasreSu atikrAnteSu devAnA mAhArArthaH samutpadyate, gautamaH pRcchati-'savaDhagasiddhadevANaM pucchA' sarvArthasiddhadevAnAM kiyatA kAlena AhArArthaH samutpadyate ? iti pRcchA, bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! 'ajahaNNamaNukkohajAra varSoM meN| gautamasvAmI-he bhagavan ! uparitana-uparitana graidheyaka ke devoM ko kitane kAla meM AhAra kI icchA hotI hai ? / bhagavAn-he gautama ! jaghanya tIsa hajAra varSoM meM aura utkRSTa ikatIsa hajAra varSoM meM upari-uparitana |yeyaka ke devoM ko AhAra kI icchA hotI haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! vijaya, vaijayanta, jayanta aura aparAjita vimAnoM ke devoM ko kitane kAla meM AhAra kI abhilASA hotI hai ? bhagavAn-he gautama ! jaghanya ikanIsa hajAra varSoM meM aura utkRSTa tetIsa hajAra varSa vyatIta ho jAne para vijaya Adi vimAnoM ke devoM ko AhAra kI abhilASA utpanna hotI hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! sarvArthasiddha vimAna ke devoM ko kitane kAla meM AhAra kI icchA hotI hai ? zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! uparitana uparitana veyakanA dene keTalA kALamAM AhAranI icchA thAya che ? zrI bhagavAna-he gautama ! jaghanya trIsa hajAra varSomAM ane utkRSTa ekatrIsa hajAra varSomAM uparitane upastina veyaka devane AhAranI IcchA thAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! vijya, vaita, jayanta ane aparAjita vimAnanA devone keTalA kALamAM AhAranI abhilASA thAya che ! zrI bhagavAna-he gautama! jaghanya ekatrIsa hajAra varSomAM ane utkRSTa tetrIsa hajAra varSa vyatIta thatAM vijaya Adi vimAnanA devene ahAranI abhilASA utpanna thAya che zrI zaitamasvAmI-he bhagavana sarvArthasiddha vimAnanA devone keTalA kALamAM AhAra nI IcchA thAya che ? pra076 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #615 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 602 prajJApanAsatre seNaM tettIsAe yAtasahassANaM AhAraTTe samuppajjai' ajaghanyAnutkRSTena trayastriMzato varSasahasrANAM-trayastriMzad varSasahasreSu atikrAnteSu sarvArddhasiddhAnA mAhArArthaH samutpadyate // 4 // ||ekendriyshriiraadhdhikaarvktvytaa|| mUlam-'neraiyA NaM bhaMte ! kiM egidiyasarIrAiM AhArati jAya paMciMdiyasarIrAiM AhAti ? goyamA! puThavabhAvapaNNavaNaM paDucca egi. diyasarIrAiM pi AhAti jAva paMciMdiyasarIrAiM pi, paDuppaNNabhAva. paNNavaNaM paDucca niyamA paMciMdiyasarIrAiM AhAreMti, evaM jAya thaNiya. kumArA, puDha vikAiyANaM pucchA, goyamA ! puvyabhAvapaNNavaNaM paDucca evaM cera paDupannabhAvapaNNavaNaM paDucca niyamA egidiyasarIrAI, beiM. diyA puThyabhAvapaNNavaNaM paDucca evaM ceya, paDuppaNNabhAvapaNNavaNaM paDucca niyamA beiMdiyANaM sarIrAiM AhAreMti, evaM jAva cauridiyA tAva putva. bhAvapaNNavaNaM paDucca, evaM paDuppaNNabhAvapaNNavaNaM paDucca niyamA jassa jai iMdiyAiM taiMdiyAI AhAreMti, sesaM jahA neraiyA jAya vemA. NiyA, neraiyANaM bhaMte ! kiM lomAhArA, pakkhevAhArA ? goyamA! lomAhArA no pakkhevAhArA, evaM egidiyA savvadevA ya bhANiyavyA, beiMdiyA jAya maNUsA lomAhArA vi pakkhevAhArA vi" ||suu0 5 // chAyA-nairayikAH khalu bhadanta ! kim ekendriyazarIrANi AhArayanti gavat pazca. ndriyazarIrANi AhArayanti ? gautama ! pUrvabhAvaprajJApanoM pratItya ekendriyazarIrANyapi bhagavAn-he gautama ! tetIsa hajAra varSa meM AhAra kI icchA hotI hai| isa vimAna meM jaghanya-utkRSTa kA bheda nahIM hai |s04|| ekendriyazarIrAdi kA adhikAra (neraiyA NaM bhaMte ! kiM egidiyasarIrAiM AhAreMti jAva paMcidiyasarIrAI AhAreMti ?) he bhagavan ! nAraka joya kyA ekendriyazarIroM kA AhAra karate haiM, zrI bhagavAna-he gautama! tetrIsa hajAra varSamAM AhAranI IcchA ughanna thAya che. e vimAnamAM jaghanya utkRSTa bheda nadhI hate. sUkA ekendriya zarIrAdine adhikAra Avat:-(naraiyANaM bhaMte ! kiM egidiyasarIrAI AhArati jAva paMcidiyasarIrAI AhAreti?)-De sAyan ! n||2475 zubhendriya shriishn| mAhA2 cha yAvat 5 the zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #616 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 28 sU0 5 ekendriyazarIrAdhadhikAranirUpaNam AhArayanti yAvat-paJcendriyazarIrANyapi, pratyutpannabhAvaprajJApanAM pratItya niyamAt pazca ndriyazarIrANi AhArayanti, evaM yAvat stanitakumArAH pRthivIkAyikAnAM pRcchA, gautama ! pUrvabhAvaprajJApanAM pratItya evaJcava, pratyutpannabhAvaprajJApanAM pratItya niyamAd ekendriyazarIrANi, dvIndriyAH pUrvabhAvaprajJApanAM pratItya evazcaiva, pratyutpannabhAvaprajJApanAM pratItya niyamAd dvIndriyANAM zarIrANi AhArayanti, evaM yAvaccaturindriyAstAvat pUrvabhAvaprajJApana pratItya, evaM pratyutpannabhAvaprajJApanAM pratItya niyamAd yasya yApanti indriyANi tAvanti indriyANi yAvat paMcendriyazarIroM kA ? (goyamA ! puvyabhAvapaNNavaNaM paDucca) he gautama ! pUrvabhAva prajJApanA kI apekSA se (egidiyasarIrAI pi AhArati jAya paMciMdiyA sarIrAI pi) ekendriyazarIroM kA AhAra karate haiM, yAvat paMcendriyazarIroM kA bhI (paDappaNNabhAvapaNNavaNaM paDucca) vartamAnabhAva prajJApanA kI apekSA se (niyamA paMciMdiyasarIrAiM AhAraiti) niyama se paMcendriya zarIroM kA AhAra karate haiM (evaM jAya thaNiyakumArA) isI prakAra stanitakumAroM tk| (puDhavikAiyANaM pucchA ?) pRthivIkAyikoM saMbaMdhI prazna ? (goyamA! puccabhAca. paNNavaNaM paDucca evaM ceya) he gautama ! pUrvabhAva prajJApanA kI apekSA se isI prakAra (paDuppaNNabhAyapaNNavaNaM paDucca niyamA egidiyasarIrAI) vartamAna bhAva prajJApanA kI apekSA niyama se ekendriyoM ke zarIroM ko (beiMdiyA puccabhAcapaNNavaNaM pahuca evaM ceya) dvIndriya pUrvabhAva prajJApanA kI apekSA isI prakAra (paDuppaNNabhAvapaNNavaNaM paDucca) vartamAnabhAva prajJApanA kI apekSA se (niyamA beI. diyANaM sarIrAiM AhAraiti) vIndriyoM ke zarIra kA AhAra karate haiM (evaM jAya caturiMdiyA tAva puvyabhAvapaNNavaNaM paDucca)isI prakAra yAvat caturindriya pUrva ndriya sazarAnI ? (goyamA ! puvvabhAvapaNNavaNa paDucca) , gautama pUrva mAra prajJApanAnI apekSAthI (egidiyasarIrAI pi AhAreti jAva paMciM diyasarIrAiM pi) mendriya zarIronI bhADA 42 che, yApat 5 yendriya zarIrAno 55 (paDuppaNNabhAvapaNNavaNaM paDucca) pata. bhAnamA prajJApanAnI apekSAyI (niyamA paMciMdiyasarIrAiM AhAre ti) niyamathA 5yendriya zarIrona mAhA2 areche (evaM jAya thaNiyakumArA) me zAre yAvat stanita bhArI saMdhI (puDhavikAiyANa pucchA ?) pRthvI431 saMdhI prala ? (goyamA ! puvvabhAvapaNNavaNa paDucca evaMceva) 3 gautama ! pUrva bhAra prazAsanAnI apekSAye me prA3 (paDuppaNabhAvapaNNa. varNa paducca niyamA egi diyasarIrAI) 4 bhAna prajJAyanAnI apekSA niyamathA mendriyonA zarIronI (beiMdiyA puvvabhAvapaNNavaNa paDucca evaM cetra) dIndraya pUrvalApa prajJApanAnI apekSA se prAre (paDupaNNabhAvapaNNavaNa paDucca) patamAnamA prazAsanAnI 4kSAthI (niyamA beiMdiyANa sarIrAiM AhAre ti) dondriyonA zarana sAhA are cha. (evaM jAya caturiMdiyA tAya puyabhAvapaNNavaNaM paDucca) me re yAvat yaturindriya pU zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #617 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 604 prajJApanAsUtre zarIrANi AhArayanti, zeSaM yathA nairayikAH, yAvad vaimAnikAH, nairayikAH khalu bhadanta ! kiM lomAhArAH, prakSepAhArAH ? gautama ! lomAhArAH, no prakSepAhArAH, evam ekendriyAH sarvadevAzca bhaNitavyAH, dvIndriyA yAvad manuSyA lomAhArA api prakSepAhArA api // 5 // ___TIkA-athaikendriyazarIrAdInAmadhikAramuddizya prarUpayitumAha-'neraiyANaM bhaMte ! kiM egi. diyasarIrAiM AhAreMti jAva paMciMdiyasarIrAiM AhAreMti ?' he bhadanta ! nairayikAH khalu kim ekendriyazarIrANi AhArayanti ? yAvat-kiM vA dvIndriyazarIrANi AhArayanti ? kiMvA bhAva prajJApanA kI apekSA se (evaM paDuppaNNabhAvapaNNavaNaM paDucca) isa prakAra vartamAnabhAva prajJApanA kI apekSA se (niyamA) niyama se (jassa jai iMdiyAI) jisa ke jitanI indriyAM haiM (taiMdiyAI sarIrAiM AhAreMti) utanI hI indriyoM vAle zarIra kA AhAra karate haiM (sesaM jahA neraiyA jAya vemANiyA) zeSa nArakoM ke samAna, yAvat vaimAnika / _ (neraiyANaM bhaMte ! kiM lomAhArA, pakkhevAhArA ?) he bhagavan ! kyA nAraka lomAhArI hote haiM yA prakSepAhArI ? (goyamA ! lomAhArA, no pakkhevAhArA) he gautama ! lomAhArI, prakSepAhArI nahIM (evaM egidiyA savvadevA ya bhANi. yabbA) isI prakAra ekendriya aura samasta deva kahane cAhie (beiMdiyA jAya maNUsA lomAhArA vi pakkhevAhArA vi) dondriya yAvat manuSya lomAhArI bhI aura prakSepAhArI bhI hote haiM / suu05|| TIkArtha-ava ekendriyazarIra Adi ke adhikAra ko lekara prarUpaNA kI jAtI hai____ gautamasvAmI-he bhagavan ! nAraka jIva kyA ekendriyazarIroM kA AhAra karate haiM ? yAvat-kyA dvIndriyazarIroM kA AhAra karate haiM ? kyA trIndriya. lApa prajJApanAnI apekSAthI (evaM paDupaNNabhAvapaNNavaNaM paDucca) se pare ta bhAna lA prazAsanAnI apekSAthI (niyamA) niyamathA (jassa jai iMdiyAI) ne rakhI chndriy| cha (taiMdiyAI sarIrAiM AhAreti) meTalI dhandriyAvANA zarIranI mAhA2 42 cha (sesaM jahA neraiyA jAya vemANiyA) zeSa nAhInI samAna, yAvat vaimAnita. (neraiyANaM bhaMte ! kiM lomAhArA, pakkhevAhArA )- bhagavan ! zunA24 somAhArI DAya cha 12 prakSepArI ? (goyamA ! lomAhArA, no pakkhevAhArA) he gautama ! somAhArI prakSa pAhArI nahI (evaM egidiyA savvadevA ya bhANiyavyA) me 2 mendriya bhane samastava he (beiMdiyA jAya maNUsA lomAhArA vi pakkhevAhArA vi) bAndraya yAt manuSya mAhArI paNa ane prakSepAhArI paNa hoya che. sUpA TIkArtha -have ekendriya zarIrAdinA adhikArane laIne prarUpaNA karAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana! nArakajIve zuM ekendriya zarIrane AhAra kare che? zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #618 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 28 sU0 5 ekendriyazarIrAdhikAranirUpaNam 605 trIndriyazarIrANi AhArayanti ? kiMvA caturindriyazarIrANi AhArayanti ? kiM vA paJcendriya zarIrANi AhArayanti ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'puvyabhAvapaNNavaNaM paDucca egidiyasarIrAI pi AhArati jAva paMcidiyasarIrAI pi AhAreti' nairayikAH pUrvabhAvaprajJA panAm-pUrvaH atIto bhAvaH pUrvabhAvastasya prajJApanA-prarUpaNA tAM pratItya-Azritya eke. ndriyazarIrANyapi AhArayanti yAvat-dvIndriyazarIrANyapi, trIndriyazarIrANyapi caturindriyazarIrANyapi pazcandriyazarIrANyapi AhArayanti kintu-'paDuppaNNabhAvapaNNavaNaM paDucca niyamA paMcidiyasarIrAI AhAraiti' pratyutpannamAcaprajJApanAm-pratyutpanno-vartamAnakAlikazvAsau bhAvazceti pratyutpannabhAvastasya prajJApanA tAM pratItya-Azritya niyamataH-avazyam niyamena nairayikAH paJcendriyazarIrANi AhArayanti, tathA ca yadA teSAmAhAryamANAnAM pudgalAnAmatIto bhAvo vimAcyate tadA te kecana kadAcida ekendriyazarIratayA pariNatA Asan kadAcid dvIndriyazarIratayA, kadAcit trIndriyazarIratayA, kadAciccaturindriyatayA, kadAcit paJcandriyazarIratayA pariNatA Asan , tadantaraM yadi pUrvabhAvaH samprati adhyAropya zarIroM kA AhAra karate haiM ? kyA caturindriyazarIroM kA AhAra karate haiM ? athavA kyA paMcendriyazarIroM kA AhAra karate haiM ? ____ bhagavAn-he gautama ! pUrva bhAva prajJApanA arthAt atIta kAlIna paryAyoM kI prarUpaNA kI apekSA se nAraka jIca ekendriyazarIroM kA bhI AhAra karate haiM, yAvat dvIndriyazarIroM kA bhI, trIndriyazarIroM kA bhI, caturindriya zarIroM kA bhI aura paMcendriyazarIroM kA bhI AhAra karate haiM, kintu pratyatpanna arthAt vartamAna kAlika bhAva kI prarUpaNA kI apekSA se niyama se nAraka paMcendriyazarIroM kA AhAra karate haiM / arthAt jaba AhAryamANa pudgaloM ke atIta bhAya (paryAya) kA vicAra kiyA jAtA hai taba unameM se koI kabhI ekendriya ke zarIra ke rUpa meM pariNata the, koI dondriyazarIra ke rUpa meM, koI trIndriyazarIra ke rUpa meM, koI caturindriya zarIra ke rUpa meM aura koI paMcendriya zarIra ke pAvata zuM dvIndriya zarIrane AhAra kare che? zuM trIndriya zarIrane bahAra kare che? zuM caturindriya zarIrane AhAra kare che? athavA paMcendriya zarIrane AhAra kare che? 1 zrI bhagavAna-he gautama! pUrvabhAva prajJApanA arthAt atItakAlIna paryAnI prarUpaNanI apekSAe nAraka jIva ekendriya zarIrane paNa AhAra kare che, yAvata dvIndriya zarIrane paNa, trIndriya zarIrane paNa, caturindriya zarIrane paNa ane paMcendriya zarIrane paNa AhAra kare che, kiMtu pratyutpanna arthAt vartamAnakAlika bhAvanI prarUpaNanI apekSAthI niyamathI nAraka paMcendriya zarIrane AhAra kare che. arthAta jyAre AhAyamANu pudgalenA atIta bhAva (paryAva)ne vicAra karAya che, tyAre temanAmAMthI keI kyAreka ekendriyanA zarIranA rUpamAM pariNata hatA, keI dvIndriya zarIranA rUpamAM, keI trIndriyazarIranA rUpamAM koI caturindriya zarIranA rUpamAM ane kaI pandriyazarIranA rUpamAM pariNatA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #619 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 606 prajJApanAsUtre vivakSyate tadA nairayikAH ekendriyazarIrANyapi dvitricatuHpaJcendriyazarIrANyapi AhArayantIti, yadA punarvartamAno bhAvo vivakSyate tadA RjusUtranayena kriyamANasya kRtatvena abhyavahiyamANasya abhyavahRtatvena pariNamya mANasya pariNatatvenAbhyupagamAt svazarIratayA pariNamyamANAnAmabhyavAhiyamANatvAbhyupagamAcca abhyavAhiyamANazcAbhyavahRtam pariNamyamA. Naca pariNatamitirItyA tanmatena svazarIrameva abhyavAhiyate teSAM nairayikANI svazarIrazna paJcendriyazarIrameva bhavati teSAM paJcendriyazarIratvAt , ityabhiprAyeNoktam-niyamAt paJce ndriyazarI rANyAhArayanti iti phalitam, 'evaM jAva thaNiyakumArA' evam-nairayikoktarItyA yAvat-asurakumArA nAgakumArAH suvarNakumArA agnikumArA vidyutkumArA udadhikumArA dvIparUpa meM pariNata the| usa pUrvabhAva kA yadi vartamAna meM Aropa kara ke vivakSA kI jAya to nAraka jIva ekendriyazarIroM kA bhI evaM dIndriya, trIndriya, caturindriya aura paMcendriyazarIroM kA bhI AhAra karate haiN| kintu jaba Rjusatra naya kI dRSTi se vartamAna bhaya kI vivakSA kI jAtI hai, taba RjusUtranaya kriyamANa ko kRta arthAt kie jAte hue ko kiyA huA, AhArya mANa ko AhRta aura pariNamyamAna ko pariNata mAnatA hai, ataeva svazarIra rUpa se pariNamyamAna (pariNata hote hae) pudgaloM ko bhI pariNata svIkAra karatA hai, aura AhiyamANa padagala ve kahalAte haiM jo svazarIra ke rUpa meM pariNata ho rahe hoN| isa prakAra Rjasatranaya ke mata se svazarIra kA hI AhAra kiyA jAtA hai| nArakoM kA svazarIra paMcendrizarIra hai, kyoMki ve paMcendriyazarIra vAle hote haiM / isa abhi prAya se yaha kahA gayA hai ki niyama se paMcendriyazarIroM kA AhAra karate haiN| jaise nArakoM ke viSaya meM pahale kahA gayA hai, usI prakAra asurakumAroM, nAgakumAroM, suvarNakumAroM agnikumAroM vidyutkumAroM, udadhikumAroM dvIpa hatA. e pUrva bhAvane jo vartamAnamAM AkSepa karIne vipakSa karAya te nAraka jIva eke ndriya zarIrane paNa temaja zrIndriya, trIndriya, caturindriya ane paMcenidrayazarIrane paNa AhAra kare che, kiMtu jyAre Rju satra nayanI draSTithI vartamAna bhavanI virakSA karAya che, tyAre jusUvanaya kriyamANane kuta arthAt karAI rahelane karAyelA, AhAryamANane apahatA ane pariNamyamAnane pariNata mAne che, tethI ja svazarIra rUpa pariNamyamAna (pariNata thaI rahela) pudgalene paNa pariNata svIkAra kare che ane A hIyamANa pudgale teo kahe vAya che je svazarIranA rUpamAM pariNata thaI rahela heya. e prakAre jusUtranayanA matathI vazarIrane ja AhAra karAya che. nArakanAM zarIra paMcendriya zarIra che, kema ke, teo pacandriya zarIravALA hoya che. e abhiprAyathI e kahevuM che ke niyamathI pacendriya zarIrane AhAra kare che. jevuM nArakenA viSayamAM kaheluM che, teja prakAre asurakumAre, nAgakumAra, suvarNa zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #620 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 28 sU0 5 ekendriyazarIrAyadhikAranirUpaNam 607 kumArA dikRpArAH pavanakumArAH stanita kumArA api daza bhavanapatayo vaktavyAH, gautamaH pRcchati-'puDhavikAiyANaM pucchA' pRthivIkAyikAH khalu kima ekendriyazarIrANi AhArayanti ? kiM vA dvitricaturindriyapazcendriyazarIrANi AhArayanti ? iti pRcchA, bhagavAnAha'goyamA !' he gautama ! 'pucvabhAvapaNNavaNaM paDuzca evaM ceca' pUrvabhAvaprajJApanAM pratItyaatItabhAvaprarUpaNAmAzritya evaJcaya nairayikoktarItyaiva pRthivIkAyikA ekendriya zarIrANyapi AhArayanti, dvitricaturindriyapaJcandriyazarIrANyapi AhArayanti, kintu- paDuppaNNabhAva. paNNavaNaM paDucca niyamA enidiyasarIrAI AhAreti' pratyutpannabhAvaprajJApanAM vartamAnakAlika bhAvaprarUpaNAm pratItya -Azritya niyamAt-niyamataH ekendriyazarIrANi AhArayanti prAguktayukte steSAmekendriyatayA taccharIrANAmekendriyazarIratvAt , 'beiMdiyA puNyabhAyapaNNavaNaM paDucca evaM ceva' dvIndriyAH khalu pUrvabhAvaprajJApanAm-pratItabhAvaprarUpaNAM pratItya kumAroM, dikkumAroM, pavanakumAroM aura stanitakumAroM arthAt dazoM bhavanapatiyoM ke viSaya meM bhI kaha lenA cAhie / gautamasvAmI-he bhagavana ! pRthivIkAyika kyA ekendriyazarIroM kA AhAra karate haiM ? athavA dvIndriya-trIndriya-caturindriya-paMcendriyazarIroM kA AhAra karate haiM? ____ bhagavAn-he gautama ! pUrvabhAva prajJApanA kI apekSA se nArakoM ke samAna hI pRthivIkAyika bhI ekendriyazarIroM kA AhAra karate haiM, dvIndriyazarIroM kA, trIndriyazarIroM kA, caturidriyazarIroM kA, aura paMvendriyazarIroM kA AhAra karate haiM, parantu pratyutpanna bhAvaprajJApanA arthAt vartamAna kAlikabhAva ko prarUpaNA kI apekSA niyama se ekendriyazarIroM kA hI AhAra karate haiM / isa viSaya meM yakti pUrvavat samajha lenI caahie| pRthvIkAyika ekendriya hote haiM, ataeva janakA zarIra ekendriyazarIra hai| isI prakAra dvIndriya jIva pUrvabhAva prajJApanA kumAra, agnikumAre, vidyumhamAre, udadhikumAre, dvIpakumAro dikukamA, pavanakumAra ane svanitakumAra arthAt daze bhavanapatinA viSayamAM kahevuM joIe zrI gautamasvAmI-he bhagavan! pRthvIkAyika zuM ekendriya zarIrone AhAra kare che? athavA DhIdriya, trIndriya, caturindriya, paMcendriya zarIrene AhAra kare che? zrI bhagavAna-he gautama! pUrvabhAva prajJApanAnI apekSAe nArakanA samAnaja pRthvIkAyika paNa ekendriya zarIrane AhAra kare che, hIndriya zarIrane trIndriya zarIrane, caturindriya zarIrane ane paMcendriyazarIrena AhAra kare che, paraMtu pratyutpanna bhAva prajJApanA arthAt vartamAna kAlika bhAvanI prarUpaNAnI apekSAe niyamathI ekendriya zarIreneja AhAra kare che, e viSayamAM yukti pUrvanA jema samajI levI joie. pRthvIkAyika ekendriya hoya che, tethI ja temanAM zarIra ekendriya zarIra che. e ja prakAre dvIndriya jIva pUrvabhAva prajJApanAnI apekSAthI ekendriya, dviIndriya, trIndriya, caturindriya, paMcendriyazarIrane AhAra kare che, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #621 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prazApanAsUtre ekendriyazarIrANyapi AhArayanti dvicicaturindriyapazcendriyazarIrANyapi AhArayanti, kintu'paDuppaNNa bhAvapaNNavaNaM paDucca nipamA beiMdiyANaM sarIrAiM AhAraiti' pratyutpanna mAyaprajJApanAm-vartamAnakAlikabhAvaprarUpaNAm-pratItya Azritya niyamAta-avazyambhAvena dvIndriyANAM zarIrANi dvIndriyA AhArayanti, prAguktayukteH, 'evaM jAya cauridiyA tAva puvyabhAvapaNNavaNaM paDucca evaM' evam-dvIndriyoktarItyA yAvat-trIndriyAzcaturindriyAzcApi tAvat pUrvamAvaprajJApanAm-atItakAlikabhAvaprarUpaNAm pratItya-Azritya evam-uktayuktyA ekendriyazarIrANyapi AhArayanti dvitricaturindriyapazcandriyazarIgaNyapi AhArayanti, kintu'paDuppaNNabhAparaNNavaNaM paDucca niyamA jassa jai iMdiyAI taidiyAiM sarIrAI AhAreti sesaM jahA neraiyA' pratyutpannabhAvaprajJApanAm-vartamAnakAlikabhAvaprarUpaNAm pratItyaAzritya yasya jIvasya yAvanti indriyANi bhavanti sa jIyastAvadindriyANi zarIrANi AhArayatItyarthaH zeSaM yathA nairayikANAmuktaM tathA vaktavyam , 'jAya vemANiyA' yAvatpazcendriyatiryagyonikA manuSyA vAnavyantarA jyotiSkA vaimAnikAzcApi pUrvabhASaprajJApanA. pekSayA ekendriyazarIrANyapi AhArayanti dvitricaturindriyapaJcandriyazarIrANyapi AhAra. kI apekSA se ekendriya-dIndriya-trIndriya-caturindriya-paMcendriyazarIroM kA AhAra karate haiM, kintu vartamAna kAlika bhAya kI prarUpaNA kI apekSA se niyama se dvIndriyazarIroM kI hI AhAra karate haiM / yukti pUrvavat samajhanA caahie| isI prakAra trIndriya aura caturindriya bhI pUrva bhAva prajJApanA kI apekSA, pUrvokta yukti ke anusAra ekendriya zarIroM kA bhI AhAra karate haiM, dvIndriyoM ke, trIndriyoM ke, caturindriyoM ke aura paMcendriyoM ke zarIroM kA bhI AhAra karate haiM, kintu vartamAna bhAva kI prarUpaNA kI apekSA, jisa jIva kI jitanI indriyAM hotI hai, yaha jIva utanI ho indriyoM vAle ke zarIra kA AhAra karatA haiN| zeSa kathana nairayikoM ke samAna hI samajha lenA caahie| paMcendriya tiryaMca, manuSya, vAnavyantara, jyotiSka, aura vaimAnika bhI pUryabhAva prajJApanA kI apekSA se ekendriyazarIroM kA bhI AhAra karate haiM, dvIndriyazarIroM kA bhI AhAra kintu vartamAna kAlika bhAvanI prarUpaNanI apekSAthI niyamathI hIndriya zarIreneja AhAra kare che. yukti pUrvanI jema samajavI joIe. e ja prakAre trIndriya ane caturindriya paNa pUrvabhAva prajJApanAnI apekSAo pUrvoktayuktinA anusAra ekendriya zarIrane paNa AhAra kare che. zrIndriyanA, trIndriyenA, caturiddhinA ane paMcadrinA zarIrane paNa AhAra kare che, kiMtu vartamAna bhAvanI prarUpaNAnI apekSAe, je jIvanI jeTalI Indriye haya che, te jIva teTalI ja indriyavALA zarIrane AhAra kare che. zeSa kathananeyikanI samA naja samajI levuM joIe. paMcendriya tiryaMca manuSya, vAnavyantara, tiSka ane vaimA nika paNa pUrvabhAva prajJApanAnI apekSAthI ekendriya zarIrane paNa AhAra kare che zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #622 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 28 sU0 5 ekendriyazarIrAdyadhikAranirUpaNam 609 yanti prAmuktayukteH kintu-pratyutpannabhAvaprajJApanApekSayA pazcendriyazarIrANyeva te AhArayanti teSAM sarveSAmapi paJcandriyatyAt , gautamaH pRcchati-'neraiyANaM bhaMte ! kiM lomAhArA, pakkhe. pAhArA ?' he bhadanta ! nairayikAH khalu kiM lomAhArAH-lomabhirAhAro yeSAM te lomAhArAH prajJaptAH ? kiM vA prakSepAhArAH-mukhe kavaLAdirUpeNa prakSipyamANa AhAro yeSAM te prakSepAhArAH prajJaptAH ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'lomAhArA, no pakkhevAhArA' nairayikA lomAhArAH prajJaptA: no prakSepAhArAH, tathAca nairayikANAM na prakSepAhAro bhavati kintu lomAhAra eya teSAM vaikriyazarIratayA taccharIrANAM tathA svabhAvatvAt parantvatra lomAhAro'pi paryA sAnAmavagantavyo nAparyAptAnAmiti bhAvaH, 'evaM egidiyA sadhya devA ya bhANiyavyA' evamnerayikoktarItyA ekendriyAH-pRthivyaptejovAyuvanaspati kAyikA: sarvadevAzca-amurakumArAdi vaimAnikAntA bhaNitavyAH-lomAhArA vaktavyAH, na prakSepAhArAH prajJaptA ityayaH, tatraikendri karate haiM, trIndriyazarIroM kA bhI AhAra karate haiM, caturindriyazarIroM kA bhI AhAra karate haiM aura paMcendriyazarIroM kA bhI AhAra karate haiM / kintu vartamAna bhAva prajJApanA kI apekSAse paMcendriya zarIroM kA hI AhAra karate haiM kyoki ye sabhI paMcendriya haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! nAraka jIva kyA lomAhArI arthAt romoM dvArA AhAra grahaNa karane vAle haiM ? athavA prakSepAhArI arthAt karalAhArI haiM ? bhagayAn-he gautama ! nAraka lomAhArI haiM, prakSepAhArI nahIM haiM, kyoMki unakA kriyazarIra hotA hai aura usakA svabhAva isI prakAra kA haiN| kintu lomAhAra bhI paryApta nArakoM kA hI jAnanA cAhie, aparyAptakoM kA nhiiN| nArakoM ke samAna pRthvIkAyika, apakAyika, tejaskAyika, vAyukAyika aura vanaspatikAyika tathA asurakumAroM se lekara vaimAnikoM taka sabhI deva kIndriya zarIrane paNa AhAra kare che. trIndriyazarIrane paNa ahAra kare che. caturindraya zarIrane paNa AhAra kare che. ane paMcendriya zarIrane paNa AhAra kare che. kintu vartamAna bhAva prajJApanAnI apekSAthI paMcendriya zarIrane ja AhAra kare che kema ke e badhA paMcendriya hoya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana! nAraka jIva zuM mAhArI arthAt rUvADA dvArA AhAra grahaNa karanArA che? athavA prakSepAhArI arthAt kavalAhArI che? zrI bhagavAna-he gautama! nAraka mAhArI che, prakSepAhArI nathI, kemake temanA vaikriya zarIra hoya che, ane temane svabhAva e prakAranuM hoya che. kintu lemAhAra paNa paryApta nArako ja jANa joIe aparyApta nahIM. nArakonI samAna pRthvIkAyika, aSkAyika, tejarakAyika, vAyukAyika ane vanaspati kAyika tathA asurakumArothI laIne vimAnike sudhI badhA deva paNa mAhArI hoya che, pra0 75 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #623 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 610 prajJApanAsUtre yANAM mukhAbhAvAt prakSepAhArAbhAva:, asurakumArAdi devAnAJca vaikriyazarIratayA tathA svabhAvatvAt prakSepAhArAbhAvo'vagantavyaH kintu - ' beiMdiyA jAya maNUtA lomAhArA ci pakkhevAhArA vi' dvIndriyA yAvat trIndriyAzcaturindriyAH paJcendriyatiryagyonikA manuSyAzca lomAhArA api bhavanti prakSepAhArA api bhavanti teSA mubhaparUpasyApi AhArasya saMbhavAditibhAvaH // 05 // || arthAdhikAravatavyatA // mUlam - 'neraiyA NaM bhaMte! kiM oyAhArA maNabhakkho ? goyamA ! oyAhArA No maNabhakkhI, evaM savye orAliyasarIrA vi, devA savye vi jAva vemANiyA oyAhArA vi maNabhakkhI tri, tattha NaM je te maNabhakkhIdevA tesiM NaM icchAmaNe samupajjai, icchAmo NaM maNabhakkhaNaM karie, tara NaM tehi devehiM evaM maNasIkae samANe khippAmeva je poggalA iTTA kaMtA jAya maNAmA te tesi maNabhakttAe pariNamaMti, se jahA nAmae sIyA poggalA sIyaM pappa sIyaM ceva atiyattittANaM citi, usiNA yA poggalA usiNaM papya usiNaM caiva aivaittANaM citi, evAmeva tehi devehiM maNabhakkhI kae samANe se icchAmaNe khippAmeva avei / AhArapayassa paDhamo uddeso samatto // 28- 1 // sU0 6 // chAyA - nairayikAH khalu bhadanta ! kim oja AhArAH, manobhakSiNaH ? gautama ! ojaAhArAH no manomakSiNaH, evaM sarve audArikazarIriNo'pi devAH sarve'pi yAvada vaimAnikAH oja AhArA api, manobhakSiNo'pi tatra khalu ye amI manomakSiNo devA steSAM khalu bhI lomAhArI hote haiM, kacalAhArI nahIM hote / ekendriya jIvoM ko mukha nahIM hotA hai, ataeva unameM prakSepAhAra kA abhAva hai / deva vaikiyaka zarIra vAle hote haiM, ataeva tathAvidha svabhAva se hI una meM kavalAhAra kA abhAva hai / kintu hIndriya, trIndriya, caturindriya aura paMcendriya tiryaca tathA manuSya lomAhArI bhI hote haiM aura kabalAhArI bhI hote haiM / unameM donoM prakAra ke AhAra kA saMbhava hotA hai || sU05 // kalAhArI nathI hAtA. ekendriya jIvAnAM mukha nathI hatAM, tethI ja temanAmAM prakSepAhAranA abhAva DeAya che. daiva vaikriyaka zarIravALA hAya che, tethI ja tevI jAtanA svabhAvathI ja taiyAmAM kavalAhArane abhAva che, paNa dvAndriya, trIndriya, caturindriya ane 5 cendriya tiya iMca tathA manuSya yAmAhArI paNa hoya che ane kavalAhArI paNa hAya , temanAmAM anna prakAranA AhAranA saMbhava hAya che, AsapA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #624 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 28 sU0 6 nairayikAdInAmojAhArAdyadhikAranirUpaNam 611 icchAmanaH samutpadyate icchAmaH khalu manobhakSaNaM kartum , tataH khalu te devaiH evaM manasikate sati kSiprameva ye pudgalA iSTAH kAntAH yAvad mana AmAste teSAM manobhakSatayA pariNamante, tadyathA nAma zItAH pudgalAH zIta prApya zIta caiva ativrajya khalu tiSThanti, uSNA vA, ___ arthAdhikAra vaktavyatA zabdArtha-(neraiyANaM bhaMte ! ki oyAhArA maNabhakkhI ?) he bhagavan ! nAraka jIva kyA ojAhArI hote haiM athayA manobhakSI-mana se bhakSaNa karane vAle hote haiM ? (goyamA ! oyAhArA, No maNabhakkhI) he gautama ! ojAhArI hote haiM mano bhakSI nahIM hote (evaM savve orAliyA sarIrA vi) isI prakAra sabhI audArikazarIrI (devA savve vi) sabhI deva (jAca vemANiyA) vaimAnikoM taka (oyAhArA vi maNabhakkhI vi) ojAhArI bho, manobhakSI bhI (tattha NaM je te maNabhava khI deza) unameM jo manobhakSI deva haiM (tesiM NaM icchAmaNe samupajjai) unako icchA mana arthAt AhAra kI icchA utpanna hotI hai (icchAmo NaM maNabhakkhaNaM karittae) hama manobhakSaNa karanA cAhate haiM-hama manobhakSaNa kareM (tae NaM) tadanantara (tehiM devehiM evaM maNasIkae) una dezoM ke isa prakAra vicAra karane para (khippAmeva) zIghra hI (je poggalA) jo pudagala (iTTA) iSTa (kaMtA) kamanIya (jAvamaNAmA) yAcatU manAma (te) ve (tesi) unake (maNabhakkhattAe) manobhakSya rUpa se (pariNamaMti) pariNata ho jAte haiM (se) atha (jahAnAmae)kucha bhI nAma vAle (sIyA poggalA) zIta pudgala (sIyaM pappa) zIta svabhAva vAle ko prApta hokara (sIyaM arvAdhikAra vaktavyatA zahAtha-(neraDyANa maMte ! kiM oyAhArA maNabhakkhI) he mAvan ! nA24 75 zu solaha hAya cha 2015 manAkSI-bhanathI makSa 42naa2||y cha ? (goyamA! oyAhArA, No maNabhakkhI) he gotama! me rI DAya cha, manAlajhI nathA hotA. (evaM savve orAliyasarIrA vi) se prAre 14mohA2i4 zarIrI (deyA savvevi) saa| (jAva vemANiyA) maani| sudhI (oyAhArA vi maNabhakkhI vi) soDArI 15 // DAya che bhanAlakSI para hai.ya cha (tatthaNaje te maNabhakkhI devA) te mAM ne manAlakSI the| cha (tesiNa icchAmaNe samupajjai) tebhane 4271 mana arthAt AhA2nI 4271 34nna thAya cha (icchAmo Na maNabhakkhAM karittae) 5 bhanI lakSa 1921 / yAhI mechI the, ma bhanAlakSaNa 4zaye (taeNa) tana-12 (tehiM devehiM evaM maNasIkae) yevonA se prAre vidyAra 42pAthI (khippAmeva) zI (je poggalA) ne pula (idvA) Ta (kaMtA) Anta-bhanIya (jAva maNAmA) yApata bhanAma (te) tme| (tesi) temanA (maNabhakkhattAe) manAlakSa35thI (pariNamaMti) 5riNata jaya cha (se) matha (jahAnAmae) 3 5 nAmavA (sIyA poggalA) zIta pugata (sIyaM pappa) zatavamAANAna prAnta dhana (sIyaM ceva aivaittANa) zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #625 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 613 prajJApanAsUtre pudgalA uSNaM prApya uSNaJcaiva ativrajya khalu tiSThanti evameva tai devai manobhakSaNe kRte sati tad icchAmanaH kSiprameya apaiti // su0 6 // AhArapadasya prathamaH uddezaH samAptaH / / 28-1 // TIkA - atha antimam arthAdhikAramuddizya prarUpayitumAha- 'neraiyA NaM bhaMte ! kiM oyAhArA, maNabhakkhI ?' he bhadanta ! nairavikAH khalu kim oja AhArA:- - utpattideze AhAra yogyapudgalasamUharUpam ojaH AhAro yeSAM te oja AhArA bhavanti ? kiM vA manobhakSiNaH - manasA bhakSayantItyevaM zIlA manobhakSiNo bhavanti ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! 'oyAhArA No maNabhakkhI' nairayikA stAvad oja AhArA bhavanti, no manoceva aivaittANaM) zItatA ko hI prApta hokara (ciTTheti) rahate haiM (usiNA vA poggalA usiNaM pappa) athavA uSNa pudgala uSNa svabhAva vAle ko prApta kara (usiNaM ceva aivaittANaM citi) uSNa hokara hI rahate haiM (evAmeva) isI prakAra (devehiM) devoM dvArA (maNabhakkhIkae samANe) mana se bhakSaNa kara lene para ( se icchAmaNe) vaha icchA pradhAna mana (khippAmeva) zIghra hI (avei ) ho jAtA hai - santuSTa ho jAtA hai || sU06 // AhArapada kA prathamoddezaka samApta TIkArtha- aba antima arthAdhikAra kA nirUpaNa kiyA jAtA hai gautamasvAmI - he bhagavan ! nAraka jIva ojAhArI hote haiM athavA manobhakSI hote hai ? utpattipradeza meM AhAra ke yogya pudgaloM kA jo samUha hotA hai, vaha oja kahalAtA hai / usa oja kA AhAra karane vAle ojAhArI kahe jAte haiM / jo mana se bhakSaNa karane vAle hoM ve manobhakSI / bhagavAn - he gautama! nAraka jIva ojAhArI hote haiM, manobhakSI nahI zItatAne prApta thane ( ciTThati) 27 ( usiNA vA poggalA usiNa pappa) athavA cui~gala uSNusvAbhAva vANAne Ata urIne (usiNaM' ceva aiyattA NaM ciTThati) upazu manIneka he (evameva prAre (devehi) heveo dvArA (maNabhakkhIkae samANe) bhanathI lakSaNa rI yetAM (se icchAmaNe) terA pradhAna bhana (khippAmeva ) zIghra (avei) santuSTa yardha laya che, sU06 // AhAraka padanA prathama uddezaka samApta TIkA: have antima arthAdhikAranuM nirUpaNa karAya che. zrI gautamasvAmI--he bhagavan! nAraka jIva ejAhArI heAya che bhakSI hoya che? utpatti pradezamAM AhArane ceAgya pudgalenA je samUha hAya kahevAya che. te AjanA AhAra karanArA AjAhArI kahevAya che. je manathI bhakSaNa karanArA hoya te maneAbhakSI jANavA. zrIbhagavAna-he gautama! nAraka jIva AjAhArI hAya che, maneAlakSI nathI hotA. zrI prajJApanA sUtra : 5 athavA lema te Aja Page #626 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 28 sU0 6 nairayikAdInAmojAhArAdyadhikAranirUpaNam 613 makSiNo nairayikA bhavanti, tathA ca aparyAptAvasthAyAmojasa evAhArasya saMmayena nairayikA oja AhArA eva bhavanti manobhakSiNastu te na bhavanti, yeSAM tathAvidhazaktivazAt manasA svazarIrapuSTijanakapadalAnAmabhyavaharaNaM bhavati sa manobhakSaNalakSaNa AhAro vyapadizyate yadabhyavaharaNAnantaraM tRptipUrSikA paramasaMtuSTirupajAyate nairayikANAmetannAsti teSAM pratikUla karmodayavazAt tathAvidhazaktyabhAvAt 'evaM savye orAliyasarIrA vi' evam-nairayikoktarItyA sarve audArikazarIriNo'pi pRthivIkAyikAdayo manuSyaparyantA oja AhArA bhavanti no manobhakSiNo bhavanti kintu-'devA savve vi jAva bemANiyA oyA. hArA vi maNabhakkhI vi' devAH sarve'pi yAvat-asurakumArAdi daza bhavanapatayo vAnavyantarA jyotiSkA vaimAnikAca oja AhArA api bhavanti manobhakSiNo'pi bhavanti, atha devAnAM manobhanityaM pratipAdayitumAha -'tattha NaM je te maNabhakkhI devA tesiNaM icchAmaNe samuppa. hote / aparyApta avasthA meM oja AhAra hI saMbhava hone se nAraka ojAhArI hI hote haiN| ve manobhakSI nahIM ho sakate / jo jIva vizeSa prakAra kI zakti se, mana ke dvArA hI, apane zarIra ko puSTa karane vAle pudagaloM kA AhAra karate haiM, unakA AhAra manobhakSaNa rUpa AhAra kahalAtA hai, usa AhAra ke pazcAt tRpti pUrvaka parama santoSa utpanna hotA hai| nArakoM meM aisA AhAra nahIM pAyA jAtA, kyoMki pratikUla karma kA udaya hone se unameM vaisI zakti nahIM hotii| isa prakAra nArakoM ke samAna sabhI audArikazarIrI, pRthivI kAyikoM se lekara manuSya paryanta, ojAhArI hote haiM, manobhakSI nahIM hote / magara deva sabhI, asurakumAra Adi daza bhavanapati, yonavyantara, jyotiSka aura vaimAnika, ojAhArI bhI hote haiM aura manobhakSI bhI hote haiN| aba devoM ke manobhakSaNa kA pratipAdana karate haiMsaMsArI jIyoM meM manobhakSI jo deva haiM, una meM AhAra viSayaka icchAmana aparyApta avasthAmAM ja AhAra ja saMbhavita hovAthI nAraka e jAhArI hoya che. teo manabhakSI nathI hoI zakatA, je jIva vizeSa prakAranI zaktithI mananA dvArAja pitAnA zarIrane puSTa karanArA pudgalone AhAra kare che, temane AhAra mane bhakSaNarUpa AhAra kahevAya che. te AhAranA pachI tRpti pUrvaka parama sanateSa upanna thAya che. nArakamAM e AhAra nathI maLI zakato. kemake pratikUla kamano udaya thavAthI temAM evI zakti nathI thatI.e prakAre nArakanI samAna badhA audArika zarIrI, pRthvIkAyikathI laIne manuSya paryA. ejAhArI hoya che, manobhakSI nathI hotAM paNa badhAdeva asurakumAra Adi daza bhavanapati, vanavyantara, jyotiSka ane vaimAnika ejAhArI paNa hoya che. ane manebhakSI paNa hoya che. have devanA mane bhakSaNanuM pratipAdana kare che saMsArI jemAM mane bhalI je deva che, teomAM AhAra viSayaka IcchAmana arthAta zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #627 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 614 prajJApanAsUtre jjai - icchAmo NaM maNabhakkhaNaM karitae' tatra khalu teSu saMsAriSu jIveSu madhye ye amImanomakSiNo devA bhavanti teSAM khalu icchAmanaH- icchA pradhAnaM manaH prastutatvAdAhAraviSayaM samutpadyate tadamiLApamAha - 'icchAmaH abhilaSAmaH khalu manobhakSaNam - manasA bhakSaNam manobhakSaNaM kartumiti, 'taraNa tehiM devehiM evaM maNasI kae samANe khippAmeva je poggalA iTThA katA jAva maNAmA te tesi maNabhakkhattAe pariNamaMti' tataH khalu tadanantaram - icchotpatyanantaramityarthaH tairdevaiH -pUrvoktaiH evam uktarItyA manasi - saMkalparUpe kRte sati primeva ye pudgalA iSTAH kAntAH - kamanIyAH yAvat priyA manojJAH zumA mana AmA bhavanti te pudgalA steSAm - asurakumArAdidevAnAM manolakSitayA pariNamante, tadeva dRSTAntena samarthayamAna Aha - ' se jahA nAmae sIyA poggalA sIyaM pappa sIyaM ceva ativattittA NaM citi' tatatha yathAnAmeti vivakSitAH zItAH pudgalAH zItam - zItayonikaM zItsvabhAvaM prANinaM prApya zItazcaiva zItatvameva ativrajya - atizayena AsAdya tiSThanti tathA ca zItAH pudgalAH zItasvabhAvaprANisamparkeNa vizeSataH zItIbhUya zItayonikasya prANinaH sukhAya upakalpante, aparaJca dRSTAntamAha- 'usiNA vA poggalA usiNaM pappa usiNaM ceva aivaittA NaM citi' uSNA vA pudgalAH uSNam - uSNayonikaM prApya uSNameva- uSNatvameva ativrajya - atizayena arthAt icch| pradhAna mana utpanna hotA hai / ve vicAra karate haiM-hama manobhakSaNa karanA cAhate haiM / isa prakAra kI icchA utpanna hone ke pazcAt devoM dvArA isa prakAra kA saMkalpa karane para zIghra hI ve pudgala iSTa, kAnta, priya, manojJa evaM mana Ama rUpa ho jAte haiM aura una devoM ke lie manobhakSya rUpa meM pariNata ho jAte haiM isa viSaya kA udAharaNa dvArA samarthana karate haiM- jaise koI zota pudgala zItayoni prANIko prApta kara ke, zItatA ko prApta hokara rahate haiM, arthAt zIta svabhAva vAle pudgala zItayonika prANI ke sAtha samparka hone para vizeSa rUpa se zIta bana kara usa prANI ke lie sukhadAyI hote haiM, athavA uSNa pudgala uSNayonika pANI ko prApta hokara aura adhika uSNa hokara rahate haiM aura IcchA pradhAna mana utpanna thAya che. te vicAra kare che-ame manAbhakSaNa karavA icchie chIe. e prakAranI IcchA utpanna thavAthI pachI devA dvArA A prakAranA sapa karavAthI zIghra ja te pudgala iSTa, kAnta, priya, manajJa temaja mana AmarUpa thai jAya che ane te devAne mATe manAbhakSyarUpamAM pariNata thAya che. A viSayanuM udAharaNa dvArA samana kare che jema keAI zIta pudgala zItayunika prANIne prApta karIne zItatAne prApta thaIne rahe che, arthAt zIta svabhAva vALA pula zIta ceAnika prANInI sAthe samparka thatAM vizeSa rUpe zIta manIne te prANIne mATe sukhadAyI thAya che. athavA uSNa pudgala uSNucAnika prANIne pAmIne adhika uSNa banIne rahe che ane vizeSatA AvI javAthI te uSNa zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #628 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 28 sa0 6 nairayikAdInAmojArAdhikAranirUpaNam 615 AsAdya tiSThanti, vizeSataH svarUpallAbhasamprAptyA tasya mukhitvAya upakalpate, dArzantike saMgamayati-'evAmeva tehiM devehi maNa bhakkhI kae samANe se icchAmaNe khippAmeva avei' evameva-anenaiva prakAreNa tairdevaiH pUrvoktarItyA manobhakSaNe kRte sati tat teSAM devAnAm icchAmanaH--AhAraviSayakecchApradha naM manaH kSiprameva apaiti tRptisadbhAyAt nivartate iti bhAvaH, tathA ca yathA zItapudgalAH zItayonikasya prANina: mukhitvAya upakalpate, uSNapudgalA vA uSNayonikasya prANinaH sukhitvAyopakalpante, evaM devairapi manasA'bhyavahriya mANAH pudagalA steSAM tRptaye paramasantoSAya copakalpante tadanantaram devAnAmAhAraviSayAbhilASanivRtti bhavati, iti bhAvaH, tathA cAtra oja AhArAdi saMgrAhakagAthA: sarIre NoyAhAro tayA ya phAseNa loma aahaaro| pakkhevAhAro kAvalio hoi nAyavo // 1 // oyAhArA jIvA savve apajjattayA muNeyavvA / pajjattagA ya lome pakkheve hoti bhaiyacyA // 2 // egidiyadevANaM neraiyANaM ca natthi pakkhevo / sesANaM jIvANaM saMsArasthANa pakkhevo // 3 // lomAhArA egidiyA u neraiya suragaNA ceya / sesANaM AhAro lome pakkhevao ceva // 4 // oyAhArA maNabhakkhiNo ya savye vi suragaNA hoti / sesA hayaMti jIyA lome pakkhevo ceva" // 5 // ____ zarIreNaujaAhArastvacA sparzana romAhAraH / prakSepAhAraH punaH kAvaliko bhavati jJAtavyaH vizeSatA A jAne se usa uSNayonika prANI ke lie adhika sukhada hote haiN| isI prakAra devoM dvArA manobhakSaNa karane para unakA icchAmana arthAt AhAra viSayaka saMkalpa zIghra hI nivRtta ho jAtA haiN| abhiprAya yaha hai ki jaise zIta pudgala zItayonika prANI ke lie sukhadAyI hote haiM aura jaise uSNa pudgala uSNayonika prANI ke lie sukhaprada hote haiM, isI prakAra devoM dvArA mana se bhakSaNa kie gae pudagala unakI tRpti ke lie aura parama santoSa ke lie hote haiN| tatzcAt deyoM kI AhAra saMbaMdhI abhilASA nivRtta ho jAtI hai| ojAhAra Adi kI saMgrAhaka gAthAe~ isa prakAra haiM ojAhAra zarIra dvArA hotA hai aura romAhAra tvacA (camaDI) dvArA hotA nika prANInA mATe adhika sukhada bane che. eja prakAre deve dvArA mane bhakSaNa karatA temanI IcchAmana arthAt AhAra viSayaka saMka95 jaldI nivRtta thaI jAya che. abhiprAya e che ke jema zIta pudgala zIta yoni prANInA mATe sukhadAyI thAya che ane jema uSNu pudgala uNanika prANIne mATe sukha prada thAya che, e ja prakAre devo dvArA manathI bhakSaNa karAelA pudgala temanI tRptine mATe ane parama santoSane mATe bane che. tatpazcAt devenI AhAra saMbaMdhI abhilASA nivRtta thaI jAya. ejAhAra AdinI saMgrAhaka gAthAo A prakAre kahelI che. ejAhAra zarIra dvArA thAya che ane mAhAra tvacA (cAmaDI) 8 rA thAya che keLIyA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #629 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAstre // 1 // oja AhArA jIvAH sarve'paryAptakA jJAtavyAH / paryAptAzca romAhAre prakSepe bhavanti bhaktavyAH // 2 // ekendriyadevAnAM nairayikANAzca nAsti prakSepAhAraH / zeSANAM jIvAnAM saMsArasthAnAM prakSepaH // 3 // romAhArA ekendriyAstu nairayikasuragaNAzcaiva / zeSANAmAhAro romabhiH prakSepeNaiva / 4 // oja AhArA mano bhakSiNazca sarve'pi suragaNA bhavanti / zeSA bhavanti jIvAH lomabhiH prakSepakaizcaiva // 5 // iti / ___ atha kastAyad AhAra AbhoganirvartitaH. kovA'nAbhoganirvartito bhavati ? iti ceda trocyate-devAnAmAbhoganirvartita oja AhAraH, sa nAparyAptAvasthAyAM bodhyaH, lomAhAro. 'pi anAbhoganivartitaH, sa ca paryAptAvasthAyAm , Abhoganivartito manobhakSaNalakSaNaH, sa ca paryAptAvasthAyAM devAnAmeva netareSAm , sarveSAmapi anA bhoganirvartita AhAro'paryAptA hai| kevala kara ke kiyA jAne vAlA AhAra prakSepAhAra kahalAtA hai // 1 // sabhI aparyApta jIva ojAhArI hote haiM / parantu paryApta jIvoM ke romAhAra aura kavalA. hAra kI bhajanA samajhanI cAhie // 2 // ekendriya jIvoM aura devoM meM prakSepAhAra -kavalAhAra nahIM hotaa| zeSa saba saMsArI jIvoM kA kavalAhAra hotA hai // 3 // ekendriya aura nAraka jIva tathA asurakumAra gaNoM kA romAhAra hotA hai| zeSa kA AhAra romAhAra aura prakSepAhAra hotA hai // 4 // sabhI deva ojAhArI aura manobhakSI hote haiN| zeSa joca romAhArI aura kavalAhArI hote haiM // 6 // __kauna-sA AhAra Abhoganirtita hotA hai aura kauna-sA anAbhogani patita hotA haiM isakA kathana kiyA jAtA hai-devoM kA anAbhoganirvatita AhAra ojAhAra hotA hai aura yaha aparyApta avasthA meM hotA hai| lomAhAra bhI anAbhoganivattita hotA hai| yaha paryApta avasthA meM hotA hai| manobhakSaNa rUpa AhAra Abhoganirvartita hotA hai| yaha deyoM ko hI paryApta avasthA meM karIne karela AhAra prakSepAhAra kahevAya che. 1 badhA aparyApta jIva ejAhArI hoya che ane paryApta jenA mATe rAmAhAra ane kavalahAranI bhajanA samajavI joIe che 2 ekendriya che ane dezamAM prakSepAhAra-kalAhAra nathI hotA. zeSa badhA saMsArI jIne kalAhAra hoya che. 3 ekendriya ane nAraka jIva tathA asurakumAra gaNIne mAhAra hoya che. bAkInAne ahAra mAhAra ane prakSepAhAra hoya che. A badhA deva ejAhArI ane manebhakSI hoya che. zeSa jIva mAhArI ane kalAhArI hoya che. je 5 che ka AhAra Aganivartita thAya che ane kaye AhAra anAganivartita thAya che, enuM kathana karAya che-devene Abheganivartita AhAra e jAhAra hoya che. ane te aparyAptAvasthAmAM thAya che. mAhAra paNa anAganivartita thAya che. te paryAptAvasthAmAM thAya che. mane bhakSaNa rUpa AhAra Abheganivartita hoya che. te devane ja paryAptAvasthAmAM hoya che, anya koI ne nathI hotuM. aparyAptAvasthAmAM badhA ja AhAra anAgani zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #630 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 28 sU0 6 nairayikAdInAmojAhArAdhikAranirUpaNam 617 yasthAyAm , lomAhAraH paryAptAvasthAyAm , nairayikayarjAnAM lomAhAraH, nairayikANAntu lomAhAraH Abhoganivartito'pi, dvIndriyAdInAM manuSyaparyantAnAM prakSepAhAra Amoganivartita eveti bhAvaH / 'AhArapayassa paDhamo uddeso samatto' iti AhArapadasya prathamoddeza: samAptaH // 28-1 // 6 // ___ aSTAviMzatitame AhArapade dvitIyodezakaH / / adhikAra saMgrahagAthAmUlam-'AhAra1 bhaviyara saNNI3 lesA4 diTTI5 ya saMjata kasAe7 / NANe8 jogU9 va oge10 vede 11 ya sarIra12 pajjattI13" // 1 // chAyA-AhAraH 1 bhavyaH 2 saMjJI 3 lezyA 4 dRSTizca 5 saMyataH 6 kaSAyaH 7 / jJAnam 8 yogaH 9 upayogaH 10 vedazca 11 zarIram 12 paryAptiH 13 // 1 // TIkA-aSTAviMzatitamasya AhArapadasya prathamAddezake prarUpaNaM vidhAya dvitIyoddezaka prakArAntareNa prarUpayitum dvArasaMgrahagAthAmAha-'AhAra 1 bhaviya 2 saNNI 3 lesA 4 diTThI hotA hai, kisI anya ko nahIM hotaa| aparyApta avasthA meM sabhI jIvoM kA AhAra anAbhoganirtita hI hotA haiM / lomAhAra paryApta avasthA meM hotA hai narayikoM ko choDakara lomAhAra hotA hai| nArakoM kA lomAhAra Abhoganirvatita bhI hotA hai| dvIndriyoM se lekara manuSyoM taka prakSepAhAra Abhoganitita hotA hai ||suu06|| prathama uddezaka sampUrNa AhArapada-dvitIyodezaka saMgraha gAthA zabdArtha-(AhAra) AhAra (bhaviya) bhavya (saNNI) saMjJI (lesa) lezyA (didI ya) aura dRSTi (saMjaya) saMyata (kasAe) kaSAya (NANe) jJAna (joguvaoge) yoga, upayoga (vede ya) aura veda (sarIra-pajattI) zarIra, paryApti |gaa01|| TIkArtha-aTThAIsa veM AhArapada ke prathama uddezaka kI prarUpaNA kara ke dUsare vartita ja hoya che. jemAhAra paryAptAvasthAmAM thAya che. narayike sivAya mahAra hoya che. nArakone mAhAra AganivartitapaNa hoya che. kIndriyathI laIne manuSya sudhI prakSepAhAra bhAsoganivatita thAya cha. // 10 // prathama uddezya sapUrNa AhAra pada-dvitIyezaka saMgraha gAthA zahAtha-(ahAra) maa3|2 (bhaviya) madhya (saNNI) sajJI (lesA) vezyA (didvIya) bhane 4STi (saMjaya) saMyata (kasAe) 45ya (NANe) jJAna (joguvaoge) yopayon (vedeya) aneye (sarIrapajjattI) zarI2-prati // 1 // zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #631 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 618 prajJApanAsUtre 5 ya saMyata 6 kasAe 7 / NANe 8 jogU 9 vaoge 10 vede 19 ya sarIra 12 pajjatI 13 || 1 ||' prathamam sAmAnyena AhAradvAram 1, dvitIyaM bhavyadvAram - bhavyopalakSitAhAradvAram 2, tRtIyaM saMjJidvAram 3, caturtha lezyAdvAram 4, paJcamaM dRSTidvAram 5, SaSThaM saMyatadvAram 6, saptamaM kaSAyadvAram 7, aSTamaM jJAnadvAram 8, navamaM yogadvAram 9, dazamam upayogadvAram 10, ekAdazaM vedadvAram 11, dvAdazaM zarIradvAram 12, trayodazaM paryAptidvAram 13, atra bhavyAdizabdopAdAnena tadvirodhino'bhavyAdayo'pi pratyAyitA avaseyA agre tathaiva pratipAdayiSyamANatvAt // gA0 1 // AhAradvArAdi vaktavyatA mUlam - jIve NaM bhaMte ! kiM AhArae aNAhArae ? goyamA ! siya AhArae, siya anAhArae, neraie NaM bhaMte ! kiM AhArae, aNAhArae ? gopamA ! siya AhArae siya aNAhArae, evaM asurakumAre jAva vemANie, siddhe NaM bhaMte! ki AhArae aNAhArae ? goyamA no AhArae aNAhArae. jIvA NaM bhaMte ! kiM AhArayA, ANAhArayA ? goyamA ! AhArayA vi anAhArayA vi, neraiyA NaM pucchA ? goyamA ! savve vi tAva hojA AhArayA 1, ahavA AharagA ya aNAhArae ya2. ahavA AhAragA ya aNAhAragAya 3 evaM jAtra vemANiyA, navaraM egiMdiyA jahA jIvA, siddhA NaM pucchA, goyamA ! no AhAragA aNAhAragA / uddezaka kI prakArAntara se prarUpaNA karane ke lie dvArasaMgrahagAthA kahate haiM isa uddezaka meM ina dvAroM ke AdhAra para AhAra kA prarUpaNa kiyA jAegA - (1) AhAra (2) bhavya (3) saMjJI (4) lezyA (5) dRSTi (6) saMyata (7) kaSAya (8) jJAna (9) yoga (10) upayoga (11) veda (12) zarIra aura (13) paryApti : yahA~ bhavya Adi zabdoM ke grahaNa se unake virodhI abhavya Adi kA bhI grahaNa ho jAtA hai / Age aisA hI pratipAdana kiyA gayA hai || gA0 1 // TIkA :-aThayAvIsamAM AhAra padanA prathama uddezakanI prarUpaNA karIne khIjA uddezakamAM prakArAntarathI prarUpaNA karavA mATe dvAra sagraha gAthA kahe che-A uddezakamAM e dvArenA AdhAra para AhAranI prarUpaNA karAze (1) AhAra (2) avya ( 3 ) saMjJI (4) bezyA (4) dRSTi (1) saMyaMta (7) uSAya (8) jJAna (Ga) yoga (10) upayoga ( 11 ) veha (12) zarIra (13) bhane paryApti ahIM bhavya AdizabdonA grahaNathI temanA virodhi amavya Adika paNa grahaNa thAya che. AgaLa avu ja pratipAdana karelu che. nAgA015 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #632 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 28 sU0 7 jIvadInAmAhArAdidvAranirUpaNam 619 dAraM 1 / bhavasiddhie gaM bhaMte ! jIve kiM AhArae, aNAhArae ? goyamA ! siya AhArae siya aNAhArae, evaM jAva vemANie, bhavasiddhiyA NaM bhaMte ! jIyA kiM AhAragA, aNAhAragA ? goyamA ! jovegidiyavajjo tiyamaMgo, abhavasiddhie vi evaM ceya, no bhavasiddhie no abhavasiddhie NaM bhaMte ! jIve kiM AhArae aNAhArae ? goyamA ! No AhArae aNAhArae, evaM siddhe vi, no bhavasiddhiya no abhavasiddhiyA NaM bhaMte ! jovA kiM AhAragA, aNAhAragA ? goyamA ! no AhAragA, aNAhAragA, evaM siddhA vi, dAraM 2 // saNNo NaM bhaMte ! jIve kiM AhArae aNAhArae ? goyamA! siya AhArae siya aNAhArae, evaM jAva vemANie, NavaraM egidiyavigaliMdiyA no pucchijjaMti, saNNI NaM bhaMte ! jIvA kiM AhAragA aNAhAragA ? goyamA ! jIvAio tiya bhaMgo jAva yemANiyA, asaNNI NaM bhaMte ! jIve kiM AhArage aNAhArage ? goyamA ! siya AhArage siya aNAhArage, evaM raie jAya vANamaMtare, joisiyavemANiyA Na pucchi jati, asaNNI NaM bhaMte ! jIyA kiM AhAragA aNAhAragA ? goyamA ! AhA. ragA vi aNAhAragA vi ego bhaMgo, asaNNI NaM bhaMte ! neiyA ki AhArayA aNAhArayA ? goyamA ! AhAragA yA1 aNAhAragA vAra ahavA AhArae ya aNAhArae ya3 ahavA AhArae ya aNAhArayA ya4 ahavA AhAragA ya aNAhArae ya 5 ahavA AhAragA ya aNAhAragA ya 6 evaM ee chabbhaMgA, evaM jAva thagiyakumArA, egidiesu abhaM. gaaM, beiM diya jAya paMciMdiyatirikkhajoNiesu tiya bhaMgo, maNUsayANamaMtaresu chanbhaMgA, no sapaNI no asaNNI NaM bhaMte ! jIye ke AhArae aNAhArae ? goyamA ! siya AhArae siya aNAhArae, evaM maNUse vi, siddhe aNAhArae, puhutte NaM no sapaNI no asaNNI jIvA AhAragA pi aNAhAragA vi, maNUsesu tiyabhaMgo, siddhAaNAhAragA, daarN3||suu07|| zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #633 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre __ chAyA-jIvaH khalu bhadanta ! kim AhArakaH, anAhArakaH ? gautama ! syAd AhAraka: syAd anAhArakA, nairayikaH khalu bhadanta ! kim AhArakaH anAhArakaH ? gautama ! syAd AhArakaH syAd anAhArakaH, evam amurakumAro yAvad vaimAnikaH, siddhaH khalu bhadanta ! kim AhArakaH, anAhArakaH ? gautama ! no AhArakaH, anAhArakaH, jIvAH khalu bhadanta ! kim AhArakAH, anAhArakA: ? gautama ! AhArakA api anAhArakA api, nairayikAH khalu pRcchA, gautama ! sarve'pi tAyad bhaveyurAhArakAH 1 athavA AhArakAzca anAhArakazca 2 AhArAdi dvAra vaktavyatA zabdArtha-(jIve NaM bhaMte ! kiM AhArae aNAhArae ?) he bhagavan ! jIva AhAraka hai yA anAhAraka ? (goyamo ! siya AhArae, siya aNAhArae) he gautama ! kadAcit AhAraka, kadAcit anAhAraka (neraie NaM bhaMte kiM AhArae aNAhArae ?) nAraka he bhagavan ! kyA AhAraka hote haiM yA anAhAraka hote haiM ? (goyamA ! siya AhArae siya aNAhArae) he gautama ! syAt AhAraka syAt anAhAraka (evaM asurakumAre jAca vemANie) isI prakAra asurakumAra yAvat caimAnika taka (siddheNaM bhaMte !kiM AhArae aNAhArae ?) he bhagavan ! siddha AhA raka hote haiM yA anAhAraka ? (goyamA ! no AhArae, aNAhArae) he gautama ! AhAraka nahIM, anAhAraka hote haiM / (jIvANaM bhaMte AhArayA, aNAhArayA ?) he bhagavan ! bahuta jIca AhAraka haiM yA anAhAraka haiM ? (goyamA ! AhArayA vi aNAhArayA vi) he gautama ! AhAraka bhI haiM anAhAraka bhI hote haiN| AhArAdi dvAravaktavyatA zahAtha:-(jIveNaM bhaMte ! kiM AhArae aNAhArae ?)-De mAvan! 7 mA.24 mayA manADA24 (goyamA ! siya AhArae, siya anohArae) I gautama! yit mA24 yit nA24 (neraieNaM bhaMte ! kiM AhArae aNAhArae ?) mahanta, nA24 zu // 4 // 24 DAya che mAra manAi24 DAya che ? (goyamA ! siya AhArae siya aNAhArae)De gautama! zyAta aAi.24 syAt manA 24 (evaM asurakumArae jAva vemANie) me prAre masumAra yAvat vaimAni sudhA. (siddhegaM bhaMte ! kiM AhArae aNAhArae ?)-De mAvan ! Hddha mA.24 uya cha hai manAi124 ? (goyamA ! no AhArae, aNahArae)- gautama maah|24 nahI, mnaai|24, hAya che (jIvANaM bhaMte ! AhArayA aNAhArayA?)-3 bhagavan ! 1 5 maai|24 cha hai mAnA 24 che ? (goyamA! AhArayA vi aNAhArayA vi) : gautama! maah|24 56 cha, anAhAraka paNa che. (neraiyANaM pucchA ?) nAnA viSayamA prazna ? (goyamA savye vi tAva hojja AhArayA) 3 gautama mA maah|24 DAya cha (ahavA AhAragA ya aNAhArae ya) 44414 AURI. 24 gh| mAnADA25 (ahavA AhAragA ya aNAhAragA ya) mayA // mAha23, 55 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #634 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 28 sU0 7 jIvadInAmAhArAdidvAranirUpaNam athavA AhArakAzca anAhArakAzca 3 evaM yAvada vaimAnikAH, navarama ekendriyA yathA jIpAH, siddhAH khalu pRcchA, gautama ! no AhArakAH, anAhArakAH, ||dvaarm 1 // bhavasiddhika: khalu bhadanta ! jIvaH kim AhArakaH anAhArakaH ? gautama ! syAd AhArakaH syAd anAhArakaH, evaM yAvad vaimAnikaH, bhavasiddhikAH khalu bhadanta ! jIvAH kim AhArakAH anAhArakAH ? gautama ! jIvakendriyavarjastrikabhaGgaH, abhayasiddhiko'pi evaJcava, no bhavasiddhika no abhavasiddhikaH khalu bhadanta ! jIvaH kim AhArakaH anAhArakaH ? gautama no (neraiyANaM pucchA ?) nArakoM ke viSaya meM prazna ? (goyamA ! savye vi tAva hoja AhArayA) he gautama ! sabhI AhAraka hote haiM (ahayA AhAragA ya aNAhArae ya) athavA bahuta AhAraka, eka anAhAraka (ahayA AhAragA ya aNAhAragA ya) athavA bahuta AhAraka bahuta anAhAraka (evaM jAya yemANiyA) isI prakAra vaimAnikoM taka (NavaraM egidiyA jahA jIyA) vizeSa ekendriyoM kA kathana jIvoM ke samAna (siddhANaM puccho ?) siddhoM saMbaMdhIpRcchA! (goyamA ! no AhAragA, aNAhAragA) he gautama ! AhAraka nahIM, anAhAraka haiN| (bhavasiddhie NaM bhaMte ! jIve AhArae, aNAhArae ?) he bhagavan ! bhavaH siddhika-bhavya jIva AhAraka hote haiM athavA anAhAraka ? (goyamA ! siya AhArae, siya aNAhArae) he gautama ! kathaMcita AhAraka, kathaMcit anAhAraka (evaM jAca vemANie) isI prakAra yAvat vaimAnika / (bhavasiddhiyA NaM bhaMte ! jIvA kiM AhAragA, aNAhAragA ?) he bhagavan ! bahutva viziSTa bhavasiddhika jIva AhAraka haiM yA anAhAraka haiM ? (goyamA ! jIvegidiyayajo tiyabhaMgo) he gautama ! jIva aura ekendriya ko choDakara tIna bhaMga hote haiM (abhavasiddhie vi evaM ceya) abhayasiddhika bhI isI prakAra smjhleveN| (no bhavasiddhie no abhayasiddhie NaM bhaMte ! jIye) he bhagavan ! nobhavasiddhika anaa|24 (evaM jAya vemANiyA) me01, 42 vaimaani| sudhA (NavaraM egidiyA jahA jIvA) vizeSa sendriyonu 4thana yonA sabhAna (siddhANaM pucchA ?) siddhonI sabhI prazna ? (no AhAragA, aNAhAragA)-gautama ! sADa24 nahI manA24 cha.. (bhavasiddhieNaM bhaMte ! jIve AhArae, aNAhArae ?)- mApana ! masiddhi-bhavya 04 bhADA24 choya che manAhA24 ? (goyamA ! siya AhArae, siya aNAhArae)-3 gautama ! hAyit mA24, BthAyit sanA 24 (evaM jAba vemANie) se prAre yApat paimAni (bhayasiddhiyA NaM bhaMte ! jIvA kiM AhArago aNAhAragA )-De mApana patra viziSTa bhavamiddhi 71 mA 24 cha. ma manAhA24 cha ? (goyamA! jIvegiMdiyavajjo tiya bhaMgo) hai gautama ! 7 mana mendriya sivAya tra thAya cha (abhavasiddhie vi evaM ceva) abhavasiddhika paNa eja prakAre. (no bhavasiddhie no abhavasiddhieNa bhaMte ! jIve )-De sAvana na lApAsa zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #635 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre AhArakaH, anAhArakaH, evaM siddho'pi, no bhavasiddhika no abhayasiddhikAH khalu bhadanta ! jIvAH kim AhArakAH anAhArakAH ? gautama ! no AhArakAH anAhArakAH, evaM siddhA api, dviAram 2 // saMjJI khalu bhadanta ! jIvaH kim AhArakaH anAhArakaH ? gautama ! syAd AhArakaH syAd anAhArakaH, evaM yAvad vaimAnikaH, navaram ekendriyavikalendriyA no pRcayante, saMjJinaH khalu bhadanta ! jIvAH kim AhArakAH, anAhArakAH ? gautama ! jIvA dikastrikabhaGgo yAvad vaimAnikAH, asaMjJI khalu bhadanta ! jIvaH kim AhArakaH anAhAno abhavasiddhika jIva (kiM AhArae aNAhAra e) kyA AhAraka hai yA anAhAraka (goyamA ! no AhArae, aNAhArae) he gautama ! AhAraka nahIM hai, anA. hAraka hai (evaM siddhe ci) isI prakAra siddha bhI (no bhayasiddhiya no abhayasiddhayA NaM bhaMte ! jIvA kiM AhAragA, aNAhAragA ?) he bhagavan ! no bhaya. siddhika-noabhasiddhika bahuta jIva AhAraka haiM athavA anAhAraka haiM ? (goyamA ! no AhAragA, aNAhAragA) he gautama ! AhAraka nahIM haiM, anAhAraka haiM (evaM siddhA vi) isI prakAra siddha bhii| (sapaNI NaM bhaMte ! jIye AhArae, aNAhArae ?) he bhagavan ! saMjJI jIva AhAraka hai yA anAhAraka ? (goyamA! siya AhArae, siya aNAhArae) he gautama ! kadAcit AhAraka, kadAcit anAhAraka (evaM jAva cemANie) isI prakAra yAvat vaimAnika (navaraM egidiyavigaliMdiyA na pucchijjaMti) vizeSa ekendriyoM aura vikalendriyoM saMbaMdho prazna nahIM kiyA jaataa| (saNNI Na bhaMte jIvA ki AhAragA, aNAhAragA?/ he bhagavan ! saMjJo bahutya viziSTa jIva AhAraka haiM yA anAhAraka haiM ? (goyamA ! jIvAimao tiyabhaMgo) no samayasidi 75 (kiM AhArae aNAhAraka) zumA 24 cha 52 anADA24 (goyamA ! no AhArae, aNa hAra)-3 gautama! mADA24 nathI, manA.24 cha (evaM siddhe vi) me prAre siddha 59 (no bhavasiddhiya no abhavasiddhi yA gaM bhaMte ! jIyA ki AhAragA, aNAhAragA) mApana ! ne| mapasiddhi-no manasiddhi 71 mA 24che / manAi:24 che (goyamA ! no AhAragA, aNAhAragA) he gautama ! mA 24 nathI, mnaa|24 cha (eva siddhA vi) me 4Are siddhapay. ___ (saNNI NaM bhaMte jIve AhArae, aNAhArapa) bhagavana ! sazI 05 mA 24 cha magara mAnA (24 ? (goyamA ! siya AhArae, siya anAhArae) he gautama ! hAthita maah|23. dAyit mnaa|24 (evaM jAya vemANie) se prAraM yAvat vaimAniH (navara egi diyaviga lidiyA na pucchijjati) vizeSa mehendriyo bhane 14vendriyo sadhI prazna nathI raat| (saNNINaM bhaMte ! jIvA ki AhAragA, aNAhAragA?) bhagavan ! ghAsazI 04 mAhI 24 mA2 bhanAi cha ! (goyamA ! jIvAio tiyabhaMgo) 8 gautama ! pAthI tra zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #636 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 28 sU0 7 jIvAdInAmAhArAdidvAranirUpaNam 623 rakaH ? gautama ! syAd AhArakaH syAd anAhArakaH evaM nairayiko yAvad vAnavyantaraH ' jyotiSkavaimAnikA na pRcchayante, asaMjJinaH khalu bhadanta ! jIvAH kim AhArakAH, anAhArakAH : gautama ! AhArakA api anAhArakA api eko maGgaH, asaMjJinaH khalu bhadanta ! nairayikAH kim AhArakAH anAhArakAH ? gautama ! AhArakA vA 1 anAhArakA vA 2 athavA AhArakazca anAhArakazca 3 athavA AhArakaca anAhArakAca 4 athavA AhArakAca anAhArakazca 5 athavA AhArakAca anAhArakAzca 6 evam ete SaDmaGgAH, evaM yAvat stanitahe gautama! jIvAdi se tIna bhaMga (jAca vaimANiyA) yAvat vaimAnika / ( asaNNI NaM bhaMte ! jIve kiM AhArage, aNAhArage ?) he bhagavan ! asaMjJI jIva AhAraka hai yA anAhAraka ? (goyamA ! siya AhArage, siya aNAhArage) he gautama ! kadAcit AhAraka, kadAcit anAhAraka ( evaM Neraie jAva cANamaMtare) isI prakAra nairayika yAvat bAnavyantara ( joisiya mAviyA na pucchijjati) jyotiSka- vaimAnikoM saMbaMdhI prazna nahIM karanA / ( asaNNI NaM bhaMte! jIvA kiM AhAragA, anAhAragA ?) he bhagavan ! asaMjJI bahuta jIva AhAraka haiM yA anAhAraka ? (goyamA ! AhAragA vi aNAhAragA bi) he gautama! AhAraka bhI, anAhAraka bhI (ego bhaMgo) eka bhaMga / ( asaNgI NaM bhaMte! neraiyA ki AhArayA, aNAhArayA ?) he bhagavan ! asaMjJI nAraka AhAraka hote haiM yA anAhAraka ? (gomA ! AhAragA vA) he gautama ! AhAraka ? (aNAhAragA vA) athavA anAhArakara (avA AhArae ya aNAhArae ya) athavA ahAraka aura anAhAraka3 (AhArae ya aNAhArayA ya) athavA eka AhAraka, bahuta anAhAraka4 | ( ahavA AhAragA ya aNAhArae ya) lauMga (jAva vaimANiyA) yAvat vaibhAni ( asaNNo NaM bhaMte! jIve ki AhArage-aNAhArage ) - he bhagavana ! asaMjJI va sAhA 24 che agara anAhA24 ? (goyamA ! siya AhArage, siya anAhAra) he gautama! hAti ADA24, 44Ayit anAhAra ( evaM raie jAva vANamaMtare) se prAre nerayi yAvat vAnavyantara (joisi zvemANiyA na pucchijjati) jyotiSDa-vaimAninA sauMdhI prazna na urayo ( asaNNI NaM bhaMte! jIvA kiM AhAragA, aNAhAragA ) he bhagavana ! asaMjJI lava A hArau che agara nADAra ! (goSamA ! AhAragA vi aNAhAragA vi) he gautama! mAhAra pazu, manAhAra paae| (ego bhaMgo) bhe: lauMga thAya che. ( asaNNI NaM bhaMte! neraiyA ki AhArayA, agAhArayA ? ) - he bhagavana! asaM jJI nAraGa mahA24 hoya che } anAhAra ? (goyamA ! AhAragA vA) - he gautama 21 (aNAhAragA vA) athavA anADAra 2 (AhahvA AhArae ya aNAhArae ya) athavA khAe bhane anAhAra 3 (AhArae ya aNAhAra yA) athavA kheDa AhAra, dhaNA anAhAra4 4 ( ahavA AhAragA ya zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #637 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 624 prajJApanAsUtre kumArAH, ekendriyeSu abhaGgakam, dvIndriya yAvat paJcendriya tiryagyonikeSu trikabhaGgaH, manuSya vAnavyantareSu SaDbhaGgAH, no saMjJo no asaMjJo khalu madanta ! jIvaH kim AhArakaH anAerre: ? gautama ! syAt AhArakaH svAd anAhArakatha, evam manuSyo'pi, siddhaH anAhArakaH, pRthaktvena no saMjJino no asaMjJino jIvA AhArakA api anAhArakA api, manueg trikabhaGgaH, siddhA anAhArakAH || dvAram 3 // sU0 7 // TIkA - atha prathamaM sAmAnyena AhAradvAraM prarUpayitumAha- 'jIve NaM bhaMte ! ki AhArae athavA bahuta ahAraka, eka anAhAraka 5 ( ahavA AhAragA ya anAhAragA ya) athavA bahuta AhAraka, bahuta anAhAraka6 ( evaM ee krabhaMgA) isa prakAra ye chaha bhaMga hote haiM (evaM jAva dhaNiyakumArA) isI prakAra stanitakumAroM taka (egidiesa abhaMgaaM) ekendriyoM meM abhaMgaka hai (beiMdiya jAva paMcidiyatirikkhajoNiesa tiyabhaMgo) hondriya yAvat paMcendriya tiryacoM meM tIna bhaMga (maNUsa vANamaMta resu chanbhaMgA) manuSya aura vAnavyantaroM meM chaha bhaMga hote haiN| (no saNNI no asaNNI NaM bhaMte ! jIve ki AhArae aNAhArae 1) he bhagavana ! no saMjJI no asaMjJI jIva kyA AhAraka hai yA anAhAraka ? (godhamA ! siya AhArae, siya aNAhAra e ya) he gautama! kadAcit AhAraka aura kadAcit anAhAraka ( evaM maNUse vi) isI prakAra manuSya bhI (siddhe aNAhArae) siddha anAhAraka (puhutte) pRthaktva - bahutva kI apekSA se (nosaNNI noasaNNI jIcA AhAragA vi aNAhAragA vi) nosaMjJI noasaMjJI jIva AhAraka bhI haiM, anAhAraka bhI haiM ( maNUse tiyabhaMgo) manuSyoM meM tIna bhaMga (siddhA aNAhAragA) siddha anAhAraka haiM || sU0 7 // aNAhAraya) athavA ghaNA mahAra4, se manAhA24 5 ( ahavA AhAragA ya aNAhAragA ya) athavA dhaNA sAhA24, dhaNA manAhA 6 ( evaM ee chabbhaMgA) se prAre mA chalauMga thAya che. (eva jAya thajiyakumArA) ye prAre stanitakumArI sudhI (egi diesa abhaMgaaM) kendriyobhAM alaga che (iMdiya jAna paMcidiyatirikkhakhoNiesu tiyabhaMgo) dvIndriya yAvat yathendriya tiryathAmAM maMga (maNUsa vANamaMtaresu chanbhaMgA) manuSya ane pAnavyanta romAM chalaMga bhagavA (no saNNI no asaNNI NaM bhaMte ! jIve ki AhArae, aNAhArae, ?) - he bhagavan ! no saMjJI no asaMjJI pazu AhAra che hai anAhAra che ? (goyamA ! siya AhArae siya aNAhArae, ya) 1 cita AhAra bhane athati anAhAra ( evaM maNUse vi) khena prAre bhanuSya pazu (siddhe aNAhArae) siddha manAhA 24 che. (puhutteNaM) pRthautpa- hutvanI apekSAthI (no saNNI no asaNNI jIvA AhAragA vi aNAhAragA vi ) ne saMjJI to asaMjJI AhAra! pazu che, anAhA24 pazu che ( maNUsesu titha bhaMgo) manuSyAbhAMzu lauMga (siddhA aNAhAragA) siddhaganAhAra // 07 // zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #638 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 28 0 7 jovAdInAmAhArAdidvAranirUpaNam 625 aNAhArae ?' he bhadanta ! jIvaH khalu kim AhArako bhavati ? ki vA anAhArako bhavati ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! 'siya AhArae siya aNAhArae' jIvaH syAt -kadAcit AhArako bhavati, syAt - kadAcid anAhArako bhavati, gautamaH punaH pRcchati - 'neraie NaM bhaMte ! ki AhArae, aNAhArae ?' he madanta ! nairayikaH khalu kim AhArako bhavati ? kiMvA anAhArako bhavati ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! 'siya AhArae siya aNAhArae' syAt - kadAcit AhArakaH syAt - kadAcid anAhArako bhavati, tatra vigrahamatau kevalisamudghAte zailezyavasthAyAM siddhatve cAnAhArako bodhyaH, tadanyAvasthAsu cAhArako vijJeyaH, tathAcoktam- 'viggahagaimApannA ke valiNo samohayA ajogI y| siddhA ya aNAhArA sesA AhAragA jIvA || 1 || vigrahagatyApannAH samavahatAH kevalino'yoginazca / siddhAzvAnAhArakAH zeSA AhArakA jIvAH || 1 || ' evaM asurakumAre jAva vaimANie' evam uktarItyA asurakumAro yAvat - nAgakumAraH suvarNakumAro'gnikumAro vidyutkumAraH, udadhikumAro dvIpakumAro divakumAraH pavanakumAraH stanitakumAraH pRthivIkAyikA kendriyo dvIndrisicatu TIkArtha- prathama sAmAnyataH AhAradvAra kI prarUpaNA kI jAtI haigautamasvAmI - he bhagavan ! jIva AhAraka hotA hai athavA anAhAraka hotA hai ? bhagavAn he gautama! jIva syAt AhAraka hotA hai, syAt anAhAraka hotA hai / tAtparya yaha hai ki vigrahagati, kevalisamudghAta, zailezI avasthA aura siddhA vasthA kI apekSA anAhAraka samajhanA cAhie aura inake sivAya anya aca. sthAoM kI apekSA AhAraka jAnanA caahie| kahA bhI hai- 'vigrahagati ko prApta kevalasamudghAta ko prApta, ayogI aura siddha jIva anAhAraka hote haiM, zeSa jIva AhAraka hote haiM // 1 // samuccaya jIva kI taraha nairayika bhI kathaMcit AhAraka, kathaMcit anA. hAraka hotA hai| isI prakAra asurakumAra, nAgakumAra, suvarNakumAra agnikumAra, vidyutkumAra, udadhikumAra, dIpakumAra, dizAkumAra, pavanakumAra aura stanita TIDArtha::- prathama sAmAnyataH AhAra dvAranI pra3yA rAya che zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! jIva AhAraka hoya che, athavA anAhAraka hoya che? zrI bhagavAna-he gautama! jIva syAt AhAraka hoya che, syAt AhAraka hAya che, tAtpa eche ke viMgrahagati, kevalI samudlAta, zailezI avasthA ane siddhAvasthAnI apekSAe anAhAraka samajavAM joie ane temanA sivAya anya avasthAonI apekSAe AhAraka jANavA joIe. kahyuM paNa che--vihagatine prApta, kevalI samuddAta ne prApta, acAgi ane siddha jIva anahAraka hoya che, zeSa jIva AhAraka hoya che // 1 // samuccayajIvanI jema naiyika paNa kathaMcit AhAraka, kathaMcit anAhAraka hAya che eja prakAre asurakumAra, nAgakumAra, suvarNa kumAra, agnikumAra, vidyutsumAra, udadhikumAra zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #639 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre rindriyaH paJcandriyatiryagyoniko manuSyo vAnavyantaro jyotiko vaimAnikazca syAt-kadA. cid AhArako bhavati syAt-kadAcid anAhArako bhavati / gautamaH pRcchati-'siddha NaM maMte ! ki AhArae aNAhArae ? he bhadanta ! siddhaH khala kim AhArako bhavati ? kiM yA anAhArako bhavati ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'no AhArae aNAhArae' siddho no AhArako bhavati apitu anAhArako bhavati, ityevaM sAmAnyato jIvasya nairayikAdi catu. pizatidaNDakapratipAdyasya ca ekatvena AhArakAnAhAra katvaprarUpaNaM vidhAya samprati teSAmeva bahutyena tat prarUpaNaM vidhAtumAha-'jIyA NaM bhaMte ! kiM AhArayA, aNAhArayA ?' he bhadanta ! jIvAH khalu kim AhArakA bhavanti ? kiM yA anAhArakA bhavanti ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'AhArayA vi aNAhArayA vi' jIyAH kecana AhArakA api bhavanti kecana anAhArakA api bhavanti, gautamaH pRcchati-'neraiyA NaM pucchA' nairayikAH khalu kim AhArakA bhavanti ? kiM yA anAhArakA bhavanti ? iti pRcchA, bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama !' kumAra, pRthivIkAyika Adi ekendriya, drondriya, trIndriya, caturindriya, tiryaMca paMcendriya, manuSya, vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika bhI syAt AhAraka aura syAt anAhAraka hotA hai ? - gautamasvAmI- he bhagavan ! siddha jIva AhAraka hotA hai athavA anAhAraka hotA haiM ? bhagavAnU-he gautama ! siddha AhAraka nahIM, anAhAraka hotA hai| isa prakAra sAmAnya rUpa se jIva kI tathA nAraka Adi caubIsoM daMDakoM ke vizeSa jIca kI AhAraka-anAhArakatA kI prarUpaNA kara ke aba unakI bahuvacana meM prarUpaNA karate haiMgautamasvAmahe bhagavan ! bahana jIva AhAraka hote haiM athavA anAhAraka hote haiM ? bhagavAn-he gautama ! koI jIva AhAraka bhI hote hai aura koI anAhAraka bhI hote haiN| dvIpa kumAra, dizAkumAra, pavanakumAra ane ratanitakumAra, pRthvIkAyika Adi ekendriya dvIndriya trIndriya, caturindraya, tiryaMca paMcendriya, manuSya. vAtavyantara, tiSka ane vaimAnika paNa smAta AhAraka ane sthAt anAhAraka hoya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! siddha jIva AhAraka hoya che athavA anAhAraka hoya che ? zrI bhagavAna-he gatama! siddha AhAraka nahIM', anAhAraka hoya che. e prakAre sAmAnya rUpathI jIvanI tathA nAraka Adi covIse daMDakonA vizeSa jIvanI AhAraka-anAhArakatAnI prarUpaNa karIne have temanI bahuvacanamAM prarUpaNa kare che zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! ghaNA ja AhAraka hoya che athavA anAhAraka hoya che? zrI bhagavAna- he gautama ! kaI che AhAraka paNa hoya che ane keI anAhAraka paNa hoya che, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #640 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 28 sU0 7 jIvAdInAmAhArAdidyAranirUpaNam 'savve vi tAva hojA AhArayA1 sarve'pi tAvad nAyikA bhayeyurAhArakA iti prathamo bhagaH 1, dvitIyaM bhaGgamAha-'ayA AhAragA ya aNAhArae ya 2' athavA bahavo narayikA AhArakAzca bhavanti, ekazca kazcit nairayikastAbad anAhArako bhavati, iti dvitIyo bhaGgaH 2, atha bahutyamAdAya tRtIyaM bhaGgamAha-'ahayA ahAragA ya aNAhAragA ya 3' bahayo nairayikA AhArakAzca bhavanti, bahayo nairayikA anAhArakAzca bhavanti 3, 'evaM jAya vemANiyA' evampUrvoktarItyA yAvat-asurakumArAdi dazamayanapatayaH vikalendriyAH paJcendriyatiryagyonikA manuSyA vAnavyantarA jyotiSkA vaimAnikAzca sarve'pi tAvad bhaveyurAhArakAH 1, athavA bahaba AhArakAzca ekaH kazcid anAhArakazca bhavati 2, athavA bahavo hi AhArakAzca bhavanti, bahara eva anAhArakAzca bhavanti 3, kintu-'NavaraM egidiyA jahA jIvA' navaram-pUrvApekSayA vizeSastu-e kendriyAH yathA samuccayajIvAH AhArakA api uktAH, anAhArakA api uktAH tathA AhArakA api vaktavyA anAhArakA api vaktavyAH, gautamaH pRcchati-siddhA NaM gautamasvAmI-he bhagavan ! nAraka AhAraka hote haiM athayA anAhAraka hote haiM ? bhagavAn-he gautama ! (1) sabhI nAraka AhAraka hote haiM (2) athavA bahuta nAraka AhAraka hote haiM aura eka koI anAhAraka hotA hai (3) athavA bahutase nAraka AhAraka hote haiM aura bahuta-se anAhAraka hote haiN| isI prakAra vaimAnikoM taka kaha lenA cAhie, arthAt asurakumAra Adi daza bhavanapati, cikalendriya, tiyeca paMcendriya, manuSya, vAnavyantara, jyotiSka aura caimA. nika, (1) sabhI AhAraka hote haiM (2) athavA bahuta AhAraka hote haiM aura koI eka anAhAraka hotA hai (3) athayA bahuta-se AhAraka aura bahuta-se anAhAraka hote haiN| magara pUrva kI apekSA vizeSatA yaha hai ki ekendriya jIvoM kA kathana samuccaya jIvoM ke samAna samajhanA cAhie, arthAt jaise samuccaya jIva bahuta AhAraka aura bahuta anAhAraka kahe haiM, vaise hI ekendriyoM ko bhI kahanA caahie| zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! nAraka AhAraka hoya che athavA anahAraka hoya che? zrI bhagavAna he gautama! (1) badhA nAraka AhAraka hoya che. (2) athavA ghaNuM nAraka AhAraka hoya che. ane eka koI anAhAraka hoya che. (3) athavA ghaNA nAraka AhAraka hoya che ane ghaNA anAhAraka hoya che. e prakAre vaimAnika sudhI kahevuM joIe, arthAta asurakumAra Adi daza bhavanapati, vikalendriya tiryaMca paMcendriya, manuSya, vAnavyantara, jatiSka ane vaimAnika sudhI (1) badhA AhAraka hoya che (2) athavA ghaNuM AhAraka hoya che ane koI eka anAhAraka hoya che. (3) athavA ghaNA AhAraka ane ghaNA anAAhAraka hoya che. paNa pUrvanI apekSAe vizeSatA e che ke ekendriya jIvonuM kathana samuccaya jInA samAna samajavuM joIe. arthAt jema samuccaya jIva ghaNA AhAraka ane ghaNA anAhAraka kahelA che, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #641 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 628 prajJApanAsUtre pucchA ?" he bhadanta ! siddhAH khalu kim AhArakA bhavanti ? kiMvA anAhArakA bhavanti ? iti pRcchA, bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! 'no AhAragA aNAhAragA' siddhAH khalu no AhArakA bhavanti, apitu anAhArakA bhavanti, tathA ca vigrahagativyatiriktakA le sarve'pi saMsAriNo jIvA AhArakA bhavanti vigrahagatiH punaH kvacit kadAcit kasyacid bhavati iti sarvakAlamupalabhyamAnApi vigrahagatiH pratiniyatAnAmevopalabhyate ataAhArakeSu bahutvamuktam, anAhArakA api siddhAH sadaivopalabhyante teSAM cAbhavyebhyo'nantaguNatvam, sarvakAlamekaikasya nigodasya pratisamayamasaMkhyeyabhAgasya vigrahagatyApannasyopalabhyamAnatvAt anAhArakeSvapi bahutvamuktam, kadAcid nairayikAH sarve'pi AhArakA eva bhavanti na punareko'pyanAhArako bhavati teSAm upapAtavirahAt tathAhi nairayikANAM dvAdazamuhUrtA evopapAta gautamasvAmI - he bhagavan ! siddha jIva AhAraka hote haiM athavA anAhAraka hote haiM ? bhagavAn - he gautama! siddha jIva AhAraka nahIM hote kintu anAhAraka hI hote haiM / vigrahagati se bhinna samaya meM sabhI saMsArI jIva AhAraka hote haiM aura cigrahagati kahIM, kabhI, kisI jIva kI hotI hai / yadyapi cigrahagati sarvakAla meM pAI jAtI hai, magara vaha pratiniyata jIvoM kI hotI hai| isa kAraNa AhArakoM ko bahuta kahA hai / anAhAraka siddha bhI sadA vidyamAna rahate haiM aura ve abhavya jIvoM se anantaguNA haiM / sadaiva ekaeka nigoda kA pratisamaya asaMkhyAtavAM bhAga vigrahagati prApta rahatA hai, ataeva anAhArakoM kI bhI bahuta saMkhyA kahI hai / nAraka kabhI-kabhI sabhI AhAraka hote haiM, eka bhI nAraka anAhAraka nahIM hotA, kyoMki nArakoM ke upapAta kA viraha bhI hotA hai / nArakoM ke upapAta kA viraha bAraha muhUrtta kA hI hotA hai, aura usa kAla meM pUrvotpanna temaja ekendriyAnu paNa samajavuM' joie. zrIgautamasvAmI-he bhagavan ! siddha jIva AhAraka hoya che athavA anAhAraka hoya che? zrI bhagavAna-he gotama ! siddha jIva AhAraka nathI hotA parantu anAhAraka hoya che. vigrahagatithI bhinna samayamAM badhA sAMsArI jIva AhAraka hoya che ane vigrahagati kayAMka kayAreka koI jIpanI thAya che. yadyapi vigrahagati sakALamAM maLI Ave che, paNa pratiniyata jIvanI ja thAya che. ekAraNe AhvArakAne ghaNA kahyA che. anAharaka siddha paNa sadA vidyamAna rahe che ane teo abhavya jIvAthI ananta gaNA che. sadeva eka-eka niMgAdanA pratisamaya asakhyAtamA bhAga vigrahagati prApta karIne rahe che, tethI ja anAhArakAnI paNa ghaNI sakhyA kahI che. nAraka kayAreka kayAreka badhA AhAraka hAya che, eka paNa nAraka anAhAraka nathI hAtA, kemake nArakeAnA upapAtanA viraha thAya che. nA rakenA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #642 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 28 sU0 7 jIvAdInAmAhArAdidvAranirUpaNam 139 virahasya satyena tApadantare ca pUrvotpanna vigrahagatyApabhAnAmapi AhArakatvasaMbhavAt tadanyastu anutpadyamAnatyAd anAhArako na saMbhavati iti prathamo bhaGgaH 1, bahara epa nairayikA AhArakAH, kazcid anAhArakazca iti dvitIyo bhaGgaH 2, tatra narakeSu kadAcid eko janturutpadyate kadAcida dvau, kadAcit trayaH kadAciccatvAro yAvat saMkhyeyA asaMkhye vA utpadyante, tatra yadA eka utpadyate so'pi ca vigraha gatyApanno'pi bhavati anyetu pUrvotpannatayA AhArakA abhavan tadA ayaM dvitIyo bhaGgo bodhyaH, bahaba eva AhArakAzca anAhArakAzceti tRtIyo bhaGgaH, ayaM ca bhaGgo yadA bahavo vigrahagatyotpadyante tadA'vaseyaH, tadanyeSAM bhaGgAnAM saMbhavo nAsti AhArakapadasya nairayikANAM sadaiva bahutvenopalabhyamAnatvAt , evamasurakumArAdiSu stanita kumArAnteSu evaM vigrahagati ko prApta nAraka bhI AhAraka ho jAte haiN| usa samaya koI nayA nAraka utpanna nahIM hotA hai, ataeva anAhAraka koI bhI nahIM hotaa| yaha prathama bhaMga hai / bahuta-se nAraka AhAraka aura koI eka anAhAraka, yaha dvitIya bhaMga hai / isakA kAraNa yoM hai-naraka meM kadAcit eka jIva utpanna hotA hai, kadAcit do, kadAcit tIna, kadAcit cAra, yAvat saMkhyAta, yA asaMkhyAta utpanna hote haiN| ataeya jaba eka jIva utpadyamAna hotA hai aura yaha cigrahagati prApta hotA hai, aura dUsare sabhI pUrvotpanna nAraka AhAraka ho cukate haiM, usa samaya yaha dUsarA bhaMga samajhanA caahie| tIsarA bhaMga hai-bahuta AhAraka aura bahuta anAhAraka / yaha bhaMga usa samaya ghaTita hotA hai jaba bahuta nAraka utpanna ho rahe hoM aura ve vigrahagati ko prApta hoM / ina tIna ke sivAya anya koI bhaMga nArakoM meM saMbhava nahIM hai| upapatano viraha bAra muhUrtane ja thAya che. ane e kALamAM pUrvotpanna temaja vigraha gatine prApta nAraka paNa AhAraka thaI jAya che. te samaye kaI na nAraka utpanna nathI thatuM, tethI ja anAhAraka kaI paNa nathI thata. prathama ma. ghaNuM nAraka AhAraka ane keI eka anAhAraka A bIjo bhaMga che, tenuM kAraNa ArIte che--nArakamAM kadAcit eka jIva utpanna thAya che, kadAcita be, kadAcit traNa, kadAcita cAra, yAvat saMkhyAta agara asaMkhyAta utpanna thAya che. tethI ja jyAre eka jIva udyamAna thAya che ane te vigrahagatine prApta thaI jAya che, ane bIjA badhA pUrvotpanna nAraka AhAraka thaI jAya che, te samaye A bIjo bhaMga samajavo joIe. tIje bhaMga- ghaNA AhAraka ane ghaNuM anAhAraka. A bhaMga te samaye ghaTita thAya che jyAre ghaNA nAraka utpanna thaI rahyA hoya ane teo vigrahagatine prApta thAya. A traNanA sivAya anya kaI bhaMgane nArakamAM saMbhava nathI thatuM. eja prakAre asurakumArathI laIne satanitakumAre sudhImAM tathA DhandrithI laIne vaimAnike sudhImAM zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #643 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 630 prajJApanAsUtre dvIndriyAdiSu ca vaimAnikaparyanteSu pratyekaM bhaGgatrayaM bodhyam upapAtavirahabhAvataH prathamabhaGgasya ekAdisaMkhyatayotpatteH zeSasya ca bhaGgadvayasya sarvatrApi samupalabhyamAnatvAt , ekendriyeSu pRthivyaptejovAyuvanaspatiSu pratyekam 'AhArakA api anAhArakA api' ityeka eva bhagaH pRthivyapatejovAyuSu pratyekaM pratisamayamasaMkhyeyAnAM vanaspatiSu ca pratisamayamanantAmA vigraha gatyA samupajAyamAnAnAmupalabhyamAnatvena anAhArakapade'pi sadaiva teSu bahutvasaMbhavAt , siddheSu punaH 'anAhArakAH' ityeka eva bhaGgo'vaseyaH sakalazarIraparityAgena siddhAnAmAhArAsaMbhavAt , bahUnAzca sadA sadbhavAt iti prathamamAhAradvAraM prarUpya samprati dvitIyaM bhavya dvAraM prarUpayitumAha- bhavasiddhie NaM bhaMte ! jIye kiM AhArae ANAhArae ?' he bhadanta ! isI prakAra asurakumAroM se lekara stanitakumAroM taka meM tathA dvIndriyoM se lekara vaimAnikoM taka meM pratyeka meM tIna bhaMga jAnane caahie| upapAta ke viraha meM prathama bhaMga ghaTita hotA hai aura ekAdi saMkhyA meM utpatti hone para zeSa do bhaMga ghaTita hote haiM magara pRthvIkAyika, apakAyika, tejaskAyika, vAyukAyika, aura vanaspatikAyika ekendriya jIvoM meM eka hI bhaMga pAyA jAtA hai-yahata AhA. raka aura bahuta anAhAraka / isakA kAraNa yaha hai ki pRthvIkAyikoM, ae. kAyikoM, tejaskAyikoM aura vAyukAyikoM meM pratyeka samaya asaMkhyAta jIva utpanna hote hue hote haiM aura vanaspatikAya meM pratisamaya ananta jIva vigrahagati se utpanna hote haiM, isa kAraNa unameM sadaiva anAhAraka bhI bahuta pAe jAte haiN| siddhoM meM 'anAhAraka' yahI eka bhaMga pAyA jAtA hai, kyoMki siddha jIya sakalazarIroM se rahita hone ke kAraNa AhAraka nahIM hote aura ve sadaiva bahu. saMkhyA meM anAhAraka pAe jAte hai| aba dUsare bhavyadvAra kI prarUpaNA kI jAtI haipratyekamAM traNa bhaMma jANavA joie. upapatanA virahamAM prathama bhaMga ghaTita thAya che, ane ekAdi saMkhyAmAM utpatti thatA zeSa be bhaMga ghaTita thAya che. paNa pRthvIkAyika, akAyika, tejasakAvika, vAyukAvika ane vanaspatika yika ekendriya jIvomAM eka ja bhaMga maLI Ave che. ghaNA AhAraka ane ghaNuM anAhAraka. tenuM kAraNa e che ke, pRthvIkAyika, aSkAyika, tejaskArSika ane vAyukAcikemAM pratyeka samaye asaMkhyAta jIva utpanna thanArA hoya che ane vanaspatikAyamAM prati samaya anata jIva vigraha gatithI utpanna thaI rahelA hoya che, e kAraNe teomAM saMdeva anAhAraka paNa ghaNu maLI Ave che. siddhomAM anAhAraka A eka ja bhaMga maLI Ave che, kemake siddha jIva badhA zarIthiI rahita hovAnA kAraNe AhAraka nathI hotA ane teo sadeva ghaNuM saMkhyAmAM anAhAraka maLI Ave che. have bIjA bhavya dvAranI prarUpaNa karAya che- zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #644 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 28 sU0 7 jIyAdInAmAhArAdidvAranirUpaNam 631 bhavasiddhikaH-bhayaiH saMkhyAterasaMkhyAtairanantai siddhiryasya sa bhavasiddhiko bhavyaH khalu jIyaH kim AhArako bhavati ? kiM vA anAhArako bhavati ? bhagavAnAha -'goyamA !' he gautama ! 'siya AhArae siya aNAhArae' bhavasiddhiko bhavyaH syAt-kadAcid AhArako bhavati, syAt-kadAcid anAhArako bhavati tatra vigrahagatyAdyavasthAyAm anAhArako bodhyaH, tadanya kAlepunarAhArako'vaseyaH, iti bhAvaH, 'evaM jAva vemANie' evam-samuccayabhavasiddhika jIvoktarItyA yAvat-bhavasiddhiko nairayikAsurakumArAdi dazabhavana pati pRthivIkAyikAye kendriya vikalendriyapazcendriyatiryapayonikamanuSyavAnavyantarajyotiSkavaimAnikazcApi kadAcid AhArakaH, kadAcid anAhArakaH prajJaptaH kintyatra siddha viSayaka AlApo na vaktavyaH siddhasya muktipadaprAptatyena bhavasiddhikatvAbhAvAt , samprati bahutvaviziSTatayA bhavasiddhi. ___ gautamasthAmI-he bhagavan ! bhavasiddhika arthAt bhavyajIya AhAraka hotA hai yA anAhAraka? ___bhagavAn-he gautama ! bhavasiddhika jIva kadAcit AhAraka hotA hai, kadA. cit anAhAraka hotA hai| tAtparya yaha hai ki vigrahagati Adi avasthA meM anA hAraka samajhanA cAhie, zeSa samaya meM AhAraka / jo jIva saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta bhavoM ke pazcAt kabhI na kabhI siddhi lAbha karegA, yaha bhavasiddhikakahalAtA hai| jaisI vaktavyatA samuccaya bhavasiddhika kI kahI hai,vaisI hI bhavasiddhika nAraka, bhavasiddhika asurakumAra Adi bhavanapati, pRthvIkAyika Adi ekendriya, vikalendriya, paMcendriya tiryaMca, manuSya, vAnavyantara, jyotiSka aura bhava siddhika vaimAnika kI samajhalenI cAhie, arthAt vaha bhI kadAcita AhAraka aura kadAcitU anAhAraka hotA hai| magara yahAM siddhasaMbaMdhI kathana nahIM karanA cAhie kyoMki siddha muktipada ko prApta kara cuke haiM, ataeva unheM bhavya nahIM kahA jA sktaa| zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! bhavasiddhika jIva kadAcita AhAraka hoya che, kadAcihna anAhAraka hoya che. tAtparya e che ke vigraha gati Adi avasthAmAM anAhAraka samajavA joIe. zeSa samayamAM AhAraka, je jIva saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta bhanA pachI kayAre ne kayAre siddhilAbha karaze te bhavasiddhika kahevAya che. jevI vaktavyatA samuccaya bhavasiddhikanI kahI che, tevI ja bhavasiddhika nAraka bhava siddhika asurakumAra Adi bhavanapati, pRthvIkAyika Adi ekendriya, vikasendriya, paMcendriya tiryaMca, manuSya, vAtavyanAra, tiSka ane bhavasiddhika vaimAnikanI samajI levI joIe arthAt te paNa kadAcita AhAraka ane kadAcit anAhAraka hoya che. paNa ahIM siddha saMbaMdhI kathana karavuM joIe, kema ke siddha mukti padane prApta karI cUkayA che, tethI ja temane bhavya nathI kahI zakAtA. have bahatva viziSTa bhavasiddhikanI vaktavyatA kahevAya che zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #645 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 632 prajJApanAsUtre kamadhikRtyAha-'bhavasiddhiyA NaM bhaMte ! jIvA kiM AhAragA aNAhAragA?' he bhadanta ! bhavasiddhikA:-bhavaiH saMkhyAterasaMkhyAtairanantairvA siddhiryeSAM te bhavasiddhikAH khalu jIyAH kim AhArakA bhavanti ? kiM vA anAhArakA bhavanti ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'jIvegidiyavajjo tiyabhaMgo' jIvaikendriyavarno-jIyasamuccayaM vayitvA ekendriyANi ca varjayisA trikabhaGgo-bhaGgatrayaM vaktavyam , tathA cAtrApi AhAraka dvAravat samuccayajIvapade ekendriyeSu ca pRthivyAdivanaspatiparyanteSu bhavasiddhikeSu pratyekamu bhayatrA 'AhArakA api anAhArakA api' ityeka evamaGgo bahuvacanAnto vaktavyaH, tadanyeSu nairayikAdiSu bhava siddhikeSu bhaGgatrayaM vaktavyam tathAhi kadAcit sarve kevalA AhArakA eva natyeko'pi anAhArakaH, iti prathamo bhaGgaH 1, athavA kadAcid bahava AhArakAH kazcideko'nAhArakaH, iti dvitIyo bhaGgaH 2, athavA bahana epa AhArakA api anAhArakA api bhavanti, iti tRtIyo bhaGgaH 3, yathAcoktarItyA bhavasiddhike ekasmin bahuSu cAhArakatyAnAhArakatvaprarUpaNaM kRtaM tathA abhava. aba bahutvaviziSTa bhavasiddhiko kI vaktavyatA kahI jAtI hai - gautamasvAmI-he bhagavan ! bahuta bhavasiddhika jIva AhAraka hote haiM athavA anAhAraka hote haiM ? bhagavAn-he gautama ! samuccaya jIva aura ekendriya ko choDakara tIna bhaMga kahane cAhie / tAtparya yaha hai ki AhArakadvAra ke samAna yahAM bhI samuccaya jIva pada meM aura ekendriya bhavasiddhikoM meM bahuta AhAraka aura bahuta anAhAraka' yaha eka bhaMga hI pAyA jAtA hai / ina do padoM ke sivAya zeSa nAraka Adi bhaya siddhikoM meM tIna bhaMga kahane cAhie, yathA-kadAcitU sabhI AhAraka hI hote haiM, anAhAraka eka bhI nahIM pAyA jAtA, yaha prathama bhaMga hai / kadAcit bahuta AhA. raka hote haiM aura eka anAhAraka hotA hai, yaha dUsarA bhaMga hai / kadAcit bahuta AhAraka bhI hote haiM aura bahuta anAhAraka bhI hote haiM, yaha tIsarA bhaMga hai| zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! ghaNAbhavasiddhika jI AhAraka hoya che athavA anAhAraka hoya che? zrI bhagavAna he gotama ! samuccaya jIva ane ekendriya sivAya traNa bhaMga kahevA joIe, tAtparya e che ke AhAraka dvAranA samAna ahIM paNa samuccaya jIva padamAM ane ekendriya bhavasiddhikomAM ghaNA AhAraka ane ghaNu anAhAraka, A eka bhaMgaja maLe che. A be padanA sivAya zeSa nAraka Adi bhavasiddhikamAM traNa bhaMga kahevA joIe, jema kadAcit badhA AhAraka ja hoya , anAhAraka eka paNa nathI maLatA. A prathama bhaMga che. kadAcit ghaNA AhAraka hoya che ane eka anAhAraka hoya che, A bIjo bhaMga che. kadAcit ghaNA AhAraka paNa hoya che ane ghaNA anAhAraka paNa hoya che A trIjo bhaMga che. je prakAre eka bhavasiddhika, ane ghaNA bhavasiddhikamAM AhArakatva temaja anAhAra zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #646 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prame yabodhinI TIkA pada 28 sU0 7 jIvAdInAmAhArAdidvAranirUpaNam 633 siddhi ke'pi kartavyam ubhayatraiva ekatve bahutve ca bhaGgAnAM samAnatyAdityabhiprAyeNAha-'abhavasiddhie vi evaM ceva' abhavasiddhi ke'pi ecazcaiva-pUrvoktabhavasiddhikavadeva jIvAdi vaimAni kAnta paJcaviMzatidaNDa keSu ekatve bahutve cAhArakalAnAhAra kalyaviSayako bhaGgo'vaseyaH, gautamaH pRcchati-'no bhavasiddhie no bhavasiddhie NaM bhate ! jIye kiM AhArae, aNAhArae ? he bhadanta ! no bhavasiddhiko no abhavasiddhikaH khalu jIvaH kim AhArako bhavati ! kiMvA anAhArako bhavati ? no bhavasiddhiko nApi amavasiddhikaH siddha eva saMbhavati sahi siddho bhavAtItatvAd bhavasiddhiko na samavati, amavasiddhikaH punArUDhayA siddhagamanAyogya eyocyate ataeva siddhi prApteH siddhastAvadabhava siddhiko'pi na saMbhavati evaJca no bhavasiddhika no abhavasiddhikatvaprarUpaNe dve eva pade bhavataH-jIvapadaM siddhipadazca, tadubhayatrApi jisa prakAra eka bhayasiddhika aura bahuta bhayasiddhikoM meM AhArakatva evaM anAhArakatva kA nirUpaNa kiyA gayA hai, usI prakAra abhayasiddhika meM bhI karanA cAhie. kyoMki donoM jagaha ekatya aura bahutya ke viSaya meM bhaMga samAna hI haiM, isa abhiprAya se kahate haiM-pUrvokta bhavasiddhika kI bhAMti jIva se lekara vaimAnika taka ke paccIsoM daNDakoM meM, ekatva aura bahutya kI apekSA se AhAra katva evaM anAhArakatva ke viSaya meM samajha lenA cAhie / ___ gautamasvAmI-he bhagavan ! no bhavasiddhika no abhavasiddhika jIya AhAraka hotA hai yA anAhAraka ? ___bhagavAn-he gautama ! no bhavasiddhika- no abhavasiddhika jIva siddha jIva hI ho sakatA hai| siddha bhava se atIta hone ke kAraNa bhavasiddhika nahIM kahA jA sktaa| abhavasiddhika vaha kahalAtA hai jo mokSagamana ke yogya na ho, ataeca siddhi ko prApta siddha ko abhayasiddhika bhI nahIM kahA jA sakatA / isa katvanuM nirUpaNa karAyeluM che, eja prakAre abhAvasiddhikamAM paNa kahevuM joIe, kemake bane jagyAe ekatva ane bahatvanA viSayamAM bhaMga samAna ja che, e abhiprAyathI kahe che pUrvokta bhavasiddhikanI jema jIvathI laIne vaimAnika sudhInA pacIse daMDakamAM ekatva ane bahatvanI apekSAthI AhArakatva temaja anAhArakatvanA viSayamAM samajI levuM joIe. zrI tamAmI-he bhagavana! ne bhavasiddhika no abhavasiddhika jIva AhAraka hoya cha , manAhA24 ? zrI bhagavAna-he gautama ! ne bhavasiddhika no abhAvasiddhika jIva siddha jIva ja thaI zake che. siddha bhAvathI atIta thavAnA kAraNe bhAvasiddhika nathI kahevAta. abhavasiddhika te kahevAya che je mekSagamanane egya na haya, tethI ja siddhine prApta siddhine abhavasiddhika paNa nathI kahI zakatA. e prakAre no bhavasiddhika ne abhavasiddhinI prarUpaNAmAM beja pada thaI zake che-jIva pada ane siddha pada, A banne pamAM ekatvanI vikSAthI zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #647 -------------------------------------------------------------------------- ________________ % Decement 634 prajJApanAsUtre ekatye eka eva bhaGga:-'anAhArakaH' ityabhiprAyeNAha-'goyamA ! No AhArae aNAhArae' he gautama ! no bhavasiddhika no abhavasiddhika stAvajjIyo no AhArako bhavati api tu anAhArako bhavati tasya siddhatve paryavasAnAt , 'evaM siddhe vi' evam-samuccayajIvoktarItyA sido'pi tAvat-no bhavasiddhika no abhayasiddhika AhArako na bhavati tasya sakalazarIra. parityAgAt ataeva anAhArako bhavati, samprati bahutvamadhikRtya prarUpayitumAha-'No bhavasiddhiya no abhayasiddhiyANaM bhaMte ! jIvA kiM AhAragA aNAhAragA ?' he bhadanta ! no bhavasiddhika no abhavasiddhikAH khalu jIvAH kim AhArakAH bhavanti ? kiM vA anAhArakA bhavanti ? bahutye'pi-'anAhArakAH' ityekameva bhaGgaM pratipAdayituM bhagavAnAha-'goyamA ! no AhAragA aNAhAragA' he gautama ! no bhavasiddhika no abhavapiddhikAH no AhArakA bhavanti api tu anAhArakA eva bhavanti, teSA mapi jIvAnAM siddhatve eva paryavamAnAta 'evaM siddhA vi' epam-samuccayajIvoktarItyA siddhA api no bhavasiddhika no abhayasiddhikA AhArakA na bhavanti prakAra no bhavasiddhika no abhavasiddhikatva kI prarUpaNA meM do hI pada ho sakate haiM-jIvapada aura siddhapada / ina donoM padoM meM ekatva kI vivakSA meM eka hI bhaMga hotA hai-'anAhAraka' isa abhiprAya se kahate haiM-he gautama ! no bhavasiddhika no abhavasiddhika jIva AhAraka nahIM hotA, anAhAraka hotA hai, kyoMki siddha tva meM usakA paryavamAna ho cukA hai| isI prakAra siddha bhI AhAraka nahIM hotA, kyoMki samasta zarIroM se rahita hone ke kAraNa hI siddha hotA hai| aba bahutva kI vivakSA se prarUpaNA karate haiM gautamasvamI-he bhagavan ! bahata no bhavasiddhika-no abhayasiddhika jIya AhAraka hote haiM athavA anAhAraka hote haiM ? bhagavAn-he gautama ! eka no bhavasiddhika-no abhavasiddhika kI taraha bahuta no bhavasiddhika no abhavasiddhika bhI AhAraka nahIM hote, varan anAhAraka hote haiM, kyoM ki unakA bhI siddhatva meM hI paryavasAna hotA hai / isI prakAra eka ja bhaMga thAya che. anAhAraka e abhiprAyathI kahe che-he gautama!no bhavasiddhika, ne abhAvasiddhika jIva AhAraka nathI hotA, anAhAraka hoya che, kema ke siddhatvamAM tenuM paryavasAna thaI gayuM che. e ja prakAre siddha paNa AhAraka nathI hotA, kema ke samasta zarIrothI rahita hevAnA kAraNe ja siddha thAya che. have bahatvanI vivekSAthI prarUNA kare che- gautamasvAmI-he bhagavan ! ne bhavasiddhika ne abhAvasiddhika che AhAraka hoya che. ke anAhAraka hoya che? zrIbhagavAna-he gautama! eka ne bhavasiddhika-no abhAvasiddhikanI jema ghaNA ne bhavasiddhaki no abhAvasiddhika paNa AhAraka nathI hotA, paNa anAhAraka hoya che, kema ke temanuM paNa siddhatvamAM ja paryAvasAna thAya che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #648 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 28 0 7 jIvAdInAmAhArAdidvAranirUpaNam 635 1 apitu anAhArakA eva bhavanti, prAguktayukteH, 'dAraM 2' dvitIyaM bhavyadvAraM 2 samAptam / atha tRtIyaM sajJidvAraM prarUpayitumAha- 'saNNI NaM bhaMte / jIve kiM AhArae anAhArae ?' he bhadanta ! sajJI - samanaskaH khalu jIvaH kim AhArako bhavati ? ki vA anAhArako bhavati ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! 'siya AhArae piya aNAhArae' saMjJI tAvat syAt kadAcid AhArako bhavati, syAt kadAcid anAhArako bhavati, tatra vigrahAvasthAyAmanAhArako bodhyaH, tadanyakAle mAhArako'vaseyaH, atha samanaskasyaiva saMjJitvAd vigrahagatau manaso'bhAvAt kathaM saMjJIbhUtvA anAhArakaH saMbhavatIti cedatrocyate vigrahagatyApannasyApi saMjJayAyuSkavedanAt saMjJisvavyapadezena doSAbhAvAt nArakAyuSyacedanAt nArakarat ' evaM jAva vemANie' evam samuccaya jIvoktarItyA yAvat saMjJo nairayikAsurakumArAdi dazabhatranapati bahutva viziSTa siddha bhI AhAraka nahIM, kintu anAhAraka hote haiN| isa viSaya meM yukti pUrvavat hI hai| aba tIsare saMjJidvAra kI prarUpaNA kI jAtI hai gautamasvAmI - he bhagavan ! saMjJI jIva AhAraka hotA hai yA anAhAraka hotA hai ? bhagavAn - he gautama! syAt AhAraka hotA hai, syAt anAhAraka hotA hai / vigrahagati kI avasthA meM anAhAraka samajhanA cAhie aura anya samaya meM AhAraka samajhanA cAhie / zaMkA- jo mana se yukta ho, vaha saMjJI kahalAtA hai / vigrahagati meM mana hotA nahIM, aisI sthiti meM saMjJI hokara anAhAraka kaise ho sakatA hai ? samAdhAna - vigrahagati ko prApta hone para bhI jo jIva saMjJI ke AyuSya kA vedana kara rahA hai, vaha usa samaya mana ke abhAva meM bhI saMjJI hI kahalAtA hai / jaise nAraka ke AyuSya kA vedana karane ke kAraNa vigrahagati prApta narakagAmI jIva nAraka kahalAtA hai / ataeva ukta kathana nirdoSa hai / e kAraNe mahutva viziSTa siddha paNa AhAraka nathI untu anAhArakaja heya che. viSayamAM cuMkti pUrvavat che. have trIjA sa'nI dvAranI prarUpaNA karAya che- zrI gautamaravAmI-he bhagavan ! sa'nI jIya AhAraka hRdaya che. ke anAhAraka heAya che? zrI bhagavAn-he gautama! sthAt AhAraka hoya che. syAt anAhAraka hoya che.vigrahagatinI avasthAmAM anAhAraka samajavA joIe, ane anya samayamAM AhAraka samajavA joie. zakA-je manathI yukta hAya te saMjJI kahevAya che, vigrahapatimAM mana nathI hatuM evI sthitimAM sannI thaIne anAhAraka kevI rIte thaI zake ? samAdhAna-vigraDagatine prApta thaIne paNa je jIva sannInA ayuSyanu vedana karI rahela che, te, te samaye mananA abhAvamAM paNa saMjJI ja kahevAya che. jema nArakanA AyuSyanA vaida nanA kAraNe vigrahagatiprApta narakagAmI jIva nAraka kahevAya che, ethI ja ukta kathana nirdoSa che, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #649 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 636 prajJApanAsUtre paJcendriya tiryagyonika manuSya vAnavyantara jyotiSka vaimAniko'pi kadAcid AhArako bhavati kadAcid anAhArako bhavati, tatra vigrahagatau anAhAraka svadanyakAle AhArako bhavati, kintu - 'varaM niMdiya vigaliMdiyA no pucchijjaMti' navaram - pUrvApekSayA vizeSastu ekendriyavikalendriyAH- pRthivI kAyikAdi vanaspatikAyikAntA ekendriyAH, dvitricaturindriyarUpA vikalendriyAH saMziSu no pRSyante teSAmamanaskatayA saMjJityAsaMbhavAt atha bahutvamadhikRtyAha - 'saNNI NaM aMte ! jIvA kiM AhAragA, agAhAragA ?' he bhadanta ! saMjJina:samanaskAH khalu jIvAH kim AhArakA bhavanti ? kiMvA anAhArakA bhavanti ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! 'jIvAio tiyabhaMgo jAva vemANiyA' jIvAdikastrikabhaGgaH- - jIvapade nairayikAdiSoDazAntadaNDakeSu ca pratyekaM sarvatra bhaGgatrayaM vaktavyam, tatra - ' sarve'pi tAvad bhaverAhArakA H ' 1 iti prathamo bhaGgaH, ' athavA AhAra kAzca bahavaH kazcidanAhArakazca' iti dvitIyo 9 samuccaya jIva kI taraha saMjJI nAraka, asurakumAra Adi daza bhavana pati, paMcendriya tiryeca, manuSya, yAnavyatara, jyotiSka aura vaimAnika bhI kadAcit AhAraka aura kadAcit anAhAraka hotA hai, arthAt vigrahagati ke samaya anAhAraka aura anya samaya meM AhAraka hotA hai vizeSatA yaha hai ki yahAM pRthvIkAdhika Adi ekendriya aura dIndriya, trIndriya, caturindriya rUpa cikalendriya ko lekara prazna nahIM karanA cAhie, kyoMki manohIna hone ke kAraNa ve saMjJI nahIM hote haiM / aba bahutva kI vivakSA karake kahate haiM gautamasvAmI - he bhagavan ! bahuta saMjJI jIva AhAraka hote haiM yA anAhAraka hote haiM ? bhagavAn he gautama! jIvapada meM tathA nairamika Adi solaha daNDakoM meM sarvatra tIna bhaMga kahane caahie| ve tIna bhaMga isa prakAra haiM - ( 1 ) sabhI AhAraka hote haiM (2) bahuta AhAraka hote haiM, eka anAhAraka hotA hai aura (3) bahuta samuccaya jIvanI jema sajJI nAraka, asurakumAra Adi deza bhavanapati paMcendriya tiryaya, manuSya, pAnavyantara, jyotiSTha bhane vaimAni pazu-udAyit sAhA24 mate 14cita anAhAraka thAya che, arthAt vigrahagatinA samaye ana hAraka ane anya samayamAM AhAraka hAya che. vizeSatA e che ke, aphI' pRthvIkAyaka Adi ekendriyane ane dvIndriya, zrIndriya, caturindriya vikalendriyane laine prazna na karavo joIe kema ke mane hIn hAvAnA kAraNe te saMjJI hAtA nathI. have ahutvanI vivakSA karIne kahe che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! ghaNA sa'nI jIve AhAraka hoya che, ke anAhAraka hoya che? zrI bhagavAn--he gautama ! jIvapadamAM tathA naiyika Adi sAla daDakemAM satra traNa bha ga kahevA joIe. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #650 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 28 sU0 7 jIvAdInAmAhArAdidvAranirUpaNam bhaGgaH2, 'athavA bahava eva AhArakAzca anAhArakAca' iti tRtIyo bhaGgaH 3, yAvata-saMjJino nairapikA asurakumArAdi dazabhavanapatayaH paJcendriyatiryagyonikA manuSyA pAnavyantarajyo. tiSkA vaimAnikAca sarve'pi bhaveyugahArakAH, athavA bahava AhArakAH kazcideko'nAhArakazca athavA bahaba eva AhArakAzca anAhArakAceti bhAvaH, atra jIvasamuccayapade prathamabhaGgaH sakalalokApekSayA saMjJitvenotpAtavirahAbhAvAt , ekasmin saMjJini vigrahagatyApanne dvitIyo bhaGgaH, bahuSu saMjJiSu vigrahagatyApanneSu satsu tRtIyo bhaGgo'vaseyaH, evaM nairayikAdiSoDazapadeSApi bhaGgavayaM bhAvanIyama, gautamaH pRcchati-'asaNNI NaM bhaMte ! jIye kiM AhArae aNAhArae ?' he bhadanta ! asaMjJI-amanaskaH khalu jauSaH kim AhArako bhavati ? kiMvA anA. hArako bhavati ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'siya AhArae siya aNAhArae' asaMjJI AhAraka aura bahuta anAhAraka hote haiN| yAvat-saMjJI nAraka, asurakumAra Adi daza bhavanapati, paMcendriya tiryaMca, manuSya, vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika bhI (1) saba AhAraka hote haiM (2) athavA bahuta AhAraka aura koI eka anAhAraka hotA hai (3) athavA bahuta AhAraka aura bahuta anAhArakahote haiN| yahAM samuccaya jIya pada meM prathama bhaMga usa samaya ghaTita hotA hai jaba sampUrNa loka meM eka bhI jIva saMjJI ke rUpa meM utpanna na ho rahA ho / jaba eka saMjJI jIva vigrahagati ko prApta ho taba dvitIya bhaMga hotA hai aura jaba bahuta saMjJI vigrahagati ko prApta hoM to tRtIya bhaMga hotA haiN| isI prakAra nairayika Adi solahoM padoM meM tIna-tIna bhaMga samajha lene caahie| gautamasyAmI-he bhagavan ! asaMjJI amanaska jIya AhAraka hotA hai yA anAdAraka ? bhagavAn-he gautama ! asaMjJI jIva kadAcit AhAraka aura kadAcit anA. te traNa bhaMga A prakAre che-(1) badhA AhAraka hoya che. (2) ghaNA AhAraka hoya che, eka anAhAraka hoya che (3) ghaNA AhAraka ane ghaNA anAhAraka hoya che. cAvata saMjJI nAraka, asurakumAra Adi daza bhavanapati, paMcendriya tiryaMca, manuSya vAtavyantara, tiSka ane vaimAnika paNa (1) badhA AhAraka hoya che. (2) athavA ghaNA AhAraka ane keI eka anAhAraka hoya che. (3) athavA ghaNA AhAra ane ghaNA anAhAraka hoya che. ahIM samuccaya jIva padamAM prathama bhaMga te samaye ghaTita thAya che jyAre saMpUrNa lekamAM eka paNa jIva saMsInA rUpamAM utpanna na thaI rahyo heya. jyAre eka saMjJI jIva vigrahagatine prApta thAya tyAre dvitIya bhaMga thAya che ane jyAre ghaNA saMjJI vigrahagatine prApta thAya te tRtIya bhaMga thAya che e ja prakAre nerayika Adi sAte padomAM traNa traNa bhaMga samajI levA joIe zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! asaMjJI-amanaska jIva mAhAraka hoya che ke anAhAraka? zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #651 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 638 prajJApanAsUtre tAvat syAt-kadAcid AhArako bhavati, syAt-kadAcid anAhArako bhavati, tatra vigrahA vasthAyAM prAgvadatrApi anAharako bodhyaH, tadanyakAle AhArako'vagantavyaH, 'evaM jeraie jAva cANamaMtare' evam-samuccayajIvoktarItyA asaMjJo nairayiko yAvat-asurakumArAdi daza bhavanapatipRthivIkAyikAyekendriyavikalendriya paJcendriyatiryagyonikamanuSyavAnavyantarazca kadA cid AhArakaH, kadAcid anAhArako bodhyaH, tatra vigrahagatau anAhArakaH, tadyanyakAle AhArako dravyaH, kintyatra-'joisiyavemANiyA Na pucchijjati' jyotiSkavaimAnikA na pRcchayante teSAM saMjJityavyavahArAbhAvAta, samprati bahutvamadhikRtyAha-'asaNI NaM bhaMte ! jIvA kiM AhAragA, aNAhAragA?' he bhadanta ! asaMjJinaH khalu jIyAH kim AhArakA bhavanti ? kiMvA anAhArakA bhavanti ? bhagavAnAha-'goyamA!' he gautama ! 'AhAragA vi hAraka hotA hai| pUrva kI bhAMti yahA~ vigrahagati kI apekSA se anAhAraka aura anya samaya meM AhAraka jAnanA caahie| samuccaya joya kI bhAMti asaMjJI nAraka, asurakumAra Adi daza bhavana pati, pRthvIkAyika Adi ekendriya, vikalendriya, tiryaMca paMcendriya, manuSya, cAna vyantara bhI kadAcit AhAraka aura kadAcit anAhAraka hote haiM / vigrahagati ke samaya anAhAraka aura anya samaya meM AhAraka samajhanA cAhie / kintu yahAM jyotiSka aura baiMmAnikoM saMbaMdhI pRcchA nahIM karanI cAhie, kyoMki unameM asaMjJIpana kA vyavahAra nahIM hotaa| aba bahutva kI vivakSA kara ke kathana kiyA jAtA hai zrI bhagavAna-he gautama! asaMjJI jIva kadAcita AhAraka ane kadAcit anAhAraka hoya che. pUrvanI jema ahIM paNa vigrahagatinI apekSAe anAhAraka ane anya samayamAM AhAraka jANavA joIe. samuccaya jIvanI jema asaMzI, nAraka, asurakumAra Adi daza bhavanapati, pRthvI kAyika Adi ekendriya, vikalendriya, tiya paMcendriya, manuSya ane vAnavyantara paNa kadAcit AhAraka ane kadAcit anAhAraka hoya che. vigrahagatinA samaye anAhAraka ane anya samayamAM AhAraka samajavA joIe. kintu ahIM tiSka ane dvimAnike saMbaMdhI pRchA na karavI joIe kema ke temanAmAM asaMjJI paNAne vyavahAra nathI. te have bahutvanI virakSA karIne kathana karAya chezrI gautamasvAmI-he bhagavan! ghaNA asaMjJI jevo AhAraka hoya che ke anAhAraka hoya che? zrI bhagavAna-he gautama! asaMsI jI AhAraka paNa hoya ane anAhAraka paNa hiya che, A eka bhaMga maLI Ave che. kAraNa e che ke pratyeka samayamAM ananta ekendriya jIva virahagati prApta thayelA maLe che, tethI samuccaya jIva padamAM anAhArakenI bahulatA saMdeva rahe che, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #652 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 28 sU0 7 jIvAdInAmAhArAdidvAra nirUpaNam 639 anAhAragA vi ego bhaMgo' asaMjJino jIvA AhArakA api anAhArakA api bhavanti, ityeka eva bhaGgaH samuccayajIvapade ityarthaH, pratisamaya mekendriyANAmanantAnAM vigrahagatyApannAnAmanAhArakANAM sarvadaivopalabhyamAnatayA anAhArakapade bahutvasyaiva sadbhAvAt, gautamaH pRcchati - ' asaNNI NaM bhaMte ! NeraiyA ki AhArayA aNAhArayA ?' he bhadanta ! asaMjJinaH khalu nairayikAH kim AhArakA bhavanti ? kiMvA anAhArakA bhavanti ? bhagavAn SaDbhaGgAnAha'gomA !' he gautama ! 'AhAramA vA 1' asaMjJino nairayikA AhArakA vA bhavanti, 'aNA hAragA vA 2' anAhArakA vA bhavanti 2, 'ahavA AhArae ya aNAhArae ya 3' athavA AhAraka anAhArazca kazcid bhavati 3, 'AhArae ya aNAhArayA ya 4' kazcid AhArakazca bahava anAhArakAca bhavanti 4, 'ahavA AhAragA ya aNAhArae ya 5' athavA AhAra kAzca bahavo bhavanti, kazcid anAhArakazca bhavati 5, 'ahavA AhAragA ya aNAhAragA ya 6' athavA bahava gautamasvAmI - he bhagavan ! bahuta asaMjJI jIva AhAraka hote haiM athavA anAhAraka hote haiM ? bhagavAn he gautama! asaMjJI jIva AhAraka bhI hote haiM aura anAhAraka bhI hote haiM, yaha eka hI bhaMga pAyA jAtA hai| kAraNa yaha hai ki pratyeka samaya meM ananta ekendriya jIva vigrahagati prApta pAye jAte haiM, ataH samuccaya jIva pada meM anAhArakoM kI bahulatA sadA hI rahatI hai / gautamI he bhagavana ! asaMjJI nAraka kyA AhAraka hote haiM athavA anAhAraka hote haiM ? bhagavAn he gautama! yahAM chaha bhaMga hote haiM, yathA - (1) asaMjJI nAraka saca AhAraka hote haiM (2) anAhAraka hote haiM (3) athavA koI AhAraka aura koI anAhAraka hotA haiM (4) athavA koI eka AhAraka aura bahuta anAhAraka hote haiM (5) athavA bahuta AhAraka hote haiM, eka anAhAraka hotA hai (6) athavA bahuta AhAraka aura bahuta anAhAraka hote haiM / isa prakAra ye chaha bhaMga hote haiM, zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! a'' nAraka zu AharakahAya che athavA tA anAhAraka heAya che? zrI bhagavAn he gautama! khar3I chalAMga thAya che, (1) asanI nAraka badhA AhAraka hAya che. (2) anAhAra hoya che. bhaTThe (3) athavA kaI AhAraka ane koI anAhAraka hoyache, (4) athavA koi eka AhAraka ane ghaNA anAhAraka hoya che. (5) athavA ghaNA AhAraka hoya che. ane eka anAhAraka hAya che. (6) athavA ghaNA AhAraka ane ghaNA anAhAraka hAya che, zrI prajJApanA sUtra : 5 - Page #653 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 640 prajJApanAsUtre eva AhArakAca anAhArakAca bhavanti 6, ' evaM ee chanbhaMgA evam uktarItyA etepUrvoktAH asaMjJinairayikeSu SaDmaGgAH saMbharanti, tatra ' AkArakA :' iti prathamo bhaGgo yadA anyo'saMjJI nairayikaH samutpadyamAno vigrahagatyApanno nopalabhyate pUrvotpannAstya saMjJinaH sarve'pi AhArakAH saJjAtAH tadA gantavyaH, 'anAhArakAH' iti dvitIyo bhaGgo yadA pUrvI. tpanno'saMjJI nairayika eko'pi nopalabhyate utpadyamAnAstu vigrahagatyApannA bahava upalabhyante tadA bodhyaH, 'AhArakazca anAhArakazca' iti tRtIyo bhaGgo yadA cirakAlotpanna eko'saMjJInaiyika upalabhyate samprati utpadyamAno'pi vigrahagatyApanna ekastadA bodhyaH, 'AhArakazca anAhArakAca' iti caturtho bhaGga virakAlotpanne ekasmin asaMjJini nairayike vidyamAne sati saMprati utpadyamAneSu asaMjJiSu vigravagatyApanneSu vijJeya:, ' AhArakAca anAhArakaca ' iti paJcamo bhaGga virakAlotpanneSu bahuSu asaMjJiSu nairayikeSu sat samprati utpadyamAne vigrahagatyApanne ekasmina asaMjJini draSTavyaH, 'AhArakAzca anAhArakArtha' iti SaSThomaGgastu cirakAinameM se prathama bhaMga taba ghaTita hotA hai jaba koI bhI asaMjJI nAraka cigrahagati ko prApta nahIM pAyA jAtA hai aura pUrvotpanna asaMjJInAraka sabhI AhAraka ho cukate haiM / dUsarA bhaMga usa samaya ghaTatA hai jaba pUrvotpanna asaMjJI nAraka eka bhI nahIM pAyA jAtA aura utpadyamAna cigrahagati prApta bahuta pAye jAte haiM / tRtIya bhaMga usa samaya hotA hai jaba cira kAlotpanna eka asaMjJI nAraka pAyA jAtA hai aura vartamAna meM utpadyamAna vigrahagati prApta bhI eka pAyA jAtA hai / cauthA bhaMga usa samaya samajhanA cAhie jaba cirakAlotpanna eka asaMjJI nAraka vidyamAna ho aura varttamAna meM utpadyamAna bahuta-se asaMjJI cigrahagati ko prApta hoN| pAMcavAM bhaMga usa samaya ghaTita hotA hai jaba cirakAlotpanna bahutase asaMjJI nAraka vidyamAna hoM aura varttamAna meM utpadyamAna vigrahagati prApta amy e prakAre A cha bhaMga bane che, temanAmAMthI prathama bhaMga tyAre ghaTita thAya che ke jyAre kAI paNa asa"nI nAraka vigraDagatine prApta thayela maLI Ave ane pUrvotpanna asa'nI nAraka badhA AhAraka thai jAya che. bIjo bhAMga te samaye ghaTe che, jyAre pUrvApanna asa'jJI nAraka eka paNa nathI maLI AvatA ane utpadyamAna vigrahagati prApta ghaNA maLI Ave che. tRtIyabhaMga te samaye thAya che, jyAre cirakAleApana eka asa'nI nAraka maLe che ane vartamAnamAM utpadyamAna vigrahagati prApta paNa eka maLI Ave che. ceAtheA bhaMga tyAre samajavA joie jyAre cirakAlAtpanna eka asajJInAraka vizvamAna hoya ane vartamAnamAM utpadyamAna ghaNA asa'nI vigrahagatine prApta thAya. pAMcamA bhaMga te samaye ghaTita ane che jayAre cirakAlepanna ghaNA asaMjJI nArake vidyamAna hoya ane vartamAnamAM utpadyamAna vigrahagati prApta eka asanI maLe. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #654 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 28 sU0 7 jIvAdInAmAhArAdidvAranirUpaNam 641 lotpanneSu bahuSveva cotpadyamAneSu asaMjJiSu satsu avagantavyaH, ' evaM jAva thaNiyakumArA' evam saMjJi nairathikoktarItyA ete- pUrvapradarzitAH SaDbhaGgA asurakumArAdi stanitakumAraparyasAneSvapi draSTavyAH ityabhiprAyeNAha - yAvat - asurakumArAH, nAgakumArAH, suvarNakumArAH, agnikumArAH, vidyutkumArAH, udadhikumArAH, dvIpakumArAH, divakumArAH pavanakumArAH, stanitakumArA api AhArakA vA 1 anAhArakA vA 2 AhArakazca anAhArakaca 3 AhArakazca anAhArakA 4 athavA AhArakAca anAhArakazca 5 AhArakAca anAhArakAzca aranaar: atra nairakANAm asurakumArAdi bhavanapatInAM vAnavyantarANAzcAsaMjJibhyaH saMjJibhyazcotpAdAt asaMjJibhya utpadyamAnA asaMjJina vyapadizyante saMjJibhyazcotpadyamAnAH saMjJino vyapadizyante, jyotiSkavaimAnikAH punaH saMjJibhya evotpadyante nAsaMjJimpa iti eka asaMjJI pAyA jaay| chaThA maMga usa samaya samajhanA cAhie jaba cirakAlotpanna bhI bahuta hoM aura utpadyamAna asaMjJI bhI bahuta ho / asaMjJI nArakoM meM jaise chaha bhaMga kahe gae haiM, usI prakAra asurakumAroM se lekara stanitakumAroM taka sabhI meM chaha chaha bhaMga samajha lene cAhie / isa abhi prAya se kahate haiM- yAvat asurakumAra, nAgakumAra, suvarNakumAra, agnikumAra, vidyutakumAra, udadhikumAra, dIpakumAra, dizAkumAra, pavanakumAra aura stanitakumAra bhI chaha maMgoM vAle haiM, yathA- (1) AhAraka (2) anAhAraka (3) eka AhAraka, eka anAhAraka (4) eka AhAraka, bahuta anAhAraka (5) bahuta AhAraka, eka anAhAraka aura (6) bahuta AhAraka, bahuta anAhAraka / nairayika, asurakumAra Adi bhavanapati tathA vAnavyantara, asaMjJiyoM se bhI utpanna hote haiM aura saMjJiyoM se bhI / jo asaMjJiyoM se utpanna hote haiM ye asaMjJI kahe jAte haiM aura jo saMjJiyoM se utpanna hote haiM, ve maMjJI kahalAte haiM / jyotiSka chaThTho bhaMga te samaye samajavA joie jyAre cirakAleAtpanna paNa ghaNA hAya ane utpadyamAna asa'jJI paNa ghaNA heAya. asa'nI nArakAmAM jevA cha bhAMga kahyA che, eja prakAre asurakumArAthI laIne stanitakumArI sudhI badhAmAM cha cha bhaga samajI levA joIe. e abhiprAyathI kahe che-yAvat asurakumAra, nAgakumAra, suvarNakumAra, agnikumAra vidyutsumAra, udavikumAra, dvIpakumAra, dizAkumAra, pavanakumAra anai tanitakumAra paNa cha lagavAkA - prema ke (1) AhAra (2) anAhAra4 ( 3 ) ye (4) kheDa mahA24 ghaNA anAhA24 (5) dhAma me AhAra me anAhAra anAhAra bhane (1) dhAgA mahA 24 dhAgA anAhAra. nairayika sukumAra Adi bhavanapati tathA vAnabhyantara, asauethI paNa utpanna thAya che ane sasIyAthI paNa, je asanIethI utpanna thAya che te asasI kahevAya pra0 81 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #655 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 642 prajJApanAsUtre te asaMjJiSu na paThitA iti bodhyam 'egidiesa abhaMgaya' ekendriyeSu tAvad abhaGgakambhaGgAbhAva:- 'AhArakA api anAhArakA api' ityeka eva bhaGga ityarthaH, tatra AhArakA stAvad bahavaH prasiddhA eva, anAhArakA api pratisamayaM pRthivyaptejo vAyavaH pratyekamasaMkhyAtA bhavanti, pratisamayaM vanaspatikAyikAH anantAH sarvakAle upalabhyante iti te'pi bahavaH siddhAH kintu - 'veIdiya jAya paMvidiyatirikkhajogiesu tiyabhaMgo' dvondriya yAvat trIndriyacaturindriyapaJcendriyatiryagyonikeSu asaMkSiSu trikabhaGgaH- pratyekaM bhaGgatrayaM vaktavyamtadyathA - prAhArakAH sarve'pi tAvad bhaveyuH 1, athavA bahava AharakAH kazcidanAhArakaca 2, athavA bahava eva AhArakazca anAhArakAca bhavanti 3, tatra yadA eko'pi dvIndriyo vigrahA vastho nopalabhyate tadA pUrvotpannAH sarve'pi AhArakA iti prathamo bhaGgaH 1, yadA tu eko aura vaimAnika deva saMjJiyoM se hI utpanna hote haiM, asaMjJiyoM se utpanna nahIM hote, ataeva asaMjJiyoM meM unakI gaNanA nahIM kI gaI haiM / ekendriyoM meM abhaMgaka hai arthAt bhaMgoM kA abhAva hai, arthAt unameM eka hI vika lpa pAyA jAtA hai- 'bahuta AhAraka, bahuta anAhAraka / ' bahuta AhAraka to prasiddha hI haiM, anAhAraka bhI pratyeka samaya meM bahuta pAye jAte haiM, kyoMki asaMkhyAta pRthvIkAyika, asaMkhyAta aprakAyika asaMkhyAta tejaskAyika aura asaMkhyAna vAyukAyika tathA ananta vanaspatikAya jIva pratyeka samaya meM utpanna hote rahate haiM aura ve vigrahagati samApanna hote haiM / kintu dvIndriya, trIndriya, caturindriya aura tiryaca paMcendriya asaMjJiyoM meM, pratyeka meM tIna bhaMga kahane caahie| ve isa prakAra haiM(1) sabhI AhAraka hote haiM (2) athavA bahuta AhAraka aura eka koI anAhAraka hotA hai (3) athavA bahuta AhAraka aura bahuta anAhAraka hote haiM / jaba eka che ane je sanniAthI utpanna thAya che temA sannI kahevAya che. yetika ane vaimAnika daiva asa`niyAthI ja utpanna thAya che. sanImethI utpanna nathI thatA, tethI ja asatticemAM temanI gaNanA nathI karelI, ekendriyAmAM alagaka che, arthAt bhaMgAnA abhAva che, arthAt eka ja vikalpa maLI Ave cheghaNA AhAraka, ghaNA anAhAraka. dhaNA AhAraka te prasiddha ja che, anAhAraka paNa pratyeka samayamAM ghaNA maLI Ave che. kema ke asaMkhyAta pRthvIkAyika, asa khyAta aSThAyika, asa`khyAta tejakAyika, ane asrakhyAta vAyukAyika tathA ananta vanaspati kAyika jIva pratyeka samayamAM utpanna thatA rahe che ane tee vigrahagati samApanna hAya che. kintu dvIndriya, trIndriya, caturindriya ane tiryaMca paMcendriya asanniyAmAM, pratyekamAM traNa bhAMga kahevA joie. te A prakAre che-(1) badhA AhAraka hoya che. (ra) athavA ghaNA AhAraka ane eka keAI anAhAraka heAya che (ra) athavA ghaNA AhAraka ane ghaNA anAhAraka hAya che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #656 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TokA pada 28 sU0 7 jIvadInAmAhArAdidvAranirUpaNam 643 vigrahAvastho bhavati tadA pUrve sarve'pi AhArakAH, utpadyamAnastve ko'nAhAraka iti dvitIyo bhaH 2, yadA punarutpadyamAnA api bahava upalabhyante tadA tRtIyo bhaGgo vijJeyaH 3, evaM trIndriyavaturindriyapazcendriyatiryagyo nikeSvapi svayamUhanIyam, kintu-'maNUsavANamaMtaresu chabbhaMgA' manuSyavAnavyantareSu asaMjJiSu pUrvoktAH SaDbhaGgA vaktavyAH, gautamaH pRcchati'No muNNI no asaNNo NaM bhaMte ! jIve ki AhArae aNAhArae ? he bhadanta ! no saMjJi no asaMjJI khalu jIvaH kim AhArako bhavati ? kiMvA anAhArako bhavati ? bhagavAnAha'goyamA !' he gautama ! 'siya AhArae siya agAhArae ya' syAt-kadAcid AhArako bhavati no saMjJi no asaMjJo jIvaH kevalina: samudghAtAdyavasthAcirahe AhArakakhAt syAtkadAcid anAhArako bhavati 'evaM maNUse vi' evam-samuccayajIvoktarItyA manuSyo'pi asaMjJI kadAcid AhArako bhavati, kadAcid anAhArako bhavati, kintu-'siddhe aNAhArae' bhI dvIndriya vigrahagati zapta nahIM pAyA jAtA aura pUrvotpanna sabhI AhAraka hote haiM, taba prathama bhaMga hotA hai| jaba eka vigrahagati prApta hotA hai, aura pUrvotpanna saba AhAraka hote haiM, taba eka anAhAraka aura bahuta AhAraka, yaha dUsarA bhaMga pAyA jAtA hai| kintu jaba utpadyamAna bhI bahuta hote haiM aura pUrvotpanna AhAraka bhI bahuta hote haiM, taba tIsarA bhaMga ghaTita hotA hai / isI prakAra trIndriyoM meM, caturindriyoM meM aura niryaca paMcendriyoM meM samajha lenA caahie| kintu asaMjJI manuSyoM aura dhAna vyantaroM meM pUrvokta chaha bhaMga kahanA caahie| . gautamasyAmI-he bhagavan ! nosaMjJI-boasaMjJI jIva kyA AhAraka hotA hai yA anAhAraka ? bhagavAna-he gautama ! kadAcit AhAraka hotA haiM, kadAcit anAhAraka hotA hai, kyoMki kevalI samudghAtAvasthA ke abhAva meM AhAraka hote haiN| jyAre eka paNa drIndriya vigragati prApta nathI maLI Avate ane pUrvotpana badhA AhAraka hoya che, tyAre prathama bhaMga thAya che. jyAre eka vigrahagati prApta hoya che ane pUrvotpanna badhA AhAraka hoya che tyAre eka anAhAraka ane ghaNA AhAraka, A bIjo bhaMga bane che. kintu jyAre utpAdana paNa ghaNuM hoya che. ane pUrvotpanna AhAraka paNa ghaNA hoya che, tyAre trIjo bhaMga ghaTita thAya che. eja prakAre trIndramAM caturindrimAM ane tiryaMca paMcendrimAM paNa samajIlevuM joIe. paNa asaMsI manuSya ane vanavyantaramAM pUrvokta cha bhaMga kahevA joIe. zrI gautamasvAmI-he bhagavAna ! na saMjJI ne asaMsI jIva zuM AhAraka hoya che are anAhAraka? zrI bhagavA--he gautama ! kadAcit AhAraka hoya che. kadAcita anAhAraka hoya che. kemake kevalIsa muddaghAtA thAnA bhAvamAM AhAraka hoya che. e ja prakAre manuSya asaMjJIpatra zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #657 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 644 prajJApanAsUtre siddho'nAhArako bhavati tathAca anAhArakatvaM samudghAtAvasthAyAm ayogityAvasthAyAM siddhAvasthAyAM vA vibhAvanoyam, ___ sampati bahutvamadhikRtyAha-'puhutteNaM no saNNo no asaNNI jIyA AhAragA vi aNAhAragAvi' pRthaktvena-bahutvena no saMjJi no asaMjJino jIvA AhArakA api anAhArakA api bhavanti tatra AhArakA api no saMjJi no asaMjJino bhavanti bahUnAM kelinAM samudghAtA. dyayasthArahitAnAM sadaivopalabhyamAnatvAt, anAhArakA api no saMjJi no asaMjJino bhavanti siddhAnAM sadaiva sadbhAvAt, teSAzcAnAhArakatvAt, kintu-'maNUse su tiyabhaMgo' manuSyeSu no saMjJi no asaMjJiSu trikamaGga:-pUrvoktaM bhaGgatrayaM vaktavyam, yathA-'sarve'pi tAvad bhaveyu rAhArakAH, iti prathamo bhagaH, athavA bahava bhAhArakA ekaH kazcid anAhArako bhavati iti dvitIyo bhaGgaH, athavA bahava eva AhArakAzca anAhArakAzca bhavanti, iti tRtIyo bhaGgaH, tatra yadA na ko'pi kevalI samudghAtAdyavasthAgato bhavati tadA prathamo bhaGgaH, ekasmin kevalini samudghAtAdhavasthAgate sati dvitIyo bhaGgaH saMbhavati, bahaSu kevalisamudghAtAdyavasthA isI prakAra manuSya asaMjJo bhI kadAcita AhAraka hotA hai, kadAcit anAhAraka hotA haiN| siddha jIva anAhAraka hI hotA hai| ___ aba bahutva kI apekSA se nirUpaNa kiyA jAtA hai-bahutva kI apekSA se no saMjJo-noasaMjJI jIva AhAraka bhI hote haiM, anAhAraka bhI hote haiN| ahAraka bhI no saMjJI no asaMjJI bahuta hote haiM ? kyoMki samudaghAtAvasthA se rahita kevalI bahuta pAye jAte haiM, siddha anAhAraka hote haiM, ataH anAhAraka bhI bahuta pAe jAte haiN| kintu nosaMjJI-noasaMjJo manuSyoM meM tona bhaMga hote haiM, yathA-(1) sabhI AhAraka hote haiM (2) athavA bAhuna AhAraka hote haiM, eka koI anAhAraka hotA hai (3) athavA bahuta AhAraka aura bahuna anAhAraka hote haiN| jaba koI bhI kevalI samudghAta avasthA meM nahIM hotA, taba prathama bhaMga samajhanA cAhie / jaba eka kevalI samudghAtagata ho, usa samaya dUsarA bhaMga pAyA jAtA hai aura jaba bahuta-se kevalI samudghAta-avasthA ko prApta hoM taba tIsarA bhaMga kadAcit AhAraka hoya che, ane kadAvita anahAraka hoya che. siddha jIva panAhAraka ja hoya che have bahuvanI apekSAthI nirUpaNa karavAmAM Ave che--bahatvanI apekSAthI na saMjJA no asaMjJI jIva AhAraka paNa hoya che, anAhAraka paNa hoya che. a hAraka paNa ne saMjJI-naasaMjJI ghaNA hoya che. kemake samudraghAtAvasthAthI rahita kevalI ghaNA maLe che. siddha anAhAraka hoya che tethI anAhAraka paNa ghaNuM maLe che. paNa ne saMjJI na-asaMjJI manuSyamAM traNa bhaMga thAya che. jemake (1) badhA AhAraka hoya che (2) athavA ghaNA AhAraka hoya che, eka keI anAharaka hoya che (3) athavA ghaNA AhAraka ane ghaNA anAhAraka hoya che-jyAre kaI paNa kevalI samuddaghAtAvasthAmAM nathI hotA, tyAre prathama bhaMga samajavo joIe. jyAre eka kevalI zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #658 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 28 sU0 8 salezyAdi jIvAnAmAhArakatvAdinirUpaNam 645 gateSu satsu tRtIya bhaGgo'vaseyaH, 'siddhA aNAhAragA' siddhAstAvad anAhArakA bhavanti, teSAM sakalazarIraparityAgAt 'dAraM 3' iti tRtIyaM saMjJidvAraM samAptam / // sra0 7 // || lezyAdi dvAravaktavyatA // mUlam "sale se NaM bhaMte! jIve kiM AhArae aNAhArae ? goyamA ! siya AhArae siya aNAhArae, evaM jAva vemANie, salesA NaM bhate ! jIvA kiM AhAragA aNAhAragA ? godhamA ! jIvegiMdiyavajjo tiyabhaMgo evaM kapahale sAvi nIlalesAvi kAulesAvi jIvegidiyavajjo tiyamaMgo, teulesAe puDhavi AuvaNassaikAiyANaM chanbhaMgA, sesANaM jIvAdiyo tiyamaMgo, jesiM asthi teulesA, pamhalesAe sukkalesAe ya jIvAdio tiyabhaMgo, alesA jIvA magussA siddhA ya egatte vipuhuteNa vino AhAragA aNAhAragA, dAraM 4, sammaddiTThI NaM bhaMte ! jIvA kiM AhAraMgA aNAhAragA ? goyamA ! siya AhAragA, siya aNAharagA, beiMdiyA teiMdiyA cauriMdiyA chanbhaMgA, siddhA anAhAragA, abasesANaM tiyabhaMgo, miccha diTThIsu jIvegidiyavajjo tiyabhaMgo, sammAmicchAdiTThI NaM bhaMte! kiM AhAragA ? aNAhAragA ? goyamA ! AhArage no aNAhArage, evaM egiMdiyavigaliMdiyavajjaM jAva vemANie, evaM puhutteNa vi, dAraM 5, saMjae NaM bhaMte ! jIve kiM AhArage ? aNAhArage ? goyamA ! siya AhArage liya aNAhArage, evaM maNUse vi, puhutteNaM tiyabhaMgo, asaMjae pucchA, sipa AhArae siya anAhArae, puhutteNaM jIvegiMdiyavajjo tiya bhaMgo, saMjayA saMjae NaM bhaMte! jIve paMcidiyatirikkhajoNie maNUse ya 3 ee egatte vipuhutte vi AhAragA, no aNAhAragA' no saMjae no yr ghaTita hotA hai / siddha anAhAraka hote haiM, kyoMki ve samastazarIroM se rahita hote haiM || sU0 7 // samuddhAta gata hoya, te samaye khInne bhaga maLI Ave che. ane jyAre ghaNA badhA kevalI samruddhAta-avasthAne prApta hoya tyAre trIjo bhaga ghaTita thAya che. siddha anahAraka hoya che, kema ke te samasta zarIrathI rahita hoya che. prasU. chA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #659 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtra asaMjae no saMjayAsaMjae jIve siddha ya ee egatteNa pohatteNa vino AhAragA, aNAhAragA, dAraM 6, sakasAI NaM bhaMte ! joye kiM AhArae aNAhArae ? goyamA! liya AhArae siya aNAhArae, evaM jAva vemANiyA, puhutteNaM jIvegidiyavajjo tiyabhaMgo, kohakasAIsu jIvAdIsu evaM ceva, navaraM devesu chabbhaMgA, mANakasAIsu mAyAkasAIsu ya deva. neraiesu chanbhaMgA, asesAgaM jIvegiyavajo, niyabhaMgo, lohakasAIsu neraiesu chanbhaMgA, avasesu jIvegidiyavajo tiyabhaMgo, akasAI jahA No saNNI No asaNNI dAraM 7 // sU0 8 // ___chAyA-salezyaH khalu bhadanta ! jIvaH kim AhArakaH ? anAhArakaH ? gautama ! syAd AhArakA, syAd anAhArakaH, evaM yAvad vaimAnikaH, salezyAH khalu bhadanta ! jIyAH kim AhArakAH ? anAhArakAH ? gautama ! jIvaikendriyastrikabhaGgaH, evaM kRSNalezyA api nIlalezyA api kApotale zyA api jIvaikendriyavarjastrikamaGgaH, tejovezyAyAM pRthivya lejhyAdi dvAra zabdArtha-(salese gaM bhaMte ! jIve ki AhArae, aNAhArae) he bhagavan ! sale. zya lezyA se yukta-jIva AhAraka hotA hai yA anAhAraka hotA haiM ? (goyamA ! siya AhAra e, siya aNAhArae) he gautama ! kadAcit AhAraka, kadAcita anAhAraka hotA hai (evaM jAca vemANie) isI prakAra yAvat vaimAnika / (salesA NaM bhaMte ! joyA ki AhAragA, aNAhAragA?) he bhagavan ! bahuta salezya jIva AhAraka hote haiM yA anAhAraka hote haiM ? (goyamA ! jIvegidi yavajo tiyabhaMgo) he gautama ! jIva aura ekendriya ko choDakara tIna bhaMga (evaM kaNha lesA vi) isI prakAra kRSNalezyA vAle bhI (nolalesA yi) nIlalezyA vAle lezyAdi dvAra thA-:(salesegaM bhaMte ! jIve kiM AhArae, aNAhArae)- bhagavan ! sozya-vezyA thIyuta-75 mA 24 DAya cha , manADA24 hoya che (goyamA ! siya AhArae, siya aNAhAra)-3 gautama ! Athit mAhA25, 4Ayit anA24Ayo evaM jAva vemANie) e ja prakAre yAvat vaimAnika (salesANaM bhaMte ! jIyA kiM AhAragA, agAhAragA?)-3 lApana ! sozya ch| mA.24 hoya cha manA 24 hoya che ? goyamA ! jIvegidiyAjjo tiyabhaMgo)-I gautama ! 75 ane mehendriya sivAya 15 mA evaM kamhalesA vi) me re ! doshyaayaa| 555 (nIlalesA vi) nAsozyA5 55 (kA lesA vi) apAtasezyA41 5 // zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #660 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 647 prameyabodhinI TIkA pada 28 sU0 8 salezyAdi jIvAnAmAhArakatvAdinirUpaNam vanaspatikAyikAnAM paGgAH, zeSANAM jIvAdikatrikabhaGgo yeSAmasti tejolezyA, padmalezyAyAM zuklezyAyAJca jIvAdikastrikamaGgaH, alezyA jIvA manuSyAH siddhAzra ekatve - nApi pRthaktvenApi no AhArakA anAhArakAH, dvAram 4, samyagRdRSTayaH khalu bhadanta ! jIvAH kim AhArakAH, anAhArakA : ? gautama ! syAt AhArakAH syAt anAhArakAH, dvIndriyAtrIndriyAcaturindriyAH SaDramaGgAH siddhA anAhArakAH avazeSANAM trikabhaGgaH, midhyAdRSTiSu jIvai kendriyavarjastrikabhaGgaH, samyagra mithyAdRSTiH khalu bhadanta ! kim AhAraka: ? bhI (kAulesA vi) kApotaleiyA vAle bhI (jIvegiMdiyavajjo tiyabhaMgo) jIva aura ekendriya ko choDakara tIna bhaMga (teulesAe) tejolezyA meM (puDhacI AuvaNassaikAiyANaM) pRthvI kAyikoM aprakAyikoM aura vanaspatikAyikoM ke (chabhaMgA) chaha bhaMga (sesANaM ) auroM ke (jIvAdio) jIva se lekara (tiyabhaMgo) tIna bhaMga (jesiM asthi teulesA) jinameM tejo lezyA hotI hai (pamhalesAe sukkalesAe ya jIvAdibho tiyabhaMgo) padmalezyA aura zuklalezyA meM jIva se lekara tIna bhaMga (alesA jIvA manussA siddhA gha) lezyA rahita jIva aura manuSya tathA siddha ( egateNa vi puhutteNa vi no ahAragA) ekatva kI apekSA se bhI aura pRthaktva kI apekSA se bhI AhAraka nahIM hai (aNAhAragA) anAhAraka haiM (sammaddiTThI NaM bhaMte ! jIvA ki AhAragA, aNAhAragA ?) he bhagavan ! samyadRSTi jIva kyA AhAraka haiM yA anAhAraka ? (goyamA ! siya AhAragA, siya aNAhAraga) he gautama! kadAcit AhAraka aura kadAcit anAhAraka haiM (beI diyA) dvIndriya (iMdiyA) trIndriya (cauriMdiyA) caturindriyake (chanbhaMgA) chaha bhaMga (siddhA aNAhAraNA) siddha anAhAraka hote haiM (abasesANaM tiyabhaMgo) zeSoM ke (jIvegiMdiyavajjo tiyabhaMgo) va mane merendriya sivAya trayu lauMga (teulesAe) telebezyAmAM (puDhavi Au vaNassaikAiyANaM) pRthvI ayi mayi bhane vanaspatiThAyinA (chabhaMgA) chala (sesANaM) mInA (jIvAdio) avadhI vardhane ( tiya bhaMgo) trazula (jesi atthi teulesA) manAmA televezyA hAya che (pamhalesAe sukkalesAe ya jIvAdio tiya bhaMgo) pahUbhasezyA bhane zubhsasezyAmAM kathI sardhane maMga (alessA jIvA maNusA siddhA ya ) bezyA rahita va yAne manuSya tathAsiddha ( egatteNa vi puhutteNa vi no AhAragA) apekSAthI pazu bhane pRthakatvanI apekSAthI pazu AhAra nathI ( aNAhAragA) anAhAra nI ( sammadiTTINaM bhaMte! jIvA ki AhAragA, aNAhAragA ?) - he bhagavan ! samyagdRSTi ba zu AhAra che ! manAhA 24 ? (goyamA ! siya AhAragA, siya aNAhAragA) - he gautama! udhAyita AhAra bhane uhAyita nAhAra9 che (beiMdiyA) dvIndriya (teiMdiyA) trIndriya (cauriMdiyA ) yaturindriya ( chanbhaMgA) chamaMga (siddhA aNAhAragA) siddhamanAhA 24 ( avase sANaM tiya bhaMgo) mInA nA maMga zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #661 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre anAhArakaH ? gautama ! AhArako no anAhArakaH, evam ekendriyavikalendriyavoM yAvad vaimAnikaH, evaM pRthaktvenApi, dvAram 5, saMyataH khalu bhadanta ! jIyaH kim AhArakaH ? anAhArakaH ? gautama ! syAd AhArakaH syAd anAhArakaH, evaM manuSyo'pi, pRthaktvena trikabhaGgaH, asaMyataH pRcchA, syAd AhArakaH syAt anAhArakaH, pRthaktvena jIpaikendriyavarjatIna bhaMga (micchAdiTThIsu) mithyAdRSTiyoM meM (jIvegiMdiyaca jo) jIva aura ekendriya ko choDa kara (tiyabhaMgo) tIna bhaMga kahe haiN| (sammAmicchAdiTThI NaM bhaMte ! ki AhAragA, aNAhAragA?) he bhagavan ! samyagUmithacAdRSTi jIva kyA AhAraka haiM yA anAhAraka ? (goyamA ! AhArage, no aNAhArage) he gautama ! AhAraka, anAhAraka nahIM (evaM egidiyavigaliMdiyayajja) isa prakAra ekendriya aura vikalendriya ko choDakara (jAca vemANie) yAvat vaimAnika paryanta samajha leve (evaM puhutteNa vi) isa taraha bahutya kI apekSA se bhI jAna leveN| ___(saMjae NaM bhaMte ! jIve kiM AhArage, aNAhArage ?) he bhagavan ! saMyata joya AhAraka hotA hai yA anAhAraka ? (goyamA ! siya AhArage, siya aNA hArage) he gautama ! syAt AhAraka, syAt anAhAraka hotA hai (evaM maNUse vi) isI prakAra manuSya bhI (puhatteNaM niyabhaMgo) pRthaktva kI vivakSA se tIna bhaMga hote haiM / (asaMjae pucchA ?) asaMyata saMbaMdhI pRcchA ? (siya AhArae siya aNAhArae) kadAcit AhAraka, kadAcit anAhAraka (puhutteNaM jIve gidiyavajjo tiyabhaMgo) bahutva kI apekSA se jIva aura ekendriya ko choDa kara tIna bhaMga kahe haiN| (miccha didIsu) mithyATiyAmA (jIvegiMdiyavajjo) 75 ane mendriya sivAya tiyabhago) 3 mA (sammAmicchAdiTThIgaM bhate ! ki AhAragA, aNAhAragA 1)-3 bhagavan ! sabhya mithyASTi zu mAha:24 cha / manA24 ? (goyamA AhArage no aNAhArage)- gautama ! bhaadd|24, mAnA 24 nahI (evaM egi diyavigali diyavajja) se prAre mendriya ane visandriya sipAya (jAva yemANie) yAvat vaimAni (evaM puhutteNa vi) se prAre ma.panI apekSAthI paNa. (saMjaeNaM bhate jI ki AhArage, aNAhArage 1)-3 san ! saya 75 26 / 24 hAya cha hai mnaaii|24 ? (goyamA ! siya AhArage siya aNAhArage)-3 gautama ! syAt mAhA24-zyAt mnaa4|24 DAya cha (evaM maNUse vi) me 542 manuSya 56 (puhutteNa tiya bhaMgo) pRthayanI vipakSAthI 17 mA thAya che. (asaMjae pucchA) 2sayata sambandhI prazna ? (siya AhArae siya aNAhArae) hAyit bhaai|24 4Ayit manAhA24 (puhutteNaM jIvegiMdiyavajjo tiya bhago) mahatpanI apekSAthI zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #662 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 28 sU0 8 salezyAdi jIvAnAmAhArakatvAdinirupaNam 649 strikabhaGgaH, saMyatAsaMyataH khalu jIyaH paJcendriyatiryagyoniko manuSyazca ete ekatvenApi pRthaktvenApi AhArakA no anAhArakAH, no saMyata no asaMpata no saMyatAsaMyato jIva: siddhazca, ete ekatvena pRthaktvenApi no AhArakAH, anAhArakA dvAram 6, sakapAyI khalu bhadanta ! jIvaH kim AhArakaH anAhArakaH ? gautama ! syAt A hArakaH syAd anAhArakaH, evaM yAvad vaimAnikAH, pRthaktvena jIvaikendriyavarjastrikabhaGgaH, krodhakaSAyiSu jIvAdiSu evacaiva, navaraM deveSu SaDbhaGgAH, mAnakaSAyiSu mAyAkaSAyiSu ca devanairayikeSu SaDbhaGgAH, ava (saMjayAsaMjae NaM bhate ! jIve paMciMdiyatirikkhajoNie maNUse ya) he bhaga van ! saMyatAsaMyata jIva, paMcendriya tiryaMca aura manuSya (ee egatteNa vi puhattaNa vi AhAragA, no praNAhAragA) ye tInoM ekatva kI vivakSA se bhI aura pRthaktva kI vivakSA se bhI AhAraka hote haiM, anAhAraka nahIM (nosaMjae noasaMjae nosaMjayAsaMjae jIve) saMyata nahIM, asaMyata nahIM, saMyatAsaMyata bhI nahIM aisA jIva (siddhe ya) aura siddha (ee egatteNa pohatteNa vino AhAragA, aNAhAragA) ye ekatva se bhI aura pRthaktva se bhI AhAraka nahIM, anAhAraka hai| (sakasAI NaM bhaMte ! jIye kiM AhArae, aNAhArae ?) he bhagavana ! sakaSAya jIva kyA AhAraka hotA hai athavA anAhAraka ? (goyamA ! siya AhArae, siya aNAhArae) kadAcit AhAraka kadAcita anAhAraka (evaM jAya vemANiyA) isI prakAra vaimAnikoM taka (pahatteNaM jIvegiMdiyavajjo tiyabhaMgo) bahatya kI apekSA se jIva aura ekendriya ko choDakara tIna bhaMga (kohakasAI jIvAdIsu evaM ceya) krodhakaSAyI jIvAdi meM isI prakAra (navaraM deyesu chanbhaMgA) vizeSa, jIma ane ekendriya sivAya traNa bhaMga. (saMjayAsaMjae Na bhate ! jove paMciMdiyatirikkhajoNie maNUse ya)-3 bhagavana! sayatAsayata 75 5yendriya tiyaya ane manuSya (ee egatteNa vi puhutteNa vi AhAragA no aNAhAragA) mAtraye satpanI vipakSAthI 55 ane pRtha4.5nI (151 thI 59 sAhA24 DAya cha, manAhA24 nahI (no saMjae no asaMjae no saMjayAsaMjae jIye) sayata nahI', masayata nahIM sayatAsayata 59 nahIM, meyo 75 (siddhe ya) sane siddha (ee egatteNa pohatteNa vino AhAragA, aNAhAragA) tethe| methI 55 ane pRthayathA 544 mAhA24 nathI, manAhA cha (sakasAINaM bhate ! jIye ki AhArae, aNAhArae)-De mApana ! 4455 75 zu mAha:24 hAya che a5|| sana 24 ? (goyamA ! siya AhArae, siya aNAhArae) hathita AhA24 bhane 4yit ana 4 choya che. (evaM jAva vemANiyA) me 12 vaimaani| sudhI (puhuttaNa jIvegi diyavajjo tiyabhaMgo) matpanI apekSAthI 05 bhane mendriya sivAya traNa bhaMga jANavA. (kohakamAI jIvAdisu eva ceya) adhapAyI pAhimA me 512 (navaraM devesu zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #663 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 650 prajJApanAsUtre zeSANAM jIvaikendriyavarjanikabhaGgaH, lobhakaSAyiSu naizeyake pu paDbhaGgAH, avazeSeSu jI vaikendriyavarjanikabhaGgaH, akapAyI yathA no saMjJI no asaMjJI, dvAram 7 / // sU0 8 // TIkA--atha caturtha lezyAdvAramadhikRtya prarUpayitumAha 'salese NaM bhaMte ! jIve kiM AhArae aNAhArae ?' he bhadanta ! salezyaH khalu jIvaH kim AhArako bhavati ? kiM vA anAhArako bhavati ? bhagavAnAha-goyamA !' he gautama ! 'siya AhArae siya aNAhArae' salezyo jIvaH syAt-kadAcid AhArako bhavati, syAt-kadAcid anAhArako bhavati, tatra vigrahagatau kevalisamudghAte zailezyavasthAyAzca anAhArakaH, tadanyakAle cAhArako'vaseyaH, 'evaM jAva vemANie' evam samuccayamale zyajIvoktarItyA yAvat-salezyo nairayikAsurakumArAdi daza bhavanapati pRthivIkAyikAyekendriyavika lendriya paJcendriyatiryagyonikadevoM meM chaha bhaga (mANakasAIsu mAyAkasAIsu ya devaneraiessu chan bhaMgA) mAna kaSAyI, mAyA kaSAyI, devoM aura nArakoM meM chaha bhaMga (aghasesesa jIvegiMdiya vajo tiyabhaMgo) zeSa jIva aura ekendriya ke sicAya meM tIna bhaMga (akasAI jahA nosaNNI NoasaNNI) akaSAyI jaise nosaMjJI-noasaMjJI / sU0 8 // TIkArtha- aba cauthe lezyAdvAra kA nirUpaNa karane ke lie kahA jAtA hai-- gautamasvAmI-he bhagavan ! salekSya arthAt lezyAyAn jIya AhAraka hotA hai yA anAhAraka ? __bhagavAna-he gautama ! salezya jIva kadAcit AhAraka aura kadAcit anAhAraka hotA hai| arthAta vigrahagati, kevalisamudghAta aura zailezI avasthA kI apekSA anAhAraka hotA hai aura ina ke atirikta anya avasthAoM meM AhAraka samajhanA cAhie / isI prakAra arthAt samuccaya jIva kI taraha yAyata nairayika, asurakumAra Adi daza bhavanapati, pRthvIkAyika Adi ekendriya, chabbhagA) vizeSa, vobhA cha ma (mANakasaIsu mAyAkasAIsu ya devaneraiesu chabbha gA) bhAna 4AyI, bhAyA 4AyI, hevo bhane nA2 mA cha ma (avasesesu jIveM gidiyavajjo tiyabhago) zeSa 73 bhane thendriyana sivAya a] A samasa. (akasAI jahA no saNNI No asaNNI) 545yI nA sahI no asazInI ma Mp47. // sU0 8 // TIkartha-have cethA lekzadvAranI prarUpaNA karavA mATe kahevAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! salezya arthAt vezyAvAna jIva AhAraka hoya che ke anAhAraka? zrI bhagavAna-he gautama ! salezya jIva kadAcita AhAraka ane kadAcita anahAraka hoya che. arthAt vigrahagati, kevalI samuddaghAta ane zelezI avasthAnI apekSAe anAhAraka hoya che ane enA sivAyanI anya avasthAmAM AhAraka samajavA joIe. e ja prakAre arthAt samuccaya salezya jIvanI jema yAva-narayika-asurakumAra Adi daza zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #664 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 28 sU0 8 salezyAdi jIvAnAmAhArakatvAdinirUpaNam 651 manuSyavAnavyantarajyotiSkaumAnizcApi kadAcida AhArakaH, kadAcida anAhArako'yagantavyaH, tatra vigrahamatyAdiSu anAhArakaH, dadanyakAle AhArako bodhyaH, atha bahutva mAzritya pRcchati-'salesA NaM bhaMte ! jIyA kiM AhAragA aNAhAragA? he bhadanta ! salezyAH khalu jIvAH kim sAhArakA bhavanti ? kiMvA anAhArakA bhavanti ? bhagavAnAha'goyamA! he gautama ! 'jIvegidiyavajjo tiyabhaMgo' jIvaikendriyavarjaH-samuccayajIvAn pakendriyAMzca-pRthivyaptejovAyuvanaspatirUpAn varjayitvA zeSeSu nairayikAdiSu trikabhaGgaHpratyekaM bhaGga ayaM vaktavyam-'sarve'pi tAvad bhaveyuH salezyA nairayikAdayaH AhArakA iti prathamo bhaGgaH, athavA 'AhArakAzca bahavaH, kazvidanAhArakazca' iti dvitIyo bhaGgaH, athavA'badava eva AhArakAzca anAhArakAca' iti tRtIyo bhagaH, jIveSu ekendriyeSu ca pRthivIkAyikAdi paJcasu pratyekam-'AhArakA api anAhArakA api' ityeka eva bhaGgaH, tadubhayepAmapi sadA bahutvenopalara mAnatvAt, evaM kaNha lesA yi nolalesA vi kAulesA yi vikalendriya, tiryaca paMcendriya, manuSya, vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika bhI kadAcit AhAraka aura kadAcit anAhAraka samajhanA caahie| aba bahuta kI apekSA se gautamasvAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! bahata salezya jIva kyA AhAraka hote haiM yA anAhAraka hote haiM ? bhagavAn-he gautama ! samuccaya jIvoM aura ekendriyoM ko choDakara arthAt pRthvIkAyikoM apkAyika, tejaskAyikoM, vAyukAyikoM aura vanaspatikAyikoM ke sivAya, zeSa lAraka Adi meM, pratyeka meM tIna bhaMga hote hai, yathA-(1) nAraka Adi sabhI salezya AhAraka hote haiM, (2) athayA bahuta AhAraka aura eka anAhAraka hotA hai, (3) athavA bahuta AhAraka aura bahuta anAhAraka hote haiN| jIyoM aura ekendriyoM meM sirpha eka bhaMga pAyA jAtA hai, yathA- 'bahuta AhAraka aura bahuta anAhAraka ' kyoMki ye donoM hI sadaiva bahuta saMkhyA meM pAe jAte haiN| bhayanapati, yi sAhindriya sandriya, tiya 5 5yendriya, manuSya, pAnavya-tara, tiSka ane vaimAnika paNa kadAcit AhAraka ane kadAcit anAhAraka samajavA joIe. have bahuvanI apekSAe gautamasvAmI prazna kare chehe bhagavana! salezya jIva zuM ADAraka hoya che ke anAhAraka hoya che? zrI bhagavAna-he gautama! samuccaya che ane ekendriya sivAya arthAta pRthvI. kAcike, aSkAyiko, tejaskAyika, vAyu kayiko ane vanaspatikAvikonA sivAya zeSanAraka AdimAM pratyekamAM traNa bhaMga thAya che. jemake (1) nAraka Adi badhA sale AhAraka hiya che (2) athavA ghaNuM AhAraka ane eka anAhAraka hoya che (3) athavA ghaNA a hAraka ane ghaNA anahAraka hoya che. jIva ane ekendriyamAM phakta eka bhaMgamaLI Ave che. jemake ghaNu AhAraka ane ghaNA anAhAraka kema ke e banne sadaiva ghaNuM saMkhyAmAM maLe che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #665 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 652 prajJApanAsUtre jIvegidiyavajo tiyabhaMgo' samucca yasale zyajIvoktarItyA kRSNalezyA viSaye'pi nIlalezyA viSaye'pi kApotalezyA viSaye'pi jIvaikendriya varja:-samuccayajIvAn ekendriyAMzca varjayitvA pUrvoktarItyA nairayikAdiSu trikabhaGgaH pratyekam bhaGgatrayaM vAcyam-'sarve'pi tAvad bhaveyuH kRSNanIlakApotAnyatamalezyAvanto nairayikAdayaH AhArakAH' iti prathamo bhaGgaH, athavA-'bahava AhArakAzca kazcidanAhArakazca' iti dvitIyo bhaGgaH, athavA-'bahava eva AhArakAzca anAhArakAca' iti tRtIyo bhaGgaH, kRSNanIlakApotAnyatama lezyAvatsu jIvasamuccayeSu ekendriyapRthivIkAyikAdi paJcasu ca pratye kam-'AhArakA api anAhArakA api' ityeka eva bhaGgo vAcyaH, tejolezyA viSaye tu ekatve pUrvavadeva, bahutve tu pRthivyavanaspatikAyikeSu SaDbhaGgA vaktavyA ityAha-'teulesAe puDhavi AuvaNassaikAiyANaM chambhaMgA, se sANaM jIvAdio tiyabhaMgo jesiM asthi teulesA' tejolezyAyAM viSaye pRthivyab vanaspatikAyikAnAM pUrvoktarItyA SaDbhaGgA vaktavyAH, tadyathA- sarva AhArakAH 1, athavA sarve'nAhArakAH 2, samuccaya salezya jIvoM ke samAna kRSNalezyA, nIlalezyA aura kApotalezyA ke viSaya meM bhI jIva aura ekendriya ko choDakara pUrvokta prakAra se nAraka Adi pratyeka meM tIna bhaMga kaha lene cAhie, yathA-(1) kRSNalezyA, nIlalezyA aura kApotalezyA vAle sabhI nAraka Adi AhAraka hote haiM (2) bahuta AhAraka aura eka anAhAraka hotA hai (3) athavA bahuta-se AhAraka hote haiM, bahuta se anAhAraka hote haiM / kRSNalezyA, nIlalezyA aura kApotalezyA meM se kisI bhI lezyAvAle samuccaya jIyoM meM aura pRthvIkAyika Adi ekendriyoM meM se pratyeka meM eka hI bhaMga hotA hai, yathA-'bahuta AhAraka aura bahuta anaahaark|' tejolezyA ke viSaya meM, ekatva kI apekSA se pUrvavat hI samajhanA cAhie aura bahutva kI apekSA kSe pRthvIkAyika apakAyika aura vanaspatikAyikoM meM chaha bhaMga kahane cAhie, yahI kahate haiM tejolezyA meM pRthikAya, apakAya aura vanaspatikAya meM samuccaya salezya jInA samAna kRSNalezyA, nIlalezyA ane kApatalezyAnA viSayamAM paNa jIva ane e kendriya sivAya pUrvokta prakArathI nAraka Adi pratyekamAM traNa bhaMga kahevA joIe. jema ke-(1) kRSNalezyA nIlezyA ane kApita laThThA vALA badhA narika Adi AhAraka hoya che (2) ghaNa ahAraka ane eka anAhAraka hoya che (3) athavA ghaNA AhAraka hoya che, ghaNuM anAhAraka hoya che, - kRSNalezyA, nIlezyA ane kAtilezyAmAMthI kaI paNalezyA vALA samuccaya jIvamAM ane pRthvIkAyika Adi ekendriyamAMthI pratyekamAM eka ja bhaMga thAya che, jema ke-ghaNuM AhAraka ane ghaNA anAhAraka. tejalezyAnA viSayamAM, ekatvanI apekSAthI pUrvavata ja samajavuM joIe. ane bahatvanI apekSAthI pRthvIkAyika, aSkAyika ane vanaspatikAyikomAM cha bhaMga kahevA joie, eja kahe che- telazyamAM pRthvIkAya, aplAya ane vanaspatikAyamAM zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #666 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 28 sU0 8 salezyAdi jIvAnAmAhArakatvAdinirUpaNam 653 athavA AhArakazca anAhArakazca 3, athavA AhArakazca anAhArakAzca 4, athavA AhArakAca anAhArakazca 5 athavA AhArakAzca anAhArakAzca 6 iti, zeSANAm-samuccayajIvAsurakumArAdi prabhRtInAM jIvAdikaH-samuccayajIvezya Arabhya vaimAnikaparyantaM trikabhaGga:-- pratyeka bhaGgatrayaM vaktavyama, deSAM tejolezyA'sti teSAmeva bhaGgatrayaM vaktavya mityarthaH na zeSANAM tathA ca nairayikaviSayA tejovAyuviSayA dvitIyacaturindriyaviSayA ca tejolezyA vaktavyatA na vAcyA-teSAM tejolezza'bhAvAt , bhaGgatrayantu pUrvapradarzitarItyA bodhyam , atha pRthivIkAyikAkAthikavanaspatikAyiyeSu kathaM tejolezyAsaMbhava iti cedatrocyate asurakumArAdi bhavanapati vAnavyantarajyotiSkapaudharmezAnadevAnAm tejolezyAvatAM pRthivIkAyikAdi triSu samutpAdAn , evaM padmalezyA zuklalezyA ca yeSAM saMbhavati teSAmeva tallezyA vaktavyatA pUrvokta prakAra ke chaha bhaMga kahane cAhie, yathA-(1) saba AhAraka (2) saba anAhAraka (3) eka AhAraka eka anAhAraka (4) eka AhAraka bahuta anAhAraka (5) bahuta AhAraka eka anAhAraka aura (6) bahuta AhAraka bahuta anAhAraka / zeSa meM arthAta jIva se AraMbha kara ke vaimAnika paryanta padoM meM tIna bhaMga pratyeka meM kahane caahie| jina meM tejolezyA pAI jAtI hai, unhoM meM tIna bhaMga kahane cAhie, zeSa meM nahIM / nairayikoM meM, tejaskAyikoM meM, vAyukAyikoM meM, bondriyoM meM trIndriyoM meM aura caturindriyoM meM tejolezyA saMbaMdhI vaktavyatA nahIM kahanI cAhie, kyoMki unameM tejolezyA kA abhAva hotA haiM / tIna bhaMga pahale ke samAna hI samajha lene cAhie / prazna kiyA jA sakatA haiM ki pRthvIkAyiko, apkAyikoM aura vanaspatikAyikoM meM tejolezyA kA kisa prakAra saMbhava hai ? isa prazna kA samAdhAna yaha hai ki asura kumAra Adi bhavana pati, vAnavyantara, jyotiSka aura saudharma-IzAna pUrvokta prakArathI cha bhaMga kahevA joIe, jema ke (1) badhA ADa 2ka (2) badhA anA DA24 (3) me bhADA24 24 manAhA24 (4) me 2ADA24 5 // manA 24 (1) ghraa| AhAraka eka anAhAraka (6) ghaNu AhAraka ghaNu anAhAraka zeSamAM arthAt jenAthI AraMbha karIne vaimAnika parvatanAM padomAM traNathaMga pratyekamAM kahevA joIe. jemAM tejalezyA maLe che temanAmAM traNa bhaMga kahevA joIe. zeSamAM nahIM. narayikomAM, tejaskAyikamAM, vAyukAyikAmAM. kIridramAM, trIndrimAM ane caturinidrAmAM telezyA sambandhI vaktavya na kahevI joIe. kema ke temanAmAM tejalezyAne abhAva hoya che. traNasaMga pahelAnI jema ja samajI levA joIe. prazna karI zakAya che ke pRthvIkAyika, aSkAyika ane vanaspatikAyikamAM telezyA ne kayA prakAre saMbhava che? A praznanuM sama dhAta e che ke asurakumAra Adi bhavanapati vanavyantara, tika ane saudharma Izana devalokenA vaimAnika deva tejalezyA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #667 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre vaktavyA, na tadanyeSAm , tatra padamalezyA zuklalezyA ca pazcendriyatiryagyonikeSu manuSyeSu vaimAnikeSu copalabhyate na tadanyeSu iti tayorlezyayo zcatvAri padAni bhavanti-samuccayajIvapadaM pazcendriyatiryagyonikapadaM manuSyapadaM vaimAnikapadazca, tatra sarvatrApi ekatvaprarUpaNe 'sya dAhArakaH syAdanAhArakaH' ityeka evamaGgaH, bahutvetu bhaGgatrayam ityatidizannAha-'mhalesAe sukalesAe ya jIvAdio tiyabhaMgo' padmale zyAyAM zukla lezyAyAJca jIvAdika:samuccayajIvaprabhRti pUryoktapadacatuSTaye pratyekaM vika maGgo bodhyaH, tadyathA-sarve'pi AhA. rakAH 1, 'athavA AhArakAzcAnAhAraSazca 2, adhavA AhAra kAzca anAhArakAzca 3' iti, 'alesA jIvA maNussA siddhA ya egatteNa vi puhutteNa ci no AhAragA, aNAhAragA' ale. devalokoM ke vaidhAnika deva tejolezyA vAle hote hue bho pRthivIkAyika Adi tIna meM utpanna hote haiN| isI prakAra padmalezyA aura zuklalezyA kA jina jIyo meM saMbhava hai, unhIM meM usa lezyA ko lekara AhAraka-anAhAraka saMbaMdhI vicAraNA karanI cAhie, jina meM ye lezyAeM nahIM pAI jAtI unameM vicAraNA nahIM karanA cAhie / padmalezyA aura zukla lezyA paMcendriyatiryacoM meM manuSyo meM aura vaimAnika devoM meM hI pAI jAtI hai, anya meM nahIM, ataeva ina donoM lezyAoM meM cAra pada hI hote haiM-samuccaya jIva pada, paMcendriya tiryaMca pada, manuSya pada aura vaimAnika pada / ina cAroM padoM meM ekatya kI prarUpaNA meM eka hI bhaMga hotA hai, yathA-'syAt eka AhAraka, syAt eka anAhAraka / ' bahatva kI vivakSA meM tIna bhaMga pAe jAte haiM, yaha kathana karate haiM-padmalezyA aura zuklalezyA meM samuccaya jIya Adi pUrvokta pratyeka pada meM tIna tIna bhaMga hote haiM, yathA-(1) sabhI AhAraka (2) bahuta AhAraka eka anAhAraka aura (3) bahuta AhAraka, bahuta anaahaark| __ alezya arthAt lezyArahita samuccaya jIva, manuSya ayogi kevalI aura vALa hovA chatAM paNa pRthvIkAyika Adi traNamAM utpanna thAya che. e ja prakAre padhalezyA ane zukalezyA je jemAM saMbhave che, temAM te vezyAne laIne AhAraka-anAhAraka saMbaMdhI vicAraNA karavI joIe, jemanAmAM A vezyAo nathI hotI temanAmAM vicAraNA na karavI joIe. padu malezyA ane sulezyA paMcendriya tiyAmAM manuSyamAM ane vaimAnika devomAM ja maLe che. anyamAM nahIM. tethI ja A bane vezyAomAM cAra paddha ja thAya che. samuccaya jIva pada, paMcendriya tiryaMca pada, manuSyapada ane vaimAnika pada A cAre padomAM ekatvanI prarUpaNAmAM eka ja bhaMga thAya che. jema ke syAt eka A haraka syAta eka anAhAraka, bahatvanI vikSAmAM traNabhaMga maLe che, e kacana kare che. padmalethA ane zukalezyomAM samuccaya jIva Adi pUkti pravekapadamAM traNa-traNa bhaMga thAya che, jema ke- (1) badhA AhAraka (2) ghaNA AhAraka eka anAhAraka ane (3) ghaNu AhA2ka ghaNA anAhAraka. ale arthAt lezyA rahita samuccaya zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #668 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 28 sU0 8 salezyAdi jIvAnAmAhArakatvAdinirUpaNam 55 zyAH- lezyA rahitA jIvAH samuccayarUyAH, manuSyAH ayogikevalina: siddhAzca ekatvenApi pRthakatvenApi-bahutvenApi no AhArakA bhavanti kintu anAhArakA bhavanti, 'dAraM 4' iti caturtha lezyAdvAram samAptam , atha samyagdRSTidvAraM prarUpayitumAha-sampaTThiI NaM bhaMte ! jIyA ki AhAragA, aNAhAragA?' he bhadanta ! samyagdRSTayaH khalu jIvAH kim AhArakA bhavanti ? kiM yA anAhArakA bhavanti ? bhagavAnAha--'goyamA !' he gautama ! 'siya AhAragA siya aNAhAragA' samyagdRSTayo jIvA syAt-kadAcid AhArakA bhavanti, syAt-kadA cid anAhArakA bhavanti tathA cAtra samyagdRSTipadena aupazamikasamyaktvena sAsvAdanasamya kyena kSAyopazamikasamyaktve na vedakasamyaktvena kSAyikasamyaktvena vA samyagdRSTiSyaya seyaH, sAmAnyena upAdAnAt , tatraupazamikasamyagdRSTayAdInAM prasiddhatayA teSAM svarUpapradarzanaM nAya. siddha ekatva kI vivakSA se aura bahutva kI vivakSA se bho AhAraka nahIM hote, kintu anAhAraka hI hote haiN| aba samyagdRSTi dvAra kI prarUpaNA kI jAtI hai gautamasvAmI-he bhagavan ! samyagdRSTi jIva kyA AhAraka hote haiM athavA anAhAraka hote haiM ? bhagavAn -he gautama ! samyagdRSTi jIva kadAcit AhAraka hote haiM, kadAcit anAhAraka hote haiN| yahA~ samyagdRSTi pada kA artha aupazamika samyaktva cAle, sAsvAdana samyaktva vAle, kSAyopazamika samyaktva vAle, vedaka samyaktva vAle aura kSAyika samyaktva vAle samajhanA cAhie, kyoMki yahAM sAmAnya rUpa se samyagdRSTi pada kA prayoga kiyA gayA hai| aupazamika samyagdRSTi Adi prasiddha haiM, ataeva unake svarUpa kA kathana karanA Avazyaka nahIM hai| vedaka samyagdRSTi use samajhanA cAhie jo kSAyopazamika samyaktva ke carama samaya meM vartamAna jIva manuSya agI kevalI ane siddha ekatvanI vivAthI ane bahatvanI vivakSAthI paNa AhAraka nathI thatA, kintu anAhAraka ja thAya che. have samyagdaSTi dvAranI prarUpaNa karAya che zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! samyagdaSTi jIva zuM AhAraka hoya che. athavA anAhAraka hoya che ? zrI bhagavAna tama! samyagdaSTi jIva kadAcita AhAraka hoya che, kadAcita anAhAraka hoya che. ahIMyAM samyagdaSTi padane artha aupathamika samyakatvavALA, sAravAdana samyakatva vALA, kSApathamika samyakatva vALA, vedaka samyakatva vALA ane kSAyika samyakatva vALA samajavA joIe, kemake ahIM sAmAnya rUpathI samyagdaSTi padano prayoga karAve che. au pazamika samyagdaSTi Adi prasiddha che, tethI ja temanA svarUpanuM kathana karavuM Avazyaka nathI. vedaka samyagdaSTi tene samajavI joIe je lApazamika samyakatvanA caramarUpamAM vartamAna hoya ane jene AgalA samayamAM ja kSAyika samyakatvanI prApti zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #669 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre zyakam , vedakasamyagdRSTistu kSAyikasamyaktvaM janayan caramagrAsamanubhavan bodhyaH, tatra ekatye sarveSyapi jovAdipadeSu pratyekam -'syAdAhArakaH syAdanAhArakaH' ityeka eva bhaGgo'vaseyaH, pRthivyAdi viSayA cAtra vaktavyatA na vaktavyA teSAM samyagdRSTitvAsadbhAvAt , 'ubhayAbhAvo puDhavAiesu' ubhayAbhAvaH pRthivyAdiSu iti vacanaprAmANyAt , bahutve ca samyagdRSTiSu samuccayajIveSu 'AhArakA api anAhArakA api' ityeka eva bhaGgaH, tadubhayeSAmapi AhArakAnAhArakasamyagdRSTInAM sadaiva bahUtvenopalabhyamAnatvAt , beiMdiyA teiMdiyA ca uridiyA chabbhaMgA' dvIndriyAstrIndriyAzcaturindriyAzca samyagdRSTayaH pUrvoktaSaDbhaGgA vaktavyAH dvaundriyAdInAM samyagdRSTitvamaparyAptAvasthAsaMbhava sAsvAdanasamyaktvApekSayA bodhyam, 'siddhA aNAhAragA' siddhAH samyagdRSTayaH punaranAhArakA bhavanti, siddhAnAM kSAyikasamyaktvayuktatvAt 'ayase. sANaM tiyabhaMgo' avazeSANAm-nairayikAsurakumArAdi bhavanapati paJcendriyatiryagyonikaho aura jise agale samaya meM hI kSAyika samyaktva kI prApti hone vAlI ho| ekatva kI vivakSA meM jIvAdi sabhI padoM meM se pratyeka meM 'kadAcit eka AhAraka, kadAcit eka anAhAraka' yaha eka bhaga hI samajhanA caahie| pRthvI. kAyika Adi kI vaktavyatA nahIM kahanI cAhie, kyoMki ve samyagdRSTi nahIM hote / kahA bhI hai-'pRthivI Adi meM ubhaya kA abhAva hotA hai| bahutva kI ciyakSA meM samyagdRSTi samuccaya jIvoM meM 'bahuta AhAraka aura bahuta anAhAraka' yahI eka bhaMga pAyA jAtA hai, kyoMki AhAraka samyagdRSTi aura anAhAraka samyagdRSTi sadaiva bahusaMkhyA meM pAe jAte haiN| dvIndriya, trIndriya aura caturindriya sampadRSTiyoM meM pUrvokta chaha bhaMga kahane caahie| dvIndriyAdi meM samyagdRSTitva aparyApta avasthA meM sAsvAdana samyaktva kI apekSA se hI samajhanA cAhie / siddha samyagdRSTi anAhAraka hote haiM, kyoMki siddha jIyoM meM kSAyika samyaktva pAyA jAtA hai| thanArI hAya ekatvanI vivekSAthI jIvAdi badhAM pade mAMthI pratyekamAM kadAcita eka AhAraka kadAcita eka anAhAraka, e eka bhaMga ja samaja joIe. pRthvIkAyika AdinI vakta vyatA na kahevI joIe. kemake teo samyagdaSTi hetA nathI. kahyuM paNa che-pRthavI AdimAM ubhayano abhAva, thAya che, bahunI vivekSAthI samyagdaSTi samuccayamAM ghaNA AhAraka ane ghaNu anAhAraka, A ekaja bhaMga maLe che, kema ke AhAraka samyagdariTa ane anAhAraka samyagdaSTi sadeva bahu saMkhyAmAM maLI Ave che. dvIndriya trIndriya ane caturindriya samyagdaSTiyAmAM pUrvokta cha bhaMga kahevA joIe. dvIndriyAdimAM samyagdaSThitva a paryApta avarathAmAM sAsvAdana samyakatvanI apekSAthI ja samajavuM joIe siddha samyagdaSTi anAharaka hoya che, kema ke siddha jIvanamAM kSAyika samyakatva maLe che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #670 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 28 sU0 8 salezyAdi jIvAnAmAhArakatvAdinirUpaNam 657 manuSyavAnavyantarajyotiSakavaimAnikAnAM samyagdRSTInAM trika bhaGgaH-'kadAcit sarve'pi AhArakA eveti' prathamo bhaGgaH, 'kadAcidAhArakA baharaH samyagdRSTayaH, ekazcAnAhArakaH' iti dvitIyo bhaGgaH, 'micchA viTThIsu jIve gidiyavajjo tiyabhaMgo' mithyAdRSTiSu samuccaya. jIvaikendriyavanastribhaGgo vaktavyaH, tathA ca mithyA dRSTiSu api eketve sarvatra 'syAdAhArakazca syAdanAhArakazca' ityeka eva bhaGgo bodhyaH, bahutyeca jIvasamuccaye pRthivIkAyikAye. kendriyeSu ca mithyASTiSu pratyekam --'AhArakA bhApa anAhArakA Apa' ityeka eva bhaGgA, tadubhareSAmapi sarvadaiva teSu bahutvenopalabhyamAnatvAt , tadanyeSu punaH sarveSu sthAneSu bhagatrayaM vaktavyam , siddhaviSayakaH punarAlApako nAtra vaktavyaH, siddhAnAM mithyAtvarahitatvAt , zeSa arthAta nairayikoM, asurakumAra Adi avanapatiyo, paMcendriya tiryacoM, manuSyoM, ghAnavyantaroM, jyotiSkoM aura vaimAnikoM meM jo samyagdRSTi haiM, unameM tIna bhaMga hote haiM, yathA-(1) kadAcit sabhI AhAraka hote haiM (2) kadAcit bahata AhAraka samyagdRSTi hote haiM aura eka anAhAraka hotA hai (3) kadAcit bahuta AhAraka, bahuta anAhAraka hote haiN| mithyAdRSTiyoM meM samuccaya jIya aura ekendriya ko choDakara tIna bhaMga kahane cAhie / isa prakAra mithyAdRSTiyoM meM bhI ekatya kI vivakSA meM sarvatra 'syAt eka AhAraka, eka anAhAraka' yahI eka bhaMga samajhanA cAhie / vahatya ko vivakSA meM samuccaya jIva aura pRthivIkAyika Adi ekendriyoM mithyAdRSTiyo meM se pratyeka meM 'bahata AhAraka bhI aura bahuta anAhAraka bhI' yahI eka bhaMga hotA hai, kyoMki ye donoM hI sadA bahuta saMkhyA meM pAe jAte haiM, inake atirikta sabhI sthAnoM meM tIna bhaMga kahane cAhie / yahA~ siddha sambandhI AlA paka nahIM kahanA cAhie, kyoMki siddha mithyAdRSTi nahIM hote haiN| zeSa arthAtu narayiko, amukumAra Adi bhavanapati, paMcendriya tiya, manuSya vAnantare, tilake ane vimAnikamAM je samyagdaSTi che. temanAmAM traNa bhaMga thAya che, jema ke (1) kadAcit badhA AhAraka hoya che (2) kadAcita ghaNuM AhAraka samyagdaSTi hoya che. ane eka anAhAraka hoya che (3) kadAcita ghaNA AhAraka, ane ghaNuM anAhAraka hoya che. mithyASTimAM samuccaya jaya ane ekendriya sivAya traNa bhaMga kahevA joIe. e pakAre mithyATiyAmAM ekatvanI vivakSAthI sarvatra sthAt eka AhAraka, eka anAharaka A ekaja bhaMga samaje joIe. bahatvanI vilakSAmAM samuccayajIva ane pRthvI kAyika Adi ekendriya mithyATiyAmAMthI pratyeka mAM-ghaNA AhAraka paNa ane ghaNA anAhAraka paNa, A ekaja bhaMga thAya che, kema ke A banne ja sadA bahuM saMkhyAmAM maLe che, temanA sivAya badhA sthAnamAM traNa bhaMga kahevA joI e. ahIM siddha saMbaMdhI AlApaka na kahevA joIe, kema ke siddha mithyAdaSTi nathI thatA, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #671 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre gautamaH pRcchati-'sammAmicchAdiTThINaM bhaMte ! ki AhArae aNAhArae ?' he bhadanta ! samyagamithyAdRSTi stAvat kim AhArako bhavati? kiMvA anAhArako bhavati ? bhagavAnAha'goyamA !' he gautama ! 'AhArae no amAhArae' AhArako bhavati samyamithyA dRSTiH no anAhArako bhavati saMsAriNAM vigrahagato anAhArakatvaM bhavati, samyagamithyA dRSTitvasya vigrahagatAvamAvAt , kAlakaraNAsaMbhavAt , taduktam-'sammAmiccho na kuNai kAlaM' samyag mithyAdRk na karoti kAlam-iti, ataeva samyagamithyAdRSTe vigrahagatyabhAvena anAhArakatvAbhAvo bodhyaH, evaM rotyA caturvizatidaNDa krameNa vaktavyam kintu-atrekendriyavikalendriyA na vaktavyA steSAM samyagamithyAdRSTitvAsaMbhavAt , ityatidizanna ha-'evaM egidiyavigaliMdiyavajja jAya vemANie' evam-samuccayatamya mithyA dRSTijIvoktarItyA ekendriya vikalendriyayoM yAvat-nairayikAsurakumArAdi bhavanapatipazcendriyatiryagyo nikamanuSyavAnadhya gautamasvAmI-he bhagavan ! samyag mithyAdRSTi AhAraka hotA hai yA anA. hAraka hotA hai ? bhagavAn-he gautama! samyagmithyAdRSTi AhAraka hotA hai anAhAraka nahIM hotA, kyoMki saMsArI jIva vigrahagati meM hI anAhAraka hote haiM, magara samyaga mithyAdRSTi vigraha gati meM hotI nahIM hai, kyoMki samyaga mithyAdRSTi kI avasthA meM mRtyu nahIM hotii| kahA bhI hai-'samyagmiyAdRSTi jIva kAla nahIM karatA hai|' isa prakAra samyagamithyAdRSTi kI vigrahagati na hone se anAhArakatya kA abhAva samajhanA cAhie / isI prakAra caubIsoM daNDakoM ke krama se kaha lenA cAhie, kintu ekendriyoM aura vikalendriyoM kA kathana nahIM karanA cAhie / kyoMki ye samyamithyAdRSTi nahIM hote haiM, yahI Age kahA gayA haiM-samuccaya samyagamithyAdRSTi jIva kI taraha ekendriya aura vikalendriya ko choDakara nAraka, asurakumAra Adi bhavanapati paMcendriya tiyeca, manuSya, cAnavyantara, jyotiSka | zrI gautamasvAmI-he bhagavana! samithyAdraSTi AhAraka hoya che ke anAhAraka hoya che? zrI bhagavAna-he gautama ! samyamithyASTi AhAraka hoya che, anAhAraka nathI hatA, kema ke saMsArI jIva vigrahagatimAM ja anAhAraka hoya che, paNa sampazciAdaSTi vigrahagatimAM thatI nathI, kema ke samyamithyASTinI avasthAmAM mRtyu nathI thatuM. kahyuM paNa che- "samyamithyASTi jIva kALa nathI karate e prakAre samyamithyASTinI vigraha gati na thavAthI anAhArakatvane abhAva samajavo joIe. eja prakAre covIse daMDakanA krame kahI levuM joIe, paNa ekendriya ane vikalendrinAM kathana na karavA joIe kema ke teo samyamithyASTi hetAM nathI, eja AgaLa kaheluM che-samuccaya samyamithyAdaSTi jIvanI jema e kendriya ane vikaleriyenA sivAya nAraka, asurakumAra Adi bhavanapati, paMcendriya tiryaMca, manuSya vAnavyatara, tika temaja vaimAnika samyamithyAdaSTi paNa zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #672 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 28 sU0 8 salezyAdi jIvAnAmAhArakatvAdinirUpaNam 659 ntarajyotiSkavaimAnikazca samyag mithyAdRSTistAvad AhArako bhavati no anAhArako bhavati, 'evaM puhutteNa vi' evam-pUrvoktaikatvarItyA pRthaktvenApi-bahutvenApi vaktavyam , tathAhisamyagamithyAdRSTayo jIvAH kim AhArakAH ? kiM vA anAhArakA bhavanti ? AhArakA bhavanti no anAhArakA bhavanti, samyagamithyAdRSTayo nairayikAH kim AhArakA bhavanti ? ki vA anAhArakA bhavanti ? AhArakA bhavanti no anAhArakAH, evaM rItyA ekendriyavikalendriyavarjitA yAvada vaimAnikA vaktavyAH, 'dAraM 5' iti paJcamaM samyagdRSTidvAraM samAptam 5, samprati-SaSThaM saMyatadvAramadhikRtya prarUpayitumAha - 'saMjae NaM bhaMte ! jIve ki AhArae aNAhArae ?' he bhadanta ! saMyataH khalu jIvaH kim AhArako bhavati ? ki vA anAhArako bhavati ? bhagavAnAha-'goyamA !! he gautama ! 'siya AhArae siya aNAhArae' evaM vaimAnika sampamithyAdRSTi bhI AhAraka hotA hai, anAhAraka nahIM hotaa| bahutva kI vivakSA se bhI isI prakAra samajhanA cAhie, vaha isa prakAra gautamasvAmI-he bhagavan ! samyamithyAdRSTi jIva AhAraka hote haiM athavA anAhAraka hote haiM ? bhagavAn-he gautama ! AhAraka hote haiM, anAhAraka nahIM hote| gautamasvAmI-he bhagavan ! samyag mithyAdRSTi nAraka AhAraka hote haiM yA anAhAraka hote haiM ? __bhagavAn-he gautama ! AhAraka hote haiM, anAhAraka nahIM hote / isa prakAra ekendriyoM aura vikalendriyoM ko choDakara vaimAnikoM taka kaha lenA caahie| aba chaThe saMyatadvAra kI prarUpaNA kI jAtI hai gautamasvAmI-he bhagavan ! saMyata jIva kyA AhAraka hotA hai yA anAhA. raka hotA hai ? AhAraka hoya che, anAhAraka nathI letA. bahuvanI vivakSAthI paNa eja prakAre samajavuM joIe te A prakAre - zrI gautamasvAmI-he bhagavana! saspezmidhyAhRSTi jIva AhAraka hoya che athavA anahAraka hoya che ? zrI bhagavAna-he gautama! AhAraka hoya che, anAhAraka nathI letA. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! samyamithyASTi nAraka AhAraka hoya che ke anA DA24 hAya cha ? zrI bhagavAna-he gautama! AhAraka hoya che. anAhAraka nahIM. e ja prakAre ekendri ane vizlendriya sivAya vaimAnika sudhI kahevuM joIe. have chaThThA saMvata-dvAranI prarUpaNa karAya chezrI gautamasvAmI-he bhagavan! saMyata chava zuM ADAraka hoya che ke anAhAraka hoya che? zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #673 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre saMyato jIyaH syAt-kadAcid AhArako bhavati, syAt-kadAcid anAhArako bhavati, tatra kevalisamudghAtAvasthAyAmayogitvAvasthAyAzca anAhArakatvamavase yam , tadanya kAle tu AhArakatvam , 'evaM maNase vi' evam-samuccayasaMyata jIvoktarItyA manuSyo'pi saMyataH kadAvid AhArako bhavati, kadAcid anAhArako bhavati, kintu-'puhutteNaM tiyabhaMgo' pRthaktvenabahutvena trikabhaGgaH-jIveSu saMyateSu manuSyeSu ca saMyateSu pratyekaM bhaGgatrayaM vaktavyam tathAhi'sarve'pi tAvad bhaveyuH saMyatA AhArakAH, iti prathamo bhaGgo yadA na ko'pi kevalIsamudaghAtamayogityaM vA pratipanno bhavati tadA'vaseyaH, 'athavA bahavaH saMyatA AhArakAzca kazcit saMyato'nAhArakazca' iti dvitIyo bhaGgaH, ekasmin kevalini samavaha te zailezI vA gate sati saMbhavati, 'athavA bahava eva saMyatA AhArakAzca anAhArakAca' iti tRtIyo bhaGgo bahuSu keliSu samavaha teSu zailezogateSu vA saMbhavati, gautamaH pRcchati-'asaMjae pucchA asaMyataH bhagavAn-he gautama ! saMyata jIya kadAcit AhAraka aura kadAcit anA. hAraka hotA hai / kevali samudghAta aura ayogitya avasthA kI apekSA anAhA. raka samajhanA cAhie aura anya samaya meM AhAraka / samuccaya saMyata jIva kI taraha saMyata manuSya bhI kadAcitU AhAraka hotA hai, kadAcit anAhAraka hotA hai, kintu bahatya kI vivakSA se tIna bhaMga hote haiN| ve isa prakAra- (1) sabhI sayata AhAraka hote haiM, yaha prathama bhaMga hai / yaha bhaMga taba ghaTita hotA hai jaba koI bhI kevalI samudaghAta avasthA meM nahIM hotA aura na ayogI avasthA meM hotA hai| (2) bahuta saMyata AhAraka aura eka koI anAhauraka, yaha dUsarA bhaMga hai| yaha bhaMga taba ghaTita hotA hai jagha eka kevalI samudghAtAvasthA meM hotA hai yA zailezI prApta hotA haiM (3) bahuta saMyata AhAraka aura bahuta anAhAraka, yaha tIsarA bhaMga hai| yaha bhaMga usa samaya pAyA jAtA hai jaba bahuta kevalI samudghAtAvasthA meM hoM athavA zailezI avasthA meM ho| zrI bhagavAna -he gautama ! saMyata jIva kadAcit AhAraka ane kadAcit anAhAraka hoya che. kevalI samuddaghAta ane agatva avasthAnI apekSAe anAhAraka samajavA joIe ane anya samayamAM AhAraka, samuccaya saMyata jIvanI jema saMyata manuSya paNa kadAcit AhAraka hoya che, kadAcit anAhAraka hoya che, paNa bahatvanI vivakSAthI traNa 1 thAya cha, te 21 - (1) badhA saMyata AhAraka hoya che. A prathama bhaMga thaye. A bhaMga tyAre ghaTita thAya che, jyAre kaI paNa kevalI samuddaghAta avasthAmAM nathI hotA ane aAgI avasthAmAM nathI hotA. (2) ghaNA saMyata AhAraka ane eka kaI anAhAraka, A bIjo bhaMga che. A bhaMga tyAre ghaTe che. jyAre eka kevalI samuddaghAtAvasthAmAM hoya che agara zelezI prApta hoya che. (3) ghaNA saMyata AhAraka ane ghaNA anAhAraka, A trIjo bhaMga che. A bhaMga tyAre bane che ke jyAre ghaNA kevalI samuddaghAtAvasthAmAM hoya athavA zelezI avasthAmAM hoya. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #674 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 28 sU0 8 sale zyAdi jIyAnAmAhArakatvAdinirUpaNam 661 khalu jIyaH kim AhArako bhavati ? kiM vA anAhArako bhavati ? iti pRcchA, bhagavAnAha'siya AhArae siya ann| hArae' asaM yato jIvaH syAt-kadAcid AhArako bhavati, syAtkadAcid anAhArako bhavati, tathA cAsaMyate viSaye ekatve sarvatra 'syAdAhArakaH syAdanAhArakaH' iti eka eva bhaGgo vaktavyaH, bahutvenAsaMrataviSaye jIveSu asaMyateSu pRthivIkAyikAdiSu cAsaMyateSu pratyekam --'AhArakA api anAhArakA api' ityeko bhaGgo bodhyaH, tadanyeSu ca asaMyateSu nairayikAdiSu sthAneSu pratyekaM bhaGgatrikaM vaktavyam , ityabhiprAyeNAha'putte NaM jovegidiyavajjo tiyabhaMgo' pRthaktvena-samuccayajIvaikendriyavoM narayikAdi rasaMyato yAvad vaimAnikastrikamaGgo vaktavyaH-pratyekaM bhaGgAtrayaJca pUrvoktarItyA'vaseyam , 'saMjayAsaMjae NaM jIve paMciditirikkhajoNie maNUse ya 3 ee egatteNa vi puhatteNa vi AhAragA no aNAhAragA' saMyatAsaMyataH khalu dezavirato jIvaH pazcendriya tiryagyoniko __gautamasyAmI-he bhagavan ! asaMyata jIva AhAraka hotA hai yA anAhAraka hotA hai ? bhagavAn-he gautama ! kadAcita AhAraka hotA hai, kadAcit anAhAraka hotA hai / ekatya kI vivakSA meM amaMyata ke sambandha meM sarvatra 'eka AhAraka, eka anAhAraka' yaha eka vikalpa hI kahanA cAhie / bahutva kI vivakSA meM asaMyatoM ke saMbaMdha meM, asaMgata jIvoM evaM asaMyata pRthivIkAyika Adi meM pratyeka meM 'bahuta AhAraka aura bahuta anAhAraka' yahI eka bhaMga jAnanA caahie| inake atirikta asaMyata nAraka Adi sthAno meM pratyeka meM tIna-tIna bhaMga kahane cAhie, isa abhiprAya se kahA hai-bahutva kI vivakSA se samuccaya jIva aura ekendriya ko choDakara nArakoM se lekara vaimAnikoM taka tIna-tIna bhaMga hote haiN| ye tIna bhaMga pahale ke samAna hI samajha lene caahie| saMyatAsaMyata arthAt dezavirata jIva paMcendriyatiryaMca aura manuSya, ye tInoM zrI gautamasvAmI- mApan ! saya 71 mA 24 DAya cha. mnaa|24 ? | zrI bhagavAna-he gautama ! kadAcit AhAraka, kadAcita anahAraka hoya che. ekatvanI vivakSAmAM asaMkhyAtanA sambanyamAM sarvatra-eka AhAraka, eka anAhAraka, A eka vikalpa ja kahevuM joIe. bahutvanI vivakSAmAM ame tenA sambandhamAM asaMyata che temaja asaMyata pRthvIkAyika AdimAM, pratyekamAM ghaNA AhAraka ane ghaNA anAhAraka, A ekaja bhaMga jANa joIe. tenA uparAnta asaMyata nAraka Adi sthAnamAM pratyekamAM traNa traNa bhaMga kahevA jaI e, e abhiprAyathI kahyuM che bahutvanI vivakSAthI samuccaya jIva ane ekendriya sivAya nArakethI laIne vaimAniko sudhI traNa traNa bhaMga thAya che. A traNa bhaMga pahelAnA samaye ja samajI levA joIe. saMyatAsaMyata arthAta dezavirata jIva paMcendriya tiryaMca ane manuSya e traNe zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #675 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 662 prajJApanAsUtre manuSyazca 3 ete trayo'pi ekatvenApi, pRthaktvenApi-bahutvenApItyarthaH AhArakA bhavanti no anAhArakA bhavanti paJcendriyatiryagyonikAnAM manuSyANAzcaiva dezaviratatvena tadanyeSAzca svabhAvata eva dezaviratipariNAmAbhAvAt teSAzca samuccayajIvatiryagyonikamanuSyANAM saMyatA. saMpatAnAm AhArakatvameva no anAhArakatvam , bhavAntaragatI kevalisamudghAtAdyavasthAsu ca dezaviratipariNAmAsadbhAvAt , 'no saMjate no asaMjate no saMjatAsaMjate jIye siddhe ya ee egatteNa pohatteNa vi no AhArae aNAhArae' no saMyata no asaMyata no saMyatAsaMyato jIvaH siddhazca ete- samuccaya jIvasiddhA ekatvena pRthaktvenApi-bahutvenApi-no AhArakA bhavanti api tu anAhArakA eva bhavanti siddhAnAM sakalazarIraparityAgena AhArAbhAvAt, 'dAraM 6' iti saMyatadvAraM samAptam 6, samprati saptamaM kaSAyadvAramadhikRtya prarUpayitumAha-'sakasAINaM bhaMte ! jIve kiM AhArae aNAhArae ?' he bhadanta ! ekatva kI vivakSA se bhI aura bahutva kI vivakSA se bhI AhAraka hote haiM, anA hAraka nahIM hote / paMcendriya tiryaMca aura manuSya hI saMyatAsaMyata hote haiM / anya jIyoM meM svabhAva se hI dezaviratipariNAma utpanna nahIM hotA aura saMyatAsaMyata samuccaya jIva, tirya va paMcendriya aura manuSya AhAraka hI hote haiM anAhAraka nahIM hote, kyoM ki antarAlagati meM tathA kevalisamudghAta Adi avasthAoM meM dezaviratipariNAma hotA nahIM hai| no saMyata-no asaMyata-no saMyatAsaMyata jIva aura siddha ekatva kI apekSA se bhI aura pRthaktya kI apekSA se bhI AhAraka nahIM hote, kintu anAhAraka hI hote haiM, kyoM ki siddha sarvathA azarIrI hone ke kAraNa AhAraka nahIM hote| aba kaSAya dvAra ke AdhAra se ahArakatva Adi kI prarUpaNA kI jAtI hai gautamasvAmI-he bhagavan ! sakaSAyI jIva AhAraka hotA hai yA anAhAraka hotA hai ? ekatvanI vivekSAthI paNa ane bahatvanI vivakSAthI paNa Aharaka hoya che, anAhAraka nathI hatA. paMcendriyatiryaMca ane manuSya ja saMtAsaMvata hoya che. anya jIvomAM svabhAvathI ja dezavirati pariNAma utpanna nathI thatuM ane saMyatAsaMyata samuccaya jIva, tiryaMca paMcendriya ane manuSya AhAraka ja hoya che, anAhAraka nathI hotA, kema ke antarAla gatimAM tathA kevalI samughAta Adi avasthAomAM dezavirati pariNAma thatuM nathI. ne saMyata-ne asaMyati-ne saMyatAsaMyata jIva ane siddha ekatvanI apekSAthI paNa ane pRthakatvanI apekSAthI pAga AhAraka nathI thatA paNa anAhAraka ja thAya che, kema ke siddha sarvathA azarIrI hevAne kAraNe AhAraka nathI hotA. have kaSAyadvAranA AdhArathI AhArakatva AdinI prarUpaNa karAya chezrI gautamasvAmI-he bhagavana ! sakaSAyI jIva AhAraka che ke anAhAraka che? zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #676 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 28 sU0 8 salezyAdi jIvAnAmAhArakatvAdinirUpaNam 663 sakapAyI khalu jIvaH kim AhArako bhavati ? kiM vA anAhArako bhavati ? bhagavAnAha'goyamA!' he gautama ! 'siya AhArae siya aNAhArae' sakaSAyI jIvaH syAt-kadAcida AhArako bhavati syAt-kadAcid anAhArako bhavati, tatra vigrahagatyAdiSu anAhArako vijJeyaH, tadanyakAle AhArako bodhyaH, 'evaM jAya bemANiyA' evam-sakaSAyasamuccayajIyoktarItyA yAvat-sakapAyiNo nairayikAsurakumArAdi bhavanapatipRthivIkAyikAyekendriya vikalendriyapazcendriyatiryagyonikamanuSyavA navyantarajyotiSkavaimAnikA api kadAcid AhA. rakA bhavanti kadAcidanAhArakA bhavanti, bahutve vizeSamAha-puhattaNaM jIvegidiyavajjo tiyabhaMgo' pRthaktvena-bahutvena sakapAyiNAM jIvAdi vaimAnikAntAnAM caturviMzatidaNDakakrameNa pratipAdyAnAM jIvaikendriyavarja:-samuccayajIvAn pRthivIkAyikAdi paJcakendriyAMzca varjayitvA tadanyeSAM nairayikAdInAM sakapAyiNAM trika bhaGgaH-pratyekaM bhaGgatrayaM vaktavyam , tatra-'sarve'pi tAyad bhaveyuH sakapAyiNa AhArakAH' iti prathamo bhaGgaH, athavA 'bahavaH AhA rakAH kazcidanAhArakazca' iti dvitIyo bhaGgaH, 'athavA 'bahava eva mAhArakAzca anAhArakAca' iti tRtIyo bhaGgaH, sakaSAyiSu samuccayajI veSu pRthivIkAyikAdi pazcasu ca pratyekam___ bhagavAn-he gautama ! syAt AhAraka aura syAt anAhAraka hotA hai / vigrahagati Adi kI apekSA se anAhAraka aura anya samaya meM AhAraka samajhanA cAhie / samuccaya sakaSAya jIva kI taraha sakaSAya nairadhika, asurakumAra Adi bhavanapati, pRthivIkAyika Adi ekendriya, vikalendriya, paMcendriya tiryaca, manuSya, vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika bhI-kadAcit AhAraka hote haiM, kadAcit anAhAraka hote haiM / kintu bahutya kI vivakSA se kucha vizeSatA hai, yathA-bahuta kI vivakSA meM samuccaya jIvoM aura ekendriyoM ko chor3a kara sakaSAya nAraka Adi meM tIna tIna bhaMga pAe jAte haiN| ve bhaMga isa prakAra haiM-(1) sabhI sakaSAya AhAraka hote haiM, yaha prathama bhaMga hai / (2) athavA bahuta AhA. raka aura eka koI anAhAraka, yaha dvitIya bhaMga hai| (3) athavA bahuta AhAraka zrI bhagavAna-he gautama! syAt AhAraka - ane anAhAraka hoya che. virahagati AdinI apekSAthI anAhAraka ane anya samayamAM AhAraka samajavA joIe. samuccaya sakaSAya jIvanI jema sakaSAya nerayika, asurakumAra Adibhavanapati, pRthvIkAyika Adi ekendriya, vikasendriya, paMcendriya tiyaca, manuSya, vAnavyantara, tika ane vaimAnika paNa kadAcit AhAraka hoya che, kadAcit anAhAraka hoya che. paNa bahutvanI vivekSAthI kaIka vizeSatA e che ke jema-ghaNAnI vivakSAmAM samuccaya jIvo ane e kendri sivAya sakaSAya nAraka AdimAM traNa traNa bhaMga maLe che. te bhaMge A prakAre che- (1) badhA sakaSAya AhAraka hoya che, A prathama bhaMga che. (2) athavA ghaNA AhAraka ane koI eka anAhAraka, A dvitIya bhaMga che. (3) athavA ghaNA AhAraka ane ghaNA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #677 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 664 prajJApanAsUtre 'bhAhArakA api anAhArakA api' iti eka eva bhaGgo vaktavyaH, tadubhayeSAmapi sakapAyANAM sarvadeva teSu sthAneSu bahutvena upalabhyamAnatvAt 'kohakasAIsu jIvAdIsu evaM ceva' krodhakaSAyiSu jIvAdiSu caturviMzatidaNDakapratipAdyeSu ekatvara hutvaviziSTeSu evaJcava-samu. ccayasa kaSAya jIvoktarItyaiva kadAcid AhArakaH kadAcid anA hAraka iti vaktavyam , tatrApi krodhakapAthiSu-samuccayajIveSu pRthivIkAthikAdi paJcasu ca pratyekam abhaGgakam - eko bhaGgaH, tadanyeSu ca bhaGgatrayam , kintu 'navaraM devesu chanbhaMgA' navaram-vizeSastu-kodha. kapAyiSu deveSu paD paGgA vaktavyAH, devAnAM svabhAvata eva lobhabAhulyena krodhAdi bAhulyA bhAvena krodhakaSAyiNAM devAnAm ekAdInAmapi samupalambhena paDbhaGgAH saMbhavanti tatra 'kadA cit sarve'pi krodhakaSAyiNo devA AhArakA eva bhavanti' ekasyApi krodhakaSAyiNo devasya aura bahuta anAhAraka, yaha tRtIya bhaMga hai / sakaSAya samuccaya jIvoM meM aura pAMca pRthivIkAyika Adi ekendriyoM meM se pratyeka meM 'bahuta AhAraka aura bahuta anAhAraka' yaha eka hI bhaMga pAyA jAtA hai| kyoMki ye donoM sakaSAya sarvadA bahusaMkhyA meM hI pAe jAte haiM / cauvIsoM daMDakoM meM, ekatva kI apekSA se aura bahutva kI apekSA se, krodhakaSAyI ke viSaya meM samuccaya sakaSAya jIva ke samAna hI 'kadAcit AhAraka, kadAcit anAhAraka' aisA kahanA caahie| yahAM bhI krodhakaSAyI samuccaya jIvoM meM tathA pRthivIkAyika Adi pAMca ekendriyoM meM se pratyeka meM abhaMgaka arthAta eka hI bhaMga hotA hai, zeSa meM tIna bhaMga hote haiN| magara vizeSatA yaha hai ki krodha kaSAyo devoM meM chaha bhaMga kahane caahie| devoM meM svabhAva se hI lobha kI adhikatA hotI hai, krodha kI bahulatA nahIM hotI, ataH krodha kaSAyavAna deva kadAcit eka bhI pAyA jAtA hai, ataeva chaha bhaMga kahe gae haiN| ve isa prakAra anAhAraka, AtRtIya bhaMga che. sakaSAya samuccaya jIvomAM ane pAMca pRthvIkAyika Adi ekendriyomAMthI pratyekamAM ghaNA AhAraka ane ghaNuM anAhAraka, A eka ja bhaMga maLe che. kema ke A bane sadhAya sarvadA bahusaMkhyAmAM ja maLe che. vIse daMDakamAM ekatvanI apekSA thI ane baDutvanI apekSAthI, kokaSAyInA viSayamAM samuccaya kaSAya jIvanI samAna ja kadAcita AhAraka, kadAcina anAhAraka ema kahevuM joIe. tyAM paNa dhakaSAyI samuccaya jemAM tathA pRthvIkAyika Adi pAMca ekendrimAM abhaMga, arthAt eka ja bhaMga thAya che, zeSamAM traNa bhaMga thAya che. paNa vizeSatA e che ke koikaSAyI demAM cha bhaMga kahevA joIe. devamAM ravabhAvathI ja lAbhanI adhikatA hoya che. kedanI bahulatA nathI hotI, ataH kodha kaSAyavAna deva kadAcita eka paNa maLe che, tethI ja cha bhaMga kahelA che. te A prakAre che zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #678 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 28 sU0 8 salezyAdi jIvAnAmAhArakatvAdinirUpaNam 665 vigrahagatyApanasyAnupalabhyamAnatvAditi prathamo maGgaH 1, kadAcida sarve'pi anAhArakA eva bhavanti' ekasyApi krodhakaSAyiNo devasya AhArakasyAnupalabhyamAnatvAt prakRte mAnA dhudayarahitasyaiva krodhodayasya vivakSitatvena kadAcit krodhakaSAyiNo devasya sarvathA'pi AhArakasyAbhAva iti dvitIyo bhaGgaH 2, evam 'kadAcideka AhArakaH, eko'nAhAraka.' 3 iti tRtIyo bhaGgaH, 'kadAcideka AhArako bahavo'nAhArakAH 4' iti caturthaH, kadAcid bahaba AhArakA eko'nAhArakaH 5 iti paJcamaH, kadAcid bahaba eva AhArakAzca anAhArakAzca 6' iti SaSTho bhaGgo'yaseyaH, mAnakaSAyiSu mAyAkapAyiSu ca jIvAdiSu ekatye pUrvoktarItyaiva bodhyam , bahutve punarvizeSamAha-'mANakasAIsu mAyAkasAIsu ya devaneraiesu haiM-(1) sabhI krodhakaSAyI deva AhAraka hI hote haiM, yaha prathama bhaMga hai / jaba koI bho krodha kaSAyI deva vigrahagati-samApanna nahIM hotA taba yaha bhaMga ghaTita hotA hai / (2) kadAcitU sabhI-anAhAraka hI hote haiM, yaha dUsarA bhaMga hai / jaba koI bhI krodha kaSAyI deva AhAraka nahIM pAyA jAtA taba yaha bhaMga hotA hai / yahA~ mAna Adi ke udaya se rahita hI krodha kA udaya vivakSita hai, isa kAraNa krodha kaSAyI AhAraka deya kA abhAva saMbhava hai| (3) kadAcit eka AhAraka, eka anAhAraka, yaha tIsarAbhaMga hai| (4) kadAcit eka AhAraka, bahuta anAhAraka, yaha cauthA bhaMga hai| (5) kadAcit bahuta AhAraka, eka anAhAraka, yaha pAMcavAM bhaMga hai aura (6) kadAcit bahuta AhAraka, bahuta anAhAraka, yaha chaThA bhaMga hai| ye taba bhaMga sugama hI haiN| ___ mAna kaSAyI aura mAyAkaSAyI jIvAdi meM ekatva kI apekSA se pUrvokta rIti se hI samajhanA cAhie, bahutva kI vivakSA se jo vizeSatA hai, use kahate (1) badhA phodhakaSAyI deva AhAraka ja hoya che. A prathama bhaMga che. jyAre kaI paNa kokavAyI deva viDagati samApana nathI hatA tyAre A bhaMga ghaTita thAya che. (2) kadAcit badhA anAhArakaja hoya che, A bIjo bhaMga che. jyAre keI paNa krodhakavAyI deva AhAraka nathI maLI AvatA tyAre A bhaMga thAya che. ahIM mAna adina udayathI rahita-ja krodhane udaya vivakSita che, e kAraNe koikaSAya AhAraka devano abhAva saMbhavita che, (3) 4Ayit se maai|24, me manA24 mA trIne ma che. (4) yit se AhAraka, ghaNA anAhAraka A ce bhaMga che, (5) kadAcit ghaNuM AhAraka, ghaNA anAhAraka, A pAMcame bhaMga che ane (6) kadAcit ghaNuM AhAraka, ghaNuM anAhAraka. A cho bhaMga A badhA bhaMga sugamaja che, mAnakaSAyI ane mAyAkaSAyI jIvAdimAM ekanI apekSAthI pUrvokta rItithI ja samajavuM joIe, bahatvanI vivekSAthI je vizeSatA che, tene kahe che, mAnakaSAyI ane zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #679 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre chabhaMgA, abasesANaM jIvegidiyavajjo diyabhaMgo' mAnakapAyiSu mAyAkapAyiSu ca bahutyaviziSTeSu devanairayikeSu pratyekaM SaDbhaGgA uparyuktarItyA abaseyAH, nairayikANAM bhavasvabhAvataH krodhabahulatvena devAnAJca lobhabahulatvena tadubhayeSAM mAnakaSAyasya ca praviralatyA pUrvoktarItyA SaD maGgAH saMbhavanti, avazeSANAm-devanairayikAtiriktAnAM mAnamAyAkapAyiNAM jIyekendriyavarjaH-samuccayajIvAn , pRthivI kAyikAyekendriyAn paJca ca varjayitvA tadanyeSAM trikabhaGga:-pratyekaM bhaGgatrayaM vaktavyam , samuccayajIvAnAM pRthivIkAyikAdInAJca paJcAnAmekendriyANAM pratyekam abhaGga kam--ekaevamaGga:-'AhArakA api anAhArakA api' ityeva rUpo bhavati AhArakANAmanAhArakANAJca mAnamAyAkapAyiNAM pratyekaM sarvadaiva teSu teSu sthAneSu bahutyenopalabhyamAnatvAt lobhakapAyiSu ekatve pUrvevadeva bahutye vizeSamAha-'lohakasAIsu neraiesu chanbhaMgA' lobhakaSAyiSu nAyikeSu pUrgakarItyA SaDbhaGgA bhavanti, nairayikANAM lobhakaSAyasyAlpatvAt , 'avase sesu jIvegidiyayajo tiyabhaMgo' avazeSeSu-nairayikAtirihaiM-mAnakaSAyI aura mAyAkaSAyI bahutvaviziSTa devoM aura nArakoM meM se pratyeka meM chaha bhAga hote haiN| pUrvokta bhagoM ke samAna hI unheM samajha lenA cAhie / bhavasvabhAva se nArakoM meM krodha kI bahulatA aura devoM meM lobha kI bahulatA hotI hai| donoM meM hI mAnakaSAya aura mAyAkaSAya kI ciralatA pAIjAtI hai, ata: eva pUrvokta prakAra se chaha bhaMga kA saMbhava haiM / devoM aura nArakoM ke sivAya zeSamAna-mAyA kaSAyI, samuccaya jIva aura ekendriya ko choDakara, tIna bhaMga vAle hote haiN| samuccayajIvoM aura pRthivIkAyika Adi ekendriyoM ke viSaya meM eka bhaMga hI hotA haiM-'bahuta AhAraka, bahuta anAhAraka / ' mAnakaSAyI aura mAyAkaSAyI AhAraka aura anAhAraka sadaiva una-una bahutAyata se pAe jAte haiN| lobhakaSAyI kA kathana ekatva kI vivakSA meM pUrvavat hI samajhanA cAhie, bahatva kI vivakSA meM vizeSatA batalAte haiM-lobhakaSAyI nArakoM meM chaha bhaga hote haiM, kyoMki nArakoM meM lobhakaSAya kI tIvratA nahIM hotii| nArakoM ke mAyAkaSAyI bahu viziSTa deve ane nArakamAMthI pratyekamAM cha chabhaMga thAya che. pUrvokta bhaMgenA samAna ja temane samajI levA joIe, bhavasvabhAvathI nAramAM krodhanI bahulatA ane devemAM lebhanI bahulatA hoya che. baMnemAM mAnakaSAya ane mAyAkapAyanI viralatA maLI Ave che. tethI ja pUrvokta prakArathI cha maMgane saMbhava che. deva ane nArakanA sivAya zeSa mAna-mAyA kavAyI samucaya jIva ane ekendriya sivAya, traNa bhaMgavALA thAya che. samuccaya che ane pRthvIkAyika Adi ekendriyonA viSayamAM eka ja bhaMga thAya che- ghaNA AhAraka ane ghaNA anAhAraka mAnakaSAyI ane mAthAkaSAyI AhAraka ane anAhAraka deva te te batAyatathI maLI Ave che. lebhakaSAyanuM kathana ekatvanI vivakSAmAM pUrvavat ja samajavuM joIe. bahuvanI vivakSAmAM vizeSatA batAve che-lAbhakaSAyI nAra kemAM cha bhaMga thAya che. kema ke nAkamAM lebha kaSAyanI tIvratA nathI hotI zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #680 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 28 sU0 8 salezyAdi jIvAnAmAhArakatvAdinirUpaNam 667 kateSu caturvizatidaNDakapratipAdyeSu jI vaikendriyavarjaH-samuccayajIvAn pRthivIkAyikAdye kendriyAna-paJca ca varjayitvA trikabhaGgaH-pratyeka bhaGgatrayaM pUrvoktarItyA vaktavyam , tathA ca deveSvapi lobhakapAyiSu bhaGgatrayaM bodhyam : teSAM lobhavahulatayA paDU maGgAsaMbhavAt lobhakapAyiSu samuccayajIveSu pRthivI kAyikAyekendriyapaJcasu ca pratyekam 'AhArakA api anAhArako api' ityevameka eva bhaGgo bodhyaH, 'akasAI jahA No saNNI No asaNNI' aSAyiNo yathA no saMjJi no'saMjJinaH pratipAditAstathA pratipAdanIyAH tathA ca prakaSAyiNo'pi manuSyAH siddhAzca bhavanti tatra manuSyA upazAntakaSAyAdayo'vaseyA::, tadanyeSAM sakaSAyitvAt , ata eteSAmapi akapA yiNAM samuccayajIvAnAM manuSyANAM siddhAnAJca madhye samuccayajIve manuSye ca pratyekam ekatve 'kadAcid AhArakaH kadAcid anAhArakaH' iti ekaeva bhaGgaH, siddha punaH 'anAhAraka eva' iti, bahutye tu jIveSu 'AhArakA api anAhArakA api' iti, kevalinAmA. mivAya dUsaroM meM, samuccayajIva aura ekendriya ko choDakara tIna bhaMga hote haiN| unakA kathana pUrvavat hI hai / isa prakAra lobhakaSApI devoM meM bhI tIna bhaMga hote haiM, kyoMki unameM lobha kI bahulatA hone se chaha bhaMga kA saMbhava nahIM haiN| lobhakaSAyI samuccayajIvoM meM aura pRthivIkAyika Adi pAMca ekendriyoM meM se pratyeka meM 'bahuta AhAraka aura bahuta anAhAraka' yaha eka bhaMga hI samajhanA caahie| akaSAyI kA pratipAdana vaimA hI hai jaisA no saMjJI-no asaMjJI kA pratipAdana kiyA gayA hai / akaSAyI manuSya aura siddha hI hote haiM, manuSyoM meM upazAnta kaSAya Adi ho akaSAyI hote haiM, unake atirikta sakaSAya hote haiN| ataeva una sakaSAyI samuccaya jIvoM, anuSyoM aura siddhoM meM se samuccaya jIya meM aura manuSya meM, ekatva kI vivakSA meM 'kadAcit eka AhAraka aura eka anAhAraka' yahI eka bhaMga hotA hai / siddha meM 'anAhAraka hI' yaha bhaMga pAyA jAtA hai / bahuvacana kI vivakSA meM, jIvoM meM bahuta AhAraka aura bahuta nArakanA sivAya bIjAmAM samuccaya jIva ane e kendriyanA sivAya traNa bhaMga thAya che. temanAM kathana pUrva pramANe ja che. e prakAre lebhakaSAyI devAmAM traNa bhaMga thAya che. kemake temanAmAM lebhanI bahalatA hovAthI che bhaMgane saMbhavanathI hote. lebha kaSa yo samuccaya jImAM ane pRthvIkAyika Adi pAMca e kendrimAMthI pratyekamAM "ghaNA AhAraka ane ghaNA anAhAraka A eka bhaMga samajavuM joIe. akaSAyInuM pratipAdana tevuM ja che jevuM no saMsI-ne asaMDInuM pratipAdana kareluM che. akaSAyI manuSya ane siddha ja hoya che. manuSyamAM upazAnta kaSAya Adi ja kaSAyI hoya che, temanA sivAya sakaSAya hAya che. tethI ja te kaSAyI samuccaya jIve, manuSya ane siddhomAMthI samuccaya jIvamAM ane manuSyamAM, ekatvanI virakSAmAM "kadAcit eka AhAraka ane eka anAhAraka, A ekaja bhaMga thAya che. siddhamAM anAhAraka ja, A bhaMga maLI Ave che. bahuvacananI vivikSAmAM zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #681 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 668 prajJApanAsUtra hArakANAM siddhAnAmanAhArakANAM sadaiva bahutvenopalabhyamAnatvAt , manuSyeSu bhaGgatrayaM bodhyam , tatra sarve'pi tAvad bhaveyu rAhArakAH1, iti prathamo bhaGgaH, athavA 'AhAra kAzcAnAhArakazca2' iti dvitIyo bhaGgaH, athavA 'AhArakAcAnAhArakAzca 3' iti tRtIyo bhaGgaH, siddheSu tu 'anAhArakA eva' ityeka eva bhaGgaH, 'dAraM 7' iti saptamaM kaSAyadvAraM samAptam 7 ||suu0 8 // ||jnyaandvaaraadi vaktavyatA // ___ mUlam-"NANI jahA sammadiTThI, AbhiNibohiyaNANI suyaNANI ya beiMdiyateiMdiyacauridiesu chanbhaMgA, avasesesu jIvAdio tiyabhaMgo jesiM atthi, ohiNANI paMciMdiyatirikkha joNiyA AhAragANo agAhAragA, avasesesu jIvAdio tiyabhaMgo jesi asthi ohinANaM, maNapajavanANI jIyA maNUsA ya egatteNa vi hutteNa vi AhAragANo aNAhAragA, kevalanANI jahA no sapaNI no asaNNI, dAraM 8 / aNNANI mati aNNANI suya aNNANI jIvegidiyavajo tiyabhaMgo, vibhaMganANI paMciMdiyatirikkha jogiyA mANasA ya AhAragA no aNAhAragA, avasesesu jIvAdio tiya bhaMgo, dAraM 9, sajIgIsu jIvegidiyavajo tiya bhaMgo, maNajogI vaijogI jahA sammAmicchaTriI, navaraM vaijogI vigaliMdiyANa vi, kAyajogIsu jIvegiMdayavajjo tiyabhaMgo, ajogIjotramaNUsasiddhA aNAhAragA, dAraM 10, sAgArANAgArovauttesu jIvegidiyavajjo tiya bhaMgo, siddhA aNAhAragA, dAraM 11, savede jIvegidiyavajjo tiya bhaMgo, ithivedapurisavedesu jIvAdiotiyabhaMgo, gapuMsagavedae ya jIve. anAhAraka' yaha vikalpa hotA hai, kyoMki AhAraka kevalI aura anAhAraka siddha sadaiva bahuta saMkhyA meM upalabdha hote haiN| manuSyoM meM tIna bhaMga samajhane cAhie, yatho-(1) sabhI AhAraka hote haiM (2) athavA bahuta AhAraka aura eka anAhAraka hotA hai (3) athavA bahuta AhAraka aura bahuta anAhAraka hote haiN| siddhoM meM eka hI bhaMga pAyA jAtA hai-'anAhAraka' sU0 8 / / jIvanamAM ghaNuM AhAraka ane ghaNuM anAhAraka, e vika9pa thAya che, kemake AhAraka kevalI ane anAhAraka siddha ghaNI saMkhyAmAM upalabdha thAya che. manuSyamAM traNa bhaMga samajavA ye bha3 (1) 15 mA 24 hAya cha (3) 4241 1 24 / / 24 mane se manA hAraka hoya che (3) athavA ghaNA AhAraka ane ghaNA anAhAraka hoya che. siddhomAM ekaja bhaMga maLI Ave che, anAhAraka sU08 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #682 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 28 sU0 9 jJAnavato jIvAnAmAhArakatvAdinirUpaNam 669 gidiyavajjo tiyabhaMgo, avedae jahA kevalanANI, dAraM 12, sasarIrI jIye gidiyayajo tiyabhaMgo, orAliyasarIrI jIvamaNUsesu tiyabhaMgo, avasesA AhAragA no aNAhAragA, jesiM asthi orAli yasarIraM, veuvviyasarIrI AhAragasarIrI ya AhAragA no aNAhAragA jesiM atthi, teya kammasarIrI jIvegidiyavajjo tiyamaMgo, asarIrI jIvA siddhAya no AhAragA, aNAhAragA, dAraM 13, AhArapajjattIe pajatte sarIrapajattIe pajatte iMdiyapajattIe pajatte ANApANapajattIe pajattae bhAsAmaNapajattIe pajattae eyAsu paMcasu vi pajattIsu jIvesu maNUsesu ya tiyabhaMgo, avasesA AhAragA no agAhAragA, bhAsAmaNapajattI paMciMdiyANaM aksesANaM nathi, AhArapajattI apajattae No AhArae aNAhArae, egatteNa vi puhuttegavi, sarorapajattI apajjattae siya AhArae siya aNAhArae, uvarilliyAsu ca usu apajattIsu neraiyadevamaNUsesu chanbhaMgA, avase sANaM jovegiMdiya. vajo tiyamaMgo, bhAsAmaNapajata esu jIvesu paMciMdiyatirikkhajoNiesu ya tiyabhaMgo, neraiyadevamaNuesu chabmaMgA, savvapaesu egattapohatteNaM jIvAdIyA daMDagA pucchAe bhANiyavvA jasta jaM asthi tassa taM pucchijjai, jassa jaM Natthi tastataM na pucchijjai jAva bhAsAmaNapajjattI apajjattaesu neraiyadevamaNuesu chabbhaMgA, sesesu tiybhNgo| AhArapayasta vitio uddeso samatto // adAvIsaimaM payaM samattaM" // sU0 9 // chAyA-jJAnI yathA samyagdRSTiH, AbhinitrodhikajJAniSu zrutajJAniSu ca dvIndriyatrIndriyacaturindriyeSu SaDbhaGgAH, avazeSeSu jIvAdikastrikamaGgo yeSAmasti, avadhijJAninaH paJcendriya jJAnadvArAdivaktavyatA zabdArtha-'NANI jahA sammadiTTI) jJAnI samyagdRSTi ke samAna (AbhiNibohiyaNANI sughaNANI ya veiMdiyateiMdiyacauridiesu chanbhaMgA) Abhinibo jJAna dvAdi vaktavyatA :- (NANI jahA sammahidI) jJAnI sabhya-4 liTanI samAna (AbhiNibohiyaNANI suyaNANI ya deiMdiya teiMdiyaca riMdiyaesu chanbhaMgA) mAlinizAnI, zrutajJAnI dIndriya, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #683 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre tiryagyonikA AhArakA no anAhArakAH, avazeSeSu jIvAdikatrikabhaGgo yeSAmasti avadhi jJAnam, manaHparyavajJAnino jIvA manuSyAzca ekatvenApi pRthaktvenApi AhAra kA no anA. hArakAH, kevalajJAnI yathA no saMjJo no asaMjJI, dvAram 8, ajJAnI matyajJAnI zrutAjJAnI jopaikendriyavarjanika bhaGgA, vibhaGgajJAninaH paJcendri katiyaMgyonikA manuSyAzca AhArakA no anAhArakAH, avazeSeSu jIvAdikastrikabhaGgaH, dvAram 9, sayogiSu jIvaikendriyavarjastrikabhaGgaH, manoyogI vacoyogI yathA samyagmithyA dRSTiH, navaraM vacoyogo vikalendriyANAmapi kAya dhikajJAnI, zrutajJAnI, dvIndriya, trIndriya aura cauindriyoM meM chaha bhaMga (avase sesu jovAdio tiyabhaMgo) zeSoM meM jIva se lagAkara tIna bhaMga (jesiM asthi) jinameM jJAna hotA hai (ohiNANI) avadhijJAnI (paciMdiyatirikkhajoNiyA AhAragA, No aNAhAra gA) paMcendriya tiryaca AhAraka hote haiM, anAhAraka nahIM (avaseselu jocAdio tiyabhaMgo) zeSoM meM jIva se lagAkara tIna bhaMga (jesiM asthi ohinANaM) jinameM avadhijJAna hotA hai (maNapajavANI jovA maNUsA ya) manaHparyavajJAnI jIva aura manuSya (egatteNa vi puhutteNa ghi) ekatva kI aura bahutva kI apekSA se (AhAragA jo aNAhAragA) AhAraka hote haiM, anA hAraka nahIM hote (kevalaNANI jahA no sapaNI-no asaNNI) kevalajJAnI jaise no saMjJI no asaMjJI (aNNANI maI aNNANI sudha aNNANI jIvegidiyavajo tiyabhaMgo) ajJAnI, mati-ajJAnI, zrutAjJAnI meM jIva aura ekendriya ko choDa kara tIna bhaMga (vibhaMganANI paMbiMdiyatirikkha joNiyA maNUsA ya AhAragA, No aNAhAragA) vibhAjJAnI paMcendrigatiyaMca aura manuSya AhAraka hote haiM, anAhAraka nahIM (avase plesu jovAdio tiyabhaMgo) zeSoM meM jIva se lekara tIna zrIndriya, mana yaturidrayomA cha / (avasesetu jIvAdio tiyabhaMgo) mAhInAmA thI sapane AT (jemi adhi) mA jAna thAya cha (ohiNANI) dhijJAnI (paMcadiyatirikkhajoNiyA AhAragA No aNAhAragA) yayendriyatiya yamAhA hAya cha mnaai|24 nazrI hai tai (avasesesu jIvAdio tiyabhaMgo) mAhInAmA 71thI sana 1 sa (jesiM asthi ohiNANaM) rebhA bhavadhijJAna DAya cha (maNapajjavanANI jIvA magUmA ya) mana:5vajJAnI 1 mane manuSya (egattega vi puhutteNa vi) apanI mane palanI apekSAthI (AhAragA No agAhAragA) mA 29 5 cha, manA.24 tabhI hotA (kevalaNANI jahA no saNNI no asaNNI) yAjJAnI vA nA sahI nI masajI (aNNANI mai aNNANI suya aNNANI jIvegidiyavajjo tiya bhaMgo) PinAnI mati 2majJAnI, zrudhAjJAnImA 75 ane mehendriya sivAya An (vibhAnANI paci diyatirikkhakoNiyA maNUsA ya AhAragA No aNAhAragA) vimAna sAnI thendriya tiya bhane manuSya 4 cha, manA24 nayA hAtA (avasesesu jIvAdio tiyabhaMgo) mAjInAmA 4thI bane ! maga zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #684 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 28 sU0 9 jJAnavato jIvAnAmAhArakatvAdinirUpaNam 671 yogiSu jIvaikendriyavarjastrikabhaGga, ayogino jIvamanuSyasiddhA anAhArakAH, dvAram 10, sAkArAnAkAropayukteSu jIvaikendriyavarjastrikabhaGgaH, siddhA anAhArakAH, dvAram 11, savedo. jIvaikendriyavarjastrikabhaGgaH strI vedapuruSavedeSu jIvAdikastrikAGgaH, napuMsakavedakazca jIvaikendriyavarjastrikabhaGgaH, avedako yathA kevalajJAnI, dvAram 12, sazarIrI jIvekendriyavarjastrikabhagaH, audArikazarIri jIvamanuSyeSu trikabhamaH, avazeSA AhArakA no anAhArakAH, bhaMga (sajogI jIvegidiyacajo tiyabhaMgo) sayogiyoM meM jIva aura ekendriya ko choDa kara tIna bhaMga (maNa jogI yaha jogI jahA sammAmicchaddiTTI) manoyogI aura vacanayogI samyagamithyAdRSTi ke samAna (navaraM vajogI vigalidiyANa ci) vizeSa, vacanayogI vikalendriyoM meM bhI hote haiM (kAyajogI jIvegiMdiyaH cajo tiyabhaMgo) kAyayogiyoM meM jIva aura ekendriya ko choDakara tIna bhaMga kahanA (ajogI jIvamaNUsasiddhA aNAhAragA) ayogI samuccaya jIva, manuSya aura siddha hote haiM / ye anAhAraka haiN| (sAgArANAgArovauttesu) sAkAra aura anAkAra upayoga vAloM meM (jIbe. gidiyavajjo) jIva aura ekendriya ko choDakara (tiya bhaMgo) tIna bhaMga (siddhA aNAhAragA) siddha anAhAraka hote haiN| ___ (savede jIvegiMdiyayajjo tiyabhaMgo) maveda meM jIva aura ekendriya ko choDa kara tIna bhaMga (itthivedapurisavedesu jIvAdio tiyabhaMgo) strI veda aura puruSa veda meM jIva se lekara tIna bhaMga (napuMsagavedae ya jovediyayajjo) napuMsaka veda meM jIva aura ekendriya ko choDa kara (tiyabhaMgo) tIna maMga (avedae jahA kevala nANI) avedI jaise kevalajJAnI hote haiN| (sajogIsu jovegi diyavajjo tiyabhaMgo) sogiyomA 01 bhane mendriya sipAya at (maNajogI vaijogI jahA sammAmicchaddidi) mAnayogI mane payanayogI sabhyabhithya Ti samAna aimi (navaraM vaijoNI vigali diyANa vi) vizeSa, 5yamayI 4sandriyomA 55 DAya cha (kAyajogI jIvegiMdiyavajjo tiyabhaMgo) yayogiyomA 75 bhane mendriya saya 19 1 (ajogI jIva maNUsa siddhA aNAhAragA) bhyo| sabhu25ya 75, manuSya mane siddhAya cha, tme| manAI24 cha (sAgArANAgArovauttesu) saa||2 mane mnaa|2 upayoga pANAyAma (jIvegidiyavajjo) 71 mane mendriya sivAya (tiyabhaMgo) 1 mA (siddhAaNAhAragA) siddha manA24 choya cha / ___ (savede jIvegi diyavajjo tiyabhago) savamA 5 bhane bhendriya sipAya ! mAya , (ityivedayurisavedesu jIvAdio tiyabhago) strIya mane 535vehamA yI natra An56 (napuMsagavedara ya jIvegidiyavajjo) napusa4 mA 05 mane gendriya sipAya (tiya bhaMgo) (ayedae jahA kevalanANI) gaTI vA 58 jJAnI zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #685 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 172 prajJApanAsUtre yeSAmasti audArikazarIram, vaikriyazarIriNa AhArakazarIriNaztha AhArakA no anAhArakAH, yeSAmasti, taijasakArmaNazarIro jIvaikendriyavarjastrikabhaGgaH, azarIriNo jIvAH siddhAzva no AhArakA anAhArakAH, dvAram 13, AhArakaparyAptyA paryAptaH zarIraparyAptyA paryAptaH indriya paryAptyA paryAptaH, AnaprANaparyAptyA paryAptaH ASAmanaH paryAptyA paryAptaH, etAsu paJcasu api paryAptiSu jIveSu manuSyeSu ca trikabhaGgaH, avazeSA AhArakA no anAhArakAH, bhASa manaH ( sasarIrI jIvegiMdiyavajjo tiyabhaMgo) sazarIrI, jIva aura ekendriya ko choDakara tIna bhaMga (orAliyatarIrI ) audArikazarIrI (jIvamaNUsesu tiyabhaMgo) jIvoM aura manuSyoM meM tIna bhaMga (avasesA AhAragA, jo aNAhAragA) zeSa AhAraka hote haiM, anAhAraka nahIM (jesi asthi orAliyasarIraM) jinako audArikazarIra hotA hai (veucciyasarIrI AhAragAsarIrI ya AhAragA No aNAhAragA) vaikriyazarIrI aura AhArakazarorI AhAraka hote haiM, anAhAraka nahIM (jesiM asthi) jinheM hote haiM (teyakammasarIrI jIvegiMdipabajjo tiyabhaMgo) taijasazarIrI aura kArmaNazarIrI jIva aura ekendriya ko choDakara tIna bhaMga (asarIrI jIvA siddhA ya) azarIrI jIba aura siddha hote haiM (no AhAragA, aNAhAragA) ve AhAraka nahIM, anAhAraka haiM (AhArapajatIe patte) AhAraparyApti se paryApta ( sarIrapajjattIe pajjatte) zarIraparyApti se paryApta (iMdiyapajjattIe pajjate ) indriyaparyApti se paryApta ( ANApANapajattIe pajatte) zvAsocchavAsaparyApti se paryApta (bhAsAyaNapajjattIe pajjattae) bhASA - manaH paryApti se paryApta (etAsu paMcasu vi pajjattI su) ina pAMcoM ( sasarIrI jIvegiMdiyavajjo tiyabhAMgo) sazarIrI, jIva ane ekendriya sivAya traNa bhaMga (orAli yasarIrI) hAri4 zarIrI (jotramaNUsesu tiyabhaMgo) lava ne manuSyomAtra maMga ( avasesA AhAragA, No aNAhAragA) zeSa AhAra hoya che, anA 24 nahIM (jesi asthi orAli yasarIrI) mane mohArie zarIra hoya che (ve uvviyasarIrI AhAragasarIrI AhAragA jo anAhAragA) vaiDiya zarIrI bhane bhADAraDa zarIrI AhAra hoya che, manAhI 24 nahIM (jesi asthi) bhebhane hoya che; (teyakammasarIrI jIvegi diyavajjo tiyabhaMgo) tainasazarIrI ne abhI zarIrI, lava bhane khendriya sivAya aMga (asarIrI jIvA siddhA ya) azarIrI 4 bhane siddha hoya che (no AhAragA, aNAhAragA) tethe nahI anAhAraka hAya che. 24 (AhArapajjatIra patte) AhAra paryAsithI paryAsa ( sarIrakhajjattIe pajjatte) zarIra paryAptithI paryApta (iMdiyapajjatIe pajjatte) indriya paryAptithI paryApta ( ANApANapajjattIe pajjatte) zvAsa vAsa paryAtithI paryApta ( bhAsAmaNapajjattIe pajjattara) bhASAmana paryAtithI paryAche (etAsu paJca vipattI) Apa paryAptiyAmAM (jIvesu maNUsesu ya) lave zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #686 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 28 sU0 9 jJAnavato jIvAdInAmAhArakatvAdinirUpaNam 173 paryAptiH paJcandriyANAm, avazeSANAM nAsti, AhArakaparyAptyaparyAptako no AhArakaH, anAhArakaH, ekatvenApi pRthaktvenApi zarIraparyAptyaparyAptakaH syAda AhArakaH syAd anAhArakaH, uparitanISu catasRSu thaparyAptiSu nairayikade manuSyeSu paDbhaGgAH, avazeSANAM jIvaikendriyavarja khikabhaGgaH, bhASAmanaHparyApteSu jo ve Su paJcendriyatibagyonikeSu ca trika bhaGgaH, nairayikadevamanu pyeSu paibhaGgAH, sarvapadeSu ekatvapRthaktvena jIvAdikA daNDakAH pRcchayA bhaNitavyAH, yasya paryAptiyoM meM (jIvesu maNUsesu ya) jIvoM aura manuSyoM meM (tiyabhaMgo) tIna bhaMga (abasesA AhAragA) zeSa AhAraka hote haiM (no aNAhAragA) anAhAraka nahIM (bhAmAmaNapajattI paMciMdiyANaM) bhASAmana:paryApti paMcendriyoM meM hotI hai (acase sAgaM natthi) zeSa meM nahIM hoto (AhAra pajattI apajatte No AhArae, aNAhArae) AhAra paryApti se aparyApta AhAraka nahIM hotA, anAhAraka hotA hai (ega seNa vi puhutteNa vi) ekatva kI aura bahutva kI apekSA se bhI (sarIrapajattI apajattae siya AhArae siya aNAhArae) zarIraparyApti se aparyApta kadAcita AhAraka, kadAcit anAhAraka hotA hai (ucarilliyAsa ca usu apajjattIsu) Upara kI cAra aparyAptayoM meM (nera iyadevapaNUsesu) nArakoM, devoM aura manuSyoM meM (chabbhaMgA) chaha bhaMga (avasesANaM jIvegidiyacajo tiyabhago) zeSa meM jIvoM aura ekendriyoM ko choDa kara tIna bhaMga (bhAsAmaNapajattaesu jIvesu) bhASAmana:paryApti se paryApta jIvoM meM (paMciMdiyatirikvajoNiesa ya) aura paMcendriya tiryacoM meM (tiyabhaMgo) tIna bhaMga (neraiyadevamaNuesu) nArakoM devoM aura manu. jyoM meM (chaTa maMgA) chaha bhaMga (madhyapaessu) saba pado meM (egattapohattaNaM) ekatva aura bahutya kI vivakSA se (jIvAdiyA daMDagA) jIva se lekara daMDaka (pucchAe) bhane bhanudhyomA (tiyabha go) aut samanapA (avasesA AhAragA) zeSa 2mA 24 hAya cha (no aNAhArago) manAhA24 naDI (bhAsAmaNapajjattI paci diyANaM) bhASAmana: 5yAta 5'zandriyomA thAya che (avasesANaM na tthi) mAhInAmA nathI hotI, (AhArapajjattI apajjatte No AhArae aNAhAra e) 25 / (25yAtithI paryApta 2 / 724 nathI hotA, manAi2 DAya cha (egatteNa vi puhutteNa vi) satvanI bhane matpanI apekSAthI 55 Desa cha. (sarIrapajjattI apajjattae siya AhArae, siya aNAhArae) zarIra paryAnithI paryApta pAya aaii|24 hAya 24nA3126 hAya cha (uparilliyAsu causu apajjattIsu) 352nI yA2 55tiyomA (neraiyade ramaNUsesa) nArI, vo bhane manuSyomA (chabhaMgA) cha / (abasesANaM jIvegiMdiya vajjo tiyabhaMgo) mAjInAmAM vo bhane bhendriyo siyAya 19 mA (bhAsAmaNapajjattaesu jIvesu) bhASAmana:patithI 5yati mAM (paci diyatirikkha joNiesu yo mana 5'yendriya tiya yomA (tiyabhago) nae ma (neraiyadevamaNuesu) naa2| heve! mane bhanu. vyomai (chabbhagA) 7 ma (savyapaesu) 15 // 5homai (egattapohatteNa) 3.5 Ane para zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #687 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 674 prajJApanAsUtre yadasti tasya tat pRccha yate, yasya yannAsti tasya tanna pRcchaya te, yAvad-bhASAmanaHparyAptAparyAptakeSu nairayikadevamanuSyeSu SaDbhaGgAH, zeSeSu trikabhaGgaH / AhArakapadasya dvitIya uddezaH samAptaH / aSTAviMzatitamaM padaM samAptam / / 28 sa0 9 // ___TIkA-prathASTamaM jJAnadvAramadhikRtya prarUpayitumAha-'NANI jahA sammadiTThI' jJAnI yathA pUrva samyagdRSTiH pratipAditastathA pratipattavyaH, evaJca ekatve ekendriyAn varjayitvA samuccayajIvAdi vaimAnikAntavizatidaNDakakrameNa jJAnI kadAcida a hArakaH kadAcida anAhArako bhavati, bahutve ca samuccayajIyA jJAnina AhArakA api anAhArakA api, nairayikAdi pRcchAke anusAra (bhANiyavvA) kaha ne cAhie (jasma jaM asthi taM pucchijjai) jisa jIca ke jo hai, usake viSaya meM vaha pUchanA cAhie (jasta jaM sthi tassa taM na pucchijjai) jisake jo nahIM hai, usake viSaya meM yaha nahIM pUchA jAtA (jAva) yAvat (bhAsAmaNapajjattI apajjattaptu) bhASAmana:paryApti se aparyApta (neraiyadevamaNuesu) nArakoM, devoM, aura manuSyoM meM (chambhaMgA) chaha bhaMga (seselu tiyabhaMgo) zeSAM meM tIna bhaMga kahe gae haiM ||suu09|| aThAIsA pada samApta TIkArtha-aba AThaveM jJAnadvAra ko lekara prarUpaNA kI jAtI hai-jJAnI kI prarUpaNA usI prakAra samajhanI cAhie jaisI pahale samyagdRSTi kI kI jA cukI hai| isa prakAra ekatva kI apekSA se ekendriyoM ko choDakara samuccaya jIva ko Adi karake vaimAnika taka jJAnI kadAcit AhAraka aura kadAcit anAhAraka hotA hai / bahutva kI vivakSA se samuccaya jJAnI jIva AhAraka bhI hote haiM, anAhAraka bhI hote haiM / nArakoM se lekara stanitakumAroM taka jJAnI jIvoM meM spanI vipakSAthI (jIvAdiyA daMDagA) 75thI sana 175 (pucchAe) 24AnI anusAra (bhANiyavvA) aDavA me (jassa jaM atthi tassa taM pucchijjai) ne nA viSayamA cha, tanA viSayamA te pUchA se (jassa jaM Natthi tassa taM na pucchijjai) nAre nathI, tanA viSayamA te nathI pUchAtA (jAya) yAvat (bhAsAmANapajjatto apajjattesu) bhASAmana:5tithI 15. yAta (neraiyadevamaNuesu) nA231, hevo, manuSyAmA (chabbhaMgA) 7 mA (sesesu tiyabhaMgo) zemAM traNa bhaMga sU0 lA aThayAvIsamuM pada samApta TIkAI-have AThamAM jJAna dvArane laIne prarUpaNA karAya che jJAnInI prarUpaNA e prakAre samajavI joIe ke jevI pahelAM samyagdaSTinI karAyelI che. e prakAre ekatvanI apekSAthI e kendriya sivAya samucca jIvane AgaLa karIne vaimAnika sudhI jJAnI kadAcita AhAraka ane kadAcita anAhAraka hoya che. bahatvanI apekSAthI samuccaya jJAnI jIva AhAraka paNa ane anAhAraka paNa hoya che. nAkethI zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #688 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 28 sU) 9 jJAnavato jIvAdInAmAhArakatvAdinirUpaNam 675 stanitakumArAnteSu jJAniSu pUrvoktaM bhaGgatrayaM pazcandritiryayonikamanuSyavAnavyantarajyo tiSkavaimAnikeSu cApi bhatrayameva, dvitricata rindriyeSu jJAniSu ca SaDbhaGgAH prasiddhA eca, siddhAH jJAninastu anAhArakA eveti bhAvaH, AbhinibodhikajJAniSu zrutajJAniSu ca ekatye pUrvavadeva vijJeyam, bahu tye ca dvitricaturindriyeSu SaDbhaGgAH , tadanyeSu punarjIvAdiSu ekendriyavarjeSu sthAneSu bhAtrayaM bodhyam, na zeSeSu pRthivyAdi paJcakaikendriyeSu teSAmAbhinibodhikajJAnazrutajJAnavirahAta, tadAha-'AbhiNibohiyanANI suyanANI ya beiMdiyate iMdiya cauridiesu chanbhaMgA, ava se sesa jIvAhayo tiyabhaMgo jesiM atthi' AbhinibodhikajJAniSu zrutajJAniSu dvondriyatraundriyacaturindriyeSu SaDbhaGgA bhavanti, avazeSeSu-tadanyeSu punarAbhinivAdhikajJAnizrutajJAniSu jIvAdivam ekendriyavarjamArabhya trikamaGgo baktavyo yeSA mAbhiniyodhikazrutajJAnadvayamasti na tadrahitAnAM pRthivIkAyikAdya kendriyANAmitibhAvaH, tIna bhaMga hote haiM / paMcendriya tiryacoM, manuSyo vAnavyantaroM, jyotiSkoM aura vaimAnikoM meM bhI tIna bhaMga hI pAe jAte haiM dvIndriya, trIndriya aura caturindriya jJAniyoM meM chaha bhaMga prasiddha hI haiM / siddha jJAnI anAhAraka hI hote haiN| Abhiniyodhika jJAniyoM aura zrutajJAniyoM meM ekatva kI apekSA se pUrvavat hI samajhanA cAhie / bahutva kI apekSA se dvIndriyoM, trIndriyoM aura caturi ndriyoM meM chaha bhaMga hote haiN| unake atirikta ekendriyoM ko choDa kara jIcAdi sthAnoM meM tIna bhaMga samajhane cAhie, kyoMki ekendriyoM meM Abhiniyodhika jJAna aura zrutajJAna kA abhAva hotA hai| yahI kahate haiM-Abhinibodhika jJAnI aura zrutajJAnI dvIndriyo, trIndriyoM aura caturindriyoM meM chaha bhaMga hote haiN| unake atirikta anya AbhiniyodhikajJAniyoM aura zrutajJAniyoM meM, jIva se lekara ekendriyoM ko choDakara tIna bhaMga kahane cAhie, magara kahanA unhIM meM cAhie jinameM Abhinibodhika jJAna aura zrutajJAna pAe jAte haiM, jinameM unakA laIne svanitakumAra sudhI jJAnI jIvomAM traNa bhaMga thAya che. paMcendriya tirya, manuSya vanavyantare, tiSka ane vaimAnikamAM paNa traNa ja bhaMga maLI Ave che. zrIndriya, trIndriya ane caturindriya jJAtimAM cha bhaMga prasiddha che. siddhajJAnI anAhAraka ja hoya che. Abhinibodhika jJAni ane zrutajJAniyAmAM ekatvanI apekSAthI pUrvavataja samajavuM joIe. baDutvanI apekSAthI dvI itrIni ane caturiMdriyamAM cha bhaMga thAya che. tenA sivAya ekendriyane choDIne javAdi sthAnamAM paNa traNa bhaMga samajavA joIe, kemake ekendrimAM AminibAdhika jJAna ane zrutajJAnane abhAva hoya che. eja kahe cheabhinidhika jJAnI ane zrutajJAnI, kIndri, trIndri ane caturindrimAM cha bhaMga thAya che. temanAthI atirikta anya AbhinidhijJAni ane zrutajJAnimAM jIvathI laIne ekendri sivAya traNa bhaMga kahevA joIe, paNa temanAmAM ja kahevA joIe jema zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #689 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 676 prajJApanAsUtre 'ohiNANI paMcidiyatirikkhajoNiyA AhAragA jo aNAhAragA' avadhijJAninaH paJcendriya tiryagyonikA AhArakA bhavanti no anAhArakA bhavanti, paJcendriyatiryagyonikAnAM vigrahagatau anAhArakatvasaMbhave'pi teSAM tadAnIM guNAnAmevAsaMbhavena guNaprasyayato'vadhi sambhavAbhAvAt avadhijJAninaH paJcendriya tiryagyoniksya anAhArakatvasaMbhavAbhAvAt, tadanyeSu sthAneSu ekendriya vikalendriyavarjiteSu pratyekaM bhaGgatrayaM vaktavyamityabhiprAyeNAha - ' aba se se su jIvAdio tiyamaMgo jersi asthi ohijANaM' avazeSeSu paJcendriyatiryagyonikAtirikteSu sthAneSu jIvAdikamArabhya trikabhaGgaH - pratyekaM bhaGgatrayaM vaktavyam, kintu yeSAmasti avadhijJAna teSAmeva tadvAcyaM na tu tadanyeSAm ekendriya vikalendriyANAmiti bhAvaH bahutve caitadavaseyam ekatve tu pUrvavadeva bodhyam, manaH paryavajJAnantu manuSyANAmeva bhavati ata statra padadvaya sadbhAva nahIM hotA aise ekendriyoM meM nahIM kahanA cAhie / avadhijJAnI paMcendriyatiryeca AhAraka hote haiM, anAhAraka nahIM hote / yadyapi paMcendriyatiyeca vigrahagati meM anAhAraka hote haiM, kintu usa samaya unameM avadhijJAna nahIM hotaa| paMcendriyatiyeco ko guNapratyaya avadhijJAna hI ho sakatA haiM kintu vigrahagati ke samaya guNoM kA abhAva hotA hai isa kAraNa avadhijJAna kA bhI abhAva honA hai| isI se avadhijJAnI paMcendriyatiyeca anAhAraka nahIM ho sktaa| unake atirikta anya sthAnoM meM ekendriyoM aura vikalendriyoM ko choDakara, pratyeka meM tIna bhaMga kahane cAhie, yahI Age kahate haiM- paMcendriyatiyoM se atirikta sthAnoM meM jIva se lagAkara tIna bhaMga kahanA cAhie, magara unhIM meM kahanA cAhie jinameM avadhijJAna kA astitva hotA hai. anya ekendriyoM aura vikalendriyoM meM nahIM kahanA cAhie / ekatva kI vivakSA meM pUrvavat hI samajha lenA cAhie / nAmAM AbhinioAdhika jJAna ane zrutajJAna maLe che, jemanAmAM temanA sadbhAva nathI heAtA evA ekendriyamAM na kahevA jAI e, avadhijJAnI pAMcendriyatica AhAraka hoya che, anAhAraka nathI ha|tA, yadyapi pAMcendriya tiya ca vigrahagatimAM anAhAraka hoya che, paNa te samaye temAM avadhijJAna nathI hotuM. paMcendriya ti caiAnA guNa pratyaya avadhijJAna ja thaI zake che. paNa vigrahagatinI sAthe guNAne abhAva hoya che, e kAraNe madhijJAnanA paNa RbhAva thAya che, tethI ja avadhijJAnI pAMcendriya tiva`ca anAhAraka nathI thai zakatA. temanA sivAya bIjA sthAnAmAM, ekendriya ane vikalendriyA sivAya pratyekamAM traNa bhAga kahevA rjAIe, teja AgaLa kahe- pacendriya tiya ceAthI atirikta sthAnAmAM jIvathI laIne traNa bhAMga kahevA joie, paNa temanAmAM ja kahevA joie jemanAmAM avadhijJAnInu aritatva hoya che, anya ekendriyA ane vikalendriyAmAM na kahevA ie. ekatvanI vikSAmAM pUvat ja samajI levu' joI e. mana:paryAvajJAna manuSyomAM ja hoya che, ataH temanA viSayamAM e pada kahe zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #690 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 28 sU0 9 jJAnavato jIvAdInAmAhArakatvAdinirUpaNam 677 mevAha - 'maNarajjavanANI jIvA maNUsA ya egateNa vi puhuttreNa vi AhAragANo aNAhAragA ' manaH paryavajJAnino jIvAH samuccayarUpA manuSyAzca ekatvenApi pRthaktvenApi - bahutvenApi AhArakA eva bhavanti no anAhArakA bhavanti, vigrahagatyAdyavasthAyAM manaH paryavajJAnAsaMbhavAt, 'kevalanANI jahA no saNNI no asaNNI' kevalajJAnI yathA no saMjJo no asaMjJI pratipAdita stathA pratipattavyaH tathA ca kevalajJAnaprarUpaNe padatrayamava seyam - jIvapadaM manuSyapadaM siddhapadaJca tatra samuccayajIve manuSye ca ekatve 'kadAcidAhArakaH kadAcidanAhArakaH' iti vaktavyam, siddhe tu - 'anAhArakaH' iti, bahutve ca samucvayajIveSu - 'AhArakA api anAhArakA api' iti, manuSyeSu pUrvoktaM bhaGgatrayam, siddheSu punaH - 'anAhArakA :' ityeva vaktavyamiti bhAva:, 'dAraM 8' iti aSTamaM jJAnadvAraM samAptam, athASTamamevAjJAnadvAramadhikRtya prarU manaH paryavajJAna manuSyoM meM ho hotA hai, ataH usake viSaya meM do pada kahate -manaH paryavajJAnI jIva aura manuSya ekatva kI apekSA se bhI aura bahutva kI apekSA se bhI AhAraka hI hote haiM, anAhAraka nahIM hote, kyoM ki vigrahagati Adi avasthAoM meM manaH paryava hotA nahIM hai / kevalajJAnI kA pratipAdana vaisA hI samajha lenA cAhie jaisA no saMjhI-no asaMjJI kA kiyA gayA hai / isa prakAra kevalajJAna ko prarUpaNA meM tIna pada samajhane cAhie- joyapada, manuSyapada aura siddhapada / ina tIna ke sivAya anya kisI meM kevalajJAna ko sadbhAva nahIM hotaa| inameM se samuccaya jIvapada aura manuSya pada meM ekatva kI apekSA se 'kadAcit AhAraka, kadAcit anAhAraka hotA hai yahI eka bhaMga kahanA caahie| siddha pada meM anAhAraka hI kahanA cAhie bahutva kI vivakSA se samuccaya jIvoM meM 'AhAraka bhI hote haiM, anAhAraka bhI hote haiM aisA kahanA cAhie aura manuSyoM meM pUrvokta bhaMga kahanA cAhie / siddhoM che, mana:paryavajJAtI jIva ane manuSya ekavanI apekSArthI paNa mane bahutvanI apekSAthI pazu AhvAraka ja hoya che, anAhAraka nathI hetA, kemake griDa gati Adi avasthAemAM mana: vajJAna thatuM nathI. asaunu jIva pada kevalajJAnInuM pratipAdana tevu' ja samajavuM joIe jevu' nA sanI-nA karelu che. e prakAre kailajJAnanI prarUpaNAmAM traNa pada samajavAM joie, manuSya pada ane siddha pada, A traNenA sivAya anya koimAM kevala jJAnaneA bhAva nathI hAte. temanAmAMthI samuccaya jIvapada ane manuSya padamAM ekatvanI apekSAthI kadAcit AhAraka kadAcita anAhAraka hoya che. A ja eka bha`ga kahevA joie. siddhapadamAM anA hAraka ja kahevA joie. bahutvanI vikSAthI samuccaya jIve mAM anAhAraka paNa haya che. AhAraka paNa hAya che, ema kahevu joIe ane manuSyomAM pUrvokta traNa bhaga kahevA joie siddhomAM anAhAraka ja hAya che ema kahevu joIe. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #691 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre payitumAha-'aNNANI mati aNNANI suyaaNNANI jovegidiyavajjo tiyabhaMgo' ajJAniSu matyajJAniSu tAjJAniSu ca bahutye jIvaikendriyavaje:-samuccayajIvAn ekendriyAMzca-pRthivI. kAdhikAdipaJca varjayitvA tadanyeSu trikabhaGgaHpUrvoktaM pratyekaM bhaGgatrayaM vaktavyam, samuccayajIveSu ekendriyeSu ca pRthivI kAyikAdi paJcasu pratyekam 'AhArakA api anAhArakA api' iti vaktavyam, vibhaGgajJAne ca ekatye pUrvava deva bodhyama, bahatye vizeSamAha-'vibhaMganANI paMcidiyatirikkhajoNiyA maNUsA ya AhAragA No aNAhAragA, avase sesu jIvAdio tiyabhaMgo' vibhaGgajJAninaH paJcandriyatiryagyonikA manuSyAzca AhArakA bhavanti, no anAhArakA bhavanti, vigrahagatyAM vibhaGgajJAnasahitasya pazcandriyatithagyonikeSu manuSyeSu cotpattyasaMbhavAt, avazeSeSu-paJcandriyatiyagyonikamanuSya bhinneSu sthAneSu ekendriyadhikalendriyavarjiteSu pratyeka jIvAdikamArabhya trikamaGgaH-bhagavayaM vaktavyam, iti aSTamamajJAnadvAraM samAptam 8, samprati meM 'anAhAraka ho hote haiM aisA kahanA cAhie / aba ajJAnoM kI apekSA se AhAraka-anAhAraka kA vicAra kiyA jAtA hai ___ ajJAniyoM meM, matyajJAniyoM meM aura zrutAjJAniyoM meM bahatva kI vivakSA se, jovoM aura ekendriyoM ko choDakara anya padoM meM pratyeka meM tIna bhaMga kahane cAhie / samuccaya jIyoM aura pRthivIkAyika Adi pAMca ekendriyoM meM 'AhAraka bhI hote haiM, anAhAraka bhI hote haiM aisA kahanA cAhie / vibhaMgajJAna meM ekatya kI apekSA se pUrvavat hI samajhanA cAhie / bahutva kI vivakSA meM jo vizeSatA hai, vaha isa prakAra hai-vibhAga jJAnI paMcendriya tithaMca evaM manuH vya AhAraka hote haiM, amAhAraka nahIM hote kyoM ki vigrahagati meM vibhaga jJAna sahita paMcendriyaniya coM aura manuSyoM meM utpatti honA saMbhava nahI hai| paMcendriyatiyacoM aura manuSyoM se bhinna sthAnoM meM ekendriyoM aura vikalendriyoM ko choDakara jIva se lekara pratyeka sthAna meM tIna bhaMga kahanA caahie| jJAnadvAra samApta have ajJAna nI apekSAthI AhAraka anAhArakane vicAra karAya che ajJAniyomAM, matyajJAniyo ane zrutajJAniyomAM bahunI vivakSAthI, che ane ekendriya sivAya anya padomAM, pratyekamAM traNa bhaMga kahevA joIe. samucca ane pRthvI kAyika Adi pAMca e kendriyomAM "AhAraka paNa hoya che ane anAhAraka paNa hoya che ema kahevuM joIe. vibhaMga jJAnamAM ekatvanI apekSAthI pUrvavat ja samajavuM joIe. mahatvanI dhivakSAmAM je vizeSatA che te A prakAre che. vibhaLajJAnI paMcendriya tiryaMca temaja manuSya AhAraka hoya che, anAhAraka nathI hotA, kemake vigrahagatimAM virbhAgajJAna sahita paMcendriya tiryaMce ane manuSyamAM utpatti thavI asaMbhavita che. paMcendriya tiryaMca ane manuSyamAM bhina sthAnamAM ekendriya ane vikalendriye sivAya jIvothI laIne pratyeka sthAnamAM traNa bhaMga kahevA joIe. (jJAna dvArA samApta). zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #692 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavadhinI TIkA pada 28 sU0 9 jJAnavato jIvAdInAmAhArakatyAdinirUpaNam 79 yogadvAramadhikRtya prarUpayitumAha-'sajogIsu jovegidiyavajjo tiyabhaMgo' sayogiSu jIvaikendriyajaH-samuccayajIyAn ekendriyAMzca varjayitvA tadanyeSu sthAneSu pratyekaM pUrvoktaM bhaGgatrikaM vaktavyam, samuccayajIveSu pRthivyAdiSu ca paJcasu pratyekam 'AhArakA api anAhArakA api' ityeko bhaGgaH tadubhayeSAmapi sadeva sayogiSu sthAneSu bahutvenopalabhyamAnatvAt, 'maNajogI baijogI jahA sammAmicchaTTiI' manoyogino vacoyogino yathA samyagRmithyAdRSTayaH pUrva pratipAditAstathA vaktavyAH, ekatve ca bahutve ca AhArakA evaM vaktavyAH natu anAhArakA iti bhAvaH kintu-'navaraM vaijogo vigaliyANa vi' navaram-vizeSastu yacoyogo vikalendriyANAmapi vaktavyaH, tathAca vikalendriyANAM samyagmithyAdRSTitvaM na saMbhavatIti tatra teSAM tannoktam, pacoyogastu vikalendriyANAmapi astIti tadvaktavyamaveti bhAvaH, 'kAya. jogIsu jovegidiyavajjo tiyabhaMgo' kAyayogiSu jIvaikendriyavarjaH-samuccayajIvAn eke ndriyAMzca pRthivIkAyikAdi paJcavarjayitvA tadanyeSAM kAyayoginAm nairayikAdInAM pratyekaM __ yogadvAra ke AdhAra para prarUpaNA-samuccaya jIvoM aura ekendriyoM ko choDakara anya sayogiyoM meM pUrvokta tIna bhaMga pAe jAte haiN| samuccaya jIvoM meM aura pRthivIkAyika Adi ekendriyoM meM bahuta AhAraka aura bahuta anAhAraka yaha eka bhaMga hI pAyA jAtA haiM, kyoMki ye donoM sadaiva bahuta saMkhyA meM pAe jAte haiN| manoyogI aura vacanayogI kA pratipAdana samyag mithyAdRSTi ke pratipAdana ke samAna jAna lenA cAhie, arthAt ekatva aura bahutva kI apekSA se 'AhA. raka hI hote hai, anAhAraka nahIM hote aisA kahanA cAhie / vizeSatA yaha haiM ki vacanayoga vikalendriyoM meM bhI kahanA cAhie samyamithyAdRSTi ke prarU paNA meM vikalendriyoM kA kathana nahIM kiyA gayA thA kyoMki vikalendriya jIva samyaga mithyAdRSTi nahIM hote, magara vacanayoga unameM hotA hai, ataeva yahAM unakA ullekha karanA caahie| samuccaya jIvoM aura pRthivIkAyika Adi pAMca ekendriyoM ko choDakara | gakAranA AdhAra para nirUpaNa karavAmAM Ave che.-samuccaya jIvo ane ekendri zivAya anya sagAmAM pUrvokta traNa bhaMga maLe che. samuccaya jemAM ane pRthvIkAyika Adi e kendrimAM ghaNA AhAraka ane ghaNa anAhAraka A eka bhaMga ja maLe che. mane yogI ane vacanagInuM pratipAdana samyagRmithyATinA pratipAdananA samAna jANI levuM joIe. arthAt eka ane bahatvanI apekSAe AhAraka ja hoya che, anAhAraka nathI hotA, ema kahevuM joIe. vizeSatA e che ke vacanayoga vikasendrimAM paNa kahe joIe. samithyASTinI prarUpaNamAM vikalenindranuM kathana nathI karAyuM, kemake vikasendriya jIva samithyAdaSTi nathI hotA. paNa vacanaga teomAM thAya che, tethI ja ahIM temane ulekha kara joIe. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #693 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 680 prazApanAsatre trikabhaGago vaktavyaH, 'ajogI jIva mazAsasiddhA amAhAragA' ayogino jIvamanuSyasiddhAH ete trayo'pi anAhArakA bhavanti, tathA cAyoginAM manuSyANAM siddhAnAJca ekatye bahutve cAnAhArakatvameveti bhAvaH dAraM 9' iti nAma yogadvAraM samAsam, atha dazamam upayogadvAra madhikRtyAha-'sAgArAnAgArovauttesu jIvegidiyavajjo tiyabhago' sAkArAnA kAropayuktaSu jovaikendriyavarja:-samuccayajIvAn ekendriyAMzca varjayitvA tadanyeSAM sAkAropayuktAnAkAropa yuktAnAM trikabhaGgaH-pratyekaM bhaGgatrayaM vaktavyam, 'siddhA aNAhAragA' siddhAH punaH sAkaropayuktAH anAkAropayuktAzca ekatve bahutve ca anAhArakA bhavanti jIveSu pRthivyAdiSu ca pazca sAkArAnAkAropayukte 'AhArakA api anAhArakA api' ityeko bhagaH, ekatye ca sarvatra 'kadAcidAhArakaH kadAcidanAhArakaH' iti vaktavyam 'dAraM 10' iti dazamamupayogadvAraM zeSa nAraka Adi kAyayogiyoM meM tIna bhaMga kahanA cAhie / ayogI jIya, manuSya aura siddha hI hote haiM aura ye tonoM anAhAra ka hote haiN| tAtparya yaha hai ki ayogI jIva, manuSya aura siddha ekatva kI apekSA se bhI anAhAraka hI hote haiM / (dvAra 9) ___ aba upayoga dvAra ke AdhAra para prarUpaNA kI jAtI haiM-samuccaya jIvoM aura ekendriyoM ko choDakara anya sAkAra evaM anAkAra upayoga se upayukta jIvoM meM tIna bhaMga kahane caahie| siddhajIva cAhe sAkAropayoga se upayukta hoM athavA anAkAropayoga se upayukta ho, ekatva aura bahuta kI apekSA se anAhAraka hI hote haiN| sAkAraanAkAra upayoga se upayukta jIva aura pRthvIkAyika Adi pAMca ekendriyoM meM bahuta AhAraka aura bahuta anAhAraka' yaha eka bhaMga hotA hai / ekatva kI apekSA se marvatra 'kadAcit AhAraka, kadAcitU anAhAraka' aisA kahanA cAhie / (upayoga dvAra samApta) samuccaya che ane pRthvIkAyika Adi pAMca ekedri zivAya zeSa nAraka Adi kayogimAM traNa bhaMga kahevA joIe agI jIva manuSya ane siddha ja hoya che. ane A traNe AhAraka hoya che, tAtparya e che ke agI jIva manuSya ane siddha ekatvanI apekSAthI ane bahatvanI apekSAthI paNa anAhAraka ja hoya che (dvAra 9) have upagaDhAranA AdhAra para prarUpaNA karAya che-samuccaya jIvo ane ekendri sivAya anya sAkAra temaja anAkAra upagathI upayukta jemAM traNa bhaMga kahevA joIe. siddha jIva pachI sAkAre pagathI upayukta hoya athavA anAkAre pagathI upayukta hiya. ekatva ane bahutvanI apekSAthI anAhAraka ja hoya che. sAkAra anAkAra upagamAM upayukta jIva ane pRthvIkAyika Adi pAca ekendriyomAM ghaNA AhAraka ane ghaNA anA hAraka, A eka bhaMga thAya che ekatvanI apekSAthI sarvatra kadAcita AhAraka kadAcita anAhAraka ema kahevuM joIe. (upaga dvAra samApta) zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #694 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TokA pada 28 sU0 9 jJAnayato jIvAnAmAhArakatyAdinirUpaNam 681 samAptam, samprati-ekAdazaM vedadvAramadhikRtyAha-save de jIvegiMdiyayajjo tiyabhaMgo' savede jIvaikendriyavarja:- samuccayajIvAna pRthikAyikAyekendriyAMzca paJcavarjayitvA tadanyeSAM savedAnAM bahutve pratyeka trikabhaGgo bodhyaH jIveSu ekendriyeSu ca 'AhArakA api anAhArakA api' ityeko bhaGH, ekatve ca- syAdAhArakaH syAdanAhArakaH, iti, 'isthi vedapurisavedesu jIvAdio tiyabhaMgo' strIvedapurupaye depu joyAdikamArabhya bahatye tribhaGgaH pratyekabhaGgatrayaM vaktavyam, 'NapuMsapaveyae ya jove gidiyavajjo tiyabhaMgo' napuMsakavedakazca jIvaikendriyavarjaH samuccayajIvAna ekendriyAMzca paJcavarjayityA tadanyeSAM trikabhaGkagaH-pratyekaM bhaGgatrayamavaseyam, __ aba vedavAra ko lekara prarUpaNA kI jAto hai -samuccaya jIyoM aura eke. ndriyoM ko choDakara anya saba savedoM ke bahutya kI apekSA se tIna bhaMga hote haiM / jIyoM aura ekendriyoM meM 'AhAraka bhI hote haiM, anAhAraka bhI hote haiM, yahI ekabhaMga hotA hai| ekatva kI vivakSA se 'kadAcit AhAraka hotA hai, kadAcit anAhAraka hotA hai yaha, bhaMga pAyA jAtA hai| ___ strIvedI aura puruSavedI jIvoM meM jIva se AraMbha kara ke bahutva kI vivakSA se pratyeka ke tIna bhaMga hote haiN| samuccaya jIva aura ekendriya ko chor3akara napuMsaka vedI meM tIna bhaMga hote haiN| avedI kA kathana usI prakAra karanA cahie jaise kevalajJAnI kA kiyA gayA hai| isa prakAra ekatva kI apekSA se strIveda ke viSaya meM aura puruSa veda ke viSaya meM 'AhAraka bhI hotA hai, anAhAraka bhI hotA hai' yaha eka bhaMga hai| kintu yahAM nairayikoM, ekendriyoM aura cikalendriyoM kA kathana nahIM karanA cAhie, kyoMki ye strIvedI aura puruSavedI nahIM hote parantu napuMsaka vedI hote haiN| bahutva kI vivakSA se jIyAdi meM se pratyeka meM have dvArane laIne prarUpaNa karAya che samuccaya che ane ekendriya sivAya bIjA badhA savedanA bahatvanI apekSAthI traNa bhaMga thAya che. jIvo ane ekendrimAM AhAraka paNa hoya che ane anAhAraka paNa hoya che, Aja eka bhaMga thAya che, ekatvanI vivakSAthI kadAcita AhAraka hoya che. kadAcit anAhAraka hoya che, A bhaMga maLI Ave che. strIvedI ane purUSavedI jemAM jIpathI AraMbha karIne bahatvanI vivakSAthI pratye. kanA traNa bhaMga thAya che. samuccaya jIva ane ekendriya sivAya napuMsaka vedImAM traNa bhaMga thAya che. avedInuM kathana te prakAre karavuM joIe jevuM kevalajJAnInuM karyuM che. e prakAre ekAvanI apekSAthI strI vedInA viSayamAM ane purUSadInA viSayamAM "AhAraka paNa hAya che, anAhAraka paNa hoya che. A eka bhaMga che. paNa ahIM narayike, ekendri ane vikasendriyonuM kathana na karavuM joIe, kemake teo strIvedI ane purUSavedI nathI hotA paratu napuMsakavedI hoya che. bahuvana vitakSAthI jIvAdimAMthI pratyekamAM traNa bhaMga kahevA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #695 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAstre 'avedae jahA kevalanANI' avedako yathA kevalajJAnI pratipAditaH stathA pratipattavyaH, tathA katve strIvedaviSaye puruSavedaviSaye ca 'grAhArako'pi anAhArako'pi' ityekobhaGgaH, kintvanAyikaikendriyavikalendriyA na vaktavyAH, teSAM napuMsakalAt, bahutve punarjIvAdiSu pratyekaM bhaGgatraya vaktavyam, napuMsakavede caikatve pUrvavadeva kintu-bhavanapativAmapantarajyotiSkavaimAnikA na vaktavyA steSAM napuMsakatvAbhAvAta, bahutve jIvaikendriyavarjeSu bhaGgatrayam jIveSu ekendriyeSu ca pRthivIkAyikAdiSu 'AhArakA anAhArakA api' itye maGgaH, ayedo yathA kevala jJAnI tathA ekatve bahutve ca vaktavyaH, jIve manuSye caikatve 'kadAcidAhArakaH kadAcidanAhArakaH' ityeko bhaGgaH, bahutve jIveSu 'AhArakA api anAhArakA api bhavanti' manuSyeSu bhaGgatrayam, siddheSu anAhArakA iti vaktavyam. 'dAraM 11' iti vedadvAraM samAptam 11, sampati zarIra dvAramadhikRtya tIna bhaMga kahane caahie| napuMsaka veda meM ekatva kI vicakSA meM pUrvavat hI samajhanA, kintu bhavanapati, vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika kA kathana nahIM karanA cAhie, kyoMki ye napusaka nahIM hote| bahutva kI apekSA se jIvoM aura ekendriyoM ko choDakara zeSa meM tIna bhaMga hote haiM / jIvoM aura ekendriyoM meM 'AhAraka bhI hote haiM, anAhAraka bhI hote haiM yahI eka bhaMga pAyA jAtA haiN| avedI ke viSaya meM ekatva ko aura bahutva kI vivakSA se kevalajJAnI ke samAna kahanA caahie| eka jIva aura eka manuSya kI apekSA se 'kadAcit AhAraka hotA hai. kadAcitU anAhAraka hotA hai' yahI eka bhaMga hotA hai| bahutva kI vivakSA se jIvoM meM bahuta AhAraka aura bahuta anAhAraka' bhaMga pAyA jAtA hai| manuSyoM meM tIna bhaMga hote haiN| siddhoM meM 'bahuta anAhAraka' bhaMga hI pAyA jAtA hai| (vedadvAra samApta) ___ aba zarIradvAra kI prarUpaNA kI jAtI hai-samuccaya jIvoM aura pRthivI joIe. napuMsakavedamAM ekatvanI vilakSamAM pUrvavat ja samajavuM, paNa bhavanapati, vanavyatara, jatiSka ane vaimAnikanuM kathana na karavuM joIe, kemake te napuMsaka nathI detAM. bahatvanI apekSAthI jIvo ane e kendriya sivAya bAkInA traNa bhaMga thAya che. jIvo ane ekendrimAM "AhAraka paNa hoya che, anAhAraka paNa hoya che Aja eka bhaMgamaLI Ave che. averInA viSayamAM ekatvanI ane bahatvanI vivakSAthI kevalajJAnInI jema kahevuM joIe eka jIva ane eka manuSyanI apekSAthI kadAcit AhAraka hoya che, kadAcita anAhAraka hoya che, Aja eka bhaMga thAya che. bahatvanI vivekSAthI jemAM ghaNA AhAraka ane ghaNA anAhAraka, bhaMga maLI Ave che, manuSyamAM traNa bhaMga hoya che. siddhomAM ghaNuM anAhAraka bhaMga ja maLe che. veda dvAra samApta' - have zarIradvAranI prarUpaNA karAya che samuccaya jIvo ane pRthvIkAyika Adi ekendriya sivAya bAkInAmAM sazarIrI zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #696 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 28 sU0 9 jJAnavato jIvAnAmAhArakatvAdinirUpaNam 683 prarUpayitumAha- ' sasarIrI jIvegidiyavajjo tiyabhaMgo' sazarIrI jIvai kendriyavarjaH samuccaya jIvAna pRthivIkAyikA kendriyAMzca paJcaparjayitvA tadanyeSAM bahutve trikabhaGgaH - pratyekaM bhaGga trayaM bodhyam, jIyeSu ekendriyeSu ca paJcasu pratyekam ' AhArakA api anAhArakA api ityeko bhaGgaH, ekatve ca sarvatraiva - 'syAdAhArakaH spAdanAhAra kaH' ityevabhaGgaH, 'orAliyasarIrI jIvamaNUsesu tiyabhaMgo' audArikazarIri jIvamanuSyeSu trikabhaGgaH pratyekaM bhaGgatrayam 'abasesa AhAragANo anAhAragA jesi atthi orAliyasarIraM' avazeSAH - jIvamanuSya bhinnA audArikazarIriNa AhArakA bhavanti, no anAhArakA bhavanti kintu yeSAmasti zradArikazarIraM teSAmeva tad vaktavyam, tathAcAtra nairayika pavanapatidyAnavyantarajyotiSkavaimAnikA ekatve na vaktavyAsteSAmaudArikazarIrAbhAvAt, bahutve ca samuccayajIveSu manuSyeSu ca pratyekaM bhaGgatrayam, zeSeSu cakrendriyadvIndriyatrandriyanaturindriyapaJcendriya tiryagyAnikeSu ' AhArakA eva vaktavyA natu anAhArakAH vigrahagativahirbhUtAnAmeyaudA rikazarIra sadbhAvAt ' yeubviyakAyika Adi ekendriyoM ko chor3akara zeSa meM sazarIrI bahutva kI vivakSA se tIna bhaMga pAye jAte haiM / samuccaya jIvoM meM aura pAMca ekendriyo meM 'bahuta AhAraka, bahuta anAhAraka' yaha eka bhaMga pAyA jAtA hai / ekasva kI vivakSA meM sabhI jagaha 'syAt eka ohAraka, eka anAhAraka' bhaMga samajhanA cAhie / audArikazarIrI jIvoM aura manuSyoM meM tIna bhaMga hote haiM / jIvoM aura manuSyoM seni audArika zarIrI AhAraka hote haiM, anAhAraka nahIM hote / kintu jina ke audArika zarIra hotA hai, unhIM kA kathana karanA caahie| isa prakAra nArakoM, bhavanapatiyoM, vAnavyantaroM, jyotiSkoM aura vaimAnikoM kA kathana nahIM karanA cAhie, kyoMki unameM audArika zarIra nahIM pAyA jAtA hai / bahutva kI apekSA se samuccaya jIvoM meM aura manuSyoM meM tIna-tIna bhaMga hote haiM / zeSa ekendriyoM, dvIdriyoM trIndriyoM, caturindriyoM aura paMcendriya tiryoM meM bahuta AhAraka hI kahanA cAhie, anAhAra nahIM, kyoMki vigrahagati meM jo nahIM hote, mahatvanI vikSAthI traNa bhAMga maLe che. samuccaya jIvamAM ane pAMca ekendriyAmAM ghaNA AhAraka. ghaNA anAhAraka, A eka bhaga maLe che. ekatvanI vivakSAmAM badhI jagyAe syAt eka AhAraka, syAt eka anAhAraka bhaMga samajavA joie. audArika zarIrI jIve ane manuSyamAM traNa bhaMga aneche, jIvA ane manuSyAthI bhinna audArika zarIrI Aha raka hoya che, anAhAraka nathI hAtA paNa jemanA audArika zarIra heya che, temanuM kathana karavuM joIe. eja prakAre nAraka bhavanapatiye, vAnabyantarA, jyAtiSkA ane vaimAnikAnuM kathana na karavuM joIe, kemake temanAmAM audArika zarIra maLatAM nathI 'bahutvanI apekSAthI samuccaya jIve mAM ane manudhyeAmAM traNa traNa bhaMga thAya che. bAkInA ekendriya, dvIndriyA, trIndriyA caturindriyA ane paMcendriya tirthaM cAmAM ghaNA " zrI prajJApanA sUtra : 5 - Page #697 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre sarIro AhAragasarIrI ya AhAragA no aNAhAragA jesi atyi' vaikriyazarIriNa AhAraka zarIriNazca AhArakA eva bhavanti no anAhArakA bhavanti kintu yeSAmasti vaikriyAhArakazarIradvayaM teSAmeva tadvaktavyam, na tu tadanyeSAmiti bhAvaH, tatra vaikiyazarIraM nairayikAsurakumArAdi bhavanapativAyukAyikapazcendriyatiyaMgyonikamanuSyavAnavyantarajyotiSkavaimAnikAnAmeva, AhArakaM zarIraM punarmanuSyANAmevAvase yam, taijasakAmaNazarIriSu caikatve sarvatra 'kadA. cidAhArakaH kadAcidanAhArakaH' iti vaktavyaM bahutye tu samuccaya nIvaikendriyavarjiteSu tadanyeSu sthAneSu pratyekam bhaGgatrayaM vaktavyam. samuccayajareveSu pRthivIkAyikAdi pazcaikendriyeSu ca pratyekam 'AhArakA api anAhArakA api' ityeka eva bhaGgo vAcya ityabhiprAyeNAha-'teya kammasarIrI jIve gidiyavajjo tiyabhaMgo tai nasakArmaNazarIriNa jI vaikendriyavarjaH-samuccayaunhIM meM audArika zarIra pAyA jAtA hai / vaikriyazarIrI aura AhAraka zarIrI AhAraka hI hote haiM, anAhAraka nahIM hote parantu jina ke vaikriya zarIra aura AhAraka zarIra hotA hai, unhIM ko kahanA cAhie / anya ko nahIM / vaikriya zarIra nArako,asurakumAra Adi bhavanapatiyoM, vAyukAyikoM, paMcendriya tiryacoM, manuSyoM, vAnavyantaroM, jyotiSkoM aura vaimAnikoM ko hI hotA hai| AhAraka zarIra manuSyoM ko hI hotA hai / taijasazarIra aura kArmaNazarIra vAloM meM ekatya kI apekSA se sarvatra 'kadAcit eka AhAraka, kadAcit eka anAhAraka' kahanA cAhie / bahutva kI apekSA se samuccaya jIyoM aura ekendriyoM ko choDakara anya sthAnoM meM tIna-tInabhaMga kahanA cAhie / samuccaya jIvoM meM aura pRthivI kAyika Adi pAMca ekendriyoM meM se pratyeka meM bahuta AhAraka, bahata anAhA eka yahI eka bhaMga pAyA jAtA hai / isI abhiprAya se kahate haiM-tejasazIriyo aura kArmaNazarIriyoM meM samuccaya jIvoM aura pAMca ekendriyo ko choDakara AhAraka ja kahevA joIe. anAhAraka nahIM, kemake vigrahagatimAM je nathI hotA, temAM dArika zarIra maLe che. vaikiya zarIrI ane AhAraka zarIrI AhAraka ja hoya che, anAhAraka nathI hotA. paraMtu jemanA vekriya zarIra ane AhAraka zarIra hoya che, temanA yA naye. anyane nahI vaiThiya za62, nA23. asuramA manapatiyo, vAyu. kAviko paMcendriya tiryaMcA, manuSya vAnavyatarA. tike ane vema nekene ja hoya che. AhAraka zarIra manuSyane ja hoya che, tejasa zarIra ane kAmaNa zarIra vALAomAM ekatvanI apekSAthI sarvatra 'kadAcinuM eka AhAraka, kadAcit eka anAhAraka ema kahevuM joIe. bahatvanI vilakSAthI (apekSAthI) samuccaya jIvo ane ekendriya sivAya anya sthAnamAM traNa traNa bhaMga kahevA jaI e samuccaya jIvamAM ane pRthvIkAyika Adi pAMca ekendrimAMthI pratyekamAM ghaNAM AhAraka, ghaNe anAhAraka, Aja eka bhaMga maLI Ave che. e abhiprAyathI kahe che-tejasazarIrIo ane kAryazArIriyAmAM samuccaya che ane zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #698 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 28 sU0 9 jJAnavato jIvAnAmAhArakatvAdinirUpaNam 685 jIyAn ekendriyAMzca paJcavarjayitvA trikamaGgaH pratyekaM bahutve bhaGgatrayaM vaktavyam, 'asarIrI jIvA siddhA ya no AhAragA aNAhAragA' azarIriNo jIvAH siddhAzca no AhArakA bhavanti apitu anAhArakA bhavanti, tathA cekatve bahatye comayatrApi azarIriNaH siddhA anAhArakA eveti bhAvaH, 'dAraM 12' iti dvAdazaM zarIradvAraM samAptam, samprati-trayodazaM paryAptidvAraM prarUpayitumAha-AhArapajjatIe pajjatte sarIrapajjattIe pajatte iMdiyapajjattIe pajjate' pAhAraparyAptyA paryAptake, zarIraparyAptyA paryApte, indriyaparyAptyA paryApte 'ANApANapajjattIe pajatte' Ana prANaparyAptyA paryApte 'bhAsAmaNapajjattIe pajattae' bhASAmanAparyAptyA paryAptake prarUpyamANe sati 'eyAsu paMcasu vi pajattosu jIyesu maNUsesu ya tiyabhaMgo' etAsu pUrvoktAsu pazcasvapi paryAptiSu prarUpyamANAsu, jIveSu samuccayarUpeSu, manuSyeSu ca trikabhaGgaH-pratyeka bhaGga trayaM vaktavyam taccaudArikazarIrivadavase yam 'avasesA AhAragA no aNAhAragA' aba zeSAH -samuccajIyamanuSyaminnAH pUrvoktaparyAptyA paryAptakA AhArakA bhavanti no anAhAraka bahuta ko viyakSA meM tIna-tIna bhaMga kahanA caahie| azarIrI jIva aura siddha AhAraka nahIM hote, kintu anAhAraka hote haiN| ataeva ekatya kI aura bahutya kI vivakSA meM azarIrI siddha anAhAraka hI haiM aisA kahanA cAhie / (zaroradvAra samApta) ___aba terahaveM paryAptidvAra ke AdhAra para AhAraka anAhAraka kI prarUpaNA kI jAtI hai____ AhAraparyApti se paryApta, zarIraparyApti se paryApta, indriyaparyApti se paryApta, zvAsocchavAsa paryApti se paryApta aura bhASAmanaH paryApti se paryApta kI prarUpaNA meM-ina pAMcoM paryAptiyoM kI prarUpaNA meM, samuccaya jIvoM aura manuSyoM meM tIna-tIna bhaMga hote haiN| be audArikazarIrI ke samAna samajhanA cAhie / zeSa arthAt samuccaya jIvo aura manuSyoM ke sivAya dUsare jo pUrvokta pAMca ekendriyo sivAya bahatvanI vivakSAmAM traNa-traNa bhaMga kahevA joIe, - azarIrI jIva ane siddha AhAraka nathI hotA, paNa anAhAraka hoya che. tethI ja ekatvanI ane bahatvanI vivakSAmAM azarIrI siddha anAhAraka ja che. ema kahevuM joIe. (zarIravAra samAsa ) have teramAM paryApti dvArA AdhAra upara AhAraka anAhArakanI parUpaNa karAya che mahArapayohithI paryApta, zarIra paryAsiMdhI paryApta, Indriya paryA tethI pati, zvAsachavAsa paryAthiI paryApta ane bhASAmanaH paryAptathI paryAptanI prarUpaNAmAM A pAMce paryAptinI prarUpaNAmAM samuM caya che ane manuSyamAM traNa-traNa bhaMga thAya che. teo audArika zarIranA samAna samajavA joIe. zeSa arthAt samuccaya jIvo ane manuSyathI atirikta bIje je pUrvokta paryAptithI paryApta bane che, teo AhAraka hoya che, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #699 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre bhavanti kintu vizeSastu pazcandriyANAmeva bhASAmana:paryAptiH saMbhavati na tadanyeSAmiti bhASAmanaHparyAptiviSaye ekendriya vikalendriyA na vaktavyA ityabhiprAyeNAha - bhAsAmaNapajattI paMciMdiyANaM avase sANaM natyi' bhASAmana:paryAptiH pazcandriyANA meva bhavati, avazeSANAMpaJcendriyabhinnAnAM bhASAmanaHparyApti nAstIti bhAvaH, 'AhArapajjattI apajjattae No AhArae aNAhArae egateNa vi puhutteNa vi' AhAraparyAptyA'paryAptako no AhArako bhavati apituanAhArako bhavati ekatvenApi pRthaktvenApi-bahutvenApi ityarthaH tathA cAhAraparyAptyaparyA ptakaviSaye ekatye sarvatrApi anAhArako vaktavyo no AhArako bhavati AhAraparyAptyAs paryAptasya vigrahagatAveyopalabhyamAnatyAt, upapAtakSepamupagatasya prathamasamaye eyAhAraparyAptyAparyAptatyasamAvAt anyathA prathamasamaye AhAra kakhAnupapattiH syAt, bahutye punaranAhArakA iti bhAvaH, 'sarIrapajjattI apajjattae siya AhArae siya aNAhArae' zarIraparyAptyA'paryAptakaH paryAptiyo se paryApta hote haiM, / ye AhAraka hote haiM, anAhAraka nahIM hote vizeSatA yaha hai ki bhASAmana:paryApti paMcendriyoM meM hI pAI jAtI hai anyo meM nahIM, ataH bhASAmana:paryApti ke viSaya meM ekendriya, vikalendriya jIvoM kA kathana nahIM karanA cAhie / isa abhiprAya se kahate haiM-bhASAmana:paryApti paMce. ndriyoM meM hI pAI jAtI hai, paMcendriyoM ke sivAya anya meM nahIM pAI jaatii| jo jIva AhAra paryApti se aparyApta hotA hai, vaha anAhAraka hotA hai, AhAraka nahIM hotA / ekatva kI apekSA se bhI aura bahutya kI apekSA se bhI aisA hI jAnatA caahie| ataeca AhAraparyApti se aparyApta ke viSaya meM ekatya kIviyakSA meM sarvatra anAhAraka hI kahanA cAhie, kyoMki AhAraparyApti se aparyApta jIva vigrahagati meM hI pAyA jAtA hai| upapAtakSetra meM Ane para prathama samaya meM hI AhAra paryApti se paryApta ho jAtA hai / aisA na hotA to prathama samaya meM vaha AhAraka nahIM khlaataa| bahutva kI vivakSA meM bahuta anAhAraka' hote haiN| anAhAraka nathI hotA. vizeSatA e che ke bhASAmana:paryApta paMcendriyomAM ja maLe che, anyamAM nahIM, tethI bhASAmanaH paryAptinA viSayamAM ekendriya, vikavendriya, ivenuM kathana na karavuM joIe. e akSiprAyathI kahe che.-bhASAmana:paryApti paMcenidrAmAM ja maLe che, paMcendriyanA sivAya anyamAM nathI maLI AvatI. je jIva AhAraparyAptithI aparyApta hoya che, te anAhAraka hoya che. AhAraka nahIM ekatvanI apekSAthI paNa ane bahu vanI apekSAthI paNa ema samajavuM. tethI ja AhAraparyAptithI aparyAptanA viSayamAM ekavanI vivakSAmAM sarvatra anAhAraka ja kahevA joIe, kemake AhAraparyAptithI aparyApta jIva virahagatimAM ja maLe che. upa2Ata kSetramAM AvatA prathama samayamAM ja AhAra paryAtithI paryApta thaI jAya che. ema na hoya te prathamasamayamAM te AhAraka nathI kahevAtA. bahuvanI vivakSAmAM ghaNA anAkAraka hoya che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #700 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 28 sU0 9 jJAnavato jIvAnAmAhArakatvAdinirUpaNam 687 sthAt-kadAcid AhArako bhavati syAt --kadAcid anAhArako bhavati, tathAca zarIraparyAptya. paryAptakaviSaye ekatve sarvatra 'kadAcidAhArakaH kadAcidanAhArakaH' iti vaktavyam, tatra vigrahagatyApanno'nAhArakaH, utpAtakSetrApannastu zarIraparyAptiparisamAptiM yAvadAhArako bodhyaH, eghamindriyaparyAptyaparyAptakaviSaye AnaprANaparyAptyaparyAptakaviSaye bhASAmana:paryAptyaparyAptaka viSaye ca pratyeka mekatve 'kadAcidAhArakaH kadAcidanAhArakaH' iti vaktavyam, bahutve vizeSamAha-'uvarilliyAsu causu apajjattIsu ne raiyadeva maNU se su chabbhaMgA' uparitanISu-antimAsu zarIrAparyAptiprabhRtiSu catasRSu aparyAptiSu prarUpyamANAsu viSaye nairayika devamanuSyeSu pratyeka pUrvoktAH SaDbhaGgA bhavanti tatra 'kadAcit sarve'pi anAhArakA eva' iti prathamo bhaGgaH 1, 'kadAcitsarve'pi AhArakA eva' iti dvitIyo bhaGgaH 2, 'kadAcit kazcideka AhArakaH, eko'nAhArakaH' iti tRtIyo bhaGgaH 3, 'kadAcideka AhArako bahayo'nAhArakAH' iti caturthaH zarIraparyApti se aparyApta jIva kadAcit AhAraka aura kadAcit anAhAraka hotA hai / isa prakAra zarIraparyApti se aparyApta jIya ke viSaya meM, ekatva kI vivakSA meM sarvatra kadAcit AhAraka, kadAcit anAhAraka aisA kahanA cAhie / arthAt jo vigrahagati samApanna hotA hai, vaha anAhAraka hotA hai aura jo upapAta kSetra meM A pahuMcatA hai vaha AhAraka hotA hai / imI prakAra indriyaparyApti se aparyAptaka ke viSaya meM, zvAsocchvAsa paryApti se aparyA ptaka ke viSaya meM, aura bhASAmanA paryApti se aparyAptaka ke viSaya meM, ekatya kI vivakSA se 'kadAcit AhAraka, kadAcita anAhAraka aisA kahanA caahie| bahatva kI apekSA se kucha vizeSatA hai, vaha isa prakAra hai-anta kI cAra apa. yoptiyoM ke viSaya meM nAraka, deva, aura manuSya meM se pratyeka meM pUrvokta chaha bhaMga hote haiM / ve isa prakAra hai- (1) kadAcit sabhI anAhAraka hI hote haiM (2) kadAcit sabhI AhAraka hI hote haiM (3) kadAcit eka AhAraka aura eka zarIraparyAptithI aparyApta jIva kadAcit AhAraka ane kadAcita anAhAraka hoya che. e prakAre zarIra paryAptithI aparyApta jIvana viSayamAM ekatvanI vivakSAmAM sarvatra kadAcita AhAraka, kadAcit anAha raka ema kahevuM joIe arthAta je vigrahagati mApanna hoya che ane je upapatakSetramAM AvI pahoMce che te AhAraka hoya che. e ja prakAre Indriya paryAptithI aparyAptakanA viSayamAM zvAsocchavAsa paryAptithI aparyAptakanA viSayamAM ane bhASAmanaH paryAtithI aparyAptakanA viSayamAM ekatvanI vivekSAthI kadAcita AhAraka kadAcit anahAraka ema kahevuM joIe, bahatvanI apekSAthI kAMIka vizeSatA che, te A prakAre che-antanI cAra aparyAptinA viSayamAM nAraka, deva ane manuSyamAMthI pratyekamAM parvokta cha bhaMga thAya che. te A prakAre-(1) kadAcita badhA AhAraka hoya che. (2) kadAcita zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #701 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 688 prajJApanAsUtre 9 4, kadAcid bahavaH AhArakAH, ekazvAnAhArakaH iti paJcamaH 5, kadAcid bahava AhArakA havAnAhArakAH' iti SaSTho bhaGgaH 6 iti bhAvaH, 'avasesANaM jIvegidiyavajjo tiyabhaMgo' avazeSANAm-nairathika devamanuSya bhinnAnAM jIvaiMkendriyavarja:- samuccayajIvAn ekendriyAMca varja yitvA trikabhaGgaH- pratyekaM pUrvoktaM bhaGgatrayaM vaktavyam, tatra sarve'pi tAvad bhaveyurAhArakA : ' iti prathamo bhaGgaH 1, athavA 'bahava AhArakAca kazcidanAhArakatha' iti dvitIyaH 2, athavA 'bahava eva AhArakAcA nAhArakAca' iti tRtIyo bhaGgaH 3, jIveSu ekendriyeSu ca bahutve zarI raparyAptvaparyApti-indriyaparyAptyaparyazi-AnaprANaparyAptyaparyAptiviSaye pratyekam ' AhArakA api anAhArakA aft' ityeko bhaGgaH 1, tadubhayepAmapi sarvadaiva bahuta hutvenopalabhyamAnatvAt 'mAsApaNapajjattarasu joyesu paMcidiyatirikkhajoNiesa ya tiyabhaMgo' bhASAmanaHparyAyaparyApta keSu prarUpyamANeSu jIyeSu samuccayarUpeSu paJcendriya tiryagyonikeSu ca trikabhaGgaH - pratyekaM pUrvokaM bhaGgatraya vaktavyam, tathA ca sAvAmanaH paryAptyaparyAptakAH punarekendriya vikalendriyA na anAhAraka hotA hai (4) kadAcit eka AhAraka hotA haiM, bahuta anAhAraka hote haiM (5) kadAcit bahuta AhAraka aura eka anAhAraka hotA hai (6) kadAcit bahuta AhAraka aura bahuta anAhAraka hote haiN| zeSa arthAt nArakoM, devoM aura manuSyoM se jo bhinna haiM, unameM samuccaya jIvoM ko aura ekendriyoM ko choDakara tIna bhaMga pAe jAte haiM, jo isa prakAra haiM - ( 1 ) sabhI AhAraka hote haiM (2) bahuta AhAraka hote haiM, eka anAhAraka hotA hai (3) bahuta AhAraka aura bahuta anAhAraka hote haiM / samuccaya jIvoM aura ekendriyoM meM, bahutva kI apekSA se zarIraparyApti se aparyApta indriyaparyApti se aparyApta aura zvAso cchvAsaparyApti se aparyApta ke viSaya meM 'bahuta AhAraka aura bahuta anAhAraka yahI eka bhaMga kahanA cAhie, kyoMki ye donoM sadA hI bahuta saMkhyA meM pAe jAte haiM / bhASAmanaH paryApti se aparyApta jIvoM meM aura paMcendriya tiryacoM meM adhA anAhAraka ja heAya che. (3) kadAcit eka AhAraka ane eka anAhAraka hAya che. (4) kadAcit eka AhAraka heAya che. ghaNA anAhAraka hAya che (5) kaDhAcit ghaNA AhAraka ane eka anAhAraka haiAya che. (6) kadAcit ghaNA AhAraka ane ghaNA anAhAraka hAya che. zeSa arthAt nArakedevA ane manuSyathI je judA che, teemAM samuccaya jIvAne ane ekendriyAne cheDIne traNa bhaMga maLe che. te A prakAre che (1) badhA AhAraka heAya che. (ra) ghaNA AhAraka hAya che, eka anAhAraka hAya che (3) ghaNA AhAraka ane ghaNu anAha raka heAya che. samuccaya jIvAmAM ane ekendriyAmAM bahutvanI apekSAthI zarIra paryAptithI apadmapta, Indriya paryAptithI aparyApta ane zvAsAcchavAsa paryAptithI aparyAptanA viSayamAM ghaNA AhAraka ane ghaNA mAna/hAraka, Aja eka bhaMga kahevA joie, kemake A banne sadA ghaNI sakhyAmAM maLe che. bhASA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #702 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 28 sU0 9 jJAnavato jIvAnAmAhArakatvAdinirUpaNam 689 bhavanti api tu paJcendriyA eva bhavanti, yeSAmeva bhASAmanaHparyAptiH sambhavati teSAmeva tatpa ryAptyaparyAptakatvadhyapadezo bhavati na tadanyeSAm , ata evAtra bhASAmana:paryAptyaparyAptiviSaye bahutye jIveSu paJcendriyatiryagyonikeSu ca bhaGgatrayamuktama, saMmacchimANAM paJcendriyatiryagyo nikAnAM sadaiva bahutyenopalabhyamAnatvAt tatra ekasyApi pazcandriyatirya yonikasya vigrahagatyanApanatvadazAyAM 'sarve'pi tAyada bhaveyurAhArakAH' iti prathamo bhaGgaH 1, ekasyApi tasya cigrahagatyApanatayopalabhyamAnatyadazAyAm-'a hAraka zvAnAhArakazca' iti dvitIyo bhaGgaH 2, bahUnAM vigrahagatyApanatayopalabhyapAnatve 'AhArakAcAnAhArakAca' iti tRtIyo bhaGgaH 3, iti bhAvaH, evaM jIvasamuccaye'pi bodhyam kintu-'ne ra iyadevapaNuesu chanbhaMgA' nairayikadevatIna bhaMga kahane cAhie, kyoMki bhASAmana:paryApti se aparyApta ekendriya aura vikalendriya nahIM hote, kintu paMcendriya hI hote haiN| jinameM bhASAmana: paryAptikA saMbhava ho, yahI usakI apUrNatA kI dazA meM usase aparyApta kahe jAte haiN| jinameM usa paryApti kI saMbhAvanA hI nahIM, unheM usase aparyApta nahIM kahA jA sktaa| isa kAraNa yahAM bhASAmanaHparyApti se aparyApta ke viSaya meM, bahutva kI vicakSA meM jIyoM aura paMcendriya tiyacoM meM tIna bhaMga kahe haiM, kyoMki saMmUrchima paMcendriya tiryaca sadaiva bahuta saMkhyA meM pAe jAte haiM / jaba eka bhI paMcendriya tiryaMca vigrahagati samApanna nahIM hotA, usa avasthA meM sabhI AhAraka hote haiM, yaha prathama bhaMga hai| jaba eka vigrahagatisamApanna hotA hai taba bahuta AhAraka aura eka anAhAraka yaha dUsarA bhaMga hotA haiM / jaba bahuta jIva vigrahagatisamApanna hote haiM, taba bahuta AhAraka aura bahuta anAhAraka yaha tIsarA bhaMga ghaTita hotA hai| isI prakAra samuccaya jIva meM bhI samajhanA cAhie / kintu nArakoM, devoM manaHpayaptithI aparyApta mAM ane paMcendriya tiyAmAM traNa bhaMga kahevA jaIe kema ke bhASAmanaHryAptithI aparyApta ekendriya ane vikalendriya nathI hotA, paNa paMcendriya ja hoya che. jemanAmAM bhASAmana:paryAptine saMbhava haiya, teja tenI apU. rNatAnI dazAmAM tenAthI aparyApta kahevAya che, jemanAmAM te paryAptinI saMbhAvanA ja nathI temane tenAthI aparyApta nathI kahI zakAtA e kAraNe ahIM bhASAmanaH paryApti-apathaptanA viSayamAM bahatvanI virakSAmAM che ane paMcendriya niryamAM traNa bhaMga kahyA che. kemake saMmUrNima paMcendriya tiryaMca sadeva ghaNu saMkhyAmAM maLe che. jyAre eka paNa paMcendriya tiryaMca vigrahagati samApana nathI thatA. e samaye e avasthAmAM badhA AhAraka hoya che. A prathama bhaMga che. jyAre eka vigrahamati samApanna thAya che tyAre ghaNA AhAraka ane eka anAhAraka, A bIjo bhaMga che. jyAre ghaNA jIva vigrahagati samApana thAya che. tyAre ghaNA AhAraka ane ghaNA anAhAraka, A trIjo bhaMga ghaTe che, e prakAre samuccaya mAM paNa samajavuM joIe, paNa nArake, de ane manu zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #703 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 690 prajJApanAsUce manuSyeSu bhASAmanaHparyAptyaparyAptiviSaye pratyekaM bahutye paDUbhaGgAH pUrvoktA apaseyAH, atra bhavyapadamAramya ekatvabahutyAbhyAM prAyaH pArthakyena jIvAdipaJcaviMzati daNDa kakrameNa viziSyA. nuktatvAt mandabuddhInAM bhramanivAraNAya tadviSayamatidizanna ha-savyapayesu egattapohatteNaM jIvAdiyA daMDagA pucchAe bhANiyavyA' sarvapadepu-sarveSvapi sthAneSu ekasvapRthaktvenaekatvabahutyAbhyAM jIvAdikAH paJcaviMzatidaNDakAH pRcchayA-praznottaradvArA bhaNitavyAH kintu na sarvatrApi avizeSeNa kartavyAH api tu vizeSeNelyAha -'jassa jaM atthi tassa taM pucchi jaI jassa jaM Natthi tassa taM na pucchi jai' yasya yadasti- yat saMbhavati, tasya tat pRcchayate kintu yasya puna yenAsti yat na saMbhavati tasya tat na pRcchayate-na pRSTavyam, na tadviSaya AlApo vaktavyaH,kiyadRraM yAvadevaM vaktavyamityAkAGkSAzAntaye'ntimamAlApakavaktavyatAmatidizannAha'jAya bhAsAmaNapajjattI apajattae su neraiyadevamaNuesu chanbhaMgA, sesesu tiyabhaMgo' yAvat aura manuSyoM meM bhASAmanaH paryApti-aparyApti ke viSaya meM, bahutya kI vicakSA meM chaha-chaha bhaMga hote haiN| ___ yahAM bhavya pada se lagAkara ekatya aura bahutva kI vivakSA se pRthaka rUpa meM jIva Adi paccIsa daNDakoM ke krama se bheda karake kathana nahIM kiyA hai, ataegha manda buddhijanoM kA bhrama nivAraNa karane ke lie usa viSaya kA ullekha karate hue kahate haiM-sabhI padoM meM ekatya aura pRthaksva kI apekSA se jIya Adi paccIsa daMDaka praznottaroM dvArA kahane cAhie / kintu sabhI jagaha samAna rUpa se nahIM kahanA cAhie kintu vizeSa rUpa se kahanA cAhie, yaha kahate haiMjisa daNDaka meM jo saMbhava ho, usI meM usake viSaya kA prazna karanA cAhie, kintu jisa daMDaka meM jo nahIM pAyA jAtA, usameM usa viSaya saMbaMdhI prazna nahIM karanA caahie| kitanI dUra taka aisA kahanA cAhie ? isa jijJAsA ko zAnta karane ke lie antima AlApaka kI vaktavyatA kA ullekha karate hue kahA haimAM bhASA mana:paryApti-aparyAptinA viSayamAM bahuvanI virakSAmAM cha-cha bhaMga bane che, ahIM bhavya padathI zarUkarI ekatva ane bahatvanI vivakSAthI pRthakatvarUpamAM javA Adi paccIsa daMDakanA kramathI bhedanuM kathana karyuM nathI, tethI ja maMda buddhijano bhrama nivAraNa karavA mATe te viSayano ullekha karatA kahe che-badhAM padamAM ekatva ane pRthakatvanI apekSAthI jIvAdi paccIsa daMDaka praznottare dvArA kahevA joIe, paNa badhI jagyAe samAna rUpathI na kahevA joIe, kintu vizeSa rUpathI kahevA joIe, e kahe che-je daMDakamAM je saMbhava hoya, temAM tenA viSayane prazna kara joIe, paNa je daMDakamAM je na maLI zake, temAM te viSaya saMbaMdhI prazna na karavo joIe, keTale sudhI ema kahevuM joIe? e jijJAsAne zAnta karavAne mATe antima AlApakanI vaktavyatAne ulekha karatA kahe che zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #704 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 28 sU0 9 jJAnavato jIvAnAmAhArakatvAdinirUpaNam 191 bhavyapadAdArabhya bhASAmanaHparyAptyaparyAptakeSu nairayikadevamanuSyeSu SaDbhaGgayaktavyatAparyantam, zeSeSu-nairayikadevamanuSyavyatirikteSu ca samuccayajIveSu paJcendriyatiryagyonikeSu bhASAmanaH paryAptyaparyAptakeSu trikabhaGgavaktavyatAparyantamavaseyam, / anyatroktA adhikRtArthasaMgrAhakagAthAH pradazyante-'siddhagidiyasahiyA jahiM tu jIyA abhaMgayaM tattha / siddhegidiyavajjehiM hoi jIvahiM tiya maMgo // 1 // asaNIsu ya neraiyadevamaNuemu hoti chanbhaMgA / puDhavidagatarugaNesu ya chabbhaMgA te ulesAe // 2 // kohe mANe mAyA chanbhaMgA suragaNesu savvesuM / mANe mAyA lobhe Neraiehi pi chabbhaMgA // 3 // AbhiNi bohiyanANe muyanANe khalu taheva sammatte / chambhaMgA khalu niyamA viyatiyacauridiesu bhaye // 4 // urillA pajjattIsu causu NeraiyadevamaNuesuM / chabbhaMgA khala niyamA bajje paDhamAu apajjattI // 5 // saNNI visuddha lesA saMjayahi Dhilla tisu ya nANesu / thIpurimANa ya vede vi chanbhaMgA aveya tiyabhaMgo // 6 // sammAmicchAbhaNavai maNanANe bAlapaMDiya viucdhI / AhArasarIraMmi ya niyamA AhArayA hauti // 7 // ohi mi vibhaMgami ya niyamA AhArayA u naayvyaa| paMcidiyA tiricchA maNuyA puNa hoMti bhiMge // 8 // orAlasarIramiya pajjattINaM ca paMcasu taheva / tiyabhaMgo jiya maNuesu hoti AhAragA sesA / / 9 / / No bhava amaviyalesA ajogiNo taha ya hoti asarIrI / paDhamAe apajjattIe teuniyamA aNAhArA // 10 // sannAsanna vi uttA aveya akasAiNo ya kevlinno| tiyabhaMga ekavaraNe siddhA. 'NAhArayA hoti // 11 / / siddhaikendriyasahitAH yatra tu jIyA abhaGgaka tatra / siddhaikendriya yAvat bhavya pada se lagAkara bhASAmanaH paryApti se aparyApta nairayikoM, devoM aura manuSyoM meM chaha bhaMgoM kI vaktavyatA paryanta aura nArakoM, devoM tathA manuSyo se bhinna samuccaya jIvoM evaM paMcendriya tiryacoM meM, jo bhASAmana:paryApti se aparyApta haiM unameM tIna bhaMgoM kI vaktavyatA paryanta samajhanA cAhie / aba anya kathita prakRta artha kA saMgraha karane vAlI gAthAeM udadhRta kI jAtI haiN| jahAM siddhoM aura ekendriyoM sahita jIva hote haiM, vahAM abhaMgaka arthAtU eka hI vikalpa hotA hai / siddho aura ekendriyoM ko choDa kara jIva jahAM hoM vahAM tIna bhaMga pAe jAte haiM // 1 // yAvat bhavyapadathI laIne bhASAmanaH ryAptithI aparyApta ne yike devo ane manubemAM che bhaMgenI vaktavyatA paryata ane nArake, devo tathA manuSyothI bhinna samuccaya che temaja paMcendriya tiyAmAM, je bhASA mana paryAptithI aparyApta che, temanAmAM traNa bhaMganI vaktavyatA paryanta samajavuM joIe. have bIje kahela prakRta arthane saMgraha karanArI gAthAo uddhata karAya che jyAM siddha ane ekendriye sahita jIva hoya che, tyAM abhaMgaka arthAt ekaja vikalpa thAya che. siddha ane ekendriyo sivAya jIva jyAM hoya tyAM traNa bhaMga maLe che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #705 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 692 prajJApanAsUtre varnairbhavati jIvaikhikabhaGgaH // 1 // asaMjJiSu ca nairayikadevamanuSyeSu bhavanti pdbhnggaaH| pRthivIdakataruNaNeSu ca SaDbhaGgA stejolezyAyAm // 2 / / krodhemAne mAyAyAM SaDbhaGgAH suragaNeSu sarveSu / mAne mAyAyAM lobhe naiyikairapi paibhaGgAH / 3 / / AminiyodhijJAne zrutajJAne khalu tathaiva samyaktve / SaDbhaGgAH khalu niyamAt dvitIyatRtIya caturindriyeSu bhave // 4 / / upa ritanaparyAptiSu catasRSu nerayikadevamanubyeSu / SaDbhaGgAH khalu niyamAd vajyA prathamA tu apa miH / / 5 / / saMjJI bizuddhale zyA saMyatAdhastanatriSu ca jJAneSu / strIpuruSayozca vede'pi SaDbhaGgA avede trikabhaGgaH // 6 // samyagamithyA mano vaco manojJAne bAlapaNDitavikurve / AhArakazarIre'pi niyamAd AhAra kA bhavanti // 7 // avadhau vibhaGge ca niyamAd AhArakAstu jnyaatvyaaH| asaMjJiyoM meM aura nArakoM, devoM tathA manuSyo meM chaha bhaMga hote haiM / pRthvI. kAya, apakAya aura vanaspatikAya meM tejolezyA meM chaha bhaMga hote haiM // 2 // krodha, mAna aura mAyA meM, samasta devagaNoM meM chaha bhaMga pAe jAte haiM / mAna, mAyA aura lobha meM nArakoM ke saMbaMdha meM bhI chaha bhaMga hote hai||3|| dIndriyoM trIndriyoM aura caturindrayoM meM AbhiniyodhikajJAna, zrutajJAna aura samyaktva ko lekara niyama se chaha bhaMga hote haiM // 4 // ___ anta kI cAra paryAptiyoM meM nArakoM devoM, manuSyoM meM niyama se chaha bhaMga hote haiN| isameM prathama aparyApti chor3a denI cAhie // 5 // saMjJo vizuddha lezyA, saMyata aura Adi ke tIna jJAna, tathA strIveda aura puruSa veda meM chaha bhaMga hote haiM / aveda meM tIna bhaMga hote haiM // 6 // samyagamithyAtva, manoyoga, vacanayoga, manAparyavajJAna, bAlapaNDitavIrya aura AhArakazarIra meM bhI niyama se AhAraka hI hote haiM // 7 // asaMkSiAmAM ane nArakamAM, deva tathA manuSyamAM cha bhaMga thAya che. pRthvIkAya aSkAya ane vanaspatikAyamAM tejezyAmAM cha bhaMga thAya che ke 2 che krodha, mAna ane mAyAmAM samasta devagANemAM cha bhaMga maLe che mAna mAyA ane lebhamAM nArakenA saMbaMdhamAM cha bhaMga thAya che. te 3 che dvandriyA, zrIndrayo bhane yaturidrayomA, mAninimAvijJAna. zrutajJAna, bhane snykatvane laIne niyamathI cha bhaMga thAya che ke 4 atanI cAra paptimAM nArako, deva ane manuSyamAM niyamathI cha bhaMga bane che. temAM prathama aparyApti ne tyajI kahevuM joIe 5che saMjJo, vizuddha, vezyA saMyata ane AdinA traNa jJAna, tathA strIveda ane purUSa vedamAM cha bhaMga bane che. evedamAM traNa bhaMga thAya che. e ja che samyamithyAtva, maga, vacana, mana paryAvajJAna bAlapaMDita virya ane AhAraka zarIramAM paNa niyame karI AhAraka ja hoya che 7 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #706 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 693 prabodhinI TIkA pada 28 sU0 9 jJAnavato jIvAnAmAhArakatvAdinirUpaNam paJcendriyAstiryaJca manuSyAH punarbhavanti vibhaGge || 8 || audArikazarIre ca paryAptInAM ca paJca tathaiva / trikabhaGgA jIvamanuSyeSu bhavanti AhArakAH zeSAH || 9 || nobhavA bhavyaleiyA ayogina stathA bhavanti azarIriNaH / prathamAyA aparyAptyA stetu niyamAd anAhArAH // 10 // saMsaMjJiviyuktA bhavedA kaSAyiNazca kevalinaH / trikamaGga ekavacane siddhA anAhArakA bhavanti // 11 // iti, 'AhArapayassa bitiya uddeso samatto' AhArapadasya dvitIya uddezaH samAptaH, 'aTThAvIsaimaM payaM samattaM 28 ' aSTAviMzatitamaM 28 padaM samAptam // 09 // // ekonatriMzattamam upayogavadam // mUlam - "kaithi NaM bhaMte! uvaoge paNNatte ? goyamA ! dubihe uoge paNNatte, taM jahA - sAgAzevaoge ya aNAgArovaoge ya, sAgArovaoge NaM bhaMte ! kaivihe paNNatte ? goyamA ! aTThavihe paNNatte, taM jahA - AbhiNibohiyanANasAgArovaoge ya, suyANANasAgArovaoge, ohiNANasAgArovaoge, maNapajavanANasAgArovaoge, kevalanANasAgArovaoge matiaNNANasAgArovaoge, suya aNNANasAgArocaoge, vibhaMga avadhijJAna aura vibhaMgajJAna meM tiryazca paJcendriya niyama se AhAraka jAnane cAhie | aura manuSya vibhaMga jJAnI AhAraka hote haiM ||8|| audArikazarIra meM tathA pAMca paryAptiyoM meM tIna bhaMga hote haiN| zeSa AhAraka, jIva aura manuSya pada meM hI pAe jAte haiM // 9 // no bhavyA bhavya, alezya aura ayogI, azarIrI tathA AhAra paryApti se aparyApta jIva niyama se anAhAraka hote haiM // 10 // no saMjJo no asaMjJI, avedI, akaSAyI aura kevalI, inake eka vacana meM tIna bhaMga hote haiM siddha anAhAraka hote haiM // 11 // AhArapada kA dvitIya udezaka samApta aTThAIsavAM pada samApta / / 28- sU0 9 // avadhijJAna ane vibhagajJAnamAM tiya ca paMcendriya niyamathI AhAraka jANavA joie ane manuSya vibhagajJAnI AhAraka hAya che, audArika zarIramAM tathA pAMca paryAptimAM jIva ane manuSyamAM traNa bhaMga thAya che. zeSa AhAraka, jIva ane manuSya padamAM ja maLe che // // AhAra paryAptathI mA~. nA sabhyAbhavya, alaizya ane ayAgI, azarIrI tathA ryApta jIva niyamathI anAhAraka hAya che ! 10 // nA sa'nI-nA asa'nI, avedI, akaSAyI ane kevalI, emane ekavacanamAM traNa bhaMga thAya che. siddha anAhAraka hoya che, 5 11 5 AhAra padanA bIjo uddezaka samApta zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #707 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - prajJApanAsUtre nANasAgArovaoge aNAgArovaoge NaM bhaMte ! kaivihe paNNatte ? goyamA cauvyihe paNNatte taM jahA-cakkhudaMsaNaaNAgArovaoge, acakkhu. dasaNa aNAgArovaoge, ohidaMsaNaaNAgAropaoge, kevaladasaNa aNAgArovaoge, ya, evaM jIvA NaM, neraiyA NaM bhaMte ! kaivihe upaoge paNate ? goyamA ! duvihe upaoge paNNatte, taM jahA-sAgArovaoge ya, aNAgArovaoge ya, neraiyANaM bhaMte ! sAgArovaoge kaivihe paNNatte ? goyamA ! chavyihe paNNatte, taM jahA-maiNANasAgArova oge suyaNANasAgArovaoge ohiNANasAgArovaoge mai aNNANasAgArobaoge suyaaNNANasAgArobaoge vibhaMganANasAgArobaoge, neraiyA NaM bhaMte ! aNAgAropaoge kai vihe paNNatta ? goyamA ! tivihe paNatte, taM jahA-cakkhudaMsaNa aNAgArovaoge acakkhudaMsaNaaNAgArova oge ohiMdasaNa aNAgArovaoge, evaM jAva thaNiyakumArANaM, puDhavikAiyANaM pucchA, goyamA duvihe uvaoge paNNatte, taM jahAsAgArovaoge, aNAgArovaoge, puDhayikAiyANaM sAgArovaoge kai. bihe paNNatte, goyamA ! duvihe paNatte, taM jahA-maiaNNANasAgArova oge, suyaaNNANasAgArovaoge, puDhavikAiyANaM aNAgArovaoge kaivihe paNNatte ? goyamA ! ege acakkhudaMsaNaaNAgArovaoge paNNatte, evaM jAva vaNapphaikAiyANaM, beiMdiyANaM pucchA, goyamA ! duvihe uya. oge paNNatte, taM jahA-sAgArovaoge aNAgArova oge ya, beiMdiyA NaM bhaMte ! sAgArovaoge kaivihe paNNatte ? goyamA ! cauvihe paNNatte, taM jahA-AbhiNibAhiyanANasAgArovaoge, suyanANasAgAvaoge, maiaNNANa sAgArovaoge, suyaaNNANasAgAropaoge, beiMdiyANaM aNAgArovaoge kaivihe paNNatte ? goyamA ! ege acakkhudaMsaNaaNAgArovaoge, evaM teiMdiyANavi, cauridiyANavi evaMceva, navaraM aNAgArovaoge duvihe paNNatte, taM jahA-cakkhudaMsaNaaNAgArovaoge, acakkhudaM zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #708 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 21 sa0 1 sAkArAnAkAropayoganirUpaNam 695 saNaaNAgArovaoge, paMciMdayatirikkhajoNiyANaM jahA neraiyANaM,maNussA NaM jahA ohie ughaoge bhaNiye taheva bhANiyadhvaM, vANamaMtarajoi siyavemANiyANaM bhaMte ! jahA-neraiyANaM, jIvA NaM bhaMte ! kiM sAgArovauttA aNAgArovauttA ? goyamA ! sAgArova uttA vi aNAgArovauttA vi, se keNeTraNa bhaMte ! evaM buccai jIvA sAgArovauttAvi, aNAgArovauttA vi ? goyamA ! je NaM jovA AbhiNibohiyaNANa suyaNANa ohiNANa maNapajavanANa kevalanANa maiaNNANa suyaaNNANa vibhaMgaNANovauttA te NaM jIvA sAgArovauttA, je NaM jIvA cakkhudaMsaNa acakkhudaMsaNa ohidaMsaNa kevaladasaNovauttA, te NaM jIvA aNAgArovauttA, se teNaTeNaM goyamA ! evaM buccai-jIvA sAgArova uttA vi, aNAgA. rova uttA vi, neraiyANaM bhaMte ! kiM sAgArovauttA, aNAgArovauttA ? goyamA ! neraiyA sAgArova uttAvi aNAgArovauttAvi, se keNaTreNaM bhaMte ! evaM buccai goyamA ! je NaM neraiyA AbhiNibohiyaNANa suyaNANa ohinANa matiaNNANa suyaaNNANavibhaMganANovauttA, te NaM neraiyA sAgarovauttAvi, je NaM neraiyA cakkhudaMsaNa acakkhudaMsaNa ohidasaNa kevaladasaNovauttA, te NaM neraiyA, aNAgArovauttA, se teNaTeNaM goyamA ! evaM buccai jAva sAgArovauttA vi aNAgArovauttA vi, evaM jAya thaNiyakumArA, puDhavikAiyA NaM pucchA, goyamA ! taheva jAva je NaM puDhavikAiyA matiaNNANa suyaaNNANovauttA, te NaM puDhavikAiyA sAgArovauttA je NaM puDhavikAiyA acakkhudaMsaNoyauttA te NaM puDhavikAiyA aNAgArovauttA, se teNa? NaM goyamA! evaM vuccai jAva vaNapphaikAiyA, beiMdiyA NaM bhaMte ! aTThasahiyA taheva pucchA, goyamA ! jAya je gaM beiMdiyA AbhiNibohiyaNANa suyanANa mati aNNANa suyaaNNANoya uttA te NaM beiMdiyA sAgArovauttA, je NaM beiMdiyA acakkhudaMsaNovauttA te NaM aNAgArovauttA, se teNaTreNaM goyamA ! evaM buccai, evaM jAva cauridiyA, NavaraM cakkhudaMsaNaM abha zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #709 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 696 prajJApanAsUtre hiyaM cauriMdiyANaM ti, paMciMdiyA tirikkhajoNiyA jahA neraiyA, maNUsA jahA jIvA, vANamaMtara joisiyavemAniyA jahA neraiyA ! paNNavAe bhagavaIe egoNatIsaimaM upayogapayaM samattaM " // sU0 1 // " chAyA - katividhaH khalu bhadanta ! upayogaH prajJaptaH ? gautama ! dvividhaH upayogaH prajJaptaH, tayathA - sAkAropayogazca anAkAropayogaca sAkAropayogaH khalu bhadanta ! kati vidhaH prajJaptaH ? gautama ! aSTavidhaH prajJaptaH, tadyathA - bhAminivodhikajJAnasAkArogayogaH, zrutajJAna sAkAropayogaH, avadhijJAna sAkAropayogaH, manaH paryavajJAna sAkAropayogaH, kevalajJAna sAkAropayogaH, matyajJAnasAkAropayogaH, zrutAjJAnasAkAropayogaH, vibhaGgajJAna sAkAropayogaH, anAkAropayogaH khalu bhadanta ! katividhaH prajJaptaH ? gautama ! caturvidhaH prajJaptaH, tadyathA cakSurdarzanAnAkAropayogaH acakSurdarzanAnAkAropayogaH, avadhidarzanAnAkArIuntIsavAM upayogapada zabdArtha - (kaiciNaM bhaMte ! ucabhoge paNNatte ?) he bhagavan ! upayoga kitane prakAra kA kahA gayA hai ? (goyamA ! duvihe uyaoge paNNatte) he gautama ! upayoga do prakAra kA kahA hai (taM jahA- sAgArovaoge ya aNAgArovaoge ya) vaha isa prakAra - sAkAropayoga aura anAkAropayoga ( sAgArovaoge NaM bhaMte ! kai bihe paNate ?) he bhagavan ! sAkAropayoga kitane prakAra kA kahA hai ? (gogamA ! aTThavihe paNNatte) he gaumata ! ATha prakAra kA kahA hai, (taM jahA AbhiNibohiyanANa sAgArovaoge gha) vaha isa prakAra - Abhinibodhika jJAna sAkAropayoga (suyanANa sAgArAvaoge ya) zrutajJAna sAkAropayo (ohiNANasAgAroca oge) avadhijJAna sAkAropayoga (manapajavanANa sAgArovaoge) manaH paryavajJAna sAkAropayoga (kevala nANa sAgarovaoge ya) kevalajJAna sAkAropayoga (mati aNNANasAgArovaoge) matyajJAna sAkAropayoga (suyaaNNANa sAgArovaoge) zrutAjJAna sAkAropayoga ogaNatrIsamu upayoga paddha zabdArtha - (kaviNaM bhaMte ! upaoge paNNatte ?) he bhagavan ! upayoga DeTalA prAranA che (goyamA ! dubihe upaoge paNNatte) he gautama! upayoga meM prAranA hyA che. (taM jahA - sAgArova oge ya aNAgArovaoge ya) te yA prahAra - sAzipayogAne manAAropayoga ( sAgArovaoge NaM bhaMte ! kaivihe paNNatte ?) he bhagavAna ! sAropayoga DeTasA prAznA hyA che ? (goyamA ! aTThavihe paNNatte) he gautama! ATha aranA udyA che (taM jahAAbhiNivohiyanANa sAgArovaoge ya) te prare-mAliniyodhika jJAna sAkSaropayoga (suya nANasAgAvaoge) zrutajJAna sAropayoga (ohiNANasAgArova oge) vyavadhijJAna sAmarIpayoga (maNapajjayanANa sAmArovaoge) mana:paryayajJAna sAmapiyoga ( vecalanANa sAgAro. vaoge ya) DevalajJAna sAmAropayoga (mati aNNANa sAgArovaoge) bhatyajJAna sAmAziSayoga zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #710 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 29 sU0 1 sAkArAnAkAropayoga nirUpaNam 697 payogaH, kevaladarzanAnAkAropayogazca evaM jIvAnAm, nairayikANAM bhadanta ! katividha upayogaH prajJaptaH ? gautama ! dvividha upayogaH prajJaptaH, tadyathA - sAkAropayogazca anAkAropaatra, nairavikANAM bhadanta ! sAkAropayogaH katividhaH prajJaptaH gautama ! SaDvidhaH prajJaptaH, tathA - matijJAna sAkAropayogaH, zrutajJAna sAkAropayogaH, avadhijJAnasAkAropayogaH, matya jJAnasAkAropayogaH zrutAjJAnasA kAropayogaH, vibhaGgajJAna sAkAropayogaH, nairayikANAM bhadanta ! anAkAropayogaH katividhaH prajJaptaH ? gautama ! trividhaH prajJaptaH, tadyathA-cakSurdarzanA vibhaMganANa sAgArovaoge) vibhaMgajJAna sAkAropayoga (aNAgArovaoge NaM bhaMte! kavi paNNatte) he bhagavan ! anAkAropayoga kitane prakAra kA kahA hai ? ( goyamA ! cauccihe paNNatte) he gautama ! cAra prakAra kA kahA hai ? (taM jahA) vaha isa prakAra (cakkhudaMsaNa aNAgArova oge) cakSudarzana anAkAropayoga (acakkhudaMsaNa - aNAgArovaoge) acakSudarzana anAkAropayoga (ohidaMsaNa aNAgArovaoge) avadhidarzana - anAkAropayoga (kevaladaMsaNa aNAgArovaoge ya) aura kevaladarzana - anAkAropayoga (evaM jIvANaM) isI prakAra samuccaya jIvoM kA (neraiyA NaM bhaMte ! kaivihe ucaoge paNNatte) he bhagavan ! nArakoM kA upayoga kitane prakAra kA kahA hai / (goyamA ! duvihe ucaoge paNNatte) he gautama! do prakAra kA upayoga kahA hai (taM jahA - sAgArovaoge ya aNAgArovaoge ya) vaha isa prakAra - sAkAropayoga aura anAkAropayoga (neraiyANaM bhaMte ! sAgArooge kai vihe paNNatte ?) he bhagavan ! nArakoM kA sAkAropayoga kitane prakAra kA kahA hai ? (gomA ! chavvihe paNNatte) he gautama ! chaha prakAra kA kahA hai (suya aNNA sogArovaoge) zrutAjJAna sAhAropayoga (vibhaMganANa sAgArooge) vilagajJAna saatthaare| payeogaH (aNAgArovaoge NaM bhaMte ! kaivihe paNNatte ?) he bhagavan ! manADAzayayoga DeTasA prAznA udyA che ? (goyamA ! cavvihe paNNatte) he gautama! yAra aAranA hyA che (taM jahA~) te yA aThAre (cakkhudaMsaNa aNAgArovaoge) yakSuharzana manAo piyoga ( acakkhudaMsaNa aNagArovaoge) kSudRrzana Aropayoga (ohidaMsaNaaNAgArotra oge) avadhi harzana mana Aropayoga (kevala daMsaNa aNAgArooge ya) bhane devaladarzana anAhAropayoga ( evaM jIvANaM) mere samuyyaya bhavAnA viSayamA samanyu lekhe. (neraiyANaM bhaMte ! kaivihe ubaoge paNNatte) he bhagavan ! nArInA upayoga DeTasA aranA che ? (goyamA ! dubihe uvaoge paNNatte) gautama ! me ahAranA upayoga udyA che (taM jahA - sAgArovaoge ya aNAgArovaoge ya) te yA ahAre sAropayoga ane anAAropayoga (neraiyANaM bhaMte ! sAgarovaoge kaivihe paNNatte) he bhagavAna! nAranA sAma zepayoga TasA prahAranA / che ? (goyamA ! chavihe paNNatte) he gautama! aAranA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #711 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - 698 prajJApanAsUtre nAkAropayogaH, acakSurdarzanAnAkAropayogaH, avadhidarzanAnAkAropayogaH, evaM yAvat-stanitakumArANAma , pRthivIkAyikAnAM pRcchA, gautama ! dvividha upayogaH prajJaptaH, tadyathA-sAkAropayogaH, anAkAropayogaH, pRthivIkAyikAnAM sAkAropayogaH katividhaH prajJaptaH ? gautama ! (taM jahA-maiNANasAgAropaoge, suyaNANasAgArocaoge, ohiNANasAgArovaoge, (maiaNNANasAgArovaoge, sayaaNNANasAgAroyaoge) vibhaMga NANasAgArovaoge) vaha isa prakAra-matijJAnasAkAropayoga, zrutajJAnasAkAropayoga, avadhijJAna sAkAropayoga, matyajJAnasAkAropayoga, zrutAjJAna sAkAropayoga, vibhaMgajJAnasAkAropayoga (neraiyANaM bhaMte ! aNAgArovaoge kaivihe paNNatte) he bhagavan ! nArakoM kA anAkAropayoga kitane prakAra kA kahA hai ? (goyamA ! tivihe paNNatte) he gautama ! tIna prakAra kA kahA hai (taM jahA-cakkhudaMsaNaaNAgAroca bhoge, acakkhudaMsaNa aNAgArova bhoge, ohidaMsarNa aNAgArovaoge) vaha isa prakAra-cakSudarzana-anAkAropayoga, acakSu. darzana-anAkAropayoga avadhidarzana-manAkAropayoga (evaM jAva thaNiyakumArANaM) isa prakAra yAvat stanitakumAroM taka (puDhavikAiyANaM pucchA) pRthvIkAyikoM saMbaMdhI prazna ? (goyamA ! duvihe ughaoge paNNatte) he gautama ! do prakAra kA upayoga kahA hai (taM jahA-sAgArovaoge, aNagArovaoge) vaha isa prakArasAkAropayoga aura anAkAropayoga (puDhacikAiyANaM sAgArovaoge kativihe paNNatte) pRthvIkAyikoM kA sAkAropayoga kitane prakAra kA kahA hai (goyamA ! gan che (taM jahA maiNANa sAgArovaoge, suyanANasAgArovaoge ohiNANasAgArovaoge, mai bhaNNANasAgArovaoge, suyaaNNANasAMgArovaoge, vibhaMganANasogArobaoge) te A prakAre matijJAna sAkAre paga, zrutajJAna sAkAre paga, avadhijJAna sAkarepaga, atyajJAna sAkAre paga kRtAjJAna sAkArapaga, virbhAgajJAna sAka paga. (neraiyANaM bhaMte ! aNAgArovaoge kaivihe paNNatte) he bhagavan ! nAnA mnaa2| payoga heTa! // 2 // gan che ? (goyamA ! tivihe paNNatte) he gotama ! 3 mAranA 4hA cha (taM jahA cakkhudaMsaNaaNAgArovaoge, acakkhudasaNaaNAgorovaoge, ohidasaNa aNAgAropaoga) te mA prAre-yakSuzana anAropayoga, sayakSuzana nAropayoga, adhizana manA425yoga (evaM jAva thaNiyakumArANaM) se prAre yAyata stanitamA sudhI. (puDhayika iyANaM pucchA) pRthavIya samadhI prazna ? (goyamA ! duvihe upaoge paNNatte) gItama! me nA 51 4aa cha (taM jahA-sAgArovaoge aNAgArovaoge) te mA 4 - sApayoga ane manA5ye (puDhavikAiyANaM sAgArovaoge kaivihe paNNate?) pRthivI vinA sAropayo prA2na cha ? (goyamA ! duvihe zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #712 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavadhinI TIkA pada 29 sU01 sAkArAnAkAropayoganirUpaNam dvividhaH prajJaptaH, tadyathA-matyajJAnasAkAropayogaH, zrutAjJAnasAkAropayogaH, pRthivIkAyikA. nAm anAkAropayogaH katividhaH prajJaptaH ? gautama ! eko'cakSurdarzanAnAkAropayogaH prajJaptaH, evaM yAvad vanaspatikAyikAnAm , dvIndriyANAM pRcchA, gautama ! dvividha upayogaH prajJaptaH, tadyathA-sAkAropayogaH anAkAropayogazca, dvIndriyANAM bhadanta ! sAkAropayogaH katividhaH prajJaptaH ? gautama ! caturvidhaH prajJaptaH tadyathA-AbhinibodhikajJAnasAkAropayogaH, matyajJAnasAkAropayogaH, zrutAjJAna sAkAropayogaH, dvIndriyANAm anAkAropayogaH katividhaH prajJataH ? duvihe paNNatte) he gautama ! do prakAra kA kahA hai / (taM jahA-maiaNNANasAgArovaoge, suyaaNNANasAgArovaoge) va isa prakAra matyajJAna sAkAropayoga, zrutAjJAnasAkAropayoga (puDhavikAiyANaM aNAgArovaoge kaicihe paNNatte ?) pRthvIkAyikoM kA anAkAropayoga kitane prakAra kA kahA gayA hai ? (goyamA ! ege acakkhudaMsaNaaNAgAroya bhoge paNNatte) he gautama ! eka acakSudarzana-anAkAropayoga kahA hai (evaM jAya vaNapphaikAiyANaM) isI prakAra vanaspatikAyikoM tk| ___ (beiMdiyANaM pucchA ?) dvIndriyoM saMbaMdhI prazna ? (goyamA ! duvihe uvaoge paNNatte) he gautama ! do prakAra kA upayoga kahA hai (taM jahA sAgArovaoge aNAgArovaoge ya) yaha isa prakAra-sAkAropayoga aura anAkAropayoga (beI diyANaM bhaMte ! sAgArovoge kaivihe paNNatte !) he bhagavan dvIndriyoM kA sAkAropayoga kitane prakAra kA kaho hai ? (goyamA! cauvyihe paNNatte) he gautama ! cAra prakAra kA kahA hai (taM jahA-AbhiNibohiyanANa sAgAropaoge, suyanANasAgArovaoge, maiaNNANa sAgArobaoge, stuyaaNNANasAgArova bhoge) yaha paNNatta) he gautama ! prA2nA cha (taM jahA mai aNNoNasAgArovaoge suya aNNANa sAgAvaoge) te 20 prare bhatyajJAna saa4|3|5yog, zrutAzana saa||2|5yog (puDhavikAiyANaM aNAgArovaoge kaivihe paNNatte !) pRthivIyana manA5yA 8 prAranA dyA cha ? (goyamA ! ege acakkhudasaNaaNAgArovaoge paNNatte) he gotama ! me ayakSu 4zana sanaropayo 4 cha (evaM jAva vaNapphaikAiyANaM) me 3 yApat pana. spatikAyiko sudhI, (beiMdiyANaM pucchA ?) dvIndriya sadhI prazna ? (goyamA ! duvihe paNNatte) he gautama ! me 17:2nA upayoga / che (taM jahA-sAgArovaoge, aNAgArovaoge ya) te 255412 sApayoga mane anAre 5yoga (beiMdiyANaM bhaMte ! sAgArovaoge kaivihe paNNatte !) hai bhagavan ! mandriyAnA saa5ye| DeTA prAranA yA cha ? (goyamA! cauvvihe paNNatte) gautama ! yA2 2 ! che (taM jahA-AbhiNibohiyanANasagArovaoge, suyanANasAgArovaoge, maiaNNANa sAgAroghaoge, suya maNNANasAgaropaoge) te 2mA prAre bhatijJAna zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #713 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 700 ____ prajJApanAsUtra gautama ! ekaH acakSurdarzanAnAkAropayogaH, evaM trIndriyANAmapi, caturindriyANAmapi evazcaiva, navaram anAkAropayogo dvividhaH prajJaptaH, tadyathA-cakSudezanAnAkAropayogaH, acakSudeza nAnAkAropayogaH, paJcandriyatiryagyonikAnAM yathA nairayikANAm , manuSyANAM yathA audhika upayogo bhaNitastathA bhaNitavyaH vAnavyanta rajyotiSkavaimAnikAnAM bhadanta ! yathA nera yikANAm , jIvAH khalu bhadanta ! kiM sAkAropayuktAH anAkAropayuktAH ? gautama ! sAkAisa prakAra-AbhiniyodhikajJAna sAkAropayoga, zrutajJAnasAkAropayoga, matyajJAna sAkAropayoga, zrutAjJAna sAkAropayoga (beiMdiyANaM aNAgArovaoge kAvihe paNNatte) dvIndriyoM kA anAkAropayoga kitane prakAra kA kahA hai ? (goyamA ! ege acakkhudaMsaNa aNAgArovaoge) he gautama ! eka acakSudarzana anaakaaropyog| (evaM teiMdiyANa vi) isI prakAra trIndriyoM kA bhI (cauriMdiyANa vi evaM ceva) caturindriyoM kA bhI isI prakAra (navaraM aNAgArovaoge duvihe paNNatte) vizeSa-anAkAropayoga do prakAra kA kahA hai (taM jahA-cakda saNa praNAgArova oge, acakkhudasaNa-aNAgArovaoge) vaha isa prakAra-cakSudarzana-anAkAro payoga aura acakSudarzana- anAkAropayoga (paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM jahA neraiyANaM) paMcendriya tiryacoM kA upayoga nArakoM ke samAna (maNussANaM jahA ohie upaoge bhaNitaM taheva bhANiyavyaM) manuSyoM kA upayoga jaisA samuccaya upayoga kahA vaisA kahanA cAhie (vANamaMtara joisiya vemANiyANaM bhaMte ! jahA neraiyANaM) vAnavyantaroM, jyotiSkoM aura vaimAnikoM kA he bhagavan ! nArakoM ke samAna sAropayoga, zrutajJAna sAgayoga, matyajJAna sAropayoga zrutAjJAna saaropyo| (beiMdiyANaM aNAgArovaoge kaivihe paNNatte) dIndriyonA sAropayo / prA2nA hyA cha ? (goyamA ! ege acakkhudasaNa aNAgArovaoge) he gautama ! 4 sayakSuzana manA5yoga. (evaM teiMdiyANa vi) me 5513 trIndriyAnA pAY (caridiyANa vi evaM ceva) yaturi. ndriyAnA 55 se prAre (navaraM aNAgArovaoge duvihe paNNatta) vizeSa anA5yoga me 42 // 4 // cha (taM jahA-cakkhudaMsaNa aNAgArovaoge acakhudaMsaNa aNAgArobaoge) te mA prAraM yakSuzana sAropayo bhane sayazana anAropayoga. (paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM jahA neraiyANaM) pazyandriya tiya yAnA upayo! nAnI samAna atyan. (maNussANaM jahA ohie utraoge bhaNitaM taheva bhANiyavaM) manuSyonA upayoga sabhusyaya upayoga dhA cha, tevA 41 naye. (dhAnamaMtara joisiya vemANiyANaM bhaMte ! jahA neraiyANaM) pAnayantI, jyoti mane mAnina san ! nAhInA samAna. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #714 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 29 sU0 1 sAkArAnAkAropayoganirUpaNam 701 ropayuktA api anAkAropayuktA api, tat kenArthena bhadanta ! evamucyate-jIyAH sAkAropayuktA api anAkAropayuktA api ? gautama ! ye khalu jIvAH AbhinibodhikajJAna zrutajJAnAvadhijJAnamanaHparyajJAnakevalajJAnamatyajJAnazrutAjJAnavibhaGgajJAnopayukta ste khalu jIvAH sAkAropayuktAH ye khalu jIvAzcakSurdarzanAcakSudarzanAvadhidarzana kevaladarzanopayuktAste khala jIvA anAkAropayuktA stat tenArthena gautama ! evamucyate-jIvAH sAkAropayuktA api (jIyA NaM bhaMte ! ki sAgArova uttA aNAgAroca uttA ?) he bhagavan ! jIva sAkAropayogavAle haiM yA anAkAropayogaghAle haiM ? (goyamA ! sAgArova uttA vi aNAgArova uttA vi) he gautama ! sAkAropayoga vAle bhI, anAkAropayogavAle bhI (se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buccai-jIvA sAgAroba uttA vi, aNAgArovauttA vi) he bhagavan ! kisa hetu se aisA kahA jAtA hai ki jIva sAkAropayoga vAle bhI, anAkAropayogavAle bhI haiM ? (goyamA ! je NaM jIyA) he gautama ! jo jIva (AbhiNiyohiyanANa-suyanoNa-ohinAgamaNapajjayanANakevalanANa mai aNNANa-suyaaNNANa-vibhaMgaNANovauttA) matijJAna, zrutajJAna, avadhijJAna mana:paryavajJAna, kevala jJAna, matyajJAna, zrutAjJAna, aura vibhaMgajJAna meM upayoga vAle haiM (te NaM jIvA sAgArovauttA) ve jIva sAkAropayukta haiM (je NaM jIvA cakkhudaMsaNa--ohidaMsaNa-kevaladasaNovauttA) jo jIya cakSudarzana, acakSudarzana, ayadhidarzana aura kevala darzana meM upayogavAle haiM (te NaM jIvA aNogArovauttA) ye jIva anAkAropayukta haiM (se teNaTeNaM goyamA ! evaM buccai jIyA sAgArova. uttA ci aNagArova uttAvi) he gautama ! isa hetu se aisA kahA jAtA hai ki jIca sAkAropayoga pAle bhI haiM, anAkAropayoga vAle bhI haiN| (jIvANaM bhaMte ! kiM sAgArovauttA aNAgArovauttA ?) bhagavan ! 75 sAropayoga pAmA cha hai manA5yogamA cha ? (goyamA ! sAgArovauttA vi aNAgArovauttA vi) hai gautama ! s17|3|5yog 59], anaa||5yogpaann| 555 (se keNaTreNaM bhaMte evaM buccai jIvA sAgArovauttA vi aNAgArova uttA vi) he bhagavan ! / / tuthI sema upAya cha / 71 sAropayoga yA 59, mnaa5yogvaa|| 59 cha ? (goyamA ! jeNaM jIvA). gautama ! re 75 (AbhiNiboyAnANa, suyanANa, ohinANa maNapajjavanANa keyalanANa maia. NNANa suyaaNNANa vibhaMgaNANovauttA) bhatijJAna zrutajJAna, apavijJAna, mana:55jJAna, upasajJAna, bhatya jJAna, zrutAsAna mane vimAnamA 5yog1|| cha (te NaM jIvA sAgArovauttA) te 7 // sAropayurata cha (jeNaM jIvA cakkhudasaNaacamkhudaMsaNa ohidasaNa kevaladasaNovauttA) le 75 yakSuzana, sayakSuzana avadhi bhane sazanamA yogaa| cha (teNaM jIvA aNAgAroba uttA) te 0 / manopayukta che (se teNadveNaM goyamA ! evaM buccai jIvA sAgArova uttA vi aNAgArova uttA vi) he gautama ! me tuthI zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #715 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 702 prajJApanAsUtra anAkAropayuktA api, nairayikAH khalu bhadanta ! kiM sAkAropayuktAH ? anAkAropayuktAH ? gautama ! nairayikAH sAkAropayuktA api anAkAropayuktA api, tat kenArthena bhadanta ! eyamucyate ? gautama ! ye khalu nairayikA AbhiniyodhikajJAnazrutajJAnAvadhijJAnamatya jJAnazrutAjJAnavibhaGgajJAnopayuktAste khalu nairayikAH sAkAropayuktAH, ye khalu nairayikAzcakSurdarzanAcakSurdarzanA'vadhidarzana kevaladarzanopayuktAste khalu nairayikA anAkAropayuktAH, tat tenAyeMna gautama ! evamucyate-yAvat sAkAropayuktA api anAkAropayuktA api, evaM yAvat stanitakumArAH, (neraiyA NaM bhate ! ki sAgArova uttA, aNAgArova uttA?) he bhagavan ! nAraka kyA sAkAropayoga vAle haiM yA anAkAropayovAle haiM ? (goyamA ! neraiyA sAgArovauttA vi aNAgArovauttA vi) he gautama ! nAraka sAkAropayoga vAle bhI, anAkAropayoga cAle bhI haiM (se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buccai?) he bhagavan ! kisa kAraNa aisA kahA jAtA hai ? (goyamA ! je NaM neraiyA AbhiNibohiyanANasuyanANa-ohinANa maiaNNANasuyaaNNANa vibhaMganANovauttA) he gautama ! jo nAraka matijJAna, zrutajJAna, avidhajJAna, matyajJAna, zrutAjJAna aura vibhaMgajJAna meM upayukta haiM (te NaM neraiyA sAgArovauttA yi) ve nAraka sAkAropayukta haiM (je NaM neraiyA cakkhudaMsaNa acakkhudaMsaNa ohidaMsaNovauttA te NaM neraiyA aNAgArova uttA) jo nAraka cakSudarzana, acakSudarzana, avadhidarzana meM upayoga lagAe hue haiM ve nAraka anAkAropayukta haiM (se teNaTeNaM goyamA ! evaM yuccai jAva sAgArovauttA ci aNAgArova uttA vi) he gautama ! isa hetu se aisA kahA hai ki yAvat nAraka sAkAropayukta bhI aura anAkAroyukta bhI hote haiM / (evaM jAya ema kahevAya che ke jIva sAkAropayogavALA paNa che, anAkArapayoga vALA paNa che. (neraiyANaM bhaMte ! kiM sAgArova uttA, aNAgArovauttA) hai bhagavan ! nA24 shusaa||2pyogvaa che , mnaa5yogaa| cha ? (goyamA ! neraiyA sAgArova uttA vi aNAgAro vauttA vi) hai. gautama ! nA24 saa42|5yogdaannaa 51 2114:215yogavANI 55 hAya che. (se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buccai) mAvan ! zA 2 sema upAya cha ? (goyamA ! jeNaM neraiyA AbhiNibohiyanANa suyanANa ohinANa maiaNNANa suya aNNANa vibhaMganANo. va uttA) he gautama ! he nA24 bhatijJAna, zrutajJAna, avadhijJAna bhatyajJAna, zrutAjJAna, mane vijJAnamA 75yuta cha (te NaM neraiyA sAgAro uttA vi) te nA4 sAropayuta cha, (jeNaM neraiyA cakkhudaMsaNa acakkhudasaNa ohiMdasaNoghauttA te NaM neraiyA aNAgArovauttA) re nAraka cakSudarzana, acakSudarzana, avadhidarzanamAM upayoga karelA che tevA nArake anAkAroyut cha (se teNa TeNaM goyamA! evaM vuccai-jAva sAgArovauttA vi aNAgArova uttA vi) gatama! e hetuthI ema kahyuM ke yAvata nAraka sAkAropayukta paNa ane anAre payukta 55 hAya cha (evaM jAya thaNiyakumArA) me re yAvat stanitamA 5yata yu. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #716 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 29 sU0 1 sAkArAnAkAropayoganirUpaNam 703 pRthivIkAyikAnAM pRcchA, gautama ! tathaiva yAvat-ye khalu pRthivIkAyikA matyajJAnazrutAjJAnopayuktAste khalu pRthivIkAyikAH sAkAropayuktAH, ye khalu pRthivIkAyikA acakSurdarzanopayuktAste khalu pRthivIkAyikA anAkAropayuktAH, tat tenArthena gautama ! evamucyate. yAvad vanaspatikAyikAH, dvIndriyAH khalu bhadanta ! arthasahitA stathaiva pRcchA, gautama ! yAvada ye khalu dvIndriyA AbhinibodhivajJAnazrutajJAna matyajJAna zrutAjJAnopayuktA ste khalu dvIndriyAH sAkAropayuktAH, ye khalu dvIdriyAH avakSurdazanopayuktAste khalu anAkAropayuktAH, tat tenAthaNiyakumArA) isI prakAra yAvata stanitakumAro taka smjhnaa| (puDhavikAiyANaM pucchA ?) pRthvIkAyikoM saMbaMdhI pRcchA ? (goyamA ! taheva jAva je NaM puDhavikAiyA maiaNNANa suyaaNNANovauttA, te NaM puDhacikAiyA sAgArovauttA) he gautama ! isI prakAra yAvatU jo pRthvIkAyika mati-ajJAna aura zrutAjJAna meM upayoga vAle haiM, ve pRthvI kAyika sAkAropayukta haiM (je NaM puDhavikAiyA acakhudaMsaNovauttA) jo pRthvIkAdhika acakSudarzana meM upayukta haiM (te NaM puDhavikAiyA aNAgArovauttA) ve pRthvIkAdhika anAkAropayoga se upayukta haiM (se teNaTTeNaM goyamA ! evaM buccai) he gautama ! isa hetu se aisA kahA jAtA hai (jAca vaNapphaikAiyA) vanaspatikAyikoM taka isa prakAra / (beiMdiyA NaM bhaMte ! aTThasahiyA taheva pucchA) he bhagavan ! dondriya ke viSaya meM artha sahita usI prakAra prazna ? (goyamA ! jAya je NaM beiMdiyA) he gautama ! yAvat jo dvIndriya (AbhiNibohiyanANa suyanANa-maiaNNANa -suya aNNANoyauttA) AbhiniyodhikajJAna, zrutajJAna, matyajJAna aura zrutAjJAna meM upayukta haiM (te NaM beiMdiyA sAgArovautto) ye dvIndriya sAgAropayukta haiM (je NaM beiMdiyA acakkhu. daMsaNovauttA te NaM aNAgArovauttA) jo dvIndriya acakSudarzanopayukta hai, ye (puDhavikAiyANaM pucchA) 14|yi samadhI 2-ch| (goyamA ! taheba jAva je NaM puDhavikAiyA mai aNNANa suya aNNANobauttA te NaM puDhivikAiyA sAgArovauttA) hai gautama ! e prakAre yAvata je pRthvIkAyika mati-ajJAna, ane zratAjJAnamAM upagavALA cha, te pRthyAyi saa43|5yut cha (je NaM puDhavikAiyA acakkhudasaNovauttA) 2 pRthvI14 anyakSu 62 nama 5yuta cha (teNaM puDhavikAiyA aNAgArova uttA) te yAyi: manA5yurata cha (se teNaTeNaM goyamA evaM vuccai) he gautama ! se ututhI sema DeyAya cha (jAva vaNapphaikAiyA) vanaspatiya sudhI se prAre samA. (beiMdiyANaM bhaMte ! adusahiyA taheva pucchA) he mApan ! dIndriyonAviSayamA ma sahita se prA. prazna ? (goyamA ! jAva beiMdiyA) he gautama ! yApata dIndriya (AbhiNibohiya nANa-suyanANa-maiaNNANa suyaaNNANAva uttA) mAninimAdhizAna, zrutajJAna, bhatyajJAna bhane zrutAjJAnamA upayuta che (teNaM beiMdiyA sAgArova uttA) te dIndriyo sA5yuta zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #717 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 704 ____ prajJApanAsUtra rthena gautama ! evamucyate. evaM yAvaccaturindriyAH, navaraM cakSurdarzanamabhyadhikaM caturindriyANAmiti, pazcandriyatiryagyonikA yathA nairayikAH, manuSyA yathA jIvAH, vAnavyantarajyo. niSkavaimAnikA yathA nairyikaaH| prajJApanAyAM bhagavAyAm ekonatriMzattamam upayogapadaM samAptam / suu01|| ___TIkA-aSTAviMzatitame pade gatipariNAmavizeSarUpa AhArapariNAmaH pratipAditaH sampati-ekonatriMzattame pade jJAnapariNAmavizeSarUpamupayogaM prarUpayitumAha-'kaiviheNaM bhaMte ! uvoge paNNate?' he bhadanta ! katividhaH kati prakArakA bilu upayogaH-jJAnapariNAmavizeSa: prajJaptaH ? bhagavAnAha -'goyamA !' he gautama ! 'duvihe upabhoge paNNatte' dvividha upayogaH prajJaptaH, 'taM jahA sAgArovaoge ya aNAgArovaoge ya' tadyaza sAkAropayogazca anAkAropaanAkAropayukta hai (se teNaTeNaM goyamA ! evaM buccaI) he gautama ! isa kAraNa aisA kahA gayA hai (evaM jAya cauridiyA) isI prakAra yAvat cauindriya (NavaraM cakkhudaMsaNaM amahiyaM cariMdiyANaM ti) vizeSa cauindriyoM meM cakSudarzana adhika kahanA (paMciMdiya tirikkhajoNiyA jahA neraiyA) pazcendriya tiryaMca nArakoM ke samAna (maNUsA jahA jIvA) manuSya jaise jIva (cANamaMtarajoisiyavaimANiyA jahA neraiyA) vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika, nArakoM ke samAna kahe haiM |suu. 1 // upayogapada samApta TIkArtha-aTThAIsaveM pada meM gatipariNAma vizeSa rUpa AhAra pariNAma kA pratipAdana kiyA gayA, aba unatIsaveM pada meM jJAna ke pariNAma vizeSa upayoga kI prarUpaNA kI jAtI hai gautamasvAmI-prazna karate haiM-he bhagavan ! upayoga kitane prakAra kA kahA gayA hai bhagavAn-he gautama ! upayoga do prakAra kA kahA gayA hai, yathA-sAkArocha (jeNaM beiMdiyA acakkhudaMsaNovauttA teNaM aNAgArovauttA) 0 dIndriyo bhayanazAnA5yuta cha, teso manAyuta cha (se teNaDhaNaM goyamA ! evaM vuccai) gautama ! me 424o sema De cha (evaM jAva cauriMdiyA) me24 4Are yAvat yaturindriya (NavaraM cakkhudasaNaM amahiyaM cauriMdiyANaM tti) vizeSa-yatuhindriyAmAM yazana adhi4 4 (paMciMdiyatirikkhajoNiyA jahA neraiyA) 5yendriya tiya ya nArInA samAna (maNUmA jahA jIvA) bhanuSya 25 // 05 ( vANamaMtarajoisiyavemANiyA jahA neraiyA) pAnavya-ta2, jyoti ane vimAnike nArakonI samAne samajavA sU0 1 upaga pada samApta TIkAtha-aThayAvIsamAM padama gati pariNAma vizeSa rUpa AhAra pariNAmanuM pratipAdana karAyuM. have ogaNatrIsamAM padamAM jJAnanA pariNAma vizeSanI prarUpaNa karAya che. zrI gautamasvAmI prazna kare che- he bhagavan! ugayega keTalA prakAranA kahelA che. zrI bhagavAna-he gautama! upayoga be prakAranA kahelA che, jema ke-sAkAro paga zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #718 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabAdhinI TIkA pada 29 sU0 1 sAkArAnAkAropayoganirUpaNam yogazca, tatra upayojanamupayoga, upayujyate-vastuparicchedArtha vyApAryate jIyo'neneti vA upayogaH, kramazo bhave karaNe vA ghaJpratyayaH, jIvasya bodhAtmakastasyabhUto vyApAra ityaryaH AkArazca pratiniyato'rthagrahaNapariNAmaH, AkAreNa samaM vartate iti sAkAraH sa ca aso upayogazceti sAkAropayogaH, tathA cAcetane sacetane vA vastuti upayujAna AtmA yadA saparyAyameva vastu parichinatti tadA sa upayoga: sAkAro vyapadizyate, saca kAlApekSayA chatrasthAnAmantarmuhUrtakAlaM kevalinAme kasAmayiko bodhyaH, avidyamAnaH pUrvokta rUpa AkAro yatra so'nAkAraH sacAsAghupayogazceti anAkAropayogaH, vastumaH sAmAnyarUpeNa paricchedaH anAkAropayogo vyapadizyate, skandhAyAropayogavata, sanApi chamasthAnAmantarmuhUtai kAlaM yAvad bodhyA, kintu anAkAropayogakAlAt sAkAropayoga kAlaH saMkhyeyaguNo'yaseya payoga aura anAkAropayoga / upayojana ko upayoga kahate haiM athavA jo jIya ko vastu pariccheda ke lie upayukta prayukta karatA hai, vaha upayoga haiN| ghana pratyaya hokara 'upayoga' pada siddha huA hai| vastuta: upayoga jIva kA bodharUpa dharma yA vyApAra hai / niyata padArtha ko pA padArtha ke vizeSa dharma ko grahaNa karanA AkAra hai aura jo AkAra sahita ho vaha sAkAra kahalAtA hai| sAkAra upa yoga ko arthAt vizeSagrAhI jJAna ko sAkAropayoga kahate haiM / tAtparya yaha hai ki sacetana athavA acetana vastu meM upayoga lagAtA huA AtmA jaba paryAya ke sAtha vastu ko grahaNa karatA hai, taba vaha upayoga sAkAropayoga kahalAtA hai| kAla ko dRSTise chadmasthoM kA upayoga antarmuharta taka rahatA haiM aura kevaliyoM kA eka samaya taka hI rahatA hai| jisa upayoga meM pUrvokta AkAra vidyamAna na ho vaha anAkAropayoga kahA jAtA hai| vaha vastu ke sAmAnya dharma ko arthAta sattA mAtra ko hI jAnatA hai anAkAropayoga bhI chadmasthoM kA antamuharta kAlika ane anAkAro paga upajanane upaga kahe che, athavA je jIvane vastu parichedanA mATe upayukta prayukta kare che, te upayoga che. ghabe pra yaya thaIne upayoga pada siddha thayelA che. vastutaH upayoga jIvane be dharUpa dharma agara vyApAra che. niyata padArthane agara padArthanA vizeSa dharmane grahaNa karavuM te Anara che ane je khAkAra sahita hoya te sAkAra kahevAya che. sAkAra upayogane arthAt vizeSa prAhijJAnane sAkAropayoga kahe che, tAtparya e che ke sacetana athavA acetana vastumAM upayoga karIne AtmA jyAre paryAyanI sAthe vastune grahaNa kare che, tyAre te upayoga sAkAropayoga kahevAya che. kAlanI daSTithI chane upaga antarmuhUrta sudhI rahe che ane kevaliyone eka samaya sudhI ja rahe che. je upagamAM pUrvokta AkAra vidyamAna na hoya te anAkAro payoga kahevAya che. te vastunA sAmAnya dharmana arthAt sattA mAtrane ja jANe che. anAkArepayoga paNa chaghane atarmuhUrva kAlika hoya che. paraMtu anakAre paganA kALathI sAkAre pagane zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #719 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 706 prajJApanAsUtre stasya paryAyaparicchedakatayA'dhikakAlalaganAta, chadmasthAnAM tatha svabhAvatvAm, kevalina punaranAkAropayogo'pi ekasAmayiko'vagantavyaH, atha sAkAropayogaprakArAn prarUpayitumAha - ' sAgAva bhogeNaM bhaMte ! kai vihe paNNatte ?' he bhadanta sAkAropayogaH khalu katividhaH prajJaptaH ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama! 'advavihe paNNatte' sAkAropayoga stAvad aSTavidhaH prajJaptaH, 'taM jahA - prAbhiNivohiyanagaNasAgArovaoge' AbhinivodhikajJAna sAkAropayogaH 1, 'suyAgasAgArova yoge' zrutajJAnasA kAropayogaH 2, 'ohinA sAgAro bhoge' avadhijJAna sAkAropayogaH 3, 'maNapajjavanANasAgArovaoge' manaHparyavajJAnasAkAropayogaH 4, 'kevalanANasAgArova AMge' kevalajJAnazAkAropayogaH 5, 'mati bhaNNANasAgArova bhoge' matyajJAnasAkAropayogaH 6, 'suya aNNANasAgArovaoge' zrutAjJAna sAkAropayogaH 7, 'vibhaMgaNANa sAgAva bhoge' vibhaGgajJAna sAkAropayogaH 8, athAnAkAropayogaprakArAn prarUpayitumAha'aNAgAropabhoge NaM bhaMte ! kaivihe paNNatte ?' he bhadanta ! anAkAropayogaH, katividhaH prajJahotA hai, parantu anAkAropayoga ke kAla se sAkAropayoga kA kAla saMkhyAtaguNA samajhanA cAhie, kyoMki yaha vizeSa kA grAhaka hotA hai, isa kAraNa usameM adhika kAla lagatA hai / chadmasthoM kA svabhAva hI aisA hai / kevaliyoM ke anAkAropayoga kA kAla bhI eka hI samaya kA hotA hai / aba sAkAropayoga aura anAkAropayoga ke bhedoM kI prarUpaNA karane ke lie kahate haiM gautamasvAmI - he bhagavan ! sAkAropayoga ke kitane bheda haiM ? bhagavAn he gautama! sAkAropayoga ATha prakAra kA kahA hai vaha isa prakAra hai - (1) Abhinibodhika jJAna sAkAropayoga (2) zrunajJAna sAkAropayoga (3) avadhijJAna sAkAropayoga (4) mana:paryayajJAna sAkAropayoga (5) kevalajJAna sAkAropayoga (6) matyajJAna sAkAropayoga (7) zrutAjJAna sAkAropayoga aura (8) vibhaMgajJAna sAkAropayoga / kALa saMkhyAta gaNA samajavA joIe, kema ke te vizeSanA grAhaka che, e kAraNe temAM adhikra samaya lAge che. chadmasthAnA svabhAva ja eve che. devaliyone anAkAra paceganA kAla paNa eka ja samayanA hoya che, have sAkArApayoga ane anAkArAyeLanA bhedonI prarUpaNA karavAne mATe kahe che-- zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! sAkAre payoganA keTalA bheda kahyA che ? zrI bhagavAna hai gautama ! sAkArApayoga ATha prakAranA kahyA che. te A prakAre che- (1) gyAbhiniyodhijJAna sAjharopayoga (2) zrutajJAna sAropayoga (3) avadhijJAna sAkArApayega (4) manaHpavajJAna sAkArApayetra (5) kevalajJAna sAkArayAga (6) matya jJAna sAkArapayoga (7) zrutAjJAna sAkAropayaitra ane (8) vibhagajJAna sAkAraryeAga, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #720 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 29 sU0 1 sAkArAnAkAropayoganirUpaNam ___ 707 ptaH ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'caubihe paNNatte' anAkAropayogastAvaccaturvidhaH prajJaptaH 'taM jahA-cakkhudaMsaNa aNAgArovoge' tadyathA-cakSudarzanAnAkAropayogaH1 'acakkhudaMsaNa praNAgAroutto' acakSurdazanAnAkAropayogaH2, 'ohidasaNaaNAgArobauto 3, abadhidarzanAnAkAropayogaH 'kevaladasaNaaNAgArovaoge ya' kevaladarzanAnAkAropayogazca 4, evaM jIvANaM' evam kizcidavizeSaNarahita pUrvoktopayogavajjIvAnAmapi samuccayAnAmupayogo dvividho'vagantavyaH, sAkArAnAkAra bhedAt, tatrApi aSTavidhaH sAkAropayogaH,caturvidhaH punaranAkAropayogo bodhyaH, atha caturviMzatidaNDa kakrameNa nairayikAdInAmupayogaM prarUpayituma ha- neraiyANaM bhaMte ! kaivihe upabhoge paNNate ?' he bhadantaH nairayikANAM katividha upayogaH prajJaptaH ? bhagavA. gautamasyAmI he bhagavana ! anAkAropayoga kitane prakAra kA kahA gayA hai ? bhagavAna-he gautama ! anAkAropayoga cAra prakAra kA kahA gayA hai, yathA-(1) cakSudarzanAnAkAropayoga (2) acakSudarzanAnAkAropayoga (3) avadhidarzanAnA kAropayoga aura (4) kevldrshnaanaakaaropyog| isI prakAra samuccaya jIvoM kA bhI upayoga do prakAra kA kahA gayA haisAkAropayoga aura anAkAropayoga / yahAM bhI ATha prakAra kA sAkAropayoga aura cAra prakAra kA darzanopayoga samajhanA caahie| aba cauvIsa daMDakoM ke krama se nAraka Adi jIvoM ke upayoga kI marUpaNA kI jAtI haiM gautamasvAmI-he bhagavan ! nArakoM kA upayoga kitane prakAra kA kahA hai ? bhagavAn-he gautama ! nArakoM kA upayoga do prakAra kA hai sAkAropayoga aura anaakaaropyog| gautamasvAmo-he bhagavan ! nArakoM kA sAkAropayoga kitane prakArakA hotA hai ? zrI gautamasvAmI bhagavad ! anAkAre paga keTalA prakAranA kahyA che? zrI bhagavAna- he gautama ! anAkArapayoga cAra prakAranA kahelA che. jema kecakSu darzana nAkArapayoga (2) acakSudarzanAnAkAroga (3) avadhidarzanAnAkAropayoga (4) ane kevaladInAnAkAre paga. e prakAre samuccaya jInA paNa upayoga be prakAranA kahelA chesAkAre paga ane anAkArapayoga. ahIM paNa ATha prakAranA sAkAropayoga ane cAra prakAranA darzanapayoga samajavA joIe. have covIsa daMDakanA kamathI nAraka AdijInA upayoganI prarUpaNa karAya chezrI gautamasvAmI-he bhagavan! nArakenA upayoga keTalA prakAranA kahelA che? zrI bhagavAna-he gautama ! nAkenA upayoga be prakAranA kahelA che-sAkArapaga ane anAkAre paga. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! nArakena sAkAropayoga keTalA prakAranA kahyA che? zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #721 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 708 prajJApanAsUtre nAha-'goyamA !' he gautama ! 'duvihe upa poge paNNatte' nairayikANI vividha upayogaH prajJaptaH, 'taM jahA-sAgaroya bhoge ya aNAgArovaoge ya' tadyathA-sAkAropayogazca anAkAropayogazca, gautamaH pRcchati-neraiyANaM bhaMte ! sAgArovoge kaivihe paNNane ?' he bhadanta ! nairayikANAM sAkAropayogaH katividhaH prajJaptaH ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'chabihe paNNatte' nerapikANAM sAkAropayogaH pavidhaH prajJaptaH, 'taM jahA-maigANasAgArovoge tadyathAmatijJAnasAkAropayogaH 1, 'suyaNANa sAgArovaoge' zrutajJAnaptAkAropayogaH 2, 'ohiNANasAgArovoge' AdhijJAnasAkAropayogaH 3, 'mati apaNANa sAgArooge' matyajJAna sAkAropayogaH 4, 'suya agANasAgAroga bhoge' zrutAjJAnasAkAropayogaH 5, 'vibhaMgaNANa sAgaroyaoge' vibhaGgajJAnasAkAropayogaH 6, gautamaH pRcchati- neraiyANaM bhaMte ! aNAgArovoge kAvihe paNNatte ?' he bhadanta ! nAyikANAmanAkAropayogaH katividhaH prajJaptaH ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'tivihe paNNatte' nairayikANAmanAkAropayogastrividhaH prajJaptaH, 'taM jahA-cakkhudaMsaNaaNAgAroyoge' tadyathA-cakSurdarzanAnAkAropayogaH 1, 'aca khudaMsaNa aNAgArovoge' acakSurdarzanAnAkAropayogaH 2, 'ohidaMsaNaNAgArova bhoge' avadhidarzanAnAkAropayogazca 3, 'evaM jAva thaNiyakumArANaM' evam-nairayikANAmiva yAvadaasurakumArANaM nAgakumArANAM suvarNakumArANAm agnikumArANAM vidyutkumArANAm udadhi bhagavAn-he gautama ! nArakoM kA sAkAropayoga chaha prakAra kA kahA gayA hai, yathA-(1) matijJAna sAkAropayoga (2) zrutajJAna sAkAropayoga (3) avadhi jJAna sAkAropayoga (4) matyajJAna sAkAropayoga (5) zrutAjJAna sAkAropayoga aura (6) vibhaMgajJAna sAkAropayoga / gautamasvAmI-he bhagavan ! nArakoM kA anAkAropayoga kitane prakAra kA hai ! bhagavAn -he gautama ! nArakoM kA anAkAropayoga tIna prakAra kA hotA hai-(1) cakSudarzana anAkAropayoga aura (2) acakSudarzana anAkAropayoga aura avadhidarzana anAkAropayoga / nArakoM ke hI samAna asurakumAroM, nAgakumAroM, suvarNakumAroM, agnikumAroM, vidyutkumAroM, udadhikumAroM, dvIpakumAroM, zrI bhagavAna-he gautama ! nArakanA sAkAro paga cha prakAranA kahelA che. jema ke (1) bhatijJAna saa|| 5yo| (2) zrutajJAna saa||2||5yo (3) avadhijJAna saa||2||5yo| (4) matyajJAna sAka paga (5) zrutajJAna sakAro paga ane (6) virbhAgajJAna sA korega. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! nArakene anAkAro paga keTalA prakAranA che, zrI bhagavAna-he gautama ! nArakonA anAkAre paga traNa prakAranA hoya che (1) yakSazana sana 4 25yo| (2) 5yakSuhazana anAropayoga ana (3) spdhihshnanAkA paga A traNa prakAra che. nAranA samAna ja asurakumAre nAgakumAre, suvarNakumAra, agnikumAra, vidhutka zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #722 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 29 sU0 1 sAkArAnAkAropayoganirUpaNam 01 kumArANAM dvIpakumArANAM dikkumArANAM pavanakumArANAM stanitakumArANAmapi dvividhaH upayogaH prajJaptaH sAkArAnAkArabhedAt, tatrApi sAkAropayogaH paividhaH anAkAropayo. gastrividho bodhyaH, tathA ca nairayikANAM samyagdRSTimithyAdRSTibhedena vaividhyAt teSAM bhavapratyayo'vadhirapi niyamataH saMjAyate, uktazca-'bhavapratyayo nArakadevAnAm' (ta0 a0 1 sU0 22) tatra samyagdRSTInAM nairayikAgAM matizrutAvadhijJAnAni, mithyAdRSTInAntu matyajJAnazrutAjJAnavibhaGgajJAnAni bhavantIti sAmAnyena teSAM SaDvidhaH sAkAropayogaH pratipAditaH, anAkAropayogastu teSAM trividhaH samyagdRzAM mithyAdRzAzca sAdhAraNatayA'yagantavya stadubhaye. SAmapi ayadhidarza nasya pratipAditatvAt evam asurakumArAdi stanitakumAraparyantAnAmapi bhavanavAsinAmavagantavyamiti phalitam / gautamaH pRcchati-'puDhavikAiyANaM pucch|' pRthivIkAyi dizAkumAro' pavanakumAroM aura stanitakumAroM kA upayoga bhI do prakAra kA hotA hai sAkAropayoga aura anAkAropayoga / isameM bhI sAkAropayoga chaha prakAra kA aura anAkAropayoga tIna prakAra kA samajhanA cAhie / nAraka jIva samyagdRSTi bhI hote haiM aura mithyAdRSTi bhI hote haiM aura una sabhI ko niyama se bhayapratyaya avadhi bhI hotA hai| kahA bhI hai-'devoM' aura nArakoM ko bhavapratyaya avadhi hotA hai| una meM jo samyagdRSTi nAraka haiM, unheM matijJAna, zrutajJAna aura avadhijJAna hotA hai aura mithyAdRSTi nArako ko matyajJAna, zrutAjJAna aura vibhaMgajJAna hotA hai| isa kAraNa sAmAnyataH nArakoM kA chaha prakAra kA sAkAropayoga pratipAdana kiyA gayA hai| unakA anAkAropayoga tIna prakAra kA haiN| anAkAropayoga samyagdRSTiyoM aura mithyAraSTiyoM kA samAna hI hotA hai, kyoMki donoM ko hI avadhidarzana samAna kahA gayA hai / isI prakAra asurakumAroM se lekara stanitakumAroM taka samasta bhavanavAsiyoM kA upayoga bhI samajha lenA cAhie / mAra, udadhikumAre, dvIpakumAre, dizAkumAre, pavanakumAra ane nitakumArenA upaga paNa be prakAranA hoya che sAkAre paga ane anAkAro paga emAM paNa sAkAro paga che prakAranA ane anAkArI paga traNa prakAranA samajavA joIe. nAraka jIva samyagdaSTi paNa hoya che ane mithyASTi paNa hoya che ane te badhAne niyamathI bhavapratyaya avadhi paNa thAya che. kahyuM paNa che deve ane nArakone bhava. pratyaya avadhijJAna thAya che. temAM je samyagdaSTi nAraka che, temane matijJAna thAya che ane mithyASTi nArakane matyajJAna zrutajJAna ane vibhagajJAna thAya che. e kAraNe sAmAnyataH nArakonA cha prakAranA sAkAro paga pratipAdana karAela che. temanA anAkArapaga traNa prakAranA che. anAkAro paga samyagdaSTinI samAna ja thAya che, kema ke bane ne avadhidarzana samAna ja kahela che, e prakAre asurakumArothI laIne ratanita. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #723 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtra kAnAM katividha upayogaH prajJaptaH 1 iti pRcchA, bhagavAnAha-'goyamA !' duvihe upabhoge paNNatte' pRthivIkAyikAnAM dvividha upayogaH prajJaptaH, 'taM jahA-sAgArovaoge aNAgArovaoge ya' tadyathA-sAkAropayogaH anAkAropayogazca, gautamaH pRcchati-'puDhavikAiyANaM sAgArovoge kaivihe paNNatte ?' pRthivIkAyikAnAM sAkAropayogaH katividhaH prajJaptaH ? bhagavAnAha-'goyamA / ' he gautama ' 'duvihe paNNate' pRthivIkAyikAnAM sAkAropayogo dvividhaH prajJaptaH 'taM jahA-mai aNNANa sAgAroyoge suyaaNNANa sAgarovaoge' tadyathA-matyajJAnasAkAropayogaH zrutAjJAnasAkAropayogazca, gautamaH pRcchati-'puDhavikAiyANaM aNAgAropabhoge kaivihe paNate ?' pRthivIkAyikAnAm anAkAropayogaH katividhaH prajJaptaH ? bhagavAnAha'goyamA !' he gautama ! 'ege acakkhudaMsaNa aNAgAropaoge' eko'cakSurdarzanAnAkAropayogaH prajJaptaH 'evaM jAya yaNapphaikAiyANaM' evam-pRthiyokAyikAnAmiva apkAyikAnAM tejaskA gautamasvAmI-he bhagavan ! pRthivIkAyikoM kA upayoga kitane prakAra kA kahA hai ? bhagavAn-he gautama ! pRthivIkAyikoM kA upayoga do prakAra kA hai yathAsAkAropayoga aura anaakaaropyog|| gautamasvAmI-he bhagavan ! pRthivIkAyikoM kA sAkAropayoga kitane prakAra kA hai? bhagavAn- he gautama ! pRthivIkAyikoM kA sAkAropayoga do prakAra kA hotA hai-matyajJAna sAkAropayoga aura zrutAjJAna sAkAropayoga / gautamasvAmI-he bhagavan ! pRthvIkAyikoM kA anAkAropayoga kitane prakAra kA hotA hai ? bhagavAn-he gautama ! pRthvIkAyikoM kA anAkAropayoga eka acakSudarzana hI hotA hai / isI prakAra apkAyikoM, tejaskAyikoM, vAyukAyikoM aura vnkumAra sudhI samasta bhavanavAsinA upaga paNa samajI levA joIe. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! pRthvIkAyikanA upaga keTalA prakAranA kahela che? zrI bhagavAna-he gautama! pRthvIkAyikanA upaga be prakAranA kahyA che, jema kesAka paga ane anAkArega. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! pRthvIkAyikonA sAkAropayoga keTalA prakAranA che? zrI bhagavAna-he gautama! pRthvIkAcikenA sAkAro paga be prakAranA hoya che-matya jJAna sAkAre paga ane zrI jJAna sAkAro paga. zrI gautamasvAmI-huM bhagavAna ! pRthvIkAyikanA anAkAro paga keTalA prakAranA loya che ? zrI bhagavAna he gautama! pRthvIkAcikenA anAkAre paga eka acakSudarzana ja hoya zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #724 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 29 sU0 1 sAkArAnAkAropayoganirUpaNam yikAnAM vAyukAyikAnAM vanaspatikAyikAnAzca dvividhaH sAkAropayogaH, ekavidhazvAnAkAro payogo'vagantavyaH ekendriyANAM sampagdarzanAdilabdhirahitatvena zeSopayogAnAM teSAmasaMbhapAt, gautamaH pRcchati-'beIdiyANaM pucchA' dvIndriyANAM katividha upayogaH prajJaptaH 1 iti pRcchA; mApAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'duvihe uvaoge paNNane' drondriyANAM dvividhA upayogaH prajJaptaH 'taM jahA-sAgArovaoge aNAgArovaoge ya' tadyathA-sAkAropayogaH, anAkAropayogadha, gautamaH pRcchati-'beiMdiyANaM maMte ! sAgArovaoge kaipihe paNate he bhadanta ! dvIndriyANAM sAkAropayogaH katividhaH prajJaptaH ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'vauvihe paNNatte' caturvidhaH prajJaptaH, 'taM jahA-AbhiNiyohiyaNANa sAmArovaoge' tadyathA-bhAbhinibodhikajJAna sAkAropayogaH 'suyaNANa sAgArova bhoge' zrutajJAnasAkAropayogaH, 'mai aNNANa sAgArovaoge' matyajJAna sAkAropayogaH, 'muya aNNANa sAgArovaoge' zrutAjJAnasAkAropayogazca tatrAparyAptAvasthAyAM keSAzcit sAsvAdanabhAyamupagacchatA dvIndrispati kAyikoM kA bhI do prakAra kA sAkAropayoga aura eka prakAra kA anA. kAropayoga samajhanA cAhie / ekendriya jIvoM ko samyagdarzana Adi landhiyoM se rahita hone ke kAraNa zeSa upayoga nahIM hote haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! dvIndriyoM kA upayoga kitane prakAra kA hotA hai ? bhagavAn-he gautama ! do prakAra kA hotA hai, yathA-sAkAropayoga aura anaakaaropyog| gautamasyAmo-he bhagavan ! dvIndriyoM kA sAkAropayoga kitane prakAra kA kahA hai? ___bhagavAn-he gautama ! dvIndriyoM kA sAkAropayoga cAra prakAra kA kahA hai, yathA-(1) AbhinicodhikajJAna sAkAropayoga (2) zrutajJAna sAkAropayoga (3) matyajJAna sAkAropayoga aura (4) zrutAjJAna saakaaropyog| ina meM se matijJAna aura zrutajJAna sAtvAdana bhAva ko prApta hote hue dIndriyoM ko aparyApta che. e ja prakAre aprakAyikanA, tejaskAcikenA, vAyukAcikenA ane vanaspatikAyikanA paNa be prakAranA sAkAropayoga ane eka prakArano anAkArapaga samaja joIe. ekendriya jIvone samyagdarzana Adi labdhi na hovAthI zeSa upaga nathI hotA. zrIgautamasvAmI-he bhagavana ! dvAdrinA upayoga keTalA prakAranA hoya che? zrIbhagavAna-he gautama! be prakAranA hoya che, jema ke sAkAro paga ane anAkArAga. zrIautamasvAmI-he bhagavan! dvIndriyanA sAkAro paga keTalA prakAranA kahyA che? bhagavAna - gautama ! dvIndriyenA sAkAro paga cAra prakAranA kahyA che. jema ke(1) minimAdhizAna sAropayoga (2) zrutajJAna sAropayoga (3) bhatyajJAna khA. 5yA (4) zrutAjJAna saa2|5yog. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #725 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 712 prajJApanAsUtre yANAM matijJAnazrutajJAne tadanyeSAM dvIndriyANA punarmatyajJAnazrutAjJAne bhavataH, gautamaH pRcchati--'beiMdiyANaM aNAgArovaoge kaivihe paNatte ?' dvIndriyANAm anAkAropayogaH katividhaH prajJaptaH ? bhagavAnAha-goyamA!' he gautama ! 'ege acakkhudaMsaNe aNAgArovaoge' ekoyakSurdazanarUpo'nAkAropayogaH, dvIndriyANAM tadanyopayogAsaMbhavAt , 'evaM tei diyANa vi' evam-dvIndriyANAmiva bondriyANAmapi sAkAropayogazcaturvidhaH prajJaptaH, matizrutajJAna matyajJAnazrutAjJAnabhedAta, kintu anAkAropayogaH punazcakSurdarzanarUpa pakabiMdha eveti bhAvasteSAmapi tadanyopayogAsaMbhavAt, 'cauridiyA vi evaM ceva' caturindriyANAmapiM evaJcaivadvIndriyANAmiva sAkAropayogazcaturvidhaH matizrutajJAna matyajJAnazrutAjJAnabhedAt, kintuNavaraM aNAgArovaoge duvihe paNNatte' navaram-vizeSastu caturindriyANAmanAkAropayogo dvividhaH prajJaptaH, 'taM jahA-cakkhudaMsaNa aNAgAropaoge acakkhudaMsaNa aNAgArovabhoge' nadyathA-cakSurdarzanAnAkAropayogaH acakSurdarzanAnAkAropayogazca 'paMciMdiyatirikkha joNiyANaM avasthA meM hI hote haiM / zeSa dondriyoM ko matyajJAna aura zrutAjJAna hote haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! dvIndriyoM kA anAkAropayoga kitane prakAra kA kahA hai ? bhagavAn-he gautama! dvIndriyoM kA anAkAropayoga eka acakSudarzana hI hotA hai| unameM anya koI upayoga honA saMbhava nahIM hai| - isI prakAra trIndriyoM kA bhI sAkAropayoga cAra prakAra kA aura anAkAropayoga eka prakAra kA kahanA cAhie, kyoMki unameM inake atirikta anya upayoga kA saMbhava nahIM hai / caturindriyoM kA sAkAropayoga bhI dvIndriyoM ke samAna hI cAra prakAra kA hai- matijJAna, zrutajJAna, matyajJAna aura zrutAjJAna / kintu caturindriyoM kA anAkAropayoga do prakArakA hotA hai. cakSudarzana anAkAropayoga aura acakSudarzana anAkAropayoga / temanAmAMthI matijJAna ane zrutajJAna sAravAdana bhAvane prApta thayela drine aparyApta avasthAmAM ja thAya che. bAkInA DhIddhine mayajJAna ane zrutajJAna thAya che! zrI gautama svAmI-he bhagavan! dvAdrinA anAkAre paga keTalA prakAranA kahyA che? zrIbhagavAna-he gautama ! dvIndriyanA anAkAre paga eka acakSudarzana ja thAya che. temanAmAM anya koI upaga thave asaMbhava che. eja prakAre trIndrionA paNa sAkAropayoga cAra prakAranA ane anAkApavoga eka prakArane kahevA joIe, kemake tenAmAM enA sivAya anya upayogane saMbhava nathI. caturinidrayonA sAkArapayoga paNa kandriyonA sama naja cAra prakAranA che-matijJAna, zrutajJAna, matyajJAna ane zrutajJAna. paNa caturindriyonA anAkArapayoga be prakAranA hoya che cakSudarzana anAkAre paga ane acakSudarzana-anAkA payoga. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #726 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 29 sU0 1 sAkArAnAkAropayoganirUpaNam ____713 jahA neraiyANaM' pazcendriyatiryagyonikAnAM yathA nairathikANAM anAkAropayogaH pratipAdistathA sAkAropayogaH pavidhaH prajJaptaH matizrutAvadhijJAnamatyajJAnazratAjJAnavibhaGgajJAnabhedAta, anAkAropapogaH punavividhaH prajJaptaH, cakSurdarzanAcakSurdarzanAvadhidarzanamedAt, keyucita paJcendriyatiryakSu avadhi dvi dvikasyApi saMbhavAt. 'maNussANaM jahA ohie upaoge bhaNie taheva mANiyaccha' manuSyANAM yathA audhikA-sAraca yarUpa upayogo bhaNita stathaiva yathAsaMbhavamaSTAvapi sAkAropayogAzcatvAro'pi anAkAropayogAH bhaNitacyA stepA sarvajJAna sarvadarzanalabdhisaMbhavAta, 'dhANamaMtara noisiyavepANiyANaM bhaMte ! kaivihe upaoge paNNatte ?' he bhadanta ! vAnavyantarajyotiSkavaimAnikAnAM katividha upayogaH prajJaptaH ? bhagavAnAha-'jahA neraiyANaM' yathA nairayikANAM pratipAditastathA vAnavyantarajyotiSkavaimAnikAnAM pratyekaM sAkAropayogaH paividhaH prajJaptaH, anAkAropayogaH trividhaH prajJaptaH, paMcendriya tiryaMcoM kA sAkAropayoga nArako ke samAna chaha prakAra kA kahA gayA hai, yathA-matijJAna zrutajJAna, adhijJAna, matyajJAna, zrutAjJAna aura vibhaMga jJAna / anAkAropayoga unakA tIna prakAra kA hotA haiM-cakSudarzana, acakSudarzana aura adhidarzana, kyoMki kinhIM-kinhIM paMcendriyoM tiryaMcoM meM avadhijJAna aura avadhidarzana pAyA jAtA hai| ___ manuSyoM kA sAkAropayoga aura anAkAropayoga samuccaya upayoga kI vaktavyatA ke anusAra kahanA cAhie, arthAt unameM yathAyogya AThoM sAkAropayoga aura cAroM anAkAropayoga hote haiM, kyoMki manuSyoM meM sabhI jJAna aura sabhI darzana kA saMbhava hai| ____ gautamasvAmI he bhagavan ! cAnavyantaroM, jyotiSkoM aura vaimAniko kA upayoga kitane prakAra kA haiM ? bhagavAn-he gautama ! nArakoM ke samAna kahanA cAhie, arthAt jaise nArako paMcendriya tirya cAnA sAkAropayoga nAraketa samAna cha prakAranA kahelA che, jema ke-matijJAna, zrutajJAna, avadhijJAna, matyajJAna, dhRtAjJAna ane virbhAgajJAna-anakApayoga temanA traNa prakAranA hoya che. cakSudarzana-acakSudarzana avadhidarzana kema ke kaI kaI pacendriya niyAmAM avadhijJAna ane avadhidarzana paNa maLe che. manuSyonA sAkAropayoga ane anakAre yoga samuccaya upayoganI vaktavyatAnA anusAra kahevA joIe, arthAt temanAmAM yathA yogya AThe sAkAro paga ane cAre anAkArapayoga hoya che, kema ke manuSyomAM badhAM jJAna ane badhAM darzana saMbhave che. zrIgautamasvAmI-he bhagavana ! vanavyantaro, tilake ane vaimAnikanA upaga keTalA prakAranA che? zrIbhagavAna-he gautama ! nArakenI samAna kahevA joIe, arthAt jema nArakanA pra0 90 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #727 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 724 prajJApanAsUtre ityevaM rolyA sAmAnyena caturvizatidaNDavakameNa jIvAnAmupayoga prruupitH| sampati-mandajanAyavodhAya jIvAneva tattadupayogopayuktAn prarUpayitumAha-'jIvA gaM bhaMte ! kiM sAmArovauttA aNAgArokuttA?' he bhadanta ! jIvAH khalu ki sAkAropayogo. payuktA bhavanti ? kiMvA anAkAropayogopayuktA bhavanti ? bhagavAnAha-'goyamA!' he gautama ! 'sAgArova uttA vi aNAgArovauttA vi' jIvAH sAkAropayuktA api bhavanti anAkAropayuktA api bhavanti, gautamaH pRcchati-se keNaDhe NaM bhaMte ! evaM buccai-jIvA sAgArovauttA yi amAgArovauttA vi! tat-atha kenArthena-kathaM tAvad-evam- uttarItyA ucyate-yat jIyAH sAkAropayuktA api bhavanti anAkAropayuktA api bhavantIti ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'je NaM jIvA AbhiNibohiyaNANa suyaNANa ohiNANa maNapajjavaNANa kevalaNANa mai aNNANa suya aNNANa vibhaMgaNANovauttA te NaM jIvA sAgArovauttA' ye khalu kA sAkAropayoga chaha prakAra kA aura anAkAropayoga tIna prakAra kA kahA haiM, usI prakAra cAnavyantaroM, jyotiSakoM aura vaimAnikoM kA bhI samajhanA caahie| isa prakAra cauvIsoM daNDakoM ke krama se jIvoM ke upayoga kA nirUpaNa kiyA gyaa| aba manda buddhijanoM ke bodha ke lie amuka-amuka upayoga se upayukta joyo kI prarUpaNA karane ke lie kahate haiM gautamasvAmI he bhagavana ! jIva kyA sAkAropayoga se upayusta hote haiM athacA anAkAropayoga se upayukta hote haiM ? bhagavAna-he gautama ! jIva sAkAropayukta bhI hote haiM aura anAkAropayukta bhI hote haiN| - gautamasvAmI-he bhagavana ! kisa hetu se aisA kahA jAtA hai ki jIva sAkAropayukta bhI hote haiM aura anAkAropayukta bho hote hai ? sAkAroga cha prakAranA ane anAkAre paga traNa prakAranA kahyA che. e ja prakArathI vanavyantare, jyotika ane vaimAnikanA samajavA joIe. e prakAre covIsa daMDakonA kamathI jInA upayoganuM nirUpaNa karAyuM che. have mandabuddhijanenA baMdha mATe amuka amuka upayogathI upayukta jIvanI prarUpaNA karavAne mATe kahe che zrIgautamasvAmI-he bhagavana ! jIva zuM sAkAre pagathI upayukta hoya che, athavA anAkAre pagathI upayukta hoya che? zrIbhagavAna-he gautama ! jIva sAkAra upayukta paNa hoya che ane anAkAropayukta paNa hoya che. zrIgautamasvAmI-he bhagavan! kayA hetuthI ema kahevAya ke che jIva sAkare payukta paNa hoya che ane anAkArapayukta paNa hoya che? zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #728 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabAdhinI TIkA pada 29 sU0 1 sAkArAnAkAropayoganirUpaNam 715 jIvA AbhiniyodhikajJAna zrutajJA nAyadhijJAnamanaHparyavajJAna kevalajJAnamatyajJAnazrutAjJAna vibhaGgajJAnopayuktA bhavanti te khalu jIvAH sAkAropayuktAH prajJaptAH teSAM tathAvidhajJAnayuktatvAt kintu-'je NaM jIvA cakhudaMsaNa anakkhudaMsaNa bhohidasaNa kevaladasaNovauttA teNaM jIvA aNAgArovauttA' ye khalu jIvA cakSurdarzanAcakSurdarzanAdhidarza na kevaladarzanopayuktA bhavanti te khalu jIvA anAkAropayuktAH prajJaptAH, teSAM tathAvidhasAmAnyajJAnayuktatvAta, prakRtamupa saMharanAha-'se teNaTeNaM goyamA ! evaM vuccai-jIvA sAgArovauttA vi aNAgArovauttA vi' he gautama ! tat--atha tenArthena, evam-uktarItyA ucyate yata-jIvAH sAkAropayuktA api bhayanti, anAkAropayuktA api bhavantIti, gautamaH pRcchati-'neraiyANaM bhaMte ! kiM sAgAro. vauttA aNAgAroSa uttA?' he bhadanta ! nairayikAH khalu kiM sAkAropayuktA bhavanti ? kiyA anAkAropayuktA bhavanti ? bhagavAnAha-'goyamA!' he gautama ! 'neraiyA sAgArovauttA vi aNAgArovauttA vi' naiyikAH sAkAropayuktA api bhavanti anAhAropayuktA api bhavanti, bhagavAn-he gautama ! jo jIca matijJAna, zrutajJAna avadhijJAna, manaHparyavajJAna, kevalajJAna, matya jJAna, zrutAjJAna,aura vibhaMgajJAna ke upayoga vAle hote haiM, ye sAkAropayukta kahe gae haiM aura jo jIva cakSudarzana, acakSudarzana, avadhidarzana, aura kevaladarzana ke upayoga se yukta hote haiM, ve jIva anAkAropayukta kahe gae haiM, kyoMki ve sAmAnya bodha vAle hote haiM / upasaMhAra karate hue kahate haiM-isa hetu se he gautama ! aisA kahA gayA haiM ki jIva sAkAropayukta bhI hote haiM aura anAkAropayukta bhI hote haiN| gautamasvAmI- he bhagavan ! nAraka sAkAropayukta hote haiM yA anAkAropayukta hote haiM ? - bhagavAn-he gautama ! nAraka sAkAropayukta bhI hote haiM aura anAkAropa zrI mAvA- gautama ! 5 matijJAna zrutajJAna, vijJAna, mana:5ya jJAna, kevalajJAna, matyajJAna, zrutajJAna ane virbhAgajJAnanA upagavALA hoya che, teo sAkAroyukta kahelA che ane je jIva cakSudarzana, acakSudarzana avadhidarzana ane kevaladarzananA upagathI upayukta kahelA che te jIva anAkAropayukta kahelA che. kema ke teo sAmAnya bedhavALA hoya che. upasaMhAra karatAM kahe che-e hetuthI he gautama! ema kahevuM che ke jIva sAkArayukta paNa hoya che anAkArapayukta paNa hoya che. zrIgautamasvAmI-he bhagavana! nAraka sAkAre payukta hoya che agara te anAkArepa yukta hoya che zrIbhagavAna-he gautama ! nAraka sAkAropayukta paNa hoya che ane anAkAre payukta paNa hoya che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #729 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 716 prajJApanAsUtre gautamaH pRcchati - 'se keNadveNaM bhaMte ! evaM buccai ?' he bhadanta ! tata atha kenArthena evam - uktarItyA ucyate yat-nairayikA: sAkAropayuktA api bhavanti, anAkAropayuktA api bhavanti ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! 'jeNaM neraiyA AbhiNibohiyaNANa suyaNANa ohiNANa mai aNNANa suyaNNANa vibhaMganANovauttA teNaM neraiyA sAgArovauttA' ye khalu nairayikA AminibadhikajJAna zrutajJAnAvadhijJAna manyajJAnazrutAjJAna vibhaGgajJAneopayuktA bhavanti te khalu nairayikAH sAkAropayuktA bhavanti teSAM tathAvidhavizeSajJAnayuktatvAt, kintu je gaM neraiyA cakkhudaMsaNa akkhudaMsaNa ohiMdaMsaNovauttA teNaM neraiyA aNAgArovauttA' ye khalu nairayikA zranudezanAcakSudarzanAvadhidarzanopayuktA bhavanti te khalu nairayikA anAkAropayuktA bhavanti teSAM tathAvidhasAmAnya jJAnayuktatvAt prakRtamupasaMharannAha - 'se teNadveNaM goyamA ! evaM bumbai-jAba sAgArovauttA vi agAgArovauttA vi' he gautama ! tat-atha tenArthena, evam uktarItyA ucyate yAvat-nairathikAH sAkAropayuktA api bhavanti, anAropayuktA api bhavantIti, 'evaM jAtra thaNiyakumArA' evam - nairayikA iva yAvat - asurakumArA nAgaku mArAH suvarNakumArA bhagnikuvArA vidyutkumArA udadhikumArA dvIpakumArA dikkumArAH pavana yukta bhI hote haiM ! gautamasvAmI - bhagavAn ! kisa hetu se aisA kahA gayA hai ki nAraka sAkAropayukta bhI hote haiM aura anAkAropayukta bhI hote haiM ? bhagavAn he gautama! jo nAraka Abhinibodhika jJAna, zrutajJAna, avadhijJAna, matyajJAna, zrutAjJAna aura vibhaMgajJAna ke upayoga vAle hote haiM, ve nAraka sAkAropayukta kahe gae haiM, kyoMki ve vizeSajJAna se yukta hote haiM kintu jo nAraka cakSudarzana, acakSudarzana aura avadhidarzana ke upayoga vAle hote haiM, ve nAraka anAkAropayukta kahe gae haiM, kyoMki ve sAmAnya bodhavAle hote haiM / prakRta viSaya kA upasaMhAra - he gautama! isa hetu se aisA kahA gayA hai ki nAraka sAkAropayukta bhI hote haiM aura anAkAropayukta bhI hote haiM / zrIgotamasvAmI-he bhagavan! kayA hetuthI ema kahelu' che ke nAka sAkArayukta paNa hAya che ane anAkArApayukta paNa hAya che ? zrIbhagavAn he gautama! nA24 mAliniyodhijJAna, zrajJAta. avadhijJAna, bhtyjJAna, zrutajJAna ane vibhagajJAnanA upayogavALA hAya che, te nAraka sAkArayukta kahelA che, kema ke teo vizeSajJAnathI yukta heAya che, paNa je nAraka cakSuna, acakSuda'na ane avadhidarzananA upayegavALA hAya che, te anAkArAyukta kahelA che. kema ke te sAmAnya AdhavALA hoya che. prakRta viSayanA upasa'hAra-he gautamAM e hetuthI ema kaheluM che ke, nAraka sAkArapayukta pazu hAya che ane anAkArAyukta paNa hAya che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #730 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 29 sU0 1 sAkArAnAkAropayoganirUpaNam kumArAH stanitakumArA api tathAvidha pUrvoktavizeSajJAnayuktasyAt sAkAropayuktA api bhavanti, evaM tathAvidhapUrvoktasAmAnyajJAnayuktatvAd anAkAropayuktA api bhavanti, gautamaH pRcchati'puDha vikAiyANaM pucch|' pRthivI kAyikAH khalu ki sAkAropayuktA bhavanti ? kiMvA anAkA. ropayuktA bhavanti ? iti pRcchA, bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'taheya jAya jeNaM puDha. vikAiyA maiaNNANa suyaaNNANovauttA teNaM puDhayikAiyA sAgArovauttA' tathaiva-nairayikA dirItyaiya yAvat-pRthivIkAyikAH sAkAropayuktA api bhavanti anAkAropayuktA api bhavanti kathamiticedatrocyate-ye khalu pRthivI kAyikAH matyajJAnazrutAjJAnopayuktA bhavanti te khalu pRthivIkAyikAH sAkAropayuktA bhavanti, teSAM tathAvidhavizeSajJAnayuktatvAta, kintu - 'jeNaM puDhavikAiyA acakkhudaMsaNovauttA teNaM puDhayikAiyA aNAgArovauttA' ye khalu pRthivI. nArakoM kI bhAMti hI asurakumAra, nAgakumAra, suvarNakumAra, agnikumAra, vidyutakumAra, udadhikumAra, dvIpakumAra, dikkumAra, pavanakumAra aura stanita. kumAra bhI vizeSajJAna se yukta hone ke kAraNa sAkAropayukta bhI hote haiM aura sAmAnya bodha se yukta hone ke kAraNa anAkAropayukta bhI hote haiM / gautamasvAmI-he bhagavan ! pRthvIkAyika sAkAropayukta hote haiM athavA anA kAropayukta hote haiM ? bhagavAn -he gautama ! nArakAdi ke samAna hI pRthivIkAyika bhI sAkAropayukta bhI hote haiM aura anAkAroyukta bhI hote haiM pRthyokAyika donoM prakAra ke upayoga se upayukta kyoM hote haiM ? isakA samAdhAna yaha meM ki jo pRthivI. kAyika matyajJAna aura zrutAjJAna meM upayoga vAle hote haiM, ve sAkAropayukta hote haiM kyoMki ye vizeSa jJAna se yukta hote haiM, kintu jo pRthivIkAyika - nArakanI jema ja asurakumAra, nAgakumAra, suvarNakumAra, agnikumAra, viduSkumAra, udadhikumAra, dvIpakumAra, dikakumAra, pavanakumAra ane svarniMtakumAra paNa vizeSajJAnathI yukta rahevAnA kAraNe sarakAre payukta paNa hoya che ane sAmAnya bedhathI yukta hevAnA kAraNe anAkArapayukta paNa hoya che. zrIautamasvAmI-he bhagavana ! pRthvIkAyika sAkAropayukta hoya che athavA anAkArepayut hAya cha ? zrIbhagavAna-he gautama ! nArakAdinA samAna ja pRthvIkAyika paNa sAkAropayukta paNa hoya che ane anAkApayukta hoya che. pRthvIkAyika banne prakAranA upagathI upayukta kema hoya che tenuM samAdhAna e che ke je pRthvI kAyika mayajJAna ane zrutajJAnamAM upagavALA hoya che, teo sAkAre gayukta hoya che, kema ke teo vizeSa jJAnathI yukta zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #731 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 718 prajJApanAsUtra kAyikA acakSurdarzanopayuktA bhavanti te khalu pRthivIkAyikA anAkAropayuktA bhavanti, prakRtamupasaMharabAha-'se teNaTeNaM goyamA ! evaM buccai0 jAya paNaphaikAiyA' he gautama ! tat-atha tenArthena evam -uktarItyA ucyate yat-pRthivIkAyikAH sAkAropayuktA api anAkAropayuktA api bhavanti iti, evam-yAvat-apkAyikA stejaskAyikA yAyukAyikA vanaspatikAyikA api sAkAropayuktA api bhavanti anAkAropayuktA api bhavanti, 'beiMdi. yANaM bhaMte ! aTThasahiyA taheva pucchA' he bhadanta ! dvIndriyAH khalu arthasahitAstathaiva-pUrvokta rItyaiva kiM sAkAropayuktAH kiyA anAkAropayuktA bhavanti ? iti pRcchA, bhagavAnAha'goyamA " he gautama ! 'jAva jeNaM beiMdiyA AbhiNiyohiyaNANa suyaNANa maI -NANa suyaaNNANovauttA teNaM beiMdiyA sAgArovauttA' yAvat-dvIndriyAH sAkAropayuktA api anA. kAropayuktA api prajJaptA: kathamiti cedatrocyate-ye khalu dvIndriyA bhAbhinibodhikajJAna zrunajJAna matyajJAnazrutAjJAnopayuktA bhavanti te khalu dvIndriyAH sAkAropayuktA bhavanti teSAM tathAvidhavizeSajJAnayuktatvAt kintu 'jeNaM beiMdiyA acavakhudaMsaNoyauttA deNaM aNAgArovauttA' ye khala dvIndriyA acakSudarzanopayuktA bhavanti te khalu dvIndriyA anAkAropayuktAH prajJaptA acakSudarzana ke upayoga vAle hote haiM, ye anAkAropayoga vAle hote haiN| isa hetu se, he gautama ! aisA kahA jAtA hai ki pRthivIkAyika sAkAropayukta bhI hote haiM aura anAkAropayukta bhI hote haiM / isI prakAra apakAyika, tejaskA yika, vAyukAyika aura vanaspatikAyika bhI sAkAropayukta bhI hote haiM aura anAkAropayukta bhI hote haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! dvIndriya jIva sAkAropayukta hote haiM yA anA. kAropayukta hote haiM ? bhagavAn-he gautama ! jo dIndriya AbhiniyodhikajJAna, zrutajJAna, matyajJAna athavA zrutAjJAna ke upayogavAle hote haiM pe sAkAropayukta haiM kyoMki vi-vizeSa jJAna se yukta hote haiM kintu jo dondriya acakSudarzana se upayukta hAya che, paNa je pRthvIkAyika acakSudarzananA upagavALA hoya che, teo anAkAro:ciMgavALA hoya che. e hetuthI che gautama! ema kahevAya che ke pRthvIkAyika sAkApayukta paNa hoya che ane anAkA payukta paNa hoya che. e prakAre aSkAyika, tejaskAyika, vAyukAyika ane vanaspatikAlika paNa sAkApayukta paNa hoya che. ane anAkAropayukta paNa hoya che. zrIgautamasvAmI-he bhagavad ! kondriya jIva sAkAropayukta hoya che ke anAkAre yuti hAya cha ? zrIbhagavAna-he gautama ! je hIndriya AbhinidhikajJAna zrutajJAna, matyajJAna, athavA zrutajJAnanA upagavALA hoya che teo sAkAropayukta hoya che kema ke teo vizeSa jJAnathI yukta hoya che paNa je dvAdriya acakSudarzanathI upayukta hoya che teo anAkAre. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #732 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 29, sU0 1 sAkorAnAkAropayoganirUpaNam 79 steSAM tathAvidhasAmAnyajJAnayuktatvAt, prakRtamupasaMharanAha-'se teNaTeNaM goyamA ! evaM vuzcai0 evaM jAva cauriMdiyA' tat-atha tenArthena he gautama ! eyat-uktarItyA ucyate yat-dvIndriyA: sAkAropayuktA api anAkAropayuktA api bhavanti iti, evam-dvIndriyoktarItyA yAvata trIndriyA zcaturindriyAzcApi sAkAropayuktA api anAkAropayuktA api bhavanti, kintu'NavaraM cayakhudaMsaNaM ambhahiyaM cauridiyANaM ti' navarama-vizeSastu cakSadarzanamabhyadhika bhavati caturindriyANAmiti bodhyam, 'paMcidiyatirikkhajoNiyA jahA neraiyA' pazcendriyatiryagyonikA yathA nairayikAH SaTsAkAropayuktA uktA stathA vaktavyAH, 'maNUsA jahA jIvA' manuSyA yathA jIvAH samuccayarUpA aSTau sAkAropayuktA uktAstathAvaktavyAH, 'yANamaMtarajoisipa vemANiyA jahA neraiyA' vAnavyantara jyotiSkavaimAnikA yathA nairayikAH pratipAditAstathA pratipattavyAH , 'paNNavaNAe bhagavaIe egoNatIsaimaM upabhogapayaM samattaM' prajJApanAyAM bhaga. tyAm ekonatriMzattamam upayogapadaM samAptam // 29 // sU0 1 // hote haiM ve anAkAropayukta hote haiM, kyoMki ye sAmAnya bodha se yukta hote haiM / isa kAraNa se, he gautama ! aisA kahA jAtA hai ki caui. ndriyoM taka sAkAropayukta bhI hote haiM aura anAkAropayukta bhI hote haiM, arthAt vIndriya, trIndriya aura caturindriyajIva sAkAropayogavAle bhI aura anAkAropayoga yAle bhI hote haiM, vizeSatA yaha hai ki caturindriya jIvoM meM cakSudarzana adhika kahanA caahie| paMcendriya tiryaMcoM kA kathana nArakoM ke samAna samajhanA cAhie, arthAt jaise nAraka chaha sAkAropayoga vAle aura tIna anokAgepayoga cAle kahe haiM, usI prakAra paMcendriya tiryaMca bhI hote haiM / manuSyoM kI vaktavyatA samuccaya jIvoM ke samAna hai, arthAt ve AThoM sAkAropayogoM se upayukta aura cAroM anAkAropayogoM se upayukta hote haiN| yAnavyantara, jyo. tiSka aura vaimAnika nArakoM ke samAna haiM / sU0 1 // upayogapada samApta payukta hoya che. kema ke teo sAmAnya bedhathI yukta hoya che. e kAraNathI he gautama! evuM kahevAya che ke-caturiddhi sudhI sAkAropayukata paNa hoya che. ane anAkAropayutapaNa hoya che, arthAt kIndriya vIndriya ane caturindriya jIva sAkArapagavALA paNa ane anA kAraupagavALA paNa hoya che. vizeSatA e che ke caturinidraya jIvamAM cakSudarzana adhika kahevuM joIe. paMcendriya tiyanAM kathana nArakena samAna samajavA joIe, arthAta jevA nAraka cha sAkArapagavALA ane traNa anAkArapagavALA kahyA che, e ja prakAre paMcendriya tirthaca paNa hoya che. manuSyanI vakatavyatA samuccaya jIvonA samAna che, arthAt teo AThe sAkAre pagethI upayukta ane cAre anAkAre pagathI upayukata hoya che. vAnadhyantara, tika ane vaimAnika nArakonA samAna kahyA che. sUtra 1 che upayoga pada samApta. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #733 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 720 prajJApanAsUtre triMzattamaM pazyantApadam mUlam-"kai vihA NaM bhaMte ! pAsaNayA paNNattA ? goyamA ! duvihA. pAsaNayA paNNattA, taM jahA-sAgArapAsaNayA, aNAgArapAsaNayA, sAgArapAsaNayA NaM bhaMte ! kai vihA paNNattA ? goyamA ! chavyihA paNNattA, taM jahA-suyanANapAsaNayA, ohiNANapAsaNayA, maNapajjayaNANapAsaNayA, kevalaNANapAsaNayA, suyaaNNANa sAgArapAsaNayA, vibhaMgaNANa sAgArapAsaNayA, aNAgArapAsaNayA NaM bhaMte ! kaivihA paNNatA ? goyamA ! tivihA paNNattA, taM jahA-cakkhudaMsaNaaNAgArapAsaNayA, ohidasaNaaNAgArapAsaNayA, kevaladasaNaaNAgArapAsaNayA, evaM jIyA NaM pi, neraiyA NaM bhaMte ! kaivihA pAsaNayA paNNattA ? goyamA ! dupihA paNNattA, taM jahA-sAgArapAsaNayA, aNAgArapAsaNayA, neraiyA gaM bhaMte ! sAgArapAsaNayA kaivihA paNNattA ? goyamA ! cau vihA paNNattA taM jahA-suyaNANapAsaNayA, ohiNANapAsaNayA, suyaaNNANapAsaNayA vibhaMNANapAsaNayA, neraiyA NaM bhaMte ! aNAgAra pAsaNayA kaivihA pANatA ? goyamA ! duyihA paNNattA, taM jahAcakkhudaMsaNaaNAgAra pAsaNayA, ohiMdasaNa aNAgAra pAsaNayA, evaM jAya thaNiyakumArA, puDhavikAiyAiyA NaM bhaMte ! kaivihA pasaNayA paNNatA ? goyamA ! egA sAgArapAsaNayA paNNattA, puDhavikAiyA NaM bhaMte ! sAgArapAsaNayA kaivihA paNNatA ? goyamA! egA suya aNNANa sAgArapAsaNayA paNNattA, evaM jAva vaNapphaikAiyANaM, beiMdiyANaM bhaMte kAvihA pAsaNayA paNNatA ? goyamA ! egA sAgArapAsaNayA papaNattA, beiMdiyANaM bhaMte! sAgArapAsaNayA kaivihA paNNattA goyamA! durihA papaNattA, taM jahA-suyaNANatAgArapAsaNayA, suyaaNNANasAgArapAsagayA, evaM teiMdiyANa vi, cAuridiyANaM pucchA. goyamA ! egA cakkhudasaNaaNAgArapAsaNayA paNNattA, maNUsANaM jahA jIvANaM, sesA jahA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #734 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 30 sU0 1 sAkArAnA kAravazyantAnirUpaNam 721 neraiyA jA cemANiyANaM, jIvA NaM bhaMte! kiM sAgarapassI aNAvArapassI ? goyamA' jIvA sAgArapassI vi abhAga rapassI vi se keNaTuNaM bhaMte! eva vaccai jIvA sAgArapassI vi? aNAgArapassI vi ? goyamA ! jeNaM jIvA surANI ohiNAI maNapajavaNAgI kevalaNANI suyaaNNApI vibhaMganANI te NaM jIvA sAgArapassI, jeNaM jIvA cakkhudaMsaNI ohidaMsaNI kevaladaMsaNI te NaM jIvA aNAgArapassI se ete gaTTe goyamA ! evaM buccai- jIvA sAgarapassI vi aNAgArapassI vineraiyA NaM bhaMte! kiM sAgArapassI, aNAgArapassI ? goyamA ! evaMceva, navaraM sAgArapAsaNayAe maNapajavanANI kevalanANI na buccai aNAgArapAsaNayAe kevaladaMsaNaM natthi, evaM jAtra thaNiyakumArA, puDhavikAiyA NaM pucchA, goyamA ! puDhavikAiyA sAgArapassI jo aNAgArapassI, se keNaTuNaM bhaMte evaM buccai0 goyamA ! puDhavikAiyA NaM egA suyaapaNANa sAgArapAsaNayA paNNattA se teNaTTeNaM goyamA ! evaM vuccaiva evaM jAya vaNassaikAiyANaM veiMdiyANaM pucchA, goyamA ! sAgArapassI No agAgArapassI se keNaTuNaM bhaMte ! evaM buccai0 ? goyamA ! beiMdiyANaM duvihA sAgArapAsaNayA paNNattA, taM jahA-suyaNA NasAgArapAsaNyA, suyaaNNANasAgArapAsaNayA se eeNaTuNaM goyamA ! evaM vuccai0, evaM teI diyANa tri, cauriMdiyANaM pucchA, goyamA ! cariMdiyA sAgArapassI aNAgArapassI vi se keNaTTe NaM bhaMte ! eva vaccai0 ? goyamA ! je NaM cauriMdiyA suyaNANI suyaaNNAI te NaM cauriMdiyA sAgArapassI, jeNaM cauriMdiyA cakkhudaMsaNI te NaM cAuriMdiyA aNAgArapassI se eeNTreNaM gIyamA ! evaM buccai0, maNUsA jahA jIvA, avasesA jahA neraiyA jAva vemANiyA " / sU. 1 2 chAyA - katividhA khalu madanta ! pazyantA prajJaptA ? gautama ! dvividhA pazyantA prajJaptA tadyatha sAkAra pazyantA, anAkArapazyantA, sAkAra pazyantA, khalu bhadanta ! katividhA prajJaptA ? zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #735 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 722 prajJApanAsUtre gautama ! vidhA prajJatA, tadyathA-zru jJAnapazyanA avadhijJAnaparantA, manaH paryavajJAnazyantA, kevalajJAnapazyantA, zrutAjJAna pAkAravazyanta', vibhaGgajJAna sAkAravazyantA, anAkAra pazyantA khalu madanta ! katividhA prajJaptA ? gautama ! vividhA prajJaptA tadyathA cakSurdarzanAnAkAra pazyantA, adhidarzanAnAkArapazyantA, kevaladarzanAnAkArapazyantA, evaM jIvAnAmapi, nairayitIsavAM pazyatA pada zabdArtha - (kAicihnA NaM bhaMte ! pAsaNayA paNNattA ?) he bhagavan ! pazyantA kitane prakAra kI kahI hai ? (goyamA ! duvihA pANayA paNNattA) he gautama ! iyattA do prakAra kI kahI hai (taM jahA - sAgArapAsaNayA, aNAgArapAsaNayA) vaha isa prakAra - sAkArapazyantA aura anAkAra pazyantA (sAgArapAlaNayA NaM bhaMte ! kacihA paNNattA) he bhagavan ! sAkAra pazyantA kitane prakAra kI kahI hai ? (gogamA ! chabihA paNNattA) he gautama ! chaha prakAra kI kahI hai (taM jahA suyanANa pAsaNayA) zrutajJAna pazyantA ( ohinANapAsaNayA) avadhijJAna pazyantA (maNapajjavanANa pAsaNayA) manaH paryavajJAna pazyantA (kevalanANa pAsaNayA) kevalajJAna pazyantA (suyaaNNANa pAsaNayA) zrutAjJAna pazyantA (vibhaMganANa pAsaNayA) vibhaMgajJAna pazyantA ! (aNAgArapAsaNyA NaM bhaMte kaivihA paNNattA ?) he bhagavan ! anAkAra pazyantA kitane prakAra kI kahI hai ? (gogamA ! tivihA paNNattA) he gautama ! tIna prakAra kI kahI hai (taM jahA cakkhudaMsaNa aNAgArapAsaNayA) cakSudarzana anAkAra pazyantA (ohidaMsaNa aNAgArapAsaNayA) avadhidarzana anAkAra pazyantA ( kecaladaMsaNa aNAgArapAsaNayA) kevaladarzana anAkAra pazyantA ( evaM zabdArtha - (kaivihANaM bhaMte! pAsaNayA paNNattA ?) he bhagavan ! pazyantA DeTA prA ranI hI che ? (goyamA ! dubihA pAsaNayA paNNattA) he gautama! pazyantA me prakAranI uDI che (taM jahA - sAgArapa saNayA, aNAgArapAsaNayA) te yA prAra sAkAra pazyantA ane anAra pazyantA (sAgAra pAsaNayA NaM bhaMte kaivihA paNNattA) he bhagavan ! sAmA2pazyantA DeTA prahAranI hI che ? (goyamA chavvihA paNNattA) he gautama! anI uhI che (taM jahA - suyanANapAsaNayA ) zrutajJAna pazyantA ( ohinANapAsaNayA ) apavijJAna pazyantA (maNapajjavanANapAsaNayA) manaHpavajJana pazyantA (kevalanANa pAsaNayA) sajJAna pazyantA (suya aNNANa pAsaNyA ) zruta jJAna pazyantA (vibhaMganANa pAsaNyA) vilajJAna pazyanta. (aNAgArapAsaNayA NaM bhaMte ! kai bihA paNNattA ?) he gavan ! nAhAra pazyantA DeMTalA prabhAranI uhI che ? ( toyamA ! tivihA paNNattA) he gautama Ayu prabhAranI hI che ( taM jahA - cavakhudaMsaNa aNAgArapAsaNayA) yakSuharzana anAra pazyantA (oddidaMsaNa aNAgAra pAsaNayA) apadhidarzana mnaaii|2 pazyantA (kevaladaMsaNa aNAgAraNasaNayA) vasaharzana zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #736 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 30 sU0 1 sAkArAnAkArapazyantAnirUpaNam __ 723 kANAM bhadanta ! RtividhA pazyantA prajJaptA ? gautama ! dvividhA prajJaptA, tadyathA-sAkAra pazyanA, anAkArapazyantA. nairayikANAM bhadanta ! sAkArapazyantA katividhA prajJaptA ! gautama ! caturvidhA prajJaptA, tadyathA-zrutajJAnapazyantA, adhijJAnapazyantA, zrutAjJAnapazyantA, vibhaGgajJAna pazyantA, nAyikANAM bhadanta ! anAkArapazyantA katividhA prajJaptA ? gautama ! dvividhA prajJaptA, tadyathA-cakSudarzanAnAkArapazyantA, avadhidarzanAnAkArapazyannA, evaM yAvat stanitakumAgaH, jozaNaM vi) isI prakAra jIvoM kI pazyantA bhii| _ (neraiyANaM bhaMte ! kavihA pAmaNayA paNNattA) he bhagavan ! nArakoM kI pazyantA kitane prakAra kI kahI ? (goramA! duvhiA paNNattA) he gautama! do prakAra kI kahI hai (taM jahA-sAgAra pAmaNayA, aNAgAra pAsaNayA) vaha isa prakAra sAkAra pazyantA, anAkAra pazyantA (neraiyANaM bhaMte / sAgAra pAsaNayA kaibihA paNNatA ?) he bhagavan ! nArakoM kI sAkAra pazyantA kitane prakAra kI kahI hai ? (goyamA ! ca ubvihA paNNattA) gautama! cAra prakAra kI kahI hai (taM jahA studhanANa pAsaNayA) vaha isa prakAra zrutajJAna pazyantA(ohinANa pAsaNayA) avadhijJAna pazyantA (supa aNNANa pAsaNayA) zrutAjJAna pazyantA (vibhaMgaNANa pAsaNayA) vibhaMgajJAna pazyantA (neraiyANa mate ! aNAgArapAsaNayA kaicihA paNNattA) he bhagavan ! nArakoM kI anAkAra pazyantA kitane prakAra kI kahI haiM ? (goyamA duvihA paNNatA) he gautama ! do prakAra kI kaho hai (taM jahA) vaha isa prakAra (cavudaMmaNa aNAgAra pAsaNayA)cakSudarzana anAkAra pazyantA(ohidaMsaNa aNAgAra pAsaNayA) avadhidarzana anAkAra pazyantA (evaM jAva thaNiyakumArA) isI prakAra yAvat stanitakumAra / manA412 125-tA (evaM jIvANaM vi) me // 54 // 2 sayonI 595 pazyantA samApI. __(neraiyANaM bhaMte ! kaha vihA pAsaNayA paNNattA ?) bhApa ! nArAnI 515-tA 36 54|2nii 4-DI cha ? (goyamA ! duvihA paNNattA) De, gautama ! me prA2nI 4ii cha (taM jahA sAgArapAsaNayA, aNAgArapAsaNayA) te / 543 sA1 55yantA bhane mAnA 7 / 2 525-1 (nerai gaNaM bhaMte ! sAgArapAsaNayA kai vihA paNNattA) mApan ! nAnI sA 2 55ya-11 26 // 42nI hI ? (goyamA ! cubih| paNNattA) I gautama ! yAra prA2nI 2ii che (taM jahA-suyanANapAsaNayA) te mA 2 zrutajJAna 5zyanA (ohinANa pAsaNayA) avadhijJa na pazyantA (suya aNNANapAsaNayA) zrutAzAta pazyantA (vibhaMganANapAsa NayA) vijJAna 525-11 (neraiyANaM bhaMte ! aNagArapAsaNayA kai vihA paNNattA 1) he bhagavan ! na 2nI mnaa4|2 55yantA // 42nI hI cha ? (goyamA ! duvihA paNNattA) hai gautama ! me 54.2nI hI che (taM jhaa| te // 42 (cakkhuisaNaaNAgArapAsaNayA) yakSuHza na mnaa|2 pazyantA (ohidasaNa aNAgArapAsaNayA) mazina-mana42 55yantA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #737 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre pRthivIkAyikAnAM bhadanta ! katividhA pazyantA, prajJapta ? gautama ! ekA sAkAra pazyantA, pRthi kAyikAnAM bhadanta ! sAkAra pazyantA katividhA prajJaptA ? gautama ! ekA zru jJAna sAkArapazyantA prajJaptA, evaM yAvad vanaspatikAyikAnAm, dvIndriyANAM bhadanta ! katividhA pazyantA prajJatA ? gautama ! ekA sAkAravazyantA prajJatA, drondriyANAM bhadanta ! sAkAra pazyantA katividhA prajJaptA ? gautama ! dvividhA prajJaptA, tadyathA zrutajJAnasAkAra pazyantA zrutAjJAnasAkArapayantA evaM trIndriyANAmapi caturindrayANAM pRcchA, gautama ! dvividhA prajJaptA, tadyathA - sAkArapazyantA, 724 (puDhacikAiyANaM bhaMte ! kavihA pAsaNayA paNNattA ?) he bhagavan ! pRthivIkAyikoM kI pazyantA kitane prakAra kI kahI haiM ? (egA sAgArapAmaNayA paNNattA) he gautama ! eka sAkAra pazyantA kahI hai ( puDhavikAiyANaM bhaMte ! sAgArapAsa yA kai cihA paNNattA) pRthivIkAyikoM kI he bhagavan ! sAkAra pazyantA kitane prAkara kI kahI hai ? (goyamA ! egA suyaaNNANa sAgArapAsaNayA paNNattA) he gautama! eka zrutAjJAna sAkAra pazyantA kahI hai ( evaM jAva vaNaSphai kAiyANaM) isI prakAra yAvat vanaspatikAyikoM kI / (bediyANaM bhaMte! kaivihA pAsaNayA paNNattA) he bhagavan ! hIndriyoM kI pazyantA kitane prakAra kI kahI hai ? (godhamA ! egA sAgArapAsaNayA paNNattA) he gautama! eka sAkAra pazyantA kahI hai (beiMdiyANaM bhaMte! sAgArapAsaNyA vihA paNNattA ? ) he bhagavan ! dvIndriyoM kI sAkAra pazyantA kitane prakAra kI kahI hai ? (gomA ! duvihA paNNattA) he gautama! do prakAra kI kahI hai ? (taM jahA suyaNANa lAgArapAsaNayA, suya aNNANa sAgArapAsaNayA) vaha isa ( evaM jAva thaNiyakumArA) se 4 are yAvat stanitabhAra paryApta samanapu. ( puDhavikAiyANaM bhaMte! kaivihA pANayA paNNattA) he bhagavan ! pRthvI AviDonI pazyantA DeMTalA prAranI uhI che ? (egA sAgArapAsaNayA paNNattA) he aubha ! khe sAkAra pazyantA DI che (puDhavikAiyANaM bhaMte ! sAgaripAsaNayA kai bihA paNNattA ?) pRthvI ayinI he bhagavan ! sAgara pazyantA DeTA prabhAranI uDI che ? ( goyamA ! egA suaNNANasAgArapAsaNayA paNNattA) he gautama! zreSTha zrutAjJAna sAkAra pazyantA aDI che ( evaM jAva vaNaphaikAiyANaM) prahAre yAvat vanaspati ayinI (bediyANaM bhaMte ! kaha vihA pAsaNayA paNNattA) he bhagavan ! dvIndriyonI pazyantA DeMTalA aaranI ur3I che ? (gomA ! egA sAgarapAsaNayA paNNattA) he gautama! ye sAra pazyantA kahI che. (bediyANa bhaMte! sAgArapAsaNayA kai vihA paNNattA) he bhagavan ! dvIndriyonI sAAra pazyantA DeMTalA ahAranI uhI che ? ( goyamA ! dubihA paNNattA) se gautama! me prabhAranI aDI che (taM jahA suyaNANa sAgArapAsaNyA, suyaaNNANa sAgArapAsaNayA) te A zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #738 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 30 sU0 1 sAkArAnAkArapazyantAnirUpaNam 725 anAkArapazyantA, sAkArapazyantA yathA dvIndriyANAm, caturindriyANAM bhadanta ! anAkArapazyantA katividhA prajJaptA ? gautama ! ekA cakSudarzanAnAkArapazyantA prajJaptA manuSyANAM yathA jovAnAm , zeSA yathA nairathikANAM yAvada vaimAnizAnAma, jIvAH khalu bhadanta ! ki sAkAra pazyantinaH, panA kArapazyantinaH ? gautama ! joyAH sAkArapazyantino'pi anAkA pazyantino'pi, tat kenArthena bhadanta ! evamucyate-jIvAH sAkArapazyantino'pi anAkArapazyantiprakAra zrutajJAna sAkAra pazyantA, atAjJAna sAkAra pazyantA(evaM teiMdiyANa vi) isI prakAra trIndriyoM kI bhI (caridiyANaM pucchA ? cauindriyoM saMbaMdhI prazna ? (goyamA ! duyihA paNNattA) he gautama ! do prakAra kI kahI hai (taM jahA sAgArapAsaNayA aNAgAra pAsaNayA) vaha isa prakAra sAkAra pazyantA anAkAra pazyantA (mAgArapAsaNayA jahA beiMdiyANe) sAkArapazyantA jaisI dvIndriyoM kI (caridiyAgaM bhaMte ! aNAgAra pAsaNayA kaicihA paNattA ? he bhagavan ! cauindriyoM kI anAkAra pazyantA kitane prakAra ko kahI haiM ? (goyAmA ! egA cakkhudaMmaNa aNAgArapAsaNayA paNattA) he gautama ! eka cakSudarzana anAkAra pazyantA kahI hai (maNUsANaM jahA jIvANaM) manuSyoM kI jIvoM ke samAna (sesA jahA neraiyA) zeSa nArakoM ke sadRza (jAva yemANiyANaM) yAvata vaimAnikoM ko| (jIyA NaM bhate ! kiM sAgArapassI, aNAgAra passI ?) he bhagavan ! jIya sAkAra pazyantA vAle haiM yA anAkAra pazyantA vAle haiM ? (goyamA! jIcA sAgArapassI vi aNAgAra paravI vi) he gautama ! jIva sAkAra pazyantAvAle bhI haiM, anAkArapazcantA dhAle bhI haiM (se kepaTTeNaM bhaMte ! evaM buccai joyA sAga ra prAraM zrutajJa na saa||2 pazyantA, zruta jJAna saa||2 52yantA (evaM teiMdiyANa vi) me 42 trIndriyonI 59 (cauiMdiyANaM puccha) 243ndriyonA sabhI prazna (goyamA ! duvihA paNNattI) he gautama ! 54.2 4ii cha (taM jahA sAgArapAsaNayA aNAgArapAsaNayA) te mA 542 saa||2 525ntA, mnaa|2 5zyantA (sAgArapAsa gayA jahA beiMdiyANaM) sAra 5zyantA vA mendriyAnI (cariMdiyANaM bhaMte ! agAgArapAsaNayA kaivihA paNNattA ?) he bhagavan ! yaturindriyonI 11112 5shynt| 2 / prA2nI hI cha ? (goyamA ! egA cakakhudasaNa aNAgArapAsaNayA paNNattA) gautama ! me4 yaza na maanaa|2 5zyanta4I che. (maNUsANaM jahA jIvANaM) manuSyonI yAnA samAna (sesA jahA neraiyA) zeSa nAnA sa40 (jAva vemANiyANaM) yApat vaibhaninI. (jIvANaM bhaMte ! ki sAgArapassI, aNAgArapassI ?) De sAvana ! 5 sA2 pazyantAvA hai minaa|2 pazya-tApAmA cha ? (goyamA ! jIvA sAgArapassI vi aNA gArapassI vi) he gautama ! 71 saa4|2 525-tApAmA 555 cha. anaa|2 5zyantAvA 55 cha (se keNaDhaNaM bhaMte ! evaM buccai jIvA sAgArapassI vi aNAgArapassI vi) he zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #739 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 726 prajJApanAsUtra no'pi ? gautama ! ye khalu jIvAH zrutajJAninaH, avadhijJAninaH, manaHparyavajJAninaH, kevalajJAninaH, zrutAjJAnino, vibhaGgajJAninaH te khalu jIvAH sAkArapantinaH, ye khalu jIyA zcakSurdazaninaH, avadhidarza ninaH, kevaladarzaninaste khalu jIyA anAkArapazyantinaH, tat ete nArthena gautama ! evamucyate--jIyAH sAkArapazyantino'pi anAkArapazyantino'pi, neyikAH khalu bhadanta ! ki sAkArapazyantinaH anAkArapazyantina: gautama ! evaJcaiva navaraM sAkAra pazyantAyAM manAparyavajJAninaH kevalajAmino nocyante. anAkAmpazyantAyAM kevaladarzana passI vi, aNAmArapassI vi) he bhagavan ! kisa hetu sa aisA kahA jAtA hai ki jIva sAkAra pazyantA vAle bhI haiM, anAkArapazyantA vAle bhI haiM ? (goyamA ! je NaM jIvA suyaNANI he gautama ! jo jIva zrutajJAnI hai (ohinANI) ayadhijJAnI (maNapajjavanANI) manaHparyavajJAnI (keyalaNANI) kevalajJAnI (suyaaNNANI zrutAjJAnI (vimaMganANI) vibhaMgajJAnI haiM (teNaM jIyA) ve jIva (sAgAra passI) sAkAra pazyantA vAle haiM je NaM jIyA) jo jIva (cakakhudasaNI ohidasaNI kevaladaMsaNI) cakSudarzanI, avadhidarzanI aura kebaladarzanI haiM (te NaM jIvA aNAgArapasso) ve jIya anAkAra pazyantA vAle haiM (se eeNaDhaNaM goyamA ! evaM cuccaI jIyA sAgAra passI vi, aNAgArapassI vi) he gautama ! ima hetu se aisA kahA jAtA hai ki jIva sAkAra pazyantA vAle bhI aura anAkAra pazyantA cAle bhI haiM (neraiyA NaM bhaMte ! ki sAgArapassI aNAgAra passI ?) he bhagavan ! nAraka sAkAra pazyantA vAle haiM athavA anAkAra pazyantA vAle haiM ? (goyamA ! evaM ceva) he gautama ! isI prakAra (navaraM sAgArapAsaNayAe maNapajjavanANI kevala nANI na bhagavad ! kayA hetuthI evuM kahevAya che ke jIva sAkAra pazyantAvALA paNa che, anAkAra 555-ta. 5 // che ? (goyamA ! jeNaM jIvA suyaNANI) gautama ! 75 zrutajJAnI che (ohinANI) avadhijJAnI (maNapajjavanANI) mana: 55 jJAnI (kevalaNANI) vijJAnI (suya aNNANi) zrutajJA (vibhaMganANI) vijJAnI che (teNaM jIvA) te 75 (sAgArapassI) saa||1 52yantAmA cha (jeNaM jIvA) 75 (cakhudasaNI ohidasaNI kevaladasaNI) sakSazanI, vizanI sanI cha (te gaM jIvA aNAgArapassI) te 75 anA 412 5shyntaa57|| cha (se eeNadveSNa goyamA evaM buccai-jIvA sAgArapassI vi, aNAgAraparasI vi) hai, gautama ! ge hetuthI thema 4thu cha / 75 saa4|2 51yantAvA paNa ane anAkAra pazyantAvALA paNa che. (neraiyANaM bhaMte ! kiM sAgArapassI aNAgArapassI ?) ke mApana ! nA24 jIva sAkAra pazyantavALA che athavA anakAra pazyantAvALA che ? eTale ke sAkarane pA vA cha hai naa|22 (goyamA ! evaM ceva) I mautama ! me 28 (navaraM sAgArapAsaNayAe maNavapajjavanANI kevalanANI na buccai) vizeSa sA12 5zya zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #740 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 30 sU0 1 sAkArAnAkAra pazyantAnirUpaNam nAsti, evaM yAvat stanitakumArAH pRthivIkAyikAnAM pRcchA, gautama ! pRthivIkAyikAH Harrasat at anAkAra pazyantinaH, tat kenArthena bhadanta ! evaM mucyate ? gautama ! pRthivI kAyikAnAm ekA zrutAjJAnasAkaripazyantA prajJaptA, tat tenArthena gautama ! evamucyatepRthivIkAyikAH sAkAra pazyantino no anAkAra pazyantinaH, evaM yAvad vanaspatikAyikAnAm, dvandriyANAM pRcchA, gautama ! sAkArapazyantinaH, no anAkArapazyantinaH tat kenArthena madanta ! evamunyate ? gautama ! dvIndriyANAM dvividhA sAkArapazyantA prajJaptA, tadyathA- zrutajJAna sAkArabuccai) vizeSa sAkAra pazyantA meM manaHparyavajJAnI aura kevalajJAnI nahIM kahe jAte (aNAgArapAsaNavAra kevaladaMsaNaM natthi) anAkAra pazyantA meM kevaladarzana nahIM hai ( evaM jAva thaniyakumArA) isI prakAra yAvat stanitakumAra / ( puDhivikAiyANaM pucchA ?) pRthivIkAyikoM saMbaMdhI prazna ? (goyamA ! puDhavi kAiyA sAgArapassI, No aNAgArapassI) he gautama! pRthivIkAyika sAkAra pazyantA vAle haiM, anAkAra pazyantA vAle nahIM (se keNadveNaM maMte ! evaM bucaD) he bhagavan ! kisa hetu se aisA kahA hai ? (goyamA ! puDhavikAiyANaM egA suya aNNANa sAgArapAsaNayA paNNattA) he gautama ! pRthivokAyikoM kI eka zruna ajJAna sAkAra pazyantA kahI hai (se teNaM gautamA ! evaM buccai) isa hetu se he gautama! aisA kahA jAtA hai ( evaM jAva vaNassaikAiyANaM) isI prakAra yAvat vanaspatikAyikoM taka / 727 (aiMdiyANaM pucchA ?) DIndriyoM sambandhI prazna ? (goyamA ! sAgArapassI, No aNagArasI) he gautama! sAkAra pazyantA vAle haiM anAkAra pazyantA vAle nahIM (sekeNNaNaM bhaMte ! evaM buccai ) kisa hetu se he bhagavan ! aisA kahA hai ? (gomA ! bediyANaM dubihA sAgArapAmaNA paNNattA he gautama! dvIndriyoM kI ntAmAM manaHparyavajJAnI jJAnI nayI vAtA (aNAgArapAsaNayAra kevaladaMsaNaM natthi ) anAkAra pazyantAsAM devadarzana nathI ( evaM jAva thaNiyakumArA) 2044 yAvat stanitakumAra. (puDhavikAiyANaM pucchA ?) pRthvI AyionA saMbaMdhI prazna ? (goyamA ! puDhavikAiyA sAgarassI, jo aNAgArapassI) he gautama! pRthvI sAkSara pazyantAvANA che. anA12 pazyantAvANA nathI (se keNaTTeNaM bhaMte evaM cuccai) he bhagavan ! zAkhemadhu che ! ( goyamA ! puDhavikAiyANaM egA suya aNNANa sAgArapAsaNayA paNNattA) he gautama! pRthvI ayinI peTha zrutAjJAna sAkSara pazyantA ur3I che se teNacNaM goyamA ! evaM buccai) the hetuthI he gautama! khebha uchu che ( evaM jAba vaNassaikAiyANaM) se 4 are yAvat vanaspati ayi sudhI (be iMdiyANaM pucchA ! ) dvIndriyoM saMbaMdhI prazna ? (goyamA ! sAgArapassI, No ANAgArapassI) he gautama! sAkSara pazyantAvAjA ho anakAra pazyantAvAjA nathI (sekeNaNaM bhaMte! evaM buccai) zA hetuthI he bhagavan ! prema 5 che ? (goyamA ! zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #741 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 728 prajJApanAsUtra pazyantA, zrutAjJAnasAkArapazyantA tat etenArthena gautama ! eva mucyate 0, evaM trIndriyANAmapi, caturindriyANAM pRcchA, gautama ! caturindriyAH sAkArapazyantino'pi anAkArapazyanti no'pi, tat ke nArthena evamucyate ? gautama ! ye khalu caturindriyAH zrutajJAninaH zrutAjJAninaste khalu caturindriyA sAkAra pazyantinaH, ye khalu caturindriyA cakSurdazAnana ste khalu catu rindriyA anAkArapazyantinaH, tat etenArthena gautama ! evamucyate. manuSpA yathA jIvAH, avazeSA yathA nairayikA yAvad vaimAnikAH / sU0 1 / / sAkAra pazyantA do prakAra kI kahI hai (taM jahA-suyaNANasAgArapAmaNayA, suyaaNNANa sAgAra pAsaNayA) yaha prakAra zrutajJAna sAkAra pazyantA aura zruta ajJAna sAkAra pazyantA(se eeNaTeNaM goyamA ! evaM vuccai) isa hetu se he gautama ! aisA kahA jAtA hai (ecaM teiMdiyANa vi) isI prakAra trIndriyoM kI bhI (caridiyANaM pucchA?) cauindriyoM saMbaMdhI pRcchA ? (goyamA ! caridiyA sAgArapassI vi aNAgAra passI ci) he gautama ! cauindriya sAkAra pazyantAvAle bhI haiM, anAkAra pazyantA vAle bhI haiM (se keNa?Na bhaMte ! evaM buccai) kisa kAraNa se he bhagavan ! aisA kahA jAtA hai ? (goyamA ! je NaM cauridigA) he gautama ! jo cauDandriya (suyaNANo sutha aNNANI)zruta jJAnI yA zrutAjJAnI haiM (te NaM cAuridiyA sAgAra passI) pe cauindriya sAkAra pazyantA vAle haiM (je NaM cauridiyA cakkhudaMsaNI te NaM cauridiyA) jo cauindriya cakSudarzanI hai, ve cauindriya (aNAgAra passI) anAkAra pazyantA vAle haiM (se) atha (eeNadveNa goyamA !) isa hetu se gautama! (evaM buccai) aisA kahA hai-(maNUsA jahA jIyA) manuSya samuccaya jIvoM ke samAna (avasesA jahA neraiyA) zeSa nArakoM ke samAna (jAva vemANiyA) caimAnikoM taka / / sU0 1 / / beiMdiyANaM duvihA sAgArapAsaNayA paNNattA) gotama ! dIndriyAMnI sA2 pazyantA se prAranA 3DI che (taM jahA suyaNANa sAgAra pAsaNayA, suya aNNANa sAgArapAsaNayA) te // 542 zrutajJAna sA12 pshynt| mane zrutAjJAna 42 pazyantA (se eeNaTTeNaM goyamA ! evaM vuccai) sAtuthI hai gautama ! ma pavAya cha (evaM teiMdiyANa vi) se prAra zrIndriyAnI pay (cariMdiya Na pucchA ?) yaturindriyA samadhI prazna ? (goyamA ! sAgArapamsI vi aNAgArapassI vi) gautama ! yaturindriya saa||2 5zyantAyANA pAya che manAra 55-t| 5 55 cha (se keNaTTeNaM bhaMte ! evaM vuccaI) // 420 sema 42vAya cha ? (goyamA ! je NaM cariMdiyA) he gautama ! yatudriyo (suyaNANI suya aNNANi) zrutajJAnI hai zrutazata cha (te NaM cariMdiyA sAgArapassI) te yatundriya s||2 525-tANA cha (je NaM cauridiyA cakkhudaMsaNI te NaM cariMdiyA) ke yatandriya yakSa zanI, te yaturindriya (aNAgArapassI) 24.2 52547(se eeNadveNaM goyamA !) me tuthI gautama ! (evaM vuccai) sema 4thu cha (maNUsA jahA jIyo) manuSya sabhuyyaya yonA samAna (avasesA jahA NeraiyA) zeSa nA2nA samAna sabhA // sU0 1 / / zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #742 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 30 sU0 1 sAkArAnAkArapazyantAnirUpaNam TIkA-ekonatriMzattame pade jJAnapariNAmavizeSalakSaNa upayogaH prarUpitaH, samprati triMzattame ede tathAvidhe upayoge sAkArAnAkArabodharUpAM pazyantAM (pAsaNayAM) prarUpayitumAha'kaivihA NaM bhaMte ! pAsaNayA paNNatA?' he bhadanta ! katividhA khalu pazyantA-pazyantIti pazyan tasya bhAvaH pazyantA sAkArAnAkArabodharUpA prajJatA? anopayogAdi zabdayat rUDhivazAt 'pAsaNayA' zabdaH sAkArAnAkArabodhArthako'baseyaH bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'duvihA pAsaNayA paNNattA' dvividhA pazyantA-sAkArAnAkArabodharUpA prajJaptA, tadevAha-'taM jahA-sAgArapAsaNayA, aNAgAra pAsaNayA' tadyathA-sAkArapazyantA,anAkArapazyantA atha sAkArAnAkAra bhedatye samAne'pi tayoH pArthakyena kathane kiM bIjamiti cedatrocyatesAkArAnAkArabhedagatAvAntara bhedasaMkhyApratipAdanArtha tayoH pArthakyena kathanAvazyakatvAta, TIkArtha-unatIsaveM padameM jJAna pariNAma rUpa upayoga kI prarUpaNA kI gaI hai, aba tIsaveM pada meM, usa upayoga meM sAkAra evaM anAkAra bodha rUpa pazyantA kI prarUpaNA karane ke lie kahate haiM gautamasvAmI- he bhagavan ! pazyantA kitane prakAra kI kahI hai ? dekhate hue ke bhAva ko pazyantA kahate haiN| upayoga zabda ke rUDhi ke vaza se pazyanto (pAsaNayA) zabda bhI sAkAra aura anAkAra bodha ke artha meM samajhanA caahie| bhagavAn-he gautama ! pazyantA do prakAra kI kahI hai, yaha isa prakAra haisAkAra pazyantA aura anAkAra pazyantA ! prazna ho sakatA hai ki jaba upayoga ke samAna pazyantA ke bhI vahI sAkAra aura anAkAra bheda haiM to phira pazyantA ko upayoga se pRthakU kahane kA kyA kAraNa haiM ? samAdhAna isa prakAra hai-yadyapi upayoga aura pazyantA ke sAkAra anAkAra bheda samAna haiM, kintu sAkAra aura TIkAI-ogaNatrIsamAM padamAM jJAna pariNAmarUpa upayoganI prarUpaNa karI che, have trIsamA padamAM, te ugayegamAM sAkAra temaja anAkAra dharUpa pazyantAnI prarUpaNuM karavAne bhATe 49 cha zrIgautamasvAmI-he bhagavan! pazyantA keTalA prakAranI kahI che? jonAranA bhAvane 525-1 // cha. yA zahanA samAna 38vazathI 515nta (pAsaNayA) za56 59 sara ane anAkAra dhanA arthamAM samajavuM joIe. zrIbhagavAna-he gautama ! pazyantA be prakAranI kahI che, te A prakAre sAkAra pazyantA ane anAkAra pazyantA. prazna thaI zake che ke jyAre upaganA samAna pazyantAnA paNa teja sAkAra ane anAkAra bheda che te pachI pazyantAne upayogathI pRthapha kahevAne zuM artha che? samAdhAna A prakAre che-je ke upaga ane pazyantAnA sAkAra ane anAkAra bheda samAna che, paNa sarakAra ane anAkAra bhedonA je avAntara bheda che, temanI saMkhyA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #743 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 730 prajJApanAsUtre tathAhi jJAnapaJcakAjJAnatrayabhedena sAkAropayogasyASTavidhatve'pi sAkArapazyantAyAH SaDvidhAyA evaM vakSyamANatvAt, matijJAnamatyajJAnarUpasya pazyantAdvayasyA svIkArAt tatra kAraNaM tu pazyato bhAvarUpA pazyantA ucyate, pazyato bhAvazca rUDhivazAt sAkArapazyantAyAM prarUpyamANAyAM pradIghakAlaM prekSaNam, anAkArapazyantAyAM prarUpyamANAyAM tu prakRSTa parisphuTalakSaNamIkSaNamavagantavyam, evaJca yena jJAnena traikAlikA paricchedo bhavati tadeva jJAna pradIrghakAlaviSayatvAt sAkArapazyantA zabdavAcyaM bhavati na tadanyat, matijJAnamavyajJAnayoH punarutpannA vinaSTArthagrAhakayoH sAmpratakAlaviSayatvAt na sAkArapazyantAzabdavAcyatvaM saMbhavati, uktazca'jamavaggahAdirUvaM paccuppannavatthugAhagaM loe| iMdiyamaNo nimittaM ca tamAbhiniSodhigaM baiMti // 1 // yadavagrahAdirUpaM pratyutpannavastugrAhakaM loke / indriyamanonimitta ca tadAminianAkAra bhedoM ke jo avAntara bheda haiM, una kI saMkhyA samAna nahIM hai / isa kAraNa upayoga se pazyantA ko alaga kahanA Avazyaka hai| jaise pAMca jJAna aura tIna ajJAna, do sAkAropayoga ke ATha bheda haiM, kintu sAkAra pazyantA ke chaha bheda hI haiN| matijJAna aura matyajJAna rUpa do prakAra kI pazyantA svIkAra nahIM kI gaI haiN| isakA kAraNa yaha hai ki khUba dIrgha kAla taka dekhanA sAkAra pazyantA kahalAtA hai aura acchI taraha spaSTa dekhanA anAkAra pazyantA kahalAtA hai| isa vyAkhyA ke anusAra jise jJAna ke dvArA kAlika bodha ho vahI jJAna dIrgha kAla viSayaka hone ke kAraNa pazyantA kahalA sakatA hai, isase bhinna jJAna pazyantA nahIM kahalA sktaa| kintu matijJAna aura matyajJAna utpanna magara avi. naSTa padArtha ko grahaNa karate haiM, ataeva vartamAna kAlika padArtha ko hI viSaya karane ke kAraNa unheM pazyantA nahIM kahA jA sktaa| kahA bhI hai-"jo jJAna avagrahAdi rUpa ho, vartamAna kAlika vastu kA grAhaka ho aura indriya tathA mana ke nimitta se utpanna ho, use Abhiniyodhika jJAna (bhatijJAna) kahate haiN|" samAna nathI. e kAraNe upagathI pazyantAne alaga kahevI Avazyaka che jemAM pAMca jJAna ane traNa ajJAna ema sAkAropayoganA ATha bheda che, paNa sAkAra pazyatAnA cha ja bheda che. matijJAna ane matyajJAnarUpa be prakAranI pazyantAne svIkAra nathI kare. enuM kAraNa e che ke khUba lAMbA samaya sudhI jovuM sAkAra pazyantA kahevAya che ane sArI rIte spaSTa jevuM anAkAra pazyantA kahevAya che. A vyAkhyAnA anusAra je jJAna dvArA vaikAlika baMdha thAya, teja jJAna dII kAla viSayaka hovAne lIdhe pazyantA kahevAya che, tenAthI bhinna jJAna pazyantA nathI kahevAtuM. paNa matijJAna ane matyajJAna utpanna paNa avinaSTa padArthane grahaNa kare che, tethI ja vartana mAna kAlika padArthane ja viSaya karavAnA kAraNe tene pazyantA kahevAtI nathI. kahyuM paNa che-"je jJAna avagrahAdi rUpa hoya vartamAna kAlika vastunuM grAhaka hoya zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #744 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 30 sU0 1 sAkArAnAkArapazyantAnirUpaNam bodhikaM bruvate // 1 // iti, ata eva tadvayamapi matijJAnamatyajJAnaM sAkArapazyantA zabdavAcyaM na bhavati, zrutajJAnAdInAM tu SaNNAmapi trikAlaviSayatvAt sAkArapazyantA zabdavAcyatvaM saMbhacati, teSAmatItAnAgatagrAhakatve pramANaM yathA-'jaM puNa tikAlavisayaM AgamagaMthANusAri vinaann| iMdiyamanonimittaM suyanANaM taM jiNAveMti // 1 // iti, yat punasvikAlaviSayam AgamagranthAnusAri vijJAnam / indriyamanonimittaM zrutajJAnaM tanjinA bruvate // 1 // iti, avadhijJAnasyApi saMkhyAtItAtotAnAgatotsapiNyavasarpiNI paricchedakatayA trikAlaviSayatvAt, manaHparyavajJAnasyApi palyopamAsaMkhyeyabhAgAtItAnAgatajJApakatayA trikAlaviSayatvAta, kevalajJAnasya tu sakala kAlaviSayatvena trikAlaviSayatvaM pratItameva, zrutAjJAnavibhaGgajJAnarUpAjJAnadvayasyApi trikAlaviSayatvamavaseyam, tadvayorapi yathAyogamatItAnAgatabhAvaparicchedakatvAt ataH isa prakAra matijJAna aura matyajJAna, ye donoM sAkAra pazyantA nahIM haiN| zrutajJAna Adi chahoM trikAla viSayaka hone ke kAraNa sAkArapazyantA zabda ke bAcya hote haiM / ye chahoM atIta aura anAgata viSaya ke grAhaka haiM, isa viSaya meM pramANa yaha hai-"jo jJAna trikAla viSayaka ho, Agama-grantha kA anusaraNa karane vAlA ho aura indriya tathA mana ke nimitta se utpanna ho, use jinendra deva zrutajJAna kahate haiM // 1 // avadhijJAna bhI asaMkhyAta atIta kAlika aura anAgata kAlika utsapiNiyoM avasapiNiyoM ko jAna ne ke kAraNa trikAla viSayaka hai / manaHparyavajJAna bhI palyopama ke asaMkhyAta bhAga pramANa atIta aura anAgata kAla kA paricchedaka hone se trikAla viSayaka hai| kevalajJAna sampUrNa kAla ko viSaya karatA hai, ataH usakI trikAlaviSayatA to prasiddha hI haiN| atAjJAna aura vibhaMgajJAna bhI trikAla viSayaka hote haiM, kyoMki ye donoM ane indriya tathA manane nimittathI utpanna thAya, tene AbhinibAdhika jJAna (matijJAna) kahe che. e ja prakAre matijJAna ane matyajJAna, e banne sa kAra pazyatA nathI. zratajJAna Adi cha trikAla viSayaka hovAne kAraNe sAkAra pazyantA zabdanA vAcya thAya che. e chae atIta ane anAgata viSayanA grAhaka che. e viSayamAM pramANa e che-je jJAna trikAla viSayaka heya, Agama-granthanuM anusaraNa karanAra hoya ane Indriya tathA mananA nimittathI utpana thAya tene jinendradeva zrutajJAna kahe che ke 1 ! avadhijJAna paNa asaMkhyAta atItakalika ane anAgata kalika utsapiriNaavasapiNiyone jANavAnA kAraNe trikAla viSayaka che mana:paryavajJAna paNa palyopamane asaMkhyAta bhAga pramANa atIta ane anAgata kALane paricheda hovAthI trikAla viSayaka che. kevalajJAna saMpUrNa kALane viSaya kare che. tethI tenI trikAla viSayakatA te prasiddha che. zrutajJAna ane virbhAgajJAna paNa trikAla viSayaka hoya che, kema ke e bane atIta ane anAgata bhAvonA pari cheka thAya che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #745 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre SaNNAmeva zrutajJAnaprabhRtInAM sAkArapazyantAzabdavAcyatvaM saMbhavati, upayogasya tu yatrAkAraH pUrvoktasvarUpaH parisphurati sa bodhaH sAmpratakAlaviSayo vA bhavatu trikAlaviSayo vA tatra sarvatraiva pravartanAt sAkAropayogasthASTavidhatvamabaseyam, evaM cakSurdarzanAcakSurdarzanAvadhidarzana kevaladarzanabhedena anAkAropayogasya caturvidhatve'pi anAkArapazyantAyA trividhatyamevAvagantavyam, acakSudarzanasyAnAkArapazyantAzabdavAcyatvAbhAvAt, yataH pUrvamanAkArapazyantAyAH prarUpaNe prakRSTaviziSTaparisphuTarUpekSaNasyoktatvena acakSurdarzane parisphuTarUpekSaNA bhAvAt , nahi kazcida vipazcit pramAtA cakSurvatra tadanyendriyamanobhiH parisphuTaM samIkSate kadAcit , ataeva acakSurdarzanasyAnAkArapazyantAzabdavyapadezyatvAsaMbhavena trividhaivAnAyathAyogya atIta aura anAgata bhAdoM ke paricchedaka hote haiM isa prakAra zrutajJAta Adi chaha hI sAkAra pazyantA zabda ke vAcya ho sakate haiN| parantu sAropayoga ke viSaya meM aisA nahIM kahA jA sktaa| jisa jJAna meM AkAra vizeSa kA bodha ho vaha cAhe traikAlika bodha ho athavA vartamAna kAlika bodha ho, use sAkAropayoga kahate haiM / isI kAraNa sAkAropayoga ATha kA prakAra kahA hai| isI prakAra cakSudarzana, acakSudarzana, avadhidarzana aura kevaladarzana ke bheda se anAkAropayoga cAra prakAra kA hai, parantu anAkAra pazyantA ke tIna ho bheda haiM, kyoMki acakSudarzana anAkAra pazyantA meM parigaNita nahIM hai / pahale anAkAra pazyantA kA svarUpa batalAte hue kahA hai ki jisameM viziSTa parisphuTa rUpa dekhA jAya vahI anAkArapazyantA haiM, magara :acakSudarzana meM yaha lakSaNa ghaTita nahIM hotA hai / koI bhI buddhimAna pramAtA cakSu kI taraha anya indriyoM yA mana se parisphuTa IkSaNa nahIM krtaa| isa kAraNa acakSudarzana anAkAra pazyantA zabda kA vAcya nahIM ho sakatA, ataeya anAkAra pazyantA ke tIna hI bheda e prakAre zrutajJAna Adi che ja sAkAra pazyantA zabdanA vAcya thaI zake che. paraMtu sAkare prayoganA viSaya ema nathI kahevAtu. je jJAnamAM AkAra-vizeSane baMdha thAya, te pachI zaikAlika baMdha hoya athavA vartamAna kAlika baMdha hoya, tene sAkAro paga kahe che, e ja kAraNe sAkAropayoga ATha prakAranA kahyA che. e ja prakAre cakSudarzana, acakSudarzana, avadhidarzana ane kevaladarzananA bhedathI anAkAre paga cAra prakAra che, paraMtu anAkAra pazyantAnA te traNa ja bheda che, kema ke acakSudarzana anAkAra pazyantAmAM parigaNita nathI, pahelAM anAkAra pazyantAnuM svarUpa batAvatAM kahyuM che ke jemAM viziSTa parikruTa rUpa dekhAya teja anAkAra pazyantA che, paNa acakSudarzanamAM A lakSaNa ghaTatuM nathI. koI paNa buddhimAna pramAtA AMkhanI jema anya Indriya agara manathI pariphuTa IkSaNa nathI karatA. e kAraNe cakSudarzana anAkAra pazyantA zabdane vAcya nathI thaI zakate, tethI ja anAkAra pazyantAnA traNa ja bheda thAya zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #746 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 333333C: pramaiyabodhinI TIkA pada 30 sa0 1 sAkArAnAkArapazyantAnirUpaNam 733 kArapazyantA bhavati, ityevaM rItyA sAkArabhede anAkAra bhede ca pratyekamavAntara bhede vaicitrya sadabhAvena upayoga pazyantayoH prativizeSa pratipAdayitu mavAntarabhedAn prarUpayati-'sAgArapAsaNayA NaM bhaMte ! kAvihA paNNatA?' he bhadanta ! sAkArapazyantA khalu katividhA prajJaptA ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'chavyihA paNNattA' sAkArapazyantA SaDUvidhA prajJaptA, 'taM jahA---suyaNANa pAsaNayA 1' tadyathA-zrutajJAna pazyantA 1, 'ohiNANa pAsaNayA 2' avadhijJAnapazyantA 2, 'maNapajjavamANapAsaNayA 3' manaHpayevajJAnapazyantA 3, 'kevalaNANa pAsaNayA 4' kevalajJAna pazyantA 4, 'suyaaNNANa sAgAra pAsaNayA 5' zrutA jJAnasAkArapazyantA 5, 'vibhaMgaNANasAgArapAsaNayA 6' vibhajJAnasAkArapazyantA ca 6, gautamaH pRcchati -'aNAgArapAsaNayA NaM bhaMte ! kaivihA paNattA ?' he bhadanta ! anAkArapazyantA khalu kati vidhA prajJaptA ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'tivihA paNNattA' anAkarapazyantA trividhA prajJaptA ta jahA-cakkhudaMsaNa aNAgArapAsaNayA?' tadyathA cakSurdarzanAnAkArapazyantA 1, 'ohidaMsaNa aNAgArapAsaNayA 2' avadhidarzanAnAkArapazyantA hote haiM / isa prakAra sAkAra pazyantA ke aura anAkAra pazyantA ke avAntara bhedoM meM vibhinnatA hone ke kAraNa upayoga aura pazyantA meM bheda hai| una avAntara bhedoM kA pratipAdana kiyA jAtA hai gautamasthAmI-he bhagavan ! sAkAra pazyantA kitane prakAra kI hai ? bhagavAn-he gautama ! sAkArapazyantA chaha prakAra kI kahI hai, vaha isa prakAra haiM-(1) zrutajJAna sAkAra pazyantA (2) avadhijJAna pazyantA (3) manaHparyavajJAna pazyantA (4) kevalajJAna pazcantA (5) zrutAjJAna sAkAra pazyantA aura (6) vibhaMgajJAna sAkAra pshyntaa| gautamasvAmI-he bhagavan ! anAkAra pazcantA kitane prakAra kI kahI hai? bhagavAn-he gautama ! anAkAra pazyantA tIna prakAra kI gaI hai, yathA-cakSu darzana-anAkAra pazyantA, avadhidarzana-anAkAra pazyantA aura kevaladarzana anA. che. e prakAre sAkAra pazyantAnA ane anAkAra pazyantAnA avAnAra bhedomAM vibhinnatA thavAnA kAraNe upaga ane pazyantAmAM bheda che. te avAntara bhedanuM pratipAdana karAya che zrIgautamasvAmI-he bhagavana ! sAkAra pazyantA keTalA prakAranI kahI che? zrIbhagavAna gautamasAkAra pazyatA cha prakAranI kahI che te A prakAre che (1) zrutajJAna pshynt| (2) avadhijJAna pazyantA (3) mana:55jJAna pshynt| (4) kevaLajJAna pazyantA (5) zrutajJAna sAkAra pazyatA ane (6) virbhAgajJAna sAkAra pazyantA - zrI gautamasvAmI-he bhagavad anAkAra pazyatA keTalA prakAranI kahI che? zrI bhagavAn -he gatama! anAkAra pazyantA traNa prakAranI kahela che, jemake-cakSudarzana anAkAra pazyatA, avadhidarzana anAkAra pazyantA, ane kevaladarzana anAkAra zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #747 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 734 prajJApanAsUtre 2, 'kevalakSaNa aNAgArapAsaNayA 3' kevaladarzanAnAkAravazyantA 3 ca ityevaM sAmAnyena jIvapada vizeSaNarAhityena pazyantAM prarUpya samprati jIvapadavizeSaNaviziSTAM tAM prarUpayitumAha - ' evaM jIvANaM pi' evam pUrvoktarItyA jIvAnAmapi jIvapadavizeSasahitA'pi pazyantA - pUrvokta sAkArAnAkArarUpA vaktavyA, atha caturviMzatidaNDakakameNa tAM prarUpayitumAha'neraiyANaM bhaMte ! kaivihA pAsaNayA paNNattA ?' he bhadanta ? nairayikANAM katividhA pazyantA prajJaptA ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! 'duvihA paNNattA' nairayikANAM dvividhA pazyantA prajJaptA, 'taM jahA - sAgArapAsaNayA, aNAgArapAsaNyA' tadyathA - sAkAra pazyantA, anAkArapazyantA ca, gautamaH pRcchati - "neraiyANaM bhaMte ! sAgArapAsaNayA kaivihA paNNattA ?' he bhadanta ! nairayikANAM sAkArapazyantA katividhA prajJaptA ? : bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! 'cauccihA paNNattA' nairayikANAM sAkAra pazyantA caturvidhA prajJaptA, 'ta jahA - suyaNANa pAsaNyA, ohiNANa pAsaNayA, suyaaNNANa pAsaNyA, vibhaMgaNANa pAsaNayA' tadyathAkAra pazyantA / isa prakAra sAmAnya rUpa se pazyantA kA nirUpaNa kara ke aba jIva pada vizeSaNa viziSTa pazyantA kA nirUpaNa karate haiM-isI prakAra jIvoM kI pazyantA bhI samajhanA cAhie / arthAt jIvoM kI pazyantA bhI do prakAra kI hai| usameM sAkAra pazyantA chaha prakAra kI aura anAkAra pazyantA tIna prakAra kI hai| aba cauvIsa daNDakoM ke krama se pazyantA kA nirUpaNa kiyA jAtA haigautamasvAmI - he bhagavana ! nairayikoM kI pazyantA kitane prakAra kI kahI hai ? bhagavAna - he gautama! nairayikoM kI pazyantA do prakAra kI kahI hai sAkAra pazyantA aura anAkAra pazyantA / gautamasvAmI - he bhagavan ! nairayikoM kI sAkAra pazyantA kitane prakAra kI kahI hai ? bhagavAn - he gautama! nairayikoM kI sAkAra pazyantA cAra prakAra kI kahI pazyantA. A rIte sAmAnya rUpathI pazyantAnu nirUpaNa karIne have jIva pada vizeSaNu thALA pazyantAnuM nirUpaNa kare che. Aja pramANe jIveAnI pazyantA khAsa samajavI joie. arthAt jIvAnI pazyantA paNa e prakAranI che. temAM sAkAra pazyantA cha prakAranI ane anAkAra pazyantA traNa prakAranI che. have cAvIsa daDakAnA kramathI pazyantA keTalA prakAranI kahelI che? te matAve chezrIgautamasvAmI-he bhagavan ! nAyikAnI pazyantA keTalA prakAranI kahelI che ? zrIbhagavAna-De gautama! nAyikAnI pazyantA be prakAranI kahI che sAkAra pazyantA ane anAkAra pazyantA. zrIgautamasvAmI-he bhagavan ! neriyakAnI sAkAra pazyantA keTalA prakAranI kahelI che ? zrIbhagavAna-he gautama! neyikAnI sAkAra pazyantA cAra prakAranI kahI che jema ke zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #748 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - prameyabodhinI TIkA pada 30 sU0 1 sAkArAnAkArapazyantAnirUpaNam zrutajJAna pazyantA 1, avadhijJAna pagantA 2, zrutAjJAna pazyantA 3, vibhaGgajJAna pazyantA ca 4, gautamaH pRcchati-'neraiyANaM bhaMte ! aNAgArapAsaNayA kaivihA paNNatA ?' he bhadanta ! nairayikANAmanAkArapazyantA katividhA prajJaptA ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'duvihA paNNatA' nairayikANAmanAkArapazyantA dvividhA prajJaptA, 'taM jahA-cakkhudaMsaNa aNAgAra. pAsaNayA, ohidasaNa aNAgAra pAsaNayA' tadyathA-cakSudarzanAnAkArapazyantA, avadhidarzanAnAkArapazyantA ca 'evaM jAva thaNiyakumArANaM' evam-nairayikANAmiva yAvat-asurakumAranAgakumAra-suvarNakumAra-agnikumAra-vidyutkumArodadhikumAra dvIpakumAra dikkumAra pavana kumAra stanitakumArANAmapi sAkArapazyantA caturvidhA, anAkArapazyantA ca dvividhA apagantavyA, gautamaH pRcchati-'puDhavikAiyANaM bhaMte ! kaivihA pAsaNayA paNNattA?' he bhadanta ! pRthivIkAyikAnAM katividhA pazyantA prajJaptA ? bhagavAnAha-'goyamA!' he gautama ! 'egA sAgArapAsaNayA paNNattA' pRthivIkAyikAnAm ekA sAkArapazyantA prajJaptA, gautamaH hai-yathA (1) zrutajJAna pazyantA (2) avadhijJAna pazyantA (3) zrutAjJAna pazyantA (4) vibhaMgajJAna pazyantA zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! nairayikoM kI anAkAra pazyantA kitane prakAra kI kahI hai ? ___bhagavAn-he gautama ! nairayikoM kI anAkAra pazyantA do prakAra kI kahI hai, yathA-cakSudarzana-anAkAra pazyantA aura avadhidarzana anAkAra pshyntaa| ___ nArakoM ke samAna asurakumAra, nAgakumAra, suvarNakumAra, agnikumAra, vidyutkumAra, udadhikumAra dvIpakumAra, dikakumAra pacanakumAra aura stanitakumAra devoM kI bhI sAkAra pazyantA cAra prakAra kI aura anAkAra pazyantA do prakAra kahI gaI hai| gautamasthAmI-he bhagavan ! pRthivIkA yikoM kI pazyantA kitane prakAra kI kahI gaI hai? (1) zrutajJAna pazyantA (2) madhijJAna pazyantA (3) shru||jnyaan pazyantA mAne (4) visajJAna pazya-. zrIgautamasvAmI-he bhagavan! narayikanI anAkAra pazyantA keTalA prakAranI kahI che? zrIbhagavAna-he gautama ! narayikonI anAkAra pazyantA be prakAranI kahI che jema ke cakSudarzana anAkAra pazyatA ane avadhidarzana anAkAra pazyantA. nArakanI samAna asurakumAra, nAgakumAra, suvarNakumAra, agnikumAra, vighukumAra, udadhikumAra, dvIpakumAra, dikakumAra, pavanakumAra, ane ratanitakumAra devenI paNa sAkAra pazyanA cAra prakAranI ane anAkAra pazyantA be prakAranI kahelI che. zrIgautamasvAmI-he bhagavan! pRthvIkAyikanI pazyantA keTalA prakAranI kahI che? zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #749 -------------------------------------------------------------------------- ________________ D prajJApanAsUtre pRcchati-'puDhavikAiyANaM bhaMte ! sAgArapA sAyA kailihA paNattA ?' he bhadanta ! pRthivI. kAyikAnAM sAkArapazyantA kati vidhA prajJaptA ? bhagavAnAha -- 'goyamA' he gautama ! 'egA suya annANa sAgArapAsaNa yA eNNattA' pRthivIkAyikAnAmekA zrutAjJAna sAkArapazyantA prajJaptA, 'evaM jAya vaNapphaikAiyANaM' evam-pRthivI jhAyikAnAmiva yAvat-bhapkAyikAnAM tejaskAyikAnA vAyukAyikAnAM vanaspatikAyikAnAzcApi ekA zrutAjJAna sAkArapazyantA avaseyA, gautamaH pRcchati-'beiMdiyANaM bhaMte ! kaivihA pAsaNayA paNNattA ? he bhadanta ! dvIndriyANAM katividhA pazyantA prajJaptA ? bhaganAnAha-'godhamA !' he gautama ! 'egA sAgArapAsaNayA paNNattA' ekA sAkArapazyantA dvIndriyANAM prajJaptA, gautamaH pRcchati--'beiMdiyANaM bhaMte ! sAgArapAsaNayA kaivihA paNattA ?' he bhadanta ! dvIndriyANAM sAkArapazyantA katividhA prajJaptA ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'duvihA paNattA' dvIndriyANAM sAkAra. pazyantA dvividhA prajJaptA, 'taM jahA-suyaNANa sAgArapAsaNayA, suyaaNNANa sAgArapAsaNayA' bhagavAn-he gautama ! pRthivIkAyikoM kI eka sAkAra pazyantA hI kahI gaI hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! pRthivIkAyikoM kI sAkAra pazyantA kitane prakAra kI kahI hai ? bhagavAn-he gautama ! pRdhidhIkAyikoM kI eka zrutAjJAna sAkAra pazyantA hI kahI gaI hai| isI prakAra aprakAyikoM, tejaskAyikoM, vAyukAyikoM aura vanaspatikAyikoM kI bhI eka hI sAkAra pazyantA hai aura vaha zrutAjJAna sAkAra pazyantA haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! dvIndriyoM kI pazyanA kitane prakAra kI kahI hai ? bhagavAn-he gautama ! bondriyoM kI eka sAkAra pazyantA hI kahI gaI hai| zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! dvIndriyoM kI sAkAra pazyantA kitane prakAra kI kahI gaI hai ? bhagavAna he gautama ! dvIndriyoM meM do prakAra kI sAkAra pazyantA hotI hai, zrIbhagavAnU-he gautama! pRthvIkAyikanI eka sAkAra pazyantA ja hoya che. zrIgautamasvAmI-he bhagavan ! pRthvIkAyikanI sAkAra pazyanA keTalA prakAranI kahelI che? zrI bhagavAna -he gautama! pRthvIkAyikAnI eka zrutajJAna sAkAra pazyantA ja kahelI che. eja prakAre apakAyika, tejaskApiMke, vAyukAyika ane vanaspatikAyikanI paNa eka ja sAkAra pazyanta che ane te zrutajJAna sAkAra pazyanA che. zrIgautamasvAmI bhagavAna ! prIdinI pazyanA keTalA prakAranI che? zrIbhagavAna-he gautama! kIjiyenI eka sAkAra pazyanta ja kahelI che. zrIgautamasvAmI-he bhagavana kIndriyenI sAkAra pazyanA keTalA prakAra kahelI che? zrIbhagavA - gautama ! dvIndrimAM be prakAranI sAkAra pazyantA hoya che, jema ke zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #750 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 30 sU01 sAkArAnAkArapazyantAnirUpaNam __ 737 tadyathA-zrutajJAna sAkArapazyantA, zrutAjJAnasAkArapazyantA, 'evaM teiMdiyANa vi' evamdvIndriyANAmiva trIndriyANAmapi sAkArapazyantA dvividhA prajJaptA, gautamaH pRcchati-'cauridiyANaM punchA' caturindriyANAM katividhA pazyantA prajJaptA ? iti pRcchA, bhagavAnAha'goyamA ! he gautama ! 'duvihA paNNattA' caturindriyANAM dvividhA pazyantA prajJaptA, 'taM jahAsAgArapAsaNa yA aNAgArapAsaNayA' tadyathA-sAkArapazyantA anAkArapazyantA ca, 'sAgArapAsa gayA jahA beiMdiyANaM' caturindriyANAM sAkArapazyantA yathA dvIndriyANAM dvividhApratipAditA tathA pratipattavyA, gautamaH pRcchati-'cauridiyANaM bhaMte ! aNAgArapAsaNayA kaivihA paNNattA ?' he bhadanta ! caturindriyANAm anAkArapazyantA katividhA prajJaptA ? bhagavAnAha'goyamA !' he gautama ! 'egA cakkhudaMsaNa aNAgArapAsaNayA paNattA' ekA cakSurdarzanAnAkArapazyantA prajJaptA, 'maNUsANaM jahA jIvANaM' manuSyANAM yathA jIvAnAM pazyantA pratipAditA tathA pratipattavyA, 'sesA jahA neraiyA jAya vemANi yANaM' zeSANAm-uktAtiritAnAM yathA nairayikANAM pazyantA uktA tathA vaktavyA, yAvat-paJcendriyatiryagyonikavAnayathA-zrutajJAna sAkAra pazyantA aura zrutAjJAna sAkAra pshyntaa| isI prakAra trIndriyoM kI sAkAra pazyantA bhI do prakAra kI hI samajhanI caahie| gautamasyAmI-he bhagavan ! caturindriyoM kI pazyantA kitane prakAra kI hai ? bhAvAna-he gautama ! caturindriyoM kI pazyantA do prakAra kI kahIM haiM, yathA sAkAra pazyantA aura anAkAra pazyantA / sAkAra pazyantA dIndriyoM ke samAna samajhalenI caahie| gautamasthAmI-he bhagavan ! cauindriyoM kI anAkArapazyantA kitane prakAra kI kahI haiM ? bhagavAn he gautama ! cauindriyoM ko eka cakSudarzana anAkArapazyantA kahI hai| manuSyoM kI pazyantA vaisI hI kahanI cAhie jaisI jIvoM kI kahI hai| ina saba ke sivAya zeSa jIyoM kI pazyantA vaimAnikoM taka nArakoM ke samAna samajhanI cAhie / arthAt paMcendriyatiryacoM, vAnavyantaroM, jyotiSkoM aura vaimaazrutajJAna sAkAra pazyantA ane zrutajJAna sAkAra pazyantA. eja prakAre trIndriyanI sAkAra pazyantA paNa be prakAranI ja samajavI joIe. zrI gautamapAmI-he bhagavana ! caturindriyanI pazyantA keTalA prakAranI kahI che? zrIbhagavAna-he gautama! caturindriAnI pazyantA be prakAranI kahI che jema ke sAkAra pazyantA ane anAkAra pazyantA, sAkAra pazyantA kIndriyAnI samAna samajI levI joIe. zrIgautamasvAmI-he bhagavana ! caturindriyanI anAkAra pazyantA keTalA prakAranI che? manuSyanI pazyantA evI ja kahevI joIe ke jevI jIve na kahI che. A badhAnA sivAya zeSa jIvonI pazyantI mAnika sudhI nArakanI samAna samajavI joIe athata zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #751 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre vyantarajyotiSkavaimAnikAnAM caturvidhA sAkAra pazyantA, dvividhAcAnAkAra pazyantA prajJaptA, tatra sAkArapazyantA zrutajJAnAvadhijJAna zrutAjJAnavibhaGgajJAnarUpA, anAkArapazyantA ca cakSudarzanAvadhidarzana rUpAvaseyA, atha jIvAdIneva pazyantA viziSTAn prarUpayitumAha- 'jIvANa bhaMte! kiM sAgArapassI aNAgArapassI ?' he bhadanta ! jIvAH khalu kiM sAkArapazyantina:sAkArapazyantA asti eSAmiti sAkArapazyantino bhavanti ? kiM vA anAkArapazyantino bhavanti ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! 'jIvA sAgArapassI vi aNAgArapassI vi' jIvAstAvat sAkArapazyantino'pi bhavanti, anAkAra pazyantino'pi bhavanti, gautamaH pRcchati - ' se keNaNaM bhaMte ! evaM vuJcai - - jIvA sAgAraparasI vi aNAgAraparasI vi ?' he bhadanta ! tat - atha kenArthena kathaM tAvad evam uktarItyA ucyate yat- jIvAH sAkAra1zyatino'pi anAkArapantino'pIti ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! 'jeNaM jIvA suyaNANI ohiNANI maNapajjavaNANI kevalaNANI suya aNNANI vibhaMgaNANI teNaM jIvA sAgApastI' ye khalu jIvAH zrutajJA nino'dhijJAninomanaH paryavajJAninaH kevalajJAninaH zrutA nikoM kI sAkAra pazyantA cAra prakAra kI aura anAkAra pazyantA do prakAra kI hai / sAkAra pazyantA zrutajJAna, avadhijJAna, zrutAjJAna aura vibhaMgajJAna rUpa hai aura anAkAra pazyantA cakSudarzana avadhidarzana rUpa haiM / aba pazyantA se yukta jIva Adi kA prarUpaNa karate haiM gautamasvAmI - he bhagavan ! jIva sAkAra pazyantA vAle hai athavA anAkAra pazyantA vAle haiM ? 738 bhagavAna - he gautama! jIva sAkAra pazyantA vAle bhI haiM aura anAkara pazyantA vAle bhI haiM / gautamasvAmI - he bhagavan ! kisa hetu se aisA kahA jAtA hai ki jIva sAkAra paiyattA vAle bhI hai, anAkAra pazyantA vAle bhI haiM ? pa Mcendriya tiya cA, vAnabyantarA, jyAtiSkA ane venikAnI sAkAra pazyantA cAra, prakAranI ane anAkAra padmatA e prakAranI che. sAkAra pazyantA zrutajJAna, avadhijJAna, zrutAjJAna ane vibha'gajJAna rUpa che ane anAkAra pazyantA cakSudana ane avadhidarzana rUpa che. have pazcantAvALA jIva AdinuM prarUpaNa kare che zrIgautamasvAmI-he bhagavan ! jIva sAkAra pazyantAvALA che athavA anAkAra pazyantA vAjA che ? zrIbhagavAna-huM gotama ! jIva sAkAra pazyantAvALA paNa che ane anAkAra pazyantAvALA paNa che. zrIgautamasvAmI-he bhagavan zA hetuthI ema kahevAya che ke jIva sAkAra pazyantAvALA paNa che ane kAr pazyantAvALA paNa che ? zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #752 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TokA pada 30 sU0 1 sAkArAnAkAra pazyantAnirUpaNam 739 jJAnino vibhaGgajJAnito bhavanti te khalu jIvAH sAkArapazyantino vyapadizyante teSAM jJAnAnAM sAkAravazyantAvazvena tad viziSTajIvAnAmapi tad vyapadezAt, kintu - ' je gaM jIvA cakkhuNI ohidaMsaNI kevaladaMsaNI teNaM jIvA aNAgArapassI' ye khalu jIvA sudarzanano'vadhidarzaninaH kevaladarzanino bhavanti te khalu jIvA anAkArapazyantino vyapadizyante teSAM jJAnAnAmanAkArapazyantAvatvena tadviziSTajIvAnAmapi tad vyapadezaH, prakRtamupasaMharannAha - ' se ete dveNaM goyamA ! evaM bubcai-jIvA sAgArapassI vi agAgArapassI vi' he gautama! tat atha etenArthena evam uktarItyA ucyate yat - jIvAH sAkArapazyantino'pi bhavanti anAkAra pazyantino'pi bhavanti, iti, gautamaH pRcchati - 'neraiyANaM bhaMte ! kiM sAgArassI ?' aNAgArapassI ?' he bhadanta ! nairayikA khalu kiM sAkArapazyantino bhavanti ? kiMvA anAkAra pazyantino bhavanti ? bhagavAnAha - 'goyamA ! evaM ceva' he gautama ! evazcaivatatattyaiva nairayikAH sAkArapazyantino bhavanti, anAkArapazyantino'pi bhavanti, kintu bhagavAn he gautama! jo jIva zrutajJAnI haiM, avadhijJAnI haiM, mana:paryayajJAnI haiM yA kevalajJAnI haiM, zrutAjJAnI athavA vibhaMgajJAnI haiM, ve sAkAra pazyantA vAle kahalAte haiM, kyoMki unakA jJAna sAkAra pazyantA hai, ataeva ve jIva sAkAra pazyantA vAle kahe jAte haiM, kintu jo jIva cakSudarzanI avadhidarzanI aura kevaladarzanI haiM, ve jIva anAkAra pazyantA vAle kahe jAte haiM, kyoM ki unakA bodha anAkAra pazyantA rUpa haiM / isa hetu se, he gautama! yaha kahA jAtA kiM jIva sAkAra pazyantA vAle bhI aura anAkAra pazyantA vAle bhI haiN| gautamasvAmI - he bhagavan ! nAraka jIva sAkAra pazyantA vAle haiM yA anAkAra pazyantA vAle haiM ? bhagavAn - he gautama ! isI prakAra, arthAt jIvoM kI taraha nAraka bhI sAkAra pazyantA vAle bhI haiM aura anAkAra pazyantA vAle bhI hai| pahale kI apekSA zrI bhagavAna-he gautama! je jIva zrutajJAnI, avadhijJAnI che, mana:paryAMvajJAnI che agara kevalajJAnI che, zrutAjJAnI athatA vibhagajJAnI che, te sAkAra pazyantAvALA kahevAya che, kemake temanuM jJAna sAkAra pazyantA che, tethI ja te jIvA sAkAra pazyantAvALA kahevAya che. paNa je jIva cakSuHnI, acakSu danI, avadhidazanI ane kaeNvaladanI che, te jIvA anAkAra pazyantAvALA kahevAya che, kema temanA edha anAkAra pazyantA rUpa che. e hetuthI huM gautama ! ema kahevAya che ke jIva sAkAra pazyantAvALA paNa ane anAkAra pazyantAvALA paNa che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! nAraka jIva sAkAra pazyantAvALA che agara anAkAra parayantAvALA che ? zrI bhagavAn he-gautama! e ja prakAre arthAt jIvAnI jema nAraka paNa sAkAra zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #753 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 740 prajJApanAsUtre 'NavaraM sAgArapAsaNayAe maNapajjavanANI kevala nANI na vuccai' navaram-pUrvApekSayA vizeSastu nairayikANAM sAkArapazyantAyAM manaHparyavajJAninaH kevalajJAnino nocyante teSAM tajjJAna dvayavirahAt, nairayikANAM cAritrapratipattyabhAvAda manaHparyavajJAna kevalajJAnakevaladarzanAnAmasad iti bhAvaH, tadAha-'aNAgArapAsaNayAe kevala daMsaNaM Natthi' nairayikANAm anAgArapazyantAyAM kevaladarzanaM nAsti, 'evaM jAva thaNiyakumArA' evam-narayikA iva yAvat-asurakumAra-nAgakumAra-suvarNakumAra- agnikumAra-vidyutkumAra udadhikumAra-dikkumAra-dvIpakumAra-pavana kumArA api sAkArapazyantino'pi anAkArapazyantino'pi bhavanti, gautamaH pRcchati-'puDhavikAiyANaM pucchA' pRthiyokAyikAnAM pRcchA, tathA ca pRthivIkAyikAH kiM sAkArapazyantino bhavanti ? kiMvA anAkArapazyantino bhavanti ? bhagavAnAha-'goyamA!' he gautama ! 'puDhavikAiyA sAgArapassI No aNAgArapassI' pRthivIkAyikAH sAkArapazyantino bhavanti no anAkAra pazyantino bhavanti, gautamaH pRcchati-se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai0' he bhadanta ! tatvizeSatA yaha hai hi nArakoM meM manaH paryavajJAnI aura kevalajJAnI nahIM kahanA cAhie, kyoM ki nAraka jIva cAritra aMgIkAra nahIM kara sakate, ataeva unameM manAparyavajJAna aura kevalajJAna nahIM pAyA jAtA, isa kAraNa do prakAra kI pazyantA bhI unameM nahIM hotI / anAkAra pazyantA meM se una meM kevaladarzana nahIM hotaa| nArakoM ke samAna asturakumAra, suvarNakumAra, agnikumAra, vidyutkumAra, uddhikumAra, bIpakumAra dikkumAra, pavana kumAra aura stanitakumAra bhI sAkAra pazyantA vAle aura anAkAra pazyantA vAle bhI hote haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! pRthivIkAyika kyA sAkAra pazyantA vAle hote haiM yA anAkAra pakSyantA vAle hote haiM ? bhagavAn-he gautama ! pRthivIkAyika sAkAra pazyantA vAle hote haiM, anA. kAra pazyantA vAle nahIM hote| pazyantAvALA paNa che ane anAkAra pazyantAvALA paNa che. pahelAnI apekSAe vizeSatA e che ke nArakamAMthI manaH paryAvajJAnI ane kevalajJAnI na kahevA joIe, kemake nAraka jIva cAritra aMgikAra nathI karI zakatA, tethI temanAmAM mana:paryAvajJAna ane kevalajJAna nathI maLI AvatuM, e prakAre be prakAranI pazyantA paNa teomAM nathI hotI. anAkArapazyantAmAMthI temanAmAM kevaladarzana nathI thatAM. nArakenI samAna asurakumAra, nAgakumAra, suvarNakumAra, agnikumAra, vidyutakumAra udadhikumAra, dvIpakumAra, dikumAra, pavanakumAra, ane svanitakumAra paNa sAkAra pazyantAvALA ane anAkAra pazyantAvALA paNa hoya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! pRthvIkAyika zuM sAkAra pazyantAvALA hoya che? agara to anAkAra pazyantAvALA hoya che ? zrI bhagavAna he gautama! pRthvIkAyika sAkAra pazyantAvALA hoya che, anAkAra parantAvALA nathI detA. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #754 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 30 sU0 1 sAkArAnAkArapazyantAnirUpaNam 741 atha kenArthena -kathaM tAvad evam-uktarItyA ucyate yat-pRthivIkAyikAH sA kArapazyantino bhavanti no anAkArapazyanti no bhavantIti ? bhagavA nAha-'goyamA !' he gautama ! "puDhavi. kAiyANaM egA suya aNNANasAgArapAsaNayA paNNattA' pRthivIkAyikAnAm ekA tAjJAnasAkArapazyantA prajJatA, prakRtamupasaMharanAha-se teNaTeNaM goyamA ! evaM vuccai ?' he gautama ! tat-atha tenArthena evam-uktarItyA ucyate yat -pRthivIkAyikAH sAkArapazyantino bhavanti, no anAkArapazyantino bhavanti-ja teSAM prakRSTaviziSTaparisphuTajJAnarUpapazyantA, 'evaM jAva vaNAsaikAiyANaM' evam-pRthivIkAyikAnAmiva yAkta-aphAyikAnAM tejaskAyikAnAM vAyukAyikAnAM vanaspatikAyikAnAm pratyekam ekA zrutAjJAna sAkArapazyantA prajJaptA, 'beIdiyANaM pucch|' dvIndriyANAM pRcchA, tathA ca dvondriyAH kiM sAkArapazyantino bhavanti ? kiMvA anAkArapazyantino bhavanti ? bhagavAnAha-'goyamA ! he gautama ! 'sAgArapassI No aNAgArapassI' dvIndriyAH sAkArapazyantino bhavanti no anAkArapazyantino bhavanti, gautamaH __ gautamasthAnI-he bhagavan ! kisa hetu se aisA kahA jAtA hai ki pRthivIkAyika sAkAra pazyantA vAle hote haiM, anAkArapazyantA vAle nahIM hote? bhagavAn-he gautama ! pRthivIkAyikoM meM eka zrutAjJAna pazyantA hI kahI hai, isa hetu se, he gautama ! aisA kahA hai ki pRthivIkAyikoM meM eka sAkArapazyantA hI hotI hai, anAkAra pazyantA nahIM hotI unameM viziSTa parisphuTa jJAna rUpa pazyantA nahIM pAI jaatii| pRthivIkAyikoM ke samAna hI apUkAyikoM, tejaskAyikoM, vAyukAyikoM aura vanaspatikAyikoM meM bhI eka zrutAjJAna sAkAra pazyantA hI kahI gaI hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! dvIndriya jIva kyA sAkAra pazyantA vAle haiM athavA anAkAra pazyantA vAle haiM ? bhagavAn-he gautama ! dvIndriya jIva sAkAra pazyantA vAle haiM, anAkAra zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! zA hetuthI ema kahela che ke pRthvIkAyika sAkAra pazyantAvALA hoya che, anAkAra pazyantAvALA nathI hotA ? zrI bhagavAn he gautama! pRvIkathikamAM eka thatajJAna pazyantA ja kahI che, e hetuthI, he gautama ! evuM kahyuM che ke pRthvIkAyikamAM eka sAkA2 pazyantA ja hoya che, anAkAra pazyanA nathI hotI-temanAmAM viziSTa parikruTa jJAnarUpa pazyatA nathI maLI AvatI. pRthvIkAyikanI samAna ayika, tejasakAyika, vAyukAyika ane vanaspatikAyikamAM paNa eka zrutajJAna sAkAra pazyantA ja kahelI che. zrI gautamasvAmI-ha bhagavana ! dvIndriya jIva zuM sAkAra pazyantAvALA che? athavA anAkAra pazyantAvALA che? zrI bhagavAhe gautama! dvIndriya jIva sAkAra pazyantAvALA che, anAkAra pazya zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #755 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 742 - prajJApanAstre pRcchati-'se keNaDheNaM bhaMte ! evaM vuccai0 ?' he bhadanta ! tat-atha ke nArthena-kathaM tAvad, evam-uktarItyA ucyate yat-dvIndriyAH sAkArapazyantino bhavanti no anAkArapazyantino bhavantIti ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'beiMdiyANaM duvihA sAgArapAsaNayA paNNattA' dvIndriyANAM dvividhA sAkArapazyantA prajJaptA, 'taM jahA-suyaNAgasAgArapAsaNayA, suya aNNANa sAgArapAsaNayA' tadyathA-zrutajJAnasAkArapazyantA, zrutAjJAnasAkArapazyantA ca, pakRtamupasaMharabAha-'se eeNaTeNaM goyamA ! evaM buccai0' he gautama ! tat-atha etenArthena evaMpUrvoktarItyA ucyate yad dvIndriyAH sAkArapazyantino bhavanti no anAkArapazyantino bhavantIti, 'evaM te iMdiyANa vi' evam-dvIndriyANAmiva trIndriyANAmapi sakArapazyantA bhavati no anAkArapazyantA bhavati, gautamaH pRcchati-'cauridiyANaM pucchA' caturindriyANAM pRcchA, tathA ca caturindriyAH ki sAkArapazyantino bhavanti ? kiM vA anAkArapazyantino bhavanti ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'cauridiyA sAgArapassI vi aNAgArapassI vi' catupazyantA vAle nahIM hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! kisa hetu se aisA kahA jAtA hai ki dvIndriya jIva sAkArapazyantA vAle haiM, anAkArapazyantA vAle nahIM hai ? ___ bhagavAn-he gautama ! dvIndriyoM kI sAkArapazyantA do prakAra kI kahI gaI hai, vaha isa prakAra zrutajJAna sAkAra pazyantA aura zrutAjJAna sAkAra pazyantA / isa hetu se, he gautama ! aisA kahA gayA hai ki dvIndriya jIva sAkAra pazyantA cAle haiM, anAkAra pazyantA vAle nahIM haiN| isI prakAra zrIndriya bhI sAkAra pazyantA vAle hote haiM, anAkArapazyantA vAle nahIM hote| gautamasvAmI-he bhagavan ! caturindriya kyA sAkArapazyantA vAle hote haiM athavA anAkAra pazyantA vAle hote haiM ? bhagavAn-he gautama ! caturindriya jIva sAkAra pazyantA vAle bhI hote haiM, tAvALA nathI hotA. zrI gautama svAmI-he bhagavad ! zA hetuthI ema kahela che ke kIndriya jIva sAkAra pazyantAvALA che, anAkArapazyatAvALA nathI. zrI bhagavAna-he gatama! dvIndrinI sAkAra pazyantA be prakAranI kahI che, te A prakAre zrutajJAna sAkAra pazyantA ane zrutajJAna sAkAra pattA e hetuthI, he gautama! ema kahevuM che ke dvIndriya jIva sAkArapazyantAvALA che, anAkArapazyantAvALA nathI. eja prakAre trIndriya paNa sAkArapazyantAvALA hoya che, anAkArapazyantAvALA nathI hotA. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! caturindriya zuM sAkArapazyantAvALA hoya che athavA anAkAra pazyantAvALA hoya che ? zrI bhagavAna-he gatama! caturindriya jIva sAkAra pazyantAvALA paNa ane anAkAra zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #756 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 743 prameyabodhinI TIkA pada 30 sU0 1 sAkArAnAkAra pazyantAnirUpaNam rindriyAH sAkAra pazyantino'pi anAkAra pazyantino'pi bhavanti, gautamaH pRcchati- 'sekeNaTTeNaM bhaMte ! evaM buccai0 ' he bhadanta ! tat-atha ke nArthena - kathaM tAvad evam uktarItyA ucyate yat - caturindriyA sAkAra pazyantino'pi bhavanti ? anAkArapazyantino'pi bhavantIti ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama! 'jeNaM cauriMdiyA suyaNANI suya aNNANI te NaM cauriMdiyA sAgArapastI' ye khalu caturindriyAH zrutajJAninaH zrutAjJAnino bhavanti te khalu caturindriyAH sAkArapazyantino bhavanti kintu - 'jeNaM cauridiyA cavakhudaMruNI teNaM cauridiyA aNAgAraparasI' ye khalu caturindriyA zrakSurdazanino bhavanti te khalu caturindriyA anAkArapazyantino bhavanti, prakRtamupasaMharannAha - 'se eeNadvegaM goyamA ! evaM buccara' he gautama ! tat-atha etenArthena evam - uktarItyA ucyate yada- caturindriyAH zAkArapazyantino'pi bhavanti anAkAra pazyantino'pi bhavantIti bhAvaH, 'maNUsA jahA jIvA' manuSyA yathA jIvA uktAstathA vaktavyA: ' avasesA jahA neraiyA jAva vemAniyA' avazeSAH- pUrvoktAtiriktAH yathA nairayikAH pratipAditA stathA pratipattavyA yAvat - vAnavyantarajyotiSkavaimAnikAzca avaseyA iti bhAvaH iyaJca pazyantA prAkaTyApara paryAyA jJAtatArUpA avaseyA / / sU0 1 // anAkAra pazyantA vAle bhI hote haiM / gautamasvAmI - bhagavan ! kisa hetu se aisA kahA jAtA hai ki caturindriya jIva sAkArapaiyantA vAle bhI aura anAkAra pazyantA vAle bhI hote haiM ? bhagavAn he gautama! jo caturindriya jIva zrutajJAnI athavA zrutAjJAnI hote haiM, ye sAkArapaiyantA vAle hote haiM, kintu jo caturindriyacakSudarzanI hote haiM, ve anAkAra pazyantA vAle hote haiM / he gautama ! isa hetu se aisA kahA jAtA hai ki caturindriya jIva sAkArapaiyantA vAle bhI hote haiM aura anAkAra pazyatA vAle bhI hote haiM / manuSyoM kA kathana samuccaya jIvoM ke samAna samajhanA caahie| zeSa jIvoM kA kathana nArakoM ke samAna jAna lenA cAhie, arthAt vAnavyantara, jyotiSka pazyantAvALA paNa hoya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! zA hetuthI ema kahevAya che ke caturindriya jIva sAkApazyantAvALA paNa ane anAkArapazyantAvALA paNa hoya che ? zrI bhagavAna-he gautama! je caturindriya jIva zrutajJAnI athavA zrutAjJAnI hAya che, te sAkAra pazyantAvALA heAya che, paNa je caturindriya cakSudanI hAya teo anAkArapazyantAvALA hoya che, he gautama ! e hetuthI ema kahevAya che ke caturindriya jIva sAkArapazyantAvALA paNa hAya che ane anAkArapazyantAvALA paNa hAya che. manuSyanuM kathana samuccaya jIvAnA samAna samajavu joie. mAkInA jIvAnu kayana nArakAnA samAna jANI levu' jAie. arthAt bAnavyantara, jyAtiSka ane vaimA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #757 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 744 prajJApanAsUtre // kevalijJAnasampatti vaktavyatA // mUlam-"kevalI NaM bhaMte ! imaM rayaNappabhaM puDhavi AgArehiM heUhiM uvamAhiM diTuMtehiM vaNNehiM saMThANehiM paDoyArehiM jaM samayaM jANai taM samayaM pAsai, jaM samayaM pAsai taM samayaM jANai ? goyamA ! no iNaTTe samaTe, se keNaTeNaM bhaMte ! evaM cuccai-kevalI gaM imaM rayaNappabhaM puDhavi AgArehiM jaM samayaM jANai No taM samayaM pAsai, jaM samayaM pAsai no taM samayaM jANai ? goyamA ! sAgAre se NAme bhavai aNAgAre se dasaNe bhavai, se teNaTeNaM jAva No taM samayaM jANai evaM jAya ahe. sattama, evaM sohammakappaM jAva accuyaM, gevijagavimANA aNuttara vimANA, IsIpabbhAraM puDhaviM, paramANupoggalaM dupaesiya khaMdhaM jAva aNaMtapaesiyaM khadhaM, kevalI NaM bhaMte ! imaM rayaNappabhaM puDhaviM aNAgArehiM ahe tahiM aNuvamAhiM adiTuMtehiM avaNNehiM asaMThANehiM apamANehiM apa DoyArehiM pAsai na jANai ? haMtA, goyamA ! kevalI NaM imaM rayaNappabhaM puDhavi aNAgArehiM jAva pAsai na jANai, se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vaccai-kevalIimaM rayaNappabhaM puDhavi aNAgArehiM jAva pAsai Na jANai, goyamA ! aNAgAre se dasaNe bhavai sAgAre se nANe bhavai, se teNaTeNaM goyamA ! evaM buccai-kevalINaM imaM rayaNappabhaM puDhavi aNAgArehiM jAya pAsaha Na jANai, evaM jAva IsippabhAraM puDhacaM paramANuM poggalaM aNaMtapaesiyaM khaMdhaM pAsai na jANai / pAsaNayA payaM samattaM // 30 // sU0 2 // chAyA-kevalI khalu bhadanta ! imAM ratnaprabhAM pRthivIm AkArai hetubhirupamAmi dRSTAntai varNe aura vaimAnika kI pazyantA nArakoM ke samAna hai| yaha pazyatA eka prakAra kI jJAnatA hai jise prAkaTa ya bhI kahA jAtA hai / sU0 1 // kevalIjJAna sampatti zabdArtha-(keyalI NaM bhaMte ! imaM rayaNappamaM puDhavi AgArehiM) he bhagavan lakanI pazyantA nAkanA samAna che. A pazyantA eka prakAranI jJAtatA che jene prAkaTaya paNa kahe che. ke sU0 1che kevalajJAna saMpatti zA-( kevalI NaM bhaMte / imaM rayaNappamaM puDhapi AgArehiM ) masapAna | eii A zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #758 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 30 sU0 2 kevalIjJAnasampattinirUpaNam 745 saMsthAnaH pramANaiH pratyavatArairya samayaM jAnAti taM samayaM pazyati ? yaM samayaM pazyati taM samayaM jAnAti ? gautama ! nAyamarthaH samarthaH, tat kenArthena bhadanta ! evamucyate-kevalI khalu imAM ratnapramAM pRthivIm AkAra0 yaM samayaM jAnAti no taM samayaM pazyati, yaM samayaM pazyati no taM samayaM jAnAti ? gautama ! sAkAraM tajjJAnaM bhavati, anAkAraM tad darzanaM bhavati, tat tenArthena yAvat-no taM samayaM jAnAti evaM yAvad adhaH saptamIm evaM saudharmakalpaM yAvad acyutaM, kecalI isa ratnaprabhA pRthivI ko AkAroM se (heUhiM) hetuoM se (uvamAhi) upamAnoM se (didaMtehiM) dRSTAntoM se (vaNNehiM) varSoM se (saMThANehiM) saMsthAnoM se (pamANehi) pramANoM se (paDoyArehi) pratyayatAroM se (ja samayaM jANaI taM samaya pAsai ?) jisa samaya jAnate haiM, usa samaya dekhate haiM ? (jaM samayaM pAsai ta samayaM jANai ?) jisa samaya dekhate haiM, usa samaya jAnate haiM ? __(goyamA ! no iNaTe samaThe) he gautama ! yaha artha samartha nahIM hai (se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buracaI) he bhagavan ! kisa hetu se aisA kahA jAtA hai (kevalI NaM imaM rayaNappabhaM puDhaviM AgArehi) kevalI isa ratnaprabhA pRthivI ko AkAroM se (jaM samayaM jANai No taM samayaM pAsai, jaM samayaM pAsai no taM samayaM jANai ?) jisa samaya jAnate haiM usa samaya dekhate nahIM, jisa samaya dekhate haiM, usa samaya jAnate nahIM (goyamA ! sAgAre se NANe bhayAi) he gautama ! una kA jJAna sAkAra hotA hai (aNAgAre se daMmaNaM bhavai) unakA darzana anAkAra hotA hai (se teNaTeNaM) isa kAraNa se (jAva ko taM samayaM jANai) yAvat usa samaya nahIM jAnate (evaM jAya ahesattama) isI prakAra yAvat sAtavIM pRthivI ko (evaM 2tnaprabhA pRthvIna 214|2|thii (heUhiM ) tumAthI ( uvamAhi) 35mAmAthI ( FiTuMtehiM) 45-tathI ( dhaNehi) paNethI (saMThANehi) sathAnI (pamANehi) prabhAgAthA (paDoyArehiM) pratyavatArothI (jaM samayaM jANai taM samayaM pAsai)o samaye ye che, te samaye nepe cha ? (jaM samayaM pAsai taM samayaM jANai 1) 2 samaye cha, te samaye to cha ? (goyamA! no iNaTTa samaTe ) gautama ! 241 Atha samaya nathI. (se keNadeNaM bhaMte ! evaM vuccai) he bhagavan ! // hetuthI mema 4pAya che. ( kevalINaM imaM rayaNappabhaM puDhaviM AgArehi ) pakSI mI 2tnaprabhA pRthvIna mAthI (jaM samayaM jANai No taM samaya pAsai, jaM samaya pAsai no taM samaya jANai ? ) le samaye gaye cha, te samaye hepata nathI, re samaye heNe cha, te bhaye patA nathI. (goyamA ! sAgAre se NANe bhavai) he gautama ! tebhAnA jJAna saa||2 DAya cha (aNAgAre se dasaNaM bhavai) tamanA + ana DAya che. (se teNadveNaM) me 4|294thii (jAya No taM samaya jANai) yAt te samaye nayI patA pra0 94 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #759 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 746 prajJApanAsUtre vimAnAni anuttaravimAnAni, ISatprAgbhAzaM pRthivIm, paramANu pudgalaM dviprAdezikaM skandhaM yAvad anantaprAdezikaM skandham, kevalI khalu bhadanta / imAM ratnaprabhAM pRthivIm anAkArairahetubhiranupamAbhiradRSTAntairavarNairasaMsthAna ra pramANairapratyacatAraiH pazyati na jAnAti ? hanta, gautama ! kevala khala imAM ratnaprabhAM pRthivIm anAkArai yavit pazyati na jAnAti, tat kenArthena madanta ! evamucyate - kevaLI imAM ratnaprabhA pRthivIm anAkArai yavit pazyati sohammaM kapa) isI prakAra saudharma kalpa ko (jAva accuyaM) yAvat acyuta kalpa ko (gevija cimANA ) graiveyaka vimAnoM ko (anuttaravimANA) anuttara vimAnoM ko (IsIpabhAraM puDhavIM) ISatprAgabhAra pRthivI ko ( paramANupoggalaM ) paramANu pudgala ko (dupadesi saMgha) dvipradezI skaMdha ko ( jAva anaMtapaesiyaM khaMdhaM) yAvat anantapradezo skaMdha ko / (kevalI NaM bhaMte ! imaM rayaNappa puDhavi) he bhagavan ! kevalI isa ratnaprabhA pRthivo ko (aNAgAre hiM) anAkAroM se ( ahe UhiM) ahetuoM se (aNuvamAhiM) aNupamAoM se (aditehi) adRSTAntoM se (avaNNehiM) avarNoM se (asaMThANe hiM) asaMsthAnoM se (apamANehiM) apramANoM se (apaDoyArehiM) apratyavatAroM se ( pAsa na jANai ?) dekhate haiM, jAnate nahIM haiM ? (haMtA) hAM (goyamA ! ) he gautama ! (kevalo NaM imaM raNadhyamaM puDhaviM) kevalI isa ratnaprabhA pRthvI ko (aNA gArehiM jAva pAsai na jANai) anAkAroM se yAvat dekhate haiM, jAnate nahIM haiM ( se keNadveNaM bhaMte ! evaM buccai ? ) he bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahA jAtA haiM (kevalI imaM ramaNapabhaM puDhivi aNAgArehiM jAva pAsai, Na jANai ?) ki ( evaM jAva ahe sattama) are yAvat sAtabhI pRthvIne (eva sohammaM kappa ) se ahAre soyarsa apane (jAva accurya) yAvat abhyuta upane (gevija vimANA ) caiveya4 vimAnAne (anuttaravibhANA) anuttara vimAnAne (IsIpa bhAra puDha) SatprAbhAra pRthvIne ( paramANupoggalaM ) paramANu yugalAne (dupadesiya saMgha) dvidezI dhone (jAva anaMta parasiya saMdha) yAvat ananta pradezI sundhAne. nAzutAthI. (kelINaM bhaMte! iyaM yajapa puDhavi) he bhagavan ! usI yA ratnaprabhA pRthvIne (aNAgArehiM) anA||thI (ahe Uhi ) mahetumethI (aNuvamAhiM) anuyabhAyothI ( aditehi ) madRSTAntothI (avaNNehi) aparNAthI (asaMThANehi ) yasa sthAnothI ( apamANehi) apramANothI (apaDoyArehiM ) pratyavatArothI ( pAsai na jANai 1) hethe che, (haMtA) hA (gomA) he gautama (kevalI NaM imaM rayaNappa puDhatri) DevalI yA ratnaprabhA pRthvIne (aNAgArehiM jAva pAsai na jANai) manAathIyAvat dekhe che, lagatA nathI (sekeNaTTeNaM aMte ! evaM vaccai ?) he bhagavan ! zA araedhI sebha uhevAya che ? ( kevalI maM rayaNappa puDhacaM aNAgArehiM jAva pAsaiNa jAnai ) hai haipasI mA ratnaprabhA pRthvIne manA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #760 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 30 sU0 2 kevalIjJAnasampattinirUpaNam 747 na jAnAti ? gautama ! anAkAraM tadarzanaM bhavati, sAkAraM tajjJAnaM bhavati, tat tenArthena gautama ! evamucyate-kevalI khalu imAM ratnaprabhAM pRthivIm anAkArai vit pazyati na jAnAti, evaM yAvad ISatprAgthArAM pRthivIm, paramANu pudgalam anantaprAdezikaM skandhaM pazyati na jAnAti / pazyantA padaM samAptam // 30 // sU0 2 // ____TIkA-patha chadmasthAnAM sakarmakatvena sAkAro'nAkArazvopayogaH kramika evaM utpattu. marhati, sakarmaNAM jIvAnAmekatarasyopayogasya samaye tadanya upayogaH karmaNA''vRtatvAt notpattuparhati tayo yugapada virodhAt tathA ca chadmastho yasmin samaye jAnAti na tasminneva kevalI isa ratnaprabhA pRthivI ko anAkAroM se yAvat dekhate haiM, jAnate nahIM haiM (goyamA ! aNAgAre se daMsaNe bhavai) he gautama ! una kA darzana anAkAra hotA hai (mAgAre se nANaM bhavai) unakA jJAna sAkAra hotA hai (se teNadvegaM goyamA ! evaM buccai) he gautama ! isa kAraNa se aisA kahA jAtA hai (kevalI NaM imaM rayaNappamaM puDhavi) kevalI ima ratnaprabhA pRthivI ko (aNAgArehiM) anAkAroM se (jAva pAsai Na jANaI) yAvat dekhate haiM, jAnate nahIM (evaM jAya IsipambhAraM puDhavi) isI prakAra ISatprArabhAra pRthvI ko (paramANupoggalaM) paramANu pudgala ko (aNatapadesiyaM khadhaM) anantapradezI skaMdha ko (pAsai na jAgai) dekhate haiM, jAnate nahIM haiM / sU0 2 // pAsaNayA pada samApta TIkArtha-chadmastha jIva sakarmaka hote haiM, ataeva jJanakA sAkAropayoga aura nirAkAropayoga krama se hI utpanna ho sakatA hai, kyoMki sakarmaka jIvoM ke eka upayoga ke samaya dUsarA upayoga karma se AvRta ho jAtA hai, isa kAraNa kArethI yAvata dekhe che, jANatA hotA nathI. (goyamA ! aNAgAre se dasaNe bhavai) 0 gautama! tamanA - anAra hAya cha (sAgAre se nANaM bhavai) tamanA jJAna sA2 heya cha (se teNadveNaM goyamA! evaM vuccai). gautama ! se rathI ma pAya cha (kevalI NaM imaM rayaNappamaM puDhavi) upakSI mA 2tnapramA mIna (aNAgAre hi) manAthI (jAva pAsai Na jANai) yAvat he the, to nathI ( evaM jAva isipabbhAra puDhavi) se 54Are yAvat 75t prAmA2 thAnA (paramA gupoggalaM) paramANu purAnA (aNaMtapaesiya khaMdha) ananta pra3 24ndhane (pAsaha na joNai) heNe cha, on nayI. // 10 2 // pAsaNayA pada samApta TIkArya -chadmastha jIva sakarmaka hoya che, tethI ja temanA sAkAre paga ane nirAkAre paga kamathI ja utpanna thaI zake che, kemake sakarmaka nA eka upagane samaya bIjA upayoga karmathI AvRtta banI jAya che, e kAraNe te utpanna nathI thaI zaktA. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #761 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 748 __ prajJApanAsUtre samaye pazyati kintu tadanantaraM kevalinAM punarghAtikamavatuSTayakSayAt teSAM kSINajJAnAvaraNatvAt tayoryugapad virodhAbhAvena sa kiM yasminneva samaye ratnaprabhAdikaM jAnAti tasmimneva samaye pazyati ? utAho jIvasvabhAvatvAt krameNa jAnAti pazyati ? ityAzaGkaya pRcchati-'kevalINaM bhaMte ! imaM rayaNappabhaM puDhavi AgArehi hetUhi uvamAhiM diTuMtehiM yaNNehi saMThANehi pamANehiM paDoyArehiM jaM samayaM jANai taM samayaM pAsai ? jaM samayaM pAsai taM samayaM jANai ?' he bhadanta ! kevalI khalu imAM ratnaprabhA pRthivIma AkAraiH-AkArabhedaiH, AkArabhedAstAvat iyaM ratnaprabhApRthivI kharakANDa paGkakANDa-apkANDa bhedena trikANDA vartate, kharakANDamapi poDazabhedaM vartate, tatra prathamaM sahasrayojanapramANaM ratnakANDaM tadanantaraM sahasrayojanamAnameva vajra kANDam, tasya cApyadhastAt sahasrayojanapramANameva vaiDyakANDaM vartate ityAdi vaha utpanna nahIM ho sktaa| do upayogoM kA eka sAtha honA viruddha hai| isa kAraNa chadmastha jisa samaya jAnatA hai, usI samaya meM dekhatA nahIM hai, kintu usake bAda hI dekhatA hai| kintu kevalI ke ghAtika karmoM kA kSaya ho cukA hai, ve ataeva unake jJAnAvaraNa aura darzanAvaraNa kA kSaya ho jAne ke kAraNa jJAna aura darzana donoM ke eka sAtha hone meM koI virodha nahIM hai / to kyA ve jisa samaya ratnaprabhA Adi ko jAnate haiM, usI samaya dekhate haiM ? athavA jIva-svabhAva ke kAraNa krama se jAnate-dekhate haiM ? aisI AzaMkA se gautamasvAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! kevalI bhagavAn isa ratnaprabhA pRthivI ko AkAroM se arthAta AkAra medoM se jaise yaha ratnaprabhA pRthivI kharakANDa, paMkakANT aura apkANDa ke bheda se tIna prakAra kI hai| kharakANDa ke bhI solaha bheda haiN| unameM se prathama eka hajAra yojana pramANa ratnakANDa hai, usake anantara eka hajAra yojana pramANa vajrakANDa hai, usake nIce sahasra yojana ko vaiDUrya kANDa hai, ityAdi rUpa se samajha lene caahie| tathA he tuoM se arthAt be upagenuM ekI sAthe banavuM virUddha che. e kAraNe chamastha je samaye jANe che, te samayamAM dekhAtA nathI, paNa tenA pachI ja dekhe che, paNa kevalInA ghAtika karmo kSaya thayelA hoya che, tethI ja temane jJAnAvaraNa ane darzanAvaraNa kSaya thaI javAnA kAraNe jJAna ane darzana bannenuM eka sAthe hevAmAM ke virodha nathI thatuM. - te zuM teo je samaye ratnaprabhA Adine jANe che, te samaye dekhe che? athavA jIva svabhAvanA kAraNe kramathI jANe-dekhe che? evI AzaMkAthI gautamasvAmI prazna kare che- he bhagavan! kevalI bhagavAn A ratnaprabhA pRthvInA AkArathI arthAt AkAra bhedathI, jemake A ratnaprabhA pRthvI parakAMDa, paMkakAMDa ane apakAMDanA bhedathI traNa prakAranI che. kharakAMDanA paNa sela bheda che, temanAmAMthI prathama eka hajAra yojana pramANa ratnakAMDa che, tenA pachI eka hajAra jana pramANa vajakAMDa che, tene nIce hajAra ejanane veDUrya zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #762 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pada 30 sU0 2 kevalIzAnalampattinirUpaNam 749 rItyA'baseyAH hetubhiH-upapatibhiH yuktibhirityarthaH, tAzca yuktayo yathA-kayaM tAvat 'ratnaprabhA' iti nAma saMjAtam ? atrocyate-ratnamayakANDatvAd asyAH 'ratnaprabhA' itinAma, ratnAni prabhA-svarUpaM yasyAH sA ratnaprabhA, athavA asyAH ratnamayakANDatvAdeva ratnAnAM prabhA-kAntiryasyAM sA ratnaprabhA iti anvarthavyutpatteriti, upamAbhiH-upamitibhiH sA dRzyairityarthaH, tAzcopamA yathA-ratnaprabhAyAM ratnaprabhAdIni kANDAni varNavibhAgena padmarAgendusadRzAni ityAdi, dRSTAntaH-udAharaNaiH, vAdiprativAdinobuddhi sAmyapratipAdakavAkyairityarthaH, yathA ghaTaH pRthubunodA dhAkArAdirUpe svagatadharmeranagataH paTAdigatebhyazca dharmebhyo vyAvRttaH samupalabhyate ataH paTAdibhyaH pRthageva vastvantaraM ghaTa evamiyamapi ratnaprabhA svagata pUrvoktabhederanugatA zarkarAprabhA bhedebhyazca vyAvRttA bhavati, ata stAbhyaH iyaM pRthageya vastvantaraupapattiyoM yA yuktiyoM se, jaise-isa pRthivI kA nAma ratnaprabhA kyoM haiM ? isa kA samAdhAna yaha hai ki ratnamaya kANDa hone ke kAraNa isakA nAma ratnaprabhA hai| ratna ho jisa kI prabhA thA jisakA svarUpaho vaha ratnaprabhA athavA ratnamaya kANDa hone se jima meM ratnoM kI prabhA-kAnti ho vaha ratnaprabhA / yaha isa pRthivI kA arthAnusAra nAma hai| tathA upamAoM se arthAt sadRzatA se, jaiseratnaprabhA meM ratnaprabha Adi kANDa varNa vibhAga se padmarAgendra ke samAna hai ityAdi dRSTAntoM se arthAt udAharaNoM se yA vAdI tathA prativAdI kI buddhi meM samatA ke pratipAdana vAkyoM se, jaise-pRthu evaM budhana (cauDe au golAkAra) udara Adi AkAra Adi apane meM rahane vAle dharmo se yukta hotA hai, aura ghaTAdi meM rahe hue dharmoM se vyAvRtta (bhinna) hotA hai ataeva jaise ghaTa, paTAdi se bhinna hai, isI prakAra yaha ratnaprabhA pRthivI bhI zarkarA Adi pRthiciyoM se bhinna hai / kyoki usa ke dharma una se bhinna haiM / isa kAraNa kAMDa che, ItyAdi rUpathI samajI levuM joIe. tathA hetuothI arthAta upapatti agara yuktithI-jema-A pRthvInuM nAma ratnaprabhA kema che? tenuM samAdhAna A che ke ratanamaya kAMDa hevAnA kAraNe tenuM nAma ratnaprabhA che. ratna ja jenI prabhA athavA ratnamaya kAMDa hevAthI jemanAmAM ratnanI prabhA-kAnti hoya te ratnaprabhA A pRthvI zabdanA artha anusAra nAma che. tathA upamAothI arthAta sadazatAthI, jema ratnaprabhAmAM ranaprabha Adi kAMDa varNa vibhAgathI padmarAgendranI samAna che ItyAdi, daSTAMntathI arthAt udAharaNathI athavA vAdI tathA prativAdInI buddhimAM samatAnA pratipAdaka vAkayothI, jemake pRthu temaja buddha (corasa ane goLAkAra) udara AdinA AkAra pitAmAM rahenArA dharmothI yukta hoya che. ane ghaTa AdimAM rahelA dharmothI vyAvRtta (bhinna) hoya che, tethI ja jema ghaTa, paTAdithI bhinna che, eja prakAre A ratnaprabhA pRthvI paNa zarkarA Adi pRthvIothI bhinna che, kemake tenA dharma temanAthI judA che. e kAraNe zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #763 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 750 prajJApanAsUtre mityAdi, varNai:- zuklAdivarNavibhAgena, tepaJca zuklAdInAmutkarSApakarSasaMkhyeyA saMkhyeyA nantaguNavibhAgena gandharasasparzavibhAgena cetyarthaH, saMsthAnaiH tasyA ratnaprabhAyAM bhavanandarakA - dInAM racanAkArairityarthaH, yathA - ' teNaM bhavaNA bAhi vaTTA aMto cauraMsA ahe pukkharakaNNiyA saMThANasaMThiyA' tAni khalu bhavanAni bahirvRttAni antazcaturasraHNi adhaH puSkarakarNikA saMsthAna saMsthitAni, evam- ' teNaM narayA aMto vaTTA bAhiM cauraMsA ahe khurapasaMThANasaMThiyA' tAni khalu narakANi anto vRttAni bahizcaturasrANi adhaH kSurapra saMsthAnasaMsthitAni bhavanti ityAdi, pramANaiH- :- AyAma (halyaviSkambhAdirUpaiH parimANairityarthaH, yathA - ' asouttarajoyaNa sayasahasabAhallA rajjuppamANamettA AyAmavikkhaMbheNaM' azItyuttarayojanazatasahasrabAhalyA rajjupramANamAtrA AyAmaviSkambheNa ityAdi, pratyantArai: - ghanodavyAdivayaiH, prati- paritaH sAkalyena avatIryate - vyApyate yaiste pratyavatArA iti vyutpatteH, ghanodadhyAdivalayAnAM sarvAsu ratnaprabhA, zarkarApabhA Adi se pRthak ho vastu hai, ityAdi / tathA varNoM se arthAt zveta Adi varNoM ke bheda se, zukla Adi guNoM ke utkarSa evaM apakarSa rUpa saMkhyAtaguNa, asaMkhyAtaguNa aura anantaguNa ke vibhAga se tathA gaMdha, rasa aura sparza ke vibhAga se / tathA saMsthAnoM se arthAt ratnaprabhA meM bane bhavanoM evaM narakAvAsoM kI racanA ke AkAroM se, jaise ye bhavana bAhara se gola aura andara se caukora haiM, nIce puSkara kI karNikA ke AkAra ke haiM / isI prakAra naraka andara se gola haiM, bAhara se caukAra haiM aura nIce khurapA (kSurapra ) ke AkAra ke haiM, ityAdi / tathA pramANoM se arthAt lambAI, moTAI, cauDAI Adi rUpa parimANoM se, jaise - eka lAkha assI hajAra yojana moTAI vAlI, tathA rajju pramANa lambAI cauDAI vAlI, ityAdi / pratyavatAroM se arthAt ghanodadhi Adi calayoM se / jo pUrI taraha vyApta kara le use pratyavatAra kahate haiM / ghnoratnaprabhA, zarAprabhA AdithI pRthak ja vastu che, ityAdi, tathA varNothI arthAt zveta di NenA bhedathI, zukala Adi guNNAnA utkaSa temaja apakarSI rUpa sa MkhyAta guNu, asaMkhyAta guNu, ane ananta guNunA vibhAgathI tathA gaMdha, rasa ane spanA vibhAgathI, tathA saMsthAnothI, arthAt ratnaprabhAmAM banela bhavanA temaja narakAvAsAnI racananA AkArI jemake--te bhavanA mahArathI goLa ane a MdarathI caturajI che, nIce puSkaranI kaNikAnA AkAranA che. eja prakAre naraka aMdarathI gALa che, bahArathI yaturasa, anenI surayA ( akhA ) nA bharanA che ityAdi. tathA pramANAthI arthAt laMbAI moTAI, vistAra Adi rUpa pariNAmAthI, jemake, eka lAkha eMsI hajAra ceAjana moTAivALI, tathA rajI pramANu laMbAI-paheALAivAnI ityAdi pratyavatArAthI arthAt ghanadhi Adi valayeAthI je purepurA vyApta karI ke tene pratyavatAra kahe che. dhanAdadhi Adivalaya mudhI krizAkhAmAM ane badhI vidizAomAM ratna zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #764 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 30 su0 2 kevalI jJAna sampattinirUpaNam 751 dikSu vidikSu ca ratnaprabhAM pRthivIM vyApya vyavasthitatvAt, yaM samayaM yasmin samaye jAnAti - AkArAdiviziSTatayA paricchitti taM samayaM tasmin samaye kiM pazyati kevaladarzana viSayI karoti ? evaM yaM samayaM yasmin samaye pazyati kevaladarzanaviSayI karoti taM samayaM tasmin samaye eva kiM jAnAti - AkArAdiviziSTatayA ki paricchinnati ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama! 'no iNa samaTThe' nAyamarthaH samartha:-noktArthI yuktyopapannaH saMbhavati, gautamastatra kAraNaM pRcchati - ' se kelaTThe NaM bhaMte ! evaM buccai - kevalI NaM imaM rayaNappabhaM puDhaviM AgArehiM jAva jaM samayaM jANai no taM samayaM pAsi jaM samayaM pAsai no taM samayaM jANai ?' he bhadanta ! tat - aya, kenArthena--kathaM tAvat evam uktarItyA ucyate yat- kevalI khala imAM ratnaprabhAM pRthivIm AkAra yavit-hetubhirupamAbhirdRzantai varNaiH saMsthAnaiH pramANaiH pratyavatAraizca yasmin samaye jAnAti no tasmin samaye pazyati, evaM yasvin samaye pazyati na tasmin samaye jAnAtIti ? bhagavAn kAraNamAha - 'goyamA !' he gautama ! 'sAgA re se NANe bhavi, aNAgAre dadhi Adi valaya sabhI dizAoM meM aura sabhI vidizAoM meM ratnaprabhA pRthivI ko vyApta kara ke rahe hue haiM, ataH ve pratyavatAra kahalAte haiM / tAtparya yaha hai ki kyA kevalI bhagavana AkArAdi se ratnaprabhA pRthivI ko jisa samaya kevala jJAna se jAnate haiM, usI samaya meM kevaladarzana se dekhate bhI haiM ? aura jisa samaya meM kevaladarzana se dekhate haiM kyA usI samaya meM kevalajJAna se jAnate bhI haiM ? bhagavAn uttara dete haiM- he gautama ! yaha artha samartha nahIM hai, arthAt yaha bAta yuktisaMgata nahIM hai / gautamasvAmI - he bhagavan ! kisa hetu se aisA kahA jAtA hai ki kevalI jisa samaya isa ratnaprabhA pRthivI ko AkAroM, hetuoM, upamAoM dRSTAntoM, varNoM, saMsthAnoM pramANoM aura pratyavatAroM se jisa samaya meM jAnate haiM, usa samaya meM dekhate nahIM aura jisa samaya meM dekhate haiM, usa samaya meM jAnate nahIM ? bhagavAn - he gautama ! kevalI bhagavAn kA jJAna sAkAra arthAt vizeSoM kA prabhA pRthvIne jApta karIne rahelA che, tethI tee pratyavatAra kahevAya che. tAtpa e che ke zuM kevalI bhagavAn AkArAdithI ratnaprabhA pRthivIne je kevalajJAnathI jANe che, teja samayamAM kelanathI dekhe paNa che? ane je samayamAM kevala daza nathI dekhe che zuM te ja samayamAM kevalajJAnathI jANe paNa che! zrI bhagavAna uttara Ape che-De autama! A arthAM samatha nathI, arthAt A vAta yukti saMgata nathI. - zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! zA hetuthI ema kahevAya che ke kevalI je samaye A ratnaprabhA pRthvIne mAre, hetuyo, upabhAgo, dRSTAnto, varSA, saMsthAnA prbhaa| ane pratyavatArAthI je samayamAM dekhe che, te samayamAM jANatA nathI ? zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #765 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 752 prajJApanAsUtre se damaNe bhavaI' sAkAram-vizeSAbhigrAhAtmakaM vizeSanizcayasvarUpaM tasya-bhagavataH kevalinaH jJAnaM bhavati, anAkAram-sAmAnyagrahAtmakaM tasya bhagavataH kevalino darzanaM bhavati, tathA ca jJAnena vizeSaparicchedaM kurvan 'jAnAti' iti vyapadizyate, darzanena sAmAnyagrahaM kurvan 'pazyati' iti vyapadizyate, kevalino jJAnaM sAkAraM vizeSagrAhakaM vartate anya thA tasya jJAna tvameva na saMbhavati vizeSAbhigrahAtmakabodhasyaiSa jJAnapadArthatvAt uktazca-'sa vizeSaM punarjJAnam' iti, darzanantu anAkAraM sAmanyagrahAtmakaM bhavati tathAcoktam-nivizeSa vizeSANAM grahodarzana mucyate' iti, jIvasya tathA svAbhAvyAt kati payapradezeSu jJAnaM, katipayapradezeSu darzanam ityevaM khaNDazo jJAnaM darzanazca na saMbhavati apitu yadA jJAnaM bhavati tadA sAkalyena jJAnameva, yadA tu darzanaM bhavati tadA sAkalyena darzanameva, tayozca jJAnadarzanayoH sAkArAnAkAratayA grAhaka hotA hai aura darzana anAkAra arthAt sAmAnya kA grAhaka hotA hai| atAca kevalI jaba jJAna ke dvArA vizeSa kA pariccheda karate haiM taba "jAnate haiN| aisA kahA jAtA hai aura jaba darzana ke dvArA sAmAnya ko grahaNa karate haiM, taba dekhate haiM aisA kahA jAtA hai| kevalo kA jJAna sAkAra arthAt vizeSa kA grAhaka hotA hai, anyathA yaha jJAna hI nahIM kahA jA sakatA, kyoM vizeSagrAhaka bodha hI jJAna kA artha hai| kahA bhI hai-'savizeSaM punarjJAnam' arthAt jo vizeSa yukta vastu ko jAnatA hai, vahI jJAna hai| darzana anAkAra arthAt sAmA. nya kA grAhaka hotA hai| kahA bhI hai-padArthoM ke vizeSa rahita grahaNa ko darzana kahate haiN| jIva ke kitaneka pradezoM meM jJAna aura kitaneka pradezoM meM darzana ho, isa prakAra khaNDazaH jJAna aura darzana saMbhava nahIM haiM, kintu jaba jJAna hotA hai taba pUrI taraha se jJAna hI hotA hai aura jaba darzana hotA taya pUrI taraha darzana ho 1 zrI bhagavAna-he gautama! kevalI bhagavAnanuM jJAna sAkAra arthAt vizenuM grAhaka hoya che ane darzana anAkAra arthAt sAmAnyanuM grAhaka hoya che. tethI ja kevalI jyAre jJAna dvArA vizeSa pariccheda kare che tyAre jANe che ema kahevAya che ane jyAre darzana dvArA sAmAnyane grahaNa kare che tyAre dekhe che ema kahevAya che. kevalInuM jJAna sAkAra arthAt vizeSanuM grAhaka hoya che, anyathA te jJAna ja nathI kahI zakAtuM, kemake, vizeSa yA 4 mAgha / jnyaanne| atha che. yu e I-" savizeSa punarjJAnaM " arthAt re vizeSa yukta vastune jANe che, te ja jJAna che. darzana anAkAra at sAmAnyanuM grAhaka heya che. kahyuM paNa che-padArthonA vizeSa rahita grahaNane darzana kahe che. jIvatA keTalAka pradezamAM jJAna ane keTalAka pradezamAM darzana thAya, e prakAre khaMDaH jJAna ane darzanane saMbhava nathI, paNa jyAre jJAna thAya che tyAre purepurUM jJAna ja thAya che ane jyAre darzana thAya che, tyAre purepuruM darzane ja thAya che. jJAna ane zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #766 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 30 sU0 2 kevalIzAnasampattinirUpaNam chAyAtapayorikha paraspara viruddhatvAd yasmin samaye jAnAti tasmin samaye na pazyati, yasmin sapaye vA pazyati tasmin samaye na jAnAti iti bodhyam, tadevAha-'se teNa?NaM jAya No taM samayaM jANai tat-atha tenArthena-ukta hetunA yAvata-kevalI khalu imAM ratnaprabhAM pRthivI mAkArAdibhirthasmin samaye jAnAti no tasmin samaye pazyati, yasmina samaye vA pazyati no tasmin samaye jAnAtIti, evaM jAva ahe sattamaM' evam-ratnaprabhoktarItyA yAvat-kevalI zarkarAprabhA vAlukAmAM paGkaprabhA dhUmaprabhAM tamAnamAm, adhaHsaptamIzca pRthivIm AkArAdibhiH prakArai yasmin samaye jAnAti no tasmin samaye pazyati, yasmin samaye vA pazyati no tasmin samaye jAnAti prAgukayuktaH, evaM sohammakappaM jAva asacuyaM' evam- ratnaprabhAdirItyA kevalI saudharmakalpaM yAvada-IzAnaM sanatkumAraM mAhendraM brahmalokaM lAntakaM mahA zukraM sahasrAram AnataM prANatam AraNam acyutazca kalpam AkArAdibhiH prakArayariman samaye jAnAti no tasmin samaye pazyati, evaM yasmin samaye pazyati no tasmin samaye jAnAti prAguktahotA hai| jJAna aura darzana chAyA tathA dhUpa ke samAna sAkAra evaM anAkAra hone se paraspara virodhI haiN| jisa samaya kevalI jAnate haiM usa samaya meM dekhate nahIM aura jisa samaya dekhate haiM usa samaya meM jAnate nahIM, aisA samajhanA cAhie / yahI kahate haiM-kevalI isa ratnaprabhA pRthvI ko AkAra Adi se jisa samaya meM jAnate haiM usa samaya meM dekhate nahIM haiM aura jisa samaya meM dekhate haiM usa samaya meM jAnate nahIM haiN| isI prakAra zakerAprabhA, cAlukAprabhA, paMkaprabhA, dhUmapramA, tamaHprabhA aura adhaH saptamI pRthivI ko AkAra Adi se jisa samaya meM jAnate haiM, usa samaya meM dekhate nahIM aura jisa samaya meM dekhate haiM usa samaya meM jAnate nahIM / yukti pUrvavat samajha lenI cAhie / isI prakAra saudharma kalpa ko yAvat IzAna, sanatkumAra, mAhendra, brahmaloka, lAntaka; mahAzukra, sahastrAra, Anata, prANata, AraNa aura acyuta kalpa kA AkAra Adi se darzana chayA ane taDakAnI samAna paraspara virodhI che. sAkAra temaja anAkara havAthI je samayamAM kevalI jANe che, te samayamAM dekhatA nathI ane je samayamAM dekhe cha, te samayamA patA nathI, mema sama. e ja kahe che-kevalI A rAnaprabhA pRthvIne AkAra AdijI je samayamAM jANe che te samayamAM dekhatA nathI, ane je samayamAM dekhe che, te samayamAM jANatA nathI. e ja prakAre karaprabhA, vAlukAprabhA, paMkaprabhA, dhUmaprabhA, tama prabhA ane adhaH sAtamI pRthvIne AkAra AdithI je samayamAM jANe che, te samayamAM dekhatA nathI ane je samayamAM dekhe che te samayamAM jANatA nathI. yukti pUrvavat samajI levI. e ja prakAre saudharma kalpane yAvat IzAna, sanakumAra, mahendra brahmaloka, lAntaka, mahAzuka, sahasAra, Anata, praNata, AraNa ane acuta ka95ne AkAra AdithI je zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #767 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 754 prajJApanAsUtre yukte', 'gevijjavimANA aNuttaravimANA, IsIpa bhAraM puDhavi, paramANu poggalaM dupaesiya khaMdhaM jAva anaMtapaesiyaM khaMdhaM' kevali khalu graiveyaka vimAnAni anuttaravimAnAni ISatprAgbhArAM pRthivIM paramANu pudgalaM dviprAdezikaM skandhaM yAvata- tricatuH paJcapaT saptASTa navadaza saMkhyAtAsaMkhyAtAnantaprAdezikaM skandhaJcAkArAdibhiH prakArai ryasmin samaye jAnAti no tasmin samaye pazyati, yasmin samaye vA pazyati no tasmin samaye jAnAti, prAguktayukte stulyatvAt, athoktarItyA jJAnadarzanayoH sAkArAnAkAratayA pRthagrUpeNa vyavasthApitatvena yadA haat ratnaprabhAdikamAkArAdyabhAvena nizcinoti tadA sa ' pazyati' ityevaM vyapadeSTavyo natu 'jAnAtI 'ti prarUpayitumAha- 'kevaLI NaM bhaMte ! imaM rayaNappabhaM puDhavi aNAgAraMhiM ahetU hiM aNuvamAhiM aditehi avaNNehi asaMThANehiM aramANehiM apaDoyArehiM pAsa na jANai ?' he jisa samaya meM jAnate haiM usa samaya meM dekhate nahIM aura jisa samaya meM dekhate haiM usa samaya meM jAnate nahIM hai / yukti pUrvavata samajha lenI cAhie / kevalI graiveyaka vimAnoM ko, anuttara vimAnoM ko ISatprAgabhAra pRthivI ko, paramANu pudgala ko, videzI skaMca ko, yAvat tripradezI, cAra pradezI, pAMca pradezI, SaT pradezI, sAta pradezI, aSTa pradezI, nau pradezI, dazapradezI, saMkhyAtapradezI, asaMkhyAta pradezI aura anantapradezI skaMdha ko AkAra Adi se jisa samaya meM jAnate haiM usa samaya meM dekhate nahIM haiM aura jima samaya meM dekhate haiM usa samaya meM jAnate nahIM haiM / yukti pUrvavat yahAM bhI samAna hai / pahale jJAna ko sAkAra aura darzana ko nirAkAra nizcita kiyA gayA hai, ataeva kevalI ratnaprabhA Adi ko AkAra Adi ke abhAva se jaba dekhate haiM, taba ve ' dekhate haiM' isa prakAra kahanA cAhie, 'jAnate haiM' aisA nahIM kahanA cAhie, aisI prarUpaNA karane ke lie kahate haiM-he bhagavana ! jaba kebalI isa ratnaprabhA pRthvI ko anAkAroM se arthAt pUrvokta AkAroM se rahita, ahetuoM se samayamAM jANe che te samaye dekhatA nathI ane je samaye dekhe che te samayamAM jANatA nathI, yukti pUrvavat samajI levI. kaivalI traiveyaka vimAneAne, acyuta vimAnAne, iSaprAkbhAra pRthvIne, paramANu pundgone, dvipradvezI sundhane, yAvat tripradezI, yatuH pradezI, paMtha advezI, SaTpradezI, sAtatradezI, ATha ahezI, nava pradezI, haza pradezI, saMNyAtapradezI, asabhyAtapradezI ane anantapradezI skandha ne AkAra AdithI je samayamAM jANe che te samayamAM dekhatA nathI ane je samayamAM dekhe che te samayamAM jAgutA nathI yuktipUrva pramANe samajavI. pahelA jJAnane sAkAra ane danane nirAkAra nizcita karela che, tethI ja kevalI ratnaprabhA Adine AkAranA abhAve jyAre dekhe che, tyAre te dekhe che. e prakAre kahevu. jAie, jANuM che, ' evuM na kahevu' joie, evI prarUpaNA che-he bhagavan ! jyAre kevalI A ratnaprabhA pRthvIne anAkArothI L zrI prajJApanA sUtra : 5 karavAne mATe kahe arthAt pUrvokta Page #768 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 30 sU0 2 kevalIjJAnasampattinirUpaNam 755 bhadanta ! kevalI khalu imAM ratnaprabhAM pRthivIm anAkArai:- pUrvoktAkArarahitaiH, ahetubhiH yuktirahitai:, anupanAbhiH sAdRzyarajitaiH, adRzantaiH - udAharaNAbhAvaiH, avarNa- zuklAdivarNagandharasasparzarAhityaiH, avasthAnaiH -racanAvizeSarahitaiH, apramANaiH- pUrvoktaparimANavizeSarAhityena, apratyavatAraH - ghanodanyAdi valayarAhityena ca kevalaM kiM pazyatyeva na jAnAti ? bhagavAn tadaGgIkurvannAha - 'haMtA, gomA !' he gautama ! hanta-satyapetat, 'kevalINaM imaM syaNappabhraM puDha ciM aNAgArehiM jAva pAsai na jAgai' kevalI khalu imAM ratnaprabhAM pRthivIm anAkAraiH yavit-ahe - tubhiH, anupamAbhiH, adRSTAntaiH, avarNaiH, asaMsthAnaiH, apramANaiH, apratyaktAraiH kevalaM pazyatyeva na jAnAti, prAguyukteH, gautamastatra kAraNaM pRcchati - ' se kepa dveNaM bhaMte ! evaM buccai - kevalI imaM rayaNappabhaM puDhaSi bhaNAgArehiM jAva pAsa Na jANai ?' he bhadanta ! tat-atha kenArthenakathaM tAvat evam uktarItyA ucyate yat- kevalI khalu imAM ratnaprabhAM pRthivIm anAkArairyAvid - ahetubhiH, anupamA prabhRtibhiH kevalaM pazyatyeva no jAnAtIti ? bhagavAn pUrvoktameva arthAt yukti rahita, anupamAoM se arthAt sadRzatArahita, adRSTAntoM se arthAt udAharaNa ke abhAvoM se avarNoM se arthAt zuklAdi varNoM evaM gaMdha, rasa, sparza se rahita rUpa se asaMsthAnoM se arthAt racanA vizeSarahita, apramANoM se arthAt pUrvokta pramANa vizeSa se rahita rUpa se, apratyavatAroM se arthAt ghanodadhi Adi valayoM se rahita rUpa se kevala kyA dekhate hI haiM ? jAnate nahIM hai ? bhagavAn ise svIkAra karate hue kahate haiM- he gautama ! hA~, yaha satya hai / kevalI isa ratnaprabhA pRthvI ko jaba anAkAroM, yAvat ahetuoM anupamAoM, adRSTAntoM, avarNo, apramANoM evaM apratyavatAroM se kevala dekhate hI haiM taba jAnate nahIM haiM yukti pUrvavat samajhanI cAhie / gautamasvAmI isa kA kAraNa pUchate haiM-he bhagavan ! kisa hetu se aisA kahA jAtA hai ki kevalI ratnaprabhA pRthivI ko anAkAroM yAvat ahetuoM anupa AkArAthI rahita, ahetuthI arthAt yuktirahita, anupamAothI arthAt saTTazatArahita, adRSTAntethI arthAt udAharaNAnA abhAvethI, maNeAMthI arthAt zukalAdi kAMthI gaMdha, rasa, spa rahita, rUpathI, asasthAnethI arthAt racanA vizeSathI rahita, apramANAthI arthAt pUrvokta pramANa vizeSathI rahita apratyavatArothI arthAt dhaneSa ADhilayAthI rahita rUpathI kevala zuM jove ja che? jANatA nathI ? zrI bhagavAn~ene svIkAra karatAM kahe che-he gautama ! ha', e sAcuM che, kevalI yA ratnaprabhA pRthvIne nyAre anAhArI, yApat-ahetuyo, anupamAyo, adRSTAnto, apa aprama NA temaja apratyavatArethI kevala dekhe ja che tyAre jANatA nathI. yukti pUrvavat samajavI, zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! zA hetuthI ema kahevAya che ke kevalI ratnaprabhA pRthvIne yAvat ahetue anupamA AdithI kaivala dekhe ja che, jANatA nathI ? zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #769 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre hetumAha-'goyamA !' he gautama ! 'aNAgAre se dasage bhavai, sAgAre se nANe bhavaI' anAkArama-vizeSavarjitaM tasya-bhagavataH kevalino darzanaM bhavati, kintu-sAkAram-vizeSayuktaM tasya - bhagavato jJAnaM bhavati, tayozca pUrvoktarItyA parasparaviruddhatvAt, tadupasaMharannAha-'se teNaTeNaM goyamA ! evaM vuccaI-kevalINaM imaM rayaNappa puDhavi aNAgArehiM jAva pAsai Na jANai' he gautama ! tat-atha tenArthena evam-uktarItyA ucyate yat-kevalI khalu imAM ratnaprabhAM pRthivIm anAkArai vit-ahetu prabhRtibhiH kevalaM pazyatyeva na jAnAtIti, 'evaM jAva IsippabhAraM puDhavi paramANu poggalaM aNaMtapaesiyaM khadhaM pAsai na jANai' evam pUrvoktaratnaprabho. tarItyA yAvat-zarkarAprabhA vAlukAprabhAM paGkaprabhAM dhUmaprabhAM tamaHprabhAm adhaH saptamI pRthivIm , saudharmezAnasanatkumAramAhendrabrahmalokalAntakamahAzukrasahasrArAnataprANatAraNAcyutakalpanavagraiveyakavimAnAnuttaravimAneSatprAgbhArAM pRthivIM paramANu punalaM dvitricatuHpaJcapaTU saptASTa nava daza saMkhyAtAsaMkhyAtAnantaprAdezikaM skandhaJcAnAkArai rahetubhiranupamAbhiradRSTAnte mAoM Adi se kevala dekhate hI haiM, jAnate nahIM haiM ? bhagavAn- he gautama ! bhagavAn kevalI kA darzana anAkAra arthAta vizeSa grahaNa rahita hotA hai aura jJAna sAkAra arthAta vizeSagrahaNa se sahita hotA hai| ye donoM pUrvokta prakAra se paraspara viruddha haiM, isa kAraNa he gautama ! aisA kahA jAtA hai ki kevalI isa ratnaprabhA pRthivI ko anAkAroM yAvat ahetuo Adi se kevala dekhate hI haiM, jAnate nahIM haiN| isI prakAra zarkarAprabhA, vAlukA prabhA, paMkaprabhA, dhUmaprabhA, tamaHprabhA, adhaH saptamI pRthvI, sIdharma, IzAna, sanatkumAra, mAhendra, brahmaloka, lAntaka, mahAzukra, sahasrAra, Anata, prANata, AraNa, acyuta kalpa, nau graiveyaka kalpoM, pAMca anuttara vimAnoM, ISatmAgbhAra pRthyo, paramANu pudgala, dvipradezI skaMdha, tripradezI skaMdha, catuHpradezI skaMdha, SaTrapradezI skaMgha, saptapradezI skaMdha, aSTapradezI skaMdha, nayapradezI rakaMdha, daza pradezI skaMdha, saMkhyAta pradezI skaMdha, asaMkhyAtapradezI skaMdha aura anantapradezI 1 zrI bhagavAna-he gautama ! bhagavAna kevalInuM darzana anAkAra arthAt vizeSa grahaNathI rahita hoya che ane jJAna sAkAra arthAt vizeSa grahaNathI sahita hoya che. te bane pUrvokta prakArathI paraspara virUddha che, e kAraNe he gautamaema kahevAya che ke kevalI A ratnaprabhA pRthvIne anAkAre yAvata ahetuo AdithI kevala dekhe ja che, jANatA nathI. e ja prakAre zarkarA prabhA, vAlukA prabhA, paMkaprabha, dhUmaprabhA, tama prabhA, adhaH sAtamI pRthvI, socama, zAna, sanamAra, mAndra, brahmA, elds, bhAzu, sahasAra, mAnata, prANata, AraNa, amyuna kapa, navayaka kapa, pAMca anuttara vimAne, ISadhyAbhAra pRthvI, paramANu pudgala, dvidezI ska, tripradezI , catura pradezI ska, paMcapradezI kanya, dezI skandha, saptapadezI , aSTapradezI skandha, navapradeza skanda, dazadezI kanya, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #770 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ___757 prameyabodhinI TIkA pada 31 sU0 1 saMjJApariNAmanirUpaNam ravaNairasaMsthAnApramANairapratyavatAraiH kevalaM yadA pazyati tadA na jAnAtItyarthaH prAguktarItyA. tayorjJAnadarzanayo yugapat saMbhavAbhAvAditi bhaavH| 'pAsaNayA payaM samata' pazyantApadaM triMzattamaM samAptam // 30 // sU0 2 // || ekatriMzattamaM saMjJApariNAmapadam // mUlam-jIvANaM bhaMte ! ki saNNI, asaNNI, no saNNIno asaNNI ? goyamA ! jobA sapaNI vi asagaNI vi no saNNI no asaNNI vi, neraiyANaM pucchA, goyamA ! neraiyA sapaNI vi asaNNI vi, no no saNNI no asaNNI, evaM asurakumArA jAva thaNiyakumArA, puDhavikAiyANaM pucchA, goyamA ! no saNNI asaNo no no sapaNI no asaNNI, evaM beiMdiyateiMdiyaca uridiyA vi. maNUsA jahA jIyA paMciMdiyaH tirikkhajoNiyA vANamaMtarA ya jahA neraiyA, joisiya vemANiyA saNNo no asaNNI no no saNNI no asaNNI, siddhANaM pucchA, goyamA! no sapaNI, no asaNNI, no sapaNI no asaNNI-neraiya tiriyamaNuyA ya vaNayaragasurAi saNNI'sapaNI ya / vigaliMdiyA asaNNI joDasiyavemANiyA saNNI // 1 // pANavaNAe sapaNIpayaM samattaM ||31||s01|| ___chAyA-jIvAH khalu bhadanta ! kiM saMjJinaH, asaMjJinaH, nosaMjJino noasaMjJinaH ? gautama ! jIvAH saMjJino'pi asaMjJino'pi nojJino no prasaMjJino'pi, nairayikANAm skaMdha ko, anAkAroM se, ahetu bho se anupamAoM se adRSTAntoM se, avarNo se, asaMsthAnoM se, apramANoM se, tathA apratyaktAroM se sirpha jaba dekhate haiM taba jAnate nahIM hai / pahale kahe anusAra kevalI ke jJAna kI aura darzana kI pravRti eka sAtha nahIM ho sktii| prajJApanA meM pazyantA pada samApta ||suu0 2 // ikatIsavAM saMjJApariNAma pada zabdArtha-(jIvA NaM bhaMte ! saNNI, asaNNI, nosapaNI no asaNNI) he saMkhyAtapadezI skandha, asaMkhyAta pradeza , ane anantapradeza ane anAkArothI ahetuothI anupamAothI adakhAtethI, avarNothI, asaMsthAnothI, apramANathI tathA apratyavatArothI kevaLa jyAre dekhe che, tyAre jANatA nathI. pahelA kahyA pramANe kevalInA jJAnanI ane darzananI pravRtti ekI sAthe nathI thaI zakatI. e sUtra 2 | prajJA panAmAM pazyantA para samApta ekatrIsamuM saMjJA pariNAma pada wal :-( jIvANaM bhaMte ! saNNI, alaNNI, no saNNI, no asaNNI) he bhagavan ! zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #771 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 758 prajJApanAsUtre pRcchA, nairayikAH saMjJino'pi asaMjJino'pi no nosaMjJino noasaMjJinaH, evam asurakumArA yAvat stanitakumArAH pRthivIkAyikAnAm pRcchA, gautama ! no saMjJinaH, asaMjJinaH, no nosaMjJino noasaMjJinaH, evaM dvIndriyatrIndriyacaturindriyA api, manuSyA yathA jIvAH, paJcendriya tiryagyonikA vAnavyantarAzca yathA nairayikAH, jyotiSkavaimAnikAH saMjJinaH, no asaMjJitaH, no nopaMjJito nobhasaMjJinaH siddhAnAM pRcchA, gautama ! ko saMjJinaH, no asaM " bhagavan ! jIva saMjJI haiM, asaMjJo haiM yA nosaMjJI noasaMjJI haiM ? (goyamA ! jIvA saNNI vi asaNNI vi, nosaNNI noasaNNI vi) he gautama! jIva saMjJI bhI haiM, asaMjJI bhI haiM, nosaMjJI no asaMjJI bhI haiM / (neraiyANaM pucchA ?) nArakoM saMbaMdhI prazna ? (goyamA ! nerahayA saNNI vi asaNNI vi, no nosaNNI noasaNNI) he gautama ! nAraka saMjJI bhI haiM, asaMjJI bhI haiM, nosaMjJI nobhasaMjJI nahIM haiM ( evaM asurakumArA jAva dhaNiyakumArA) isI prakAra asurakumAra yAvat stanitakumAra ! ( puDhacikAiyANaM pucchA ?) pRthivIkAyikoM saMbaMdhI prazna ? (goyamA ! no sagI) he gautama! saMjJI nahIM haiM ( asaNNI) asaMjJI haiM (no nosaNNI no asaNNI) no saMjJI nobhasaMjJI nahIM haiM ( evaM beiMdiya teiMdiya cauriMdiyAvi) isI prakAra dIndriya, trIndriya, cauindriya bhI ( maNUsA jahA jIvA ) manuSya jIvoM ke samAna (paMcidiyatirikkhajoNiyA vANamaMtarA ya jahA neraiyA) pacendriya tiryaMca tathA vAnavyantara nArakoM ke samAna ( joisiyavemANiyA saNNI, no asaNNI) jyotiSka aura vaimAnika saMjJo haiM, asaMjJI nahIM (no nosaNNI noasaNNI) no lava saMjJA che, ajJI agara rAjJI to ajJI che ? (goyatA jIvA saNI vi, asaNNI vinosaNNo-no asaNgI vi) he gautama! saMjJI pazu che, asaM jJI ya nAsa'nI--nA asa'nI paNa che. (neraiyANaM pucchA ?) nArame samandhI prazna ( goyamA ! neraiyA saNNI vi asaNNI vino no saNNI -no asaNNI) he gautama! nAra saMjJI pazu che, asaM jJI yA che, no saMjJI nA asaMjJI nathI. ( evaM asurakumArA jAva thaNiyakumArA ) me 4 prahAre asurakumAra yAvat stanitakumAra, ( puDhavikAiyANaM pucchA ?) pRthvI ayi / sabhyandhI prazna ? (goyamA ! no saNNI) saMjJI nathI. ( asaNNI) asaMjJI che (no nosaMjJI - no asaNNI) nAsaMjJI nA asaMjJI nathI. ( evaM beTiMga - iMdiya - cauriMdiyA vi) me 4 akSare dvIndriya, trIndriya, yaturindriyaya. ( maNUsA jahA jIvA ) manuSya apanA subhAna (paMcidiyatirikkhajoNiyA vANamaMtarA ya jahA neraiyA) payendriya tiryaya tathA pAnavyantara nAramenI samAna ( joisiya vaimANiyA saNI, no asaNNI) nyotiSNu bhane vaibhAniSTha saMjJI che, asaMjJI nathI. (no nosaNgI - no zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #772 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prame yabodhinI TIkA pada 31 sU0 1 saMjJApariNAmanirUpaNam jJinaH, no saMjhino no asaMjhinaH, -nairayiphatiryagmanuSyAzca vanacarAsurAdayaH saMjJino'saMjJinazca / vikalendriyA asaMjJino jyotiSkavaimAnikAH saMjJinaH // suu01|| prajJAenAyAM saMjJipadaM samAptam // 31 // TokA-triMzattabhe pazyantAkhye pade jJAnapariNAmavizeSaH prapitaH, samprati ekatriMzattame pariNAmasAdRzyAda gatipariNAmavizeSalakSaNameva saMjJApariNAma prarUpayitamAha-'jIcA gaM bhaMte ! ki saNI asaNI nosapaNI noasaNNI?' he bhadanta ! jIvAH khalu ki saMjJinaH-saMjJA-atItAnAgatavartamAnabhAvasvabhAvaparyAlocanalakSaNA vidyate yeSAM te saMjJinaH manovijJAna viziSTasmRtizAlino bhavanti ? kiM vA asaMjJina:-pUrvoktasaMjJiviparItA manosaMjJI no asaMhI nahIM haiM (siddhANaM pucchA ?) siddhoM sambandhI prazna ? (goyamA ! no sapaNI no asaNNI) he gautama ! saMjJI nahIM, asaMhI nahIM (nosaNNI-no asaNNI) no saMjJI no asaMjJI hai| ___ (neraiyA tiriyamaNuyA ya) nairayika, tiryaca aura manuSya (vaNayaragasurAi) vAmapantara asura Adi (saNNI asaNI) saMjJI aura asaMjJI haiM (vigaliMdiyA asaNNI) vikalendriya asaMjJI haiM (joisiyavemANiyA maNNI) jyotiSka aura vaimAnika saMjJI haiN| sU0 1 // saMjJopada samApta TokArtha-tIsaveM pada meM jJAna pariNAma vizeSa rUpa pazyantA kA nirUpaNa kiyA gayA, aba ikatIsaveM pada meM pariNAma kI sadRzatA se gatipariNAma vizeSa rUpa saMjJA pariNAma ko prarUpaNA karane ke lie kahate haiM gautamasvAmI-he bhagavan ! jIva saMjhI hote haiM yA asaMjJI hote haiM athavA no saMjJI no asaMjJI hote haiM ? saMjJA kA artha hai atIta, anAgata aura vartamAna asaNNI) nA -nAnasazI nathI (siddhANaM pucchA ?) siddho sandhI prazna (goyamA ! no saNNI, no asaNNI) De gautama ! sanI nathI, masI nathI. (no saNNI-no asaNNI) ne saMjJI-ne asaMsI che. (neraiya tiriya maNUsAya) naiyi, tiya bhane manuSya (vaNayaraga surAi) pAnavyanta2, asu2 mA (saNNI, akhaNNI) sajJI bhane majhI cha. (vigaliMdiyA asaNNI) (Aardayo masabhA cha (joisiya vaimANiyA saNI) jyoti ne vaimAnima sazI cha. // sU0 1 // TIkartha -trIsamA padamAM jJAna pariNAma vizeSarUpa pazyantAnuM nirUpaNa karAyuM. have ekavIsamAM padamAM pariNAmanI saraLatAthI gati pariNAma vizeSa rUpa saMjJA pariNAmanI prarUpaNuM karavAne mATe kahe che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! jIvasaMgI hoya che agara asaMgI hoya che athavA to nazI, ne asaMsI hoya che? saMjJAno artha che atIta anAgata ane vartamAna zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #773 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 760 prajJApanAsUtre vijJAnavikalA bhavanti ? kiMvA mosaMjJino noasaMjJino bhavanti ? athavA saMjJAviziSTA manovRtti yeSAM te saMjJina:-samamaskAH narayikAdayaH tadabhinnA asaMjJina:-amanakA ityarthaH, te caikendriyavikalendriyasaMmUThimapazcandriyA bodhyA statraikendriyANAM sarvathA mano vRtterabhAvo bhavati, dvIndriyAdInAntu viziSTa manovRtte bhAvaH, kevalinaH siddhAzca nosajJino no asaMjJino bhavanti, tatra kevalinA manodravyasambandhasattve'pi teSAM tairatItAnAgatavartamAnabhAvasvabhAvaparyAlocanAkaraNasaMjJAvirahAta, te khalu kSINasakalajJAnadarzanAvaraNatvAt kevalajJAnadarzanAbhyAmeva sAkSAt sakalaM jAnanti pazyanti ca tasmAtte nosaMjJino noasaMjJinaH, evaM siddhA api dravyamanovirahAt nosaMjJinaH, sarvajJatvAt no vA asaMjJino bhavanti, bhAvoM ke svabhAva kI vicAraNA / isa prakAra ko saMjJA vAle jIva saMjJo kahalAte haiM. arthAta aise jIva jinameM mAnasika jJAna evaM viziSTa smRti pAI jaae| ina se jo viparIta hoM arthAt jinameM mAnasika jJAna na ho ve asaMjJI kahalAte haiN| jo saMjJI aura asaMjJI, donoM koTiyoM se atIta hA~, aise kevalI no saMjJI no asaMjJI kahalAte haiN| ekendriya, vikalendriya aura saMmUrchima paMcendriya jIva asaMjJI hote haiN| inameM ekendriyoM meM mAnasika vyApAra kA abhAva hotA hai aura dvIndriyAdi meM viziSTa manovRtti kA abhAva hotA hai / kevalI aura siddha no saMjJI no asaMjJI hote haiN| kevaliyoM (arihanto) meM manodravyoM kA sambandha hone para bhI ve atIta kAlika, anAgata kAlika aura vartamAna kAlika padArtho ke svabhAva kI paryA locanA rUpa maMjJA se rahita haiM / jJAnAvaraNa aura darzanAvaraNa karmo kA kSama ho jAne ke kAraNa ve kevalajJAna aura kevala darzana ke dvArA hI samasta padArtho ko sAkSAt jAnate-dekhate haiM / isa kAraNa unheM no saMjJI no asaMjJI kahA gayA hai| bhAnA svabhAvanI vicAraNA e prakAranI sattAvALA jIva rAjJI kahevAya che, arthAt evA jIva jemanAmAM mAnasika jJAna temaja viziSTa smRti maLI Ave. temanAthI je viparIta hoya arthAt jemanAmAM mAnasika jJAna na hoya te asaMzI kahevAya che. je saMsI ane asaMjJI bane keriyethI atIta hoya, tevA kevalI nesaM-ne asaMjJA kahevAya che. ekendriya, vikasendriya ane saMmUni paMcendriya jIva asaMjJI hoya che temanAmAMthI ekendrimAM mAnasika vyApArane abhAva hoya che, ane hIndriyAdimAM viziSTa manovanine abhAva hoya che, kevalI ane siddho nisaMjJI-asaMjJI hoya che. kevaliyo (arihanta)mAM madravyono sambandha hovA chatAM paNa teo atIta kalika, anAgata kAlika, ane vartamAnakAlika padArthone svabhAvanI payalecanArUpa saMjJAthI rahita che. jJAnAvaraNa ane darzanAvaraNa karmo kSaya thaI javAne kAraNe teo kevalajJAna ane ke la darzananA dvArA ja samasta padArthone sAkSAt jANe che dekhe che, e kAraNe temane narsarI zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #774 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 31 sR0 1 saMjJApariNAmanirUpaNam ityabhipAyeNaiva bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'jIvA saNNI vi asaNNI vi no saNI no asaNI vi' jIvAH nairayikAdyapekSayA saMjJino'pi bhavanti, asaMjJino'pi ekendriyAdyapekSayA bhavanti, no saMjhino no asaMjJino'pi ca bhavanti, siddhakelinAM tathA vidhatvAt , atha tAneva nerayikAdi caturviMzatidaNDaka krameNa prarUgayitamAha-'neraiyANaM pucchA' he bhadanna ! nerayikANAM pRcchA, tathA ca narayikAH kiM saMjJinaH ? kiMvA asaM. jJinaH ? kiM yA no saMjJino no asaMjJino bhavanti ? bhagavAnAha-'goyamA!' he gautama ! 'neraiyA saNNI vi asaNI vi no no sapaNI no asaNNI' naiyikAH saMjJino'pi bhavanti asaMjJino'pi bhavanti tatra saMjJibhya utpadyamAnA nairayikAH saMjJino vyapadizyante, tadabhinnAstu asaMjJino vyapadizyante kintu nayikA no no saMjhino no asaMjJino bhavanti teSAM kevalibhAvAsanAvAt cAritrAtipatterabhAvAcca, evaM asurakumArA jAra thaNiyakumArA' evamisI prakAra siddha dravyamana se rahita hone ke kAraNa no saMjJI haiM / aura sarvajJa hone ke kAraNa no asaMjJI haiM / isI abhiprAya se bhagavAna ne kahA-he gautama ! jIva saMjJI bhI hote haiM, asaMjJo bhI hote haiM aura no saMjJo no asaMjJI bhI hote haiM |ab unakA daNDaka krama se nirUpaNa karate haiM gautamasvAmI-he bhagavan ! nairayika jIya saMjJI hote haiM yA asaMjJI hote haiM athavA no saMjJI noasaMjJI hote haiM ? bhagavAna-he gautama ! nayika saMjI bhI hote haiM, asaMjJI bhI hote haiN| jo saMjJI ke bhaya se naraka meM utpanna hote haiM ve nAraka saMjJI kahalAte haiM aura jo asaMjJI ke bhava se naraka meM utpanna hote haiM, ve asaMjI kahalAte haiN| magara nAraka no saMjJI-no asaMjJI nahIM hote, kyoMki ve kevalI nahIM ho sakate / kevalIna ho sakane kA kAraNa yaha hai ki ve cAritra ko aMgIkAra nahIM kara skte| kahela che. e ja prakAre siddha dravya manathI rahita hovAnA kAraNe saMjJI che ane sarvajJa hovAnA kAraNe asaMjJI che. e ja abhiprAyathI bhagavAne kahyuM-he gatama! jIvasaMjJI paNa hoya che, pasaMjJI paNa hoya che ane nosaMsI-no asaMjJI paNa hoya che. have temanuM daMDaka kamathI nirUpaNa kare che- zrI gautamasvAmI- he bhagavan! narayika jIva saMjJI hoya che agara asaMzI hoya che athavA saMjJI ne asaMzI hoya che? zrI bhagavAn he gautama ! narayika saMjJI paNa hoya che, a paMjJI paNa hoya che. je saMjJInA bhAvathI narakamAM utpanna thAya che te nArako saMjJI kahevAya che ane je asInA bhavathI narakamAM utpanna thAya che, teo asaMzI kahevAya che. paNa nAraka nosaMsI-na asaMsI nathI hotA, kemake teo kevalI nathI thaI zaktA, kevalI na thavAnuM kAraNa e che ke teo cAritranA aMgIkAra nathI karI zakatA, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #775 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 762 prajJApanAsUtre nairayikA iva asurakumArA yAvat-nAmakumArAH suvarNakumArA agnikumArA pidyutkumArA udadhikRpArA dvIpakumAra dikkumArAH pavanakumArAH stanita kumArAzca bhavanapatapaH saMjJino'pi asaMjJino'pi bhavanti, kintu no nosaM zino no masaMjJino bhavanti, gautamaH pRcchati'puDhavikAiyANaM purachA' pRthivIkAyikAnAM pRcchA, tathA ca pRthivIkAyikAH kiM saMjhino bhavanti ? kiM vA asaMjJino bhavanti ? ki yA nosaMjJino noasaMjJino bhavanti ? bhagayAnAha-'goyamA ! he gautama ! 'no saNNI, asaNNI, no nosaNNI noamaNNI' pRthivIkAyikAH no saMjJino bhavanti, kintu asajJino bhavanti, parantu no nosaMjJino noasaMjJino bhavanti pRthivIkAyikAH, 'evaM beiMdiyane iMdiyavAridiyA vi' evam-pRthivIkAthikarItyA dvIndriyatrIndriyacaturindriyA api no saMjhino bhavanti apitu asaMjJino bhavanti, no vA no saMjJano no asaMjJino bhavanti maNUsA jahA jIvA' manuSyA yathA jIvAH prarUpitA stathA saMjJino'pi asaMjhino'pi no saMjJino no asaMjJino'pi ca bhavanti, tatra nArakoM ke samAna anurakumAra, nAgakumAra, suvarNakumAra, agnikumAra, vidyutkumAra, udadhikumAra, dvIpakumAra, dikakumAra, pavana kumAra aura stanitakumAra bhavanavAsI bhI saMjJI aura asaMjJI hote haiM, magara mosaMjJI-no asaMjJI nahIM hote| gautamasvAmI-he bhagavana ! pRthivIkAyika kyA saMjJI hote haiM, yA asaMjJI hote haiM athavA kyA no saMjJI no asaMjJI hote haiM ? bhagavAn-he gautama ! pRthivIkAyika jIva saMjJo nahIM hote parantu asaMjJI hI hote haiN| ve no saMjJI-noasaMjJo bhI nahIM hote haiN| isI prakAra dvIndriya, nIndriya, caturindriya bhI saMjJI nahIM hote kintu asaMjJI hote haiN| ye no saMjJI no asajJo nahIM hote haiN| manuSyoM kI vaktavyatA jIvoM ke samAna samajhanA cAhie, arthAt manuSya bhI jIvoM ke samAna saMjJI bhI hote haiM, asaMjJI bhI hote haiM aura no saMjJI-no asaMjJo bhI hote haiN| inameM se - nArakanI samAna asurakumAra, nAgakumAra, suvarNakumAra, agnikumAra, vikumAra udadhikumAra, dvIpakumAra, dikumAra, pavanakumAra, ane stanatakumAra bhavanavAsI paNa saMjJA ane asaMjJI hoya che, paNa saMsI-ne asaMjJI nathI hotA. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! pRthvIkAyika zuM saMzI hoya che, agara asaMjJI hoya che ke zuM ne saMjJa-ne asaMjJI hoya che? zrI bhagavAna-he gautama! pRthvIkAyika jIva saMjJI nathI hotA. paraMtu asaMjJI ja hoya che. teo ne saMjJAne asaMjJI paNa nathI hotA. e ja prakAre dvIndriya, trIndriya, caturindriya paNa saMjJI nathI hotA paNa asaMjJI hioya che. teo paNa ne saMjJo- asaMI nathI hotA. manuSyanI vaktavyatA jIvonA samAna samajavI joIe, arthAta manuSya paNa jIvonI samAna saMjJI paNa hoya che zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #776 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 31 sU0 1 saMjJA pariNAma nirUpaNam 763 " garbhavyukAntAH saMjJino bhavanti, saMmUTiyA asaMjJino bhavanti, kevalina no saMjJino no asaMjJino bhavanti, 'paMvidiyatirikkhajoNiyA vANamaMtarAva jahA nerayA' paJcendriyatiryayofor arreyantarA yathA nairavikAH prarUpitA stathA saMjJino'pi asaMjJino'pi ca bhavanti no nosaMjJino noagaMjJino bhavanti, 'joisiyavemANiyA rANI no asaNNI no noNI nosaNI' jyotiSkavaimAnikAH saMzino mavanti kintu no asaMjJino bhavanti asaMjJibhyarutpAdAbhAvAt no vA no saMjJino no asaMjJino bhavanti teSAM cAritrapratipatterabhAvAt, gautamaH pRcchati- 'siddhANaM pucchA,' siddhAnAM pRcchA, tathA ca siddhAH kiM saMjJino bhavanti ? asaMjJino vA bhavanti nosaMjJino nobhasaMjJino vA bhavanti ? bhagavAnAha - goyamA !" he gautama! 'no saNNI no asaNNI norANI noasaNNI' siddhA no saMjJino bhavanti no vA asaMjJino bhavanti kintu norsajJino noasaMjJino bhavanti prAguktayukte:, uktArtha gAthA mAha- 'neraiyatiriyazNuyA ya vaNayaragasurAr3a saNNI'saNNIya | vigaliMdiyA garbhaja manuSya saMjJI hote haiM, saMmUti manuSya asaMjJI hote haiM aura kevalI no saMjJI - no asaMjJI hote haiM paMcendriya tiryagyonika tathA vAnavyantara nArakoM ke samAna hote haiM arthAt saMjJI bhI aura asaMjJI bhI hote haiM, no saMjJI no asaMjJI nahIM hote / jyotiSka aura vaimAnika saMjJI hote haiM, asaMjJI nahIM hote tathA no saMjJI - asaMjJI bhI nahIM hote. kyoMki ve cAritra aMgIkAra nahIM kara sakate / gautamasvAmI he bhagavana siddha kyA saMjJI hote haiM ? yA asaMjJI hote haiM ? athavA no saMjJI no asaMjJI hote haiM ? bhagavAn he gautama! siddha maMjJI nahIM hote, asaMjJI nahIM hote kintu no saMjJI - no asaMjJI hote haiM / aba isI viSaya kA saMgraha karane vAlI gAthA kahate haiM - nAraka, tiryaca, manuSya aura bAnavyantara aura asurakumAra Adi saMjJI bhI hote haiM, asaMjJI asa'nI paNa haiya che. ane nAsIno asannI pazu Aya che. temanAmAMthI garbha ja manuSya sajJa thAya che, samU ma manuSya asajJI hoya che ane kevo nA saMjJInA asa'nI hAya che. paMcendriya tiya g cekanika tathA vAna%0ntara nArakAnI samAna hoya che arthAt saMgI paNa ane agranI paNa hAya che, nA saMjJI, nA aAjJI nathI hotA, jyotika ane vaimAnika sannI hoya che, asagI nathI hotAM tathA nA sa MjJI-nA asaMjJI paNa nathI hotAM, kemake teo caritra aMgIkAra nahI karI zakatA. zrI gautamasvAmI bhagavan ! siddha thru sI hAya che agara teA asa'nI hAya che ? athavA bhA sI-nA asI hoya che zu? zrI bhagavAn De gautama ! siddhasa MsI nathI hotA, asa.sI nathI hotA paNa nA sannI-nA asanI hoya che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #777 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 764 prajJApanAsUtre asaNNI joisiyamANiyA saNNI' || 1 || nairayikatiryaGmanuSyAzca vanacarAsurAdayaH saMjJinoSsaMjJinazca bhavanti vikalendriyA asaMjJino jyotiSkavaimAnikAH saMjJinaH // sU0 1 // iti- 'paNNavaNAra saNNIparyaM samattaM' prajJApanAyAM saMjJApadaM samAptam // 31 // // dvAtriMzattamaM saMkhyAtapadam // mUlam - jIvA NaM bhaMte ! kiM saMjayA asaMjayA saMjayAsaMjayA no saMjayA no asaMjayA no saMjayA saMjayA ? goyamA ! jIvA saMjayA vi 1 asaMjayA va 2 saMjayA saMjayA vi3 no saMjayA no asaMjayA no saMjayA saMjayA pi 4, neraiyANaM bhaMte ! pucchA, goyamA ! neraiyA no saMjayAasaMjayA no saMjayA saMjayA no no saMjaya no asaMjaya no saMjayAsaMjayA, evaM jAva cauriMdiyA paMcidiyatirikkhajoNiyANaM pucchA, goyamA ! paMcidiyatirikkhajoNiyA no saMjayA asaMjayA vi saMjayA saMjayAvi no no saMjaya no asaMjaya no saMjayAsaMjayA vi, maNussANaM pucchA, goyamA / maNUsA saMjayA vi asaMjayA vi saMjayA saMjayA vi no no saMjaya no asaMjaya no saMjayA saMjayA, vANamaMtarajoisiyapemANiyA jahA neraiyA, siddhA NaM pucchA, goyamA ! siddhA no saMjayA 1 no asaMjayA 2 no saMjayA saMjayA 3 no saMjaya no asaMjaya no saMjayAsaMjayA 4 // gAhA - "saMjaya asaMjaya mIsagA ya jIvA taheva mayA ya | saMjaya rahiyA tiriyA sesA asaMjayA hoMti // 1 // saMjaya payaM samattaM" // 32 // sU0 1 // chAyA - jIvAH khala bhadanta ! kiM saMyatAH asaMyatAH saMyatAsaMyatAH no saMyata no asaMyata no saMyatAsaMyatAH ? gautama ! jIvAH saMyatA api 1 asaMyatA api 2 saMyatAsaMyatA bhI hote haiM / vikalendriya asazI hote haiM, jyotiSka aura vaimAnika deva saMjJI hI hote haiM / sU0 1 // saMjJApada samApta || have te ja viSayane sagraha karanArI gAthA kahe vAnabhyantara ane asurakumAra Adi sanI paNa hoya che, ndriya asa'nI hoya che, jyAtiSka ane vaimAnika taiya sa MjJo ja hAya che. sanA pada samApta zrI prajJApanA sUtra : 5 che-nAraka, tiryaMca manuSya ane asI paNa hoya che. vile Page #778 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 765 pramaiyabodhinI TIkA pada 32 sU0 1 saMyatA'saMyatatvanirUpaNam api 3 no saMyata no asaMyata no saMyatAsaMyatA api 4, nairapikAH khalu bhadanta ! pRcchA, gautama ! nai(yikAH no saMyatAH, asaMyatAH, no saMyatAsaMyatAH, no no saMyata no asaMyata no saMyatAsaMyatAH, evaM yAvaccaturindriyAH, paJcendriyatiryagyonikAnAM pRcchA, gautama ! paJcendriyatiryagyonikA no saMyatAH, asaMyatA api, saMyatAsaMyatA api, no no saMyata no battIsavAM saMyata pada zabdArtha-(jIvA NaM bhaMte ki saMjayA, asaMjayA, saMjayAsaMjayA, nosaMjayA, nobhasaMjayA, nosaMjayAsaMjayA ?) he bhagavan ! jIva kyA saMyata hote haiM ? asaMyata hote hai ? saMyatAsaMyata hote haiM ? no saMyata-no asaMyata nosaMyatAsaMyata hote haiM ? (goyamA ! jIvA saMjayA vi) he gautama ! jIva saMyata bhI (asaMjayA vi) asaMyata bhI (saMjayAsaMjayA vi) saMyatAsaMyata bhI (no saMjayA-noasaMjayA no saMjayA. saMjayA vi) no saMyata noasaMyata nosaMyatAsayata bhI hote haiN| __(nerajhyANaM pucchA ?) nArako sambandhI pRcchA ? (goymaa| neraiyA) he gautama ! nAraka (no saMjayA) saMyata nahIM hote (asaMjayA) asaMyata hote haiM (no saMjayA saMjayA) saMyatAsaMyata nahIM hote (no nosaMjaya-noasaMjaya-nosaMjayAsaMjayA) nosaMyata-noasaMyata nosaMyatAsaMyata bhI nahIM hote (evaM jAya cariMdiyA) isI prakAra cauindriyoM tk| (paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchA ?) paMcendriya tiryacoM saMbaMdhI prazna ?) (goyamA ! paMciMdiyatirikagvajogiyA) he gautama ! paMcendriya tiryagyonika (no batrIsamuM saMyata pada zA-(jIvANaM bhaMte ki saMjayA, asaMjayA, saMjayAsaMjayA, no saMjayA, no asajAyA, no saMjayAsaMjayA ?) hai pan, 75 zusayata DAya cha, masayata hoya che ? sayatAsayatA cha ? nA sayata ne mayata, nau sayatA yata DAya cha ? (goyamA ! jIvA saMjayA vi) meM gautama 71 saya 55] cha. (asaMjayA vi) masayata 59 (saMjayA saMjayA vi) saMyatAsayata 59 (no saMjayA, no asaMjayA no saMjayAsaMjayA vi) nau sayata, ne asaMyata, ne saMyatA sayata paNa hoya che. (neraiyA NaM bhaMte ! pucchA) nA samandhI 2ch| ? (goyamA ! neraiyA), gautama nA24. (no saMjayA) sayata nayI tA. (asaMjayA) asayata ya che. (no saMjayAsaMjayA) sayatAsayata nathI hotA. (no no saMjayA-no asaMjayA no saMjayAsaMjayA) ne saMyata-na asayata-nesa yatAsayata 55 nathI mAnata. (evaM jAva cariMdiyA) 0 pAre caturiMdriya sudhI. ___ (paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchA) pathendriya tiya yo sandhI prazna ? (goyamA ! paMciMdiyatirikkhajoNiyA) 5yendriya tiya yoni. (no saMjayA) sayata nathI yatA (asaMjayA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #779 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 766 prajJApanAsUtre asaMyata no saMyatAsaMthatA api, manuSyAH khalu pRcchA, gautama ! manuSyAH saMyatA api asaMyatA api saMyatAsaMyatA api, no nosaMyatanoasaMyata no saMyatAsaMyamAH, cAnacyantarajyotiSkamAnikA yathA nairayikAH, siddhAH khalu pRcchA, gautama ! siddhA no saMyatAH1, no asaMyatA:2, no saMyatAsaMyatAH3, no saMyata no asaMyata no saMyatAsaMyatAH 4 // gAthA-'saMyatAsaMyata mizrakAzca jIvAstathaiva manuSyAzca / saMyatarahitA stiyazcaH zeSA asaMyatA bhavanti // sU0 1 // saMyatapadaM samAptam // 32 // saMjayA) saMyata nahIM hote (asaMjayA vi) asayata bhI hote haiM (saMja yAsaMjayA vi) saMyatAsaMyata bhI hote haiM (no nosaMjaya no asaMjaya no saMjayAsaMjayA vi) no saMyata-no asaMyata-nosaMtAyatAsazta nahIM hote|| (maNussANaM :pucchA ?) manuSyoM sambandhI prazna ? (goyamA! maNUsA) he gautama ! manuSya (saMja yA vi) saMyata bhI (asaMjayA thi) asaMyata bhI (saMjayAsaMjayA yi) saMyatAsaMyata bhI (no nosaMyata-no asaMyata no saMyatAsaMyata) no saMyata-no asaMyata no saMyatAsaMyata nahIM hote haiM (vANamaMtarajoisiyavemANiyA jahI neraiyA) cANavyantara, jyotika, vaimAnika nArakoM ke samAna (siddhANaM pucchA ?) siddhoM saMbaMdhI prazna ? (goyamA ! siddhA no saMyatA) he gautama ! siddha saMyata nahIM (no asaMyatA) asaMyata nahIM (no saMyatAsaMyatA) saMyatAsaMyata nahIM (no saMyata noasaMyata -no saMyatAsaMyatA) ce no saMyata-no asaMyata-no saMyatAsaMyata hote haiM (saMjaya asaMjaya mIsagA ya jIvA taheva maNuyA ya) jIva aura manuSya saMyana, asaMgata aura mizra arthAt saMyatAsaMyata hote haiM (saMjaya rahiyA tiriyA) tithaMca saMyata nahIM hote arthAt asaMyata aura saMyatAvi) asayata 55 DA . (saMjayAsaMjayA vi) satAyata pAra cha (no nosaMjaya no asaMjaya nosaMjayAsaMjayA vi) nA sa4- mayata- sayAyata nathI hotA. ___ (maNussANaM pucchA ?) manuthyo sadhI prazna ? (goyamA ! maNUsA) gautama ! manuSya (saMjayA vi) sayata 5g. (asaMjayA vi) 2 d pa (saMjayAsaMjayA vi) saMpatA sayata 555 (no no saMjaya-go asaMjaya no saMjayAsaMjayA vi) / saMyata-no 5sayata nau sayatA sayata nayI tA. (vANamaMtarajoisiyavemANiyA jahA neraiyA) pAvya-ta2 jyoti 4, vimAnika nArakonI samAna. (siddhANaM pucchA ?) siddhIsamadhI prazna (goyamA! siddhA no saMjayA) 0 gautama ! siddha saMyata nathI (no asaMjathA) 5sayata nathI (no saMjayAsaMjayA) sa yatAsayata thI. (no saMjaya-no asaMjaya-no saMjayAsaMjayA) te nA sayata no asayata-no yatA seyata DAya che. (saMjaya asaMjaya mIsagA ya jIvA, taheva maNusA ya) 75 bhane manuSya saMyata mane asayata mana mizra arthAt saMyatAsayata hAya che. (saMjayarahyiA tiriyA !) tiya zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #780 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 32 sU0 1 saMyatA'rsayatatvanirUpaNam 767 TIkA-ekatriMzattame pade saMjJipariNAmaH prarUpitaH samprati dvAtriMzattame pade cAritra. pariNAmavizeSarUpaM saMyama sAvadyayogapravRttinivRttilakSaNaM prarUparitumAha-'joyA NaM bhaMte ! ki saMjayA asaMjayAsaMjayA saMjayA no saMjayA no asaMjayA no saMjayAsaMjayA!' hai bhadanta ! jIvAH khalu kiM saMyatA bhavanti ? kiM vA asaMgatA bhavanti ? kiM vA saMyatAsaMyatA bhavanti ? kiMvA no saMyata no asaMyata no saMyatAsaMyatA bhavanti ? tatra saMyacchanti sma-sarvasAvadhayogebhyaH sarvathA uparamanti sma iti saMyatAzcAritrapariNAmasphItatA hetubhUteSu niravadyayogeSu vartamAnAH prANAtipAtAdi pApasthAnanivRttA ityarthaH, tadvyatiriktA asaMyatAH, prANivadhAdInAM dezato viratAH saMyatAsaMyatAH, tatritayabhinnAH no saMyata no asaMthata saMyata hote haiM (sesA assaMjatA hoti) zeSa jIva asaMgata hote hai |sU0 1 // saMyatapada samApta TIkArtha-ikatIsace padameM saMjJi pariNAma kA prarUpaNa kiyA gayA, aba battIsarve pada meM cAritra pariNAma rUpa, evaM mAvadya yoga kI nivRtti lakSaNa vAle saMyama kI prarUpaNA karane ke lie kahate haiM gautamasvAmI-bhagavan ! jIva kyA saMgata hote haiM ? kyA asaMya hote haiM? kyA saMyatAsaMthAta arthAta dezavirata hote haiM ? kyA no saMpata no asaMyata-no saMyatAsaMyata hote haiM ? jo sarva sAvadha yoga se pUrNa rUpa se virata ho cuke haiM evaM jo cAritra pariNAma ke vikAya ke kAraNabhUta niravadya yogoM meM vartta rahe hoM, ve saMyata kahalAte haiM, arthAt jo prANAtipAta Adi pApasthAnoM se virata ho cuke ho| jo saMyata na hoM ye asaMyata kahalAte haiN| jo prANAtipAta Adi pApoM se dezataH - AMzika rUpa se virata hote haiM, ve dezavirata hote haiM / ina tInoM se jo sayata nayI sAtA. arthAta yA bhane satAyata va cha. (sesA asaMjayA hoti) zeSa jIva asaMmata hoya che. sUtra 1 saMyata pada samApta TakAtha:-ekavIsamA padamAM sazi pariNAmanuM prarU paNa karAyuM. have batrIsamAM padamAM cAritra pariNAma rU5 temaja sAvadha ganI nivRtti lakSaNavALA saMyatanI prarUpaNa karavA mATe kahe che- zrI gautama svAmI-ha bhagavan! jIva zuM saMvata hoya che ? zuM asaMvata hoya che? zuM saMyatAsaMyata arthAt dezavirata hoya che ? zuM ne saMya ne asaMyati-ne saMyatA saMyata hoya che je sarva sAvadha ye thI pUrNa rUpe virata thaI gayela che, temaja cAritra pariNAmanA vikAsanA kAraNabhUta nirava gemAM vatA hoya teo saMta kahevAya che, arthAta je prANAtipAta Adi pApasthAnathI virata thaI cUkyA che. je saMyata na hoya teo asaMyata kahevAya che. ne prANAtipAta Adi pApathI dezataH AMzika rUpe virata zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #781 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 768 prajJApanAstre , no saMyatAsaMyatA vyapadizyante, bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! 'jIvA saMjayA vi 1' jIvAH saMyatA api bhavanti zramaNAnAM saMyatatvAt evam- 'asaMjayA vi 2' jIvA asaMyatA api bhavanti nairayikAdInAmasaMyatatvAt tathA - 'saMjayA saMjayA pi 3' saMyatAsaMyatA api jIvA bhavanti, paJcendriyatiryagyonikArnA manuSyANAJca sthUlaprANAtipAtAdibhyo dezato nivRttatvarUpa saMyamasya sadbhAvAt evam- 'no saMjayA no asaMjayA ko saMjayA saMjayA vi 4' jIvA no saMyata no asaMyata no saMyatAsaMyatA api bhavanti siddhAnAmuktatritayapratiSedha viSayatvAt teSAM zarIramanasorabhAvena niravadyetarayoga pravRttinivRttirUpa saMyamaviziSTa saMyamAdi paryAya yogAzrayatvAbhAvena yogAsItatvAt, atha caturviMzatidaNDakakrameNa saMyatAdikaM prarUpayitumAha- 'neraiyANaM bhaMte ! pucchA' he bhadanta ! nairayikAH khalu kiM saMyatAH kim bhinna haiM ve no saMyata-noasaMyata-nosapatAsaMyata kahe jAte haiM / zrIbhagavAn uttara dete haiM he gautama! jIva saMgata bhI hote haiM, kyoMki zramaNa saMgata haiM jIva asaMyata bhI hote haiM, kyoMki nAraka Adi asaMyata haiM, jIva saMyatAsaMyata bhI hote haiM, kyoMki paMcendriya tiryaca aura manuSya sthUla prANAtipAta Adi kA tyAga karake dezasaMgata ke ArAdhaka hote haiM / jIva no saMgata-no asaMyata-no saMyatAsaMyata bhI hote haiM, kyoMki siddhoM meM ina tInoM kA niSedha pAyA jAtA hai | siddha bhagavAn zarIra aura mana se rahita hote haiM, ataeva unameM niravadya yoga meM pravRtti evaM sAvadha yoga se nivRtti rUpa saMyatatva ghaTita nahIM hotA, sAvaya yoga meM pravRtti na hone se asaMyatatva bhI nahIM pAyA jAtA aura donoM kA sammilita rUpa saMyatAsaMyatatva bhI isI kAraNa nahIM pAyA jAtA / aba cauvIsa daNDa ko ke krama se saMyata Adi kI prarUpaNA kI jAtI haiane che, te dezavirata mana che. A traNethI je bhinna che, te ne saMcata-nA asayata nA sayatAsayata kahevAya che. zrI bhagavAn uttara Ape che-he gautama ! jIva sayata paNa hoya che kemake zramaNa sayata che, jIva asaha paNa huMya che, kemake nAraka Adi asayata che, jIva sayatAsayata paNa bane che kemake paMcendriya tiryaM ca ane manuSya razUla prANAtipAta AdinA tyAga karIne deza saMyamanA ArAdhaka bane che. jIva ne saMyata nA asayata-nA sUcatAsayata paNa thAya che, kemake siddhamAM A traNene niSedha maLI Ave che. siddha bhagavAn zarIra ane manathI rahita hAya che tethI ja teomAM niravadha yugamAM pravRtti temaja sAvadya yogathI nivRttirUpa sayatatva ghaTita nathI thatuM, sAvadha yAgamAM pravRtti na thavAthI asayatattvapaNuM paNa nathI maLI AvatuM ane bannenu samilitarUpa sayatA sayatatva paNa e ja kAraNe nathI maLI AvatuM. have cAvIsa daDakAnA kramathI sayata AdinI prarUpaNA karAya che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #782 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 32 0 1 saMyatA'saMyatatvanirUpaNam 769 asaMyatAH kiM saMyatAsaMyatAH kiM no saMyata no asaMyata no saMyatAsaMyatA vA bhavanti ? iti pRcchA, bhagAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'neraiyA no saMjayA asaMjayA no saMjayA sajayA no no saMjaya no asaM naya no saMjayAsaMjayA' nairayikA no saMyatA bhavanti api tu asaMyatA bhavanti no vA saMyatAsaMyatA bhavanti teSAM hiMsA dito dezaviratatvAbhAvAt, no yA no saMyata no asaMyata no saMyatAsaMyatA vA nairayikA bhavanti, teSAmasayatatvena uktatritayapratiSedhaviSayatvAbhAyAta, 'evaM jAva cauriMdiyA' eyam-nairayikoktarItyA yAyad-amurakumAgadi bhavanapatayaH pRthivIkAyikAdi paJcakendriyA dvIndriyAstrIndriyAzcaturindriyAzcApi ameyatA bhavanti no saMyatA no yA saMyatAsaMyatAH, nApi no saMyata no asaMyata no saMyatAsaMyatA vA bhavanti prAguktayukteH, gautamaH pRcchati-paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchA' paJcandriyatiryagyonikAH khalu kiM saMyatAH, ki vA asaMyatAH, kiM saMyatAsaMyatAH kiM yA no gautamasvAmI-he bhagavan ! nAraka jIva kyA saMyata hote haiM ? kyA asaMyata hote haiM ? kyA saMyatAsaMyata hote haiM ? kyA no saMyata-no asayata no saMyatAsaMyata hote haiM ? ____ bhagavAn-he gautama ! nAraka saMyata nahI hote, asaMyata hote haiM saMyatAsaMyata nahIM hote, kyoMki ye hiMsA Adi se dezavirata bhI nahIM hote haiM, nAraka no saMyata no asaMyana-no saMyatAsaMyata bhI nahIM hote haiN| nAraka asaMyamI hI hote haiM, ataeva ina tInoM kA abhAva unameM nahIM ho sktaa| nArakoM ke samAna hI asurakumAra Adi bhavanapati pRthivIkAyika Adi pAMca ekendriya, drIndriya, trIndriya aura caturindriya jIva bhI asaMyata hote haiM, na saMyata hote haiM, na saMyatAsaMyatA hote haiM aura na no saMyata-noasaMyata nosaMyatAsaMyata hote haiM / yukti pUrvavata samajhanA caahie| zrI gautamasvAmI-he bhagavan! nAraka jIva zuM saMyata hoya che? zuM asaMvata hoya che? zuM saMtAsaMvata hoya che? zuM ne saMyati-ne asaMta-ne saMyatA saMyata hoya che ? zrI bhagavAna-ha gautama ! nAraka saMyata nathI hotA, asaMyata heya che, saMyatA saMyata nathI hotA, kemake teo hiMsA AdithI deza virata paNa nathI thatA. nAraka ne saMyata-ne asaMta-ne saMyatAsaMvata paNa nathI hotA. nAraka asaMyamI ja hoya che, tethI ja e traNene abhAva emanAmAM nathI thaI zakata. nAranI samAna ja amukumAra Adi bhavanapati pRthvI kAyika Adi pAMca ekendriya, haridraya, trIdriya ane caturindriya jIva paNa asaMmata hoya che, saMyata nathI hatA, saMyatAsaMyata paNa nathI hotA ane te saMyata-ni asaMyata-ne saMyatAsaMyata paNa nathI hotA yukti pUrvavat samajI levI joIe, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #783 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 770 prajJApanAsUtre saMyata no asaMyata no saMyatAsaMyatA bhavanti ? iti pRcchA, bhagavAnAha-'goyamA!' he gautama ! 'paMciditirikkha NiyA no saMjayA asaMjayA vi saMjayAsaMjayA vi no no saMjaya no asaMjaya no saMjayAsaMjayA vi paJcendriyatiyagyonikA nI saMyatA bhavanti bhapi tu asaMyatA api bhavanti saMyatAsaMyatA api bhavanti kintu no no saMyata no asaMyata no saMyatAsaMyatA yA bhavanti prAguktayukteH, gautamaH pRcchati-'maNusptANaM pucchA' manuSyAH khalu ki saMyatA: kiMvA asaMyatAH kiM saMyatAsaMyatAH, kiMvA no saMthata no asaMyata no saMyatAsaMyatA bhavanti ? iti pRcchA, bhagabAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'maNUsA saMjayA vi asaMjayA vi saMjayAsaMjapAvi no no saMjaya no asaMjaya ko saMjayAsaMjayA' manuSyAH saMyatA api bhavanti asaMyatA api saMyatAsaMyatA api bhavanti kintu no no saMyata no asaMyata no saMyatAsaMyatA bhavanti siddhAnA meva uktatritayapratiSedhaviSayatyAt 'yANamaMtarajoisiyavemANiyA jahA neraiyA' gautamasvAmI-he bhagavan ! paMcendriya tiryagyonika kyA saMyata hote haiM ? kyA asaMyata hote haiM ? kyA saMyatAsaMyata hote haiM ? kyA no saMyata-noasaMyata nosaMyatAsaMyata hote haiM ? ____ bhagavAn-he gautama ! paMcendriya tiryaca saMyata nahIM hote, kintu asaMyata hote haiM, saMyatAsaMyata bhI hote hai kintu no saMyata-noasaMyata nosaMyatAsaMyata nahIM hote / yahAM bhI yukti pUrvavat samajha lenA caahie| gautamasvAmI-he bhagavan ! manuSya kyA saMyata hote haiM, asaMyata hote haiM, saMyatAsaMyata hote haiM athavA nosaMyata-noasaMyata nosaMyatAsaMyata hote haiM ? __ bhagavAn-he gautama ! manuSya saMyata bhI hote haiM, asaMyata bhI hote haiM, saMyatAsaMyata bhI hote haiM kintu nosaMyata-no asaMyata-nosaMyatAsaMyata nahIM hote haiM, kyoMki kevala siddha hI ukta tInoM ke niSedha ke pAtra haiN| __ vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika nArakoM ke samAna asaMyata hI hote zrI gautamasvAmI-he bhagavAna ! paMcadriya tigenika zuM saMyata hoya che? zuM asaMmata hoya che ? zuM saMyatAsaMyata hoya che? zuM ne saMyata ne - asaMyata ne saMyatAsyt Doya che ? zrI bhagavAna gautama ! paMcendriya tiya"ca saMyata nathI hotA, paNa asaMta hoya che, saMyatAsaMyata paNa hoya che, paNa saMyata-no asaMyata ne saMyatAsa yata nathI hatA ahIM paNa yuti pUrvavat samajI levI joIe. zrI gautamasvAmI- he bhagavan! manuSya zuM saMyata heya che, asaMyata hoya che, saMyatAsaMmata hoya che athai ne saMyata-ne asaMyati-no saMyatAsaMyata hoya che ? zrI bhagavAn he gautama ! manuSya sayata paNa hoya che, asaMyata paNa hoya che, saMyatA saMvata paNa hoya che, paNa te saMyata- akSayata-ne saMyatAsaMyata nathI hotA kemake kevala siddha ja ukta traNa niSedhane pAtra che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #784 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 32 sU0 1 saMyatA'saMyatatvanirUpaNam 771 vAnavyantarajyotiSkavaimAnikA yathA nairayikA asaMyatA eva pratipAditAstathA asaMyatA eva avaseyAH no saMyatAH, no vA saMyatAsaMyatAH, nApi no saMyata no asaMyata no saMyatAsaMyatA bodhyA, gautamaH pRcchati - 'siddhA NaM pucchA' siddhAH khalu kiM saMyatAH, asaMyatAH, saMyatA saMyatAH, no saMyata no asaMyata no saMyatAsaMyatA vA bhavanti ? iti pRcchA, bhagavAnAha - 'goyanA !' he gautama ! 'saddhA no saMjayA 1' siddhA no saMyatA bhavanti 'no asaMjayA 2' novA asaMyatA bhavanti, 'no saMjayA saMjayA 3' / no vA saMyatAsaMyatA bhavanti kintu - 'no saMjaya no asaMjaya no saMjayA saMjayA 4' no saMyata no asaMyata no saMyatAsaMyatA bhavanti, siddhAnAmuktatritayapratiSedhaviSayatvAt samprati uktArthasaMgrAhakagAthAmAha-gAhA - " saMjayaarsajayamIsagA ya jIvA taheca maNuyA ya / saMjayarahiyA tiriyA sesA asaMjayA hoMti // 1 // gAthA - saMyatAsaMyata mizrakA jIvA stayaiva manuSya ca / saMyatarahitAstiryaJcaH zeSA asaMyatA haiM, saMgata nahIM hote, saMyatAsaMyata bhI nahIM hote / gautamasvAmI - he bhagavan ! siddha kyA saMyata hote haiM, asaMgata hote hai, saMyatAsaMyata hote haiM athavA nosaMyata-noasaMyata-nosaMyatAsaMyata hote haiM ? bhagavAn he gautama! siddha saMgata nahIM hote, asaMgata nahIM hote, saMyatAsaMgata nahIM hote, kevala nosaMyata-no asaMgata nosaMyatAsaMyata ho hote haiM, kyoMki siddha ukta tInoM ke niSedha ke viSaya hai / aba ukta artha kA saMgraha karane vAlI gAthA kahate haiM - jIva saMyata, asaMyata aura saMyatAsaMyata bhI hote haiM / isI prakAra manuSya bhI saMyata, asaMyata aura saMyatAsaMyata hote haiM / tiryaca saMpata nahIM hote, arthAt asaMyata aura saMyatAsaMyata hI hote haiN| zeSa ekendriya tathA vikalendriya evaM devanAraka asaMyata hote haiM // 1 // vAnavyantara, jyAtiSTha ane vaimAnika nArakanI sakhAna asayata ja hoya che, sayata nathI heAtA, sayatAsa yatA paNa nathI heAtA ane ne sayata~nA asayata-nAsayatAsayata paNa nathI hAtA. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! siddha zu saMyata hoya che ? asayata hoya che ? sacatAsayata hoya che athavA nA sayatatvane asayata-ne sa yataHsayata hoya che. zrI bhagavAn--hai gautama ! siddhasayata nathI hotA, Rsayata nathI hAtA, sayatA sayata nathI hAtA, devalanA saMyata nA akSayata-nA sayatAsayata ja hrAya che, kemake siddha ukta traNenA niSedhanA viSaya che, have kahela ane sagraha karanArI gAthA kahe che. jIva sayaMta asayata ane sayatAsayata paNlR hAya che. e ja prakAre manuSya paNa sayata asayata ane sa yatAsayata hAya che. tiya iMca sacata nathI heAtA arthAta asayata ane sa yatAsayata ja hoya che. zeSa ekendriya tathA vikendriya temaja deva nAraka asayata hAya che. 515 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #785 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 772 prajJApanAsUtra bhavanti // 1 // tathA ca jIvA manuSyAzca saMyatAasaMyatA mizrakAzva-saMpatAsaMyatA bhavanti, evaM saMyatarahitAH no saMyata no asaMyata no saMyatAsaMyata rahitAzca paJcendriyatibagyonikA bhavanti, zeSAH saMsAriNaH asaMyatA:-asaMyatapadasahitA bhavanti na tadanyapadasahitA ityarthaH, 'saMjayapayaM samattaM' dvAtriMzattamaM saMyataM samAptam / 32 / / sU0 1 // // trayastriMzattama jJAnapariNAmAkhyaM padam / / dvAragAthAmUlam-'bheda visaya saMThANe abhitaravAhire ya desohii| ohissa ya khaya bur3I paDibAI ceva apaDiyAI // 1 // chAyA-bhedo' viSayaH saMsthAnam abhyantaro bAhyazca dezAvaidhiH / avadhezca kSayavRddhI pratipAtI caiva apratipAtI // 1 // TokA-dvAtriMzattame pade cAritrapariNAma vizeSalakSaNaH saMyanaH prarUpitaH samprati traya isa prakAra jIva aura manuSya saMyata, asaMyata aura mizra arthAt saMyatA. saMyata hote haiN| paMcendriya tiryaMca saMyata tathA nosaMyata-noasaMyata nosaMyatA. saMyata se rahita hote haiM aura zeSa saMsArI jIva asaMyata hote haiM asaMyata ke atirikta saMyata, saMyatAsaMyata athavA nosaMyata noasaMyata-nosaMyatAsaMyata nahIM hote |suu0 // saMyatapada samApta tettIsavAM avadhipada zabdArtha-(bhedavisayasaMThANe) bheda, viSaya, saMsthAna (abhitaravAhire ya) Abhyantara aura bAhya (desohi) dezAvadhi (ohissa) avadhi ke (ya) aura (khaya khur3I) kSaya aura vRddhi (paDivAI ceya apaDiyAI) pratipAtI aura aprtipaatii| TIkArtha-battIsaveM pada meM cAritra ke eka vizeSa pariNAma saMyata kI prarUpaNA e prakAre jIva ane manuSya saMyata asaMyata ane mizra arthAt saMyatAsaMyata hoya che. paMcendriya tiryaMca saMyata tathA ne saMya tane asaMyata-ne satAsaMyatathI rahita hoya che ane zeSa saMsArI jIva asaMmata hoya che, asaMyatanA atirikta saMyata, saMyatA saMyata athavA ne saMyata ne asaMyata ne saMyatAsaMyata nathI hotA. mAsU0 1 saMyata pada samApta tetrIsamu avadhi pada zahAtha :-(bheda visaya saMThANe) leha, viSaya, saMsthAna. (abhiMtarabAhire ya) mAsya-tara bhane mA. (desohi) dezApadhi (ohissa) mavadhinA. (ya) bhane (khayavuDDhI) kSaya bhane vRddhi (paDivAi ceya apaDivAI) pratipAti bhane prati5.ti) TIkArtha-batrIsamAM padamAM cAritranA eka vizeSa pariNAma saMyatanI prarUpaNa karAI. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #786 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 31 sU0 1 avadhiviSayAdvAranirUpaNam 773 triMzattame pade jJAnapariNAmavizeSalakSaNamavadhi prarUpayituM prathamam avadhiviSayAmadhidvAragAthAmAha-'bhedavisayasaMThANe abhitarabAhire ya desohI / ohissa ya kharavuDDI paDivAI ceya apaDivAI // 1 // ' prathamama avadheH avadhijJAnasya bhedaH prakAro vaktavyaH, tadanantaraM viSayo vaktavyaH, tataH saMsthAnam-avadhidyotitasya kSetrasya taprAdilakSaNa AkAra vizeSo'vadhinibandhano bhavatItyupacArAd avadherapi saMsthAnatvena vyapadezaH kRtaH, evaM dvividho'vadhirvaktavya:abhyantaro bAhyazca, tatra sarvAsu dikSu yo'vadhiH svadyotanIya kSetra pradyotayati avadhimatA ca saha sAtatyena tataH svadyotanIyaM kSetraM sambaddhaM so'bhyantarAyadhiH, tadviparIto'vadhi dyAvadhirucyate, sa ca dvividhaH, antagata madhyagatabhedAt, tatra ante-AtmapradezAnAM paryante gata:sthitaH antagataH, tathA copajAyamAnaH ko'pi avadhiH sparddhakarUpatayA upajAyate, sparddha kI gaI, aba tetIsa pada meM jJAna ke pariNAma vizeSa avadhi kI prarUpaNA karane ke lie prathama avadhi saMbaMdhI saMgrahaNI gAthA kA kathana karate haiM-sarva prathama avadhi ke bhedoM kI prarUpaNA kI jAegI, tadanantara usa ke viSaya kA pratipAdana kiyA jAegA, tatpazcAt saMsthAna arthAt avadhi ke dvArA prakAzita kSetra kA tama Adi AkAra kahA jaaegaa| avadhi dvArA prakAzita kSetra kA AkAra upacAra se avadhi kA AkAra kahalAtA hai / isI prakAra Abhyantara aura bAhya do prakAra kA avadhi kahA jaaegaa| jo abadhi sabhI dizAoM meM apane prakAzya kSetra ko prakAzita karatA hai aura avadhi jJAnI jisa avadhijJAna dvArA prakAzita kSetra ke bhItara hI rahatA hai, vaha abhyantarAvadhi kahalAtA hai usase jo viparIta ho vaha bAhyAdhi kahA jAtA hai| vaha antagata aura madhyagata ke bheda se do prakAra kA haiM / jo anta arthAt AtmapradezoM ke paryanta bhAga meM gata arthAtU sthita ho vaha antagata avadhi kahalAtA hai / koI avadhijJAna jaba utpanna hotA have tetrIsamAM padamAM jJAnanA pariNAma vizeSa avadhinI prarUpaNa karavA mATe prathama avadhi saMbaMdhI saMgrahaNI gAthAnuM kathana kare che- sarva prathama avadhinA bhenI karUNA karAze, tyAra pachI tenA viSayanuM pratipAdana karaze, tyAra bAda saMsthAna arthAt avadhi dvArA prakAzita kSetranA taba, Adi AkAra kahevAmAM Avaze. avadhi dvArA prakAzita kSetrane AkAra upacAra avadhine AkAra kahevAya che. e ja prakAre Abhyantara ane bAhya-be prakAranA avadhi kahevAze. je avadhi badhI dizAomAM pitAnA prANAzya kSetrane prakAzita kare che ane avadhijJAnI je avadhijJAna dvArA prakAzita kSetranA aMdara ja rahe che, te abhyatarAvadhi kahevAya che. tenAthI je viparIta hoya te bAhyAvadhi kahevAya che. te antanata ane madhyagatanA bhede be prakAre che. je antamAM arthata AtmapradezamAM paryanta bhAgamAM gata arthAta sthita hoya te antagata avadhi kahevAya che. keI avadhijJAna jyAre utpanna thAya che te spardhaka rUpamAM zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #787 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - - 774 prajJApanAsUtre kazcAyadhijJAnaprabhAyA gavAkSajAlAdi viniHmRtapradIpaSabhAyA isa pratiniyato viccheda vizeSaH, uktazca-"sparddhakamavadhiviccheda vizeSaH" iti tacca sparddhakamekajIvasyAsaMkhyeyaM saMkhyeyazca bhavati, taccApi vividharUpamAse yam, tatra paryantavartiSu AtmapradezeSu purata : pRSTha tovA'dhobhAge uparitanabhAge vA utpadyamAno'vadhirAtma: paryante sthitatvAt antagato vyapadizyate, athavA audArikazarIrasyAnte gata:-sthito'ntagataH, audArikazarIrApekSayA kadAcit ekayA dizA sApalambhAt, athavA sarveSAmapyAtmapradezAnAM kSayopazamabhAve'pi audArikazarIrasthAnte kadAcidekayA dizA yavazAla labhyate so'ntagataH, tadapi sparddhakalakSaNamepAvadhijJAnam, antagato'yamavadhistrividhaH purataH pRSThataH pArthato bhedAt, madhyagatazcApi hai to sparddhaka rUpa meM utpanna hotA hai / avadhijJAna kI prabhA kA, gavAkSa-jAla Adi se bAhara nikalane vAlI dIpaprabhA ke samAna jo niyata ciccheda haiM, vaha sparddhaka kahA gayA hai' kahA bhI hai-sparddhaka avadhijJAna kA viccheda vizeSa hai| vaha sparddhaka eka jIya ke asaMkhyAta aura saMkhyAta hote haiM aura ye nAnA prakAra ke huA karate haiN| unameM se paryanta vartI AtmapradezoM meM sAmane, pIche, adhobhAga meM yA UparI bhAga meM utpanna hotA huA avadhi AtmA ke paryaMta meM sthita hone ke kAraNa antagata kahalAtA hai| athavA audArika zarIra ke anta meM jo gata arthAt sthita ho, vaha antagata kahalAtA hai, kyoMki vaha audArikazarIra kI apekSA se kadAcit eka dizA meM jAnatA hai| athavA sabhI AtmapradezoM meM kSayopazama hone para bhI audArika zarIra ke anta meM kisI eka dizA se jisa ke kAraNa jAnA jAtA hai, vaha antagata kahalAtA hai| yaha avadhijJAna bhI sparddhaka rUpa hI hotA hai| yaha antagata avadhi tIna prakAra kA hai- purataH (sAmane utpanna thAya che avadhijJAnanI prabhAnA, gavAkSa-jALI AdithI bahAra nikaLanArI dIpaprabhAnA samAna je niyata viccheda che, tene spardhaka kahela che. kahyuM paNa che spardhaka avadhijJAnanuM viccheda vizeSa che. spardhaka eka jIvanA asaM. khyAta ane saMkhyAta hoya che ane nAnA prakAranA banyA kare che. temanAmAMthI pativatI AtmapradezamAM sAme pAchaLa, adhe bhAgamAM agara upari bhAgamAM utpanna thayela avadhi AtmAnA paryanta sthita hovAnA kAraNe antagata kahevAya che, athavA audArika zarIranA antamAM je gata arthAt hivata hoya, te antargata kahevAya che, kemake te dArika zarIranI apekSAthI kadAcit eka dizAmAM jANe che. athavA badhA AtmapradezamAM kSApazama thavA chatAM paNa dArika zarIranA antamAM koI eka dizAethI jenA kAraNe jANI zakAya che. te atagata kahevAya che. te avadhijJAnamAM paNa spardhaka rUpa ja hoya che. e atagata avavi traNa prakAre cha-purata: (sAmethI) And, 04taH (1712ii) mantagata mane pAta: (57methI) zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #788 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 31 sU0 1 avadhiviSayAdvAranirUpaNam 775 avadhistathaiva bodhyaH, tatrAtmapradezAnAM madhye gataH - madhyavartiSu AtmapradezeSu sthito madhyagata ucyate, ayaJcAvadhiH sparddhakalakSaNaH sarvadigupalambha hetu madhyayatyarimapradezAnAmavaseyaH, athavA sarveSAmapi AtmamadezAnAM kSayopazamabhAve'pi odArikazarIramadhyabhAgena yadvazAdupalabhyate sa madhyagato vyapadizyate, tathA ca yadA'vadhinA prakAzitaM kSetramavadhimatA sambaddhaM bhavati tadA'bhyantarAvadhizvaseyaH, yadA punaravadhinA pradyotitaM kSetraM madhye vyavacchinnatvAdamitA sambaddhaM na bhavati tadA bAhyayavivagantavyaH, tadanantaraM dezAvadhi vaktavyaH, tatpratipakSabhUtaH sarvAvadhizvApi vaktavyaH, kastAvad dezAvadhiH sarvAvadhirvA padArtha ? iti cedatrocyate - atrAvadhistrividha:- sarvajaghanyamadhyamasarvotkRSTabhedAt tatra sarvajadhanyo'vadhiH se) antagata, pRSThataH (pIche se) antagata aura pArzvato (pasabADe se) antagata / madhyagata avadhi bhI usI prakAra samajhanA caahie| jo AtmapradezoM ke madhya meM gata sthita ho arthAt madhyavartI AtmapradezoM meM sthiti ho. yaha madhyagata kahA jAtA hai / yaha avadhi sparddhaka rUpa hotA hai aura samasta dizAoM meM jAnane kA hetu hotA hai / athavA madhyavartI Atma pradezo meM hotA hai / athavA samasta AtmapradezoM meM kSayopazama hone para bhI jisa ke dvArA audArikazarIra ke madhya bhAga se jAnA jAtA hai, vaha madhyagata kahalAtA hai| isa prakAra jaba avadhijJAna ke dvArA prakAzita kSetra avadhijJAnI ke sAtha sambaddha hotA hai taba vaha Abhyatara avadhi kahA jAtA hai kintu jaba avadhijJAna dvArA prakAzita kSetra madhya meM vyavacchinna ho jAne ke kAraNa ajJAnI se sambaddha nahIM hotA taba vaha bAhyAvadhi kahalAtA hai / isa prakAra Abhyantara aura bAdya avadhi ke pazcAt dezAvadhi kahA jAegA aura usakA pratipakSa sarvAdhi bhI kahA jAegA / dezAvadhi aura sarvAvadhi kA artha kyA hai ? isakA antagata, madhyagata, avadhi paNa e ja prakAre samajavI joie. je AtmapradezanA madhyamAM gata sthita hAya arthAt madhyavatI AtmapradezAmAM sthita hoya te madhyagata kahevAya che. A vadhi paka rUpa hAya che ane samasta dizAomAM javAnA hetu hAya che ane madhyavatI AtmapradezAmAM hoya che. athavA samasta AtmapadezamAM kSaye pazama hAvA chatAM jenA dvArA audArika zarIranA madhya bhAgathI jaNAya che, te madhyagata kahevAya che. e prakAre jyAre avadhijJAna dvArA prakAzita kSetra avadhijJAnInA sAthe sambaddha thAya che tyAre te Abhyantara avadhi kahevAya che paNa jyAre avadhijJAna dvArA prakAzita kSetra madhyamAM vyavacchinna thai javAnA kAraNe avadhi jJAnIthI sammaddha na bane tyAre te mAhyAvadhi kahevAya che. e prakAre Abhyantara ane bAhya adhinA pachI dezanAvadhi kahevAmAM Avaze ane tenA pratipakSa sadhi paNa kahevAze. dezavidha ane sarvAdhine atha zu che ? tenA uttara A pramANeche ke avadhijJAna traNa prakAratuM kahyuM che-(1) sa`jaghanya (2) madhyama ane zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #789 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 776 prajJApanAsUtre dravyApekSayA'nantAni taijasa bhASA'pAntarAlavartIni dravyANi, kSetrApekSayA'gulA'saMkhyeya bhArga kSetra kAlApekSayA''bali kAyA asaMkhyeyabhAgamatItamanAgataM gRhNAti, tatra kSetraM kAlaM cAvadhiH sarUpato na sAkSAd gRhNAti tasyAvadheri viSayatayA tayoramUrtatvAt, kintUpacArAt kSetrakAladarzanamadhinA'vaseyam, tathA caitAvati kSetre kAle ca yAni dravyANi tAni jAnAtIti bodhyam, bhAvApekSayA'nantAn paryAyAn jAnAti, jaghanyenApi pratidravyaM rUparasagandhasparzalakSaNAnAM caturNAM paryAyANA mavagateH, dravyANAzcAnantatvAt, ita Urdhva punaH pradezavRddhayA samayavRddhayA paryAyavRddhayA ca pravarddhamAna''dhi madhyamo'tragantavyaH, sa ca yAvat sarvotkRSTaH paramAvadhi naupajAyate tAvadavaseyaH, sarvotkRSTazca paramAvadhi dravyApekSayA sarvANi uttara yaha hai ki avadhijJAna tIna prakAra kA hai (1) sarva jaghanya (2) madhyama aura (3) sarvotkRSTa / sarvejaghanya avadhi dravya kI apekSA taijasavargaNA aura bhASAvagaNA ke apAntarAla varlI dravyoM ko, kSetra kI apekSA aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga ko, kAla kI apekSA AvalikA ke asaMkhyAtaveM bhAga atIta aura anAgata kAla ko jAnatA hai| yahAM yaha dhyAna meM rakhanA cAhie ki avadhijJAna rUpI padArthoM ko hI jAnatA haiM, ataeva kSetra aura kAyikoM sAkSAt grahaNa nahIM kara sakatA, kyoMki ve amUrta haiM, kintu upacAra se kSetra aura kAla kA jAnanA samajhanA caahie| tAtparya yaha hai ki itane kSetra aura kAla meM jo rUpI dravya hote haiM, unheM jAnatA hai / vaha bhAva se ananta paryAyoM ko jAnatA hai| kama se kama bhI vaha pratyeka dravya ke rUpa, rasa, gaMdha aura sparza rUpa, cAra paryAyoM ko jAnatA hai aura dravya ananta hote haiM / isa se Age punaH pradezoM kI vRddhi se, kAla kI vRddhi se aura paryAya kI vRddhi se, baDhatA huA avadhi madhyama kahalAtA hai| jaba taka sarvotkRSTa avadhi na ho jAya taba taka madhyama kA hI rUpa samajhanA (3) satkRSTa, sarvajaghanya avadhi dravyanI apekSAe taijasa vargaNa ane bhASA vagaNanA apAtara lavata dravyane, kSetranI apekSAe aMgulane asaMkhyAta bhAga tene, kAlanI apekSAe AvalikAnA asaMkhyAmAM bhAga atIta ane anAgata kAne jANe che. ahIM e dhyAnamAM rAkhavuM joIe ke avadhijJAna rUpI padArthone ja jANe che, tethI ja kSetra ane kALane sAkSAt grahaNa nathI karI zakatA, kemake teo amUrta che, paNa upacArathI kSetra ane kALane jANa samajavo joIe. tAtparya e che ke eTalA kSetra ane kALamAM je rUpI dravya hoya che, teone jANe che, te bhAvathI ananta paryAne jANe che, ochAmAM ochA te pratyeka dravyanA rUpa, rasa, gaMdha ane sparzarUpa cAra paryAne jANe che ane dravya anata hoya che. tenAthI AgaLa punaH pradezanI vRddhithI kAlanI vRddhithI ane paryAyanI vRddhithI vadhatuM avadhi madhyama kahevAya che, jyAM sudhI sarvotkRSTa avadhi dravyanI apekSAe samasta rUpI dravyone jANe che, kSetranI apekSAe sapUrNa lekane zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #790 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 31 sU0 1 avadhiviSayAdvAragAthAnirUpaNam _ 77 rUpidravyANi ja nAti, kSetrApekSayA aloke lokamAtrANi khaNDAni kAlApekSayA'saMkhyeyA atItAnAgatA utsarpiNyavasarpiNI:, bhAvApekSayA'nantAn paryAyAn jAnAti, pratidravyaM saMkhyeyAnAm asaMkhyeyAnAzca paryAyANAM pratyayAt, teSu ca sarvajaghanyamadhyama sarvotkRSTeSu avadhiSu sarvejaghanyo madhyamazca dezAvadhio dhyaH, sarvotkRSTastu paramAvadhiH sarvAvadhivijJeyaH, tadanantaram avadhezca kSayavRddhI vaktavye, tathA ca hIyamAnaH pravarddhamAnazcAvadhi vaktavyaH, tatra tathAvidhasAmAnAvena pUrvAvasthApekSayA hAnimupagacchan hIyamAnakaH, pUrvAvasthA pekSayaiva yathAyogaM prshs| prazasyatarAdhyavasAyabhAvena abhivaddhamAnaH pravarddhamAnazca vyapadizyate, tadanantaraM pratipAtI apratipAtI cakAreNa anuktasamuccAyakena AnugAmiko'nAnugAmikazcAcAhie / sarvotkRSTa avadhi dravya kI apekSA samasta rUpI dravyoM ko jAnatA hai, kSetra kI apekSA sampUrNa loka ko aura aloka meM loka pramANa asaMkhyAta khaMDoM ko jAnatA hai, kAla kI apekSA asaMkhyAta atIta aura anAgata utsarpiNiyA~ avasarpiNiyoM ko jAnatA hai tathA bhAva kI apekSA ananta paryAyoM ko jAnatA hai, kyoMki vaha pratyeka dravya kI saMkhyAta-asaMkhyAta paryAyoM ko jAnatA hai| sarvajaghanya, madhyama aura sarvotkRSTa avadhi meM se sarva jaghanya aura madhyama avadhi dezAvadhi kahalAtA hai aura sarvotkRSTa avadhi ko paramAvadhi yA sarvAvadhi kahate haiM / tatpazcAt avadhijJAna ke kSaya kA aura vRddhi kA kathana kiyA jAegA arthAt hoyamAna aura vardhamAna avadhi kahA jaaegaa| jo avadhijJAna jisa parimANa meM utpanna huA hai, vaha anukUla sAmagrI na milane se jaba ghaTatA jAtA hai to hIyamAna kahalAtA hai aura jo jJAna prazasya aura prazasyatara adhya. vasAya ke kAraNa pahale kI avasthA se baDhatA jAtA hai, vaha vardhamAna kahalAtA hai| tatpazcAt pratipAtI apratipAtI aura 'ca' zabda ke prayoga se AnugAmika ane alakamAM leka pramANa asaMkhyAta ne jANe che, kALanI apekSAe asaMkhyAta atIta ane anAgata utsapiNiyone avasarpiNiyo jANe che tathA bhAvanI apekSAe ananta paryAne jANe che, kemake te pratyeka dravyanA saMkhyAta-asaMkhyAta paryAne jANe che. | sarva jaghanya, madhyama, ane sarvotkRSTa avadhimAMthI sarva jaghanya ane madhyama avadhi dezAvadhi kahevAya che. ane sarvotkRSTa avadhine paramAvadhi agara sarvAvadhi kahe che. - tyAra pachI avadhijJAnanA kSayanuM ane vRddhinuM kathana karAze. arthAt hIyamAna ane vardhamAna avadhi kahevAze. je avadhijJAna je parimANamAM utpanna thayela che, te anukula sAmagrI na maLavAthI jayAre ghaTatA jAya che te hIyamAna kahevAya che. ane jJAna prazasta ane prazaratatara adhyavasAyanA ka raNe pahelAnI avasthAthI vadhatuM jAya che, te vardhamAna kahevAya che. tapazcAta pratiyAtI, apratipAtI ane zabdanA prayogathI AnugAmika ane zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #791 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 778 prajJApanAsUtre badhiH H pravaktavyaH, tatra pratipAlI - pratipatanazIlaH utpannaH san kSayopazamAnurUpaM kiyantaM kAlaM sthitvA sAkalyena ekadaiva nirmUlaM vidhvaMsa prApnoti, apratipAtI punarna pratipatanazIlaH kevalajJAnAdito na vidhvaMma prApnotIti, tathA gacchantaM puruSam A - samantAd anugacchatItyevaM zIla AnugAmika:, athavA anugamaH - prayojanaM yasya sa AnugAmikaH, yo nayanavad gacchanta manugacchati so'vadhirAnugAmiko vyapadizyate, tadviparItaH anAnugAmiko bodhyaH zRGkhalA pratibaddhadIpatra yo gacchantaM puruSaM nAnugacchati so'nAnugAmiko 'vadhirityarthaH / iti // 1 // || avadhibheda vaktavyatA // mUlam - ivihA NaM bhaMte ! ohI paNNattA ? goyanA ! duvihA ohI paNNattA, taM jahA - bhavapaccaiyA ya khaovasamiyA ya, donhaM bhavapaccaiyA, taM jahA- devANa ya neraiyANa ya, doNhaM khaovasamiyA, taM jahA-maNU sANaM paMcidiyatirikkhajoNiyANa ya // sU0 1 // chAyA - pratividhaH khalu bhadanta ! avadhiH prajJaptaH ? gautama ! dvividho'vadhiH prajJaptaH, tadyathA - bhavapratyayakazca kSAyopazamikaca, dvayo bhaivapratyayakaH, tadyathA- devAnAJca nairayikANAzca, aura anAnugAmika avadhijJAna kA kathana kiyA jaaegaa| pratipAtI avadhijJAna vaha hai jo utpanna hokara kSayopazama ke anusAra kucha kAla taka ThaharatA hai aura phira eka hI sAtha pUrNarUpa se naSTa ho jAtA hai| apratipAtI avadhijJAna kevalajJAna utpanna hone se pahale athavA mRtyu se pahale naSTa nahIM hotA hai jo avadhijJAna, eka sthAna se dUsare sthAna para jAne vAle avadhijJAnI ke sAtha jAtA hai, vaha AnugAmika kahalAtA hai, athavA anugama jisa kA prayojana ho vaha AnugAmika kahalAtA hai| tAtparya yaha hai ki jo avadhijJAna netra kI taraha jAne vAle ke sAtha jAya vaha AnugAmika hai aura jo sAtha na jAya, vaha anAnugAmika hai| jaise zrRMkhalA se pratibaddha dIpaka jAne vAle ke sAtha nahIM jAtA ||suu. 1 // anAnugAmika adhijJAnanuM kathana karAze. pratipAti adhijJAna te che je utpanna thaIne kSApazamanA anusAra keTalAka kALa sudhI rahe che. ane pachI eka sAthe pUrNa rUpe naSTa thaI jAya che. apratipAtI avijJAna kevalajJAna utpanna thatAnI paDelAM athavA mRtyunA pahelAM naSTa nathI thatuM. je avadhijJAna, eka sthAnarthI khIjA sthAna para janAra avadhijJAnanI sAthe jAya che te AnugAmika kahevAya che, athavA anugama jevuM prayAjana hAya te AnumArmika kahevAya che, tAtpa e che ke je avadhijJAna netranI jema janArAnI sAthe jAya te AnugAmika che ane je sAthe na jAya te anAnugAmika che. jema sAMkaLathI ma'dhAyela dIpaka janAranI sAthe jAya nahI. AsU. 15 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #792 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 31 sU0 1 avadhibhedanirUpaNam dvayoH kSAyopazamikaH, tadyathA - manuSyANAM paJcendriyatiryagyonikAnAJca || sU0 1 // TIkA-pUrva madhikAradvAragAthA prarUpitA samprati yathA nirdezanyAyamanusRtya prathamam avadhibheda prarUpaNArthamAha-'kaivihANaM bhaMte ! aho paNyattA!' he bharanta | katividhaH khalu avadhi:avadhijJAnamityarthaH prajJaptaH ? prAkRtatvAtstrItva nirdezo bodhyaH, bhagavAnAha - 'goyamA !" he gautama ! duvidhA ohI paNNattA' dvividhaH avadhiH prajJaptaH, 'taM jahA - bhavapaJcaiyA ya khaovasamiyA ya' tadyathA - bhavapratyayakazca kSAyopazamizzca tatra karmavazavartino jIvA bhavanti asmin avadhibheda vaktavyatA zabdArtha - (kavihANaM bhaMte ! ohI paNNattA ?) he bhagavan ! avadhi kitane prakAra kA kahA gayA hai ? (goyamA ! duvihA ohI paNNattA) he gautama ! avadhi ke do bheda kahe haiM (jahA-bhavapaccayA ya khatrovasamiyA ca) vaha isa prakAra - bhava pratyaya aura kSAyopazamika (dopahaM bhavavacayA) do ko bhavapratyaya avadhi hotA hai ( taM jahA - devANa gha neraiyANa ya) devoM ko aura nArakoM ko (donhaM khaovasamiyA ) do ko kSAyopamika avadhi hotA hai (taM jahA- maNUmANaM paMcidiyatirikkhajoNiyANa ya) vaha isa prakAra - manuSyoM ko aura paMcendriya tiryacoM ko / // sU0 1 // TIkArtha - isa se pahale adhikAra dvAragAthA kA nirUpaNa kiyA gayA thA / aba jisa krama se nAma nirdeza kiyA ho, usI krama se vyAkhyAna karanA cAhie, isa nyAya ke anusAra pahale avadhi ke bhedoM kI prarUpaNA karane ke lie kahate haiMgautamasvAmI - he bhagavan ! avadhi ke kitane bheda kahe haiM ? bhagavAn heM gautama ! avadhi ke do bheda kahe haiM, ve isa prakAra haiM- (1) bhava pratyaya aura kSAyopazamika / karma ke vazIbhUta prANI jahAM hote haiM vaha bhava khavadhi le vaktavyatA 1 zabdArtha : (kavihANaM bhaMte ! ohI paNNattA ?) he bhagavan ! avadhi DeTA prahAranI usa che ? (goyamA ! duvihA ohI paNNattA) - gautama ! avadhinA me leha che (taM jahA bhavapaccaiyA ya khaovasamiyA ya) te yA prakAre lavapratyaya bhane kSAyopazami4. (donhaM bhava paccaiyA) mene lavapratyaya avadhi thAya che. (taM jahA - devANa ya neraiyANa ya) devAne ane nArAne (donhaM khaovasamiyA) mene kSayopazami avadhi thAya che. (taM jahA - maNUsAgaM pAMca diya tirikkhajoNiyANa ya) te yA ahAre manuSyAne mane pathendriyatiryathane thAya che. sU0 1 // TIkA :-AnAthI paDelA adhikAradvAragAthAnuM nirUpaNa TAyu hatu. have je kramathI nAma nirdeza karyuM hoya eja krame vyAkhyAna karavu' joI e, e nyAyAnusAra pahelAM avadhinA bheDhAnI prarUpaNA karavAne mATe kahe che zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! avadhinA keTalA bheda kahelA che ? zrI bhagavAnDe gautama ! avadhinA e bheda kahyA che, te A prakAre che-(1) zrI prajJApanA sUtra : 5 779 Page #793 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 780 praznApanAsUtre iti bhava:-nArakAdijanma, sa eva pratyayaH-kAraNaM yasya sa bhavapratyayaH, tataH svArthe ka pratyaye bhavapratyayakaH, evam avadhijJAnAvaraNIyasya karmaNa udayAvalikAyAM praviSTasyAMzasya vedanenA pagamaH kSayaH, upazamastAvadanudayAvasthasya tathAvidha karmaNo vipAkodaya viSkambhaNa rUpo bodhyaH, kSayazcopazamazceti kSayopazamau tAbhyAM niSpannaH kSayopazAmikaH, tatra yeSAM yaH saMbhavati teSAM tamupadarzayitumAi-'doNhaM bhavapaJcaiyA' dvayojIvajAtapANino stAvad bhavapratyayako'adhi bhavati 'taM jahA-devANa ya neraiyANa ya' tadyathA-devAnAJca nairayikANAJca, tatra devAH-asurakumArAdibhavanapati yakSa kinnarAdi vAnavyantara-candrasUryAdijyotiSka-saudharmazAnAdi vaimAnika bhedAt caturvidhAH santi, nairayikAH punAratnaprabhAdipRthivI bhedAt saptavidhAH, athAvadhijJAnasya kSAyopamikabhAve vartamAnatvAt nArakAdibhavasya punasaudayikabhAve saMbhavAt kathaM devAnAM nairayikAga cAvadhijJAnaM bhavapratyaya kamiti cedatrocyate-bhavapratyayakamapi avadhijJAnaM lAtA hai arthAt nArakAdi saMbaMdhI janma ! bhava hI jisakA kAraNa ho vaha bhava pratpaya / svArtha meM 'ka' pratyaya hone para bhava pratyayaka zabda banA hai| avadhi jJAnAvaraNIya karma kA, udayAvalikA meM praviSTa aMza kA vedana hokara pRthaka ho jAnA, kSaya hai aura jo udayAvasthA ko prApta nahIM hai, usa ke vidhAkodaya ko dUra kara denA-sthagita (Dhaka denA) kara denA kSayopazama kahalAtA hai| jipta avadhijJAna meM kSayopazama hI mukhya kAraNa ho, vaha kSayopazama pratyaya avadhijJAna kahA jAtA hai| bhavapratyaya avadhijJAna do prakAra ke jIvoM ko hotA haidevoM ko aura nArakoM ko| devoM kA artha hai-asurakumAra Adi bhavanapati, yakSa kinnara Adi vAnavyantara, candra-sUrya Adi jyotiSka aura saudharma IzAna Adi vaimAnika / ye deva cAra prakAra ke haiN| nairayika ratnaprabhA pRthivI Adi ke bheda se sAta prakAra ke haiN| yahAM prazna ho sakatA hai ki avadhi kSAyopazamika bhAva meM hai aura nArakAdi bhavapratyaya ane (2) kSayapazAmika. karmanA vazIbhUta prANI jyAM hoya che te bhava kahevAya che arthAt nArakAdi saMbadhI janma. bhava ja jenuM kAraNa hoya te bhavapratyaya. vArthamAM ka pratyaya thatAM bhavapratyayaka zabda bace che. avadhijJAnAvaraNIya karmanA udayAvalikAmAM praviSTa aMzanuM vedana thaIne pRthapha thaI javuM kSaya che ane je udayAvasthAne prApta nathI tene udaya vipAkayane dUra karI de che- sthagita karI devuM, kSApazama kahevAya che. je avadhijJAnamAM copazama ja mukhya kAraNa hoya te lApazama pratyaya avadhi jJAna kahevAya che. bhAvapratyaya avadhijJAna be prakAranA jIvone thAya che. devene ane nArakane devane artha che asurakumAra Adi bhavanapati, yakSa, kinara Adi vAnavyantara, candra, sUrya Adi tika ane saudharma dazAna Adi vaimAnika. A deve cAra prakAranA che, nairayika ratnaprabhA pRthvI vigerenA bhedathI sAta prakAranA che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #794 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 31 sU0 1 avadhibhedanirUpaNam 781 paramArthataH kSAyopazamikamevAvase yam, kinnu-kevalaM tasya kSayopazamasya devanArakabhaveSu avazya bhAvitayA pakSiNAm AkAzagamanalabdhivad bhavapratyayavyapadezamAtraM bhavati, uktazca-"nanu ohI khovasamio ceva na ragAdi bhavo se udaie bhAve to kahaM bhavapaJcaio bhaNNai ? ucyateso'vi khovasamizro ceva kiMtu so khaoksamo devanAragabhavesu avassaM bhavai, ko dihato ? pakkhINaM AgAsagamaNaMva, tao bhavapaccaio bhaNNai'ti, nanu avadhiH kSAyopazamikazcaiva nArakAdibhavaH sa audAyike bhAve tataH kathaM bhavapratyayako bhaNya te ? ucyate-so'pi kSAyopazamikazcaiva kintu sa kSayopazamo devanArakevarazyaM bhavati ko dRSTAntaH ! pakSiNAm AkAzagamanamiva tato bhavapratyayako maNyate' iti, evam-'doNhaM khaoksamiyA' dvayostAvat bhava audayika bhAva meM hai, aisI sthiti meM devoM aura nArakoM ko bhava pratyayaka avadhijJAna kisa prakAra ho sakatA hai ? isa prazna kA samAdhAna yaha hai ki bhava pratyayaka avadhi bhI vAstava meM kSAyopazamika hI hai, kintu vaha kSayopazama deva. bhava aura nArakabhava kA nimitta milane para avazya ho jAtA hai, jaise pakSIbhava meM AkAzagamana kI labdhi avazya prApta ho jAtI hai| isI kAraNa unakA jJAna bhavapratyayaka kahA jAtA hai| kahA bhI hai-'avadhi kSAyopazamika bhAva meM hai aura nArakAdi bhava audayikabhAva meM hai| isa kAraNa usa jJAna ko bhavapratyayaka kaise kahA jAtA hai ? samAdhAna yaha hai ki devoM aura nArakoM kA jJAna bhI kSAyopazamika hI hai, vaha kSayopazama devabhava aura nAraka bhava meM avazya hI ho jAtA hai / isa viSaya meM dRSTAnta kyA hai ? pakSiyoM kA AkAzagamana / isa kAraNa bhavapratyayika avadhijJAna kahA jAtA hai| do prakAra ke prANiyoM kA avadhijJAna kSAyopazamika (kSayopazamapratyayaka) ahIM prazna thaI zake che ke avadhi lApazamika bhAvamAM che ane nArakAdi bhava audayika bhAvamAM che, AvI sthitimAM deve ane nArakene bhava pratyayaka avadhijJAna kevA prakAre thaI zake che? A praznanuM samAdhAna e che ke bhavapratyaya avadhi paNa vAstavamAM kSApazamika ja che paNa te kSApazama deva bhava ane nAraka bhavanuM nimitta maLavAthI avazya thaI jAya che, jemake pakSIbhAvamAM AkAza gamanane labdhi avazya prApta thAya ja che, eja kAraNe temanA jJAna bhavapratyayaka kahevAya che. kahyuM paNa che- avadha kSAye pazamika bhAvamAM che ane na rakAdi bhava audayika bhavamAM che. e kAraNe te jJAnane bhavapratyayaka kevI rIte kahevAya che? samAdhAna e che ke deve ane nArakenA jJAna paNa kSApazamika ja che, te kSe pazama devabhava ane nArakabhavamAM avazya ja thaI jAya che, e vizvamAM daSTAnta zuM che? pakSiyenuM AkAzagamana e kAraNe bhava pratyadhika avadhijJAna kahevAya che. be prakAranI prANinA avadhijJAna kSApazamika ( pazama pratyayaka) heAya che, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #795 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 782 prANija / tayoH kSAyopazamiko'vadhi rbhavati, 'taM jahA- maNUnANaM paMcidiyatirikkhajoNiyANaya' tadyathA - manuSyANAM paJcendriyatiryagyonikAnAJca, kintu manuSyANAM paJcendriyatiryagyonikAnAca avadhijJAnAvazyaM bhAvitvAbhAvena ubhayoH kSAyopazamikatvasya samAnatve'pi bhavapratya yAdasya me ho bhavati, paramArthavastu sarvamapi avadhijJAnaM kSAyopazamikameveti bhAvaH / sU0 1 || || avadhiviSaya vaktavyatA // mUlam -"neraiyA NaM bhaMte! kevaiyaM khettaM ohiNa jANaMti pAsaMti ? goyamA ! jahaNaNe gaM addhagAuyaM ukkoNaM cattAri gAuyAi ohiNA jANaMti pAsaMti, rayaNappabhApuDhavineraiyA NaM bhaMte kevaiyaM khettaM ohinA jANaMti pAsaMti ? goyamA ! jahaNNeNaM adbhudAI gAuyAI ukkoseNaM cAttAri gAuyAiM ohiNA jANaMti pAsaMti, sakkarapabhApuDhavineraiyA jahaNaNegaM tipiga gAuyAI ukkoseNaM adhuTThAI gAuyAI ohiNA jANaMti pAsaMti, vAluyappabhApuDhavineraiyA jahaNeNaM addhAijjAI gAuyAI ukkoseNaM tiviga gAuyAI ohiNA jANaMti pAsaMti, paMkappa bhApuDhavinerayA jahaNNeNa doNNi gAuyAI ukkoseNaM adhAijjAI hotA hai, vaha isa prakAra manuSyoM kA aura paMcendriya tiryagyonikoM kA / manuSyoM aura paMcendriyatiyaicoM ko avadhijJAna avazyaM bhAvI nahIM hai, kyoMki manuSya bhava aura ticabhava ke nimitta se avadhijJAna nahIM hotA / jinheM manuSya yA tiryacabhava prApta hai, unheM yadi avadhijJAnAvaraNa karma kA kSayopazama ho jAya to avadhijJAna hotA hai, anyathA nahIM hotA / isa kAraNa vaha avadhijJAna kSAyo pazamika kahA jAtA hai / yadyapi donoM jJAna kSAyopazamika ho haiM, tathApi pUrvokta bhinnatA ke kAraNa unameM bheda hai / tAtparya yaha hai ki vAstava meM to sabhI prakAra kA avadhijJAna kSAyopazamika hI haiM / // sU0 1 // prajJApanAsUtre te A rIte manuSyanA ane poMcendriya tiSyeAnikAnA manuSya ane paMcendriya ticAne avadhijJa na a phMbha vi nathI, kemake manuSyabhava ane tiya cabhavanA nimittathI adhi jJAna nathI thatuM. jemane manuSya agara tiryaMcabhava prApta che, temane jo avadhijJAnAvaraNu kA kSayApazama thaI jAya te avadhijJAna thAya che. anyathA nathI thatu.. e kAraNe te adhi jJAna kSAye|pAMmaka kahevAya che. ghapi banne jJAna kSAyeApazamika ja che. tathApi pUrvokta bhinnatAnA kAraNe teeAmAM bheda che. tAtparya e che ke vAstavamAM te badhA prakAranA avadhijJAna kSAyeApazamika ja thAya che. ! sU.1 // zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #796 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 783 prabodhinI TIkA pada 31 sU0 2 nairayikAdInAmavadhikSetrajJAnanirUpaNam gAuyAhaM ohiNA jANaMti pAsaMti, dhUmappabhApuDhavineraiyA jahapaNeNaM divaddhaM gAuyaM ukkoseNaM do gAuyAI ohiNA jANaMti pAsaMti, tamApuDhavineraiyA jahaNeNaM gAuyaM ukkoseNaM dina gAuyaM ohiNA jANaMti pAsaMti, ahesattamAe pucchA goyamA ! jahaNNeNaM addhaM gAuyaM ukkoseNaM gAuyaM ohigA jANaMti pAsaMti, asurakumArANaM bhaMte! AhiNA ke iyaM khettaM jANaMti pAsaMti ? goyamA ! jahaNNeNaM paNavIsaM joyaNAI ukkoseNaM asaseje dIvasamudde ohiNA jANaMti pAsaMti, nAgakumArANaM jahaNaNeNaM paNavIsaM joyaNAI ukkoseNaM saMkhejje dovasa ohiNA jANaMti pAsaMti, evaM jAtra dhaNiyakumArA, paMcidiyatirikakhajoNiyANaM bhaMte! ke iyaM khettaM ohiNA jANaMti pAsaMti, ? goyamA ! jahaNNeNaM aMgulasta asaMkhejjaibhAgaM ukkoseNaM asaMkhejje dIvasamudde, maNUsA NaM bhaMte ! ohiNA kevaiyaM kheta jANaMti pAsaMti ? goyamA ! jahaNaNeNaM aMgulassa asaMkhejaibhAgaM ukkoseNaM asaMkhejAI aloe loyapyamANamettA khaMDAI ohiNA jANaMti pAsaMti, vANamaMtarA jahA nAgakumArA, joisiyA NaM bhaMte kevaiyaM khettaM ohiNA jANaMti pAsaMti ? goyamA ! jahaNeNaM saMkhejje dovasamudde ukkoseNa vi saMkhejje dI mudde, sohammagadevA NaM bhaMte! kevaiyaM khettaM ohiNA jANaMti pAsaMti ? goyamA ! japaNegaM aMgulassa asaMkhejaibhAgaM ukko seNaM ahe jAva imIse rayaNappabhAe hidville caramaMte tiriyaM jAva asaMkhijje dIvasamudde u jAva sagAI vimANAI ohiNA jANaMti pAsaMti, evaM IsAgadevA vi, saNakumAradevA vi evaMcaitra navaraM jAva ahe doccAe sakkarabhAra puDhavIe hiTTille caramaMte, evaM mAhiMdadevA vi, baMbhaloyalaMtagadevA taccAe puDhavIe hiTTille cagmaMte, mahAsukka sahassAragadevA cautthIe paMkaSpabhAe puDhavIe heTThille caramaMte, ANayapANayaAraNa ccuyadevA ahe jAtra paMcamAe dhUmappabhAe heTThille caramaMte, heTrimamajjhimagevejadevA ahe jAtra chaTTAe tamAe puDhavIe heTThille jAva caramaMte, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #797 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 784 prajJApanAsUtre uvarimagevijagadevA NaM bhaMte ! kevaiyaM khettaM ohiNA jANaMti pAsaMti ? goyamA ! jahaNNeNaM aMgulassa asaMkhejaibhAga ukkoseNaM ahesattamAe heTrille jAva caramaMte, ! tiriyaM jAva asaMkhejje dIvasamudde ur3e jAva sayAiM vimANAI ohiNA jANaMti pAsaMti, aNuttarovavAiyadevA NaM bhaMte ! kevaiyaM khettaM ohiNA jANaMti pAsati ? goyamA ! saMbhinna loganAliM ohiNA jAti pAsaMti,, , sU 0 2 // chAyA-nairayikAH khalu bhadanta ! kiyat kSetram avadhinA jAnanti pazyanti ? gautama ! jaghanyena addha gavyatam utkRSTena catvAri gavyUtAni abadhi jAnanti pazyanti, ratnaprabhA pRthivInairayikAH khalu bhadanta ! kiyat kSetram avadhinA jAnanti pazyanti ? gautama ! jaghanyena arddhacaturthAni gavyUtAni utkRSTena catvAri gavyUtAni avadhinA jAnanti pazyanti, zarkarAprabhA avadhiviSaya vaktavyatA zabdArtha-(neraiyA NaM bhaMte ! kevaiyaM khetaM ohiNA jANaMti pAmaMti ?) he bhagavan ! nairayika kitane kSetra ko avadhi dvArA jAnate-dekhate haiM ? (goyamA ! jahaNNeNaM addhagAuyaM, ukkoseNa cattAri gAuyAI) he gautama ! jaghanya AdhA gabyUti aura utkRSTa cAra gavyUti (ohiNA jANaMti pAsaMti) avadhi ke dvArA jAnate dekhate haiN| (rayaNappabhApuDhavi neraiyANaM bhaMte ! kevaiyaM khettaM ohiNA jANaMti pAsaMti ?) he bhagavan ! ratnaprabhA pRthivI ke nAraka avadhi se kitane kSetra ko jAnate dekhate haiM ? (goyamA ! jahaNNeNaM adhdhuTAI gAuyAI, ukoseNaM cattAri gAuyAiM ohiNA jANaMti pAsaMti ?) he gautama ! jaghanya sADhe tIna gavyUti, utkRSTa cAra gavyUti avadhi viSaya vaktavyatA Ans :-(neraiyANaM bhaMte ! kevaiyaM khettaM ohiNA jANaMti pAsaMti) lagavan ! nairapi 4 kSetra vijJAna dvArA ta-hene cha ? (goyamA ! jahaNNeNaM addhagAuyaM, ukoseNaM cattAri gAuyAI) 3 gautama ! 4ghanya a nyUti bhane kRSTa yA2 0yUti. (ohiNA jAgaMti pAsaMti) 51dhi | and-TeNe che. (rayaNappabhA puDhavi neraiyANaM bhaMte ! kevaiyaM khettaM ohiNA jANaMti pAsaMti) mAvan ! ratnaprabhA pRthvInA nA24 madhiyA / kSetra go-he cha? (goyamA ! jahaNeNaM adhudAI gAuyAI, ukoseNaM cattAri gAuyAiM ohiNA jANaMti pAsaMti) I gautama ! jaghAyathI sADA traNa gabhUti, utkRSTathI cAra gabhUti avadhithI jANe--khe che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #798 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 31 sU0 2 nairayikAdInAmavadhikSetrajJAnanirUpaNam 785 pRthivI nairayikA jaghanyena trINi gavyUtAni utkRSTena arddhacaturthAni gavyUtAni, vAlukApramApRthivI nairayikA jaghanyena arddhatRtIyAni gavyUtAni utkRSTena trINi gavyUtAni avadhinA jAnanti pazyanti, paGkaprabhA pRthivI nairayiza jaghanyena dve gavya te utkRSTena arddhatRtIyAni gavyatAni avadhinA jAnanti pazyanti, dhUmaprabhA pRthivInairayikA jaghanyena dvayarddham gavyatam, utkRSTena dve gavya'te avadhinA jAnanti pazyanti, tamaH prabhApRthivI nairayikA jaghanyena gavyUtam utkRSTena dvaya gavyUtam avadhinA jAnanti pazyanti, adhaHsaptamyA pRcchA, gautama ! jaghanyena avadhi se jAnate dekhate haiM (sakkara pabhA puDhavineraiyA) zarkarAprabhA ke nArako (jahaNNeNaM tiNi gA gyAiM) jaghanya tIna gabyUti (ukkoseNaM adhdhuTThAI gAuyAI ohiNA jANaMti pAsaMti) uskRSTa sADhe tIna gavyUti avadhi se jAnate dekhate haiM (vAluyappabhApuhavineraiyA) vAlukAprabhA pRthvI ke nAraka (jahaNNeNaM aDDhAinjAiM gAuyAI) jaghanya aDhAI gavyUti (ukkoseNaM tiNNi gAuyAiM) utkRSTa tIna gavyUti (ohiNA jANaMti pAsaMti) avadhi se jAnate dekhate haiM (paMkappabhA puDhavi neraiyA) paMkaprabhA pRthivI ke nAraka (jahaNNeNaM doSiNa gAuyAI) jaghanya do gavyUti (ukoseNaM addhAijjAiM gAuyAI) utkRSTa aDhAI gavyUti (ohiNA jANaMti pAsaMti) avadhi se jAnate dekhate haiM (dhUmappamApuDhadhi neraiyA) dhUmaprabhA pRthivI ke nAraka (jahaNNeNaM divaddhaM gAuyaM) DeDha gavyUti (ikoseNaM do gAuyAI) utkRSTa do gavyUni (ohiNA jANaM ti pAsaMti) avadhi se jAnate dekhate haiM (tamApuDhavi neraiyA) tama prabhA pRthivI ke nAraka (jahaNNeNaM gAuyaM) jaghanya eka gamyUti (sakkaraprabhApuDhavi neraiyA) 42pramanA nA24, (jahaNNeNaM tiNNi gAuyAI) dhanya traya yUti. (ukkose addhadAI gAuyAiM ohiNA jANaMti pAsaMti) GSTa satraya gabhUti avadhithI jANe dekhe che. __(vAlukAppabhA puDhavi neraiyA) vAyu pramAnA nA24, (jahaNNeNaM aDDhAijjAI gAuyAI) dhanya maDhI yUti. (ukkoseNaM tiSNi gAuyAiM) aTa cyUta. (ohiNA jANaMtipAsaMti) pazthiI ko heNe che. (paMkApabhA puDhavi neraiyA) 54mA YInI nA24. (jahaNNeNaM dogNi gAuyAiM) dhanya ye nyUti. (ukkoseNaM addhAiljAiM gAuyAI) kRSTa maDhI yUti. (ohiNA jANaMti pAsaMti) avadhithI go-he che. (dhUmappabhA puDhaviNera iyA) dhUmapramA pRthvInA nA26, (jahaNNeNaM divaddhaM gAuyAI) ad acyUta (ukkoseNaM do gAuyAI) Bre me yUti. (ohiNA jANaMti pAsaMti) avadhiyA omg-he che. (tamA puDhavi neraiyA) tabha:pRthvInA nA24. (jahaNNeNaM gAuyaM) dhanya : anyUti. (ukoseNaM divaDDhaM gAuyaM) rgbTa he da yUti. (ohiNA jANaMti-pAsaMti) avadhithI jANe-dekhe che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #799 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prazApanAsUtre addha ganyUnam utkRSTe na gavyUtam adhinA jAnani pazyanti, asurakumArAH khalu bhadanta ! avadhinA kiyat kSetraM jAnanti pazyanti ? gautama ! jaghanyena paJcaviMzatiryojanAni uskRSTena asaMkhyeyAn dvIpasamudrAn avadhinA jAnanti pazyanni, nAgakumArAH khalu jaghanyena pazca. viMzatiyoM janAni utkRSTena saMkhyeyAn dvIpasamudra na adhinA jAnanti pazyanti evaM yAvada stanitakumArAH, paJcendriyatiryagponikAH khalu bhadanta ! kiyat kSetram avadhinA jAnanti (ukoseNaM divaDDhaM gAuyaM) uskRSTa DeDha gamyUti (ohiNA jANaMti pAsaMti) avadhi se jAnate dekhate haiM (ahesasamAe pucchA ?) adhaHsaptamI pRthivI sambaMdhI prazna ? (goyamA ! jahaNNeNaM addhaM gAuyaM, ukkoseNaM gAuyaM ohiNA jANaMti pAsaMti) he gautama ! jaghanya AdhA gavyUti utkRSTa eka gavyUti avadhi dvArA jAnate dekhate haiN| (asurakumArA NaM bhaMte ! ohiNA keSaiyaM khetaM jANaMti pAsaMti ?) he bhagavan ! asurakumAra avadhi se kitane kSetra ko jAnate dekhate haiM ? (goyamA ! jahaNaNaM paNavIsa joaNAI) he gautama! jaghanya pacIsa yojana (ukkoseNaM asaMkhejje dovasamudde ohiNA jANaMti pAsaMti) utkRSTa asaMkhyAta dvIpa samudroM ko avadhi se jAnate dekhate haiM (nAgakumArA NaM jahANegaM paNavIsaM jodhaNAI) nAgakumAra jaghanya pacIsa yojana (ukkoseNaM saMkhejje dIvasamuha) utkRSTa saMkhyAta dvIpa samudroM ko (ohiNA jANaMti pAsaMti) avadhi se jAnate dekhate haiM (evaM jAva thaNiyakumArA) isI prakAra yAvat stanitakumAra / / (paMciMdiyatirikkhajoNiyA NaM bhaMte ! kevaiyaM khettaM ohiNA jANaMti pAsaMti ?) he bhagavan ! paMcendriya tiryaMca kitane kSetra ko avadhi se jAnate dekhate (ahesattamAe pucchA 1) 54: sAtabhI pRthvI samandhI prazna ? (goyamA ! jahaNNeNaM addhaM gAuyaM, ukkoseNaM gAuyaM ohiNA jANaMti pAsaMti) 3 gautama ! 45nya madhi nyUti, utkRSTa eka gabhUti avadhi dvArA jANe dekhe che. (asurakumasArANaM bhaMte ! ohiNA kevaiyaM khettaM jANaMti pAsaMti ?) bhagavan ! asuramA2 avadhiyA hai| kSetrane -cha ? (goyamA ! jahaNNeNaM paNavIsa joaNAI) gautama ! 46nya pathAsa yona. (ukkoseNaM asakhejje dIvasamudde ohiNA jANaMtipAsaMti) kRSTa asaNyAta dI5 samudrona adhithI -hene cha. (nAgakumArANaM jahaNNeNaM paNavIsa joaNAI) nAmamA2 dhanya payAsa yogana (ukoseNaM sakhejje dIvasamudde) pRSTa sadhyAta dvIpa samudrone (ohiNA jANaMti pAsa ti) avadhiyA // -heme che. (eva jAva thaNiyakumArA) me 24 yAvat stanitabhA2. (paMciMdiyatirikkhajoNiyANa bhaMte ! kevaiyaM khettaM ohiNA jANaMti-pAsaMti ) 3 marAna yadriya tiya // kSetrane avadhithI -he cha ? (goyamA ! jahaNNeNa zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #800 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 31 sU0 2 nairayikAdInAmavadhikSetrajJAna nirUpaNam 787 pazyanti ? gautama ! jaghanpena aGgukasya asaMkhyeyabhAgam utkRSTena asaMkhyeyAn dvIpa samudrAn manuSyAH khalu madanta ! avadhinA kiyat kSetraM jAnanti pazyanti ? gautama ! jaghanyena aGgulasyAsaMkhyeyabhAgam, utkRSTena asaMkhyeyAni aloke lokapramANamAtrANi khaNDAni avadhinA jAnanti pazyanti, vAnavyantarA yathA nAgakumArAH, jyotiSkAH khalu bhadanta ! kiyat kSetram avadhinA jAnanti pazyanti ? gautama ! jaghanyena saMkhyeyAn dvIpa samudrAn utkRSTenApi saMkhyeyAn dvIpasamudrAn saudharmaka devAH khalu bhadanta ! kiyat kSetram haiM ? (goyamA ! jahaNeNaM aMgulassa asaMkhejjaibhAgaM, ukkoseNaM asaMkhejje dIvasamudde) he gautama! jaghanya aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga ko, utkRSTa asaMkhyAta dvIpa samudroM ko (ohiNA jANaMti pAsaMti) avadhi se jAnate dekhate haiM / (maNUsA NaM bhaMte ! ohiNA kevaiyaM khettaM jANaMti pAsaMti ?) he bhagavan ! manuSya avadhi se kitane kSetra ko jAnate dekhate haiM ? (goyamA ! jahaNaNeNaM aMgu lassa asaMkhejjaibhAgaM, ukkoseNaM asaMkhejjAI aloe loyapyamANamesAI khaMDAI ohiNA jANaMti pAsaMti) he gautama ! jaghanya aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga kSetra ko utkRSTa aloka meM loka ke barAbara asaMkhyAta khaNDoM ko avadhi dvArA jAnate dekhate haiM / " ( vANamaMtarA jahA nAgakumArA) dAnavyantara nAgakumAroM ke samAna ( joisiyA NaM bhaMte ! kevaiyaM khettaM ohiNA jANaMti pAsaMti ?) he bhagavan ! jyotiSka deva kitane kSetra ko avadhi dvArA jAnate dekhate haiM ? (godhamA ! jahaNeNaM saMkhejje dIva mudde) he gautama! jaghanya saMkhyAta dvIpasamudroM ko (ukkoseNa vi saMkhejje dIvasamudde) utkRSTa bhI saMkhyAta dvIpa-samudroM ko / aMgulassa asaMkhejjaibhAga, ukkoseNa asaMkhejje dIvasamudde) he gautama! dhanya gulanA ana jyAtamA lAgane, bluSTa asaMkhyAta dvIpa samudrale (ohiNA jANaMti - pAsaMti) avadhithI jANuM che dekhe che. (maNUsA bhaMte! ohiNA kevaiyaM khettaM jANaMti pAsati ?) he bhagavan ! bhanuSya apavidhI DeMTalA kSetrane lAge - ye che ? (goyamA ! jahaNeNa aMgularasa asaMkhejjaibhAgaM ukkose asaMkhejjAI aloe loyappamANamettAI khaMDAI ohiNA jANaMti pAsaMti) gautama ! jaghanya aMgutranA asakhyAtamA bhAga kSetrane, utkRSTa alekamAM leAkanA kharAkhara asaMkhyAta khaDAne avidha dvArA jANe dekhe che. ( vANamaMtarA jahA nAgakumArA) vAnavyantara nAgabhAronI samAna. ( joisiyANaM bhaMte ! iyaM khettaM ohiNA jANaMti pAsaMti) De lagavan ! jyotiSa deva DeMTalA kSetrane avadhithI bhAge - ye che ? (goyamA ! jahaNeNa saMkhejje dIvasamudde) he gautama ! jaghanya saMkhyAta dvIpa samudrone (ukko seNa vi saMkhejje dIvasamudde) uSTa pazu saMkhyAta dvIpa samudrone, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #801 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 788 prajJApanAsUtrai avadhinA jAnanti pazyanti ? gautama ! jaghanyena aAlasyAsaMkhyeyabhAgam, utkRSTena adho yAvad asyAH ratnaprabhAyA, adhastAt caramAntaH, tiryaga yAvad asaMkhyeyAn dvIpasamUdAna Udhve yAvat svakAni vimAnAni avadhinA jAnanti pazyanti, evam IzAnakadevA api, sanatkumAradevA api evaJcaiva navaraM yAvat-ayo dvitIyasyAH zarkarAprabhAyAH pRthivyA adha stAt caramAntaH, evaM mAhendradevA api, brahmalokalAntakadevA stRtIyasyAH pRthivyA adhastAda (sohammagadevANaM bhaMte ! kevaiyaM khettaM ohiNA jANaMti pAsaMti ?) he bhagavan ! saudharmaka deva kitane kSetra ko avadhi se jAnate dekhate haiM ? (goyamA ! jahaNNeNaM aMgulassa asaMkhejahabhAga) he gautama ! jaghanya aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga ko (ukkoseNaM ahe jAva isIse rayaNappabhAe hihille caramate) utkRSTa nIce yAvat isa ratnaprabhA pRthvI ke nicale caramAnta taka (tiriyaM jAva asaMkhejje dIvasamudde) tircha asaMkhyAta dvIpasamudroM taka (uDDhaM jAva sagAI vimANAI) UMcA apane vimAnoM taka (ohiNA jANaMti pAsaMti) avadhi se jAnate dekhate haiM (evaM IsANagadevA vi) isI prakAra IzAnaka deva bhI (saNaM kumAra devA vi evaM ceva) sanatkumAra deva bhI isI prakAra (navaraM jAva ahe doccAe sakkarappabhAe puDhavIe hiDille caramaMte) vizeSa nIce dUsarI zarkarAprabhA pRthivI ke nicale gharamAnta taka (evaM mAhiMdadevA vi) isI prakAra mAhendra deva bhI (bhaloyalaMtaga devA) brahmaloka aura lAntaka deva (taccAe puDhavIe hiDille caramaMte) tIsarI pRthvI ke nicale caramAnta taka (mahAsukkasahassAraga devA) mahAzukra aura saha (sohammagadevANa bhaMte ! kevaiyaM khettaM ohiNA jANaMti pAsaMti) sAvan ! saudhama 4 hai| sA kSetra mavadhiyA ond hethe cha 1 (goyamA ! jahaNNeNa aMgularasa asaMkhejjai bhAga) 8 gautama ! dhanya AYkhanA madhyAtamA bhAgane (ukoseNa, ahe jAva imIse rayaNappabhAe hidvile caramaMte) BSTa nIthe yA t / 2tnaprabhA pRthvInA nIyatA samAnta sudhI (tiriyaM jAva asaMkhijje dIvasamudde) ti27| madhyAta dI5-samudrI sudhI (uDDhaM jAva sagAI vimANAI) ye pAtAnA vimAne sudhI (ohiNA jANaMti pasaMti) avadhithI jANe dekhe che. (evaM IsANagadevA vi) se sAre zAna 5 5 (saNaMkumAradevA vi evaM ceva) sanamA2 heva 59 me prAre (navaraM jAva ahe doccAe sakarappabhAe puDhavie hiDille caramaMte) vizeSa nIce bIjI zarkarA prabhA pRthvInA nIcalI caramAnta sudhI (evaM mAhiMda devA vi) 4 4Are bhAundra heva 55] (baMbhaloyalaMtagadevA) brahma als mane alrdx 3 (taccAe puDhavIe hiDille caramaMte) zrI pRthvInA nIyatA 22 mAntaka sudhI. (mahAsukka sahassAragadevA) mAzu bhane sAra 31 (cautthIe paMkappabhAe puDhavie zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #802 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 31 sU0 2 nairayikAdInAmavadhikSetrajJAnanirUpaNam 749 caramAnta:, mahAzukrasahasrArakadevA zcaturthyAH paGkaprabhAyAH pRthivyA adhastAta caramAntaH, AnataprANatAraNAcyutadevAH adho yAvat-pazcamyA dhUmapramAyA adhastAt caramAntaH, adhastAd madhyamaveyakadevA adho yAvat-SaSThayAstamaHprabhAyAH pRthivyA adhastAd yAvat caramAntaH, uparimoveya.devAH khalu bhadanta ! kiyat kSetram avadhinA jAnanti pazyanti ? gautama ! jaghanyena aGgulasyAsaMkhyeyabhAgam, utkRSTena adhaH saptamyA adhastAta yAvaccaramAntaH, tiryagU yAvad asaMkhyeyAn dvIpasamudrAna, UrdhvaM yAvat svakAni vimAnAni avadhinA jAnanti pazyanti, srAra deva (cautthIe paMkappabhAe puDhavIe heTille caramate) cauthI paMkaprabhA pRthivI ke nicale caramAnta taka (ANayapANayaAraNa acyuya devA) Anata, prANata, AraNa, acyuta deva (ahe jAva paMcamAe dhUpappabhAe heDille caramaMte) nIce pAMcavI pRthivI dhUmaprabhA ke nicale caramAnta taka / (heTimamajjimagevejagadevA) adhastana aura madhyama praiveyaka deva (ahe jAva chaThAe tamAe puDhavIe hehille jAva caramaMte) nIce yAvat chaThI tamApabhA pRthvI ke nicale yAvat caramAnta taka (uparimagevenjagadevA NaM bhaMte ! kevaiyaM khettaM ohiNA jANaMti pAsaMti ?) UparI aveyakoM ke deva, he bhagavan ! kitane kSetra ko avadhi se jAnate dekhate haiM (goyamA! jahaNNeNaM aMgulassa asaMkhejaibhAga) he gautama ! jaghanya aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga ko (ukkoseNaM ahesattamAe heDille jAva caramaMte) utkRSTa sAtavIM pRthivI ke nicale yAvat caramAnta taka (tiriyaM jAva asaMkhejje dIvasamudde) tircha asaMkhyAta dvIpa samudroM taka (uDDhaM jAva sayAI vimANAI) Upara apane vimAnoM taka (ohiNA jANaMti pAsaMti) avadhi se jAnate dekhate haiM / hidullo caramaMte) yAthI 545mA kAnA yabhAnta sudhI. (ANaya pANaya AraNa accuyadevA) mAnata-pAyuta-26-52yutaheva (ahe jAva paMcamAe dhUmappabhAe hedville caramaMte) nAya pAyabhI pRthvInA dhUmapramAnA nIyatA yabhAnta sudhI. (hedvimamajjhimagevejjagadevA) maratana mane madhyama veya: 33 (ahe jAva chadroe tanAe puDhavIe hedille jAva caramaMte) nIce yAvat chI tama:pramA pRthvInA nIyatA yAvat yabhAnta sudhI. (ucarimagevejjagadevANa bhaMte ! kevaiyaM khettaM ohiNA jANaMti-pAsaMti) 52 civeyakonA deva he bhagavankeTalA kSetrane avadhithI jANe-dekhe che? (goyamA ! jahaNNeNa aMgularasa asaMkhejjai bhAga) : gautama ! dhanyathI makhanA asaNyAtamA mAne (ukkoseNa ahe sattamAe he dville jAva caramaMte) 18thI sAtabhI pRthvInA nIyabA yA11 32bhAnta sudhI (tiriyaM jAva asaMkhejje dIvasamudde) tirch| asabhyAta dI5-samudrI sudhI (uDhaM jAva sayAI vimANAI) 752 potAnA vibhAnI sudhA (ohiNA jANaMti pAsaMti) avadhiyI and-heme che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #803 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 720 prajJApanAsUtre anuttaraupapAtikA devAH khalu bhadanta ! kiyat kSetram adhinA jAnanti pazyanti ? gautama ! saMbhinna lokanADIm avadhinA jananti pazyanti / / suu02|| ____TIkA-pUrvokarItyA'vadhijJAnasya bhedaH pratipAditaH samprati tasyaiva viSayaM pratipAdayitumAha--neraiyANaM bhaMte ! kevaiyaM khettaM ohiNA jANaMti pAsaM ta ?' he bhadanta ! nairayikAH khalu kiyat kSetram - dezam avadhinA avadhijJAnena jAnanti-vizeSarUpeNa avagacchanti, sAmAnyarUpeNa pazyanti ca ? :bhagavAnAha-'goyamA!' he gautama ! 'jahaNNe.NaM addhagAuyaM ukkoseNa cattAri gAuyAI ohiNA jANaMti pAsaMti' jaghanyena arddhagavyUtam utkRSTena catvAri gavya'tAni yAvat nairayikA avadhinA jAnanti pazyanti, tatra jaghanyena addhagavyUtaM saptamapRthivyapekSayA, utkRSTena catvAri gavyUtAni ca ratnaprApRthivyapekSayetyavaseyam, ___ (aNuttarovavAiyadevANaM bhaMte ! kevaiyaM khettaM ohiNA jANaMti pAsaMti ?) he bhagavan ! anuttaropapAtika deva avadhi se kitane kSetra ko jAnate dekhate haiM ? (goyamA ! saMbhinna loganAliM ohiNA jANaMti pAsaMti) he gautama ! sampUrNa lokanADI ko avadhi se jAnate dekhate haiM / / sU. 2 // TIkArtha-avadhi ke bhedoM kA nirUpaNa pahale kiyA gayA hai, aba usake viSaya kA pramANa pratipAdana kiyA jAtA hai gautamasvAmI-he bhagavan ! nAraka jIva kitane kSetra ko avadhi ke dvArA jAnate aura dekhate haiM ? arthAt jJAna dvArA vizeSa rUpa se jAnate haiM ? aura darzana dvArA sAmAnya rUpa se dekhate haiM ? bhagavAn-he gautama ! nAraka jIva avadhi se jaghanya AdhA gavyUti (gAu) aura utkRSTa cAra gavyUti taka jAnate-dekhate haiN| yahAM jaghanya AdhA gavyUti sAtavIM pRthivI kI apekSA se samajhanA cAhie aura utkRSTa cAra gavyUti ratna (aNuttarovavAiyAgaM bhaMte ! kevaiya khettaM ohiNA jANaMti-pAsaMti) bhagavan ! anuttarI55ti hai| paviyA 24 trane 0nd-hethe cha ? (goyamA ! saMbhinnaM loganAliM ohiNA jANaMti pAsaMti) 3 gotama ! sampU vA nADI mavadhiyI ond-heme che. ||suu0 2 // TIkAthI avadhinA bheda nuM nirUpaNa pahelA kaheluM che. have, tenA viSayanuM pramANa pratipAdana karAya che zrI gautamasvAmI-De bhagavad ! nAraka jIva keTalA kSetrane avadhi dvArA jaNe ane dekhe che? athavuM jJAna dvArA vizeSarUpathI jANe che ane darzana dvArA sAmAnya 35thI me cha ? zrI mApA ra gautama ! nA24071 avadhiyI 43.madhI 20yati (13) ane utkRSTa cAra gaMbhUti sudhI jANe-dekhe che. ahIM jaghanya aDadhI gabhUti sAtamI pRthvInI apekSAe samajavuM joIe. ane utkRSTa cAra gabhUti ratnaprabhA pRthvInI ape zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #804 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 31 sU0 2 nairayikAdInAmavadhikSetrajJAnanirUpaNam atha pratipRthivInairapi kAvadhiviSayamadhikRtya prarUpAyitumAha-'rayaNappabhASaDhavi neraiyA NaM bhane ! kevaiyaM khettaM bhohiNA jANaMti pAsaMti ?' he bhadanta ! ratnaprabhApRthivI nairayikA khalu kiyat kSetram avadhinA jAnanti pazyanti ? bhagavAnAha-'goyamA!' he gautama! 'jahaNNeNaM adbhuTThAI gAuyAI ukkoseNaM cattAri gAuyAI ohiNA jANaMti pAsaMti' jaghanyena arddhacatvAri-arddha caturtha yeSAM tAni arddhacatvAri-arddhacaturthAni sArddhatrINi, ityarthaH gavyatAni, utkRSTena catvAri gavya nAni ratnaprabhApRthivInairayikA avadhinA jAnanti pazyanti 'sakarappamApuDha vi neraiyA jahaNNeNaM tiNi gAuyAiM ukkoseNaM aTThAI gAuyAI ohiNA jANaMti pAsaMti' zarkarAprabhApRthivI nairayikA jaghanye na trINi gavyatAni utkRSTena arddhacatvAri-sArdazrINi gavyatAni avadhinA jAnanti pazyanti, 'vAlayappabhApuDhavineraiyA jahaNaM adAijAI gAuyAI ukkoseNaM tiNi gAuyAI ohiNA jANaMti pAsaMti' vAlukApramApRthivI narayikA jaghanyena arddhatrINi-arddhatRtIyAni sArdradvayAni gavyatAni utkRSTena trINi gavyutAni bhavadhinA jananti pazyanti, paMkappabhApuDhavineraiNa jANeNaM doNiya gAuyAI ukkoseNaM adAijjAiM gAuyAI bhohiNA jANaMti pAsaMti' paGkapramApRthivA nairayikA jaghanyena dve gacyUte utkasTena arddhatrINi-arddhavatIyAni-sArddhadvayAni gavyUtAni avadhinA jAnanti pazyanti, 'dhUma prabhA pRthivI kI apekSA se jAnanA cAhie / aba eka-eka pRthvI ke nArakoM ke avadhi ke viSaya parimANa kA pratipAdana karate haiM gautamasvAmI-he bhagavan ! ratnaprabhA pRthivI ke nAraka kitane kSetra ko avadhi ke chorA jAnate-dekhate haiM ? __bhagavAn-he gautama ! jaghanya sADhe tIna gavyUti aura utkRSTa cAra gavyUti taka ratnaprabhA pRthivI ke nAraka avadhi ke dvArA jAnate dekhate haiN| ___ zarkarAprabhA pRthibI ke nAraka jaghanya tIna gamyUti aura utkRSTa sADhe tIna gati avadhi se jAnate-dekhate haiN| vAlukAprabhA pRthivI ke nAraka jaghanya aDhAI gavyati aura utkRSTa tIna gavyati avadhi se jAnate-dekhate haiN| paMkaprabhA kSAe jANavuM joIe. have eka eka pRthvInA nArakanI avadhinA viSaya parimANunuM pratipAdana kare che- zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! ratnaprabhA pRthvInA nAraka keTalA kSetrane avadhi dvA2-hethe cha ? zrI bhagavAna he gautama ! jaghanya sADA traNuM gabhUti ane utkRSTa cAra gabhUti sudhI ratnapabhA pRthvInA nAraka avadhi dvArA jANe dekhe che zarAmabhA pRthvInA nAka jaghanya traNa gabhUti ane utkRSTa sADAtraNa gabhUti avadhithI jANe-dekhe che. vAlukApabhA pRthvInA nAraka jaghanya aDhI gabhUti ane utkRSTa traNa gabhUti avadhithI jANe-dekhe che. paMkaprabhA pRthvInA nAraka jaghanya be gabhUti ane zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #805 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre ppabhApuDhavineraiyA jahaNaNaM divaddhaM gAuyaM ukkoseNaM do gAuyAI ohiNA jANaMti pAsaMti' dhUmaprabhApRthivI nairayikA jaghanyena dvayarddham-dvitIyam arddha yasya tad dvayarddha sA.kamityarthaH gabyUtam utkRSTena dve gavyate avadhinA jAnanti pazyanti, 'tamApuDhavIneraiyA jahaNaNaM gAuyaM ukkoseNaM divaDUM gAuyaM ohiNA jANaMti pAsaMti' tamaH prabhA pRthivAnarayikA jaghanyena gavyUtam utkRSTena dvayarddham-sA?kaM gavyUtam avadhinA jAnanti pazyanti, gautamaH pRcchati-'ahe sattamAe pucchA' adhaH saptamyAH pRthivyA nairayikAH kiyata kSetrama avadhinA jAnanti pazyanti ? iti pRcchA, bhagAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNeNaM addhaM gAuyaM ukkoseNaM gAuyaM ohiNA jANaMti pAsa ti' jaghanyena arddha gavyatama utkRSTena gatam avaHsaptamapRthivInairayikA avadhinA jAnanti pazyanti, tathA ca saptamu pRthivISu kramazo jaghanyapadoskRSTapadaviSayasaMgrAhike dva ime gAthe-'adadhaTTa 1-3 // , tithi 2-3, addhAiyAI 3-2 // , doNi 4-2 ya, divaDDa 5-1, megaM ca 6-1, addhaM ca gAu 7-0 // , pRthivI ke nAraka jaghanya do ganyUti aura utkRSTa aDhAI gavyati, dhUmaprabhA pRthivI ke nAraka jaghanya DeDha gaThayati aura utkRSTa do gavyUti avadhi se jAnate dekhate haiN| tamaHprabhA pRthivI ke nAraka jaghanya eka gavyUti aura utkRSTa DeDha gamyUti avadhi se jAnate-dekhate haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! adhaHsaptamI pRdhivI ke nAraka avadhi se kitane kSetra ko jAnate-dekhate haiM ? | bhagavAna-he gautama ! jaghanya AdhA gavyUti aura utkRSTa eka gavyUti avadhi se jAnate-dekhate haiM ! ___ aba sAtoM pRthivIyoM meM jaghanya aura utkRSTa avadhi viSaya kI nirUpaNa karanevAlI saMgraha gAthAeM uddhRta karate haiM 'sADhe tIna, tIna, aDhAI, do, DeDha, eka aura AdhA gavyUti kramazaH ratna prabhA Adi pRthiviyoM meM avadhi kA jaghanya viSaya hai / / 1 // cAra, sADhe tIna, utkRSTa aDhI gamyuti, dhUprabhA pRthvInA nAraka jaghanya doDha ane utkRSTa be gabhUti gabhUti adhithI jANe dekhe che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! adhaH sAtamI pRthvInA nAraka avadhithI keTalA kSetra nd-hame cha ? " zrI bhagavAhe gautama ! jaghanya aDadhI gabhUti ane utkRSTa eka gUti avadhithI m-me che. have sAte pRthvImAM jaghanya ane utkRSTa avadhi viSayanuM nirUpaNa karanArI saMgraha gAthAo uddadhRta kare che-" sADAtraNa, traNa, aDhI, be, deDha eka ane aDadhI gabhUti kramaza: ratanaprabhA Adi pRthvImAM avadhine jaghanya viSaya che cAra, sADAtraNa, traNa, aDhI, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #806 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 32 sU0 2 nairayikAdInAmavadhikSetrajJAnanirUpaNam 793 kamaso jahaNa o rayaNamAIsuM / 1 // cattAri gAuyAI 1-4, adhuDhAI 2-3 // , tigAMuyaM 3-3, ceva / advAijjA 4-2 // , doNi 5-2 ya, divaGka 6--1 // , megaM -1 ca naraesuM' // 2 // arddha catvAri 3 // , trINi 3, addhaitrINi 2 // , dve 2 ca, dvayarddham 1", ekaJca 1, arddhazca gavyatam // kramazo jaghanyato ratnAdiSu // 1 // catvAri gavyUtAni 4, arddhacatvAri 3 // , trigavyUtAni 3, caiva / arddha trINi 2 // , dve 2 ca, dvanyarddham 1", ekazca 1 narakeSu // 2 // iti, gautamaH pRcchati-'amurakumArA NaM bhaMte / ohiNA kevaiyaM khettaM jANai pAsai ?' he bhadanta ! asurakumAgaH khalu avadhinA kiyat kSetraM jAnanti pazyanti ? bhagavAnAha'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNeNaM paNavIsaM joyaNAI ukkosepaM asaMkhejje dIvasamudde ohiNA jANaMti pAsaMti' jaghanyena paJcaviMzati yojanAni utkRSTena asaMkhyeyAn dvIpasamudrAn yAvada amurakumArA adhinA jAnanti pazyanti, 'nAgakumArANaM jahaNNeNaM paNavIsaM joyaNAI ukkoseNa saM khejje dIvasamudde ohiNA jANaMti pAsaMti' nAgakumArAH khalu jaghanyena paJcaviMzati yojanAni utkRSTena saMkhyeyAn dvIpasamudrAn yAvad avadhinA jAnanti pazyanti, 'evaM jAva thaNiyakumArA' 'evam-nAgakumArA iva yAvat-suvarNakumArAH, agnikumArAH, vidyutkumArA:, udadhikumArAH, dvIpakumArAH, dik humArAH, pavanakumArA stanitakumArAzcApi jaghanyena paJcaviMzatiryojanAni utkRSTena saMkhyeyAn dvIpasamudrAn yAvad avadhinA jAnanti pazyanti, tIna, ar3hAI,do,DeDha aura eka gavyati narakoM meM avadhi kA utkRSTa viSaya hai // 2 // .. gautamasthAmI-he bhagavan ! asura kumAra avadhi se kitane kSetra ko jAnatedekhate haiM ? bhagavAn-he gautama ! jaghanya pacIsa yojana aura utkRSTa asaMkhyAta dvIpasamudroM ko asurakumAra avadhi se jAnate aura dekhate haiN| ___ nAgakumAra jaghanya pacIsa yojana aura utkRSTa saMkhyAta dvIpa-samudroM ko avadhi se jAnate-dekhate haiN| isI prakAra suvarNakumAra, agnikumAra, vidyutku mAra, udadhikumAra, dvIpakumAra, dikkumAra, pavana kumAra aura stanitakumAra bhI jaghanya pacIsa yojana aura utkRSTa saMkhyAta dvIpasamudroM taka avadhi dvArA jAnate be deDha ane eka gabhUti narakamAM avadhine utkRSTa viSaya che 2. zrI gautamasvAmI-he bhagavad ! asurakumAra avadhithI keTalA kSetrane jANe-dekhe che? zrI bhagavAna -he gautama! jaghanya pacIsa ye jana ane utkRSTa asaMkhyAta dvIpasamudrone asukumAra avadhithI jANe ane dekhe che. nAgakumAra jaghanya pacIsa rojana ane utkRSTa saMkhyAta dvIpasamudrone avadhithI jANe-dekhe che. e ja prakAre suvarNakumAra, agnikumAra, vikumAra, udadhikumAra, dvIpakumAra, dikumAra, pavanakumAra ane svanitakumAra paNa jaghanya pacIsa ejana ane utkRSTa saMkhyAta dvIpasamudro sudhI avadhi dvArA jANe-dekhe che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #807 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - ----- --- - -m e ans prajJApanAsUtre atrAsurakumArAdi bhavanapatInAM jaghanyena paJcaviMzati yojanAni sarva jaghanya dazasahasra varSa pramANAguSkApekSayA'vaseyAni, uktazca- 'paNavIsa joyaNAI dasavAsa sahassiyA ThiI jesiM' iti, paJcaviMzati yojanAni dazavarSasahasrANi sthitiryeSA miti, evaM vAnavyantarANAmapi bodhyam, gautamaH pRchati-paMciMdiyatirivakhajoNiyANaM bhaMte ! kevaiyaM khettaM ohiNA jANaMti pa saMti ?' he bhadanta ! pazcandriyatiryagyaunikAH khalu kiyat kSetram avadhi jAnanti pazyanti ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNeNaM aMgulassa asaMkhejjai bhAgaM ukoseNaM asaMkhejje dIvasamudde' jaghanyena aGgulasyAsaMkhyeyabhAgam utkRSTena asaM. rupeyAna dvIpara mudrAna yAvat pazcendriyatiyagyonikA avadhinA jAnanti pazyanti, gautamaH pRcchati-'maNUsANaM bhaMte ! ohiNA kevaiyaM khettaM jANaMti pAsaMti ?' he bhadanta ! manuSyAH khalu avadhinA kiyat kSetraM jAnanti ezyanti ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! jahaNNeNaM aMgulassa asaMkhejja ibhAgaM ukkoseNaM asaMkhejjAI aloe loyappamANa mettAI khaMDAI dekhate haiM / yahAM asura kumAra Adi bhavanapatiyoM ke avadhi kA jaghanya viSaya jo pacIsa yojana kahA gayA hai, vaha jaghanya daza hajAra varSa kI Ayu vAloM kI apekSA se samajhanA caahie| kahA bhI hai-jina devoM kI sthiti daza sahastra varSa kI hai, unhIM kI apekSA se pacIsa yojana kA kathana kiyA gayA haiN| isI prakAra vAnavyantaroM ke avadhi kA bhI viSaya jAnanA caahie| ___gautamasthAmI-he bhagavan ! paMcendriya tiryaMca kitane kSetra ko avadhi dvArA jAnate-dekhate haiM ? bhagavAn-he gautama ! jaghanya aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga ko aura utkRSTa asaMkhyAta dvIpa-samudroM ko paMcendriya tiryaca avadhi dvArA jAnate-dekhate haiN| ____gautamasvAmI-he bhagavan ! manuSya avadhi se kitane kSetra ko jAnatedekhate haiM ? bhagavAn-he gautama ! jaghanya aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga ko aura uskRSTa ahIM asurakumAra Adi bhavanapatinI avadhinuM jaghanya viSayamAM je pacIsa jana kaheluM che te jaghanya daza hajAra varSanI AvaradAvALa nI apekSAe samajavuM joIe. kahyuM paNa che. je devenI sthiti daza hajAra varSanI che, temanI ja apekSAthI pacIsa jananuM kathana karAyeluM che.e ja prakAre vAnacantaranI avadhine paNa viSaya jANu Ie. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! paMcendriyatiryaMca keTalA kSetrane avadhi dvArA to-hethe cha ? zrI bhagavAna-he gautama! jaghanya aMgulano asaMkhyAtamA bhAgane ane utkRSTa asaMkhyAtadvIpa-samudrone paMcendriya tiryaMca avadhi dvArA jANe dekhe che. zrI gautamasvAma-he bhagavan! manuSya avadhithI keTalA kSetrane jANe-dekhe che? zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #808 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 32 sU0 2 nairayikAdInAmayadhikSetrajJAnanirUpaNam 795 ohiNA jANaMti pAsaMti' jaghanyena aGgulasyAsaMkhyeyabhAgam utkRSTena asaMkhyeyAni bhaloke lokapramANamAtrANi khaNDAni manuSyA avadhinA jAnanti pazyanti, tathA cAtra paramAvadhyapekSayA utkRSTena aloke lokapramANamAtrANi asaMkhyeyAni khaNDAni avaseyAni paramAvadhereva etAvad viSayasaMbhavAt, parantu tasyaitatsAmarthyamAtramupadarzitaM bodhyam -yadyetAvati kSetra kimapi draSTayaM bhavati tadA pazyati vastutastu tanna vidyate aloke rUpidravyANAmasaMbhavAta, rUpidravyaviSayazcAvadhirbhavati, kintu kevalamayaM vizeSo-yAvatkAlamadyApi paripUrNa lokaM pazyati, tAvata skandhAneva pazyati, yadA tu aloke'pi avadhiH prasaramupagacchati tadA yathAyathA'bhivRddhiM prApnoti tathA tathA loke sUkSmAn sUkSmatarAn skandhAna pazyati yAvadante paramANumapi pazyati, uktazca-'sAmatthamettamuttaM daTThavaM jai haveja pecche jA / na u taM tatthatthi aloka meM loka pramANa asaMkhyAta khaNDoM ko manuSya avadhi dvArA jAnate-dekhate haiM / yahAM paramAvadhi kI apekSA se aloka meM lokapramANa asaMkhyAta khaNDoM ko utkRSTa rUpa se jAnanA kahA gayA hai| paramAvadhi kA hI itanA viSapAho sakatA hai| magara yahAM itanA samajha lenA avazyaka hai ki yaha paramAvadhi kI zaktimAtra kA kathana hai / kyoMki aloka meM avadhi dvArA jAnane yogya koI vastu hotI nahIM hai| agara aloka meM isa loka ke barAbara asaMkhghAta loka aura hote to bhI paramAvadhi unheM jAna lenA / parantu vahAM koI rUpI padArtha nahIM hai, ataeva vaha vahAM jAnatA kucha bhI nahIM haiN| kintu yaha vizeSatA avazya hotI hai ki jaba taka avadhi sampUrNa loka viSayaka hotA hai, taba taka vaha skaMdhoM ko hI jAnatA hai, jaba avadhi jJAna kA aloka meM bhI prasAra hotA haiM, taba jyoM jyoM vRddhi ko prApta hotA hai, tyoM-tyoM loka meM sUkSma se sUkSmatara skandhoM ko jAnane lagatA zrI bhagavAna-he gautama! jaghanya aMgulanAasaMkhyAtamA bhAgane ane utkRSTa alekamAM lekapramANa asaMkhyAta khaMDene manuSya avadhi dvArA jANe-dekhe che. ahIM paramAvadhinI apekSAthI alekamAM lekapramANa asaMkhyAta khaMDene utkRSTa rUpathI jANavuM kaheluM che. paramAvadhine ja ATale viSaya thaI zake che. paNa ahIM eTaluM samajI levuM Avazyaka che ke A paramAvadhinI zaktimAtranuM kathana che. kemake AlokamAM avadhi dvArA jANavA je kaI vastu hatI nathI agara alekamAM AlekanI barobara asaMkhyAtaleka bIjA hoya te paNa paramAvadhi temane jANI le, paraMtu tyAM kei rUpI padArtha nathI, temaja te tyAM jANutA kAMI paNa nathI. paraMtu A vizeSatA avazya thAya che ke jyAM sudhI avadhi saMpUrNa leka viSayaka hoya che, tyAM sudhI te skane ja jANe che, jyAre avadhijJAnane alekamAM paNa prasAra thAya che. tyAre jema-jema vRddhine prApta thAya che, tema tema lekamAM sUmathI sUkSamatara skandhone jANavA lAge che ane ananta paramANune paNa jANI le che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #809 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pranApanAsUtre jao so rUvi nibaMdhaNo bhANo // 1 // vaDUMto puNa bAhiM logatthaM ceva pAsai davvaM / suhumayaraM suhumayaraM paramohI jAva paramANu' // 2 // sAmarthyamAtramuktaM draSTavyaM yadi bhavet prekSete na tu tattatrAsti yataH sa rUpi nibandhano bhnnitH||1|| vardhamAnaH punarbahiaukasthameva pazyati dravyam / sUkSmataraM yUkSmataraM paramAvadhi vit paramANum // 2 // iti, evambhUta paramAvadhiviziSTazca niyamato'ntarmuhartena kevalAlokazobhAmAsAdayati, tathA coktazca-"paramohINANa viU kevalamaMto muttametteNaM" paramAvadhijJAnavidaH kevaLamantarmuhartamAtreNeti, 'vANamaMtarA jahA nAgakumArA' vAnavyatarA yathA nAgakumArA pratipAditAstathaiva pratipAdanIyAH, tathA ca vAnavyantarA api jaghanyena paJcaviMzatiyojanAni utkRSTena saMkhyeyAn dvIpasamudrAn yAvad avadhinA jAnanti pazyanti, gautamaH pRcchati-'joisiyA NaM bhaMte ! kevaiyaM khettaM ohiNA hai aura antataH paramANu ko bhI jAna letA hai| kahA bhI hai "yaha avadhi jJAna ke sAmarthya mAtra kA kathana kiyA gayA hai, aisA jAnanA caahie| yadi vahA~ avadhi kA jJAtavya koI rUpI padArtha hai hI nahIM, aura avadhi jJAna rUpI padArthoM ko hI viSaya karatA hai // 1 // hoM, loka ke bAhara baDhatA huA avadhijJAna loka meM hI sUkSmatara sUkSmatara padArthoM-skaMdhoM ko jAnatA hai aura anta meM paramANu ko bhI jAna letA hai // 2 // isa prakAra ke paramAvadhijJAna se sampanna muni niyama se kevalajJAna rUpI lakSmI koantarmuhUrta meM hI prApta kara letA hai| kahA bhI hai-'paramAvadhijJAnI antarmuhUrta mAtra meM hI kevalajJAna pAtA hai|' vAnavyantaroM ke avadhijJAna kA kSetra pramANa nAgakumAroM ke samAna samajhanA cAhie, arthAt nAgakumAroM ke samAna vAnavyantara bhI jaghanya pacIsa yojana aura utkRSTa saMkhyAta dvIpa samudroM ko hI jAnate haiN| : 55 cha-' mA avavijJAnanA sAmathrya bhAnu thana 42 cha, ye nA joie. je tyAM avadhine jJAtavya kaI rUpI padArtha hota te te tene jANI leta, paNa te kaI rUpIpadArtha che ja nahIM, ane avadhijJAnarUpI padArthone ja viya kare che. 1 hA, lekanI bahAra vadhatuM jatuM avadhijJAna lekamAM ja sUmataH sUkSamatara padArthone skane jANe che ane antamAM paramANuone paNa jANI le che. 2 e prakAre te paramAvadhijJAnathI sampanna muni niyamathI kevalajJAnarUpI lamIne antamuhUrtamAM ja prApta karI le che. kahyuM paNa che-"paramAvadhijJAnI antarmuhUrvamAtramAM ja kevalajJAna pAme che." vAna vyaktinA avadhijJAnanuM kSetra pramANu nAgakumAronA samAna samajavuM joIe. arthAt nAgakumAranI samAna vAnavyantara paNa jaghanya pacIsa jana ane utkRSTa saMkhyAtadvIpa samudrone jANe che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #810 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TokA pada 32 sU0 2 nairayikAdInAmavadhikSetrazAnanirUpaNam 797 jANati pAsaMti ?' he bhadanta ! jyotiSkAH khalu kiyat kSetram avadhinA jAnanti pazyanti ? bhagavAnAha-'goyamA !" he gautama ! 'jahANeNaM saMkhejje dIvasamudde ukoseNa vi saMkhegje dIva samudde' jaghanyenApi saMkhyeyAn dvIpasamudrAn utkRSTenApi saMkhyeyAn dvIpasamudrAn jyotiSkA avadhinA jAnanti pazyanti, gautamaH pRcchati-'sohammagadevANaM bhaMte ! kevaiyaM khettaM ohiNA jANaMti pAsaMti ?' he bhadanta ! saudharmakadevAH khalu kiyat kSetram avadhinA jAnanti pazpanti ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNeNaM aMgulasta asaMkhejjaibhAgaM ukoseNaM ahe jAva hamI se rayaNappabhAe hiDille caramaMte tiriyaM jAva asaMkhijje dIvasamudde ur3a jAva sagAI vimANAiM ohiNA jANaMti pAsaMti' jaghanyena aGgulasyAsaMkhyeya bhAgam utkRSTa na adho yAvad asyA ratnaprabhAyA adhastana caramAntam tiryaga yAvada asaM. khyeyAn dvIpasamudrAn ava yAvat svakAni vimAnAni upadhvajAni tAvat saudharmakadevA avadhinA jAnanti pazyanti, 'evaM IsANa devA 'i evam-saudharmadevoktarItyA IzAnakadevA api jaghanyanAgulasyAsaMkhyeyabhAgam utkRSTena ayo yAvad asyA ratnaprabhAyA gautamasvAmI-he bhagavan ! jyotiSka deva avadhijJAna dvArA kitane kSetra ko jAnate-dekhate haiM ? bhagavAn-he gautama ! jaghanya bho saMkhyAna dvIpa samudroM ko ora utkRSTa bhI saMkhyAta dvIpa samudroM ko jAnate-dekhate haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! saudharmaka deva avadhijJAna dvArA kitane kSetra ko jAnate-dekhate haiM ? bhagavAn-he gautama ! jaghanya aMgula ke asaMkhyAta bhAga ko utkRSTa nIce isa ratnaprabhA pRthivo ke nIcale caramAnta taka, tircha dizA meM asaMkhyAta dvIpa samudroM taka, Upara apane vimAno taka saudharmaka deva avadhijJAna se jAnatedekhate haiN| saudharmaka devoM ke samAna IzAna kalpa ke deva bhI jaghanya aMgula ke asaM zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! tiSNadeva avadhijJAna dvArA keTalA kSetrane -hame cha ? zrI bhagavAna-he gautama! jaghanya paNa saMkhyAtadvIpa-samudro ane utkRSTa paNa sajyAtIya-samudrIna - he. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! saudharmadeva avadhijJAna dvArA keTalA kSetrane jANe-dekhe che? zrI bhagavAna - gautama ! jaghanya aMgulanA asaMkhyAtamA bhAgane utkRSTa nIce A ratnaprabhA pRthvInA nIcalA caramAnDa sudhI, tirachI dizAmAM asaMkhyAtadvIpa-samudro sudhI, upara pitAnA vimAne sudhI saudharmaka deva avadhijJAnathI jANe-khe che. sIdharmaka devonI samAna IzAna kalapanA deva paNa jaghanya aMgulanA asaMkhyAtamA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #811 -------------------------------------------------------------------------- ________________ D 798 prajJApanAsUtre adhastanaM caramAntam , tiryagyAvad asaMkhyeyAn dvIpasamudrAna, Urca yAvat svakAni vimAnAni-upadhvajAdikAni bhavanti tAvad IzAnakadevA adhinA jAnanti pazyanti, 'saNaMkumAradevA vi evaM ceva' sanatkumAradevA api evaJcaiva-saudharmakadevoktarItyaiva jaghanyenAgukasyAsaMkhyeyabhAgam, utkRSTena adho yAvad asyA ratnaprabhAyA adhastanaM caramAntam , tiryag yAvad asaMkhyeyAn dvIpasamudrAn UrdhvaM yAvat svakAni vimAnAni-upadhvajAdikAni tAvat sanatkumAra devA avadhinA jAnanti pazyanti, kintu-'NavaraM jAva ahe doccAe sakarappabhAe puDhavIe hiDille caramaMte' evam-pUrvApekSA vizeSastu yAvad adhastAd dvitIyasyAH zarkarAprabhAyAH pRthivyA adhastanaM caramAntaM tAvad avadhinA sanatkumAradevAH jAnanti pazyanti, 'evaM mAhiMdadevA vi' evam-sanatkumArotarItyA mAhendradevA api jaghanyenAGgulasyAsaMkhyeyabhAgama, utkRSTena adhoyAvad dvitIya sthAH zarAprabhAyAH pRthivyA adhastanaM caramAntam tAvad avadhinA jAnanti pazyanti, 'baMbhaloyalaMtagadevA taccAe puDhavIe hiDille caramaMte' brahmalokalAntakadevA stRtIyasyAH pRthivyA adhastanaM caramAntam yAvad avadhinA jAnanti pazyanti, 'mahAmukkasahassArakadevA cautthIe paMkaprabhAe puDhavIe heDille caramaMte' mahAzukra khyAtaveM bhAga ko aura utkRSTa noce isa ratnaprabhA pRthivI ke nIcale caramAnta taka, tiLe asaMkhyAta dvIpa samudroM taka aura Upara dhvajA sahita apane vimAnoM ko dekhate haiN| sanatkumAra deva bhI isI prakAra arthAt saudharmaka devoM ke samAna jaghanya aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga aura utkRSTa tiche asaMkhyAta dvIpa samudro taka aura Upara apane vimAnoM taka jAnate dekhate haiN| vizeSatA yaha hai ki noce dUsarI zarkarAprabhA pRthivI ke adhastana caramAnta taka jAnate-dekhate haiM / isI prakAra mAhendra deva bhI jaghanya aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga ko, utkRSTa nIce zarkarAprabhA pRthvI ke adhastana caramAnta taka, tircha asaMkhyAta dvIpa samudroM taka aura Upara apane vimAnoM taka jAnate-dekhate haiM / brahmaloka aura lAntaka deva bhAgane ane utkRSTa nIce A ratnaprabhA pRthvInA nIcalA caramAntaka sudhI, tirachA asaM. khyAtadvIpasamudro sudhI ane upara vijA sahita pitAnA vimAna ne dekhe che. sanakumAra deva paNa eja prakAre arthAt saudharmaka denA samAna jaghanya aMgulane asaMkhyAtame bhAga ane utkRSTa tirachA asaMkhyAtI pa-samudro sudhI ane upara pitAnA vimAno sudhI jANe-dekhe che. vizeSatA e che ke nIce bIjI zarkaraprabhA pRthvInA adhastana caramAnta sudhI jANe-dekhe che. e ja prakAre mahendra deva paNa jaghanya aMgulanA asaMkhyAtamA bhAga sudhI ne, utkRSTa nIce zarkarAmabhA pRthvInA adhastana caramAnta sudhI tirachA asaMkhyAtadvIpa-samudro sudhI upara pitAnA vimAne sudhI jANe-dekhe che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #812 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 32 sU0 2 nairayikAdInAmavadhikSetrajJAnanirUpaNam 799 sahasrArakadezaH caturthyAH paGkAbhAgaH pRthivyAH adharatanaM caramAntam yAvad avadhinA jAnanti pazyanti, 'ANaya pANaya AraNaccuyadevA ahe jAva paMcamAe dhUmappabhAe heTThalle caramate' AnataprANatAraNAcyutadevA adho yAvat paJcamyA dhUmaprabhAyA UdhastanaM caramAntaM tAvad avadhinA jAnanti pazyanti, 'hehimamajjhimagevejjagadevA ahe jAva haTTAe tamAe puDhivI he dville jAva caramaMte' adhastana madhyamagraiveyakadevAH adho yAvat SaSThayAstamaH prabhAyAH pRthivyA adhastanaM yAvat caramAntaM tAvat - avadhinA jAnanti pazyanti, 'ujarima - vijjagadevA NaM bhaMte! kevaiyaM khettaM ohiNA jANaMti pAsaMti ?" he bhadanta ! uparimagraiveyaka devAH khalu kiyat kSetram avadhinA jAnanti pazyanti ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! 'jahaNeNaM aMgularasa asaMkhejjaibhAgaM ukkoseNaM ahe sattamAe heTThille caramaMte, tiriyaM jAtra asaMkhejje dIvasamudde uDa jAta sayAI vimANAI ohiNA jANaMti pAsaMti' jaghanyena aGgulasyAsaMkhyeyabhAgam, utkRSTena adhaH saptamyAH pRthivyA adhastanaM caramAntam, tiryagyAvad asaMkhyeyAna dvIpasamudrAn UrdhvaM yAvat svakAni vimAnAni yAvad tIsarI pRthivI ke adhastana caramAnta taka jAnate dekhate haiM / mahAzukra aura sahasrAra deva cauthI paMkaprabhA pRthivI ke adhastana caramAnta taka avadhijJAna se jAnate-dekhate haiN| Anata, prANata, AraNa aura acyuta deva nIce pAMcavIM pRthivI dhUmaprabhA ke adhastana caramAnta taka avadhijJAna dvArA jAnate dekhate haiM / nIce aura madhya graiveyakoM ke deva chaThI tamAprabhA pRthvI ke adhastana caramAnta taka avadhijJAna se jAnate dekhate haiM / gautamasvAmI - he bhagavan ! UparI graiveyakoM ke deva avadhijJAna se kitane kSetra ko jAnate-dekhate haiM ? bhagavAn he gautama! jaghanya aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga ko, utkRSTa nIce sAtavIM pRthivI ke nIcale caramAnta taka, ticheM asaMkhyAta dvIpa samudroM taka tathA brAleka ane lAntaka deva trIjI pRthvInA adhastana carmAntaka sudhI jANe-dekhe che. mahAzuka ane sahasrAra deva cethI pakaprabhA pRthvInA adhastana carmAntaka sudhI avadhi jJAnathI bhaNe-deNe che. mAnata-prANuta, sAraNa, mane abhyuta deva nIce pAMyamI pRthvInA dhUmaprabhAnA adhastana caramAnta sudhI avadhijJAna dvArA jANe dekhe che. nIcenA ane madhyamanA traiveyakAnA deva TTI tamaprabhA pRthvInA adhastana caramAnta sudhI avadhijJAnathI bho-deNe che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! uparitraiveyakanA deva avadhijJAnathI keTalA kSetrane lAge-Tuo che ? zrI bhagavAn hai gautama ! jaghanya azulanA asa`khyAtamA bhAgane, utkRSTa nIce sAtamI pRthvInA nIcalA camAntaka sudhI, tirachA asaMkhyAtadvIpa-samudro sudhI tathA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #813 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 800 prajJApanAsUtre avadhinA uparitanauveyakadevA jAnanti pazyanti, gautamaH pRcchati-'aNuttarovavAiyadevA NaM bhaMte ! ke iyaM kheta ohiNA jANaMti pAsaMti ?' he bhadanta ! anuttaraupapAtikAH khalu devAH kiyata kSetram avadhinA jAnanti pazyanti ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! saMminnaM loganAThi ohiNA jANaMti pAsaMti' saMbhinnAm-paripUrgAmapi caturdazarajyA tmikA lokanADIm avadhinA jAnanti pazyanti, atha vaimAnikAnAM jaghanyena aGkhalA saMkhyeyabhAgapamANakSetrakathanaM no cite yato'gulAsaMkhyeyabhAgamAtrakSetraparimitasyAvadheH sarvajaghanyatayA tasya cAvadheH sarva jaghanyasya tiryagmanuSyeSu etra saMbhavo nAnyatra, uktaJca-'utkRSTo manuSyeSveva nAnyeSu, manuSyatiryagyo nikeSveva naghanyo nAnyeSu, zeSANAM madhyama eveti cedatrocyate- saudharmAdi devAnAmupapAtakAle pArabhavikasyApi abadheH saMbhavena kadAcit sarvamaghanyasyApi tasya saMbhavAt, upapAtAnantaraM punastadbhava janya evAvadhiH saMbhavati Upara apane vimAnoM taka UparI aveyakoM ke avadhijJAna se jAnate-dekhate haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! anuttaropapAtika deva avadhijJAna se kitane kSetra ko jAnate-dekhate haiN| bhagavAna-he gautama ! paripUrNa lokanADI ko, jo caudaha rAjU pramAga haiM, anuttaropapAtika deva jAnate-dekhate haiM ! kahA jA sakatA hai ki vaimAnika devo ke avadhijJAna kA jaghanya viSaya pramANa aMgula kA asaMkhyAtavAM bhAga kahanA ucita nahIM hai, kyoMki aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga ko jAnane vAlA avadhi jaghanya avadhi hai, aura jaghanya avadhi tiyecoM aura manuSyoM meM hI pAyA jAtA hai| tiyacoM aura manuSyoM ke atirikta zeSa jIvoM meM to madhyama avadhi hI hotA hai| isakA samAdhAna yaha hai ki saudharma Adi devoM meM upapAta ke samaya pUrvabhava sambandhI avadhijJAna kA upara pitAnA vimAna sudhI uparI zaiveyakanA deva avadhijJAnathI jANI-dekhI zake che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! anuttarIyapAtika deva avadhijJAnathI keTalA kSetrane ond-hene cha ? zrI bhagavAna-he gautama! paripUrNa lekanADIne ke je cauda rAju pramANa che, anuttamaipa pa tika deva jANe dekhe che. kahI zakAya che ke, vaimAnika devenA adhijJAnane jaghanya viSaSa pramANa aMgulano asaMkhyAtama bhAga kaheve ucita nathI, kemake AMgalanA asaMkhyAtamAM bhAgane jANa nAra avadhi jaghanya avadhi che ane jaghanya avadhi tirya e manuSyamAM ja maLe che. tiyA ane manuSya sivAya zeSa jIvamAM te madhyama avadhi ja hoya che enuM samAdhAna A che ke-saudharma Adi devAmAM upapAtanA samaye pUrvabhava saMbaMdhI avadhijJAnane saMbhava che, e kAraNe temanAmAM sarva jaghanya avadhi paNa kadAcita thai zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #814 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TokA pada 33 sU0 3 narayikAdInAmavadheH saMsthAnAdinirUpaNam 801 iti na ko'pi doSaH, uktazca-'vemANiyANamaMgulabhAgamasaMkhaM jahaNNao hoi / uvayAe para bhavibho tabmavabo hoi to pacchA // 1 // vaimAnikAnA magulabhAgamasaMkhyaM jaghanyato bhavati / upapAtaH pArabharikastadbhavajo bhavati tatpazcAt // 1 // sU0 2 // // saMsthAnadvAra vaktavyatA // mUlam-neraiyANaM bhaMte ! ohI kiM saMThie paNNatte ? goyamA ! tappAgArasaMThie paNNatte, asurakumArANaM pucchA, goyamA ! pallagasaMThie, evaM jAva NiyakumArANaM, paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchA, goyamA! NANAsaMThANasaMThie, evaM maNUsANa vi, vANamaMtarANaM pucchA, goyamA ! paDahagasaMThie, joisiyANaM pucchA, goyamA ! jhallarisaMThANasaMThie paNNatte, sohammagadevANaM pucchA, goyamA ! uddamuyaMgAgArasaMThie paNNatte, evaM jAva accuyadevANaM, gevejagadevANaM pucchA, goyamA ! pupphacaMgerIsaMThie paNNatte, aNuttarovaSAiyANaM pucchA, goyamA ! javanAliyA saMThie ohI. paNNatte, neraiyANaM bhaMte ! ohissa kiM aMto bAhiM ? goyamA! aMto no vAhi, evaM jAva thaNiyakumArA, paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchA, goyamA ! no aMto bAhiM, maNUsANaM pucchA, goyamA / aMto vi bAhi pi, bANamaMtarajoisiyavemANiyANaM jahA neraiyANaM, neraiyANaM bhaMte ! kiM desohI samvohI ? goyamA desohI no savvohI, evaM jAva thaNiya kumArA, paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchA, goyamA ! desohI no savvohI, maNUsANaM pucchA, goyamA / desohI vi savyohI vi, vANasaMbhava hai, isI kAraNa unameM sarva jaghanya avadhi bhI kadAcit ho sakatA hai / upapAta ke pazcAt unameM devabhava sambandhI hI avadhi hotA hai / ataeva koI doSa nahIM aataa| kahA bhI hai- 'vaimAnika devoM ko pUrva bhava se sAtha AyA huA aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga ko jAnane vAlA sarva jaghanya avadhi upapAta ke samaya hI hotA hai / upapAta ke pazcAt devabhaya sambandhI avadhi ho jAtA hai / suu02|| zake che. upapa tenA pachI temAM devabhava saMbaMdhI ja avadhi thAya che. tethI ja koI deSa nathI Avato. kahyuM paNa che-"vaimAnika devane pUrvabhavathI sAthe Avela aMgulanA asaMkhyAtamAM bhAgane jANanAra sarva jaghanya avadha upapAtanA samaye ja thAya che. upa pAta pachI devabhava sambandhI avadhi thaI jAya che. sU0 rA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #815 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre maMtarajoisiyavemANiyANaM jahA neraiyANaM, neraiyANaM bhaMte ! ohI ki ANugAmie aNANugAmie vaDamANae hIyamANae paDivAI appaDivAI avaTThie aNavaTTie ? goyamA ! ANugAmie no aNANugAmie no vaDamANae no hIyamANae no paDivAI appaDivAI avaTrie no aNapaTTie, evaM jAva thaNiyakumArANaM, paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchA, goyamA ! ANugAmie vi jAva aNavaTTie vi, evaM maNUsANa vi, vANamaMtarajoisiyavemANiyANaM jahA neraiyANaM ||suu0 3 // paNNavaNAe ohipada samattaM // 33 // chAyA-nairayikANAM bhadanta ! avadhiH kiM saMsthitaH prajJaptaH ? gautama ! taprAkAra saMsthitaH prajJaptaH, asurakumArANA pucchA, gautama ! pallakasaMsthitaH, evaM yAvat-stanitakumArANAm , paJcendriyatiryagyonikAnAM pRcchA, gautama ! nAnA saMsthAnasaMsthitaH, evaM manuSyANAmapi, vAnavyantarANAM pRcchA, gautama ! paTahasaMsthAnasaMsthitaH, jyotiSmANAM pRcchA ? gautama ? jhallarI saMsthAna dvAra vaktavyatA zabdArtha-(neraiyANaM bhaMte ! ohI kiM saMThie paNNatte ?) he bhagavan ! nArako kA avadhi kisa AkAra vAlA kahA hai ? (goyamA ! tappAgArasaMThie paNNatte) he gautama ! tana ke AkAra kA kahA hai (asurakumArANaM pucchA ?) asurakumAroM sambandhI pRcchA ? (goyamA ! pallagasaMThie) he gautama ! pallaka ke AkAra kA hotA hai (evaM jAca thaNiyakumArANaM) isI prakAra yAvat stanitakumAroM kA (paMcidiyatirikkhajoNiyANaM pucchA ?) paMcendriyatiryacoM sambandhI pRcchA ? (goyamA! NANAsaMThANasaMThie) he gautama ! aneka AkAroM kA (evaM maNUsANa vi) isI prakAra manuSyoM kA bhI (cANamaMtarANaM pucchA ?) vAnavyantaroM sambandhI pRcchA ? (goyamA ! paDahagasaMThie) he gautama ! paTahake AkAra kA (joisiyANaM saMsthAna dvArA vaktavyatA zAya :-(neraiyANaM bhaMte ! ohI kiM saMThie paNNatte ?) bhagavan ! nAnA 251dhi uvA mArA hA cha ? (goyamA ! tappAgArasaMThie paNNatte) 3 gautama! tanA mA. 2nA cha. (asurakumArANaM pucchA ?) msurebhaare| sandhI ch| 1 (goyamA ! pallaga saMThie), gautama ! 5314nA bhA2nA DAya che. (evaM jIva thaNiyakumArANaM) se prAre yAvat stanitabhArAnA (paMciMdiyatirakkhajoNiyANa pucchA ?) 5.yendriya tiya yA sammandhI 2ch| (goyamA NANAsaMThANasaMThie) 3 gautama ! anemarAnA (evaM maNUsANa vi) me 14 ghAre manuSyAnA 56 (vANamaMtarANa pucchA 1) paanvyntre| samayI 127 / 1 (goyamA ! zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #816 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 33 sU0 3 nairayikAdInAmavadheH saMsthAnAdinirUpaNam 803 saMsthAnasaMsthitaH prajJaptaH, saudharmaka devAnAM pRcchA, gautama ! UrdhvamRdaGgAkAra saMsthitaH prajJaptaH, evaM yAvad acyuta devAnAm, graiveyakadevAnAM pRcchA, gautama ! puSpacaGgerIsaMsthitaH prajJaptaH, anuttaropapAtikAnAM pRcchA, gautama ! javanAlakasaMsthAnasaMsthito'vadhiH prajJaptaH, nairayikANAM bhadanta kim antaH, bahiH ? gautama ! anto no bahiH, evaM yAvat stanitakumArAH, paJcendriyatiryagyonikAnAM pRcchA, gautama ! no anto, bahiH, manuSyANAM pRcchA, gautama ! pucchA ?) jyotiSkoM sambandhI pRcchA ? (goyamA ! jhallarisaMThANasaM Thie paNNatte) he gautama ! jhAlara ke AkAra kA kahA gayA hai (sohammagadevANaM pucchA ?) sau dharma devoM saMbaMdhI prazna ? (goyamA ! uDDhamuyaMgAkAra saMThie paNNatte) he gautama ! madaMga ke AkAra kA kahA hai ( evaM jAya accuyadevANaM) isI prakAra acyuta devoM taka kA ' (gevejjagadevANaM pucchA) graiveyaka devoM saMbaMdhI pRcchA ? (goyamA ! puSpacaMgerisaMThie paNNatte) phUloM kI caMgerI ke AkAra kA kahA hai (aNuttarovavAiyANaM pucchA ?) anuttaraupapAti ko sabaMdhI prazna (goyamA ! jabanA liyA saMThie ohI paNNatte) he gautama ! yavanAlikA ke AkAra kA avadhi kahA gayA hai| (neraiyANaM bhaMte ! ohissa ki aMto bAhi ?) he bhagavan ! nAraka avadhi jJAna ke andara hote haiM yA bAhara ? (goyamA ! aMto, na bAhiM) he gautama ! andara, bAhara nahIM ( evaM jAya thaNiyakumArA) isI prakAra yAvat stanitakumAra (paMciditirikkha joNiyANaM pucchA ?) paMcendriya tiryacoM saMbaMdhI prazna ? (goyamA ! no aMto, bAhi) he gautama! andara nahIM, bAhara (maNUsANaM pucchA ?) manuSyoM paDaga saMThie) he gautama! paTanA AnA (joisiyANaM pucchA ?) jyotiSDA saMjandhI pR2 cha ? ( goyamA jhallarisaMThAnasaMThie paNNatte) he gautama ! AvaranA bhAranA hyA che. (sohammagadevANaM pucchA 1) saudharbha hevA sambandhI prazna ? (goyamA ! uDUDhamugAkArasaMTha paNNatte) he gautama! urdhva bhRddhagatA mAranA udyA che ( evaM jAva accuya devANaM) are abhyuta hevA sudhInA. (gevejja devANaM pucchA ?) graiveya deve| saMbaMdhI prazna (goyamA ! puSkaca gairI saMThie paNNatte) sonI yagerInA mAranA udyA he (anuttarobavAiyANaM pucchA) anuttaropapAti sambhandhI prazna ( goyamA ! javanAliyAsaThie ohI pappaNatte) he gautama! yavanAdianA AkAranI avidha kahela che. (neraiyANaM bhaMte! ohissa ki aMto bAhiM 1) he bhagavan ! nA24 avadhijJAnanI mahara hoya che agara mahAra ? (goyamA ! aMto, na bAhi) he gautama ! andara mahAra nahIM ( evaM jAva dhaNiyakumAra ) me are yAvat stanitakumAra (paMci diya tirikkhajoNiyANaM pucchA) pathendriya tiryathA sambandhI prazna ( goyamA ! nI aMto bAhi) he gautama! andara nahI mahAra (maNUsANa pucchA ?) manuSyo sabhyandhI zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #817 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 804 prajJApanAsUtra anto'pi bahirapi, vAnavyantarajyotiSkavaimAnikAnAM yathA nairayikANAm , nai yikANAM bhadanta ! ki dezAvadhiH sarvAvadhiH ? gautama ! dezAvadhiH, no sarvAvadhiH, evaM yAsta stanitakumArAH, paJcendriyatiryagyonikAnAM pRcchA, gautama ! dezAvadhiH, no sarvAvadhiH manuSyANAM pRcchA, gautama ! dezAvadhirapi sarvAvadhirapi, vAnadhyantarajyotiSkavaimAnikAnAM yathA nairayikANAma, nairayikANAM bhadanta ! avadhiH kim AnugAmikA, anAnugAmikaH, varddhamAnakaH, hI yamAnakaH, pratipAtI, AtipAtI, avasthitaH, anavasthitaH ? gautama ! AnugAmikaH, no anAnugAmikaH saMbaMdhI prazna ? (goyamA ! aMto vi, bAhiM vi) he gautama ! andara bhI, bAhara bhI (vANamaMtarajoisiyavemANiyANaM jahA neraiyANaM) vAnavyatara, jyotiSka, vaimA nikoM kA kathana nArakoM ke samAna / (neraiyANaM bhaMte ! kiM desohI, sacohI ?) nArakoM ke he bhagavan ! dezA vadhi hotA hai yA sarvAvadhi ? (goyamA ! desohI, no samvohI) he gautama ! dezA. vadhi hotA hai, sarvAvadhi nahIM (evaM jAva thaNiyakumArA) isI prakAra yAvat stanitakumAra (paMcidiyatirikkhajoNiyANaM pucchA ?) paMcendriya tiryavoM saMbaMdhI prazna ? (goyamA ! desohI, no samvohI) he gautamA! dezAvadhi hotA hai sarvAvadhi nahIM (maNUsANaM pucchA) manuSyoM saMbaMdhI pRcchA ? (goyamA desohI vi sacohI vi) he gautama ! dezAvadhi bhI, sarvAvadhi bhI (vANamaMtara joisiya vemANiyANaM jahA neraiyANa) vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnikoM kA kathana nArakoM ke samAna / (neraiyANaM bhaMte / ohI kiM ANugAmie, aNANugAmie, vaimANae, hIyamANae, paDivAI, appaDivAI, avaDhie, aNavahie ?) he bhagavan ! nArakoM kI avadhijJAna kyA AnugAmika, anAnugAmika, vardhamAna, hIyamAna, pratipAtI prazna (goyamA ! aMto vi, bohi vi) gautama ! ma.62 55, 16.2 59 (vANamaMtara joisiyavemANiyANaM, jahA neraiyANa) vAnavyanta2 yAti04 vaimAninu thana nArakonI samAna. (neraiyANa bhaMte ! kiM desohI, savvohI ?) nA2ne i lagavan ! zu zAvadhi hoya cha 12 savidhi (goyamA ! desohI, na savvohI) : gautama ! zivadhi hAya cha, sA. vadhi nayA hAtI (evaM jAva thaNi yakumArA) ye re yAvat stanitabhAra (evaM paMci diya tirikkhajoNiyANa pucchA) paMthandriya ta yo samandhI prazna (goyamA ! desohI, no savvohi) 3 gautama! hezAdhi hAya cha, savidhi nahI. (maNUsANa pucchA ?) mnussy| sambandhI 27 / (goyamA! desohI, vi sambohI vi) 3 gautama ! dezaqlu 5g, sI 15 55, (vANamaMtara joisiyavemA NeyANa jahA neraiyANa) pAna05-2, jyoti ane vaimAnikanuM kathana nArakonI samAna. (neraiyANa bhaMte ! ohI kiM ANugAmie, aNANugAmie, vaDDhamANae, hIyamANae, paDivAI, appaDivAI avadie, aNavadie ?) he lan ! naa23|nu mavadhijJAna zu mAnubhi, manAnu zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #818 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 33 sU0 3 nairayikAdInAmavadheH saMsthAnAdinirUpaNam 805 no varddhamAnakaH, no hIyamAnakaH, no pratipAtI, apatipAtI, avasthitaH, no anavasthitaH, evaM yAvat stanitakumArANAm , pazcandriyatiryagyonikAnAM pRcchA, gautama ! AnugAmiko'pi yAvad anavasthito'pi, evaM manuSyANAmapi, vAnavyantarajyotiSkavaimAnikAnAM yathA nairayikANAm / prajJApanAyAm avadhipadaM samAptam // 33 // sU0 3 // ___TIkA-athAvadhestRtIyaM sthAnadvAramadhikRtya prarUpayitumAha-'neraiyANaM bhaMte / ohI kiM saMThie paNNate ?' he bhadanta ! nairayikANAm avadhiH-avadhijJAnaM kiM saMsthita:-kimAkAraH athavA aprItapAtI avasthita athavA anavasthita hotA haiM ? (goyamA ! ANu gAmie, No aNANugAmie) he gautama ! AnugAmika hotA hai, anAnugAmika nahIM (no vaddhamANae, no hIyamANae) na varddhamAna, na hIyamAna hotA hai (no paDivAI, appaDivAI) pratipAtI nahIM, apratipAtI hotA hai (avaTrie, no aNavahie) avasthita hotA hai, anavAsthita nahIM hotA (evaM jAva thaNiyakumArANa) isI prakAra stanitakumAroM taka (paMcidiyatirikkhajoNiyANaM pucchA ?) paMcendriya tiryaMcoM saMbaMdhI prazna ? (goyamA! ANugAmie vi jAva aNavahie vi) he gautama ! AnugAmika bhI yAvat avasthita bhI hotA hai (evaM maNUsANa vi) isI prakAra manuSyoM kA bhI (vANamaMtarajoisiyavemANiyANaM jahA neraiyoNaM) vAnavyantaroM, jyotiSkoM aura vaimAnikoM kA nArakoM ke samAna |suu03|| avadhipada samApta TIkArtha-aba avadhi saMbaMdhI tIsare dvAra ko lekara prarUpaNA kI jAtI hai gautarasvAmI-he bhagavan ! nArakoM kA avadhi kisa AkAra kA kahA hai ? gAmika, vardhamAna, hIyamAna, pratipAtI athavA apratipAtI avasthita ke anavasthita hoya cha ? (goyamA ! ANugAmie, no aNANugAmie) 3 gautama ! mAnugAmi hAya cha, manAnu. minI no vaddhamANae, no hIyamANae) na 1 bhAna, naDIyamAna hAya che (no paDivAI, apaDivAI) pratipAtI nahI, 25pratipAtI hAya che (avaTTie, no aNavaTTie) mapasthita hoya che, anavasthita nathI hotuM. (evaM jAva thaNiyakumArANa) se prAre yAvat stnitmaa| sudhI (paMci diyatirikkha joNiyANa puccha) 52ndriya tirtha yo sambandhI prazna (goyamA ! ANugAmie vi jAva aNavaTrie vi) mAnugAmi4 59 yAvat avasthita pAra hAya cha |evN maNUsANa vi) the 4 pradare manuSyonA 5y (vANamaMtarajoisiyavemANiyANa jahA neraiyANa) pAnavyanta, ye tiSka, ane vaimAnikanA nArakanI samAna sUvaDA vadhi 56 samArata TIkAW :--have avadhi sambanyo trIjA dvArane laIne prarUpaNa karAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! nArakonA avadhi kevA AkAranA kahyA che? zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #819 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 806 prajJApanAsUtre prajJaptaH ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! 'tappAgArasaMThie paNNatte' taprAkArasaMsthitaHprastAvat nadIvenapravAheNa plAvyamAno dUrAdAnIyamAna Ayatastrayastrazca kASThasamudAyavizeSo vyapadizyate tadAkAreNa saMsthitaH - taprAkArasaMsthito nairayikANAmavadhiH prajJaptaH, gautamaH pRcchati - 'asurakumArANaM pucchA' asurakumArANAm avadhiH kiM saMsthAnasaMsthitaH prajJaptaH ? iti pRcchA, bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! 'pallagasaMThie' pallakasaMsthAna saMsthitaHpallastAvat lAdezIyo dhAnyAdhAravizeSa UrdhvAdha Ayata upari kiJcitsaMkSiptaH kulavizeSastadAkAreNa saMsthitaH - pallakasaMsthAnasaMsthitaH asurakumArANAmavadhiH prajJaptaH, ' evaM jAva thaNiyakumArANaM' evam - asura kumArANAmiva yAvat - nAgakumArANAM suvarNakumArANAm agnikumArANAm vidyutkumArANAm udadhi kumArANAM dvIpakumArANAM divakumArANAM pavanakumArANAM stanitakumArANAJcApi avadhiH pallaka saMsthAnasaMsthitaH prajJaptaH, gautamaH pRcchati - 'paMcidiyatiri kkhajoNiyANaM pucchA' paJcendriyatiryagyonikAnAm avadhiH kiM saMsthAnasaMsthitaH prajJaptaH ? iti bhagavAn he gautama! nArakoM kA avadhi tama ke AkAra kA hotA hai / nadI ke vega meM bahatA huA, dUra se lAyA huA lambA aura trikoNa kASTha samudAya na kahalAtA hai / nArakoM kA avadhi usI ke AkAra kA kahA gayA hai / gautamasvAmI - he bhagavan ! asurakumAroM kA avadhi kisa AkAra kA kahA gayA hai ? bhagavAn he gautama ! asurakumAroM kA avadhi pallaka ke AkAra kI hotA hai / pallaka lATa deza meM prasiddha dhAnya bharane kA eka pAtra - vizeSa hotA hai jo Upara aura nIce kI ora lambA, Upara kucha sikuDA huA koThI ke AkAra kA hotA hai, isI prakAra nAgakumAroM, suvarNakumAroM, agnikumAroM, vidyutkumAroM, udadhikumAroM dIpakumAroM, dikrakumAroM, pavanakumAroM aura stanitakumAroM ke avadhi kA bhI AkAra samajha lenA cAhie / zrI bhagavAna hai gautama ! nArakonA avadhi tapranA AkAranA haiAya che. nadInA vegamAM taNAtA, dUrI lAvela lIMbu ane trikaNa lAkaDuM' ( kASTasamudAya ) tapa kahevAya che, tenA AkAranA kahelA che. zrIgautamasvAmI-he bhagavan ! asurakumAreAnA avidha kevA AkAranA kahyA che. zrIbhagavAna-he gautama ! asurakumAranA avadhi pullakanA AkAranA haiAya che. palaka lATadezamAM prasiddha dhAnya bharavAnu eka pAtra-vizeSa hAya che. jeupara ane nIcenI tarapha lAmbu upara kAMika sa'kaDAelu kAThInA AkAranu` kahela che, e prakAre nAgakumArA, suvarNakumAro, agnikumArI, vidyutkumArI, adhikumArI, dvIpakumArI, hiDDubhArI, pavanakumArI ne stanitakumAre nA avadhine paNu AkAra samajIlevA joie. zrIgautamasvAmI-De bhagavan! paMcendriyatiya cainikanA avadhi kevA AkAranA kahyA che ? zrI bhagavAn--he gautama ! paMcendriya tiya ceAnA avadhi aneka AkArAnA hoya che, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #820 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 33 sU0 3 nairayikAdInAmavadheH saMsthAnAdinirUpaNam 807 pRcchA, bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'NANAsaMThANasaMThie paNNatte' nAnAsaMsthAnasaMsthitaHanekAkArasaMsthitaH paJcandriyatiryagyonikAnAmavadhiH prajJaptaH, yathA svayambhUramaNodadhau matsyAH nAnAsaMsthAnasaMsthitA bhavanti, 'evaM maNUsANavi' evam-paJcendriya taryagyonikAnAmiva manuSyANAmapi avadhiH nAnA saMsthAnasaMsthitaH prajJaptaH, tatrApi svayambhUramaNodadhau matsyAnAM valayAkAraM saMsthAnaM pratiSiddhaM kintu tiryagrayonikamanuSyAvadhervalayAkAramapi saMsthAnaM saMbhavati, uktaJca-"NANAgAro tiriyamaNuesu macchA sayaMbhUramaNevva / tattha valayaM nisiddhaM tassa puNa tayaMpi hojAhi // 1 // ' nAnAkArastiryagmanuSyeSu matsyAH svayambhUramaNeSviva / tatra valayaM niSiddhaM tasya punastadapi bhavet // 1 // iti, 'vANamaMtagaNaM pucchA' vAnavyantarANAM ki saMsthAnasaMsthito'vadhiH prajJaptaH ? iti pRcchA, bhagavAnAda -'goyamA !' he gautama ! 'paDaha gautamasvAmI-he bhagavan ! paMcendriya tiryagyoniko kA avadhi kisa AkAra kA kahA hai ? bhagavAn-he gautama ! paMcendriya tiryacoM kA avadhi aneka AkAroM kA hotA hai, jaise svayaMbhUramaNa samudra meM matsya nAnA AkAra ke hote haiN| paMcendriya tiryaMcoM ke avadhi ke samAna manuSyoM kA avadhi bhI aneka AkAroM kA hotA hai| svayaMbhUramaNa samudra meM matsyo ke valayAkAra kA abhAva kahA gayA hai, arthAt vahAM sabhI AkAroM ke matsya hote haiM parantu valayAkAra nahIM hote, kintu tiryacoM aura manuSyoM kA avadhi valaya ke AkAra kA bhI hotA hai / kahA bhI hai-tiryacoM aura manuSyoM meM nAnA AkAra kA avadhi kahA gayA hai, jaise svayaMbhUramaNa samudra meM nAnA AkAra ke matsya hote haiM / svayaMbhUramaNa samudra meM valayAkAra matsyoM kA niSedha kiyA gayA hai kintu tiyacoM aura manuSyo kA avadhi valayAkAra bhI hotA hai // 1 // gautamasvAmI-he bhagavan ! vAnavyantara devo kA avadhi kisa AkAra kA jevA svayaMbhUramaNa samudramAM mAsya nAnA AkAranA hoya che. paMcendriya tiyAnA avadhinI samAna manuSyanA avadhi paNa aneka AkAronA hoya che. svayaMbhUramaNa samudramAM mane valayAkArane abhAve kahyo che. arthAta tyAM badhA AkaronA matsaya hoya che. parantu valayAkAra nathI hotAM, paNa tiryaMce ane manuSyanA avadhivalayanA AkAranA paNa hoya che. kahyuM paNa che. jevA svayaMbhUramaNa samudramAM nAnA AkAranA matsya hoya che. svayaMbhUramaNa samudramAM valayAkAra matsyone niSedha karela che. paNa tirtha ane manuSyanA avadhi valayAkAra paNa hoya che 1 zrI gautamasvAmI-he bhagavad ! vAnagyantara devanA avadhi kevA AkAranA hoya che? zrI bhagavAn he gautama ! paraha (DhAla)nA AkAranA hoya che. paTaha eka prakAranuM zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #821 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 808 prazApanAsUtre gasaMThANasaMThie paNNatte' paTahasaMsthAnasaMsthita:-paTahastAvad vAdyavizeSaH kizcidAyata uparyadhazca samapramANa stadAkAreNa saMsthitaH paTahasaMsthAnasaMsthitaH vAnavyantarANAmavadhiH prajJaptaH, 'joisiyANaM pucchA' jyotiSkANAmavadhiH kiM saMsthAnasaMsthitaH prajJaptaH ? iti pRcchA, bhagavAnAha-'goyamA ' he gautama ! 'jhallari saMThANasaMThie paNNatte' jhallarI saMsthAnasaMsthita:jhallarI tAvat carmAvanaddhavistIrNa valayAkArA vAdyavizeSarUpA tadAkAreNa saMsthito jyotiSkANAmavadhiH prajJaptaH, 'sohammagadevANaM pucchA' saudharmakadevAnAmavadhiH kiM saMsthAnasaMsthitaH prajJaptaH ? iti pRcchA, bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'uDamuyaMgAgArasaMThie paNNatte' UdhrvamRdaGgAkArasaMsthitaH saudharmadevAnAmavadhiH prajJaptaH, 'evaM jAva accuyadevANaM' evamsaudharmadevAnAmiva yAvat-IzAnasanatkumAramAhendrabrahmalokalAntakamahAzukrasahasrArAnataprANatAraNAcyuta devAnAmapi avadhirmadaGgasaMsthAnasaMsthitaH prajJaptaH, mRdaGgazca vAdyavizeSo'dhastAd kahA gayA haiM ? bhagavAn he gautama ! paTaha (Dhola) ke AkAra kA hotA hai / paTaha eka prakAra kA vAjA hai jo kiMcit lambA hotA hai aura Upara-nIce samapramANa vAlA hotA hai ! gautamasvAmI-he bhagavan ! jyotiSaka devoM ke avadhi kA kaisA AkAra kahA gayA hai ? bhagavAn-gautama! jhallarI ke AkAra kA avadhi jyotiSka devoM kA hotA hai jhallarI bhI eka prakAra kA vAdya hai jo golAkAra hotA hai aura jise DaphalI bhI kahate haiM ! ___ gautamasvAmI-he bhagavan ! saudharmadevo kA avadhi kisa AkAra kA kahA gayA hai ? bhagavAna-gautama ! saudharmadevoM kA avadhi Urdhva mRdaMga ke AkAra kA hotA hai| isI prakAra IzAna, sanatkumAra, mAhendra, brahmaloka, lAntaka, mahAzukra, sahasrAra, Anata, prANata, AraNa aura acyuta devoM kA avadhi bhI mRdaMga ke hI vAjIMtra che, je kAMika lAMbu hoya che ane upara nIce pramANa hoya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! tiSka denA avadhi kevA AkAranA kahelA che? zrI bhagavAna-he gautama! jhalarInA AkAranA avadhi tiSka denA hoya che. jhallarI eka prakAranuM vAdya che, je goLAkAra hoya che ane jene DaphalI paNuM kahe che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! saudharma denA avadhi kevA AkAranA kahelA che ? zrI bhagavAna-he gautama ! saudharma denA avadhi Urdhva mRdaMganA AkAranA hoya che. se prAre zAna, sanamA2, mAhendra, brahmA, alrds, mahAzu, sakhAra, Anata, prANata, AraNa, amRta devenA avadhi paNa mRdaMganA ja AkAranA hoya che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #822 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 33 sU0 3 nairayikAdInAmavadheH saMsthAnAdinirUpaNam 809 vistIrNa upari ca saMkSiptaH prasiddha eveti, 'gevejjagadevANaM pucchA' aveyaka devAnAmavadhiH ki saMsthAnasaMsthita: prajJaptaH ? iti pRcchA, bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'puSphacaMgeri saMThie paNNatte' puSpacaGgarIsaMsthAnasaMsthitaH-sUtragranthita puSpasazikhAkarUpa caGgerIsaMsthAnasaMsthito graiveyakadevAnAmavadhiH prajJaptaH, 'aNuttarovavAiyANaM pucchA' anuttaraupapAtikAnAM devAnAmavadhiH kiM saMsthAnasaMsthitaH prajJaptaH ? iti pRcchA, bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'javanAliyA saMThie ohI paNNatte' javanAlakasaMsthAnasaMsthita:-kanyAcolakAparanAma javanAlaka saMsthAnasaMsthito'nuttaraupapAtikadevAnAmavadhiH prajJaptaH, etena cAvadheH saMsthAnapratipAdanena bhavanapati vAnavyantarANAmUrdhvaM prabhUto'vadhi vaimAnikAnAmadho jyotiSka AkAra kA hotA hai / mRdaMga eka prakAra kA bAdya hai jo nIce vistIrNa aura Upara saMkSipta hotA hai aura jo lokameM prasiddha hai| gautamasvAmI-bhagavan ! graiveyaka devoM kA avadhi kisa AkAra kA kahA gayA hai? bhagavAn-he gautama ! puSpoM kI caMgerI ke AkAra kA hotA hai, arthAt sUta se gUMthe hue puSpoM kI zikhA yukta caMgerI kA jo AkAra hotA hai, vahI aveyakadevoM ke avadhijJAna kA bhI AkAra hotA hai / ___ gautamasvAmI-he bhagavan ! anuttaropapAtika devoM ke avadhijJAna kA kaisA AkAra hotA hai ? __ bhagavAna-he gautama ! anuttaropapAtika devoM ke avadhijJAna kA AkAra java nAlaka ke AkAra jaisA hotA hai / javanAlaka kA artha hai kanyA colaka / avadhi ke isa AkAra nirUpaNa se phalita hotA haiM ki bhavanapatiyoM aura vAnavyantaroM kA avadhi Upara kI ora adhika hotA haiM, vaimAnikoM kA nIce kI mRdaMga eka prakAranuM vAdya che. je nIce vistIrNa ane upara saMkSipta hoya che ane je sabhA prasiddha che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! grevayaka devanA avadhi kevA AkAranA kahyA che? zrI bhagavAna-he gautama! pupinI caMgerInA AkAranA hoya che. arthAt sUtarathI guMthelA punI zikhA yukta caMgerInA AkAranA hoya che, te ja raiveyaka devanA avadhi jJAnane paNa AkAra hoya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana! anuttarI papAtika devanA avadhijJAnano AkAra ke hoya che. zrI bhagavAna -he gautama ! anuttarapapAtika devanA avadhijJAnano AkAra javanAlakanA AkAra je hoya che javanAlakane artha che-kanyAcaLI. avadhinA AkAra nirUpaNathI phalita thAya che ke bhavanapati ane vAnavyantaranA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #823 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre nairayikANAM tiryag vicitra manuSyatiryagyonikAnAmiti phalitam , uktazca-'bhavaNavai vaNayarANaM ur3eM bahugo ahoya sesANaM / nAragajoisiyANaM tiriyaM orAlio citto // 1 // " bhavanapati vyantarANAm Urdhva bahuko'dhazca zeSANAm / nArakajyotiSkANAM tiryaga audaarikshcitrH||1|| iti, caturthamantarimAha-'neraiyA NaM bhaMte ! ohissa kiM aMto bAhiM hoti ?' he bhadanta ! nairayikAH khalu kim avadhe:-avadhijJAnasya antaH-madhyavartino bhavanti ? kiMvA bahirvatino bhavanti ? bhagavAnAha-'goyamA' he gautama ! 'aMto no bAhiM' nairayikA avadhijJAnasya anta:-madhyavartina eva bhavanti na bahirvatino bhavanti, tathA bhavasvAbhAvyAt teSAM sarvataH prakAzi sva sambaddhAvadhayo bhavanti na puna: sparddhakAvadhayo vicchinnA vadhayo vA ora adhika hotA hai, jyotiSkoM aura nArakoM kA tiI aura manuSyoM tathA tiryaMcoM kA vividha prakAra kA hotA hai| kahA bhI hai-"bhavanapatiyoM aura vyantaroM kA Upara kI aura bahuta hotA haiM, zeSa arthAt vaimAnikoM kA nIce kI ora adhika hotA hai, nArakoM evaM jyotiSakoM kA tirkI aura adhika hotA hai tathA audArikazarIra vAloM kA arthAt paMcendriyatiyaMcoM evaM manuSyoM kA vicitravividha AkAra kA hotA haiM" aba cauthA antAra kahate haiM: gautamasvAmI-he bhagavan ! nAraka jIva kyA avadhi ke andara arthAt madhya meM hote haiM athavA bAhara hote haiM ? / bhagavAna-he gautama ! nAraka jIva avadhi ke madhya meM hI rahane vAle hote haiM, bahirvartI nahIM hote kyoMki unake bhava kA aisA hI svabhASa haiN| unakA avadhi sabhI ora ke kSetra ko prakAzita karatA haiM, ataeva ve usa avadhi ke madhya meM hI avadhi uparanI tarapha adhika hoya che. vaimAnikanA nIcenI tarapha adhika hoya che, tiSka ane nArakenA tirachA ane manuSya tathA tirya nA vividha prakAranA hoya che. kahyuM paNa che-"bhavanapati ane vAnavyantarenA uparanI tarapha ghaNA hoya che, zeSa arthAta vaimAnikonA nIcenI tarapha adhika hoya che, nArakanA temaja tiSyanA tirachA bAju adhika hoya che tathA audArika zarIravALAe arthAta paMcendriya tiryaMcanA temaja manuSyanA vicitra-vividha AkAranA hoya che. have cothuM antaradvAra kahe che- zrI gautamasvAmI-he bhagavAna! nAraka jIva avadhinI aMdara arthAta madhyamAM hoya che ke bahAra hoya che. zrI bhagavAna-he gautama ! nAraka jIva avadhinI madhyamAM ja rahenArA hoya che, bahirvatI nathI hotA kemake temanA bhavane e ja svabhAva che. temanA avadhi badhI bAjunA kSetrone prakAzita kare che tethI ja teo te avadhinA madhyamAM ja hoya che. teo zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #824 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 33 sU0 3 nairayikAdInAmavadheH saMsthAnAdinirUpaNam 811 bhavanti, 'evaM jAva thaNiyakumArA' evam-nairayikA iva yAvat-asurakumAranAgakumArasuvarNakumArAgnikumAravidyutkumArodadhikumAradvIpakumAradikkumAravAyukumArastanitakumArA api avadhemadhyavartino bhavanti no bahirvatino bhavanti 'paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchA' paJcendriyatiryagyonikAH khalu kiM avadhemadhyavartinaH kiM vA bAhirvartinaH iti pRcchA, bhagavAnAha'goyamA !' he gautama ! 'no aMto bAhiM' paJcendriya tiryagyonikA avadhenoM antaH-madhyavartino bhavanti apitu bahirvatino bhavanti, paJcendriyatiryagyonikAnAM tathA bhavasvAbhAvyAta sparddhakAvadhayo vicchinnApAntarAla sarvataH prakAzyavadhayo vA bhavanti 'maNUsA NaM pucchA' manuSyAH khalu kim avadherantarvatino bhavanti ? kiM vA bahirvatino bhavanti ? iti pRcchA, bhagavAnAhagoyamA !' he gautama ! 'aMto vi bAhiM pi' manuSyA avadhe rantarvatino'pi bhavanti bahirapi hote haiM / ve sparddhaka rUpa avadhi vAle athavA vicchinna avadhi vAle nahIM hote haiN| __nArakoM ke samAna hI asurakumAra, nAgakumAra, suvarNakumAra, agnikumAra, vidyutkumAra, udadhikumAra, dvIpakumAra, dizAkumAra, vAyukumAra aura stanitakumAra bhI avadhi ke madhya meM hI rahate haiM, bAhara nahIM rahate haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! paMcendriyatiryaMca kyA avadhi ke andara hote haiM athavA bAhara hote haiM ? bhagavAn-he gautama ! paMcendri yatithaMca avadhi kebhandara nahIM hote haiM, bAhara hote haiM / paMcendriya tiryaMcoM ke bhava kA svabhAva hI aisA hai ki unakA avadhi sparddhaka rUpa hotA hai athavA bIca-bIca meM choDakara prakAza karane vAlA hotA hai| __ gautamasvAmI-he bhagavan ! manuSya avadhijJAna ke andara hote haiM yA bAhara hote haiM ? bhagavAn-he gautama ! manuSya avadhijJAna ke madhyavartI bhI hote haiM aura pardhaka rUpa avadhivALA athavA vicchinna avadhivALA nathI hotA. nArakonI samAna ja asurakumAra, nAgakumAra. suvarNakumAra, agnikumAra, vidyakumAra, udadhikumAra, dvIpakumAra dizAkumAra, vAyukumAra ane svanitakumAra paNa avadhinA madhyamAM ja rahe che, bahAra nathI rahetA. zrI gautamasvAmI-he bhagavan paMcendriyatiryaMca zuM avadhinI aMdara hoya che athavA bahAra hoya che? zrI bhagavana he gautama! paMcendriyatiryaMca avadhinI aMdara nathI hotA bahAra hoya che. paMcendriyatiyAnA bhavane svabhAva ja e che ke temanA avadhi spardhakarUpa hoya che. athavA vacamAM vacamAM choDIne prakAza karanArA hoya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! manuSya avadhijJAnanI aMdara hoya che ke bahAra hoya che? zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #825 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre vartino bhavanti teSAM tathA bhavasvAbhAvyAd ubhayavartitvaM bodhyam, 'vANamaMtara joisiya vemANiyANaM jahA neraiyANaM' vAnavyantarajyotiSkavaimAnikAnAM yathA nairayikANAm avadhemadhyavartitvamuktaM tathA vaktavyaM na tu bahirvatitvaM prAguktayukteH, paJcamaMdvAramAha-'neraiyANaM bhaMte ! kiM desohI savvohI ?' he bhadanta ! nairayikANAM ki dezAvadhiH, kiM vA sarvAvadhiH ? bhagavAnAha'goyamA !' he gautama ! 'desohI na savvohI' nairayikANAM dezAvadhi nau sarvAvadhiH saMbhavati, 'evaM jAva thaNiyakumArA' evam-nairayikANAmiva yAvat-asurakumAra nAgakumAra suvarNakumArAgnikumAravidyutkumArodadhikumAra dvIpakumAradikkumAravAyukumArastanitakumArANAmapi dezAvadhireva bahirvatI bhI hote haiN| apane bhavasvabhAva ke kAraNa ve donoM prakAra ke hote haiN| _ vAnavyantaroM, jyotiSkoM aura vaimAnikoM kA kathana nArakoM ke samAna hai, arthAt jaise nAraka avadhi ke madhyavartI hote haiM, bahirvartI nahIM hote, usI prakAra vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika deva bhI avadhi ke madhyavartI hote haiM / yukti pUrvavat samajhanI caahie| aba pAMcaveM dvAra kA nirUpaNa kiyA jAtA hai gautamasvAmIM-he bhagavan ! nArakoM kA avadhi kyA dezAvadhi hotA haiM athavA sarvAMvadhi hotA hai ? bhagavAn-he gautama ! nArakoM ko dezAvadhi hotA hai, sarvAvadhi nahIM hotaa| isI prakAra asurakumAroM, nAgakumAroM, suvarNakumAroM, agnikumAroM, vidyut kumAroM, udadhikumAroM, dIpakumAroM, dizAkumAroM vAyukumAroM aura stanitakumAroM ko bhI dezAvadhi hI hotA hai, sarvAvadhi nahIM hotaa| zrI bhagavAna gautama! manuSya avadhijJAnanA madhyavartI paNa hoya che ane bahirvatI paNa hoya che. pitAnA bhava svabhAvanA kAraNe teo banne prakAranA hoya che. vanavyantare, tiSka ane vaimAnikanuM kathana nArakanI samAna che, arthAta jevA nAraka avadhinA madhyavatI hoya che, bahirvata nathI hotA, eja prakAre vanavyantara, tiSka ane vaimAnika deva paNa avadhine madhyavatI hoya che. yuktipUrvavat samajI sevA meya. have pAMcamA dvAranuM nirUpaNa karAya che zrI gautamasvAmI-he bhagavannArakanA avadhi zuM dezAvadhi hoya che? athavA sarvAvadhi hoya che? zrI bhagavAna-he gautama! nArakane dezAvadhi hoya che, sarvAvadhi nathI hatA e prakAre asurakumAre, nAgakumAre, suvarNakumAre, agnikumAre, vidukumAra, udadhikumAre, dvIpakumAro, dizAkumAre, vAyukumAre, ane svanitakumAra paNa dezAvadhi ja hoya che, sarvAvadhi nathI hotA, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #826 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 33 sU0 3 nairayikAdInAmavadheH saMsthAnAdinirUpaNam 813 bhavati no sarvAvadhirbhavati, paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchA' paJcendriyatiryagyonikAnAM kiM dezAvadhiH kiM vA sarvAvadhi bhavati ? iti pRcchA, bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'desohI no savohI' paJcendriyatiryagyonikAnAM dezAvadhi bhavati no sarvAvadhiH saMbhavati, 'maNUsANaMpucchA' manuSyANAM kiM dezAvadhi bhavati ? kiM vA sarvAvadhi bhavati ? iti pRcchA, bhagavAnAha'goyamA " he gautama ! 'desohI vi sabyohI vi' manuSyANAM dezAvadhirapi bhavati sarvAvadhirapi bhavati teSAM paramAvadherapi saMbhavAt 'vANamaMtarajoisiyavemANiyANaM jahA neraiyANaM' vAnavyantarajyotiSkavaimAnikAnAM yathA nairayikANAM dezAvadhireva no sarvAvadhistathaiva vaktavyaH, SaSThasaptamadvAramAha-'neraiyANaM bhaMte ! ohI ki ANugAmie aNANugAmie bar3amANae hIyamANae paDivAI appaDivAI avaTThie aNavahie ?' he bhadanta ! nairayikANAmavadhiH kim gautamasvAmI-he bhagavan ! paMcendriyatiryacoM ko kyA dezAvadhi hotA hai athavA sarvAvadhi hotA haiM ? bhagavAn-he gautama ! paMcendriyatiryacoM ko dezAvadhi hotA hai, sarvAvadhi nahIM hotaa| gautamasvAmI-bhagavan ! manuSyoM ko kyA dezAvadhi hotA hai athavA sarvA. vadhi hotA haiM ? bhagavAn-he gautama ! manuSyoM ko dezAvadhi bhI hotA hai aura sarvAvadhi bhI hotA hai, kyoMki unako paramAvadhi bhI ho sakatA hai| vAnavyantaroM jyotiSkoM aura vaimAnikoM ko nArakoM ke samAna dezAvadhi hI hotA hai, sarvAMvadhi nahIM hotaa| aba chaThA aura sAtavAM dvAra kahate haiMgautamasvAmI-bhagavan ! nArakoM kA avadhi kyA AnugAmika hotA hai, zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! paMcendriya tiryaMcAne dezavadhi hoya che athavA sarvAvadhi hoya che? zrI bhagavAna-he gautama ! paMcendriya ti ne dezAvadhi hoya che. sarvAdhi nathI hotA. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! manuSyane zuM dezAvadhi hoya che athavA sarvAghiy cha ? zrI bhagavAna-he gautama! manuSyane dezAvadhi paNa hoya che ane sarvAvadhi paNa hoya che, kemake temanA paramAvadhi paNa hoI zake che. vAnavyantare, tiSka ane vaimAnike nArakenI samAna dezAvadhi ja hoya che, sarvAvadhi nathI hotA. have chaThThA ane sAtamA dvArane kahe chezrI gautamasvAmI-he bhagavan! nArakanA avadhi zuM AnugAmika hoya che, anA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #827 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre AgAmiko bhavati ? anAnugAmiko vA bhavati ? ki varddhamAnako bhavati ? hIyamAnako vA bhavati ? ki vA pratipAtI bhavati ? apratipAtI vA bhavati ? avasthito vA bhavati ? ana 814 sthito vA bhavati ? bhagavAnAha - 'goyamA !" he gautama ! 'ANugAmie no aNANugAmie no mANa atatamANa no paDivAI, appaDivAI, avaTThie no aNavaTThie' nairayikANAmadhirAnugAmiko bhavati no anAnugAmikaH, no vA varddhamAnakaH, no hIyamAnakaH, no vA pratipAtI bhavati api tu apratipAtI bhavati, evam avasthito bhavati no anavasthito bhavati evaM jAva thaNiyakumArANaM' evam ne - nairayikANAmiva yAvat - asurakumAranAgakumArasuvarNakumArAgnikumAra vidyutkumArodadhi kumAradvIpa kumAra divakumAra pavana kumArastanitakumArANAmapi avadhirAnugAmiko'pratipAtI avasthitatha bhavati no anAnugAmikAdi-anavasthitAnto bhavati, 'paMcidiyatirikkhajoNiyANaM pucchA' paJcendriya tiryagyonikA nAmavadhiH kim AnugAmikAdyanavasthitAnto bhavatIti pRcchA, bhagavAnAha - 'goyamA !" he gautama ! 'ANuanAnugAmika hotA hai, vardhamAna hotA hai, hIyamAna hotA hai, pratipAtI hotA hai apratipAtI hotA hai, avasthita hotA hai athavA anavasthita hotA hai ? bhagavAn - he gautama ! nArakoM kA avadhi AnugAmika hotA hai, anAnugAmika nahIM hotA, vardhamAna nahIM hotA, hIyamAna nahIM hotA, prapipAtI nahIM hotA kintu apratipAtI hotA hai / avasthita hotA hai, anavasthita nahIM hotA / isI prakAra asurakumAroM, nAgakumAroM, suparNakumAroM, agnikumAroM, vidyu kumAroM, udadhikumAroM, dvIpakumAroM, dizAkumAroM, pavanakumAroM aura stanitakumAroM kA avadhi bhI Anugamika, apratipAtI aura avasthita hotA hai / gautamasvAmI - he bhagavan ! paMcendriyatiyaicoM kA avadhi kyA AnugAmika se lekara avasthita taka hotA hai ? bhagavAn - he gautama ! paMcendriyatiyecoM kA avadhi AnugAmika bhI hotA nugAmika hAya che, vardhamAna hoya che, hIyamAna hoya che, pratipAtI hoya che, apratipAti hAya che avasthita hAya che athavA anavasthita hoya che ? zrI bhagavAna-hai gautama ! nArakeAne avadhi Anugika hoya che, anAnugAmika nathI hAtu va mAna nathI hotuM, hIyamAna nathI hotuM, pratipAtI nathI hAtu paNa apratipAtI hAya che. avasthita hoya che, anavasthita tathI hAtA. se prahAre asurakumArI, nAgakumArI, suvarNA kumArI, agnikumArI, vidyutkumArI, udadhikumArA, dvIpakumAre, dizAkumAra, pavanakumAre ane stanitakumArone paNa adhi AnugAmika, pratipAtI ane anavasthita hoya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! pa Mcendriya tiya cAne avadhi zuM AnugAmika thI laIne avasthita sudhI hAya che ? zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #828 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 33 sU0 3 nairayikAdInAmavadheH saMsthAnAdinirUpaNam 815 gAmie vi jAva aNavahie vi' paJcendriyatiryagyonikAnAmadhirAnugAmiko'pi yAvatanAnugAmiko'pi varddhamAnako'pi hIyamAnako'pi, pratipAtyapi apratipAtyapi avasthito'pi anavasthito'pi ca bhavati, 'evaM maNUsANa vi' evam-paJcendriyatirazcAmiva manuSyANA. mapi avadhirAnugAmika prabhRtyanavasthitAnto'pi bhavati, 'vANamaMtarajoisiyavemANiyANaM jahA neraiyANaM' vAnavyantarajyotiSkavaimAnikAnAM yathA nairayikANAmavadhirAnugAmiko'pratipAtI avasthitazca pratipAdita stathaiva pratipattavyo na tu anAnugAmikAyanavasthitAntaH, iti bhAvaH, tathA ca nairayikabhavanapativAnavyantarajyotiSkavaimAnikAnAm AnugAmikA pratipAtyavasthitAvaghayo na punaranAnugAmika varddhamAnahIyamAnapratipAtyanavasthitAvadhayo bhavanti teSAM tathA bhavasvAbhAvyAt, paJcandriyatiryagmanuSyANAM tu aSTavidho'vadhirbhavatIti phalitam, teSAmapi tathA bhavasvAbhAvyAt / 'paNNavaNAe ohI padaM samattaM' iti prajJApanAyAM trayastriMzattamam avadhipadaM samAptam ||3shaasuu0 3 // hai, anAnugAmika bhI hotA hai, vardhamAna bhI hotA hai, hIyamAna bhI hotA hai, pratipAtI bhI hotA hai, apratipAtI bhI hotA hai, avasthita bhI hotA hai aura anavasthita bhI hotA hai| manuSyoM kA avadhi bhI isI prakAra kA hotA hai| vAnavyantaroM, jyotiSkoM aura vaimAnikoM kA avadhi AnugAmika, apratipAtI aura avasthita hotA hai, anAnugAmika vardhamAna, hIyamAna, pratipAtI aura. anavasthita nahIM hotaa| isa prakAra phalita hotA hai ki nAraka, bhavanapati, vAnavya ntara, jyotiSka aura vaimAnika AnugAmika, apratipAtI aura avasthita avadhi vAle hote haiN| ve anAnugAmika, vardhamAna, hIyamAna, pratipAtI aura anavasthita avadhivAle nahIM hote haiM kyoMki unake bhava kA aisA hI svabhAva hai / paMcendriyoMtiryacoM ko AThoM prakAra kA avadhi hotA hai| adhipada samAsa |||suu0 3 // zrI bhagavAna-he gautama! paMcendriya tiryaMconuM avadhi AnugAmika paNa hoya che, anAnugAmika paNa hoya che, vardhamAna paNa hoya che, hiyamAna paNa hoya che, avasthita paNa hoya che ane anavasiyata paNa hoya che. manuSyanuM avadhipaNa A prakAranuM hoya che. vAna vyataro, tiSka ane vaimAnikanuM avadhi AnugAmika, apratipAtI ane anavasthita hoya che, anAnugAmika. vardhamAna, hIyamAna pratipAtI ane anavasthita nathI hatA. A prakAre phalita thAya che ke nAraka, bhavanapati, vanavyantara, tiSka ane vaimAnika AnugAmika, apratipAtI ane avasthita avadhivALA hoya che. teo anAnugAmika, vardhamAna, hIyamAna, pratipAtI ane anavasthita avadhivALA nathI hotA, kemake temanA bhavane eja svabhAva che paMcendriya tiryaMcone ATha prakAranuM avadhi thAya che sU0 3 avadhi pada samApta zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #829 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 816 prajJApanAsUtre // catustriMzattamaM pravIcArapariNAmAkhyaM padam // saMgrahagAthA dvayammUlam-aNaMtaraMgayAhAre1, AhAre bhoyaNAi ya 2 / poggalA neva jANaMti 3 ajjhavasANA ya 4 AhiyA // 1 // sammattassAhigame 5 tatto pariyAraNA ya 6 boddhavA / kAe phAse rUve sadde ya maNe ya appabahuM // 2 // chAyA-anantarAgatAhArakaH 1, AhArA bhogatA dizca 2, pudgalAna naiva jAnanti 3, adhyavasAnAni cAkhyAtAni 4 // 1 // samyaktvasyAdhigamaH 5 tataH paricAraNA 6 ca boddhavyA / kAye sparza rUpe zabde ca manasi cAlA bahu // 2 // TIkA-trayastriMzattame pade jJAnapariNAmavizeSarUpo'vadhiH prarUpitaH samprati catustrizattame pade vedapariNAmavizeSarUpaM pravIcAraM prarUpayituM prathamaM nikhilavaktavyatA saMgrAhaka gAthAdvayamAha-'aNaMtagayAhAre 1, AhAre bhoyaNAi ya 2, poggalA va jANaMti 3, ajjha cautIsavAM pravIcAra pariNAmapada saMgraha gAthA zabdArtha-(aNaMtaragayAhAre) anantarAgata-AhAraka (AhAre bhoyaNAi ya) AhArAbhogatA Adi (poggalA) pudgaloM ko (neva) nahI (jANaMti) jAnate (ajjha. vasANA) adhyavamAna (ya) aura (AhiyA) kahe haiM // 1 // (sammattassAhigame) samakita kA adhigama (tatto) tatpazcAt (pariyAraNA) paricAraNA (ya) aura (boddhavvA) jAnanI cAhie (kAe) kAya meM (phAse) sparza meM (rUve) rUpa meM (saddeya) aura zabda meM (maNe ya) aura mana meM (apparahuM) alpa bahutva gA0 2 // TIkArtha-tetIsaveM pada meM jJAna ke vizeSa pariNAma avadhi kA nirUpaNa kiyA gayA, aba cautIsaveM pada veda pariNAma rUpa pravIcAra kI prarUpaNA karane ke lie prathama samasta vaktavyatA kA saMgraha karane vAlI do gAthAeM kahate haiM-(1) saDa gAyA :At :-(aNaMtaragayAhAre) mnnt2||1 08.24. (AhAre bhoyaNAiya) mAhAralagatA che, ma (pAgallA) sonA (neva) nahI (jANaMti) taNe (ajjhavasANA) adhyaksAnI (ya) mana (AhiyA) 4aa cha // 1 // (sammatassAhigame) samatinI madhisabha (tatto) tatpazcAt (pariyAraNa) priyaar| (ya) sana (boddhavvA) tIna (kAe) 4yamA (phAse) 25vi (rUve) 35i (saddeya) mana zamA (maNeya) mane manamA (appabahu) 2585 matva // 2 // TakAI -tetrIsamAM padamAM jJAnanA vizeSa pariNAma avadhinuM nirUpaNa karAyuM. have citrIsamA padamAM veda pariNAma rUpa pravIcAranI prarUpaNA karavAne mATe prathama samasta vaktavyatAne saMgraha karanArI be gAthAo kahe che- zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #830 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 34 saMgrahagAthAdvayam vasANA 4 ya AhiyA // 1 // sammattassAhigame 5, tatto pariyAraNA 6 ya boddhavvA / kAe phAse rUve sadde ya maNe ya appa ba{" // 2 // prathamaM tAvada 'anantarAgatAhArako nairyikaadi| prarUpaNIyaH 1, tadanantaram 'AhArAbhogatA, AdinA 'AharAnAbhogatA' ca prarUpaNIyA 2, yathA-'nairayikANAM bhadanta ! AhAraH kim AbhoganirvartitaH ? kiMvA AnAbhoganivartito bhavati ? ityAdi, tadanantaraM nairayikA AhAratayA gRhItAn 'pudgalAn naiva jAnanti' ityAdirItyA caturviMzatidaNDakakrameNa prarUpaNIyam 3 tadanantaraM nairayikAdInAM krameNa 'adhyavasAnAni' AkhyAtAni 4 // 1 // tadanantaram 'samyakrU syadhigamaH' nairayikAdi catuvizatidaNDa kakrameNa prarUpaNIyaH 5, tataH 'paricAraNA zabdAdi viSayopabhogarUpA ca boddhavyA 6' vaktavyatayetizeSaH, kasmina viSaye paricAraNA vaktavyetyAha-kAye sparza rUpe zabde ca manasi ca, tadanantaram-kAyapravIcArAdInAmalpabahutvaM vaktavyam // 2 // pahale yaha kahA jAegA ki nAraka Adi anantarAgata-AhAraka haiM / (2) tatpa zcAt AhArAbhogatA Adi kA kathana kiyA jaaegaa| yahAM Adi zabda se AhArAnAbhogatA kA bhI prarUpaNa samajha lenA cAhie, jaise -he bhagavan ! nArakoM kA AhAra Abhoga janita hotA hai yA anAbhoga janita hotA hai ? ityAdi / (3) tadanantara nairapika AhAra rUpa meM gRhIta pudgaloM ko nahIM jAnate, ityAdi kI cauvIsa daNDakoM ke krama se prarUpaNA kI jAegI / (4) phira nArako Adi koM ke adhyavasAyoM kA krama se kathana kiyA jAegA / (5) usake pazcAt nArakoM Adi ke samyaktva kI prApti kA cauvIsa daMDakoM ke krama se kathana hogaa| (6) phira paricAraNA arthAt zabda Adi viSayoM ke upabhoga kI vaktavyatA hogI / (7) kAya, sparza, rUpa, zabda aura mana saMbaMdhI paricAraNA kA nirUpaNa hogaa| (8) anta meM kAya Adi se paricAraNA karane vAloM ke alpa bahutva (1) paDasA DevArI nA24 mA maanntt-paaii|24 che. (2) tatpazcAt AhAra bhaktA AdinuM kathana karAze. ahI Adi zabdathI AhArAnAbhaktAnuM paNa prarUpaNa samajI levuM joIe. jema ke he bhagavAna ! nArakonA AhAra Aga janita hoya che agara anAga janita heya che vigere. (3) tadanantara narayika AhArarUpamAM gRhIta pudgalone nathI jANatA ityAdinI vIsa daMDakanA kamathI prarUpaNA karAze. (4) pachI nArake vigerenA adhyavasAyanuM kamathI kathana karAze. (5) tenA pachI nAraka a dinA samyakatvanI prAptinuM vIsa daMDakanA kamathI 4thana thaze. (6) tyAra bAda paricAraNa arthAt zabda Adi viSayenA upabheganI vaktavyatA thaze. (7) kAya, sparza, rUpa, zabda ane mana saMbadhI paricAraNanuM nirUpaNa thaze zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #831 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre // anantarAgatAhAravaktavyA // mUlam-neiyANaM bhaMte ! aNaMtarAhArA tao nivvattaNA tao pariyAiNayA tao pariNAmayA tao pariyAraNayA tao pacchA viuThavaNayA ? haMtA, goyamA ! neraiyANaM aNaMtarAhArA tao nivvattaNayA to pariyAiNayA tao zariNAmayA tao pariyAraNayA to pacchA viuThavaNayA, asurakumArANaM bhaMte ! aNaMtarAhArA, tao nivvattaNayA tao pariyA iNayA to pariNAmayA to viuvaNayA tao pacchA pariyAraNayA ? haMtA, goyamA ! asurakumArA aNaMtarAhArA to nivvattaNayA jAva tao pacchA pariyAraNayA, evaM jAva thaNiyakumArA, puDhavikAiyANaM bhaMte ! agaMtarAhArA, tao nivvattaNayA tao pariyAiNayA tao pariNAmayA tao pariyAraNayA tao viuvaNayA ? haMtA, goyamA! taM ceva jAva pariyAraNayA no ceva NaM viuThavaNayA, evaM jAva cauridiyA, navaraM vAu. kAiyA paMbiMdiyatirikkhajoNiyA maNUsA ya jahA neraiyA, vANamaMtarajoisiyavemANiyA jahA asurakumArA |sU0 1 // chAyA-nairayikAH khalu bhadanta ! anantarAhArAH, tato nivartanA, tataH paryAdAnam, tataH pariNAmanam, tataH paricAraNA, tataH pazcAd vikurvaNA ? hanta ! gautama ! nairayikANAm kA kathana kiyA jAegA ||gaa. 1-2 // anantarAgatAhAra vaktavyatA zabdArtha-(nerahayA NaM bhaMte ! aNaMtarAhArA) he bhagavan / nAraka kyA anatarAhAraka hote haiM-utpatti kSetra meM Ate hI AhAra karate haiM ? (tao nivva taNA) phira zarIra kI niSpatti hotI hai ? (taopariyAiNayA) phira paryAdAna hotA hai ? (tabho pariNAmayA) phira pariNamAnA hotA hai ? (sao pariyAraNayA) (8) antamAM kAya AdithI paricaraNa karanArAonAM a65 bahuvanuM kathana 42rAze. ||suu0 // . 1-2 // anantarAgatAhAra vaktavyatA :-(neraiyANa maMte ! aNaMtarAhArA) mAvan ! nA24 zumana-tarADA24 utya cha utpatti kSetramA mAtai 1 mAhA2 re cha ? (tao nivvattaNA) pachI zarIranI nispati thAya cha ? (tao pariyAiNayA) pachI paryAhAna thAya cha ? (nao pariNAmayA) pachI 525bhavAnuyAya che ? (tao pariyAraNayA) 57 priyaa| thAya cha ? (tao paccho viuvvaNayA) zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #832 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 34 sU0 1 nairayikAdInAmanantarAgatAhAranirUpaNam anantarAhArAH, tato nirvartanA, tataH paryAdAnam, tataH pariNAmanaM, tataH paricAraNA, tataH pazcAd vikutraNA, asurakumArAH khalu bhadanta ! anantarAhArAH, tato nivartanA tataH paryAdAnaM tataH pariNAmanaM tato vikurvaNA tataH pazcAt paricAraNA ? hanta ! gautama ! asurakumArA anantarAhArAH, tato nivatenA yAvat tataH pazcAt paricAraNA, evaM yAvat stanitakumArAH, pRthivIkAyikAH khalu bhadanta ! anantarAhArAH, tato nirvartanA tataH paryAdAnam, tataH pari. phira paricAraNA hotI hai ? (nao pacchA viudhaNayA) tatpazcAt vikarSaNA hotI hai ? (haMtA goyamA!) hAM, gautama ! (neraiyANaM) nAraka (aNaMtarAhArA) anantara AhAra vAle hote haiM (to nivyattaNA) phira niSpatti (tao pariyAiNayA) phira paryAdAna (tao pariNAmayA) phira pariNAmanA (to pariyAraNayA) phira paricAraNA (tao pacchA viuvaNA) tatpazcAt vikurvaNA hotI hai| (asurakumArA gaM bhaMte !) he bhagavan ! asurakumAra (aNaMtarAhArA) anantara AhAra vAle (to nivvattaNayA) phira tirvartanA-zarIraniSpatti vAle hote haiM ? (tao pariyANayA) phira paryAdAna vAle (tao pariNAmayA) phira pariNAmanA vAle (mao viuvaNayA) phira vikriyA vAle (tao pacchA pariyAraNA) phiraparicAraNA vAle hote haiM ? (haMtA goyamA !) hA~, gautama ! (asurakumArA aNaMta. rAhArA) asurakumAra anantarAhAra hote haiM (la bho nivvattaNayA) phira nirvartanA vAle (jAva tao pacchA pariyAraNA) yAvat usake bAda paricAraNAvAle hote haiM (evaM jAva thaNi yakumAra) isI prakAra yAvat stanitakumAra (puDhavikAiyA NaM bhaMte ! aNaMtarAhArA) he bhagavan ! kya pRthivIkAyika anantarAhAra vAle (to nivva tatpazcAt vissnnu| thAya cha ? (haMtA goyamA !) , gautama (neraiyANaM) nA26 (agaMtarAhArA) mAnata mAhArANA thAya che (tao nivvattaNA) pachI nipatti (tao pariyAiNayA) pachI pAhAna (tao pariNAmayA) pachI paNuibhatA (tao pariyAraNA) pachI priyaare| (tao pacchA viuThavaNA) tapazcAt vi . (asurakumArANaM bhaMte !) 3 bhagavan ! asumAra (aNaMtarAhArA) anantara mahArANA (tao nizvattaNayA) pachI ninA -zarIra nipattivANA DAya che (tao pariyAiNayA) pachI paryAhAnavANA (tao pariNAmayA) pachI paNuimanatAvANA (tao viuThavaNayA) pachI viThiyA (tao pacchApariyAraNayA) pachI pariyANA hAya cha ? (haMtA goyamA !) 1, gautama ! (asurakumArA aNaMtarAhArA) asu24bhAra manantarAhAra DAya cha (tao nibattaNayA) pachI ninAvA (jAva tao pacchA pariyAraNayA) yAvat tanA pachI pariyAraNAvA DAya cha (evaM jAva thaNiyakumArA) me 1 prare yAvat nitabhA2. (puDhavikAiyANaM bhaMte ! aNaMtarAhArA) man ! zuvA :144 mntaa21|| (tao nivyattaNayA) pachI nitina (tao pariyAiNayA) pachI pAnA (tao pariNAmayA) 57 paribhAnavA75 (tao pariyAraNayA) 57 pariyANANA tao zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #833 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre NAmanam, tataH paricAraNA tato vikurvaNA ? hanta ! gautama ! taccaiva yAvat paricAraNA, no caiva khalu cikurvaNA evaM yAvaccaturindriyAH, navaram vAyukAyikAH paJcendriyatiryagyonikA manuSyAzca yathA nairayikAH, vAnavyantarajyotiSkavaimAnikA yathA asurakumArAH // 201 // TokA-athoddezAnusAreNa prathamam anantarAgatAhAravaktavyatA madhikRtya prarUpayitumAha'neraiyA gaM bhaMte ! aNaMtarAhArA, tato nivvattaNA, tato pariyAiNayA tato pariNAmayA tato pariyAraNayA tao pacchA viuvvaNayA ?' he bhadanta ! nairayikAH khalu kim anantarAhArA:prathamam anantarAgatAH santa eva AhArakAH utpattikSetraprApti samaya evAhArayantItyanantarAhArAstathAvidhA bhavanti ? tataH-anantarAhAragrahaNAnantaraM kiM nirvartanA-zarIrasya niSpatti ttaNayA) phira nirvartanA vAle (to pariyAiNayA) phira paryAdAna vAle (tao pariNAmayA) phira pariNAmanA vAle (tao pariyAraNayA) phira paricAraNAvAle (tao viuvaNayA) phira vikurvaNAvAle hote haiM ? (haMtA goyamA !) hA~, gautama ! (taM ceva) aisA hI (jAva pariyAraNA)paricAraNA taka (no cevaNaM viudhaNA) viku. praNA nahIM (evaM jAva cauri diyA) isI prakAra yAvat caturindriya (navaraM) vizeSa (vAukAiyA paciMdiyatirikkhajoNiyA maNUsA ya jahA~ neraiyA) vAyukAyika, paMcendriyatiryaMca aura manuSya nArakoM ke samAna (vANamaMtarajoisiyavemANiyA jahA asurakumArA) vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika jaise asurakumAra ||suu. 1 // TIkArtha-aba saMgrahaNIgAthAoM meM kathita krama ke anusAra anantarAgatAhAra vaktavyatA ko lekara pratipAdana karate haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! nAraka jIva kyA anantarAhAra hote haiM ? arthAt kyA utpattikSetra meM prApta hote ho, samaya ke vyavadhAna ke binA hI AhAra karate haiM ? phira anantarAhAra grahaNa ke pazcAt kyA zarIra kI nirvartanA arthAt viuvvaNayA) pachI viDoya cha ? (haMtA goyamA !) 7, gautama ! (taMceva) sevA (jAva pariyAraNA) pariyAra / sudhI (noceva NaM viuvvaNA) vigg nahI (evaM jAva cauridiyA) me re yAvat yatu3ndriya (navaraM) vizeSa (vAukAiyA paMciMdiyatirikkhajoNiyA maNUsA ya jahA neraiyA) vaayu4|yitr pathandriya tiya ya ma manuSya nArAnI samAna (vANamaMtarajoisiyavemANiyA jahA asurakumArA) pAnayanta2, jyoti bhane paimAniasu2mA2. ||suu0 1 // TIkArtha:-have saMgrahaNI gAthAomAM kathita kramAnusAra prathama anantarAgatAhAra vaktavyatAne laIne pratipAdana kare che zrI gautamasvAmI-he bhagavana nAraka jIva zuM anantarAhAra hoya che? arthAt zuM utpatti kSetramAM prApta thatAM ja samayanA vyavadhAna sivAya ja AhAra kare che? pachI zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #834 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 34 sU0 1 nairayikAdInAmanantarAgatAhAranirUpaNam bhaivati ? tataH - zarIraniSpatyanantaraM kim paryAdAnam - yathAzakti aGgapratyaGgai lamAhArAdinA samantAt pudgalAdAnaM bhavati / tataH - pudgalAdAnAnantaram kiM pariNAmaram - teSAM gRhItapudgalAnAm indriyazarIrAdirUpatayA pariNAmApAdanaM bhavati ? tataH - indriyAdirUpatayA pariNAmaprApaNAnantaram kiM paricAraNA yathAyathaM zabdAdi viSayopabhogo bhavati ? tataH pazcAt kiM vikurvaNA - vaikilabdhibalena vikriyA- nAnArUpatA bhavati ? bhagavAn pUrvapakSoktaM strIkurvannAha - 'haMtA, goyamA !" he gautama ! hanta-satyam tvayoktam, 'neraiyAgaM agaMtarAhArA, tatra nivvattaNayA, to pariyAiNayA, tao pariNAmayA, tao pacchA viuvvaNayA' nairayikAH khalu prathamam anantarAhArakA : - utpAtakSetra prAptisamaya eva AhArayantIti, anantarAhArA bhavanti, tato nirvartanA-zarIrasya niSpattirbhavati, tataH paryAdAnam - samantAt puga lAdAnam bhavati, tataH pariNAmanam - indriyAdirUpatayA pariNatyApAdanam bhavati, tataH paricAraNA - zabdAdi viSayopabhogo bhavati tataH pazcAd vikurvaNA - vaikriyalabdhi sAmarthyena vikriyAniSpatti hotI hai ? kyA zarIraniSpatti ke pazcAt paryAdAna arthAt yathAzakti aMga-pratyaMgoM dvArA lomAhAra Adi se pudgaloM kA grahaNa hotA hai ? tatpazcAt kyA gRhIta pudgaloM ko zarIra evaM indriya Adi ke rUpa meM pariNamana karate haiM ? pariNamana ke pazcAt kyA paricAraNA arthAt yathAyogya zabdAdi viSayoM kA upabhoga hotA hai ? tadanantara kyA vikurvaNA (vikriyA) hotI hai ? 821 zrIbhagavAn prazna meM kathita krama ko svIkAra karate hue kahate haiM - hAM, gautama ! tumane satya kahA hai / nairayika pahale anantarAhAraka hote haiM, arthAt utpatikSetra meM Ane ke samaya hI AhAra karate haiN| tatpazcAt zarIrakI niSpatti hotI hai, tadanantara sarvataH pudgaloM ko grahaNa karate haiM, phira unheM indriya Adi ke rUpa meM pariNata karate haiM, phira zabdAdi viSayoM kA upabhoga karate haiM, tatpavAt vikurvaNA arthAt vaikriyalabdhi ke sAmarthya se vikriyA karate haiM / anantarAhAra grahaNunA pachI zuM zarIranI nita nA arthAt niSpatti thAya che ? zu zarIra niSpattinA pachI paryaMAna arthAt yathAzakti aMga pratyaMgA dvArA lemAhAra AdithI puddagalAnuM grahaNa thAya che? tapazcAt zu gRhIta pudgaleAne zarIra temaja indriya AdinA rUpamAM pariNata kare che? pariNamananA pachI zuM paricAraNA arthAt yadhAyeAgya zabdAti viSayAnA upabhAga thAya che? tadmanantara thru vikuNA (vikriyA) thAya che? bhagavAn praznamAM kathita kramathI svIkAra karatA kahe che-hA, gautama ! tame sAcuM kahyuM che. naiyika pahelA anantarAhAraka hAya che, arthAt utpatti kSetramAM AvavAnA samaye ja mAhAra kare che. tatpazcAt zarIranI niSpatti thAya che, tadanantara sa taH pudgalAne grahaNa kare che, pachI temane indriya AdinA rUpamAM pariNata kare che, pachI zabdAdri viSayAne upabhAga kare che, tapazcAt vikuvA arthAt vaikriyalabdhinAM sAmarthyathI vikiyA kare che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #835 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - prajJApanAsUtre nAnArUpatA bhavatIti bhAvaH, gautamaH pRcchati-'asurakumArANaM bhaMte ! aNaMtarAhArA to nivvattaNayA tao pariyAiNayA to pariNAmayA to viudhaNayA taopacchA pariyAraNayA ?' he bhAna ! anurakumArAH khalu kim prathamam anantarAhArA bhavanti ? tato nivartanA-niSpatti bhavati teSAM zarIrasya ? tataH paryAdAnam, tataH pariNAmanam, tato vikurvaNA bhavati ? tataH pazcAta kiM paricAraNA yathAyogaM zabdAdi viSayopabhogo bhavati ? bhagavAnAha-'hatA, goyamA !' he gautama ! inta-satyama, 'asurakumArA aNaMtarAhArA to nivvattaNayA jAva tato pacchA pariyAraNayA' asurakumArAH prathamam anantarAhArA bhavanti tato nivatanA bhavati yAkta-tataH paryAdAnaM bhavati, tataH pariNAmanaM bhavati tato vikurvaNA bhavati, tataH pazcAt paricAraNAzabdAdiviSayopabhogo bhavati, kintu nairayikApekSayA vizeSastu teSAM vikurvaNA prathamaM bhavati pazat paricAraNA, teca viziSTa zabdAdyupabhogAbhilASe sati prathamaM sveSTaM vaikriyaM rUpaM niSpA. dayanti tatpazcAt zabdApabhogaM kurvantIti niyamaH, nairayikAdayastu zabdAdhupabhogaprAptau gautamasvAmI-he bhagavan ! asurakumAra kyA pahale anantarAhAra hote haiM ? phira unake zarIra kI niSpatti hotI hai ? tatpazcAt paryAdAna, phira pariNAmana aura phira vikurvaNA hotI hai ? vikurvaNA ke pazcAt kyA paricAraNA arthAt yathA yogya zabdAdi viSayoM kA upabhoga hotA hai| ___ bhagavAna-he gautama! satya hai / asurakumAra pahale anantarAhAra hote haiM, tattazcAt nirvartanA hotI hai, phira paryAdAna hotA hai, phira pariNAmana hotA hai, phira vikriyA hotI hai phira paricAraNA hotI hai / nArakoM kI apekSA astura kumAroM meM vizeSatA yaha hai ki asurakumAroM meM pahale bikurvaNA hotI hai, phira paricAraNA / ve viziSTa zabda Adi ke upabhoga kI abhilASA hone para pahale icchita vaikriya rUpa banAte haiM, tatpazcAt zabdAdi kA upabhoga karate haiM, aisA niyama hai / parantu naiyika Adi zabdAdi upabhoga prApta hone para Ananda ke zrI gautamasvAmI-he bhagavan! asurakumAra zuM pahelA anantarAvAra hoya che? pachI temanA zarIranI niSpatti thAya? tapazcAt paryAdAna, pachI pariNamana ane pachI vipharvaNa thAya che? viyurvaNanA pachI zuM paricAraNuM arthAt yathAyogya zabdAdi viSane upabhegA thAya che? zrI bhagavAn ! DA, gautama ! satya che. masu27mAra paDasA manantarAhA2 DAya cha, tatpazcAt nirvatanA thAya che, pachI paryAdAna thAya che, pachI pariNamana thAya che, pachI vikiyA thAya che ane pachI paricAraNA thAya che. nAranI apekSAe asurakuma mAM vizeSatA e che ke asurakumAramAM pahelAM vikrvaNa thAya che, pachI paricAraNA. teo viziSTa zabda AdinA upabheganI abhilASA thatAM pahelAM Icchita vaikriya rUpa banAve che, tatpazcAt zabdAdine upabhega kare che, e niyama che. paraMtu narayika zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #836 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 34 sU0 1 nairayikAdInAmanantarAgatAhAranirUpaNam 823 satyAm bhAnandAtirekAd viziSTatamazabdAnupabhogAbhilASeNa vikurvanti ato'murakumArAdInAM pUrva vikurvaNA pazcAt paricAraNA pratipAditeti bhAvaH, 'eyaM jAva thaNiyakumArAH evam - asurakumArA iva yAvat - nAgakumArAH suvarNakumArAH, agnikumArAH, vidyutkumArA, udadhikumArAH, dvIpakumArAH, dikkumArAH pavanakumArAH stanitakumArAcApi anantarAhArAH, tato nirvartanA, tataH paryAdAnam, tataH pariNAmanam, tato vikurvaNA bhavati tataH paricAraNA bhavati, gautamaH pRcchati - 'puDhavikAiyANaM bhaMte ! anaMtarAhArA tao nivvattaNayA to pari yAiNayA tao pariNAmayA tao pariyAraNayA to viubvaNayA ?' he bhadanta ! pRthivIkAyikAH khalu kim prathamam anantarAhArA bhavanti tato nirvartanA bhavati tataH paryAdAnam tataH pariNAmanaM tataH paricAraNA bhavati tato vikurvaNA kiM bhavati ? bhagavAnAha - 'haMtA, goyamA !' atireka se viziSTatama zabda Adi ke upabhoga kI abhilASA ke kAraNa vikriyA karate haiM / isa kAraNa asurakumAra Adi kI pahale vikriyA aura bAda meM paricAraNA kA pratipAdana kiyA gayA hai / asurakumAroM kI taraha hI nAgakumAroM, suvarNakumAroM, agnikumAroM, vidyutkumAroM, udadhikumAroM, dvIpakumAroM, dikkumAro pavanakumAroM aura sta nitakumAro kI bhI vaktavyatA kaha lenI caahie| ve bhI pahale anantarAhAra, hote haiM, phira zarIra kI niSpatti hotI hai, phira paryAdAna hotA hai, phira pariNa mana hotA hai, phira vikurvaNA hotI hai aura phira paricAraNA hotI hai| gautamasvAmI - he bhagavan ! kyA pRthivIkAyika prathama anantarAhAra hote haiM ? phira nirvarttanA hotI hai phira paryAdAna hotA hai ? phira pariNamana hotA hai ? phira paricAraNA aura phira vikurvaNA hotI hai ? Adi zabdAdi upabheAga prApta thatA AnandanA atirekathI vizeSatama zabda AdinA upabhAganI abhilASAnA kAraNe vikriyA kare che, e kAraNe asurakumAra AdinI pahelA vikriyA ane bAdamAM paricAraNAnuM pratipAdana kara yuM che. masuraDubhAronI mana nAgakumArI, sutradhumArI, agnikumArI, vidyutkumAreza, dhikumAro, dvIpakumArA, dikumAre, pavanakumAra ane stahitakumAronI paNa vaktavyatA kahevA joIe. tee paNa pahelA anantarAhArI heAya che pachI zarIranI niSpatti thAya che, pachI pariNamana thAya che. pachI vipuNA thAya che ane pachI paricAraNA thAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! zuM pRthvIkAyika prathama anantarAdvAra hoya che. pachI ni nA thAya che ? pachI paryAdAna thAya che ? pachI parizumana thAya che? pachI paricAraNA ane pachI vipuNA thAya che? zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #837 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre he gautama ! hanta-satyam 'taM ceva jAva pariyAraNa yA no ceva NaM viuvvaNayA' taccaiva-pUrvo. tarItyaiva yAvat-pRthivIkAyikAH pUrvam anantarAhArA bhavanti tato nirvartanA tataH paryAdAnaM tataH pariNAmanam, tataH parivAraNA bhavati teSAmapi sparzopabhogasaMbhavAt kintu-no caiva khalu vikurvaNA pRthivI zAyikAnAM saMbhavati teSAM vaikriyalabdherasaMbhavAta, 'evaM jAva cAuridiyA' evama-pRthivIkAyi hottarItyA yAvat-akAyikAH tejaskAyikA vanaspatikAyikA dvIndriyA strIndriyA zcarindriyA api prathamam anantarAhArA bhavanti tato nitanA tataH paryAdAnam tataH pariNAmanam tataH paricAraNA bhavati kintu teSAmapi vaikriyalabdhyabhAvena vikurvaNA na saMbhavati, kintu vAyukAyikAnAM vizeSa pratipipAdayiSu statsamAnatayA pazcendriyatiryagyonikamanuSyANAmapi taiH saha tadati dezamAha-'navaraM vAukAiyA paMciMdiyatirikkhajogiyA maNUsA ya ___ bhagavAna-he gautama ! hAM, satya hai| pRthvIkAdhika prathama anantarAhAra hote haiM, phira nirvartanA hotI hai, phira paryAdAna hotA hai, phira pariNAmana hotA hai, phira paricAraNA hotI hai, kyoMki ve bhI sparza kA upabhoga karate haiM, parantu pRthivIkAyikoM meM vikurvaNA nahIM hotI, kyoMki ve vaiphiyalabdhi nahIM prApta kara skte| pRthivIkAyikoM ke samAna akAyika, tejaskAyika, vanaspatikAyika, dIndriya, trIndriya, aura caturindriya jIva bhI pahale anantarAhAra hote haiM, phira nirvartanA, phira paricAraNA hotI hai| inameM bhI vaikriyalabdhi na hone ke kAraNa vikurvaNA nahIM ho sktii| ___ aba vAyukAyikoM kI vizeSatA pratipAdana karane ke icchuka zAstrakAra unhIM ke samAna vaktavyatA hone se paMcendriya tiyacoM aura manuSyoM kA bhI sAtha hI ullekha karate haiM-pRthivIkAdhika Adi kI apekSA vizeSatA yaha hai ki zrI bhagavA- gautama ! hA, satya che. pRthvIkAyika prathama anacrahAra hoya che, pachI nirvartana thAya che, pachI paryAdAna thAya che, pachI pariNamana thAya che, pachI paricAraNa thAya che, kemake te paNa prazano upayoga kare che, paraMtu pRthvIkAyikomAM vidurvaNA nathI thatI, kemake teo kriyalabdi nathI prApta karI zakatA. pRthvIkAyikanI samAna apamAyika, tejaskAyika, vanaspatikAyika, 4 ndriya, trIndriya ane caturidraya jIva paNa pahelAM ananjarahAra hoya che, pachI nirvatanA, pachI paryAdAna, pachI pariNamana, pachI paricAraNA thAya che, temanAmAM paNa vaikriyalabdhi na hovAnA kAraNe vikuvaraNA nathI thaI zakatI. have vAyukAcikenI vizeSatA pratipAdana karavAnA Icchuka zAstrakAra temanA ja samAna vaktavyatA hovAthI paMcendriya tiya ane manuSyane paNa sAthe ja ullekha kare che zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #838 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 34 sU0 1 nairayikAdInAmanantarAgatAhArAdinirUpaNam jahA neraiyA' naram - pRthivIkAyikAvyapekSayA vizeSastu vAyukAyihAH paJcendriyatiryagyo faar aasara yathA nairayikA vikurvaNAsahitAH pratipAditAstathaiva vikurvaNAsahitAH prati pAdayitavyAH, tathA ca nairayikANAmitra eteSAmapi vaikriyalabdhisambhavena vikurvaNA'pi vaktavyA kintu sA vikurvaNA teSAM paricAraNAyAH pazcAdeva vodhyeti bhAvaH, 'vANamaMtara joisiya maNiyA jahA asurakumArA' vAnavyantarajyotiSkavaimAnikA yathA asurakumArA uktAstathA baktavyAH, tathAcAsukumArANAmiva vAnavyantarAdInAmapi prathamaM vikurvaNA pazcAt paricAraNA vaktavyeti bhAvaH sarveSAmapi devagaNAnAM tathA svAbhAvyAt, uruzca - 'puvdhaM viubvaNA khalu pacchA pariyAraNA suragaNANaM / sesANa puntrapariyAraNA u pacchA viubvaNayA // 1 // iti, pUrva vikurvaNA khalu pazcAt paricAraNA suragaNAnAm / zeSANAM pUrva paricAraNA tu pazcAd vikurvaNA // 1 // iti prathamaM dvAraM samAptam // sU0 1 // || AhAraviSayA bhogavaktavyatA // 825 mUlam - neraiyANaM bhaMte! AhAre kiM Abhoganivvattiya aNAbhoganivvattie ? goyamA ! Abhoganivvattie vi aNAbhoganivvattie vi, vAyukAyika, paMcendriya tiryaca aura manuSya nArakoM ke samAna hI vikurvaNA sahita kahane cAhie, kyoM ki jaise nArakoM meM vikriyalabdhi hotI hai, isI prakAra na meM bhI vaikilabdhi hone se vikurvaNA kahanA cAhie / kintu vaha vikurvaNA unakI paricAraNA ke pazcAt hI samajhanA cAhie / arroyantaroM, jyotiSkoM aura vaimAnikoM kI vaktavyatA asurakumAro kI vaktavyatA ke samAna samajhanA cAhie tathA asurakumAroM kI taraha vAnavyantaroM Adi kI bhI prathama vikurvaNA aura phira paricAraNA kahanA cAhie, kyoM ki samasta devagaNoM kA aisA hI svabhAva hai / kahA bhI hai devagaNoM kI pahale vikurvaNA hotI hai, pazcAt paricAraNA hotI hai| zeSa jIvoM kI pahale paricAraNA aura phira vikurvaNA hotI hai / / / sU0 1 / / (prathama dvAra samApta) pRthvIkAyika AdinI apekSAe vizeSatA e che ke vAyukAyika, poMcendriya tiya ca ane manuSya nArakonI samAna ja vidhruNA sahita hAvA joie, kemake jema nArakImAM vikriyA labdhi thAya che, eja prakAre temanAmAM paNa vaikriya labdhi thavAthI vikuvA kahevI joie. paNa te vikuNA temanI paricAraNAnI pachI samajavI joIe. vAnantarA, jyAtiSkA ane vaimAnikAnI vaktavyatA asurakumAronI vaktavyatAnA samAna samajavI joie. tathA asurakumAzanI jema vAnanyantaro AdinI paNa prathama vidhruva NA ane pachI paricAraNA kahevI joie. kemake samarata devagaNe!nA evA ja svabhAva che kahyuM paNa che--devagaNAnI pahelA vikuvA thAya che, pazcAta paricAraNA thAya che. zeSa jIvanI pahelA paricAraNA ane pachI viSuvaNA thAya che ( prathama dvAra samApta) ||sU. 15 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #839 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 826 prajJApanAsUtre evaM asurakumArANaM jAva mANiyANaM, NavaraM egidiyANaM no Abhoganibbattie aNAbhoganivvattie, neraiyANaM bhaMte ! je poggale AhArattAe giNhaMti te kiM jANaMti pAsaMti AhAraiti ? udAhu na jANaMti na pApaMti AhAti ? gAyamA ! na jANaMti na pAsaMti AhAreti, evaM jAva teiMdiyA, cauridiyANaM pucchA, gAyamA ! atthegaiyA na jANaMti pAsaMti AhAreMti, atthegaiyA na jANaMti na pAsaMti AhArati, paciMdiyatirikkhajogiyANaM pucchA, goyamA! atthemaiyA jAgati pAsaMti AhAraiti1, atthegaDyA jANaMti na pAsaMti AhAraiti 2, atthegajhyA na jAti pAsaMti AhArati3, atthegaiyA na jANaMti na pAsaMti AhAraiti 4, evaM jAva maNuslANa vi, vANamaMtarajoisiyA jahA neiyA, vemANiyA NaM pucchA, goyamA ! asthagaiyA jANaMti pAsaMti AhAraiti, atthegaiyA na jANaMti na pAsaMti AhAreti, se keNaTe gaM bhaMte ! evaM buccai-vemANiyA atthegaiyA jANaMti pAsaMti AhAreMti, atthegaiyA na jANaMti na pAsaMti AhAreMti ? vemAgiyA duvihA paNNattA, taM jahA-mAI micchadidi uvavannagA ya amAI sammadidi ukvannagA ya, evaM jahA iMdiga uddesae par3hame bhaNiyaM tahA bhANiyavvaM jAva se eeNaTaNaM goyamA ! evaM vuccai0, neraiyA NaM bhaMte ! kevaiyA ajjhavasAgA paNNatA ? goyamA ! asaMkhecA ajjhavasANA, teNaM bhaMte ! kiM pasatthA, apasatthA ? goyamA ! pasasthA vi apasasthA vi, evaM jAva vemANiyAgaM, neraiyA NaM bhaMte ! ki sammattAbhigamI micchattAbhigamI, sammAmicchattAbhigamI ? goyamA ! sampattAbhigamI vi micchanAbhigamI vi sammAmicchattAbhigamI vi, evaM jAva vemANiyA vi, navaraM egidiyavigaliMdiyA No sammattAbhigamI micchattAbhigamI no sammAmicchattAbhigamI" ||suu0 2 // zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #840 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prayamebodhinI TIkA pada 34 sU0 2 nairayikAdInAmAhAraviSayakAbhogAdinirUpaNam 827 chAyA-nairathikANAM khalu bhadanta ! AhAraH kim AbhoganirtitaH, AbhoganivartitaH ? gautama ! Abhoganivetito'pi anAbhoganivartito'pi, evam asurakumArANAM sAvada vaimA. nikAnAm, navaram ekendriyANAM no AbhoganirvartitaH, anAbhoganirvatitaH, narayikAH khalu bhadanta ! yAna pudagalAn AhAratayA gRhNanti tAna kiM jAnanti pazyanti AhArayanti utAho na jAnanti na pazyanti AhArayanti ? gautama ! na jAnanti na pazyanti AhArayanti, evaM yAvat AhAraviSagaka Abhoga kI vaktavyatA zabdArtha-(nerakyA bhaMte AhAre kiM Abhoganivvattie, aNAbhoganivvattie ?) he bhagavan nArakoM kA AhAra Abhoganirmita hotA hai yA anAbhoganirvatita hotA hai ? arthAta upayoga pUrvaka hotA hai yA binA hI upayoga ke hotA hai (goyamA ! Abhoganivvattie vi aNAbhoganivvattie vi) he gautama ! Abhoganirvatita bhI, anAbhoganivartita bhI (evaM asurakumArANaM jAva vemANiyANaM) isI prakAra aplurakumAroM kA yAvat vaimAniko (NavaraM egidiyA NaM no Abhoganivvattie, aNAbhoganiyattie) vizeSa yaha ki ekendriyoM kA Abhoganivartita nahIM, anAbhoganivartita AhAra hotA hai| (neraiyA NaM bhaMte ! jo pogAle) he bhagavan ! nAraka jina pudgaloM ko (AhArattAe giNhati) AhAra rUpa meM grahaNa karate haiM (te kiM jANaMti pAsaMti AhAreMti ?) kyA unheM ve jAnate-degvale haiM aura unakA AhAra karate haiM ? (udAha) athavA (na jANati na pAsaMni) nahIM jAnate, nahIM devate (AhAreMti) kintu AhAra karate haiM (goyamAna jANaMti, na pAsaMni, AhArati) he gautama ! nahIM jAnate, nahIM dekhate, AhAra karate haiM (evaM jAva teiMdiyA) isI prakAra trIndriyoM AhAra viSayaka AbheganI vaktavyanA sAtha :-(neraiyANa maMte ! AhAre ki Abhoganivvattie, aNAbhoganivattie ?) he bhagavana ! nArakono AhAra Aganirvalita hoya che agara anAganivartita hAya cha ? arthAt 35yaa| pUrva hAya che magara binA upayogI hAya cha ? (goyamA ! Abhoganivvattie vi aNAbhoganivyattie vi) gautama ! sAmanivatita5, manAlA nivatita 5 hAya che. (evaM asurakumArANaM jAva vemANiyANaM) me 54Are masumArAnA yApat vaimAnina (NavaraM egidiyANaM no Abhoganivyattie) vizeSa se menTinA Aganivartita nathI, nAganivartita AhAra hoya che. (neraiyANaM bhaMte ! jo poggale) gavan ! nA24 pusa (AhArattAe giNhati) bhADA2 35 a5 42 che (te kiM jANaMti pAsaMti Ahare ti) zubhane nA -hame cha bhane temne| 2062 42 cha ? (udAhu) athavA (na jANaMti na pAsaMti) nI adiotA, nathI hematA (AhAre ti) 59] maah|2 42 cha (goyamA ! na jANati na pAsaMti, AhAreti) zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #841 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 828 prajJApanAsUtre zrIndriyAH, caturindriyANAM pRcchA, gautama ! astyeke na jAnanti pazyanti AhArayanti, asyeke na jAnanti na pazyanti AhArayanti, paJcendriya tiryagyonikAnAM pRcchA, gautama ! astyeke jAnanti pazyanti AhArayanti 1 astyeke jAnanti na pazyanti AhArayanti 2, astyeke na jAnanti pazyanti AhArayanti 3 astyeke na jAnanti na pazyanti AhArayanti4, evaM yAvad manuSyANAmapi vAnavyantarajyotiSkA yathA nairayikAH, vaimAnikAnAM pRcchA, gautama ! astyeke jAnanti pazyanti AhArayanti, astyeke na jAnanti na pazyanti AhArayanti, tat taka (cariMdiyANaM pucchA ?) cauindriyoM saMbaMdhI prazna ? (goghamA ! asthegaiyA na jANaMti) koI-koI nahIM jAnate haiM ( pAsaMti) parantu dekhate haiM (AhAreMti) AhAra karate haiM (atthegaiyA na jANaMti, na pAsaMti) koI-koI nahIM jAnate, nahIM dekhate (AhAreMti) AhAra karate haiM / (paMcidiyatirikkhajoNiyA NaM pucchA) paMcendriya tiryacoM saMbaMdhI prazna ? (goyamA ! asthegaiyA jANaMti, pAsaMti ohAreMti) he gautama ! koI-koI jAnate dekhate haiM, aura AhAra karate haiM (atthegaiyA jANaMti, na pAsaMti, AhAreMti) koI jAnate haiM, dekhate nahIM, AhAra karate haiM (asthegaiza na jANaMti, pAsaMti, AhAreMti) koI-koI nahIM jAnate, dekhate haiM, AhAra karate haiM (atthe gahayA na jANaMti, na pAsaMti, AhAreMti) koI-koI nahIM jAnate, nahIM dekhate, AhAra karate haiM (evaM jAba maNussA vi) isI prakAra yAvat manuSya bhI / (vAmamaMtara jo hasiyA jahA neraiyA) vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika nArakoM ke samAna ( vemANiyANaM pucchA) vaimAnikoM saMbaMdhI pRcchA ? (goyamA ! he gautama! nathI lAgutA, nathI hejatA, AhAra 4re che ( evaM jAva teiMdiyA) khena prakAre trIndriyA sudhI (cauriMdiyANaM pucchA ?) yaturindriyo sambhandhI prazna ? (goyamA ! atthegaiyA na jANaMti) - ardha nathI lAlutA ) ( pAsaMti) parantu he che (AhAre ti) AhAra mere che (atthegaiyA na jANaMti na pAsaMti) - nathI lAgatA, nathI dveSatA (AhAre ti) ahAra kare che. (paMcidiyatirikkha joNiyANaM pucchA 1) paMthendriya tiryayo sambhandhI prazna ? (goyamA ! atthegaiyA, jANe ti pAsaMti AhAre ti) he gautama! -artha lAge-hece che sAhAra 42 che (attheogaiyA jANati na pAsaMti AhAre ti) artha Age che, heNatA nathI, ane 242 che (atgaiyA na jANaMti, pAsaMti, AhAre ti) - ardha nathI lAgatA, heje che, AhAra 42 che (atthegaiyA na jANaMti, na pAsaMti, AhAre ti) ardha- ardha nathI lagatA nathI hejatA, AhA2 42 che ( evaM jAva maNussA vi) se prAre yAvat manuSya pazu. ( vANamaMtarajoisiyA jahA neraiyA) vAnavyantara, jyotiSThAne vaibhAni nAranI samAna (bemANiyANaM pucchA) vaimAni / sambhandhI pRcchA ? (goyamA ! atthegaiyA jANaMti pAsaMti zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #842 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 34 sU0 2 nairayikAdInAmAhAraviSayakAbhogAdinirUpaNam 829 kenAyeMna bhadanta ! evamucyate-vaimAnikA astyeke jAnanti pazyanti AhArayanti, astye ke na jAnanti na pazyanti AhArayanti ? gautama ! vaimAnikA dvividhAH prajJaptAH, tadyathA-mAyi mithyAdRSTyupapatrakAca amAyi samyagdRSTayupapannakAca, evaM yathA indriyoddezake prathame bhaNitaM tathA bhaNitavyaM yAvat tat etenArthena gautama ! evamucyate0, nairayikANAM bhadanta ! kiyanti adhyavasAnAni prajJaptAni ? gautama ! asaMkhyeyAni adhyavasAnAni, tAni khalu bhadanta ! kiM atthegaDyA jANati pAsaMti AhAreMti) he gautama ! koI-koI jAnate, dekhate, AhAra karate haiM (atthegaiyA na jANaMti, na pAsaMti, AhAraiti) koI-koI nahIM jAnate, nahIM dekhate, AhAra karate haiM (se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccaI) he bhagavan ! kisa hetu se aisA kahA jAtA hai ki (vemANiyA atthegaiyA jANaMti pAsaMti AhAreMti, atthegaDyA na jANaMti, na pAsaMti AhAreti ?) koI vaimAnika jAnate, dekhate aura AhAra karate haiM, koI nahIM jAnate, nahIM dekhate, AhAra karate haiM (goyamA ! vemANiyA duvihA paNNattA) he gautama ! vaimAnika do prakAra ke kahe haiM (taM jahA) ve isa prakAra (mAI micchaddiSTi ughavannagAya amAIsammadiSTi uvadhabhagAya) mAyI mithyAdRSTi upapannaka aura amApI samyagdRSTi-upapannaka (evaM) isa prakAra (jahA iMdiya uddesae paDhame bhaNitaM) jaisA prathama indriya-uddezaka meM kahA hai (tahA bhANiya) vaisA kaha lenA cAhie (jAva se eeNaTeNaM goyamA ! evaM buccai) yAvat isa hetu se he gautama ! kahA jAtA hai| (neraiyANaM bhaMte ! kevaiyA ajjhavalANA paNNattA) he bhagavan ! narayikoM ke adhyavasAna kitane kahe haiM ? (goyamA! asaMkhejA ajjhavasANA) he gautama ! AhAre ti) 3 gautama ! - ... huNe che tebhara 292 42 cha (atthegaiyA na jANaMti na pAsaMti, AhAre ti) - nathI Megal nayA TematA 2 42 che. ___ (se keNaTreNaM bhaMte ! evaM vuccai) 8 bhagavan ! 2 // tuthI mema 4upAya cha / (vemANiyA atthegaiyA jANaMti pAsaMti AhAreti, atthegaiyA na jANaMti na pAsaMti AhAre ti) kaI vaimAnika jANe-dekhe ane AhAra kare che, keI nathI jANatA nathI dekhatA AhAra 42 cha ? (goyamA ! vemANiyA duvihA paNNatta) 8 gautama ! vaimAni me 42nI 4aa cha (taM jahA) te|| 2 // pAre cha (mAImicchAddivI uvavannagAya amAIsammadiTThI lavavannagAya) mAthamithyAdaSTi upapanaka, ane amAyI samyagdaSTi u5panaka (parva) e prakAre (TET iMdiyauddesae paDhame bhaNiyaM) 24 / prathama ndriya udezamA 4thucha (tahA bhANiyavvaM) tara he me (jAva se eeNadveNa goyamA evaM vucai) yAvat me hetuthI gautama ! sevAya che. (neraiyANa' bhaMte ! kevaiyA ajjhavasANA paNNattA ?) mApana ! nabichInA madhyaq. sAya DeTA hA cha ? (goyamA ! asaMkhejjA ajjhavasANA) gautama! masabhyAta madhya zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #843 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 830 prajJApanAsUtra prazastAni aprazastAni ? gItama! prazastAnyapi prazasvAnyapi, evaM yAvad vaimAnikAnAm nairayikAH khalu bhadanta ! ki samyaktvAdhigAminaH mithyAtvAdhigAminaH samyagmithyAtvAdhi dhigAminaH ? gautama ! samyaktvAdhigAmino'pi, mithyAtvAdhigAmino'pi, samyaktvamithyA tvAdhigAmino'pi, evaM yAvad vaimAnikA adhi, navaram ekendriyavikalendriyA no samyakvAdhigAminaH, mithyAtvAdhigAminaH, no samyaktvamithyAtvAdhigAminaH // suu02|| TIkA-prathAhAraviSayamAbhogamanAbhogAdikazca prarUpayituM dvitIya dvAramAha-neraiyANaM asaMkhyAta adhyavamAna (teNaM bhaMte ! kiM pasatyA, apamatthA ?) he bhagavan ! ve prazasta haiM yA aprazasta ? (goyamA ! pasatthA ti apasatthA vi) he gautama ! prazasta bhI, aprazasta bhI (evaM jAva vemANiyANaM) isI prakAra yAvat vaimAnikoM ke (neraiyA NeM aMte ! ki sammattAbhigamI ?) he bhagavan ! nAraka kA samyaktvAbhigAmI-tamakita kI pApti vAle haiM ? (micchattAbhigamI) mithyAtva kI prApti bAle haiM ? (samhAmicchatAbhigamI ?) sampagamithyAtvAbhigamI hai ? (goyanA ! sammattAbhigamI vi, micchatAbhigamI vi, sammAmicchattAbhigamI thi) he gautama ! samyaktvAnigamI haiM, mithAtvAbhigamI haiM, sampagmiyAtvAbhigamI bhI haiM (evaM jAya vemANiyA) isI prakAra vaimAnikoM taka (navaraM egidiyA ziliMdizA No sammattAbhigamI) vizeSa, ekendriya aura vikalendriya samyaktvAbhigamI nahIM (micchattAbhigamI) mithyAtyAbhigamI haiM (no sammAmichattAjaganI) samdharimathyAtvAbhigamI nhiiN|||suu0 2 // TIkArtha-aba AhAra saMbaMdhI Abhoga-anAbhoga Adi kI prarUpaNA karate ke lie dUsarA dvAra kahate haiN| vasAya (teNa bhaMte ! kiM pasatthA apasatthA) bhagavan ! tH| prazasta prazasta cha ? (goyamA ! pasatthA vi apasatthA vi) 3 gautama ! prazasta paY mane prazasta 55 (evaM jAva vemANiyANa) se prAre yAvata paimAnionA. (neraiyANa bhaMte ! kiM sammattAbhigamI 1) Da samavan ! nA24 zu sabhyapAlibhI sabhyatinI prApicha ? (micchattAbhigamI) mithyAtvanI prAptipaNA cha (sammAmiccha tAbhigamI) sabhya mithyAtyAmAgabhI che ? (goyamA! sammattAbhigamI vi, micchattAbhigamI vi, sammAmicchattAbhigamI vi) gautama ! sabhyatAlinI cha, miyApAnimAmI 5y cha, sa mithyAtvAmiga 54 cha (evaM jAva vemANiyA) se prAre vaimaani| sudhI. (navaraM egidiya vigaliMdiyA No sammattAbhigamI) vizeSa, sandriya bhane visandriya sabhyatvAbhiAbhI nayI (macchattAbhigamI) mithyAtvAmiyAmI cha (no sammAmicchattAbhigamI) samyaga mithyAtvAbhigamI paNa nathI. e sUtra 2 TakAtha:-have AhAra sambandhI Aga-anAga AdinI prarUpaNa karavAne mATe zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #844 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 34 sU0 2 narayikAdInAmAhAraviSayakAbhogAdinirUpaNam 831 bhate ! AhAre siM Abhoganivvattie aNAbhogAnanyattie ?' he adanta ! nai yikANAM tApad AhAraH kim Abhoganirvanita:-icchApUrvakaniSpAdito bhavati ? kiM vA anAbhoganirvartitaH-- anicchApUrvakaniSpAdito bhavati ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'Abhoganibattie vi aNAbhoganimnatie vi' nairayikANAmAhAraH Abhoganivartito'pi-icchayA niSpAdito'pi bhAti, atha ca anAbhoganirvatito'pi-anicchayA niSpAdito'pi bhavati, tatra yadA nairayikAH manaHpraNidhAnapUrvakamAhAraM gRhanti tadA Amoganirvatito vyapadizyate, yadA punarvinaiva mana:praNidhAnam AhAra gRhaMti tadA anAbhoganirvatino vyapadizyate, sa ca lomAhAro'vagantavyaH, evaM nairayikAtiriktAnAmapi jovAnAmAbhoganirvatito'nAbhoganivartitazcAhAro'vaseyaH kintu vizeSaH punare kendriyANAmatistokA paTumanodravyalabdhiyuktatvAt paTutama AmogaH notpadyate gautamasvAmI he bhagavan ! nArakoM kA AhAra kyA Abhoganirvartita arthAta icchA pUrvaka-upayoga pUrvaka hotA hai, yA kyA anAbhoganivartita hotA hai-anicchA pUrvaka hotA hai ? bhagavAn-he gautama ! nArakoM kA AhAra Abhoganivartita bhI hotA hai aura anAbhoganirvatita bhI hotA hai ? jaba nAraka jIva manoyogapUrvaka AhAra grahaNa karate haiM, taba vaha AhAra Abhoganirvatita kahalAtA hai aura jaya manoyoga ke binA hI grahaNa karate haiM, taba anAbhoganirmita kahalAtA hai| anA bhoganivatita AhAra lomAhAra samajhanA caahie| isI prakAra nArakoM ke sivAya anyajIvoM kA bhI AhAra Amogarivartita aura anAbhoganivatitadonoM prakAra kA samajha lenA caahie| kinta vizeSatA yaha hai ki ekendriyoM meM atIva alpa evaM apaTu manodravyalabdhi hotI hai, ataeva paTutam Abhoga bIjI dvAra kahe che zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! nArakonA ADAra zuM Abheganirvartita arthAta icchA pUrvaka, upaga pUrvaka heya che, agara zuM anAga nirvatita hoya che-anicchA pU4 saya cha ? zrI bhagavAna-he gautama! nArakanA AhAra Abheganivartita paNa hoya che ane anAganivartita paNa hoya che. jayAre nAraka jIva manAyega purvaka AhAra grahaNa kare che, tyAre te bahAra Abhenarvartita kahevAya che ane jayAre managanA vinA ja grahaNa kare che tyAre anAmanivartita kahevAya che. anAganivartita AhAra lemAhAra samajavo joIe. eja prakAre nArakenA sivAya anya jIvonA paNa AhAra Abheganirvatita ane abheganivanita ane prakAranA samajavA joIe, parantu vizeSatA e che ke ekenidrAmAM avIva alpa temaja apaTu manadravya labdhi thAya che, tethI ja paTutama zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #845 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 832 prazApanAsUtre atasteSAM sadA'nAbhoganivartita evAhAraH pratipAditaH na tu kadAcidapi AbhoganivatiH kizcitvasyA vivakSitatvAt iti-atidizannAha-evaM asurakumArAmaM jAva vemANiyANaM. navaraM egidiyANaM no Abhoganiyattie aNAbhoganitti' evam-nAyikANAmiva asurakumArANAM yAvat-nAgakumAdi bhAnapati dvIndriya trIndriya caturindriya paJcendriyatiryagyonikamanuSyavAnavyantarajyotiSkavaimAnikAnAmapi ca Abhoganirvatito'pi, evamanAbhoganirvatito 'pi cAhAro bhavati kinnu navaram pravizepastu-e kendriyANAM no AbhoganirvartitaH, apitu anAbhoganivartita eva AhAro bhavati prAguktayukteH / athAhAryamANa pudgalaviSayAnadhikRtya jJAnadarzane prarUpayituM tRtIyadvAramAha-'neraiyA NaM bhaMte ! je poggale mAhArattAe giNhaMti te ki jANaMti pAsaMti AhAreMti ? udAhu na jANaMti na pAsaMti AhAreMti ?' he bhadanta ! nerayikA: khalu yAn pudgalAna AhAratayA gRhNanti tAna-AhAryamANapudgalAn ki jAnanti pazyanti (upayoga) nahIM hotA ataeva unakA AhAra sadA anAbhoganirvatita hI kahA gayA hai| vaha kabhI Abhoganivatita nahIM hotA kyoMki manodravya kI vaha atyalpatA vivakSita nahIM hai / yahI kahate haiM-norakoM ke samAna asura kumAroM nAgakumAra Adi bhavanapatiyoM, dvIndriyoM, trIndriyoM, caturindriyoM, paMcendriya tiryaMcoM, manuSyoM, vAnavyantaroM jyotiSkoM aura vaimAnikoM kA bhI AhAra Abhoganivartita nahIM hotA kintu anAbhoganirvatita hI hotA hai / isa viSaya meM yukti pahale kahI jA cukI hai| aba tIsare dvAra kI prarUpaNA ko jAtI hai| hamameM AhAra kie jAne vAle pudgaloM ke jJAna-darzana kA nirUpaNa hai / gautamasvAmI-he bhagavan ! nAraka jina pudgaloM ko AhAra ke rUpa meM grahaNa karate haiM kyA una pudgaloM ko jAnate haiM dekhate haiM aura grahaNa karate haiM ? athavA Abhoga (upara) nathI thatuM, tethI ja temanA AhAra sadA anAbhoganirvatita ja kahela che. te kayAreya Abhoganivartita nathI thatA. kemake mane dravyanI atya9patA vivakSita nathI. eja kahe che-nAra kenI samAna asurakumAre, nAgakumAra Adi bhavanaptiyo, hAdiyo, zrIndriyo, yaturindriyo, payandriyatiya yA, manuSyo, pAna0yantarI, tiSka ane vaimAnikonA paNa AhAra Abhoganirvatita ane anAbhoganirvatita hoya che, paNa ekendriyanA AhAra Abhoganirvatita nathI hotA paNa anAbhoganirvatita ja hoya che. A viSayamAM yukti pahelA kahI dIdhelI che. have trIjA dvAranI prarUpaNa karAya che. enAthI ADAra karanArA pudde balenA jJAnashnnu ni359 cha zrI gautamarAmI-he bhagavana ! nAraka je pudgalene AhAranA rUpamAM grahaNa kare che, zuM te pudgalone jANe che? dekhe che? ane grahaNa kare che? athavA nathI jANatA, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #846 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 34 sU0 2 nairayikAdInAmAhAraviSayakAbhogAdinirUpaNam 833 AhArayanti ? utAho na jAnanti na pazyanti kintu kevalam Ayantyeva ? bhagavAnAha'goyamA / ' he gautama ! 'na jANaMti na pAsaMtiM AhAraiti' nairayikA ahAryamANapudgalAna na jAnanti na pazyanti kintu kevalamAhArayantyeva evaM jAva te iMdiyA' evam-nairayikA iva yAvatasurakumArAdi bhavanapati pRthivI kAyikAdhekendriya dvIndriya trIndriyA api AhAryamANa pudga lAn na jAnanti na pazyanti kintu kevalamAhArayantyeva, tatra nairayikAsura kumArAdayo'vadhijJAnena na jAnanti teSAM lomAhAratayA'ti sUkSmatvena nairayiphabhavanapatye kendriyAvadhiviSayatvA bhAgata, na pi pazyanti cakSurindriyaviSayatvAbhAvAna, dvIndriyA na jAnanti teSAm ajJAnatayA samyakparijJAnAbhAvAt, dvIndriyANAM matyajJAnasya cAspaSTatayA svayaM gRhyamANaM prakSepAhAramapi na te jAnanti, nApi pazyanti teSAM cakSurindriyAbhAvAt tathA zrIndriyA api jJAnadarzanarahitAavanahIM jAnate nahIM dekhate kevala grahaNa hI karate haiM ? bhagavAn-he gautama ! nAraka AhAryamANa pudgaloM ko jAnate nahIM dekhate kevala unakA AhAra hI karate haiN| isI prakAra asura kumAra Adi bhavanapati pRthivIkAyika Adi ekendriya, dIndriya evaM trIndriya bhI jina pudagaloM kA AhAra karate haiM unheM na jAnate haiM na dekhate haiM kevala AhAra hI karate haiN| inameM se nAraka aura asturakumAra Adi avadhi se nahIM jAnate haiN| unakA lomAhAra hone se atyanta sUkSmatA ke kAraNa nAraka bhavanapati aura ekendriya ke jJAna kA vaha viSaya nahIM hotaa| ve dekhate bhI nahIM kyoM ki vaha darzana kA bhI viSaya nahIM hotA hai| dvIndriya ajJAnI hone ke kAraNa mamyajJAna se rahita hote hai, ataeva ve bhI nahIM jAnate haiN| unakA matyajJAna itanA aspaSTa hotA hai ki svayaM jo prakSepAhAra grahaNa karate haiM, use bhI ve nahIM jAnate haiN| cakSurindriya kA AbhAva hone se ve nathI dekhatA kevala grahaNa ja kare che? zrI bhagavAhe gautama ! nAraka AhAryamANu pudgalene jANatA nathI, dekhatA nathI, kevala temano AhAra ja kare che. eja prakAre asurakumAra Adi bhavanapati, pRthvIkAyika Adi ekendriya, hIndriya temaja trIndriya paNa je pudgalene AhAra kare che, temane nathI jANatA, nathI dekhatA, kevala AhAra ja kare che, emanAmAMthI nAraka ane asukumAra Adi avadhithI nathI jANatA. temane mAhAra hovAthI atyanta sUkSamatAnA kAraNe nAraka bhavanapati, ane ekendriyanA jJAnane te te viSaya nathI thato. teo dekhatA paNa nathI, kemake te darzanane paNa viSaya banatuM nathI. dviIndriya ajJAnI hevAnA kAraNe samyapha jJAnathI, rahita hoya che. tethI ja teo paNa nathI jANatA. temanuM matyajJAna eTaluM aspaSTa hoya che ke svayaM je prakSepAhAra grahaNa zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #847 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 834 prajJApanAsUtre " seyAH atha caturindriyAnadhikRtya gautamaH pRcchati - 'cauriMdiyANaM pucchA' caturindriyAH kim AhAryamANa pudgalAn jAnanti pazyanti AhArayanti ? kiM vA na jAnanti na pazyanti kintu - kevalamAhArayatyeveti bhAvaH ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! ' atthegaiyA na jANanti pAsaMti AhAreMti' astye ke- kecana caturindriyA AhAryamANa pudgakAna na jAnanti avadhi - jJAnena teSAM mithyAjJAnitvAt kintu pazyanti cakSurindriya saccAt AhArayanica 'atthegaiyA na jANaMti na pAsaMti AhAreMti' aratyeke kecana caturindriyA AhAryamANa pudgalAn na jAnanti teSAM mithyAjJAnitvAt na pazyanti tamasA cakSurdarzanasya STatvAt kintu kevalamAhArayantyeva, atrAstizabdasyAvyayatayA bahutve'pi tadevarUpaM bodhyam, atha paJcandriyatirakSA prakSepAhAraM lomAhArazcAdhikRtya caturbhaGgIM vaktumAha- 'paMvidiyatirikkhajoNiyANaM pucchA' paJcendriyause dekha bhI nahIM sakate haiM / isI prakAra zrIndriya bho jJAna aura darzasena rahita samajha lene cAhie / gautamasvAmI - he bhagavan ! caturindriya jIva kyA AhAryamANa pudgaloM ko jAnate, dekhate aura bhahAra karate haiM ? yA nahIM jAnate, nahIM dekhate, kevala AhAra karate hai / bhagavAn he gautama ! koI caturindriya AhAryamANa pudagaloM ko nahIM jAnate haiM, kintu dekhate haiM kyoMki cakSurindriya unako hotI hai aura AhAra karate haiN| koI caturindriya na jAnate haiM, kyoM ki ve mithyAjJAnI hote haiM, aura na dekhate haiM kyoMki andhakAra ke kAraNa unakI cakSu kAma nahIM karatI, ve kevala AhAra hI karate haiN| yahAM 'asti' zabda avyaya hai, ataeva bahuvacana meM bhI 'asti' rUpa hI rahatA hai| aba paMcendriya jIvoM ke prakSepAhAra aura lomAhAra ko lekara caubhaMgI kahane ke lie kahA hai / kare che, temane paNa te nathI jANatA, cakSurandriyanA abhAva DevAthI te tene dekhI paNa nathI zakatA e ja prakAre trIndriya paNa jJAna ane dazanathI rahita samajI levAM joie. zrI gautamasvAmI-haiM bhagavan ! caturindraya jIva zu AhAmANa puddagAne jANedekhe ane AhAra kare che? agara nathI kSaNutA, nathI dekhata, kevaLa bahAra kare che ? zrI bhagavAn-Dhe gautama! kaiAI caturindriya AhA mANu pudagalAne nathI jANutA, paNa dekhe che, ke ke cakSu indraya temane hoya che, ane ADhAra kare che. kAI caturindriya jANatA nathI kemake te mithyAjJAnI hoya che, ane nathI akhatA, kemake aMdhakAranA kAraNe temanA netro kAma nathI karatAM, te kaivala AhAra kare che AMhI 'asti' zabda avyaya che tethI ja bahuvacanamAM paNa 'asti' rUpa ja rahe che. have poMcendriya jIvAna prakSepAhAra ane lAmAhArane lane caubha`gI hevAne bhATe che zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #848 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 34 sU0 2 nairayikAdInAmAhAraviSayakAbhogAdinirUpaNam 835 tiryagyonikAnAM pRcchA, tathA ca paJcendriyatiyazcaH AhAryamANapudgala.na kiM jAnanti pazyanti AhArayanti ? kiM vA na jAnanti na pazyanti kevalamAdhArayantyeva ? bhagavAnAha'goyamA !' he gautama ! 'atthegaiyA jANaMti pAsata AhAti 1' astye ke-kecana pazcandriya tiryaca AhAryamANapudagalAna jAnanti pazyanti AhArayanti 1 'atthegaiyA jANaMtima pAsaMti AhAre ti 2' astye ke-kecana paJcendriyatiryaJco jAnanti kintu na pazyanti, AhArayanti ca 2, 'atthegaiyA na jANaMti pAsaMti AhAreti 3' astyeke kecana paJcandriyatiryo na jAnanti kintu pazyanti AhArayanti ca 3, 'asthegaiyA na jANaMti na pAsaMti AhAreti 4' astyeke-kecana pazcendriyatiyazco na jAnanti na pazyanti kevalamahArayantyeva 4, 'evaM jAva masANa vi' evam-pazcandriyatiryamuktarItyA yAvat uktA caturbhaGgI manuSyANAmapi vaktavyA, tathA ca prakSepAhArApekSayA kecana pazcandriyatiryaJcaH prakSepAhAraM jAnanti teSAM samyaga jJAnitayA yathAvasthitavastuparijJAnasabhAvAt, cakSurindriya sadbhAvAt pazyanti AhArayanti ca ? iti prathamo bhaGgaH, kecana jAnanti kintu na pazyanti andhakArAdinA cakSurdarzanasya ____ gatamasvAmI- he bhagavan ! paMcendriya tiryagyonika AhAryamANa pudgaloM ko jAnate, dekhate aura AhAra karate haiM yA nahIM jAnate, nahIM dekhate aura AhAra karate haiM? bhagavAn-he gautama ! (1) koI jAnate haiM dekhate haiM aura AhAra karate haiM (2) koI jAnate haiM dekhate nahIM hai aura AhAra karate haiM (3) koI jAnate nahIM dekhate haiM aura AhAra karate haiM (4) koI na jAnate haiM na dekhate haiM kintu AhAra karate haiN| - paMcendriya tiryacoM kI taraha manuSyoM kI bhI caubhaMgI samajhanI cAhie / paMcendriya tiyaMca prakSepAhArI hote haiM ataH ve prakSepAhAra ko jAnate haiM kyoM ki samyagjJAna hone ke kAraNa ve yathArtha vastu svarUpa ke jJAtA hote haiM / cakSurindriya hone se ve dekhate bhI haiM aura AhAra karate haiN| yaha prathama bhaMga hai| koI-koI zrI gautamasvAmI-he bhagavan! paMcendriyatiryagU yonika AhAryamANa pudgalene jANe-dekhe ane AhAra kare che, agara nathI jANatA, nathI dekhatA ane AhAra kare che ? zrI bhagavAna che gautama ! (1) koI jANe che dekhe che ane AhAra kare che (2) kaI jANe che, dekhatA nathI ane AhAra kare che (3) kaI jANatA nathI, dekhe che ane AhAra kare che (4) koI nathI jANatA, nathI dekhatA paNa AhAra kare che. paMcendriyatiyAnI jema manuSyonI paNa ce bhaMgI samajavI joIe, paMcendriyatiryaMca prakSepAhArI hoya che, ataH teo prakSepAhArane jANe che, kemake sagujJAna thavAnA kAraNe yathArtha vastu svarUpanAM jJAtA bane che cakSu indriya hovAthI teo dekhe paNa che ane AhAra kare che A prathama bhaMga che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #849 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 836 prajJApanAsUtre vyAhatatvAt, 2 iti dvitIyo bhaGgaH, kecana mithyAjJAnitayA na jAnanti samyak parijJAnAsadabhAvAt kintu-cakSurindriyopayogAt pazyanti 3 iti tRtIyo bhaGgaH, kecana mithyAjJAni tayA na jAnanti nApi pazyanti tamasA cakSurdarzanasya vyAghAtAta 4 iti caturtho bhaGgaH, lomAhArApekSayA tu kecana pazcendriyatiryaJco viziSTAvadhijJAnazAlitvAt lomAhAramapi jAnanti tathAvidhakSayopazamabhAvena indriyapATavasyAtivizuddhatayA pazyanti AhArayanti 1 kecana jAnantyeva natu pazyanti tathAvidhendriyapATavAbhAvAt 2, kecana na jAnanti kintu tathA vidhendriyapATavopetatvAt pazyanti 3, kecana punaravadhijJAnavikalatayA mithyAjJAnitvena na jAnanti nApi pazyanti tathAvidhendriyapATavAsadbhAvAt 4 iti caturbhaGgI bodhyA, evaM manuSyANAmapi caturbhaGgI vijJeyA tadubhayApekSayeti bhAvaH 'vANamaMtarajoisiyA jahA neraiyA' jAnate to haiM, kintu andhakAra Adi ke kAraNa cakSu ke kAma na karane se dekhate nahIM haiN| yaha dasarA bhaMga hai / koI-koI mithyAjJAnI hone se jAnate nahIM hai kyoM ki unameM samyakparijJAna nahIM hotA hai magara cakSurindriya ke upayoga se ve dekhate haiM / yaha tIsarA bhaMga hai / koI mithyAjJAnI hone se jAnate nahIM, aMdhakAra ke kAraNa netroM kA vyAghAta ho jAne ke kAraNa dekhate bhI nahIM, yaha cauthA bhaMga hai| __lomAhAra kI apekSA se koI-koI paMcendriya tiryaca viziSTa avadhi se yukta hone ke kAraNa lomAhAra ko bhI jAnate haiM aura viziSTa kSayopazama hone se indriya paTutA ativizuddha hone ke kAraNa dekhate haiM aura AhAra karate haiN| koI-koI jAnate hI haiM dekhate nahIM kyoM ki unameM indriyapATava kA abhAva hotA hai| koI jAnate nahIM kintu indriyapATava se yukta hone ke kAraNa dekhate haiN| koI avadhi se rahita hone ke kAraNa mithyA jJAnI hone se nahIM jAnate I-kaI jANe te che paNa andhakAra AdinA kAraNe netrakAma na karI zakavAthI matA nathI. sabhI che, kaI-kaI mithyA jJAnI hovAthI jANatA nathI, kemake temanAmAM samyagU jJAna nathI hatuM, paNa caturindriyanA upayogathI teo dekhe che. A trIjo bhaMga thaye. kaI mithyAjJAnI hovAthI jANatAM nathI, aMdhakAranAM kAraNe netrono vyAghAta thaI javAthI dekhI paNa zakatAM nathI. A ce bhaMga che. mahAranI apekSAthI kaI kaI paMcendriyatiryaMca viziSTa avadhithI yukta havAne karaNe lomahArane jANe che. ane viziSTa pazama thavAthI Indriya paTutA ati vizuddha thavAnA kAraNe dekhe che ane AhAra kare che. kaI-kaI jANe ja che, jatAM nathI, kema ke temanAmAM Indriya pArakhavAne abhAva hoya che. kaI jANatA nathI paraMtu Indriya paTutAthI yukta hevAne kAraNe dekhe che keI avadhithI zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #850 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 34 sU0 2 nairayikAdInAmAhAraviSayakAbhogAdinirUpaNam 837 vAnavyantarajyotiSkA yathA nairayikA uktA stathA vaktavyAH, tathA ca nairayikAvadheriva vAnavyantarajyotiSkA yathA nairayikAyuuktAstathA vaktavyAH; tathA ca nairathikAvadheriva vAna. pyantarajyotiSkAvadherapi manobhakSitve'pi tasyAhArapudgalAnAmaviSayatvAt te'pi na jAnanti nApi pazyanti kevalamAhArayantyeveti bhAvaH, 'vemANiyANaM pucchA' vaimAnikAnAM pracchA tathA ca vaimAnikAH kim AhAryamANapudgalAn jAnanti pazyanti AhArayanti ? kiM vA na jAnanti na pazyanti AhArayanti ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'atthegaiyA jANaMti pAsaMti AhArati astyeke-kecana vaimAnikA jAnanti pazyanti AhArayanti, 'atthegaiyA na jANaMti na pAsaMti AhAraiti' astye ke-kecana vaimAnikA na jAnanti na pazyanti kevala mAhArayantyeva, gautama statra kAraNa pRcchati-'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buccai-vemANiyA atthegaiyA jANaMti pAsaMti AhAreti atthegaiyA na jANaMti na pAsaMti AhAreMti ?' he aura indriyapATava kA abhAva hote se nahIM dekhate haiM / yaha caubhaMgI jAnanA cAhie / isI prakAra kI caubhaMgI manuSyoM kI bhI samajha lenA caahie| vAnavyantaroM aura jyotiSkoM kI vaktavyatA nArakoM ke samAna hai| nArako ke avadhi ke samAna vAnavyantaroM aura jyotiSakoM kA avadhi unake AhAra ko viSaya nahIM karatA, ataeva ve jAnate nahIM haiM aura dekhate bhI nahIM haiM kevala AhAra karate haiM, gautamasvAmI-he bhagavan ! vaimAnika deva kyA AhAryamANa pudagaloM ko jAnate haiM dekhate haiM aura AhAra karate hai ? athavA nahIM jAnate, nahIM dekhate aura AhAra karate haiM ? bhagavAn-he gautama ! koI-koI vaimAnika jAnate haiM, dekhate haiM aura AhAra karate haiN| gautamasvAmI kAraNa pUchate hue prazna karate haiM-he bhagavAn ! kisa hetu se rahita hovAnA kAraNe mithyAjJAnI hovAthI jANatAM nathI ane indriya pATavano abhAva hovAthI dekhatAM paNa nathI. A caturbhAgI jANavI joie. A prakAranI catugI manuSyanI paNa samajI devI ye. - vAnavyaMtaro ane tiSkanI vaktavyatA nArakenI samAna che. nArakanI avadhinAM sarakhI vAvyaMtaro ane tiSkanI avadhi temanAM AhArane viSaya karatAM nathI, tethI ja teo jANatAM nathI, ane dekhatAM paNa nathI, kevaLa AhAra kare che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! vaimAnika deva zuM ahAyamANa pudgalene jANe che, dekhe che, ane AhAra kare che ? athavA nathI jANatA, nathI dekhatA ane mAhAra kare che ? zrI bhagavAna-he gautama ! kaI-kaI vaimAnika jANe che, dekhe che ane AhAra kare che, kaI-kaI jANatA nathI, dekhatA nathI ane AhAra kare che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #851 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 838 prajJApanAsUtre bhadanta ! tat-atha kenArthena - kathaM tAvad evaM mucyate vaimAnikA astyeke jAnanti pazyanti AhArayanti astyeke na jAnanti na pazyanti AhArayantIti ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! ' vaimANiyA duvihA paNNattA' vaimAnikA dvividhAH prajJaptAH 'taM jadha-mAi micchaddiTTi uvanagA ya amAi sammaddiTThi uvavanagA ya' tadyathA - mAyi mithyAdRSTyupapannakAzca amAyi samyagdRSTyupapannakAzca tatra nava graiveyaka vaimAnikaparyantA mAyimithyAdRSTyuvapannakAH amAthisamyagdRSTyupapannakAzca bodhyA:, teSAM yathAsaMbhavamavazyaM mAyitvasya mithyAdRSTitvasya ca sadbhAvAm, anuttaravaimAnikAH punaramAthisamyagdRSTayupapanakA avaseyA:, teSAmavazyaM samyagdRSTisvastha pUrvAnantarabhave sarvathA pratanuko dhamAnamA yAlo bhatvasyopazAntakapAyatvasya ca sadbhAvena amAvasya copalambhAt prakRtavaktavyatA matidizannAha - ' evaM jahA - iMdiyauddesae paDhame bhaNi tahA bhANiyavvaM jAva eeNDeNaM goyamA ! evaM bucca30' evam pUrvoktarItyA yathA indriyaviSaye prathamoddeza bhaNitaM tathA atrApi bhaNitavyam, vaktavyatAvadhimAha - yAvat-etenArthena gautama ! evam uktarItyA ucyate-astyeke jAnanti pazyanti AhArayanti, astyeke aisA kahA hai ki koI-koI vaimAnika jAnate dekhate aura AhAra karate haiM koIkoI vaimAnika nahIM jAnate nahIM dekhate aura AhAra karate haiM ? , bhagavAn heM gautama ! vaimAnika deva do prakAra ke kahe haiM ve isa prakAra mAthimithyAdRSTi - upapannaka aura amAthisamyagdRSTi-upapazaka | navagraiveyaka taka ke deva donoM prakAra ke hote haiM-koI mAthimidhyAdRSTi aura koI amAthisamyagdRSTi kintu anuttara vimAnoM ke deva amAthi samyagdRSTi-upapadmaka hI hote haiM kyoM ki ve avazya hI pUrvabhava meM samyagdRSTi hote haiM aura krodha mAna mAyA tathA lobha ke halkA hone se yA upazAnta kaSAya hone se amAyI bhI hote haiM / isa prakAra jaisA indriyaviSayaka prathama uddezaka meM kahA hai vaisA hI yahAM zrI gautamasvAmI kAraNa pUchatAM prazna kare che--he bhagavan ! kayA hetuthI ema kahevAya che ke kAI-kaI vaimAnika jANe che, dekhe che ane AhAra kare che, keAI-koI vaimAnika jANutA nathI, dekhatA nathI ane AhAra kare che ? zrI bhagavAna-De gautama ! vaimAnika dhruva e prakAranAM kahyAM che, teo A prakAre che- mAyi-mithyAdaSTi upapannaka ane amAyI sac Ta upapanna. navatraiveyaka sudhInAM dhruva banne prakAranAM hAya che-kei mAyimithyAdraSTi ane koi amAyI samyag-dRSTi paraMtu anuttara vimAnAnAM deva amAIsamyag-dRSTi upapannA ja Aya che, kema ke te avazya karI pUrvabhavamAM samyag dRSTi hoya che ane krodha, mAna, mAyA tathA lAla AchA hAvAne lIdhe agara te upazAnta kaSAya thavAthI amAyI paNa haiAya che. A prakAre jevu. indriya-viSayaka prathama uddezakamAM kahyu che. tevuM ja ahI paNa zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #852 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 839 prabodhinI TIkA pada 34 sR0 2 nairayikAdInAmAhAraviSayakAbhogAdinirUpaNam na jAnanti na pazyanti AhArayantItibhAvaH, tatra ye khalu mAyimidhyAdRSTyupapannakA navagraiveyakaparyavasAnAste avadhijJAnena manobhakSyAhArayogyAn pudgalAn na jAnanti tadavadhe steSAmaviSayatvAt cakSurindriyeNa na pazyanti tathAvidhapATavAbhAvAt, ye'pi amAthisamyasererrant ste'pi dvividhAH - anantaropapanakAH paramparopapannakAtha, - prathamasamayotpannA prathamasopanAceti bhAvaH tatrAnantaropapatrakAH na jAnanti na pazyanti teSAM prathamasamayotpannatvenAvadhijJAnopayogasya cakSurindriyopayogasya cAsadbhAvAt, paramparopapatrakAnAmapi madhye yA na jAnanti na pazyanti paryAptAnAmasampUrNatayA'vadhyupayogAbhI kahanA cAhie, pAvana isa hetu se he gautama! aisA kahA hai ki koI jAnate dekhate aura AhAra karate haiM / jo mAyimithyAdRSTi upapannaka hote haiM jo navagraiveyakoM taka hI pAe jAte haiM ve avadhi se manomasya AhAra ke yogya pudgaloM ko jAnate nahIM haiM kyoM ki unakA vibhaMgajJAna una pudgaloM ko jAnane meM samartha nahIM hotA aura paTutA ke abhAva ke kAraNa cakSurindriya se dekhate bhI nahIM haiM / jo deva amAyisamyagdRSTyupapannaka hote haiM ve bhI do prakAra ke hote haiM tariqaos aura parasparopapannaka jinheM prathama samaya meM utpanna aura apradhama samaya meM utpanna bhI kaha sakate haiN| inameM se anantaropapatraka nahIM jAnate nahIM dekhate kyoM ki prathama samaya ke utpanna hone ke kAraNa unake avadhikA aura cakSurindriya ko upayoga nahIM hotA hai / paramparopapannakoM meM bhI jo aparyApta hote haiM, ve nahIM jAnate aura nahIM dekhate haiM, kyoMki paryAptiyoM kI apUrNatA ke kAraNa unake avadhi Adi kA upayoga nahIM laga sakatA jo paryApta kahevu joie, yAvat mA haeNtuthI huM gautama! ema kahyuM che ke, keAI jANe che dekhe che ane AhAra kare che, kei nathI jANatAM, nathI dekhatAM ane AhAra kare che. je mAyimithyA dRSTi upapatnaka hAya che, je navatraiveya!! sudhI ja, maLI Ave che, teo avadhithI manAlaya AhArane vaigya pudgalene jANatA nathI, kema ke temanA vibhaga jJAna te pudgalene tavAmAM samaya nathI thatAM ane paTutAnAM abhAvane kAraNe netrandriyathI dekhatA paNa nI. je dhruva amAyikagra dRyupanaka hAya che, tee paNa e prakAranAM hAya che anata-rapa-panaka ane paramapapapanaka. jemane prathama samayamAM utpanna bane aprathama samayamAM utpanna paNa kahI zakAya che. temanAmAMthI ana taropapannaka nathI jANatAM, nathI dekhatAM, kema ke prathama samayamAM utpanna thavAne kAraNe temanAmAM avadhinA ane netrandriyane upayoga nathI thatA. paraMparApannakAmAM paNa je aparyApta DAya che, te narthI jANatAM ane nathI phrekhatAM, kema ke paryAptinI apUrNatAne kAraNe temanAM avadhi ArtinA upayAga nathI zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #853 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 840 prazApanAsUtre sadabhAvAta, paryAptakeSvapi anupayuktA na jAnanti na pazyanti teSAmupayuktatvAbhAvAt, upa yuktAstu anusaravaitAnikA AhAryamANamanomakSyAhArayogyAna pudagalAna jAnanti pazyanti AhArayanti, "saMbhibhaloganAliM pAsaMti anuttarA devA" itivacanAd anutaga vaimAnikAH saMpUrNa lokanADI pazyanti ataeva te manobhakSyAhArayogyAnapi pudgalAn jAnanti teSAmavadhevizuddhatvAt, indriyapATavasya cAtivizuddhatvAt, athAdhyavasAnavipayaM caturthadvAramadhikRtyAha-'neraiyA NaM bhaMte ! kevaiyA ajjhavasANA paNNattA ?' he bhadanta ! nairayikANAM kinti adhyavasAnAni-adhyavasAyAH prajJaptAni ? bhagavAnAha-goyamA' he gautama ! 'asaMkhenjA anjhavasANA' nairayikANAmasaMkhyeyAni adhyavasAnAni prajJaptAna te NaM bhaMte ! pisatyA, apasatthA ?' he bhadanta ! tAni khalu adhyavasAnAni kiM prazastAni bhavanti ? kiM vA apra hote haiM, unameM se bhI anupayogavAna nahIM jAnate, nahIM dekhate, jo upayoga lagAe hote haiM, ve hI vaimAnika AhAryamANa pudgaloM ko jAnate haiM, dekhate haiM aura AhAra karate haiN| kahA hai-'anuttara deva sampUrNa lokanADI ko dekhate haiN| isa vacana ke anusAra anuttara vaimAnika sampUrNa lokanADI ko dekhate haiM, ataeva ve manobhakSya AhAra ke yogya pudgalo ko jAnate haiM, kyo ki avadhijJAna vizuddha hotA hai aura indriyapATava bhI khUtha vizuddha hotA hai / aba adhyavamAna viSayaka cauthA dvAra kahate haiM gautamasvAmI-he bhagavan ! nArakoM ke adhyavasAna arthAt adhyavasAya kitane kahe gae haiM ? bhagavAn-he gotama ! nArakoM ke asaMkhyAta adhyavasAna kahe gae haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! ve adhyavasAna kyA prazasta hote haiM athavA aprazasta hote haiM ? thaI zakate. jemAM paryApta hoya che, temanAMmAMthI paNa anupagavALA nathI jANatA nathI dekhatA, jeNe upayoga karele heya che, te ja vaimAnika AhAryamANa pudgalene jANe che, dekhe che ane AhAra kare che, kahyuM che-"anuttara deva saMpUrNa lekanADIne dekhe che, e vacanAnusAra anuttara mAM nika saMpUrNa lekanADIne dekhe che, tethI ja teo mane bhakSya AhArane pudgalene jANe che, kema ke avadhijJAna vizuddha hoya che ane indriya pATava paNa khUba vizuddha hoya che. have adhyavasAna viSayaka thA dvArane kahe chezrI gautamasvAmI-bhagavAna nArakanAM adhyavasAna arthAt adhyavasAya keTalA kahelA che? zrI bhagavAna he gautama ! nArakanAM asaMkhyAta adhyavasAna kahelAM che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana! te adhyavasAna zuM prazasta hoya che athavA apra. zarata hoya che ? zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #854 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 34 sU0 2 nairayikAdIna (mAhAraviSayakA bhogAdinirUpaNam 841 zatAni bhavanti ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! 'pasatthA vi apamatthA vi' prazastAnyapi aprazastAnyapi nairayikA NAmadhyavasAnAni bhavanti, evaM jAva ghemANiyANaM' evam - nairayikANAmiva yAvat - asurakumArAdi bhavanapati pRthivIkAyikAdye kendriya vikalendriya paJcandriyatiryagyonika manuSyavAnavyantarajyotiSkavaimAnikAnAmapi asaMkhyeyAni adhyavasAnAni prazastAni aprazastAni ca bhavanti teSAM pratisamayamanyAnyAdhyavasAyAnAM sadbhAvAt, atha paJcamaM samyaktvAdyadhigamamadhikRtyAha - 'neraiyANaM bhaMte ! ki sammattAbhigamI micchattAbhigamI !" he bhadanta ! nairayikAH khalu kiM samyaktvAdhigAminaH samyaktvaprAptimanto bhavanti ? kiM vA mithyAtvAdhigAminaH - mithyAtvaprAptimanto bhavanti ? kiM vA samyaktva mithyAtvAdhigAmino bhavanti ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! 'sammattAbhigamI vimicchattAbhigamI vi sammAmicchattAbhigamI vi' nairayikAH samyaktvAdhigAmino'pi mithyAtvAdhigAmino'pi bhagavAn he gautama ! nArako ke adhyavasAna prazasta bhI hote haiM, aprazasta bhI hote haiM / nArakoM ke samAna asurakumAra Adi bhavanapatiyoM ke, pRthivIkAyika Adi ekendriyoM ke, vikalendriyoM ke, paMcendriyatiyecoM ke, manuSyoM ke, vAnavyantaroM ke, jyotikoM ke aura vaimAnikoM ke bhI adhyavasAna asaMkhyAta hote haiM aura ve prazasta bhI hote haiM tathA aprazasta bhI hote haiN| kyoMki unameM pratyeka samaya nirAle nirAle adhyavasAya hote rahate haiM / aba samyaktvAdhigama nAmaka pAMcavAM dvAra kahate haiM gautamasvAmI - he bhagavan ! nAraka jIva kyA samyaktvAdhigAmI arthAt arera kI prApti vAle hote haiM, mithyAtvAdhigAmI hote haiM athavA samyakva mithyAtvAdhigAmI hote haiM ? bhagavAn he gautama ! nAraka jIva samyaktvAdhigAmI bhI hote haiM, mithyA. zrI bhagavAn-he gautama! nArakonAM adhyavayAna prazasta paNa hoya che, aprazasta paNa hAya che. nArakAnI jema asurakumAra Adi bhavanapatimAnAM pRthvIkAyikAdi ekendriyAnAM, vizvendriyonAM, yathendriyatiya sthAnAM, manuSyonAM, vAnatryaMtanAM, jyotiSonAM vaimAninAM paNa adhyavasAna asa MkhyAta hAya che ane teeA prazasta pazu DeAya che tema ja aprazasta paNa DAya che, kema ke temanAmAM pratyeka samaya bhinna bhinna adhyavasAya thatAM rahetA haiAya che. have samyaktvAdhigama nAmaka pAMcamAM dvArane kaThe che zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! nAraka jIva zu' samyaktvAdhigAmI arthAt sakRtva prAptivALA hoya che, mithyAvAdhigAmI DAya che, athavA samyaktva mithyAtvAdhigAmI hoya che ? zrI bhagavAna--hai gautama ! nAraka jIva samyakRtvAdhigAmI paNa hAya che, mithyAtvA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #855 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Takkara prazApanAsUtre samyaksvamithyAtvAdhigAmino'pi ca bhavanti teSAM trividhAyA api prApteryathA saMbhava sadbhAvAt 'evaM jAva vemANiyA vi' evam-nairayikAiva yAvata-asura kumArAdi bhavanapati pazca. ndriyatiryagyonikamanuSyavAnavyantarajyotiSkavaimAnikA api samyaktyAdhigAmino mithyAsvAdhigAminaH samyaktvamithyAvAdhigAminazca bhavanti, kintu-'navaraM egidiya vigaliMdiyA No sammattAbhigamI micchattAbhigamI no sammatamicchattAbhigamI' navarama-pUrvApekSayA vizeSastu-ekendriyavikalendriyA no samyaktvAdhigAmino bhavanti api tu mithyAtvAdhigAminI bhavanti, no vA samyaktvamithyAtvAdhigAmino bhavanti, tathA caikendriyavikachendriyANAM katipayAnAM sAsAdanasamyaktvasyopalambhe'pi teSAM mithyAtvAbhimukhatvena tasyA vivakSitatvAnnoktam ||suu0 2 // ___ paricAraNA (upabhoga) vaktavyatA ___ mUlam-devANaM bhaMte ! kiM sadevIyA sapariyArA sadevIyA apariyArA adevIyA sapariyArA adevIyA apariyArA ? goyamA! atthegaiyA devA sadevIyA sapariyArA atthegaiyA devA adevIyA sapariyArA atthegaiyA svAdhigAmo bhI hote haiM, aura sambhaktvamithyAtvAdhigAmI bhI hote haiM / unameM yathAsaMbhava tIno prakAra ko prApti hotI hai| nArakoM ke samAna asurakumAra Adi bhavanapati, paMcendrigatiyaMca, manuSya, vAnabyantara, jyotiSka aura vaimAnika bhI samyaktvAdhigAmI, mithyAtvAdhigAmI aura samyaktvamithyAkvAdhigAmI bhI hote haiN| vizeSatA yaha hai ki ekendriya aura vikalendriya jIva samyaktvAdhigAmI nahIM hote haiM kintu mithyAtvAdhigAmI hote haiN| ve samyaktvamithyAtvAdhigAmI bhI nahIM hote haiN| yadyapi kisI-kisI vikalendriya meM sAsAdana samyaktva pAyA jAtA hai, phira bhI usakI yahAM vivakSA nahIM kI gaI hai, kyoMki ve mithyAtva kI ora hI abhimukha hote haiM / ||suu0 2 // dhigAmI paNa hoya che ane sabhyatva mithyAtvAbhimAmI paNa hoya che. temanAmAM saMbhava pramANe traNe prakAranI prApti thAya che. nArakanI jema asurakumArAdi bhavanapati, paMcendriyatiya ca, manuSya, vanavyaMtara, jyotika ane vaimAnika paNa saphAdhigAmI, mithyAtvAdhigAmI ane samyakatvamithyAtvAdhigAmI paNa hoya che. vizeSatA e che ke ekendriya ane vizlendriya jIva samyakatvAdhigAmI nathI hotA, paNa mithyAta dhigAmo haya che. teo saphaLa mithyAtvAdhigAmI paNa nathI hotAM. je ke kaI-kaI vikasendriyama sAsAdana samyakatva maLe che, te paNa temanI ahIM vivakSA nathI karI kema che mithyAtvanI tarapha ja abhimukha thAya che. zAstra 2aa zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #856 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 34 sU0 3 devAnAM paricAraNAnirUpaNam devA adevIyA apariyArA, no ceva NaM devA sadevIyA apariyArA, se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai-atthegaiyA devA sadevIyA sapariyArA taM cetra jAva no ceva NaM devA sadevIyA apariyArA ? goyamA ! bhavaNavahavANamaMtarajoisiyasohammIsANesu kappesu devA sadevIyA sapariyArA, saNaMkumAramAhiMdabaMbhalogalaMtagamahAsukasahassAra ANaya pANaya AraNa accuesu kappesu devA adevIyA saparicArA, gevejjaaNuttarovavAiyA devA adevIyA apariyAragA, no ceva NaM devA sadevIyA apariyArA, se teNaTreNaM goyamA! evaM vuccai-atthegaiyA devA sadevIyA sapariyArA taM ceva no cetra NaM devA sadevIyA apariyArA, kaivihANaM bhaMte ! pari yAraNA papaNattA ? goyamA ! paMcavihA pariyAraNA paNNattA, taM jahA. kAyarariyAraNA, phAsapariyAraNA, rUva pariyAraNA, sahapariyAraNA, maNa. pariyAraNA, se keNaTreNaM bhaMte evaM vuccai-paMcavihA pariyAraNA paNNattA, taM jahA-kAyapariyAraNA jAva maNapariyAraNA ? goyamA! bhavaNavai. vANamaMtarajoisasohammosANesu kappesu devA kAyapariyAraNA, saNaM. kumAramAhiMdesu kappesu devA phAsapariyAraNA, baMbhalogalaMtagesu devA rUvapariyAraNA, mahAsukkasahassAresu devA sahapariyAraNA, ANaya pANaya AraNaccuesu kappesu devA maNapariyAraNA, gevejja aNuttarovavAiyA devA apariyAragA, se teNaTeNaM goyamA ! taM ceva jAva maNapariyAragA, tattha NaM je te kAyapariyAragA devA tesi NaM icchAmaNe samuppajjaiicchAmo NaM accharAhiM saddhiM kAyapariyAraM karettae, taeNaM tehiM devehiM evaM maNasIkae samANe khippAmeva tAo accharAo orAlAI siMgArAI maNuNNaI maNeharAiM maNoramAiM uttaraveuviyarUvAiM vi uvvaMti, viuvittA tesiM devANaM aMtiyaM pAunbhavati, taeNaM te devA tAhiM accharAhiM saddhiM kAyapariyAraNaM kareMti, se jahA NAmae sIyA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #857 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre poggalA sIyaM pappa sIyaM ceva ativatittANaM citi, evameva tehiM devehiM tAhiM accharAhiM saddhiM kAyapariyAraNaM kae samANe se icchAmaNe khippAmeva avei" // sU03 // ___ chAyA -devAH khalu bhadanta ! kiM sadevIkAH saparicArAH, sadevIkA aparicArAH, adevIkAH saparicArAH, adevIkA aparicArAH ? gautama ! astyeke devAH sadevIkAH saparicArAH, astyeke devA adevIkAH saparicArAH, astyeke devA adevIkA aparicArAH, no caitra khalu devAH sadevIkA aparicArAH, tat kenArthena bhadanta ! evamucyate-astyeke devAH paricAraNA zabdArtha-(devANaM bhaMte ! kiM sadevIyA sapariyArA) he bhagavan ! deva kyA deviyoM sahita aura saparicAra-viSayabhogayukta hote haiM ? (sadevIyA apariyArA) kyA deviyoM sahita aura aparicAra hote haiM ? (adevIyA sapariyArA) kyA devorahita aura paricArasahita hote haiM ? (adevIyA apariyArA ?) devIrahita aura paricArarahita hote haiM ? (goyamA !) he gautama ! (asthegaiyA devA sadevIyA sapariyArA) koI deva sadevIka aura saparicAra hote haiM (atthegaiyA devA ade. vIyA sapariyArA) koI deva deviyoM se rahita aura paricAra se sahita hote hai (asthegaiyA devA adevIyA apariyArA) koI deva devI rahita aura paricArarahita hote haiM (no ceva NaM devA sadevIyA apariyArA) deva devIsahita kintu paricAra rahita nahIM hote haiN| (se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai) he bhagavan ! kisa hetu se aisA kahA jAtA hai (atthegaiyA devA sadevIyA sapariyArA taM ceva) koI deva devIsahita aura paricAraNuM zA--(devANa bhaMte ! kiM sadevIyA sapariyArA ?) 3 mApan ! 45 zu. 4o / sahita mane sapariyAra-viSaya lAgayuta DAya cha ? (sadeviyA apariyArA ?) zu vaas| sahita pariyAra DAya cha ? (adevi yA sapariyArA ?) zuvI 482 ane pariyAra sahita hAya cha ? (adevizA apariyArA ?) heva rahita ane pariyAra rahita DAya cha ? (goyamA !) 3 gautama ! (atthegaiyA devA sadevIyA sapariyArA) 1 1 sahevI mane sapariyAra choya che (atthegaiyA devA adevIyA sapariyArA) he hevImAthI 2hita mana pariyArathI sahita sAya che. (atthegaiyA devA adevIyA apariyArA) aheva hevI 2khita mana pariyAra rahita hAya che (no ceva NaM devA sadevIyA apariyArA) he hevI sahita paraMtu pariyAra rahita tai nathI. (se keNadveNa bhaMte evaM vuccai) le san ! 4yA tuthI kasama vAya cha 1 (atthegaiyA devA sadevIyA sapariyArA taM ceva) he hI sahita ane zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #858 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 34 sU0 3 devAnAM paricAraNAnirUpaNam 845 sadevIkAH saparicArA stacaitra yAvat no caitra khalu devAH sadevI kA aparicArAH ? gautama ! bhavanapativAnavyantarajyotiSkasaudharmezAneSu kalpeSu devAH sadevIkAH saparicArAH, sanakumAramAhendrabrahmalokamAntakamahAzukrasahasrArAnataprANatAraNAcyuteSu kalpeSu devA adevIkA: saparicArA: greveyakAnuttaraupapAtikA devAH adevIkA aparicArakAH, no caiva khalu devA: sadevIkA aparicArAH, tat tenArthena gautama ! evamucyate-devAH sadevIkAH saparicArAstaccaiva no caiva khalu devAH sadevIkA aparicArAH, katividhA khalu bhadanta ! paricAraNA prajJatA ? gautama ! paJcavidhA paricAraNA prajJaptA, tadyathA-kAyaparicAraNA, sparzaparicAraNA, paricArasahita hote haiM, ityAdi vahI pUrvokta (jAva no ceva NaM devA sadevIyA apariyArA) yAvat deva devIsahita kintu paricArarahita nahIM hote haiM (goyamA! bhavaNapaIcANamaMtarajoisiya sohammIsANesu kappesu) he gautama ! bhavanapati, vAnavyantara, jyotiSka tathA saudharma aura IzAnakalpa meM (devA sadevIyA sapari. yArA) deva devIyoM sahita aura paricAra sahita hote haiM (saNaMkumAramAhidabaMbhaloga laMtagamahAsukkasahassAraANayapANaya AraNaccuesu kappesu) sanatkumAramAhendra, brahmaloka, lAntaka, mahAzukra, sahasrAra, Anata, prANata, AraNa, acyuta kalpoM meM (devA adevIyA sapariyArA) deva devIrahita aura paricAra sahita hote haiM (gevejjaaNuttarovavAiyA devA adevIyA apariyAragA) graiveyaka aura anuttaropapAtika deva devIrahita aura paricAra rahita hote haiM (nocevaNaM devA sadevIyA apariyArA) aisA nahIM hotA ki deva devIsahita ho parantu paricAra rahita hoM (kaivihANaM bhaMte! pariyAraNA paNNattA?) he bhagavan ! paricAraNA kitane prakAra kI hai ? (goyamA ! paMcavihA pariyAraNA paNNatA) he gautama ! pAMca prakAra kI paripariyAra sahita ya cha, kore me pUrita (jAva no ceva NaM devA sadevIyA apariyArA 1) thAvata deva devI sahita paNa paricAra rahita nathI hotAM ? (goyamA !) gautama ! (bhavaNavaivANamaMtarajoisiyasomahammIsANesu kappesu) sapanapati pAnavya tara, yati tathA saudhama ane zAna 465mA (devA sadevIyA sapariyAga) he havAma sahita bhane parivAra sahita DAya che (saNaMkumAramAhidabaMbhalogalaMtagamahAsukkasahassAraANaya pANaya AraNAccuesu kappesu) sanatbhA2, bhAndra, pratA, sAnta4, mAzu, sahasAra, mAnata, prAta, 24 / 26], 252yuta, pAmA (devA adeviyA sapariyArA) he devI rahita ane paricAraNa sahita hoya che. (gevejjaaNuttarovavAiyA devA adevIyA apariyAragA) aveya4 bhane mnutt|5paati heva hevI 2hita bhane pariyA2 2hita DAya cha (no cevaNaM devA sadevIyA apariyArA) se nathI hatuM ke deva devI sahita hoya paraMtu paricAra rahita heya. (kaivihANa bhaMte ! pariyAraNA paNNattA?) 3 bhagavana ! pariyAra haiTasA prAznI zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #859 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prazApanAsUtra rUpaparivAraNA, zabdaparicAraNA, manaHparicAraNA, tat kenArthena bhadanta ! evamucyate-pazcavidhA paricAraNA prajJaptA, tadyathA-kAyaparicAraNA yAvad manaHparicAraNA ? gotama ! bhavanapativAnavyantarajyotiSkasaudharmezAneSu devAH kAyaparicAraNAH, sanatkumAramAhendrayoH kalpayoH devAH sparzaparicAraNAH, brahmakokalAntakayo devA rUpaparicAraNAH, mahAzukrasahasrArayordevAH zabdaparicAraNAH, AnataprANatAraNAcyuteSu kalpeSu devA manaHparicAraNA veyakAnucAraNA kahI hai (taM jahA-kAyapariyAraNA, phAsapariyAraNA, svapariyAraNA, saha pariyAraNA, maNapariyAraNA) vaha isa prakAra kAyaparicAraNA, sparzaparicAraNA, rUpaparicAraNA zabdaparicAraNA aura manaHparicAraNA (se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buccada paMcavihA pariyAraNayA paNNattA, taM jahA-kAyapariyAraNA jAva maNapariyAraNayA ?) he bhagavan ! kisa hetu se aisA kahA ki paricAraNA pAMca prakAra kI kahI hai, vaha isa prakAra-kAyaparicAraNA yAvat manaHparicAraNA ? (goyamA! bhavaNavAvANamaMtarajoisasohammIsANe kappesu) he gautama ! bhavanapati, vAnavyantara, jyotiSaka tathA saudharma aura IzAnakalpa meM (devA) deva (kAyapariyAraNA) kAya se viSayasevana karate haiM (sarNakumAramAhidesu kappesu) sanatkumAra mAhendrakalpoM meM (devA phAsapariyAraNA) sparza se viSayasevana karate haiM (yaMbhalogalaMtagesu) brahmaloka aura lAntaka kalpoM meM (devA rUvapariyAraNA) devarUpa dekhakara paricAraNA karate haiM (mahAsukka sahassAresu devA sahapariyAraNA) mahAzukra aura sahasrAra kalmoM meM deva zabda zravaNadvArA parivAraNA karate haiM (ANayapANaya AraNa hI cha ? (goyamA! paMcavihA pariyAraNA paNNattA) gItama! pAMya prA2nI pariyAra 44 cha (tauM jahA-kAyapariyAraNA, phAsapariyAraNA, rUvapariyAraNA sahapariyAraNA, maNapariyAraNA) te A prakAre che kAya paricAraNA, sparza paricAraNa, rUpaparicAraNA, zabda paricAraNA ane manaHparicAraNA (se keNaTreNaM bhaMte evaM vuccai-paMcavihA pariyAraNA paNNattA 1 ta jahA-kAyapariyAraNA, jAva maNapariyAraNA ?) 8 mAvan ! yA ututhI sema 4yuche pshciaarnn| pAMya prAnI kahelI che, te A prakAre che, kAya parivAraNuM yAvat manaparicAraNa? (goyamA bhavaNavaivANamaMtarajoisasohammIsANesu kappesu) , gautama ! manapati, vAnavyatara, jyoti tathA saudharma mane na 485mAM (devA) heva (kAyapariyAraNA) yathA viSayasena 42 cha (saNaMkumAramAhiMdesu kappesu) sanamA2. mAundra 485mA (devA phAsapariyAraNA) 45 25 thA viSayasena 42 cha (baMbhalogalaMtagesu) brahmA ne saids cobhA (devA rUvapariyAraNA) he dhana priyaary| 4re che. (mahAmukkasahassAresu devA sahapariyAraNA) bhAzu bhane sakhAra, 46pAmA va za zrava! viSayasevana 42 che. (ANayapANayaAraNaccuyesu kappesu devA maNapariyAraNA) mAnata pAta, bhA23 mane azyuta 48pAmA 41 bhanathA vi15 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #860 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 34 sU0 3 devAnAM parivAraNAnirUpaNam 847 papAtikA devA aparicAraNAH, tat tenArthena gautama ! evamucyate taccaiva yAvad manaHparicAraNAH, tatra khalu ye te kAyaparicArakA devA steSAM khalu icchAmanaH samutpadyate - icchAmaH khalu apsarobhiH sArddhaM kAyaparicAraM kartum, tataH khalu taiH devaiH evaM manasi kRte sati kSiprameva tA apsarasaH udArANi zRGgArANi manojJAni manoharANi manoramANi uttarabaikriyarUpANi vikurvanti, vikurvizvA teSAM devAnAmantikaM prAdurbhavanti tataH khalu te devAstAbhirapsarobhiH sArddha kAyaparicAriNAM kurvanti, tat yathAnAma zItAH pudgalAH zItaM prApya zIta - cue kappe devA maNaparidhAraNA) Anata, prANata, AraNa aura acyutakalpoM meM deva mana se paricAraNA karate haiM (gevejjaaNuttarovavAiyA devA apariyAragA) graiveyakoM ke aura anuttaraupapAtika deva paricAraNA rahita hote haiM (se teNa gomA !) isa kAraNa he gautama ! (taM ceva jAva maNapariyAragA) vahI pUrvokta, yAvat mana se paricAraNA karate haiM (tattha NaM je te kAyapariyAgA devA) unameM jo kAya se viSaya sevana karane vAle deva haiM (tesiM NaM icchAmaNe samuSpajjai) unakA icchA-mana utpanna hotA hai ki (pacchAmo NaM accharAhi saddhiM kAyapAriyAraM karentae) hama apsarAoM ke sAtha zarIra se paricAra- maithuna karanA cAhate haiM (tae NaM tehi devehiM evaM maNasi kae samANe) taba una devoM dvArA isa prakAra mana se se bane para ( khiyAmeva ) zIghra hI (tAo accharAo) ve apsarAe~ ( orAlAI) udAra (siMgArAI) AbhUSaNAdi yukta (maNuNAI) manojJa (maNohara (I) manohara (maNoramAI) manorama (uttara ve ubviya rUbAI) uttaravaikriya rUpa (viuvvaMti) vikriyA se banAtI hai (viugvittA) vikriyA karake (tesi devANaM aMtiyaM pAuJbhavaMti ) una devoM ke nikaTa AtI haiM (tae NaM te devA tAhiM accharAhiM saddhiM) taba ve deva una apsarAoM ke sAtha (kAyapariyAraNa sevana kare (gevejja aNuttarovavAiyA devA apariyAraNA) yetheyonAM bhane anuttaropayAtiGa deva pariyArADita che. (se teNaTTeNa goyamA) se arathI he gautama! (ta N caiva jAba maNa pariyAraNA) te 4 pUrveti yAvat bhanathI pariyAra 42 che. (tatthaNa je te kAyapariyAraNA devA) temanAmAM bheo| ayAthI viSayasevana 12nArA deve che (tesi NaM icchAmaNe samupajjai ) temane chAmana utpanna thAya che haiM (icchAmo NaM accharAhiM saddhiM kAyapariyAra' karettae) abhe apsarAonI sAthai zarIrathI pariyAra - maithuna - 42vA yADIye cha. ye. (taraNa' tehi debehi evaM maNasI kae samANe) tyAre te devA dvArA yA rIte manathI vidyAravAthI (vippAmeva ) 4haTTIthI (tAo accharAo ) te apsarAo ( orAlAI) uhA2 ( siMgArAI) AbhUSaNAddithI yukta (manuNNAI) manojJa (maNoharAI ) manohara (maNoramAI) manorama (uttara vevviyarUvAI) uttara vaiyi 35 ( vidhvaMti) viDiyAthI manAye hai, (viuvvittA) viDiyA urIne (tesi devANaM aMtiyaM pAunbhavaMti ) te hevAnI na Ave che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #861 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre vaivAtivrajya tiSThanti, uSNA vA pudgalAH uSNaM prApya upNazcaivAtivrajya tiSThanti, evameva te devastAbhirapsarobhiH sAddhe kAyaparicAraNe kRte sati tada icchAmanaH kSiprameva apeti // 90 3 // TIkA-atha zabdAdi viSayopabhogarUpa paricAraNA prarUpayitamAha -- 'devA gaM bhaMte ! ki sadevIyA sapariyArA, sadevIyA apariyArA, adevIyA sapariyAga, adevIyA apariyArA ?' he bhadanta ! devAH khalu kiM sadevIkAH saparicArAH-zabdAdi viSayopabhogavarjitA, bhavanti ? athavA sadevIkAH aparicArAH-zabdAdi viSayopabhogavanto bhavanti ? kiM vA devAH ade. vIkA aparicArA bhavanti ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'atthegaiyA devA sadevIyA kareMti) kAyaparicAraNA karate haiM (se) atha (jahANAmae sIyA puggalA) jaise zIta pudgala (sIyaM papapa sIyaM ceva ahavaittANaM ciTThati) zItasvabhAvavAle prANI ko prApta hokara zItatva ko pAkara rahate haiM (usiNA vA poggalA umiNaM pappa usiNaM ceva azvattANaM ciTuMti) athavA uSNa pudgala uSNa svabhAvadhAle prANI ko prApta kara uSNatA ko pAkara rahate haiM (evameva) isI prakAra tehiM devehiM) una devoM dvArA (tAhiM accharAhi saddhi) una apsarAoM ke sAtha (kAya. pariyAraNaM kae samANe) kAya se paricAraNA karane para (se icchAmaNe khippAmeva avei) unakA icchAmana zIghra hI haTa jAtA hai-tRpta ho jAtA hai / |suu0 3 / TIkArtha-aba viSaya sevana rUpa paricAraNA kI prarUpaNA karane ke lie kahate haiM gautamasvAmI-he bhagavan ! deva kyA sadevIka (deviyoM sahita) aura saparicAra (maithuna sevana sahita) hote haiM ? athavA sadevIka aura paricAra rahita hote haiM ? athavA adevIka (devIyoM se rahita) aura saparicAra hote haiM ? athavA kyA adevIka aura aparicAra hote haiM ? (taeNaM te devA tAhi accharAhiM saddhi) tyAre te heve| te 255sAyAnI sAthai (kAyapariyAraNa kareM ti) 4aaypshyiaa26|| 43 cha (se) A5 (jahANAmae sIyA puggalA) sebha zIta pusa (sIyaM pappa siyaM ceva aivaittANaM cidaMti) zIta samAvANA prANIne prAta 42 zItA navI rANe cha (usiNA vA poggalA usiNaM pappa usiNa cetra aivaittANaM ciTuMti) mA 15 pusa GEY 218144100 prIne prApta zaa Segal bhavI 24 cha (evameva) mArate (tehi devehi) te ve dvArA (tAhi accharAhiM saddhi) te apsarA menI sAthe (kAyapariyAraNaM kae samANe) yAtrI priyaa27|| 42vAthI (se icchAmaNe khippAmeva avei) tebhanunchAmAna hIthI 13 14 cha tRpta / onya che. ||suu0 // TIkArtha -have viSayasevana rUpa paricAraNAnI prarUpaNa karavA kahe che gautamasvAmI-he bhagavan! deva zuM sadevika devIo sahita) ane sapariyAra (maithuna sevana sahita) hoya che? athavA sadevika ane mithuna rahita hoya che athavA adevaka ane aparicAra hoya che ? zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #862 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 34 sU0 3 devAnAM paricAraNAnirUpaNam sapariyArA' asttheke-kecana devAH sadevIkAH saparicArA:-zabdAdi viSayopabhogazAlino bhavanti, 'atthepaiyA devA adevIyA sapariyArA' astye ke-kecana devA adevIkAH saparicArA bhavanti atthegaiyA devA adevIyA apariyArA' astyeke-kecana devAH adevIkA aparicArA bhavanti kintu-'no ceva NaM devA sadevIyA apariyArA' no caiva khalu devAH sadevIkA aparicArAH--zabdAdi viSayopabhogavarjitA bhavanti, gautamastatra kAraNaM pRcchati-'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buccai-atthegaiyA devA sadevIyA sapariyArA taM caiva jAva no ceva NaM devA sadevIyA apariyArA ?' he bhadanta ! tat-atha kenArthena-kathaM tAvad evad evam-uktarItyA ucyate yat astyeke devAH sadevIkAH saparicArA caiva-pUrvoktarItyaiva yAvat kecana adevIkAH saparicArAH kecana adevIkA aparicAza bhavanti kintu no caiva khalu devA sadevIkA aparicArA bhavantIti ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'bhavaNapati vANamaMtarajoisiyasohammosANesu kappesu devA sadevIyA sapariyArA' bhavanapativAnavyantarajyotieka saudharmezAneSu kalpeSu devAH sadevIkAH saparicArAH--zabdAdiviSayopabhogazAlinI bhagavAn-he gautama ! koI-koI deva sadevIka aura saparicAra hote haiM, koI-koI deva adevIka aura saparicAra hote haiM, koI-koI deva adevIka aura aparicAra hote haiN| kintu aise koI deva nahIM hote jo devIyoM se sahita hoM kintu paricAra rahita hoN| ___ gautamasvAmI-he bhagavan ! kisa hetu se aisA kahA gayA hai ki koI-koI deviyoM sahita aura paricAra sahita hotA haiM, yAvat-koI deva deviyoM se rahita magara paricAra sahita hote haiM, koI deva deviyoM se rahita aura paricAra se bhI rahita hote haiM, kintu aise koI deva nahIM hote jo deviyoM se yukta ho parantu paricAra rahita ho ? bhagavAna-he gautama ! bhavanavAsI, vAnavyantara, jyotiSka aura saudharma tathA IzAna kalpa ke vaimAnika deva sadevIka, arthAt deviyoM vAle bhI hote haiM aura zrI bhagavAna-he gautama ! kaI-kaI deva devI sahita ane paricAra sahita hoya che, kaI kaI deva adevIka ane paricAra sAthe hoya che, ane kaI-kaI deva devI vagara ane paricAra vagaranA hoya che. paraMtu evA keI nathI hotAM je devIo sAthe paraMtu paricAra rahita hoya. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! kyA hetuthI evuM kahevAmAM AvyuM che ke koIkaI deva devIo sahita ane paricAra sahita hoya che, yAvat keI--ke I deva devIothI rahita paNa paricAra sahita hoya che, koI deva devIothI rahita ane paricArathI paNa rahita hoya che, paNa evA keI deva nathI je devIo sAthe hoya paNa paricAra rahita hoya ? zrI bhagavAn he gautama ! bhavanavAsI vAnabhaMtara, jyotiSka ane saudharma tatha zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #863 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre bhavanti devanAM tetRtpAdasadbhAvena devAstatra tAbhiH saha paricAraNAvanto bhavanti devInAM tatparigrahe yathAsaMbhavaM bhAvataH kAyapravIcArarUpaviSayopabhogasaMbhavAt , kintu-'saNaMkumAra. mAhiMdavaMbhalogalaMtagamahAmukkasahassAraANayapANaya bhAraNaccuesu kappesu devA adevIyA sapariyArA' sanatkumAramAhendra brahmalokalAntakamahAzukrasahasrArAnataprANatAcyuteSu kalpeSu devA adevI kA:-devIrahitA eva saparivArAH-zabjhAdiviSayopabhogazAlino bhavanti, teSu devInA manutpAdAt kintu saudharmezAnavati devIbhiH sAI teSAM yathAkramaM sparzarUpazabdamanaHpravIcArarUpaparicAraNA sadbhAvAt, 'gevejja aNuttarovAiyA devA adevIyA apariyArayA' navagraiveyakAnuttaraupapAtikAH devA adevI kA aparivArakAH-zabdAdi viSayopabhogavarjitAzca bhavanti tatra devInAmanutpAdAda atyantamandapuruSavedodayatvena manasA'pi paricAraNA'saMbhavAt kintu-'no ceva Na devA sadevIyA aparicArA' no caitra khalu kathamapi devAH sadevIkA apa. ricArA bhavanti teSAM tathA bhavasvAbhAvyAt, pratavaktavyatAmupasaMharannAha-'se teNaTeNaM paricAraNA sahita bhI hote haiM, deviyoM vahAM janma letI haiM, ataH ve deva una devi yoM ke sAtha rahate haiM aura unake sAtha paricAra bhI karate haiN| kintu sanatkumAra, mAhendra, brahmaloka, lAntada, mahAzukra, sahasrAra, Anata, prANata, AraNa aura acyuta kalpoM meM deva deviyoM vAle nahIM hote, arthAt ina kalpoM meM deviyoM kA janma nahIM hone se vahAM ke deva deviyoM ke sAtha nahIM rahate, parantu paricAraNA (viSayabhoga) sahita hote haiN| ye deva saudharma aura IzAna kalpa meM utpanna deviyoM ke sAtha sparza, rUpa, zabda aura mana ke dvArA paricAraNA karate haiN| nava graiveyakoM ke aura pAMca anuttara vimAnoM ke deva deviyoM se bhI rahita aura paricAraNA se bhI rahita hote haiN| unakA puruSaveda atyanta manda hotA hai, ataeva ve mana se bhI paricAraNA nahIM krte| kintu devasadevIka hoM aura IzAna ka95nA vaimAnika deva sadevIka arthAt devIo vALA paNa hoya che, ane paricAraNuM sahita paNa hoya che, devi tyAM janma le che tethI te deve te devIonI sAthe rahe che ane temanI sAthe paricAraNuM paNa kare che. paraMtu sanamA2, mAundra, proToal-d, mahAzu sahasA2, mAnata, prAmuta, ApaNu ane agruta kamAM, deva devIo vALA nathI hotA arthAt A kapamAM devIenAM janma nahIM thavAthI tyAMnA deva devIonI sAthe nathI rahetAM, paraMtu paricAraNA (viSayabhoga) sahita hoya che. A deva saudharma ane izAna komAM utpanna devIonI sAthe sparza, rUpa, zabda ane mana dvArA paricAraNA kare che. navaveyakonAM ane pAMca anuttara vimAnanAM deva devIothI rahita ane paricArathI rahita paNa hoya che. temane purUSada, atyanta maMda hoya che. tethI ja teo manathI paNu paricAraNa nathI karatAM paraMtu deva sadevIka hoya ane paricAraNAthI rahita hoya evuM zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #864 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 34 sU0 3 devAnAM paricAraNAnirUpaNam goyamA ! evaM vuccai-atthegaiyA devA sadevIyA sapariyArA taM ceva no ceva NaM devA sadevIyA aparicArA' he gautama ! tat-atha tenArthena evam-uktarItyA ucyate yat-astyeke devAH sadevIkAH saparicArAH, astyeke devA adevIkA aparicArA bhavanti kintu no caiva khalu devAH sadevIkA aparicArA bhavanti, paricAraNAyAH prastAvAtA sabhedAM prarUpayitumAha--'kaivihANaM bhaMte ! pariyAraNA paNNattA ?' he bhadanta ! katividhA khalu paricAraNA prajJaptA ? bhagavAnAha'goyamA !' he gautama ! 'paMcavihA pariyAraNA paNNattA' paJcavidhA paricAraNA prajJaptA 'taM jahA kAyapariyAraNA phAsapariyAraNA rUvapariyAraNA sahapariyAraNA maNapariyaraNA' tadyathA-kAyaparicAraNA, sparzaparicAraNA, rUpaparicAraNA, zabdaparicAraNA, manaHparicAraNA ca, gautamaH pRcchati-se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai-paMvadhihA pariyAraNA papagattA-taM jahA-kAyapari yAraNA jAva maNapariyAraNA ?' he bhadanta ! tat-atha kenArthana kathaM tAvada evam-uktarItyA paricAra se rahita hoM, aisA nahIM hotA hai / isa hetu se he gautama ! aisA kahA hai ki koI deva sadevIka aura saparicAra hote haiM, koI adevIka ora saparicAra hote haiM, koI adevIka aura aparicAra hote haiM, parantu sadevIka aura apari cAraka nahIM hote| paricANA kA prakaraNa hone se aba usake bhedoM kA nirUpaNa karate haiM gautamasvAmI-he bhagavan ! paricAraNA kitane prakAra kI kahI hai ? bhagavAnhe gautama ! paricAraNA pAMca prakAra kI kahI hai, vaha isa prakAra hai (1) kAyaparicAraNA (2) sparzaparicAraNA (3) rUpaparicAraNA (4) zabdaparicAraNA aura (5) mn:pricaarnnaa| gautamasvAmI-he bhagavan ! kisa hetu se aisA kahA gayA hai ki paricAraNA pAMca prakAra kI hai-kAyaparicAraNA yAvat manaHparicAraNA? nathI banatuM A hetuthI he gautama ! evuM kahevAmAM Avela che ke-kaI deva sadevika ane saparicAra hoya che, keI adevika ane aparicAra hoya che. koI adevika ane saparicAra hoya che, paraMtu sadevika ane aparicAra hetA nathI. paricAraNAnuM prakaraNa hovAthI have tenA bhedanuM nirUpaNa karavAmAM Ave che. gItamasvAmI-he bhagavan! paricAraNA keTalA prakAranI kahela che? bhagavAna he gautama ! 5ricANuM pAMca prakAranI kahevAmAM AvI che te A pramANe che-(1) 4|55riyaa (2) 25za priyaa23|| (3) 35 pariyAra / (4) za54 priyaa29|| mana (5) mana:pariyAra gautamasvAmI-he bhagavan! zA kAraNathI ema kahevAmAM Avela che ke- paricAraNA pAMca prakAranI che? jema ke-kAya paricAraNA yAvat mana paricAraNA. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #865 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 852 prajJApanAsUtre ucyate yat-paJcavidhA paricAraNA prajJaptA tadyathA-kAyaparicAraNA yAvat-sparzaparicAraNA rUpaparicAraNA zabdaparicAraNA manaHparicAraNeti ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'bhavaNavaivANamaMtarajoisiyalohammosANemu kappesu devA kAyapariyAragA' bhavanapatikAnanyantarajyotiSkasaudharmezAnakalpeSu devAH kAyaparicArakAH-kAyena-zarIreNa strIpuruSasaMyogavat paricAraH-viSayopabhogaH (maithunopasevanam) yeSAM te kAyaparicArakAH tathAvidhA bhavanti asurakumArAdIzAnAnteSu saMkliSTodayapuruSavedakarmasAparthena manuSyavad vaiSayikasukhanimagnAH sarvAGgINa kAyaklezajanyasaMsparzasukhaM prApya protimupayAnti nAnyatheti bhAvaH, 'saNaMkumAramAhidesu kappesu devA phAsapariyAragA' sanatkumAramAhendreSu kalpeSu devAH sparzaparicArakAH sparzana-pInastanabAhulatApAzanitamba jaghanAdigAtrasaMsparzena paricAraH-upabhogo yeSAM te sparzaparicArakA stathAvidhA bhavanti, te yadA viSayopabhogaM vAJchanti tadopabhogAbhilASeNa samIpati devInAM stanAdisaMsparzamAtreNaiva kAyaparicArApekSayA'nantaguNasukhaM vedopa bhagavAn-he gautama ! bhavanapati, vAnavyantara, jyotiSka tathA saudharma aura IzAnakalpa ke deva kAya se paricAraNA karate haiM / arthAtU manuSya strI puruSa kI taraha kAya se maithuna sevana karate haiM / tAtparya yaha hai ki asurakumAroM se lekara IzAna kalpa ke deva saMkliSTa udayavAle puruSa veda ke vazIbhUta hokara manuSyoM ke samAna vaiSayika sukha meM nimagna hote haiM aura usIse prIti tRpti kA anubhava karate haiM, anyathA unheM tRpti nahIM hotii|| sanatkumAra aura mAhendra kalpa ke deva sparzaparicAraka hote haiM / unakA paricAra (viSayabhoga) deviyoM ke sthUla stanoM kA bahu oMkA, nitamboM kA evaM jAMgha Adi aMgopAMgoM kA sparza karane se hotA hai| jaba unako viSayasukha ke upa yoga kI abhilASA hotI hai, taba ve bhoga kI abhilASA se apane samIpavartinI deviyoM ke stana Adi kA sparza karate haiN| isa sparza mAtra se kAyaparicAraNA bhagavAna-ke gautama! bhaganapati, vAnacattara, tiSka tathA saudharma ane IzAna kalpanA deve kAyAthI paricAraNa kare che, arthAta manuSya strI-puruSanI jema kAyAthI maithuna sevana kare che. tAtparya AkathananuM e che ke-asurakumArathI laIne IzAna ka95nA devo saMkilaSTa udayavALA purUSaveda kamane vaza thaIne manuSyanI jema vaiSayika sukhamAM nimagna tha ya che. ane tenAthI prIti-vRtine anubhava kare che. bIjI rIte tene tRpti thatI nathI. sanakumAra ane mahendra kapanA deve sparza paricAraka hoya che. teone paricAra (viSayabhega) sthUla tanenA bAhuonA, nitAnA ane jaMghA vigere aMge pAMganA sparza karavAthI thAya che, jyAre teone viSaya sukha bhegavavAnI abhilASA thAya che tyAre teo bhoganI abhilASAthI pitAnI samIpavatinI deviyenA stane vigere aMgopAMgane sparza zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #866 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 34 sU0 3 devAnAM paricAraNAnirUpaNam zAntizcAnubhavanti, 'baMbhaloyalaMtagesu devA rUvapariyAragA' brahmalokalAntakayoH kalpayo devAH rUpaparicArakAH -rUpeNa- saundaryAdi rUpamAtradarzanena paricArA-viSayopabhogo yeSAM te tathavidhA bhavanti, te khalu devakAminInAM kamanIya kAmasthAnApanna divyaM mAdakaM rUpamavalokya kAyopabhogApekSayA'nantaguNaM vaiSayikasukhamanubhavanti tAvanmAtraNaiva te upazAnta vedA bhavanti 'mahAsukkasahassAresu devA sahapariyAramA' mahAzukrasahasrArayoH kalpayoH devAH zabdaparicArakAH-zabdena-zabdazravaNamAtreNa paricAro-viSayopabhogo yeSAM te tathA vidhA bhavanti, teSAM tAvat sveSTadevIgItahAsyasabhaGgimadhurAlApana purAdi kvaNanadhvanizramaNamAtrAdeva kAyopabhogApekSayA'nantaguNaM sukhApajAyate tAvanmAtreNaiva teSAM vedopazAnteH, ANayapANayaAraNacuesu kappeSu devA maNapariyAragA' Anata-prANatAcyuteSu kalpeSu devAH manaHparicArakAH-manasijadhikAraparivarddhita parasparAne kavidhamanaHsaMkalpavikalpena kI apekSA unheM anantaguNita sukha kA aura vezeSazAnti kA anubhava hotA hai| brahmaloka aura lAntaka kalpoM meM deva rUpaparicAraka hote haiN| unakA viSaya. bhoga saundarya Adi rUpamAtra ke darzana se hotA hai / ve deva devAMganAoM ke kamanIya evaM kAma ke AdhAra bhUta divya mAdaka rUpa ko dekhakara hI kAyaparicAraNA kI apekSA anantaguNita vaiSayika sukha kA anubhava karate haiM aura itane se hI unakA veda upazAnta ho jAtA hai| mahAzukra aura sahasrAra kalpoM ke deva zabda paricAraka hote haiM / unakA viSayopabhoga zabda se hI hotA hai| ve apanI priya deviyoM ke gIta, hAsya, bhAva bhaMgI yukta madhura AlApa tathA nUpuroM Adi kI dhvani ke zravaNa mAtra se kAya paricAraNA kI apekSA ananta guNita sukha kA anubhava karate haiM aura usI se unake veda kA upazamana ho jAtA hai| kare che. A sparzamAtrathI kAya paricAraNAnA karatAM teone anantagaNa sukhane ane vedopazAntine anubhava thAya che. brahmaleka ane lAntaka kapamAM devarUpa paricAraka hoya che. teono viSayabhoga saundarya vigere rUpa mAtranA javAthI thAya che. te deve devAMganAonA kamanIya ane kAmanA AdhArabhUta, divyamAdaka rUpane joIne ja kAya paricAraNAnI apekSA anantaguNita vaiSayika sukhane anubhava kare che ane ATalAthI temanI vedanA upazAnta thaI jAya che. mahAzuka ane sahasAra kAnAM deva zabda-paricAraka hoya che. temane viSapabhega zabdathI ja thAya che. teo pitAnI priyadevIonI gati, hAsya, bhAva, bhaMgI yukta madhura AlApa tathA nUpura AdinAM avAjanA zravaNa mAtrathI ja kAya-paricAraNAnI apekSA-anantaguNita sukhane anubhava kare che ane temAMthI ja temanI vedanAnuM upazamana thaI jAya che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #867 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 854 prazApanAsUtre paricAraH-viSayopabhogo yeSAM te tathAvidhA bhavanti teSAM paraspara manorAjyarUpa saMkalpamAtreNaiva kAyopabhogApekSayA'nantaguNa sukhamupanAyate tAvanmAtreNaiva te sRptimAsAdayanti kintu-'geveja aNuttarovavAiyA devA apariyAragA' navagraiveyakAnuttaropapAtikAdevA aparicArakAH-avidyamAnaH paricAro-manasA'pi viSayopabhogo yeSAM te tathAvidhA bhavanti, teSAM pratanumohodayatayA prazamasukhanimagnatvAt kinnu cAritrapariNAmAbhAvAt teSAM na brahmacAritvaM saMbhavati, prakRtavaktavyatAmupasaMharanAha -'se teNaTeNaM goyamA ! taM ceva jAva maNapariyAragA' he gautama ! tat-atha tenArthena taccaiva-pUrvoktarItyaiva yAvat-asurakumAridIzAnAnteSu kAyaparicArakAH, sanatkumAramAhendrayoH sparzaparicArakAH, brahmalAntakayoH rUpa. ___ Anata, prANata, AraNa aura acyuta kalpo ke deva manaH paricAraka hote haiN| unakA viSaya bhoga kAyavikAra ke kAraNa vRddhi ko prApta hone vAle anekAneka mAnasika saMkalpoM se hI ho jAtA hai| ve kAmavikAra utpanna hone para apanI devAMganAoM kI mana se abhilASA karate haiM aura usIse unakI tRpti ho jAtI hai| kAya se hone vAle viSaya bhogakI apekSA unheM ananta guNA sukha prApta hotA hai aura unake veda kI upazAnti ho jAtI hai| navagraidheyakoM ke tathA anuttara vimAnoM ke deva aparicAraka hote haiN| unakA mohodaya, atyanta nyUna hotA hai, ataeva ve prazama-sukha meM tallIna hote haiM / parantu cAritra pariNAma kA abhAva hone se brahmacArI nahIM kahe jAte / ukta kathana kA upasaMhAra isa prakAra hai-he gautama ! isa hetu se aisA kahA jAtA hai ki asurakumAra Adi IzAna kalpataka ke deva kAyaparicAraka haiM, sanaskumAra evaM mAhendra kalpa ke deva sparza paricAraka hote haiM / brahmaloka aura lAntaka Anata, prANata, AraNa ane acuta kalapanAM deva manaparicAraka hoya che. temane viSayAga kAyavikArane lIdhe buddhine prApta thatAM anekAneka mAnasika saMkalpathI ja thaI jAya che. teo kAmavikAra utpanna thatA pitAnI devAMganAonI manathI IcchA kare che ane tenAthI ja temanI tRpti thaI jAya che. kAyAthI thatAM viSayabhogane badale temane ananta gaNA lAbha prApta thAya che ane temanI vedanA upazAnta thaI jAya che. navayake tathA anuttara vimAnanAM deva ayaricAraka hoya che. temane mahodaya atyanta nyUna hoya che. tethI teo prathama sukhamAM tallIna hoya che. paraMtu cAritra pari. NAmane abhAva hovAthI teo brahmacArI kahevAtA nathI. 1 upara kahela kathanane upasaMhAra A pramANe che-he gautama! A hetuthI evuM kahevAyuM che ke asurakumAra Adi IzAnaka5 sudhInAM deva kAya-paricAraka che, sanaskumAra ane mahendra kalpanAM deve sparzaparicAraka hoya che. brahmaleka ane lAntaka kapanAM deva rUpa paricAraka mahAzaka ane sahastrAra kalpanA de zabdaparicAraka hoya che, ane Anata, prANuta, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #868 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 34 sU0 3 devAnAM paricAraNAnirUpaNam 855 paricArakAH mahAzuka sahasrArayoH zabdapacArikAH, AntAdyacyutAnteSu manaHparicArikAH, graive kAnuttaropapAtikeSu aparicArakAzca devA iti, atha kAyaparicArakadevAnAM kAyaparicAraNAM prarUpayitumAha- 'tattha NaM je te kAyapariyAragA devA teliNaM icchAmaNe samuppajjai - icchAmo NaM acchasiddhi kAyaparicAraM karettara tatra khalu - pUrvoktadeveSu madhye ye amI- bhavanapatyAdIzAnAntAH kAyaparicArakA devA uktA steSAM khalu icchAmanaH - viSaya mogecchApradhAnaM manaH samutpadyate yat - icchAmaH khalu vayam apsarAbhiH sArddha kAyaparicAram - viSayopabhogaM kartumiti, 'taNaM dehi devehiM evaM maNasI kae samANe khippAmeva tAo accharAo orAlAI siMgArAI maNuSNAI maNoharAI maNoramAI uttaraveubviyarUvAI viuvvaMti viuccittA tesiM 'devANaM aMtiyaM pAunbhavaMti' tataH - tathAvidhasaMkalpAnantaraM khalu tairdevairevam uktarItyA manasi saMkalpe kRte sati kSiprameva tA apsarasaH svasvopabhogya devAbhiprAyaM vijJAya viSayabhogecchayA uttarakhaikriyANi rUpANi-saundaryANi vikurvantIti agreNa sambandhaH, kodRzAni uttaravai kriyarUpANiityAha- udArANi - bhavyAni sarvAGgaparipUrNAni natu hInAvayavAni, punaH kIdRzAni zRGgaHrANi kalpa ke rUpa paricAraka, mahAzukra evaM sahasrAra kalpa ke deva zabda paricAraka hote haiM, tathA Anata, prANata, AraNa, aura acyuta kalpa ke deva manaHparicAraka haiN| graiveyaka deva aura anuttaropapAtika deva aparicAraka hote haiM / kAyaparicAraka devoM kI kAyaparicAraNA kI prarUpaNA kI jAtI hai-pUrvokta devoM meM jo bhavanapati, vAnavyantara, jyotiSka aura saudharma tathA IzAna kalpa ke deva kAyaparicAraka haiM, unase icchAmana arthAt viSayasevana kI icchAvAlA mana utpanna hotA hai, taba ve socate haiM hama apsarAoMke sAtha kAyaparicAra (zarIra se saMbhoga karanA cAhate haiM / isa prakAra kA unakA saMkalpa utpanna hone para zIghra hI apsarAe~ apane upabhogya deva ke abhiprAya ko jAna kara viSayabhoga kI icchA se uttara vaikriya rUpa kI vikurvaNA karatI haiM, ve uttara vaikriya rUpa bhavya, sabaiga paripUrNa, AbhUSaNoM Adi se zrRMgArayukta, manojJa arthAt apane apane AraNa ane azruta kalpanAM deva manaHpaciAraka che. jaiveyaka deva ane anantaropapAtika deva aparicAraka hAya che. kAyaparicAraka devezanI kAyaparicAraNAnI prarUpaNA karAi che-pUrvokta devezamAM je bhavanapati vAnanya tara jyAtiSTha ane saudhama tathA IzAna kalpanAM deva kAyaparicAraka che, temane icchAmana arthAt viSaya-sevananI IcchAvALA mana utpanna thAya che. tyAre te vicAre che-ame apsarAonI sAthe kAyaparicAra (zarIrathI saeAga) karavA IcchIe chIe. A rItenA emanA sadaMkalpa utpanna thatAM tarata ja apsarAe peAtAnA upaleAgya devanA abhiprAya jANIne viSayabhoganI icchAthI uttaravaikriya rUpanI vidhruNA kare che. te zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #869 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 856 prajJApanAsUtre - zRGgArA'laGkaraNaM bhUSaNAdibhiryeSu tAni zRGgArANi arzAditvAdmatvarthe'yapratyayaH, bhUSaNakRto dArazRGgArANItyarthaH evaM manojJAni sva sabhogyadevavano'nukUlAni evaM manoharANi manoramANica uttarakriyarUpANi vikurvitvA vaikriyaladhyA nirmAya teSAM devAnAm antikam - samIpe prAdurbhavanti, 'tapaNaM te devA tAhi accharAhiM saddhiM kAyapariyAraNaM kareMti' tataHapsarasAM prAdurbhAvAnantaraM khalu te devA stAbhiH svasvehAbhirapsarobhiH sArddha kAyaparicAraNAm - viSayabhogaM kurvanti, tathA karaNenaiva teSAM vedopazamanAt, tadena dRSTAntena saGgamayati'se jahANAmae sIyA poggalA sIyaM pappa sIya caitra avitittANaM cidveti' tat-atha yathAnAmeti vAkyAlaGkAre, zItAH pudralA zItam - zItasvabhAvaM prANinaM prApya zIvameva zItatvameva ativrajya - atizayena gatvA tiSThanti te hi zItAH pudgalAH svasamparkeNa vizeSataH zItIbhUtasya - zItasvabhAvasya prANinaH sukhAya sampadyate iti bhAvaH, aparaM dRSTAntamAha- 'usiNA upabhogya deva ko priya, manohara evaM manorama hote haiM / isa prakAra ke sundara rUpa kI vikriyA karake ve apsarAeM una devoM ke pAsa pahuMcatI haiN| tatpazcAt deva una apanI-apanI iSTa apsarAoMke sAtha zarIra se viSayabhoga karate haiM / aisA karane se hI unase veda kA upacAmana hotA hai / isake lie udAharaNa dete haiM- jaise zIta puzala zIta svabhAva vAle prANI ko prApta hokara atyanta zIta avasthA prApta karake rahate haiM, arthAt ve zItapudgala apane samparka se zAMta svabhAva vAle prANI ko vizeSa AnandadAyaka hote haiM / athavA uSNa pula uSNa svabhAva vAle prANI ko prApta hokara usake lie atizaya sukha ke kAraNa hote haiM, isI prakAra jaba ve deva apsarAoM ke sAtha kAthaparicAra karate haiM, taba unakA icchA mana zIghra hI zAnta ho jAtA hai, arthAt viSayabhoga se tRpta ho jAtA hai / isa jaise pudgala zItonika prANI ko prApta hokara usako vizeSa sukhadAyI uttara vaikriya rUpa bhavya. sarvAMga paripUrNa, AbhUSaNlRA vagerenI zRMgArayukta, matajJa, arthAt tapeAtAnA upabhegya devAne priya, manArama tema ja manehara hAya che. prakAra A rIte suMdara rUpanI viSuNA karIne te apsAe te dhruve!nI pAse pahuce che. te pachI deve te potapotAnI ISTa apsarAe sAthe zarIrathI viSayabhega kare che. Ama karavAthI ja temanI vedanAnu` upazamana thAya che. Ane mATe udAharaNa Ape che--jevI rIte zIta pudgala zIta svabhAvavALA prANIne maLIne atyaMta zIta avasthA prApta karatAM rahetAM DAya che arthAt tee pAtAnAM saparkathI zIta svabhAvavALA prANIne vizeSa Anada-dAyaka DAya che. athavA uSNa pudUgala uSNa svabhAvavALA prANIne maLIne, tene mATe atizaya sukhanuM kAraNu khane che, tevI ja rIte have te deva apsarAenI sAthe kAya--paricAraNA kare che, tyAre temanuM icchAmana tarata ja zAnta thaI jAya che arthAt viSayabhegathI tRpta thaI jAya che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #870 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 34 sU0 4 devAnAM paricAraNAvizeSanirUpaNam 857 vA poggalA usiNaM pappa usiNaM ceva ativatittANaM ciTuMti' uSNA vA pudgalAH uSNamuSNasvabhAvaM prANinaM prApya uSNameva-uSNatvameva ativaNya-atizayena gatvA tiSThanti, teha uSNAH pudgalAH svasamparkeNa vizeSataH svarUpalAbhasamprAptyA tasya sukhAyopapadyante ityarthaH, dAntike yojayati-'evAmeva tehiM devehiM tAhi accharAhiM saddhi kAyapariyAraNaM kae samANe se icchAmaNe khippAmeva avei' evameva-tathaiva tavastAbhirapsarobhiH sA kAyaparicAraNAyAviSayabhogarUpAyAM kRtAyAM satya tasya-teSAM devAnAm icchAmana:-viSaya bhogecchA pradhAna manaH kSiprameva-zIghrameva apaiti-zAntimupagacchanti, viSayabhogenAti tRptimAvAt, tathA ca yathA zItapudgalAH zItayonikasya jIvasya saMsparza vizeSataH zItatvamAsAdya tasya sukhitvAya sampadyanne, uSNapudagalA vA uSNayonikasya jIvasya saMsparza ati pracuramuSNatvamAsAdya mukhivAyopapadhante evameva devIzarIrapudagalAH devazarIramAsAdya devazarIrapudgalAzca devIzarIramAsAdya anyonyaM tadguNatAM bhajantaH parasparaM sakhitvAyopapadyante tRptimAsAdayanti viSayabhogAbhilASanivRttizca bhavatIti bhAvaH // 50 3 / / paricAraNA vizeSavaktavyatA // mUlam-asthi NaM bhaMte ! tesiM devANaM sukapoggalA ? haMtA, atthi, te NaM bhaMte ! tAsiM accharANaM kIsattAe bhujo bhujo pariNamaMti ? goyamA ! sotidiyattAe cakkhuridiyattAe dhANidiyattAe rasidiyattAe phAsiMdiyattAe iThThattAe kaMtattAe maNunnattAe maNAmattAe subhagatAe sohaggarUvajovvaguNalAvannattAe te tAsi bhujo bhujo pariNamaMti, tattha NaM je te phAsapariyAragA devA tesiM NaM icchAmaNe samuppajai-evaM jaheva kAyapariyAragA taheva niravasesaM bhANiyavvaM, tattha NaM je te rUva. pariyAragA devA tesi NaM icchAmaNe samupajAi-icchAmogaM accharAhiM hote haiM athavA uSNa pudgala uSNayonika prANIko prApta hokara use vizeSa Ananda pahacAte haiM, usI prakAra deviyoM ke zarIra ke pudagala deva zarIra ko prApta hokara donoM ko AnandadAyaka hote haiM / taba ve tRpti prApta karate haiN| unakI viSayAbhilASA nivRtta ho jAtI hai ||suu03|| A rIte jema zIta pudgala zItAnika prANane prApta karIne tene vizeSa sukhada thI thAya che, athavA uoNa pudgala udaNa nika prANune prApta karIne vizeSa AnaMda pahoMcADe che, tevI rIte devIonA zarIranA pudgala devazarIrane prApta karIne baMnene AnaMda dAyaka thAya che. tyAre teo tRpti prApta kare che. temanI viSayAbhilASA nivRtta thaI jAya che. sU03 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #871 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 858 prajJApanAsUtre saddhi rUvapariyAraNaM karettae, te NaM tehi devehiM evaM maNasIkae samANe tava jAva uttaraveubviyAI ruvAI viuvvaMti, viuvvittA jeNAmeva te devA zeNAmeva uvAgacchati uvAgacchitA tesi devANaM adUrasAmaMte ThiccA tAI urAlAI jAtra maNoramAiM uttarakheubviyAI ruvAI uva* semANIo uvadaMsemANIo citi, tae NaM te devA tAhiM accharAhiM saddhi pariyAraNaM kareMti, sesaM taM ceva jAva bhujjo bhujjo pariNamaMti, tattha NaM je te sadapariyAragA devA tesiM NaM icchAmaNe - samuppajjai - icchAmo NaM accharAhiM saddhiM sadapariyAraNaM karettae, tae NaM tehiM deveha evaM maNasIkae samANe taheva jAva uttaraveubviyAI ruvAI viuvvaMti, viubvittA jeNAmeva te devA teNAmeva uvAgacchati uvAgacchittA tesiM devANaM adUrasAmaMte ThiccA aNuttarAI uccAvayAI sadAI samudIremANIo samudIremANIo citi, tae NaM te devA tAhi accharAhiM saddhiM sadapariyAraNaM kareMti sesaM taM caiva jAva bhujo bhujo pariNamaMti, tattha NaM je te maNapariyAragA devA tersi icchAmaNe samuppajaI - icchAmo NaM accharAhiM saddhiM maNapariyAraNaM karettae, tae NaM tehi deveha evaM maNasIkae samANe khippAmeva tAo accharAo tattha gayAo caiva samANIo aNuttarAI uccAtrayAI maNAI saMpahAremANIo saMpahAremANIo citi, taNaM te devA tAhiM accharAhiM saddhi maNapariyAragaM kareMti, sesaM niravasesaM taM cetra jAtra bhujo bhujo pariNa maMti, eesiM NaM bhaMte! devANaM kAyapariyAragANaM jAva maNapariyAragANaM apariyAragANa ya kayare kayarehiMto appA vA bahuyA vAtullA vA visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA devA apariyAragA, maNapariyAragA saMkhejaguNA, sahapariyAraNA asaMkhejjaguNA, rUpapariyAragA asaMkhejaguNA, phArapariyAragA asaMkhejaguNA, kAyapariyAragA asaMkhejaguNA ||suu0 4 // paNNavaNAra pariyAraNApayaM samattaM // 34 // zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #872 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 34 sU0 4 devAnAM paricAraNAvizeSanirUpaNam 859 chAyA-santi khala bhadanta ! teSAM devAnAM zukrapudgalA ? hanta, santi, te khalu bhadanta ! tAsAm apsarasAM kIdRzatayA bhUyo bhUyaH pariNamante ? gautama ! zrotrendriyatayA, cakSurindriyatayA, ghrANendriyatayA, rasanendriyatayA, sparzanendriyatayA, iSTatayA kAntatayA manojJatayA manaApatayA subhagatayA saubhAgyarUpayauvana guNalAvaNyatayA te tAsAM bhUyo bhUyaH pariNamante, tatra khalu ye amI sparzaparicArakA devA steSAM khalu icchAmanaH samutpadyate-evaM yathaiva kAyapari. paricAraNA vizeSa vaktavyatA zabdArtha-(asthi NaM bhaMte ! tesi devANaM sukka puggalA ?) hebhagavan ! kyA una devoM ke zukra-pudgala hote haiM ? (haMtA, asthi) hAM, hote haiM (te Na) ve (bhaMte) he bhagavan-(tAsi accharANaM) una apsarAoM ke lie (kIsattAe) kisa prakAra ke (bhujjo bhujjo) vAra-vAra (pariNamaMti ?) pariNata hote haiM ? (goyamA !) he gautama ! (sotidiyattAe) zrotrendriya rUpa se (cakAvuriMdiyattAe) cakSurindriya ke rUpa se (ghANidiyattAe) ghANendriya ke rUpa se (rasidiyatAe) rasendriya ke rUpa se (phAsiMdiyatsAe) sparzanendriya ke rUpa se(ittAe) iSTarUpa se (kaMtatAe) kAnta rUpa se (maNuznattAe) manojJa rUpa se (maNAmattAe) mana Ama-atizaya manojJa rUpa se (subhagattAe) subhaga rUpa se (sohaggarUva jovaNa guNalAyanattAe) saubhA. gya, rUpa, yovana, guga, lAvaNya rUpa se (te) ve (tAsiM) unake lie (bhujo bhujo pariNamaMti) vAra- dhAra pariNata hote haiN| (tattha Na je te phAsapariyAragA devA) unameM jo deva sparzaparicAraka haiM (tesi NaM icchAmaNe samuppajai) unakA icchA pradhAna mana--utpanna hotA hai (eka) isa paricAraNuM vizeSa vaktavyatA zA-(atthiNaM bhaMte ! tesiM devANaM sukkapugalA) sAvan ! zuta hevAnAM zu purAnA hAya che ? (haMtA goyamA) 1, gautama DAya che (Na) te (bhaMte) bhAvAn (tAhiM accharANaM) te masarAmona mATe (kIsattAra) 46 rIte (bhujjo-bhujjo) vArapAra (pariNamaMti ?) pariNata hAya cha ? (goyamA !) gautama ! (sotidiyattAe) zrotrandriya 35thA (cakkhundiyattAe) netrandri yanA 35thA (ghANidiyattAe) prANendriyanai 35thA (rasidiyattAe) rasendriyana 35thA (phAsidiyattAe) 25zendriyana 3the (itRttAe) 78Ta 3pothI (kaMtattAe) Anta35thI (maNunnattAe) bhanosa 35thI (maNAmattAe) bhana mAma-matizaya manojJa 35thI (subhagattAe) subhA rIte (sohamga, rUpa, jobvaNa, lAvaNNattAe) somAya, 35, yauvana, guNa sA155 35thA (te) tasA (tAhi) tamanA bhATe (bhujjo-bhujjo pariNamaMti) pAra pA2 pariNata thAya che. (tatthaNa je te phAsapariyAragAdevA) temanAmAne he 250-pariyA24 cha. (tesiNaM icchAmaNe samuppajjai) tamanAM chAprAta mana utpanna thAya che. (e) // zate zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #873 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 860 prajJApanAsUtre nArakA stathaiva niravazeSa bhaNitavyam, tatra khalu ye amIrUpaparicArakA devAsteSAM khalu icchAmanaH samutpadyate-icchAmaH khalu apsarobhiH sArddha rUpaparicAraNAM kartuma, tataH khalu tairdevarevaM manasikate sati tathaiva yAvad uttarakriyANi rUpANi cikurvanti, vikurvitvA yenaiva te devA stenaiva upAgacchanti upAgalya teSAM devAnAmadarasAmante sthitvA tAni udArANi yAvad mano. ramANi utta kriyANi rUpANi upadarzayantya upadarzayantya stiSThanti, tataH khalu te devAstAprakAra (jaheva) jaise (kAyapariyAragA) kAya se paricAraNA karane vAle (taheva) ulI pakAra (niravasesaM bhANiyantra) sampUrNa kahanA cAhie / _ (tastha gaMje te rUvaparipAragA devA) unameM jo rUpaparicArakadeva haiM (tesiMNaM pacchAmaNe samuppajai) unakA icchA pradhAna mana utpanna hotA hai (icchAmoNaM accharAhiM saddhi rUvapariyAraNaM karettae) apparAoM ke sAtha rUpaparicAraNA karanA cAhate haiM / (te NaM) ve apsarAeM (tehiM devehiM evaM maNasIkae samANe) una devoM dvArA mana se aisA socane para (taheva) usI prakAra-pUrvavata-(jAva uttaraveundhiyA rUbAI viuvyaMti) yAvat uttaravaikriya rUpa kI vikurvaNA karatI haiM (viuvvittA) cikriyA karake (jeNAmeva te devA teNAmeva uvAgacchaMti) jahA~ ve deva hote haiM, vahIM jA pahuMcatI haiM (uvAgacchittA) pahuMca kara (tesiM devANaM adUrasAmaMte) una devoM ke na bahata dUra, na bahata pAsa (ThiccA) sthita hokara (tAI urAlAI jAva maNoramAI) una udAra yAvat manorama (uttara veuvviyAI rUvAI) uttara vaikriya rUpoM ko (uvadaMsemANIo uvada semANIo) dikhalAtI-dikhalAtI huI (ciTThati) sthita rahatI haiM / (tae NaM) tatpazcAt (te devA) ve deva (tAhiM accharAhiM saddhiM) una (jaheba) rebha (kAyapariyAragA) yAthI priyaa29|| 42117 (taheva) tIna 1 (niravasesaM bhANiyavvaM) saMpUrNa 43 nase. (tatthaNaM je te rUpapariyAragA devA) tamanAmAre 35 pariyA24 hevo cha (tehiNaM icchAmaNe samuppajjai)manA2pradhAna mana 5-1 thAya cha (icchAmo NaM accharAhiM saddhiM rUpa-pariyAraNaM karettae) sarAyAnI sAthe 35-5riyA // 42 // yADi chIsa, (teNaM) te masarAma (tehiM devehiM evaM maNasIkaesamANe) te he dA| bhanathI merIta kiyA2pAthI (taeva) te zata pUrvAta (jAva uttaraveuvviyAI rUvAiM viuvvaMti) yAvat uttara vaiThiya 35nI vizu 42 cha (viubvittA) viThiyA 412. (jeNAmeva te devA teNAmeva uvA gacchaMti) jyAM te hava hAya cha tyo pAye cha (utrAganchittA) paDalyAne (tehi devANaM adUrasAmaMte) te vothI na maI 2 namana (TikanA) sthi2 42 (tAI urAlAI jAva manoramAI) te 2 yAvat bhanArama (uttaraubviyAI rUvAI) utta2 vaiThiya 3pAna (uvadaMsemANIo uvadaMsemANIo) hemAratI-hamAratI (ciTunti) sthira 2 che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #874 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 34 sU0 4 devAnAM paricAraNAvizeSanirUpaNam 861 mirapsarobhiH sArddha rUpaparicAraNAM kurvanti, zeSaM taccaiva yAvad bhUyo bhUyaH pariNamanti, tatra khalu ye amI zabdaparicArakA devAsteSAM khalu icchAmanaH samutpadharI-icchAmaH khalu apsarobhiH sArddha zabdaparicAraNAM kartama, tataH khalu tairdevairevaM manasi kRte sati tathaiva yAvada uttaravaikriyANi rUpANi vikurvanti vikurvitvA yenaiva te devA stenaiva upAgacchanti, upAgatya teSAM devAnAm adUrasAmante sthitvA anuttarAn uccAbacAn zabdAn samudIrayantyaH samudIrayantyastiSTanti, tataH khalu te devAstAbhirapsarobhiH sArddha zabdaparicAraNAM kurvanti apsarAoM ke sAtha (rUvapariyAraNaM kareMti) rUpaparicAraNA karate haiM (sesaM taM ceva) zeSa vahI pUrvokta (jAva bhujo bhujo pariNamaMti) yAvat vAra-cAra pariNata hote haiM (tattha Ne je te sahapariyAragA devA) unameM jo zabda paricAraka deva haiM (tesiMNaM icchAmaNe samuppajjaI) unakA icchAmana utpanna hotA hai (ucchAmo NaM accharAhiM saddhiM sahapariyAraNaM karettae) hama apsarAoM ke sAtha zabda paricAraNA karanA cAhate haiM (tae Na tehiM devehiM) tatpazcAt una devoM dvArA (evaM maNasIkae samANe) isa prakAra mana karane para (jAva uttaraveubviyAI ruvAI viuThavaMti) yAvat uttara vaikriyaka rUpoM kI cikurvaNA karatI haiM (viuvittA) vikurvaNA karake (jeNAmeva te devA teNAmeva uvAgacchaMti) jidhara ve deva hoM udhara hI jAtI haiM (uvAgacchitA tesiM devANaM) jAkara una devoM ke (adUra sAmaMte) na bahuta dUra, na bahuta pAsa (ThiccA) sthita hokara (aNuttarAI) anuttara-sarvotkRSTa (uccAvayAI sahAI samudIre bhANIo samudIremANIo) uccanIce zabdoM kA prayoga karatI-karatI (ciTuMti) rahatI haiM (tae Na te devA tAhiM (tae Na) tyA2 pachI (te devA) te heve| (tAhiM accharAhiM saddhi) te 25.rAmAnI sAthai (rUpapariyAraNa kare ti) 355riyaarnn| 72 cha (sesaM taM ceva) mA te paDela 4Dasa (jAva bhujjo-bhujjo pariNamaMti) yAvat pA2 vA2 pariNata thAya che. (tatthaNaM je te sahapariNaragA devA) tamanAmA 2 54pariyA24 heve cha (tasiNaM icchAmaNe samuppajjai) tamanu 42mana utpanna thAya che. (icchAmo NaM accharAhiM saddhi sahapariyAraNaM karettae) sabhe masarAmAnI sAthe 154-priyaa29|| 421yADiye chIye. (taeNaM tehiM devehi) tyA2 57 te ho / (evaM maNasIkae samANe) yA rIte bhana 42vAthI (jAva uttaraveuvviyAI rUvAiM viuvvAMti) yAvat uttara vaiThiya 3pAnI vie| 42 cha (viuvvittA) (pA rIne. (jeNAmeva te devA teNAmeva uvAgacchanti) jyAMta heko hAya tyAM pAyI jaya cha (uvAgacchittA tehi devANa) na ta hevAnI (adarasAmaMte) mA 2 nahI mahu na74 nahI (ThiccA) sthira ne (aNuttarAI) manutta2sarvotkRSTa (uccAvayAI sahAI samudIre-mANIo samudIre-mANIo) yA-nIya zahAna prayoga 42tI 42tI (ciTThati) 29 che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #875 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 862 prajJApanAsUtre zeSaM taccaitra yAvad bhUyo bhUyaH pariNamanti, tatraH khalu ye amI manaH paricArakA devA stepAm icchAmanaH samutpadyate-icchAmaH khalu apsarobhiH sArddham manaH paricAraNAM katum, tata khalu tairdeva revaM manasi kRte sati kSiprameva tA apsarasastatra gatAzcaiva satyaH anuttarANi uccAvacAni manAMsi saMpradhArayantyaH saMpradhArayantya stiSThanti, tataH khalu te devAstAbhirapsarobhiH sArddham manaH paricAraNAM kurvanti, zeSaM niravazeSaM taccaiva yAvad bhUyo bhUyaH pariNamante, eteSAM khalu accharAhiM saddhiM) tatpazcAt ve deva una apsarAoM ke sAtha (sahapariyAraNaM kareMti) zabda paricAraNA karate haiM (sesaM taM ceva) zeSa vahI pUrvokta (jAva bhujjo bhujjo pariNamaMti) yAvat vAra-vAra pariNata hote hai| (tattha NaM je te maNapariyAragA devA) unameM jo mana se paricAraNA karane vAle deva hai (tesiM icchAmaNe samuppajaI) unakA icchA-mana utpanna hotA hai, (icchAmo NaM accharAhiM saddhi maNapariyANaM karettae) hama apsarAoM ke sAtha mana se paricAraNA karanA cAhate haiM (tae gaM tehiM devehiM evaM maNasIkae samANe) taba una devoM dvArA isa prakAra karane para (khippAmeva tAo accharAo2) zIghra apsarAe~ (tastha gayAo ceva samANIo) vahAM para hI rahI hui (aNuttarAI uccAvayAI maNAI) anuttara UMcA-nIce mana (saMpahAremANIo) karatI huI (ciTThati) rahatI haiM (tae NaM te devA) tatpazcAtU ve deva (tAhiM accharAhiM saddhi) una apsarAoM ke sAtha (maNapariyAraNaM kareMti) manase paricAraNA karatI haiM (sesaM nira vasesaM taM ceva jAca bhujjo bhujjo pariNamaMti) zeSa saba vahI yAvat vAraMvAra pariNata hote hai| (taeNaM te devA tAhi acchArAhi saddhi) tyA2 57 te 3 te 55sarAyAnI sAthai (sahapariyAraNa kareM ti) 2045diyaa| 42 cha (sesaM taM ceva) 8 to te patai 4sa (jAva bhujjo bhujjo pariNamaMti) yAvat-pAra pA2 pariNata thAya che. - (tattha NaM je te maNapariyAragA devA) tamanAma re bhnpriyaarnn| 42vApAsa hai| cha (tehi icchAmaNe samuppajjai) tamanu rAmAna 4-1 thAya cha (icchAmo NaM accharAhiM saddhi maNapariyAraNaM karettae) ame masarAmAnI sAthai mnpriyaarnn| 421 / chAme choya. (taeNaM tehiM devehiM evaM maNasI kae samANe) tyAre te hevAnu ma. prA2 bhana sAthI (khippAmeva tAo accharAo) hAthI te sraay| (tattha gayAo ceva samANIo) tyAM 04 24ii (aNuttarAI uccAvayAI maNAI) anuttara yA-nayA bhana (saMpahAremANIo saMpahAremANIo) 42tI 42tI (ciTuMti) 2 cha (taeNaM te devA) tyA2 5chI vo (tAhiM accharAhiM saddhi) te 5.sarAmAnI sAtha (maNapariyAraNaM kareM ti) bhanathI pariyAra 42 cha (sesaM niravasesaM jAva bhujjo-bhujjo pariNamaMti) 48 mi te zata pA pAra pariNata thAya che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #876 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 34 sU0 4 devAnAM paricAraNAvizeSanirUpaNam 863 bhadanta ! devAnAM kAyaparicArakANAM yAvad manaHparicArakANAm aparicArakANAJca katare katarebhyo'lpA vA bahukA vA tulyA vA vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH devA aparicArakAH, manaH paricArakAH saMkhyeyaguNAH, zabdaparicArakA asaMkhyeyaguNAH, rUpaparicArakA asaMkhyeyaguNAH, sparzaparicArakA asaMkhyeyaguNAH, kAyaparicArakA asNkhyeygunnaaH| prajJA panAyAM paricAraNApadaM samAptam // 34 // sU0 4 // TIkA-atha manuSyapuruSaiH saha viSayamoge manuSyastrINAM zukrapudgalasaMkrameNotpadhamAna mukhavat devInAmapi svaskhopabhogyadevazukrapudgalasaMkrameNopajAyamAnaM sukhaM bhavati naveti __(etesiM gaM bhaMte ! devANaM kAyapariyAragANaM jAva maNapariyAragANaM apariyAragANa ya) he bhagavan ! ina kAyaparicArakoM yAvat manaHparicArakoM aura (aparicArakoM devoM meM se (kayare kayarehito) kauna kisase (appA vA bahuyA vA, tullA vA visesAhiyA vA ?) alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? (goyA! savvatthovA devA apariyAragA) he gautama ! satha se kama deva aparicAraka haiM (maNapariyAragA saMkhejjaguNA) mana se paricAraNA karane vAle saMkhyAtaguNA haiM (sahapariyAragA asaMkhejjaguNA) zabda paricAraka asaMkhyAtaguNA haiM (rUvapariyAragA asaMkhejjaguNA) rUpaparicAraka asaMkhyAtaguNA haiM (phAsapariyAragA asaM. khejjaguNA) sparzaparicAraka asaMkhyAtaguNA haiM (kAyapariyAragA asaMkhejjaguNA) kAyaparicAraka asaMkhyAtaguNA haiM ||suu04|| paricAraNApada samApta TIkArtha-manuSyoM ke samAna devoM meM bhI maithunasaMjJA kahI gaI hai, to devoM kI maithunAkriyA kisa prakAra kI hotI hai ? manuSya puruSoM ke sAtha viSayabhoga karane (eesi NaM bhaMte ! devANaM kAyapariyAragANaM jAva maNapariyAragANaM apariyAragANa ya) hai bhavan ! mA sayapariyAra yAvat bhana:pariyAra / sane apariyA24 hemAMthI (kayare kayare. hito) 3. nAthI (appAvA bahuthA vA tullAvA visesAhiyA vA) 85, ma, tulya athavA vizeSAdhika che? (goyamA ! savvatthovA devA apariyAragA) he gautama ! sArathI mAcha va apariyA24 cha (maNapariyAragA saMkhejjaguNA) bhanathI priyaa26|| 42naa| saMjyAta // cha (sahapariyAragA asaMkhejjaguNA) pazyiA24 mama yAtazuNA cha (rUpapariyAragA asaMkhejjaguNA) 35 priyaar| masaNyAta gu| che (phAsapariyAragA asaMkheja 'guNA) 25 priyaa| mayAtamA cha (kAya-pariyAragA asaMkhejjaguNA) 14-riyaar| masayA che. ||suu04|| paricAraNA para samApta TIkA-manuSyonAM jevI devAmAM paNa maithuna saMjJA kahevAI che, devenI mithuna kriyA kaI rIte thAya che? manuSya purUnI sAthe viSayoga karavAthI manuSya strIone zukra zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #877 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 864 prajJApanAsUtre saMzayaM nirAkatuM devAnAM zukrapudgalAstitvaM prarUpayati-'asthi NaM bhaMte ! tesiM devANaM sukka. poggalA?' he bhadanta ! santi khalu teSAM devAnAM zukrapudgalAH yeSAM saMparkeNa devInAM sukhamupajAyate ? bhagavAnAha-'haMtA, asthi' he bhadanta ! hanta-satyam, santi tAvad devAnAM zukrapudgalAH kintu kevalaM te vaikriyazarIravartitvAd garbhAdhAnahetavo na bhavanti ? gautamaH pRcchati-'teNaM bhaMte ! tAsiM accharANaM kIsattAe bhujo bhujo pariNamaMti ?' he bhadanta ! te khalu devAnAM zukrapudgalAH tAsAmapsarasA kIktayA bhUyo bhUyaH pariNamante-yadA yadA kSaranti tadA tadA kI dRzasvarUpatvena pariNanti mupagacchanti ? bhagavAnAha-'goyamA ! he gautama ! 'soiMdiyattAe cakkhuridiyattAe pANidiyattAra rasidiyattAra kAsidiyatAe' zrotrendriyatayA cakSurindriyatayA ghrANendriyatayA rasanendriyata yA sparzanendriyatayA 'iTTattAe kaMtatAe para manuSya striyoM ko zukra pudagaloM ke saMkramaNa se jaise sukha kI prApti hotI hai kyA deviyoM ko bhI apane-apane upayogya deva ke zukrapudgaloM ke saMkramaNa se sukha utpanna hotA hai athavA nahIM ? isa saMzaya kA nivAraNa karane ke lie devoM ke zukapudagaloM kA astitva pratipAdana kiyA jAtA hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! kyA devoM meM zukrapudagala hote haiM ? bhagavAn-he gautama ! hAM hote haiN| kintu ve vaikriyazarIravatI hone se garbhAdhAna ke kAraNa nahIM hote| gautamasvAmI-he bhagavan ! ve zukrapudgala una apsarAoM ke lie kisa rUpa meM pariNata hote haiM ? arthAta jyoM-jyoM una pudgaloM kA kSaraNa zetA hai, tyoMtyoM kisa rUpa meM ve pariNata hone haiN| bhagavAna he gautama ! zrotrendriya ke rUpa meM, cakSurindriya ke rUpa meM, ghrANe ndriya ke rUpa meM, rasanendriya ke rUpa meM aura sparzanendriya ke rUpa meM, iSTa rUpa se, padgalenAM saMkramaNathI jema sukhanI prApti thAya che, tevI ja rIte devIo ne paNa pitapitAnAM upagya devanAM zukra pudgalenAM saMkramaNathI sukha utpanna thAya che ke nahIM ? A saMzayanuM nivAraNa karavA devanAM zukra pudgalAnAM astitvanuM pratipAdana karavAmAM Ave che- zrI gautamasvAmI-he bhagavanzuM devemAM zukra pudgale hoya che? zrI bhagavAna-hA, hoya che paraMtu teo kriya zarIravatI hovAne lIdhe garbhAdhAnanuM kAraNa nathI banatAM) zrI gautamasvAmI-he bhagavan! te zuka pudagala te apsarAo mATe kayA rUpamAM pariNata thatAM hoya che? arthAta jema-jema te pudgale sare che, tema tema kayA rUpamAM pariNuta thatAM hoya che ? zrI bhagavAna-he gautama ! zrobendriyanA rUpamAM, rasendriyanA rUpamAM ane sparzendriyanA rUpamAM ISTa rUpathI kamanIya rUpathI, manojJa parama abhilaSaNaya rUpathI, manavAMchita rUpathI zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #878 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 34 sU0 4 devAnAM paricAraNAvizeSanirUpaNam maNunattAe maNAmattAe' iSTatayA svAbhilASaviSayatayA, kAntatayA-kamanIyatayA, manojJatayA-- paramaspRhaNIyatayA, mana ApatayA-manasA Apyate-prApyate yaH sa mana pApa stasya bhAvastattAtayA-manasA sarvadA vAnchanIyatayA 'subhagattAe sohAgarUvajoyaNaguNalAvannattAe te ta siM mujo bhujjo pariNamaMte' subhagatayA-hRdayaGgamatayA tadeva vizadayati-saubhAgyarUpayauvamaguNalAvaNyatayA-saubhAgyAyarUpaM-saundarya-yauvanaM-yuvAvasthA, lAvaNyaM-paramaramaNIyazarIrakAnticchaTA, sadrUpA guNA yasya tat saubhAgyarUpayauvanalAvaNyaguNaM tasya bhAva stattA tayA saubhAgyahetu rUpAdiguNanibandhanatvena te zukrapudgalAstAsAm-apsarasAM bhUyo bhUga: pariNamante ityevaM kAyaparicArUgo viSayabhogaH pratipAditaH samprati sparzaparicAraM pratipa dayitumAha-'tasthaNaM je te phAsapariyAragA devA tesiM the icchAmaNe samuppa jai-evaM jaheva kAyapariyAragA taheva niravasesaM bhANiyavvaM' tatra-teSu deveSu madhye khalu ye amI sparzaparicArakA devAH santi teSAM khalu icchAmana:-viSayabhogecchApradhAna manaH samutpadyate- icchAmaH khalu vayam apsarobhiH sArddha sparzacaricAraM-mukhacumbanastanamardanAliGganAdirUpam kartumiti, tataH khalu tairdevaire manasikRte sati kSiprameva tA apsarasaH udArANi zRGgArANi manojJAni manoharANi manoramANi kamanIya rUpa se, manojJa-parama abhilaSaNIya rUpa se, manovAMchita rUpa se subhaga rUpa se saubhAgya, rUpa, yauvana guNa, lAvaNya rUpa se arthAt saundarya, yuvAvasthA rUpa guNa evaM atyanta ramaNIya zarIra kI chaTA rUpa se, ve zukrapudagala una apsa. rAoM ke lie punaHpunaH pariNata hote haiM / isa prakAra kAyaparicAra rUpa viSayabhoga kA pratipAdana kiyA gyaa| apa sparzaparicAra kA pratipAdana kiyA jAtA hai aba devoM meM jo deva sparzaparicAraka arthAt sparza dvArA maithuna sevana karane vAle hote haiM, unakA viSayabhoga ko icchA kI pradhAnatA vAlA mana utpanna hotA hai| ve vicAra karate haiM hama apsarAbhoM ke sAtha sparzaparicAra karanA, cAhate hai, arthAt unakA mukha kA cumbana, stanoM kA mardana, AliMgana Adi karanA cAhate haiN| una devoM ke aisA saMkalpa karane para zIghra hI unakI aparAeM udAra, zrRMgAra subhaga rUpathI, saubhAgya, rUpa, yauvana, guNa, lAvaNya rUpathI arthAt soMdaya yuvAvasthA rUpa guNa ane atyaMta ramaNIyatAnI chaTA rUpathI, te zuka pudgala apsarAone mATe pharI-pharI pariNata thAya che. A rIte kAya paricAraNA rUpa viSayabhoganuM pratipAdana karavAmAM AvyuM. have sparza-paricAranuM pratipAdana karAya che devAmAM je deva spaza-paricAraka arthAt sparza dvArA maithuna sevana karanArA hoya che, temanA viSayanI icchAnI pradhAnatAvALA mana utpanna thAya che. teo vicAra kare che-ame asarAonI sAthe sparza-paricAra karavA IcchIe chIe, athata temanA mukhanuM cuMbana, stananuM mardana, AliMgana vagere karavA cAhie chIe te devane A saMkalpa karavAthI, tarata ja temanI apsarAo udAra zRMgAra yukta, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #879 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAstre uttAvaikriyarUpANi vikurvanti vikurvityA teSAM devAnAmantikaM prAdurbhavanti tataH khalu te devA stAbhirapsarobhiH sA sparza paricAraNAM kurvanti' ityatidizannAha-evaM-pUrvoktarItyA yathaiva kAyaparicArakA uktAstathaiva sparzaparicAraNe'pi nirava zeSam sarva bhaNitavyam, taccoktameva digdarzanarUpeNeti bhAvaH, atha rUpaparicAraNAM prarUpayati-tatthaNaM je se rUvapariyAragA devA tesiM NaM icchAmaNe samuppaja i-icchAmo NaM accharAhiM saddhiM rUbapariyAraNaM karettae' tatra khallu teSu deveSu madhye ye amI rUpaparicArakA devA bhavanti teSAM khalu icchAmana:-viSayabhogecchA pradhAna manaH satpadyate-icchAmaH khalu aprobhiH sArddha rUpaparicAraNAM kartumiti, 'taeNaM tehi devehiM evaM maNasI kae samANe taheva jAva uttaraveubdhiyAI rUvAiM viuvvaMti' tataH khalu-deva saMkalpAnantaraM tairdevaiH evam-uktarItyA manasi-saMkalpe kRte sati ruthaiva-pUrvoktarItyaiva yAvat-tA apsarasaH udArANi- zRGgArAdiviziSTAni uttarakriyANi rUpANi viku. rvanti-caikriyalabdhyA niSpAdayanti 'viuThiyattA jeNAmeva te devA teNAmeva uvAgacchati yukta, manojJa, manohara evaM manorama uttaravaikriya rUpoM kI vikriyA karatI haiM / vikriyA kA ke ve una devoM ke samIpa jAtI haiN| phira deva una deviyoM ke sAtha sparzaparicAraNA karate haiM / yahI Age kahate haiM-isa prakAra jaise kAyaparicAraka devoM kA kathana kiyA, usI prakAra saba sparzaparicArakoM kA bhI kaha lenA cAhie vaha kathana digdarzana rUpa se kaha hI diyA hai| __ aba rUpa paricAraNA kA kathana karate hai una devoM meM jo rUpaparicAraka deva haiM, unakA icchAmana arthAt viSaya bhoga kI icchA kI mukhyatA vAlA mana utpanna hotA hai ki hama apsarAoM ke mAtha rUpaparicAraNA karanA cAhate haiN| isa prakAra deva-saMkalpa ke pazcAt arthAt devoM ke isa prakAra mana karane para pahale kI taraha hI ve apsarAeM udAra, zrRMgAramaya Adi uttara vaikriya rUpoM kI vikriyA karatI haiN| vikriyA karake ve una devoM ke manojJa, manahara temaja manarama uttarakriya rUpanI vikriyA kare che. vikriyA karIne teo te deve pAse jAya che. pachI deva te devIonI sAthe sparza-parivAraNa kare che. ahIM AgaLa kahyuM che- bA rIte jema kAya-paricAraka devenuM kathana kahyuM tema have sparza paricArakonuM paNa kahevuM joIe. te kathana digdarzana rUpe kahI ja dIdhela che. have rUpa paricAraNAnuM kathana kare che- te mAM je rUpa-paricAraka deva che, temanuM IcchAmana arthAt viSaya upaganI IcchAnI mukhyatAvALuM mana utpanna thAya che ke ame asarAnI sAthe rUpa-paricAraNA karavA mAgIe chIe. A rItanA deva-saMka9 5 bAda arthAt devenuM A rIte mana karavAthI pahelAnI jema ja te apsarAo udAra, zRMgAramaya vagere uttara vaikriya rUpanI vikriyA kare che. vikriyA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #880 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prayamaibodhinI TIkA pada 34 suu| 4 devAnAM paricAraNAvizeSanirUpaNam 867 uvAgacchittA tasiM devANaM adUrasAmaMte ThiccA tAI uhAlAI jAna gaNoramAI uttaraveuviyAI rUvAI upadaMsemANI po uvadaMsemANI bho ciTThati' vikuvitvA yenaiva-yasyAmeva dizi te devA stiSThanti tenaiva-tasyAmeva dizi upAgacchanti upAgatya teSAM devAnAm adarasAmante-nA tidpratyAsanne sthitvA tAni-pUrvavarNitAni udArANi yAvat-zazArANi manojJAni mano harANi manoramANi uttaravaikriyANi rUpANi upadarza pantya upadarzayatA stiSThanti, 'tae Na te devA tAhi accharAhiM saddhiM rUpapariyAraNaM kareMti' tataH khalu te devA stAbhirapsarobhiH sArddham rUpaparicAraNAM-sakaTAkSadRSTivikSepAGgapratyagAvalokanasvasthAnurAgAbhivyakti paTu ceSTA prakaTanA dirUpAM kurvanti, 'sesaM taM ceva nAva bhutlo bhujo pariNati' zeSaM taccaiva-pUrvoktakAyaparicArarItyaiva yAvat tairdevaiH rUpaparicAraNe kRte sati teSAmicchAmanaH kSiprameva zAntimupaiti. tAsAzcApsarasAM zrotrendriyatayetyAdilAvaNyAntatayA bhUyo bhUyaH pariNamanti, atha zabda. paricAraNAM prarUpayitumAha-'tattha NaM je te sahapariyAragA devA tesiM NaM icchAmaNe samuppaja i icchAmoNaM accharAhi saddhi sahapariyAraNaM karettae' tatra khalu ye o zabdaparicArakA devA bhavanti teSAM khalu icchAmanA-viSaya bhogecchApradhAnaM manaH saMkalpaH samupapadyate-icchAmaH nikaTa jA pahu~catI haiM aura unase na atidUra aura na ati samIpa sthita ho jAtI haiN| ve pUrvavarNita udAra yAvat-zrRMgAramaya, manojJa, manohara tathA manorama uttaravaikriyarUpoM ko dikhalAtI-dikhalAtI huI rahatI haiN| taba ve deva una apsarAbhoM ke sAtha rUpaparicAraNA karate haiM, arthAt ve kaTAkSa yukta dRSTi se dekhanA, aMga-pratyaMga kA avalokana tathA apane anurAga ko prakaTa karane vAlI ceSTAoM ko prakAzita karanA Adi karate haiN| zeSa nAthana kAyaparicAraNA ke samAna hI samajhanA cAhie / isa prakAra rUpaparicAraNA karane para una devoM kA mana zIghra hI zAnti prApta kara letA hai| atha zabdaparicAraNA kI prarUpaNA kI jAtI hai| devoM meM jo deva zabdaparicAraka haiM, unakA viSayabhoga kI icchA kI pradhAnatA karIne teo te davenI pAse pahoMcI jAya che ane temanAthI bahu dUra nahIM bahu pAse nahIM tema sthita thAya che. te pahelAMnA varNana mujaba udAra yAvat zRMgAramaya manehara, mane tathA manorama uttarakiya rUpane dekhADatI-dekhADatI rahe che. tyAre te deve te asarAonI sAthe rUpa-paricAraNA kare che, arthAta teo kaTAkSayukta daSTithI jove, aMga, pratyaMganuM avalokana tathA pitAnAM anurAgane pragaTa karatI ceSTAone prakAzita karavI vagere kare che. bAkInuM kathana kAyaparicAraNAnAM jevuM ja samajI levuM joIe. A rIte rUpaparicAraNa karavAthI te devonuM mana jhaDapathI zAMti prApta karI le che. have zabda-paricAraNanI prarUpaNa karAya chedevAmAM je deva zabda-paricAraka che, temanAM viSayabheganI IcchAnI pradhAnatAvALA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #881 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 868 prajJApanAsUtre - khalu apsarobhiH sArddha zabdaparicAraNAM kartumiti, 'taeNaM tehiM devehiM evaM maNasIkae samANe taheva jAva uttaraveuvjiyAI ruvAI viubvaMti' tataH khalu tairdevaiH evam uktarItyA manasi saMkalpe kRte sati tathaiva - pUrvoktarItyaiva yAvat- kSiprameva tA apsarasaH udArANi zRGgArAdiviziSTAni uttaravai kriyAgi rUpANi vikurvanti 'viunvittA jeNAmeva te devA teNAmeva uvAgacchati vikurvitA yenaitra- yasyAmevadizi te devAstiSThanti, tanaiva tasyAmevadizi upAgacchanti 'upagacchattA siM devANaM adUra sAmaMte ThiccA aNuttarAI uccAvayAI sahAI samudrImANI samudIremANIo cidveti' upAgatya teSAM devAnAm adUrasAmante - nAtidUra pratyAsanne sthitvA anuttarAna- sarvajana manaHpramodajanakatvena anuttamAn, uccAvan- atyakimane dIpakalAzlIlasvarUpAn zabdAn samudIrayantyaH samudIrayantyaH- paunaHpunyenoccArayantyastiSThanti, 'tae NaM te devA tAhi acchArAhiM saddhi sahaparivAraNaM kareMti' tataH khalu te devAstAbhirapsaribhiH sArddha zabdaparicAraNAM kurvanta - 'sesaM taM caiva jAva bhujjo bhujo pariNamaMti' zeSaM taccaiva - pUrvoktarItyaiva yAvat - zabdaparicAraNA tAsAmapsarasAM zrotrendriyAityAdi lAvaNyAntatayA bhUyo bhUyaH pariNamanti, sammaprati manaH paricAraNAH prarUpayitumAha- 'tattha NaM je te maNapariyAragA devA vAlA mana utpanna hotA hai / ve saMkalpa karate haiM ki hama apsarAoM ke sAtha zabdaparicAraNA karanA cAhate he / devoM ke isa prakAra saMkalpa karane para pUrvokta prakAra se hI ve apsarAeM udAra, zrRgAramaya vaikriyaka rUpoM kI vikriyA karatI haiM / vikriyA karake jidhara ve deva hote haiM, udhara jAtI haiM aura una devoM ke kucha samIpa Thahara kara anuttara arthAt sarva janoM ke lie pramoda janaka hone se sarvottama evaM atyadhika kAmoddIpaka zabdoM kA vAraMvAra uccAraNa karatI haiM / taba ve deva una apsarAoM ke sAtha zabdaparicAraNA karate haiN| zeSa kathana pUrvavat hI samajha lenA caahie| yAvat vaha paricAraNA unake lie atIva sukhada rUpa meM pariNata hotI hai / aba manaHparicAraNA kI nirUpaNA kI jAtI hai / mana utpanna thAya che. tee saMkalpa kare che ke ame apsarAonI sAthe zabdaparicAraNA karavA IcchIe chIe. aAnAM A rIte sa`kalpa karavAthI, pahelAM kahela rIte ja te apsarAo udAra, zRMgAramaya, vaikriyaka rUpe nI vikriyA kare che. vikriyA karIne jyAM te dhruve hAya che, tyAM jAya che ane te devAnI kaMika najIka kaiMka dUra rahIne anuttara arthAt sarvane mATe AnaMda-dAyaka hAvAthI sarvottama tema ja atyadhika kAmeddIpaka zabdonuM vAra'vAra uccAraNa kare che. tyAre te deve te apsarAonI sAthe zabda-paricAraNA kare che. khAkInuM kathana pahelAM jevuM ja samajI levuM joie. yAvat te zabda paricAraNA temanA mATe smRtIva sukhakara rUpamAM pariNata thAya che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #882 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 34 sU0 4 devAnAM paricAraNAvizeSanirUpaNam 869 tesi icchAmaNe samuppajjai -- icchAmo NaM accharAhiM saddhiM maNa pariyANaM karettae' tatra khala - teSu deveSu madhye ye amI manaH paricArakAH devA bhavanti teSAm icchAmanaH - viSayabhogecchA pradhAnaM manaH saMkalpaH samutpadyate - icchAmaH khalu apsarobhiH sArddhaM manaH parivAraNAm - manasA manobhavavikAropabRMhitaparasparoccAvacamana:- saMkalpajanya viSayabhogarUpAm kartumiti, 'tae NaM tehi devehiM evaM maNatIkae samANe khippAmeva tAo accharAo tatthagayAo ceva samANIo aNuttarAI uccAvayAI maNAI saMpahAremANIo saMpahAremANIo citi' tataH khalu tathAvidhasaMkalpAnantaram tai devaiH evam uktarItyAmanasi saMkalpe kRte sati kSiprameva tA apsarasastatra gatAcaiva - saudharmezAna devalokamadhyavarti svasva vimAnasthitA eva satyaH, anuttarANi - atyanta saMtuSTividhAyakatayA anuttamAni uccAvacAni - vissybhog|skt zlIlAzlIlarUpANi manAMsi saMpradhArayantyaH saMpradhArayantyaH - paunaH punyena pracArayantya stiSThanti 'tae NaM te devA tAhiM accharAhiM saddhiM maNapariyAraNaM kareMti' tataH khalu te devA svAbhirapsaroSiH sArddhaM manaH paricAraNAm-tathAvidhamanaH saMkalpakaraNarUpaviSayabhogaM kurvanti, 'sesaM niravasesaM taM caiva jAva bhujjo bhujjo pari NamaMti' zeSaM niravazeSam - sarvaM tacaiva pUrvoktaM yAvat devakRtamanaH pravicAraNA stAsAmapsarasAM una devoM meM jo mana se paricAraNA karane vAle deva hote haiM, unheM viSayabhoga kI icchA kI pradhAnatA vAlA mana unna hotA hai / ve saMkalpa karate haiM ki hama apsarAoM ke sAtha manaHparicAraNA karanA cAhate haiM arthAt mana ke dvArA kAma vikAra se vRddhiprApta paraspara ucca - aba na manaH saMkalpa janita viSayabhoga karanA cAhate haiM / isa prakAra kA saMkalpa karane para ve deviyAM apane sthAna para arthAt saudharma aura IzAna kalpa ke apane -apane vimAnoM meM rahI huI hI vAravAra atIva santoSa utpanna karane vAle evaM viSayabhoga meM AsaktazlIla evaM azlIla mana karato haiM / taba ve deva una apsarAoM ke sAtha manaHparicAraNA karate haiN| zeSa kathana pUrvavat hI samajha lenA caahie| yAvat vaha manaHparicAraNA una deviyoM ke lie zrotrendriya, cakSurindriya, ghrANendriya, rasanendriya aura have mana:paricAraNAnI nirUpaNA karavAvALAM deva hAya che, temane viSayabhoganI IcchAnI pradhAnatAvALAM mana utpanna thAya che. teo sakalpa kare che ke ame apsarAonI sAthe mana:paricAraNA karavI icchIe chIe. arthAt mana dvArA kAma vikArathI vRddhi prApta paraspara ucca ane avacce manaHsakalpa janIta viSayabhoga karavA cAhe che A rItanA sa'kalpa karavAthI te devIe potAnA sthAnapara arthAt saudharma ane izAna pnAM potapotAnAM vimAnAmAM rahIne ja vAravAra atIva satASa utpanna karavAvALA tema ja viSaya bhegamAM asakta zrlIla tema ja azlIla mana kare che. tyAre te deve te apsarAe sAthe mana:paracAraNA kare che. bAkInuM kathana pahelAnAM jevuM ja samajI levu joie. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #883 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 870 prajJApanAsatre zrotrendriyatayA cakSurindriyatayA ghrANendriyatayA rasanendriyatayA sparzanendriyadayA iSTatayA kAntatayA manojJatayA mana ApatayA subhagatayA saubhAgyarUpayauvanaguNyalAvaNyatayA bhUyobhUya: pariNamante, tathA ca tA apsaraso devyaH sahasrAraM yAvad gacchanti na tataH paramiti bodhyam 'tatra gatAzca'ti padopAdAnAt , tataH paraM tu teSAM tA dhyAnAlambanaM bhavanti, greveyakAdInAM tu dhyAnAlambanamapi tA na bhavanti, athaiteSAmeva devAnAmalpabahutvaM prarUpayituM saptamaM dvAra. mAha-'eesi NaM bhaMte ! devANaM kAyapariyAragANaM jAva maNapariyAragANaM apariyAragANa ya kayare kayarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiza vA ?' he bhadanta ! eteSAmevapUrvoktAnAM khalu devAnAM kAyaparicArakANAM pAvat-spazeparicArakANAM rUpaparicArakANAM zabdaparicArakANAM manaHparicArakANAm aparicArakANAJca madhye katare katarebhyo'lpA vA bahukA vA tulyA vA vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'sanvatthovA devA aparigAragA' sarvastokA devA aparicArakA bhavanti navauveyakAnuttaraupapAtikAnA sparzanedriya ke rUpa meM iSTa, kAnta, manojJa, atIva manohara, subhaga, saubhAgya rUpa, yauvana guNa evaM lAvaNya rUpa meM vAraMvAra pariNata hotI hai| isa prakAra apsarAeM sahasrAra devaloka taka jAtI haiM, usase Age nahIM jAtI, kyoMki 'tattha gayA mo cetra' ina padoM kA prayoga kiyA gayA hai| sahastrAra devaloka ke Age dezoM ke viSayabhoga kA Alana mana hI hai| bArahaveM kalpa ke Upara graiveyaka Adi ke deva mana se bhI pravIcAra nahIM karate haiM / aba sAtaveM dvAra meM ina devoM ke alpa bahutva kA nirUpaNa kiyA jAtA hai gautamasvAmI-he bhagavan ! ina kAyaparicAraka, yAvat-sparzaparicAraka, rUpa paricAraka, zabdaparicAraka, mana:-paricAraka aura aparicArakadevoM meM kauna kisase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika hai ? bhagavAna-he gautama ! saba se kama aparicAraka deva haiM, kyoM ki sirpha ave. yAvat te manaHparicAraNuM te devI e mATe zrotrendriya, negendriya, prANendriya, rasendriya ane pazendriyanA rUpamAM ISTa, kAnta, manejJa, atIva manahara subhaga, saubhAgya rUpa, yauvana guNa temaja lAvaNya rUpamAM vAraMvAra pariNata thAya che. A rIte apsarAo sahastrAra devaleka sudhI jAya che, tyAMthI AgaLa nathI jatI, ma 'tattha gayAo ceva' mA pAnI pryo|| 42 / / cha. sahasA hevAnI nai devanAM viSayabheganAM AlaMbana mana ja che. bAramA kalapanI upara zaiveyaka vagerenAM deva manathI paNa paricAraNa nathI karatAM. - have sAtamA dvAramAM A devanAM alpa, bahatvanuM nirUpaNa karAyuM che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! A kAyaricArako, yAvat sparza paricArake, rUpa paricArake, zabda-paricArake mana paricArake, ane a5ricAraka devamAM, koNa tenAthI ceDA-vadhAre, tulya athavo vizeSAdhika che? zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #884 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 34 sU0 4 devAnAM paricAraNAvizeSanirUpaNam 871 meva devAnAmaparicArakatayA teSAJca sarvasaMkhyayA kSetrapalyopamAsaMkhyeya bhAgavartinamaH pradezarAzipramANatayA sarvebhyo'lpatvAt, tadapekSayA - 'maNapariyAragA saMkhejaguNA' manaH paricArakAdevAH saMkhye guNA bhavanti teSAmAnataprANatAraNAcyutakalpacatuSTayamAtravartitayA tepAzca aparicAraka devApekSayA saMkhyeyaguNakSetrapara popamA saMkhyeyabhAgagatAkAzapradezarAzipramANatvAt saMkhyeyagugatvaM bodhyam, tadapekSayApi 'sahapariyAragA asaMkhejjaguNA' zabdaparicArakA devA asaMkhyeyaguNA bhavanti teSAM mahAzukrasahasrAra kalpavAsitvenaghanIkRta lokasya ekaprAde zikyAH zreNyA asaMkhyeyatama bhAgavakAzapradezara zipramANakhAt, tadapekSayApi - 'rUtrapariyAragA asaMkhejjaguNA' rUpaparicArakA devA asaMkhyeyaguNA bhavanti teSAM rUpaparicAraka devAnAM brahmalokalAntakakalpavAsitayA pUrvadevApekSayA'saMkhyeyaguNazreNyasaMkhyeya bhAgavartinabhaH pradeza aat aura anuttaravimAnoM ke hI deva aparicAraka hote haiM aura ve saba mila kara kSetra palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga meM rahe hue AkAza ke pradezoM ke barAbara hone ke kAraNa saba se kama haiM / unakI apekSA mana se paricAraNA karane vAle deva saMkhyAtaguNA adhika haiM, kyoM ki aise deva Anata, prANata, AraNa aura acyuta nAmaka cAra kalpoM meM hote haiM ve aparicAraka devoM kI apekSA saMkhyAtaguNita kSetra esyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga meM rahe hue AkAzapradezoM ke barAbara haiM, ataeva aparicAraka dezoM kI apekSA saMkhyAtaguNA adhika haiM / manaHparicArakoM kI apekSA zabda paricArakadeva asaMkhyAtaguNA haiM / aise deva mahAzukra aura sahasrAra kalpa meM hI hote haiM / ve ghanIkRta loka kI eka pradeza vAlI zreNI ke asaMkhyAtaveM bhAga meM sthita AkAzapradezoM kI rAzi ke barAbara haiM zabdaparicArakadevoM kI apekSA rUpaparicAraka deva brahmaloka aura lAntaka zrI bhagavAna-De gautama ! sahuthI e chA aparicAraka deve che, kema ke phakta traiveyaka ane anuttara vinAnAM deva ja aracAraka devA hAya che ane te badhAM maLIne kSetra paDye pamanA asakhyAtamAM bhAgamAM rahIne AkAzanAM pradezezanAM kharAkhara hevAne kAraNe badhAthI ochAM che. temanI apekSAe manathI paricAraNA kavAvALA deva saMkhyAtagaNA vadhAre che. kema ke evAM deve Atata, prANuta, bAraNuM ane acyuta nAmanAM cAra peAmAM hAya che te maricAraka devAnI apekSAe sa`khya taguNIta kSetrajye papanAM asaMkhyAtamAM bhAgamAM rahIne AkAza pradezeAnI barAbara che tethI ja paricArazAnI apekSAe sakhyAta gaNAM vadhAre che. mana:paciAraNA karavAvALA apekSAe zabda-paciArakA saMkhyAtagaNA che. AvAM deva mahuzukra ane sahasrAra kalpamAM ja hAya che. teo dhanIkRta leAkanI eka pradezavALI zreNInAM asakhyAtamAM bhAgamAM sthita AkAza pradezanI rAzInAM barAbara che. zabda paricAraka devenI apekSAe rUpa-paricArakeA asa`khyAta gaNA che. rUpaparicAraka deva zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #885 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 872 prajJApanAstre rAzipramANatvAt , tadapekSayA'pi 'phAsapariyAragA asaMkhejaguNA' sparzaparicArakA devA asaMkhyeyaguNA bhavanti sparzaparicArakadevAnAM sanatkumAramAhendrakalpavAsitayA teSAzca brahmalokalAntakadevApekSayA'saMkhyeyaguNazreNapasaMkhyeyabhAgavartigaganapra te zarAzipramANatvAna, tadapekSayA'pi 'kAyapariyAragA asaMkhejaguNA' kAyaparicArakA asaMkhyeyaguNA bhavanti asurakumArAdIzAnAntadevAnAM kAyaparicArakatarA teSAM sarvasaMkhyayA pratagasaMkhyeya bhAgavAkAzapradezarAzi pramANakhAditibhAvaH / iti 'paNNavaNAe pariyAraNA payaM samattaM' prajJApanAyAM paricAraNApadaM catustriMzattamaM samAptam // 34 // suu04|| paJcatriMzattamaM vedanAkhyaM padam dvAra grahagAthAdvayavaktavyatA mUlam-sIyAya davvasarIrA sAtA taha veyaNA bhavai dukkhA / abbhuvagamovakkamiyA nidA ya aNidA ya nAyavvA // 1 // kalpoM meM hote haiM, ataeva ve zabda paricAraka devoM kI apekSA asaMkhyAta guNazreNI ke asaMkhyAtabhAgavartI AkAzapradezoM kI rAzi ke barAbara haiM / rUpaparicAraka devoM kI apekSA sparzaparicArakadeva asaMkhyAtaguNA haiN| ye deva sanatkumAra aura mAhendra kalpoM ke nivAsI hote haiM, ataH brahmaloka aura lAntaka kalpa ke devoM kI apekSA asaMkhyeyaguNa zreNI ke asaMkhyAtaveM bhAga meM sthita AkAzapradezoM ke barAbara haiN| sparzaparicAraka devoM kI apekSA kAyaparicAraka deva bhI asaMkhyAta. guNita haiM, kyoMki saba asurakumAra vAnavyantara evaM jyotiSka ta saudharma aura IzAna kalpa ke deva kAyaparicAraka hote haiM aura ve saba milakara pratara ke asaMkhyAve bhAga meM rahe hue AkAzapradezoM kI rAzi ke barAbara hote haiM / ||suu0 4 // paricAraNApada samApta / brahmaleka ane lAntaka kapamAM hoya che, tethI ja teo zabda-paricArakonI apekSAe asaMkhyAta zreNInAM asaMkhyAta bhAgavatI AkAza pradezanI rAzinAM barAbara hoya che. rUpa-paricAraka devanI apekSA sparza paricAraka devA asaMkhyAta gaNuM che. A deve sanakumAra ane mahendra kapanA nivAsI hoya che tethI brahmaleka ane lAntaka kalpanA devenI apekSAe asaMkhyAta guNa zreNInAM asaMkhyAmAM bhAgamAM sthita AkAza pradezonAM barAbara hoya che sparza paricAraka devenI apekSAe kAyaparicAraka deve paNa asaMkhyAta guNita che kema ke badhA asurakumAra, vAnarthAtara tema ja jati ane saudharma ane IzAna kapanAM deve kAya-paricAraka hoya che ane te badhA maLIne prataranAM asaMkhyAtamAM bhAgamAM rahIne AkAza pradezonI rAzInAM barAbara hoya che. sUra kA payAraNuM pada samApta zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #886 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 35 dvArasaMgrahagAthAdvayam sAyamasAyaM savve suhaM ca dukkhaM adukkhamasuhaM ca / mANasarahiyaM vigaliMdiyA u sesA duviha meva // 2 // chAyA-zItA ca dravyaiH, zArIrI sAtA tathA vedanA bhavati duHkhaa| AbhyupagamikI aupakramikI nidA ca anidA ca jJAtavyA // 1 // sAtAm asAtAM sarva sukhAM ca duHkhAm aduHkhA sukhAzca / mAnasarahitAM vikalendriyAstu zeSAH dvividhA eva // 2 // TIkA- catustriMzattame pade vedapariNAmavizeSarUpA paricAraNA prarUpitA samprati pazca triMzattame gatipariNAmavizeSarUpAM vedanA prarUpayitum dvArasaMgrahagAthAdvayamAha-'sIyA ya paiMtIsavAM vedanApada dvArasaMgraha gAthAeM zabdArtha-(sItA ya vvasarIrA sAtA taha vedazA avaha dukkhA) zIta (ca) aura uSNa tathA zItoSNa (davva) dravya, kSetra, kAla, bhAva se vedanA (sarIrA) zArIrika vedanA (sAtA) sAtA rUpavedanA (dukkhA) duHkha rUpa vedanA abbhuva. gamovakkamiyA) abhyupagamikI tathA aupakramikI vedanA (nidAya anidAya nAyavvA) nidA-jisa meM citta lagA ho aura anidA viveka se rahita vedanA jAnanA cAhie (sAyamasAyaM save) sAtA-mAtA vedanA sabhI jIva vedate haiM (suhaM ca dukkhaM adukhamastuhaM ca) sukha, duHkha aura adukhasukha vedanA ko bhI (mANasarahiyaM vigaliMdiyA u) vikalendriya mAnasa vedanA se rahita haiM (sesA duvihameva) zeSa donoM prakAra kI vedanA vedate haiM ? ||suu. 2 // TIkArtha-cautIsaveM pada meM veda ke eka pariNAma paricAraNA kI prarUpaNA kI pAMtrIsamuM vedanA pada dvArasaMgraha gAthAo zahAtha :-(sItA ya davva sarIrA sAtA taha veyaNA bhavaI duHkhA (sItA) zIta (ca) bhane 6 tathA zItaY (davva) dravya, kSetra, 48, mAthI vana (sarIrA) zArIrI vahanA (sAtA) sht||35 36nA (duHkhA) du:535 vahanA (abbhuvagamo vakkamiyA) sabhyupagabhInI tathA mo5minI vahana (nidAya anidA ya nAyavvA) nimA vitta vAyu DAya, bhane anidA-vivekathI rahita-vedanA jANavI joIe. 1 (sAyamasAyaM save) zata-zata nA-yA 75 loga cha (suha ya dukkhaM adukkhamasuha ya) subha, duH5 ane suma vahanAne 55 (mANasarahiyaM vigaliMdiyAu) visandriya mAnasanAthI 2lita khAya che. (sesA duvihameva) zeSa mane prAranI vedanA bhagave che. parA TIkArtha -34 mAM paddamAM vedanA eka pariNAma-paricAraNanI prarUpaNa karAI che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #887 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 874 prajJApanAsUtraM dadha sarIrA sAyA taha veyaNA bhavai dukkhA / anbhuSagamo vakkamiyA nidAya aNidA ya nAyabdhA // 1 // sAyamasAyaM savve suhaM ca dukkhaM adukkhamasuhaM ca / mANasarahiyaM vigaleMdiyA u sesA duviha meva // 2 // sarvaprathamaM vedanA zItA cakArAd uSNA zItoSNA ca vaktavyA 1, tadanantaraM dravyakSetrakAlabhAvavedanA vaktavyA 2, tadanantaraM zArIrI tadupalakSaNavAd mAnasI na vedanA vaktavyA 3, tadanantaraM sAtA tathA duHkhA vedanA sabhedA jJAtavNa bhavati 4, tadanantaram Abhyupaga mikI vakSyamANasvarUpA aupakramikI cApi tathAvidhA jJAtavyA bhavati 5, tadanantaraM nidA ca-samyag vivekavatI cittavatI vA vedanA vaktavyA 6, tadanantaram anidA ca-samyaga vivekavikalA cittavikakA vA vedanA jJAtavyA bhavati // 1 // atha sAtAdi vedanAmadhikRtya vakSyamANavizeSasaMgrAhakadvitIyagAthArthamAha-sAtAm-sukhasvarUpAm, asAtAm-duHkhasvarUSAM cakArAt satAsAtAzca vedanAM sarve prANino vedayante, evaM sukhAzca duHkhAzca adukhAsukhAzca vedanAM vedayante, tathA vikalendriyAH-eka dvitricaturindriyAstu punaH asaMjJigaI, aba paiMtIsaveM pada meM gatipariNAma rUpa vedanA kA nirUpaNa karane ke lie do saMgrahagAthAeM kahate haiN| sarvaprathama zIta vedanA kahI jAegI aura 'ya' (ca) zabda ke prayoga se uSNa tathA zItoSNavedanA bhI kahI jaaegii| tatpazcAt dravya, kSetra, kAla aura bhAva se vedanA kheNge| phira zarIrika aura mAnasika vedanA, tadanantara sAtA tathA duHkha vedanA bhedoM sahita kheNge| tatpazcAt AbhyupagamikI aura aupakanikI vedanA kA nirUpaNa kiyA jAegA / phira nidA arthAta vivekayukta athavA cittavattI aura anidA arthAt viveka vikalavedanA kA varNana hogaa| tathA sAtA, asAtA aura sAtA-asAtA rUpa vedanA kA sabhI prANI vedana karate haiN| isI prakAra sukha, duHkha evaM sukha-duHkha rUpa vedanA ko bhI sabhI prANI vedate haiM / ekendriya, dvIndriya, trIndriya, caturindriya aura asaMjJI paMcendriya mAnasarahita - have pAMtrIsamAM padamAM gati-pariNAma-rU5 vedanAnuM nirUpaNa karavAne mATe be saMgrahagAthAo kahe che | sarva prathama zIta vedanA kahevAze ane ca"(2)" zabdanA pragathI uSNu tathA zItoSNa vedanA paNa kahevAze te pachI dravya, kSetra, kAla ane bhAvathI vedanA kaheze pachI zArIrIka ane mAnasika vedanA, tyAra pachI zAtA tathA duHkha vedanA bheda sahita kaheze. tyAra bAda AyugAmInI tathA aupakramInI vedanAnuM nirUpaNa karAze. pachI nidA arthAt vivekayukta athavA cittavatI ane anidA arthAt viveka-vikala vedanAnuM nirUpaNa thaze. 15 zAtA, azAtA ane zAtA-azAtA rU5 vedanAnuM badhAM prANIo vedana kare che. te ja prakAre sukha duHkha tema ja sukha-duHkha rU5 vedanAne paNa badhA prANa vede che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #888 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 35 sU0 1 gatipariNAmavizeSarUpAM vedanAdinirUpaNam 875 paJcendriyAzca mAnasarahitAm-manovikalAM vedanAM vedayante, zeSAstu zArIrIM mAnasIJca tadu bhayasamudabhavAJca vedanAM vedayante iti gAthAdvayasaMkSepArthaH // 2 // // vedanAdi vaktavyatA // mUlam-kaivihA gaMbhaMte ! veyaNA paNNattA ? goyamA! tivihA veyaNA paNNatA, taM jahA-sIyA usiNA sItosiNA, neraiyANaM bhaMte ! kiM sItaM veyaNaM vedeti usiNaM veyaNaM vedeti sItosiNaM veyaNaM vedeti ? goyamA! sotaM pi veyaNaM vedeti, usiNaM pi veyaNaM vedeti no sItosiNaM veyaNaM vedeti, keI ekkevapuDhavIe veyaNAo bhaNaMti, rayaNappabhApuDhavi negiyANaM bhaMte ! pucchA, goyamA ! no sIyaM veyaNaM vedeti usiNaM veyaNaM vedeti no sItosiNaM veyaNaM vedeti, evaM jAva vAluyappabhApuDhavineraiyA, paMkappabhA puDhavi neraiyA NaM pucchA, goyamA ! sItaM pi veyaNaM vedeti usiNaM pi veyaNaM vedeti no sItosiNaM veyaNaM vedeti, te bahuyatarAgA je usiNaM veyaNaM vedeti, te thovatarAgA je sItaM veyaNaM vedeti, dhUmappabhAe evaM ceva duvihA, navaraM te bahutaragA je sItaM veyaNaM vedeti, te thovatarAgA je usiNaM veyaNaM vedeti, tamAe ya sIyaM veyaNaM vedeti no usiNaM veyaNaM vedeti, no sItosiNaM veyaNaM vedeti, asurakumArANaM pucchA, goyamA! sIyaM pi veyaNaM vedeti usiNaM pi veyaNaM vedeti, sItosiNaM pi veyaNaM vedeti, evaM jAva vemANiyA, kaivihA NaM bhaMte ! veyaNA paNNattA ? goyamA! cauvvihA veyaNA paNNattA, taM jahA-davvao khettao kAlao bhAvao, neraiyA NaM bhaMte ! kiM davao veyaNaM vedeti jAva kiM bhAvao veyaNaM vedeti ? goyamA ! davyao vi veyaNaM vedeti, jAva bhAvao vi veyaNaM yA manohIna vedanA vedate haiM / zeSa jIva donoM prakAra kI arthAt zarIrI aura mAna lI vedanA vedate haiM // 2 // ekendriya, hIndriya, trIndriya, caturindriya ane asaMjJI paMcendriya mAnasarahita agara mane hina vedanA bhegave che. bAkInAM jIva baMne prakAranI arthAt zArIrika ane mAnasi nA le che...||2|| zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #889 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtra vedeti, evaM jAva vemANiyA, kaivihANaM bhaMte ! veyaNA paNNatA? goyamA! tivihA veyaNA paNNattA, taM jahA-sArIrA mANasA sArIra mANasA, neiyA NaM bhaMte ! ki sArIraM veyaNaM vedeti mANasaM veyaNaM vedeti sArIramANasaM veyaNaM vedeti ? goyamA! sArIraM pi veyagaM vedeti, mANasaM pi veyaNaM vati, sArIramANasaM pi veyaNaM vedeti, evaM jAva vemANiyA, navaraM egidiyA vigaliMdiyA sArIraM veyaNaM vedeti no mANasaM veyaNaM vedeti, no sArIramANasaM veyaNaM vedeti, kaivihA NaM bhaMte ! veyaNA paNNA paSNatA, ? goyamA ! tibihA veyaNA paNNattA, taM jahA-sAtA asAtA sAtAsAtA, neraiyA gaM bhaMte kiM sAyaM veyaNaM vedeti, asAyaM veyaNaM vedati, sAyAsAyaM vedeti ? goyamA ! tivihaM pi veyaNaM vedeti, evaM savvajIvA jAva vemANiyA, kaivihA NaM bhaMte ! veyaNA paNNatA ? goyamA ! tivihA paNNa nA, taM jahA dukkhA suhA adukkhasuhA, neraiyA NaM bhaMte ! kiM dukkhaM beyaNaM vedeti, pucchA, goyamA ! dukkhaM pi veyaNaM vedeti suhaM pi veyaNaM vedeti, adukkhamasuhaM pi veyaNaM vedeti, evaM jAva vemANiyA ||suu0 1 // chAyA -katividhA khalu bhadanta ! vedanA prajJaptA ? gautama ! trividhA vedanA prajJaptA, tadyathA-zItA, uSNA, zItopaNA, nairayikAH khalu bhadanta ! kiM zItAM vedanAM vedayante, uSNAM vedanAM vedayante zItoSNAM vedanAM vedayante ? gautama ! zItAmapi vedanAM vedayante uSNAmapi vedanAdi vaktavyatA zabdArtha-(kaivihANaM bhaMte ! veynn| paNNattA ?) he bhagavan ? vedanA kitane prakAra kI kahI hai ? (goyamA ! tivihA veyaNA paNNattA) he gautama ! tIna prakAra kI vedanA kahI hai (taM jahA) vaha isa prakAra (sItA usiNA sItosiNA) zItA, uSNA, zItoSNA / ___ (nerajhyA NaM bhaMte ! kiM sItaM vedaNaM vedeti ?) he bhagavan ! nAraka kyA zIta vedanAdi vaktavyatA zahAtha :- (kaivihoNa bhaMte veyaNA paNNattA ?) 8 bhagavan! vahanA 21 prAnI 4ii cha 1 (goyamA tivihA veyaNA paNNattA) meM gautama ! 15 pra2nI vedanA hI cha (taM jahA) 0 prAre (sItA usiNA, sItosiNA) lal, Seel, shiitaa| (neraiyANa bhaMte kiM sItaM veyaNa vedeti ?) 3 mApan ! nA24 zuzIta vahanA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #890 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 35 20 1 gatipariNAmavizeSarUpAM vedanAdinirUpaNam 877 vedanAM vedayante no zItoSNA vedanAM vedayante, kevid ekaikapRthivyAM vedanAH bhaNanti,ratnaprabhApRthivI nairayikANaM bhadanta ! pRcchA, gautama ! no zItAM vedanAM vedayante uSNAM vedanAM vedayante no zItoSNAM vedanAM vedayante, evaM yAvad vAlukAprabhApRthivInairayikAH, paGkaprabhApRthivInarayikANAM pRcchA, gautama ! zItAmapi vedanAM vedayante, uSNAmapi vedanA vedayante, no zItoSNAM vedanA vedayante, te bahutarakA ye uSNAM vedanAM vedayante, te stokavedanA vedate haiM ? (usiNaM vedaNaM vedeti ?) kyA uSNavedanA vedate haiM ? (sIto. siNaM ghedaNaM vedeti ?) kyA zItoSNa vedanA vedate haiM ? (goyamA ! sItaMpi vedaNaM vedeti) he gautama ! zItavedanA bhI vedate haiM ? (usiNaMpi vedaNaM vedeti) uSNavedanA bhI vedate haiM (no sItosiNaM vedaNaM vedeti) zItoSNa vedanA nahIM vedate haiM (keI ekkekapuDhavIe vedaNAo bhaNaMti) koI eka- eka pRthvo meM vedanAe kahate haiM (rayaNappabhApuDhavineraiyA NaM bhaMte ! pucchA ?) he bhagavan ! ratnaprabhA pRthvI ke nAraka, ityAdi prazna (no sItaM vedaNaM vedeti, usiNaM vedaNaM vedeM ti, no sItosiNaM vedaNaM vedeti) zItavedanA nahIM vedate, uSNa vedanA vedate haiM, zIto. vaNavedanA nahIM vedate (evaM jAva vAluyappabhApuDhadhi neraiyA) isI prakAra yAvat vAlukAprabhA pRthvI ke nAraka (paMkappabhApuDhadhineraiyA NaM pucchA 1) paMkaprabhA pRthivI ke nArakoM saMbaMdhI prazna ? (goyamA! sItaMpi vedaNaM vedeti, usipaMpi vedaNaM vedeti, no sItosiNaM vedaNaM vedeti, he gautama ! zItavedanA bhI vedate haiM, uSNavedanA bhI bedate haiM, kintu zItoSNavedanA nahIM vedate haiM (te bahutarAgA je usiNaM vedaNaM vedeti) ve nAraka bahuta haiM jo uSNalagava cha ? (siNa veyaNa vedenti ?) zu By nA mAga cha ? (sItosiNaM vedaNaM vedeti ?) zuzItaing vahanA gave cha ? (goyamA! sItaM pi vedaNa vedenti) 3 gautama ! zIta vedanA 5 loga cha. (usiNaMpi vedaNa vedeti) Geeg nA megava cha (no sItosiNa vedaNa vedeti) deg vahanA nathI jogavatA. (keI ekkevaka puDhavIe veyaNAo bhaNaMti) 4 4 4 pRthvImA vanAI cha (rayaNappabhA puDhavI neraiyANa bhaMte pucchA) bhagavan ! 2namA pRthvInAM nA24 tyA prazna! (no sI vedaNa vedeti, usiNa veyaNa vedeti, no sItosiNa vedaNa vedeti) zIta vanA nathI bhogavatA, uoNu vedanA bhegave che, zItaSNa vedanA nathI bhegatA. (evaM jAva vAluyappabhApuDhavi neraiyA) se prAre yApat vaasu| pRthvInAM nA24 (paMkappabhA puDhavi neraiyANa pucchA) 54mA pRthvInAM nA samAdhI prazna (goyamA ! sItaMvi vedaNa vedeti, usiNa pi veyaNa vedeti no sItosiNaM veyaNaM vedeti) 3 gautama ! zIta vedanAne vede che, uSNu vedanAne bhegave che, paNa zIteNu vedanAne nathI bhegavatAM. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #891 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 878 prajJApanAsUtre tarakA ye zItAM vedanAM vedayante, dhUmaprabhAyAm evaJcaiva dvividhA, navaraM te bahutarakA ye zItAM vedanAM vedayante, te stokatarakA ye uSNAM vedanAM vedayante, tamAyAJca tamatamAyAJca zItAM vedanAM vedayante, no uSNAM vedAM vedayante, no zItoSNAM vedanA vedayante, asurakumArANAM pracchA, gautama ! zItAmapi vedanAM vedayante, uSNAmapi vedanA vedayante zItoSNAmapi vedanAM vedayante, evaM yAvada vaimAnikAH, katividhA khalu bhadanta ! vedanA prajJaptA ? gautama ! caturvidhA vedanA vedate haiM (te thovatarAgA je sItaM vedaNaM vedeti) ve thoDe haiM jo zIta vedanA vedate haiM (dhUmappabhAe evaM ceva) dhUmaprabhA meM isI prakAra (navaraM bahutaragA je mItaM vedaNaM vedeti) vizeSa yaha ki ve bahata hai jozIlavedanA vedate haiM (te thovatarAgA je umiNaM veyaNaM vedeti) ve thoDe nAraka haiM jo uSNavedanA vedate haiM (tamAe ya tamatamAe ya sIyaM vedaNaM vedeti) tamA aura tamastamA pRthvI ke nAraka zItavedanA vedate haiM (no usiNaM vedaNaM vedeti, no sItosiNaM vedhaNaM vedeti) uSNavedanA nahIM vedate, zItoSNa vedanA nahIM vedate (asurakumArANaM pucchA ?) asurakumAroM saMbaMdhI prazna ? (goyamA ! sInaM vi vedaNaM bedeM ti, usiNaM vi vedaNaM vede ti, sItomiNaM vi vedaNaM vedeti) he gautama ! zItavedanA bhI vedate haiM, uSNavedanA bhI vedate haiM zItoSNavedanA bhI vedate haiM (evaM jAca vemANiyA) isI prakAra vaimAnikoM taka (kaivihA Na bhaMte ! vedaNA paNNatA ?) he bhagavan ! kitane prakAra kI vedanA kahI hai ? (gogamA ! caucihA vedaNA paNNatA ?) he gautama ! cAra prakAra kI (te bahatarAgA je usiNaM vedaNa vedeti) te nA25 gaI che 2 guy nA sahana 42 cha (te thoktarAgA je sIta vedaNa vedeti) te the|31 cha re zIta vedanA sahana 42 cha (dhUmappabhAe evaM ceva) dhUmapramAmA mArIte (navara bahutaragA je sItaM vedaNa vedeti) vizeSa A che ke te A bahu ja che je zata vedanA sahana kare che. (te thovatarAgA je usiNa vedaNa vedeM ti) te the cha 2 7 26saha cha (tamAe ya tamattamAe ya sItaM vedaNaM vedeti) tabhA bhane tamastamA pRthvInAM nA24 zIta vehanA sahana 42 cha (no usiNa vedaNa vedeti, no sitosigaM, vedeti) vahana nathA vedatA, zItoSNa vedanA paNa nathI vedatA. (asurakumArANaM pucchA ) masu2zubhAre, saMdhI prazna (goyamA! sItapi veyaNaM vedaMti usiNaMpi veyaNaM vedeti, sItosiNaMpi veyaNaM vede ti) gautama! zIta nA pANu sahecha, Suy nA 5 saMDe cha zIta vahanA 5 sa che (evaM jAva vemANiyA) 2 // rIta thAvat vaimAnikA. (kai vihANaM bhaMte ! veyaNA paNNatta! ?) 3 bhagavan ! behanA haiTasA prAranI hevAI cha ? (goyamA ! cauvvihA veyaNA paNNattA) gautama ! yA 12nI vehanA vA cha zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #892 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyayodhinI TIkA pada 35 sU0 1 gatipariNAmavizeSarUpAM vedanAdinirUpaNam 879 vedanA prajJaptA, tadyathA-dravyaH kSetrataH kAlataH, bhAvata:, nairayikAH khalu bhadanta ! kiM dravyato vedanAM vedayante, yAvat kiM bhAvato vedanAM vedayante ? gautama ! dravyato'pi vedanAM vedayante yAvad bhAvato'pi vedanAM vedayante, evaM yAvad vaimAnikAH, katividhAH khalu bhadanta ! vedanA prajJaptA ? gautama ! trividhA vedanA prajJaptA, tadyathA-zArIrIM mAnasIM zArIramAnasIM, nairayikAH khalu bhadanta ! kiM zArIrI vedanA vedayante, mAnasIM vedanAM vedayante zArIramAnasIM vedanA vedayo ? gautama ! zArIrImapi vedanAM vedayante, mAnasImapi vedanA vedayante zArIramAnasI vedanA kahI hai (ta jahA-davyao khettao kAlao bhAvao) dravya se, kSetra se, kAla se, bhAva se (neraiyA NaM bhaMte ! kiM vyao veda vedeti jAva kiM bhAvao vedaNaM vedeti ?) he bhagavan nAraka kyA dravya se vedanA vedate haiM yAvat kyA bhAva se vedanA vedate haiM ? (goyamA! davao vi vedaNaM vedeti jAvabhAvao vi vedaNaM vedeti) he gautama ! dravya se bhI vedanA vedate haiM, yAvat bhAva se bhI vedanA vedate haiM (evaM jAva vemANiyA) isI prakAra yAvat vaimAnika (kai vihA NaM bhaMte ! vedaNA paNNatA ?) he bhagavan ! kitane prakAra kI vedanA kahI hai| (goyamA ! tivihA vedaNA paNNattA) he gautama ! tIna prakAra kI vedanA kahI hai (mArIza, mANasA, sArIramANasA) zArIrika, mAnasika aura zArIrika-mAnasika (nerahayA NaM bhaMte ! kiM sArIraM vedaNaM vedaM ti, mANasaM vedaNaM vedeti sArIramANasaMvedarNa deti ?) he bhagavan ! nAraka kyA zArIrika vedanA vedate haiM, mAnasika vedanA vedate haiM athavA zArIrika-mAnasika vedanA vedate haiM ? (goyamA ! sArIraM pi vedaNaM vedeti) he gautama ! zArIrika vedanA bhI vedate haiM (ta jahA-davyao, khettao, kAlao, bhAvao) te bhA pramANe dra0yathI kSetrathI, sathI, mAvazI. (nerayANa bhaMte ! kiM vvao veyaNa vedeti jAva kiM bhAvao veyaNa vedeti ?) 8 bhagavad ! nArako zuM dravyathI vedanA vede che yAvata zuM bhAvathI vedanA vere che ? (goyamA ! davvao vi veyaNa vadeM ti jAva bhAvao veyaNa vedeti) gautama ! dravyathA 564 vaDhanA va cha, yAtU mAthI 57 vahana va cha (evaM jAva vemANiyA) mA 24 zate yAvatu vaimAnike. (kaivihA Na bhaMte veyaNA paNNattA ?) 8 lagavan ! 8 // prAranI 36nA hI cha ? (goyamA tivihA veyaNA paNNattA) OM gautama ! 19 jAnI nA 4 cha (sarirA, mANasA sArIra-mANa sA) zArI2i5, mAnasi bhane zArIri4 mAnasi. (neraiyANa bhaMte ki sArIra veyaNaM vedeti, mANasa veyaNa vedeti, sArIra-mANasaM veyaNa vedeti ?) bhagavAna ! nArake zuM zArIrika vedanA vede che, mAnasika vedanA vede che, zArIrika-mAnasika vedanA vede che? (goyamA ! sArIra vi veyaNa vedeti) he gautama ! 24 vahanA 5 he cha zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #893 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 40 pracApanAsUtre mapi vedanAM vedayante, evaM yAvad vaimAnikAH, navaram ekendriyavikalendriyAH zArIrIM vedanA vedayante no mAnasIM vedanAM vedayante no zArIramAnI vedanA vedayante, katividhA khala bhadanta ! vedanA prajJaptA ? gautama ! trividhA vedanA prajJaptA, tadyathA-sAtA asAtA sAtAsAtA, nairayikAH khalu bhadanta ! ki sAtA vedanAM vedayante asAtA vedanAM vedayante sAtAsAta vedanAM vedayante ? gautama ! trividhAmapi vedanAM vedayante, evaM sarvajIvA yAvad vaimAnikAH, (mANasaM vi vedagaM vedeM ti) mAnasika vedanA bhI vedate haiM (sArIramANasaM pi veSaNaM vedeti) zArIrika-mAnasika bhI vedanA vedate haiM (evaM jAva vemANiyA) isI prakAra vaimAnikoM taka (navaraM egidiyavigaliMdiyA mArIraM veyaNaM vedeti) vizeSa-ekendriya aura vikalendriya zArIrika vedanA vedate haiM (no mANasaM veyarNa vedeM ti, no sArIramANasaM veyaNaM vedeti) mAnasika vedanA nahIM vedate aura zArIrikamAnasika vedanA bhI nahIM vedate / (kativihA NaM bhaMte ! veyaNA paNNattA ?) he bhagavan ! kitane prakAra kI vedanA kahI hai ? (goyamA ! tivihA veyaNA paNNattA) he gautama ! tIna prakAra kI vedanA kahI hai (taM jahA-sAtA, asAtA, sAtAsAtA) vaha isa prakAra sAtA, asAtA tathA sAtA-asAtA (neraDyA NaM bhaMte ! kiM sAyaM veyaNaM vedeM ti?) he bhagavan ! kyA nAraka sAtA vedanA vedate haiM ? (asAyaM veyaNaM vedeti ?) AsAtA vedanA vedate haiM ? (sAyAsAyaM veyaNaM vedeti ?) kyA sAtA-asAtA vedanA vedate haiM ? (goyamA ! tivihaM pi veyaNaM vedeM ti) he gautama ! tInoM taraha kI vedanA vedate haiM (evaM jAva savvajIvA jAva vemANiyA) isI prakAra yAvat sarvajIva yAvat vaimAnika (mANasa vi veyaNaM vedeti) mAnasi nA 5 34 cha (sArIra-mANasaMpi veyaNa vedeti) zArIrika-mAnasika vedanA paNa vede che. (evaM jAva mANiyA) mA rI vaibhAni sudhA (navara egidiya, vigali diyA sArIra veyaNa vedeti) vizeSa-sendriya ane vial-draya zArI2i4 vahanA behecha (no mANasa veyaNa vedeti no sArIramANasaM veyaNa vedeti) mAnasi nA ane zArI2i4-mAnasi vedanA nathI vedatA. (kai vihANaM bhaMte ! veyaNA paNNattA ?) samAn 48 prArI vahanA pAI cha ? (goyamA ! tivihA veyaNA paNNattA) he gautama ! ] anI vanA nA (taM jahA-sAtA, asAtA, sAtAsAtA) te bhA pramANe-sAtA, asAtA bhane sAtAsAta. (neraiyANa bhaMte ! kiM sAyaM veyaNaM vedeti ?) pAna ! naa23|| zusAtA vahanA he 1 (asAyaM veyaNa vedeti ?) masAta vahanA va cha ? (sAyA-sAyA veyaNa vedeti ?) sAtAsAtA vedanA veDhe che? (goyamA ! tivihAMpi veyaNa vedeti) 3 gautama! 12 praznI vana ve cha (evaM zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #894 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TokA pada 35 sU0 1 gatipariNAmavizeSarUpAM vedanAdinirUpaNam 881 katividhAH khalu bhadanta ! vedanA prajJaptA ? gautama ! vividhA prajJaptA, tadyathA-duHkhA sukhA aduHkhasukhA, naiyikAH khalu bhadanta ! kiM duHkhAM vedanA :vedayante pRcchA, gautama ! duHkhAmapi vedanA vedayante, mukhAmapi vedanAM vedayante, aduHkhasukhAmapi vedanAM vedayante, evaM yAvad vaimAnikAH // sU0 1 // TIkA-pratha yathoddezAnusAreNa prathamaM zItAdi vedanAH prarUpayitumAha- kAvihANaM bhaMte ! veyaNA paNNatA ?' he bhadanta ! katividhA khalu vedanA "nu pararUpA prajJaptA ? bhagavAnAha'goyamA !' he gAtama ! 'nivihA veyaNA paNattA' trividhA vedanA prajJaptA 'taM jahA-mIyA usiNA sItosiNA' tadyathA-zItA uSNA zItaM SNA ca, tatra zItapudgalasamparkajanyA (kaivihA gaM bhaMte ! veSaNA paNNattA ?) he bhagavan ! kitane prakAra kI vedanA kahI hai ? (goyamA ! tivihA paNNattA) he gautama ! tIna prakAra kI kahI hai (taM jahA dukkhA , suhA, adukkhasuhA) vaha isa prakAra-duHkha rUpa, sukharUpa aura aduHkha sukha rUpa (neraDyA gaM bhaMte ! ki dukkhaM veyaNaM vedeti ?) he bhagavan ! nAraka kyA duHkhavedanA vedate haiM ? (pucchA) prazna (goyamA ! dukkhaM pi veyarNa veMdeM ti, suhaM pi veSaNaM vedeti ? adukkhamasuhaM pi veyaNaM vedeM ti ?) he gautama ! duHkha vedanA bhI vedate haiM, sukhavedanA bhI vedate haiM aura aduHva asukhavedanA bhI vedate haiM (evaM jAva vemANiyA) isI prakAra vaimAnikoM taka sU0 1 // ____TokArtha-ava pUrvokta kramAnusAra prathama zIta Adi vedanA kA prarUpaNa kiyA jAtA hai gautamasvAmI-he bhagavana ! vedanA arthAt anubhUti kitane prakAra kI kahI gaI hai ? __ bhagavAn he gautama ! vedanA tIna prakAra ko kahI gaI hai-zIta vedanA, jAva savva jIvA jAva vemANiyA) 0 te sa / yAvat sa maani| (kai vihANaM bhaMte ! veyaNA paNNattA ?) he bhagavAna ! 489 12nI vehn| 4 / / cha ? (goyamA tivihA paNNattA) ke gautama ! 1 42nI 4214 cha (taM jahA dukkhA, suhA, adukhasuhA) te mA pramANe-du:535, su535 ane rAmasuma 35) (neraiyANaM bhaMte ! kiM dukkhaM veyaNaM vedeti 1) mAna ! naa2| zuhu vehanA cha ? (pucchA) prazna (goyamA ! dukkhaMpi veyaNa vedeti, suhaMpi veyaNa vedeti, adukkha suhaMpi veyaNaM vede ti) 3 gautama! huma benI 55 va cha supa nA 5 vehecha, samasuma vahanA 55 34 cha. (evaM jAva vamANiyA) 20 4 rIte vaimAnika sudhI, suu.1|| TakAI have pahela kaDela, umAnusAra prathama zIta vedanA vagerenuM prarUpaNa karAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! vedanA arthAt anubhUti keTalA prakAranI kahevAI che? zrI bhagavAna-ha gautama ! vedanA traNa prakAranI kahevAI che-zIta vedanA, uSNa vedanA, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #895 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 22 prajJApanAsU vedanA zItA, uSNapudgalasamparkajanyA uSNA, avayayabhedena zItoSNa pudgala samparkajanyA zItoSNA vedanA vyapadizyate, enAmeva trividhAM vedanAM nairayikAdi caturviMzatidaNDakakrameNa prarUpayitumAha- 'neraiyANaM bhaMte ! ki sItaM veyaNaM vedeMti, usiNaM veyaNaM vedeti sItosigaM veyaNaM vedeMte !' he madanta ! nairayikAH khalu ki zAMtAM vedanAM vedayante - anubhavanti ? kiMvA uSNAM daai dard ?kaMvA zItoSNAM vedanAM vedayante ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! 'sItaM piveyaNaM vedeMti, usigaM pi veSaNaM vedeti no sItosiNaM veyaNaM vedeMti' nairayikAH zItAmapi vedanAM vedayante uSNAmapi vedanAM vedayante kintu nA zItoSNAM vedanAM vekSyanti, tatra prathamAsu tisRSu narakapRthivISu uSNAM vedanAM vedayante te hi zItAH ye tadAzrayabhUtA narakAvAsaca teSAM sarvato vizvavikhyAta khAdirAGgArasadRzAtiriktAtyadhika saMtApoSNapuGgala sambhUtatvAt paGkaprabhAyAM pRthivyAM caturthyA kecana nairavikA uSNa vedanAM kecana zItavedanAM vedayante sourvedanA aura zItoSNavedanA / zItala pudgaloM ke saMyoga se hone vAlI vedanA zItavedanA kahalAtI hai / uSNa pudgaloM ke samparka se utpanna huI vedanA sorder kahalAtI hai aura zItoSNa pudgaloM ke saMyoga se utpanna hone vAlI vedanA zItoSNavedanA kahalAtI hai / isI tIna prakAra kI vedanA kA nAraka Adi caubIsoM daNDakoM meM nirUpaNa karate hue kahate haiM gautamasvAmI - he bhagavan ! nAraka kyA zotavaMdanA kA anubhava karate haiM, kyA uSNavedanA kA anubhava karate haiM athavA zItoSNavedanA kA anubhava karate haiM bhagavAn - he gautama ! nAraka zItavedanA ko bhI, uSNa vedanA ko bhIvedate hai kintu zItoSNavedanA kA anubhava nahIM karate haiM / prAraMbha ko tIna pRthiviyoM ke nAraka uSNavedanA vedate haiM kyoMki unake AdhArabhUta nArakAvAsa pUrNa rUpa se khadira ke aMgAroM ke samAna atyanta lAla, atyanta saMtApamaya ane zIteANu vedanA zItaLa pudgaleAnA saMcAgathI thatI vedanA zIta vedanA kahevAya che. uSNa pudgaleAnA sayeAgathI thatI vedanA uSNu vedanA kahevAya che ane zItekhza pugaleAnAM sacegathI thatI vedanA zIteANu vedanA kahevAya che. A traNa prakAranI vedanAne nAraka vagere cAvIse daDakAmAM nirUpaNa karatAM kahe chegautamaravAmInhe bhagavAn ! nAraka zu zIta vedanAne anubhava kare che, zuM uSNa vedanAne anubhava kare che? athavA zu zIteNu veDhanAnA anubhava kare che ? bhagavAn-- gautama ! nAraka zIta vennAnA paNa uSNu vedanAne paNa anubhava kare che, pazu zItecchu vedanAneA anubhava karatA nathI zarUAtathI traNa pRthvIenA nAraka uSNa vedanA anubhave che, kema keM temanA AdhArabhUta nArakAvAsa pUrNa rUpathI rUdhiranAM aMgArA samA atyanta lAkSa, atyaMta satApamaya temaja khUbaja u pudgaleAnAM bharelAM hoya che, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #896 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 3. sU0 1 gatipariNAmavizeSarUpAM vedanAdinirUpaNam 883 tatratya narakAvAsAnAM zItoSNabhedena dvaividhyAt kintu tatra uSNavedanA vedamAnA atyadhikAH santi atyadhika pu nAra kAvAseSu uSNa vedanAsadbhAvAt, zIvedanA vedayamAnAstu alpAH santi alpeSu narakAyAseSu zIta vedanA sambhavAd dhamanabhAyAmapi pRthivyAM kecana zIta vedanAH kecana uSNa vedanAH santi kintu tatra zItavedanA nerayikA atyadhikAH santi atyadhikeSu na kAvAseSu zItavedanA saMbhavAta, kintu uSNavedanA kA nairayikA latAH santi atyalpeSveva narakAvAseSu uSNa vedanA sadbhAvAt, tamAyAM tamasamAyAntu paSTha eptamapRthivyAM zItavedanAmeva nai yikA vedayante tatratya nairayikANAM sarveSAmuSNasvabhAvatvAt narakAvAsAnAca atyadhika tuhinAnusambaddhatvAt kintvatra kecidAcAryAH ekaikasyAM pRthivyAM vedanA bhaNanti tadanusAreNa evaM atIya uSNa pudgaloM ke bane hue haiM / cauthI paMkaprabhA pRthivI meM koI nAraka uSNa vedanA vedate haiM, koI zotavedanA vedate haiM, kyoMki vahAM ke nArakAvAsa koI varuNa aura koI zIta hote haiN| unameM se uSNaveMdanA vedane vAle nAraka bahuta adhika haiM, kyoMki bahuta adhika nArakAvAsoM meM uSNavedanA hotI hai| zIta vedanA vedane vAle nAraka alpa hai, kyoMki thoDe nArakAvAsoM meM zItavedanA hotI hai / dhUmaprabhA pRthivI meM bhI koI zItavedanA aura koI uSNavedanA vedate haiM, kintu vahA~ zItavedanA vAle nAraka atyadhika haiM, kyoMki atyadhika nArakAghAsoM meM zItavedanA hotI hai| uSNavedanAvAle nAraka svalpa haiM, kyoMki svalpa nArakAvAsoM meM uSNavedanA hotI hai| tamA aura tamasta mA nAmaka chaThI aura sAtavIM pRthiviyoM meM nAraka zItavedanAkA hI vedana karate haiM, kyoMki vahAM ke nAraka sabhI uSNasvabhAva vAle haiM aura nArakAvAsa atyadhika zItavAle haiN| ___ yahAM koI-koI AvArya eka eka pRthivI meM vedanAeM kahate haiM, unake anu. sAra kathana isa prakAra hai cothI paMkaprabhA pRthvImAM keI nAraka upaNa vedanA anubhave che, kaI zIta vedanA anubhave che, kema ke tyAMnAM nArakalAsa keI uNa kaI zIta hoya che. temAMthI upaNa vedanAnuM vetana karavAvALA nAraka vadhAre che, kema ke bahu ja vadhAre nAravAmAM, uNa vedanA hoya che. zIta vedanAnuM dAna karavAvALA nArake ceDAM che kema ke ceDAM nArakAvAsamAM ja zIta vedanA hoya che. dhUmaprabhA mAM paNa kaMI zIta vedanA ane keI uNa vedanA vede che. paraMtu tyAM zIta vedanAvALA nAraka atyadhika che, kema ke atyadhika nArakAsomAM zIta vedanA hoya che, uoNa vedanAvALA nAraka svalapa che kema ke svaya nArakAvAsamAM uNu vedanA hoya che. tamA ane tamastamA nAme chaThThI ane sAtamI pRthvIomAM nAraka zIta vedanA ja anubhave che, kema ke tyAMnAM nAraka sau uNa svabhAvavALA che ane nArakAvAsa atyadhika ThaMDIvALA che. ahIM kaI-kaI AcArya eka-eka pRthvImAM vedanAo kahe che, te kathana pramANe zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #897 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 884 prajJApanAsUtre prarUpayitumAha-'keI ekke kapuDhavIe veyaNAo bhaNaMti' kecidAcAryA ekaikarayAM pRthivyAM vedanAH bhaNanti tadanusAreNAha-'rayaNappabhA puDha vineraiyANaM bhaMte ! pucchA' he bhadanta ! ratnapRthivInairayikANAM pRcchA, tathA ca ratnaprabhApRthivA nayikAH kiM zItAM vedanAM vedayante uSNAM vedanA vedayante zItoSNAM vA vedanAM vedayante ? bhagavAnAha-'goyamA ! he gautama! 'no sIyaM veyaNaM vedeti, usiNaM veyaNaM vedeti no sIlosiNaM veyaNaM vedeti' ratnaprApRthivI. nairayikAH no zItA vedanAM vedayante kintu uSNAM vedanA vedayante no zItoSNAM vedanAM vedayante 'evaM jAva vAlucappabhApuDhavineraiyA' evam-ratnaprabhApRthivInairayi phoktarItyA yAvatzarkarAprabhApakviInarayikAvAlukAmabhApRthivI nairayikAzca uSNAM vedanAM vedayante no zItAM vedanAM vedayante no vA zItoSNAM vedanA vedayante 'paMkappabhApuDha vineraiyANaM pucchA'-paGkaprabhApRthivInairayikANAM pRcchA, tathA ca paGkaprabhApRthivI nairayikAH kiM zItA vedanAM vedayante kiMvA uSNAM vedanAM vedayante kiMvA zItoSNAM vedanAM vedayante ? bhagavAnAha-goyamA' he gautama ! 'sIyaM pi veyaNaM vedeti usiNaM pi veyaNaM vedeti no sItosiNaM veyaNaM vedeti' ___ gautamasvAmI-he bhagavan ! ratnaprabhA pRthivI ke nAraka kyA zIta vedanA vedate haiM, uSNavedanA vedate haiM athavA zItoSNavedanA vedate haiM ? bhagavAn-he gautama ! ratnaprabhA pRthivI ke nAraka zItavedanA nahIM vedate, kintu uSNabedanA vedate haiM, ve zItoSNavedanA bhI nahIM vedate haiN| ratnaprabhA pRthivI ke samAna zarkarAprabhA pRthivI aura vAlukAprabhA pRthivI ke nAraka bhI uSNavedanA vedate haiM, zItavedanA nahIM vedate aura zItoSNavedanA bhI nahIM vedate haiN| gautamasvAmI-paMkaprabhA pRthivI ke nAraka kyA zotavedanA vedate haiM, kyA uSNavedanA vedate haiM athavA kyA zItoSNavedanA vedate haiM ? bhagavAn-he gautama ! paMkaprabhA pRthivI ke nAraka zItavedanA bhI aura ussnnkathana A mujaba che zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! ratnaprabhA pRthvInAM nArake zuM zIta vedanA anubhave che, uSNuvedanA vede che. athavA te zate N vedanA anubhave che ? zrI bhagavAn he gautama! ratnaprabhA pRthvInAM nArake zIta vedanA nathI anubhavatAM paraMtu uNa vedanA anubhave che, teo zItaoNa vedanA paNa nathI anubhavatA. ratnaprabhA pRthvInI jema ja zarkarA prabhA pRthvI ane vAlukAprabha pRthvInA nAraka paNa uNu vedanA anubhave che, zata vedanA nathI anubhavatA ane zIteNu vedanA paNa nathI anubhavatA. zrI gautamasvAbhI-bhagavAna ! 545mA pRthvInA nA24 zu. zIta vahanA, Gury vedanA athavA zItaSNa vedanA anubhave che? zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #898 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 35 sU0 1 gatipariNAmavizeSarUpAM vedanAdinirUpaNam 885 paGkaprabhApRthivI nairayikAH zItAmapi vedanAM vedayante uSNAmapi vedanAM vedayante no zItoSNAM veda vedayate kintu - ' te bahuyatarAgA je usiNaM veyaNaM vedeMti, te thobArAmA je sItaM veyaNaM vedeti' te bahutarakA: - atiprabhUtA svatra nairayikA bhavanti ye uSNAM vedanAM vedayante parantu tatra te svostarakA :- atistokA nairayikA bhavanti ye zItAM vedanAM vedayante, arthAtatra uSNavedanA atyadhikAH santi zItavedanA atyalpA itibhAvaH, 'dhUmrappabhAe evaM caiva duvidhA' dhUmaprabhA pRthivyAm evam uktItyaiva dvividhAH zItavedanAkA uSNa vedanAkAzca naikAH santi kintu 'varaM te bahutarAgA je sItaM veyaNaM vedeMti, te thoktarAgA je usiNaM veNaM vedeti, navaram - pUrvApekSayA vizeSastu tatra te bahutarakA :- bhatyadhikA nairayikAH santi zItAM vedanAM vedayante te stokatarakA: - atyalanA nairavikAH santi ye uSNAM vedanAM vedane, 'tamA ya tamatamAe ya sIyaM veyaNaM vedeti no utirNa veyaNaM vedeti, nI sotosiNaM veNaM vedeti' tamAyAJca tamatamAyAzca nairathikAH zItavedanAM vedayante no uSNa vedanAM vedayante no vA zItoSNA vedanAM vedayante, athAsurakumArAdInAM vedanAM prarUpayitumAha- 'asurakumAra NAM pucchA' asurakumArANAM vedanA bhI vedate haiM, kintu zItoSNavedanA nahIM vedate / parantu uSNavedanA vedane vAle nAraka bahuta adhika haiM aura zItavedanA vedanevAle nAraka atyalpa haiM / dhUmaprabhA pRthivI meM bhI isI prakAra samajhanA, arthAt zItavedanA vedanevAle aura uSNavedanA vedanevAle- donoM prakAra ke nAraka haiM / magara zInavedanAvAle nAraka atyadhika haiM aura uSNavedanA vAle nAraka atyalpa haiM / tamA aura tamastamA nAmaka pRthiviyoM meM nAraka zotavedanA vedate haiM, uSNavedanA nahIM vedate aura zItoSNavedanA bhI nahIM vedate haiM / gautamasvAmI - he bhagavan ! asurakumAra kyA zItavedanA vedate haiM, uSNavedanA vedate haiM athavA kyA zItoSNavedanA vedate haiM ? zrI bhagavAna--De gautama ! pa`kaprabhA pRthvonAM nArake zItavedanA paNa, uSNuvedanA paNa anubhave che, paraMtu zIteANu vedanA nathI anubhatA. paraMtu uSNuvedanA anumavavA vALA nAraka bahu ja vadhAre hAya che. ane zIta vedanA anubhavatA nAraka bahu ja alpa che. dhUmaprabhA pRthvImAM paNa A ja pramANe samajavu arthAt zIta vedanA anubhavatA ane uSNuvedanA anubhavatA ane prakAranAM nArA che. paraMtu zInavedana vaLA nAraka ayA dhika che ane uSNavedanAvALA nAraka ati alpa de tamA ane tamastamA nAmanI pRthvIemAM nAraka zIta vedanA veThe che, uSNu vedanA vakratA nathI, zIteSNu vedanA paNa vedatA nathI. zrA~ gautamasvAmI-he bhagavan ! asurakumAre zuM zItavedanA anubhave che vedanA anubhave che zIteANu vedanA anubhave che? zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #899 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 886 prajJApanAsUtra pRcchA, tathAcAsura mArAH kiM zotAM vedanAM vedayante ? f6 vA uSNAM vedanAM vedayante ? kiMvA zItoSNAM vedanAM vezyante ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'sIyaM veyaNaM vedeti usiNaM pi veyaNaM vedeMni sAMtosiNaM pi veSaNaM vedeti' amurakumArA: zItAmapi vedanAM vedayante uSNAmapi vedanAM vedayante zItoSNAmapi vedanAM vedayante tatra yadA zItalajalasampUrNamahAhadAdiSu nimajjanAdikaM kurvanti tadA zItA vedanAM vedayante , yadAtu kazcid mahardikaH krodhavazAd atyantavikarAlabhUkuTIkaTAkSeNa didhakSanniva dRSTvA zarIre santApaM janayanti yathA prathamotpanna IzAnendro balicaJcArAjadhAnIvAsinAmamura kumArANAmajI janat tathA prakArAntareNa vA tathAvidhoSNapudgala samparka vazAd uSNa vedanAM veda yanne gadA punaraSayavabhedena zItapudgalasamparkaH, uSNapudgalasamparkazca jAyate tadA zItoSNA vedanAM vedayante, 'evaM jAva vemANiyA' evam-amurakumAroktarItyA yAvat-nAgakumAdi bhavanapati pRthivI kAyikAdheke___ bhagavAn-he gautama ! asurakumAra zItavedanA bhI vedate haiM, uSNavedanA bhI vedate haiM aura zItoSNa vedanA bhI vete haiN| tAtparya yaha hai ki asura kumAra jaba zItala jala se paripUrNa mahAhRda Adi meM snAna-jalakrIDA Adi karate haiM / taSa zItavedanA vedate haiM aura jaba koI mahardika deva krodha ke vazIbhUta hokara atyanta vikarAla bhRkuTi caDhAkara, mAno prajvalita karatA huA dekhakara santApa utpanna karatA hai, taba uSNavedanA vedate haiM, jaise IzAnendra ne balicaMcA rAjadhAnI ke nivAsI asurakumAroM ko santApa utpanna kiyA thA / athavA prakArAntara se bhI uSNapudgaloM ke samparka se ve uSNavedanA vedate haiN| jaba zarIra ke vibhinna avayavoM meM eka sAtha zIta aura uSNa pudgaloM kA samparka hotA hai taba ve zItoSNavedanA vedate haiN| isI prakAra caimAnikoM taka kahanA zrI bhagavAna -he gautama ! asurakumAra zItavedanA paNa vede che, uSNa vedanA paNa vede che ane zItoSya vedanA paNa vede che. tAtparya e che ke asurakumAra jyAre zItaLa jaLathI paripUrNa mahAhada vageremAM nAna, jalakrIDA vagere kare che. tyAre zItavedanA vede che ane jayAre koI mahardhipha deralekathI vazIbhUta thaIne atyaMta vikarALa vRkuTI caDhAvIne, mAno prajavalita karatAM joIne santApa utpanna kare che tyAre uSNa vedanA vede che. jema IzAnendra balicaMcA rAjadhAnInA niva sI asurakumArane saMtApa utpanna karyo hato. athavA praka rAntarathI paNa uSNu pudgalenAM saMparkathI teo uSNa vedanA vede che jyAre zarIranAM vibhinna avayavomAM ekI sAthe zIta ane uSNu puduM mano saMparka thAya, tyAre teo zIteNu vedanAnuM vedana che. A ja rIte vaimAnike sudhI kahevuM joIe, arthAt asukumAranI jema nAgakumAra zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #900 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 35 sU0 1 gatipariNAmavizeSarUpAM vedanAdinirUpaNam ndriya vikalendriyaJcandriya tiryagyoni kamanuSyavAnavyantarajyotiSkavaimAnikA api zItAmapi dari vedayante uSNAmapi vedanAM vedayante zItoSNAmapi vedayante tatra pRthivI kAyikAdi manuSyaparyantAstuhinAdi prapAte zItavedanAM, vahanyAdi samparke uSNavenA avayavabhedena zItoSNa pudgalasamparke zItoSNavedanAM vedayamAnA avaseyAH, nAgakumArAdi bhavanapativAnavyanvarajyotiSkavaimAnikAH punarasurakumAravad vijJeyAH, atha prakArAntareNa tAmeva vedanAM prarUpa yitumAha- 'kavihA NaM bhaMte ! veyaNA paNNattA ?' he bhadanya ! katividhA khalu vedanA prajJaptA ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! 'cauvvihA veyaNA paNNattA' caturvidhA vedanA prajJaptA, 'taM jahA - davbao khettao kAlao bhAvao' tadyathA- dravyataH kSetrataHkArato bhAvatazva, tathA ca dravyakSetra kAla mAtrasAmagrI vazA vedanA jAyate sarvasyApi vastuno dravyAdisAmagrI vazAdupajAyamAnatvAt cAhie, arthAt asurakumAroM kI bhAMti nAgakumAra Adi bhavanapatiyoM, pRthi atarfre Adi ekendriyoM, vikalendriyoM tiryeca paMcendriyoM, manuSyoM, vAnavyantaroM, jyotiSkoM aura vaimAnikoM meM bhI zIta, uSNa aura zItoSNa vedanA kA vedana kahanA caahie| inameM se pRthivIkApiko se lekara manuSya paryanta barpha Adi girane para zItavedanA vedate haiM agni Adi kA samparka hone para uSNa vedanA vedate haiM aura vibhinna avayavoM meM donoM prakAra ke pudgaloM kA saMyoga hone para zItoSNavedanA vedate haiN| nAgakumAra Adi bhavanpatiyoM, vyantaroM jyotiSkoM aura vaimAnikoM kA kathana asurakulAge ke samAna samajhanA cAhie | 887 aba dUsare prakAra se bedanA kA nirUpaNa kiyA jAtA haigautamasvAmI - he bhagavan ! vedanA kitane prakAra kI kahI hai ? bhagavAn he gautama! vedanA cAra prakAra kI kahI hai, vaha isa prakAra hai- dravya Adi bhavanapati,pRthvIkAyika Adi ekendriyA, kilendriyA, tiya cA pAMcandriyA, manuSyA, vAnanyatA, jyeAtiSka ane vaimAnikamAM paNa za1, uSNa vedanAnA anubhava uDavale. AmanAmAM pRthvaSThAyikAthI laine manuSye sudhI kharapha vagere paDavAthI zIta vedanA Ave che, agni vagerenA saMparka thavAthI uSNu vedanA veDhe che ane vibhinna ayAmAM baMne prakAranAM pudgaleAne sayAga thavAthI zIteSNu vedanA anubhave che nAthakumAza vagere bhavanapatie, vyanta, yetika ane vaimAnikAnA kathana asurakumAronAM jevAM ja samajI levA joie. have bIjI rIte venAnu nirUpaNa karAya che-- zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! vedanA keTalA prakAranI kahevAi che ? zrI bhagavAna-3 gautama ! cAra prakAranI vedanA kahevAI che. te A pramANe che-- zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #901 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre tatra dravya pudgalasambandhApekSayA dravya vedanA nArakAdhupapAtakSetrasamparkApekSayA kSetravedanA, nArakAdi bhavakAlasambandhApekSayA kAlavedanA, vedanIyakarmodayAdupajAyamAnA bhAvavedanA bodhyA, tAzcaturvidhAM vedanAM nairayikAdi caturvizatidaNDakakrameNa prarUtayitumAha-'neraiyANaM bhaMte ! ki dabao vevaNaM vedeti jAva kiM bhAvao veyaNaM vedeti ? he bhadanta ! nairayikAH khalu ki dravyato vedanAM vedayante ? yAvata-ki kSetrato vedanAM vedayante ? kiM kAlato vedanA vedayante ? kiMvA bhAvato vedanA veda yante ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'davvao vi veyaNaM vedeti jAva bhAvabho vi veyaNa vedeti nairayikAH dravyato'pi vedanAM vedayante yAvatakSetrato'pi vedanAM vedayante, kAlato'pi vedanAM vedayante bhAvato'pi vedanA vedayante 'evaM ja va se, kSetra se, kAla se aura bhAva se / vedanA kI utpatti dravya, kSetra, kAla aura bhAva rUpa sAmagrI se hotI hai, kyoM ki vastu dravya Adi sAmagrI ke vaza se hI utpanna hotI hai| dravyapudagaloM ke sambandha se utpanna hone vAlI vedanA dravyavedanA kahalAtI haiM / nAraka Adi ke upapAtakSetra Adi ke sambandha se jo vedanA utpanna hotI hai, vaha kSetravedanA kahI jAtI hai| kAla (mausima Adi) ke nimitta se hone vAlI vedanA kAlavedanA kahalAtI hai aura vedanIya karma ke udaya rUpa pradhAna kAraNa se utpanna hone vAlI vedanA bhAvavedanA kahalAtI hai| cAra prakAra kI isa vedanA kA cauvIsa daMDakoM meM nirUpaNa kiyA jAtA hai gautamasvAmI-he bhagavan ! nAraka kyA dravya se vedanA vedate haiM, kSetra se vedanA vedate haiM, kAla se vedanA vedate haiM athavA bhAva se vedanA vedate haiM ? bhagavAn-he gautama ! nAraka dravya se bhI vedanA vedate haiM, kSetra se bhI vedanA vedate hai, kAla se bhI vedanA vedate haiM aura bhAva se bhI vedanA vedate haiN| dravyathI, kSetrathI, kAlathI ane bhAvathI vedanAnI utpatti dravya, kSetra, kAlathI ane bhAva rUpa sAmagrI thI thAya che, kema ke vastu dravya Adi sAmagrInA vazathI ja utpanna thAya che. dravya pudgalenAM saMbaMdhathI utpanna thanArI vedanA dravya vedanA kahevAI che nAraka AdinA u5pAta kSetra AdinA saMbaMdhathI je vedanA utpanna thAya che, te kSetra vedanA kahevAya che kAla (masama Adi)nA nimittathI thanArI vedanA kAlavedanA kahevAya che ane vedanIya karmanA udaya rU5 pradhAna kAraNathI utpanna thatI vedanA bhAva vedanA kahevAya che. cAra prakAranI vedanAnuM ce kIsa daMDakamAM nirUpaNa karavAmAM Ave che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! nAraka zuM dravya dhI vedanA anubhave che? kSetrathI vedanA anubhave che? kAlathI vedanA anubhave che? athavA bhAvathI vedanA anubhave che? zrI bhagavAna-he gautama! nAraka dravyathI paNa vedanA anubhave che, kSetrathI paNa vedanA anubhave che, kAlathI paNa vedanA anubhave che ane bhAvathI paNa vedanA anubhave che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #902 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TokA pada 35 sU0 1 gatipariNAmavizeSarUpAM vedanAdinirUpaNam 889 vemANiyA' evam-nairayikA iva yAvad-asurakupArAdi bhavanapati pRthivIkAyikAyekendriyavikalendriyapazcendriyatiryagyonikamanuSyavAnavyantarajyotiSkavaimAnikAzcApi dravyakSetrakAla bhAvApekSayA vedanAM vedayamAnA abaseyAH, punaH prakArAntareNa vedanAmeva prarUpayitumAha-'kai rihANaM bho! veyaNA paNNatA ?' he bharanta ! kati vidhA khalu vedanA prajJaptA ? bhagAnAha'gothamA !' he gautama ! 'tivihA veyaNA paNNattA' trividhA vedanA prajJaptA 'taM jahA-sArIrA mANasA sArIramANasA' tadyathA-zArIrI mAnasI zAroramAnasI ca tatra zarIre bhavA zArIrI. manasi bhavA-mAnasI, tadumayabhavA-zArIramAnasI, tAmeva trividhA vedanAM nAyikAdi catu vizatidaNDa krameNa prarUpayitumAha-'neraiyANaM bhaMte ! ki sArIraM veyaNaM vedeti mANasaM veyaNaM vedeti sArIramANasaM vedaNaM vedeti' he bhadanta ! nairayikAH khalu kiM zArIrI vedanAM vedayante ? kiM vA mAnasIM vedanAM vedayante ? kiM vA zArIramAnasIM vedanAM vedayante ? bhagavAnAi isI prakAra asurakumAra Adi bhavanapati, pRthivIkAyika Adi ekendriya, vikalendriya, tiryaca, paMcendriya, manuSya, vAnabhyantara, jyotiSka aura vaimAnika bhI dravya, kSetra, kAla aura bhAva kI apekSA se vedanA vedate haiN| punaH prakArAntara se vedanA kA nirUpaNa karate haiMgautamasvAmI-he bhagavan ! vedanA kitane prakAra kI kahI hai ? bhagavAn-he gautama ! vedanA tIna prakAra kI kahI hai, yathA zArIrika, mAnasika aura shaariirik-maansik| zarIra meM hone vAlI vedanA zArIrika, mana meM hone vAlI mAnasika aura donoM meM hone vAlI vedanA zArIrika mAnasika vedanA kahalAtI hai| isa vedanA kA nAraka Adi cauvIsa daMDako meM nirUpa karate haiM gautamasvAmI-he bhagavan ! nAraka zArIra vedanA vedate haiM, mAnasa vedanA vedate haiM athavA zArIra-mAnasa vedanA ko vedate haiM ? Aja rIte asurakumAra vagere bhavanapati pRthvIkAyika Adi ekandriya, vikasendriya, tiryaMca paMcendriya, manuSya vAnavyantara, jyotiSka ane vaimAnika paNa dravya, kSetra, kAla, ane bhAvanI apekSAthI vedanA anubhave che. pharIthI bIjI rIte vedanAnuM nirUpaNa kare chezrI gautamasvAmI-he bhagavan ! vedanA keTalA prakAranI kahevAI che? zrI bhagavAna-he gautama! vedanA traNa prakAranI kahevAI che. yathA-zArIrika, mAnasika ane zArIrika-mAnasika zarIramAM thatI vedanA zArIrika, manamAM thatI vedanA mAnasika, ane baMnemAM thatI vedanA zArIrika-mAnasika vedanA kahevAya che. A vedanAnuM nAka Adi covIsa daMDakomAM nirUpaNa kare che zrI gautamasvAmI-he bhagavan! nAraka zArIrika vedanA vera che, mAnasika vedanA vede che, athavA zArIrika-mAnasika vedanA veda che? zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #903 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAstre 'goyamA !' he gautama ! 'sArIraM pi veyaNaM vedeti mANasaM pi veyaNaM vedeti, sArIramANasaM pi veyaNaM vedeti' nairayikAH zArIrikamapi vedanAM vedayante mAnasImapi vedanAM vedayante zArIramAnasomapi vedanAM vedayante, 'evaM jAva vemANiyA' evam-nairayikoktarItyA yAvad -amurakumArAdibhavanapati pazcendriyatiryagyonika manuSyavAnavyantarajyotiSkavaimAnikAzcApi zArIromapi mAnasImapi zArIramAnasImapi ca vedanAM vedayamAnA avase yAH kintu-'navaraM egidiyavigaliyA sArIraM veyaNaM vedeti no mANasaM veyaNaM vedeti no sArIramANasaM veyaNaM vedeti' navaram -pUrvApekSayA vizeSastu-ekendriyavikalendriyAH kevalaM zArIrIM vedanAM vedayante no mAnasI ghedanAM vezyante no vA zArIramAnasI vedanAM vedayante atra sarvatraiva parasparabhASaNataH paramAdhArmikabhASaNato vA kSetraprabhAvato vA zarIre pIDA'nubhavakAle zArIrI vedanAM vedayamAnA AgantavyAH, manasi duHkhAnubhayakAle duSkarma kA riprAktana svabhAnucintanena pazcAttApakaraNa bhagavAn-he gautama ! nAraka zarIra vedanA kA vedana karate haiM, mAnasa vedanA kA vedana karate haiM aura zarIra mAnasa vedanA kA bhI vedana karate haiN| isI prakAra asurakumAra Adi bhavanapatiyoM, paMcendriya tiryaMcA, manuSyoM, bAnavyantaroM, jyotiSkoM aura vaimAnikoM ke saMbaMdha meM bhI kahanA cAhie, ye sapa bhI tInoM prakAra kI vedanA kA vedana karate haiM / vizeSatA yaha hai ki ekendriya aura vikalendriya jIva kevala zArIrika vedanA hI vedate haiM, mAnasika vedanA nahIM vedate aura na zArIra-mAnasika vedanA hI vedate haiN| yahAM sarvatra paraspara bhASaNa se yA paramAdhArmikoM ke bhASaNa se athavA kSetra ke prabhAva se jaba zarIra meM pIDA kA anubhava hotA hai, tatha zArIrika vedanA kA vedana samajhanA cAhie / jaba mana meM duHkha kA anubhava hotA hai athavA duSkRtya karane vAle apane pUrvabhava kA cintana karane para pazcAttApa hotA hai, taba mAnasika vedanA kA zrI bhagavAna -he gautama ! nAraka zArIrika vedanA anubhave che, mAnasika vedanAne anubhave che ane zArIrika-mAnasika vedanA paNa anubhave che. A ja rIte asurakumAra vagere bhavanapatio, paMcendriya tiryo , manuSyavAnavyaMtara, jatiSka ane vaimAnikanA saMbaMdhamAM paNa kahevuM joIe, A badhAM paNa traNe prakAranI vedanAne anubhava kare che. vizeSatA e che ke ekendriya ane vikalenidraya jIva kevaLa zArIrika vedanA ja anubhave che, mAnasika ane zArIrika mAnasika vedanA nathI anubhavatA. ahIM badhe paraspara bhASaNathI athavA paramadhAmikonAM bhASaNathI athavA kSetranAM prabhAvathI jyAre zarI2mAM pIDAne anubhava thAya che, tyAre zArIrika vedanAne anubhava samajavo joIe. - jyAre manamAM duHkhane anubhava thAya che athavA khoTuM karavAvALAne pitAnAM pUrva bhavanuM ciMtana karatAM pazcAttApa thAya che, tyAre mAnasika vedanAne anubhava samaje zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #904 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 35 sU0 1 gatipariNAmavizeSarUpAM vedanAdinirUpaNam 891 kAle vA mAnasIM vedanAM vedayamAnA aba seyAH, tadubhayatraiva yugapat pIDAnubhavakAle zArIramAnasIM vedanAM vedayamAnA avagantavyAH, ___ punaH prakArAntareNa vedanAmeva prarUpayitumAha-'kaivihA NaM bhaMte ! veyaNA paNNatA ? he bhadanta ! katividhA khalu vedanA prajJaptA ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'tivihA veyaNA paNNattA' trividhA vedanA prajJaptA, 'taM jahA-sAtA asAtA sAtAsAtA' tadyathA-sAtA asAtA sAtA sAtA ca, tatra mukha rUpA vedanA sAtA, duHkharUyA apAtA sukhaduHkharUpA sAtAsAtA ca vedanA vyapadizyate, tAmeva nairathikAdikrameNa prarUpayitumAha-neraiyA NaM bhaMte ! kiM sAyaM veyaNaM vedeti asAyaM veyaNaM vede ti sAyAsAyaM veyaNaM vedeti' he bhadanta ! nairayikAH khalu kiM sAta vedanA vedayante ? kiMvA asAtAM vedanAM vedayante ? kiM vA sAtAsAtAM vedanAM vedayante ? bhagavAnAha-goyamA !' he gautama ! 'tivihaM pi veyaNaM vedeti' trividhAmapi-sAtAm vedana samajhanA cAhie aura jaba zarIra tathA mana-donoM meM hI eka sAtha pIDA hotI hai, taba zArIrika-mAnasika vedanA kA vedana samajhanA caahie| punaH prakArAntara se vedano kI hI prarUpaNA kI jAtI haigautamasvAmI-he bhagavan ! vedanA kitane prakAra kI hai? bhagavAn-he gautama ! vedanA tIna prakAra kI kahI hai, vaha isa prakAra haisAtA, asAtA tathA saataa-asaataa| sukharUpa vedanA sAtA, duHkharUpa vedanA asAtA aura sukha-duHkha ubhaya rUpa vedanA sAtA-asAtA vedanA kahalAtI hai| nairayikoM Adi ke krama se isa vedanA kA nirUpaNa karane ke lie kahate haiM gautamasvAmI-he bhagavan ! nAraka kyA sAtAvedanA vedate haiM, asAtA vedanA vedate haiM athavA sAtA-asAtA ubhayarUpa vedanA vedate haiM ? bhagavAn-he gautama ! nAraka tInoM prakAra kI vedanA vedate haiM sAtA, asAtA joIe. ane jyAre zarIra tathA mana baMnemAM ekI sAthe pIDA thAya che, tyAre zArIrikamAnasika vedanAne anubhava samajavuM joIe. pharIthI bIjA prakArathI vedanAnI prarUpaNa karAya chezrI gautamasvAmI-he bhagavana ! vedanA keTalA prakAranI kahevAI che? zrI bhagavAna he gautama! vedanA traNa prakAranI kahI che. te A pramANe che-zAtA, azAtA tathA zAtAzAtA. sukha rUpa vedanA zAtA, duHkharUpa vedanA azAtA ane sukhadukha baMne rUpe vedanA te zAtAzAtA vedanA kahevAya che. narayika vagerenAM kamathI A vedanAnuM nirUpaNa karavA mATe kahe che zrI gautamasvAmI-he bhagavan! nAraka zuM zAtA vedanA anubhave che, azAtA vedanA anubhave che, zatAzAtA vedanA anubhave che ? zrI bhagavAna-he gatama! nAraka jIvo traNe prakAranI vedanA anubhave che, zAtA, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #905 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 893 prajJApanAsUtre asAvA sAtAsAtAJca vedanAM nairayikA vedayante tatra tIrthakRjjanmAdikAle sAtAM vedanA vedayante tadanyakALe asatAM vedanAM vedayante, pUrvasaGgatikadevadAnavAnAM madhurAlApapIyUSavarSaNasevanakAle manasi sAtaM zarIre punaH kSetraprabhAvato'sAtaM bhavatIti tadubhayApekSayA sAvAsAta vedanAM vedayante iti bhAva:, ' evaM santrajIvA jAva vemAniyA' evam - nairayikoktarItyA sarve jIvA yAvad vaimAnikaparyantAH sAtAmapi asAtAmapi sAtAsAtAmapi vedanAM vedayamAnA draSTavyAH, tatra pRthivIkAyikAdInAmupadravasampAtAbhAvakAle sAtA vedanA, upadrava sampAtakAche asAtAvedanA, ekadezabhedenopadravasampAtasadbhAve sAtAsAta vedanAvijJeyA, bhavanapativAna - vyantarajyotiSkavaimAnikAnAM devAnAM sukhAnubhavakAle sAtavedanA, cyavanAdi kAle asAtavedanA, paravaibhavAvalokana janyamatsaratAdyanubhave svapreyasI devyA liGganAthanubhave ca samAnakA like aura sAtA - asAtA ubhayarUpa / tIrthaMkara ke janma Adi ke avasara para ve sAtA vedanA vedate haiM, anya samayoM meM asAtA vedanA vedate haiM tathA pUrvasaMgatika devoM evaM asuroM ke madhura AlApa rUpI amRta kI varSA hone para mana meM sAtA vedanA aura kSetra ke prabhAva se asAtA vedanA hotI hai| ina donoM kI apekSA se ubhayarUpa vedanA vedate haiM / nArakoM ke samAna sabhI jIva, vaimAnikoM paryanta sAtA asAtA evaM sAtA asAtA, tInoM prakAra kI vedanA vedate haiM, aisA samajha lenA caahie| inameM se pRthvIkAyika AdikoM ko jaba koI upadrava nahIM hotA taba ve sAtA vedanA kA anubhava karate haiM / upadrava hone para asAtA kA anubhava karate haiM aura jaba eka deza se upadrava hotA hai, taba sAtA asAtA ubhayarUpa vedanA kA anubhava karate haiM / bhavanapatiyoM vAnavyantaroM, jyotiSkoM aura vaimAnikoM ko sukhAnu bhava ke samaya sAtA vedanA, pavana Adi ke samaya asAtA vedanA tathA dUsare azAtA ane zAtA-azAtA ane rUpe tIya 'canA janma vagerenAM avasara para teo zAtA vedanA anubhave che, anya samayeAmAM azAtA vedanA anubhave che, tathA pUrvasaMgatika devA temaja asurAnAM madhura AlApa rUpI amRtanI varSA thavAthI manamAM zAtA vedanA ane kSetranA prabhAvathI apAtA vedanA thAya che. e khannenI apekSAthI ubhayarUpa-zAtAazAtA vedanA anubhave che. nArakAnI jema madhAM ja jIvo vaimAnika paryaMta zAtA, azAtA tema ja zAtAazAtA traNe prakAranI vedanA anubhave che. evu' samajI levu joie. AmAMthI pRthvIkAyika vagerene jyAre keAi upadrava nathI thatA tyAre teone zAtA viSayaka vaidyanAnA anubhava samajI levA joie. upadrava thavAthI azAtA vedanAne anubhava kare che ane jyAre eka taraphathI upadrava thAya che, tyAre zAtAzAtA ane rUpa vedanAnA anubhava kare che. bhavanapatio, vAnagya tarA, jyAtiSkA ane vaimAnikAnA sukhAnubhava samaye zAtA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #906 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 35 20 1 gatipariNAmavizeSarUpAM vedanAdinirUpaNam 893 sati sAtAsAtAvedanA bodhyA, punaH prakArAntareNa ghedanAmeva prarUpayati-'kaivihA NaM bhaMte ! veyaNA paNNatA ?' he bhadanta ! katividhA khalu vedanA prajJaptA ? bhagavAlAha-'goyamA !' he gautama ! 'tivihA paNNattA' trividhA vedanA prajJaptA, 'taM jahA-dukkhA suddA adukkhamuhA' tadyathA-duHkhA sukhA aduHkhasukhA ca, tatra yA vedanA naikAntena duHkha rUpatayA vaktuM zakyA bhavet sukhasyApi tatra sadbhAvAt nApi sukharUpatayeva vA vaktuM zakyA bhavet duHkhasyA pi tatra bhAnAt sA aduHkhasukhA-sukha duHkha mizretyucyate tatra sAtAsAtayoH sukhaduHkhayozcAnyonyaM pArthakyantu-kramaza udita vedanIyakarmapudgalAnubhAvena jAyamAne sAtAmAte sAtapadena vyapadizyete, parodIryamANavedanAtmake sAtAsAte punaH mukhaduHkhapadena vyapadizye te ke vaibhava ko dekha kara hone vAle mAtsarya kA anubhava karate samaya aura sAtha hI apanI priyA devI ke AliMgana Adi ke samaya sAtA-asAtA vedanA kA anubhava hotA haiN| punaH prakArAntara se vedanA kA nirUpaNa kiyA jAtA hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! vedanA kitane prakAra kI kahI hai ? bhagavAn-he gautama! vedanA tIna prakAra kI kahI hai, vaha isa prakAra haiduHkhA, sukhA aura aduHkhasukhA jisa vedanA ko duHkharUpa nahIM kahA jA sakatA, kyoMki usane sukha bhI vidyamAna rahatA hai aura jise sukharUpa bhI nahIM kahA jA sakatA, kyoMki usameM duHkha kA bhI sadbhAva rahatA hai, aisI vedanA aduHkha. sukhA vedanA kahalAtI hai| yahAM sAtA-asAnA tathA sukha-duHkha meM kicit antara hai| vaha isa prakAra hai-svayaM udaya meM Ae hae vedanIya karma ke kAraNa jo anukUla aura pratikUla vedana hotA hai, use sAtA aura asAtA kahate haiN| para ke dvArA udI. vedanA, cyavana vagerenAM samaye A zAtA vedanA tathA bIjAnAM vaibhavane joIne thanAra mAtsarya (I)no anubhava karatI vakhate zAtA-azAtA vedanAne anubhava thAya che. pharIthI bIjA prakAre vedanAnuM nirUpaNa karAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! vedanA keTalA prakAranI kahevAI che. zrI bhagavAna che gautama ! vedanA traNa prakAranI kahevAI che-te A pramANe-duHkhA, sukha ane aduHkha sukhA. je samaye vedanAne duHkharUpa nathI kahevAtI, kema ke temAM sukha paNa vidyamAna hoya che ane jene sukharUpa paNa na kahI zakAya, kema ke temAM duHkhane paNa saddabhAva hoya che enI vedanA te aduHkha sukha vedanA kahevAya che. mI zAtA-mAtA mana suma-du:5mA thAGa4 aMtara cha. te // prabhArI haisvayaM udayamAM AvelA vedanIya karmanA kAraNe je anukULa ane pratikULa vedanA thAya che, tene zAtA-azAtA kahevAya che. bIjAnA dvArA utpAdita zAtA ane azAtAne sukha zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #907 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre iti bhAvaH tAmeva trividhA vedanAM nairayikAdicaturviMzati daNDakakrameNa prarUpayati-'neraiyA NaM bhaMte ! kiM dukkhaM veyaNaMvedeti pucchA' he bhadanta ! nairayikAH khalu kiM duHkha-duHkhAtmika vedanA vedayante ? kiM vA mukhAtmikA vedanAM vedayante ? kiMvA sukhaduHkhamizrAtmikAM vedanA vedayante ? iti pRcchA, bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'dukkhaM pi veyaNaM vedeti, suhaM pi veyaNaM vedeti, adukkhamasuhapi veyaNaM vedeti' nairayikAH duHkhAmapi vedanAM vedayante, sukhAmapi vedanA vedayante aduHkhasukhAmapi vedanA vedayante, prAguktayukte nairayikANAM trividhApi vedanA saMbhavati evaM jAva vemANiyA' evam-nairayikoktarItya yAvad-amura kumArAdi bhavanapati pRthivIkAyikAkendriyavikalendriyatiryagyonikamanuSyavAnavyantarajyotiS kavaimAnikAzcApi duHkharUpAmapi sukharUpAmapi duHkhasukharUpamizrAmapi vedanAM vedayante teSAmapi prAguktayukte tri. vidhApi vedanA bhavatyeveti bhAvaH / / sU0 1 // rita (utpAdita) sAtA aura asAtA ko sukha tathA duHkha kahate haiN| isa vedanA kA nAraka Adi cauvosa daNDa koM ke krama se nirUpaNa kiyA jAtA hai gautamasvAmI-he bhagavan ! nAraka kyA duHkha vedanA vedate haiM, sukha vedanA vedate haiM athavA aduHkha sukha rUpa vedanA vedate haiM ? bhagavAn-he gautama ! nAraka sukharUpa vedanA bhI vedate haiM, duHkharUpa vedanA bhI vedate haiM aura aduHkha sukharUpa vedanA bhI vedate haiM / pUrvokta yukti ke anusAra unako tInoM prakAra kI vedanA ho sakatI hai| nArakoM ke samAna asurakumAra Adi bhavanapatiyoM, pRthivIkAyika Adi ekendriyoM, vikalendriyoM, niryaca paMcendriyoM, manuSyoM, vAnavyantaroM, jyotiSkoM aura vaimAnikoM ko bhI tInoM prakAra kI venA hotI hai| inameM bhI pUrvokta yukti ke anusAra tInoM prakAra kI vedanA ho sakatI hai| ||suu0 1 // tathA duHkha kahe che. A vedanAnuM nAraka vagere jevIsa daMDakamAM kamathI nirUpaNa karavAmAM Ave che. zrI gautamasvAmIhe bhagavana ! nArake zuM duHkhavedanA anubhave che. sukha vedanA anubhave che ke, aduHkhasukharUpa vedanA anubhave che? zrI bhagavAn he gautama ! nAraka sukharUpa vedanA paNa anubhave che, duHkharU5 vedanA paNa anubhave che. ane aduHkha sukha rUpa vedanA paNa anubhave che. pahelA kahela yukti mujaba temane traNe ya prakAranI vedanA thaI zake che. nArakanI jema asurakumAra vagere bharapati bA, pRthvIkAcike vagere ekendriye, vilendri, tiryaMca paMcendriye, manuSya, vanavyaMtare, kretika ane vaimAnikone paNa traNa prakAranI vedanA thAya che. AmanAmAM pahelAM kahela "yukti" mujaba traNa prakAranI vedanA thaI zake che. e sUtra 1 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #908 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 35 sU0 2 prakArAntareNa vedanAnirUpaNam // vedanAvizeSa vaktavyatA // mUlam-kaivihA NaM bhaMte ! veyaNA paNNatA ? goyamA! duvihA veyaNA paNNattA, taM jahA-abbhovagamiyA ya urakamiyA ya, neiyANaM bhaMte ! abbhovagamiyaM veyaNaM vedeti, uvakAmiyaM veyaNaM vedeti ? goyamA! no abbhovagamiyaM veyaNaM vedeti, uvakamiyaM veyaNaM vedeti, evaM jAva cau. ridiyA, paMcidiyatirikkhajoNiyA maNUlA ya duvihaM pi veya vedeti, vANamaMtarajoisiyavemANiyA jahA neraiyA, kaI vihA bhaMte ! veyaNA paNNattA, ? goyamA ! duvihA veyaNA paNNatA, taM jahA-NidA ya, aNidA ya, neraiyA NaM bhaMte ! kiM nidAyaM veyaNaM vedeti, aNidAyaM veyaNaM vadeti ? goyamA ! nidAyaM pi vaiyaNaM vedeti, aNidAya pi veyaNaM vedeti, se keNaTeNaM bhaMte! evaM vuccai-neraiyA nidAyaM pi aNidAyaM pi veyaNaM vedeti ? goyamA ! neraiyA duvihA paNNattA, taM jahA-sapiNabhUyA ya asaNNibhUyA ya, tattha NaM je te saNibhUyA te NaM nidAyaM veyaNaM vedeti, tattha NaM je te asaNIbhUyA te NaM agidAya veSaNaM vedeti, se teNaTreNaM goyamA ! evaM vuccai-neraiyA nidAya pi veyaNaM vedeti aNidAya pi veyaNaM vedeti, evaM jAva thaNiyakumAra, puDhavikAiyA NaM pucchA, goyamA ! no nidAyaM veyaNaM vedeti, ANadArtha veSaNaM vedeti, se keNaTreNaM goyamA ! evaM vuccai-puDhavikAiyA no nidAyaM veyaNaM vedeti, aNidAyaM veyaNaM vedeti ? goyA ! puDhavikAiyA savve asaNNI asapiNabhUyaM aNidAyaM veyaNaM vedeti, se teNaTeNaM goyamA ! evaM buccaipuDhavikAiyA no nidAyaM veyaNaM vedeti aNidAyaM veyaNaM vedeti, evaM jAva cauridiyA, paMciMdiyatirikkhajoNiyA maNUsA vANamaMtarA jahA neraiyA, joisiyA NaM pucchA, goyamA nidAya pi deyaNaM vedeti, aNi dAyaM pi veyaNaM vadeMti, sekeNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai-joisayA nidAyaM pi aNidAyaM pi veyaNaM vedeti ? goyamA ! joiliyA duvihA paNNatA ? taM zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #909 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 896 prajJApanAsUtre jahA - mAi micchAdiTThi uvanagA ya amAisammadiTTi uvavannagA ya tattha NaM je te mAimicchadiTTi uvavannagA te NaM aNidAyaM veyaNaM vedeMti, tattha NaM je te amAi sammadiTTi ubavaNNagA te NaM nidAyaM veyaNaM vedeMti, se eeTTeNaM golamA ! evaM vuccai - joisiyA duvihaM pi veyaNaM vedeti evaM vaimAniyA vi / paNNavaNAra veyaNA payaM samattaM // 35 // suu02|| " chAyA katividhA khalu bhadanta ! vedanA prajJatA ? gautama ! dvividhA vedanA prajJaptA, tadyathAabhyupagama kI ca bhaumikIca, nairayikAH khalu sadanta ! AbhyupagAmikIM vedanAM vedayante aafnai dari vedayante ? gautama ! no Abhyupagamika vedanAM vedayante, aupakramika vedanAM vedayante, evaM yAvat- caturindriyAH, paJcendriya tiryagyonikA : manuSyAzca dvividhAmapi vedanAvizeSa vaktavyatA zabdArtha - (kavihANaM bhaMte ! vedhaNA paNNattA 1) he bhagavan ! kitane prakAra kI vedanA kahI hai ? (goyamA ! dubihA bethaNA paNNattA) he gautama! do prakAra kI vedanA kahI hai (taM jahA anbhovagamiyA ya uvakkamiyA ya) vaha isa prakAra hai - AbhyupagamikI- svecchA se svIkAra kI gaI aura aupakramikI | (neraiyA NaM bhaMte abhoSAmiyaM vedaNaM vedeti, uvakkamiyaM vedaNaM vedeti ? ) he bhagavan ! nAraka AbhyupagamikI vedanA vedate haiM yA aupakramikI vedanA vedate haiM ? (goyamA ! no amodagamiyaM veghaNaM vedeti, uvakkamiya vedaNaM vedeMti) he gautama! AbhyupagabhikI vedanA nahIM vedate, aupakramikI vedanA vedate haiM ( evaM jAva cauriMdiyA) isI prakAra cauindriyoM taka (paMcidiyatirikkhajoNiyA maNUsA ya) paMcendriya tiryaca aura manuSya (duvihaM vi vegaNaM vedeti) donoM prakAra vedanA viSayaka vaktavyatAM zabdArtha :- (kaivihANaM bhaMte! veyaNA paNNattA 1) he bhagavAna ! DeMTalA prAznI behanA che ? (goyamA ! dubihA veyaNA paNNattA) he gautama! me ahAranI vehanA 4DI che (taM jahA - anbhoragamiyA ya uvakkamiyA ya) te yA pramANe he - mAlyupazamInI svecchAthI svikArethI ane aupamikI. (neraiyANa bhaMte! abbhovagamiyaM veyaNa vedeti, uvakkamiyaM veyaNa' vede ti ?) he bhgvAna ! nAraka lyupagaminI vedanA anubhave che, ke aupakramikI vedanA anubhave che ?) ( goyamA ! no abbhotragamiyaM veyaNaM vedeti, uvakkamiyaM veyaNaM vede ti) he gautama! AlyupagaminI vedanA nathI anubhavatA, aupamikI vedanA anubhave che. ( evaM jAva caturadiyA ) 4 prabhA yaturindriyA sudhI (paMcidiyatirikkhavajogiyA maNUsA ya) yathendriyatiyatha mane manuSya (duvihaMpi veyaNa' vedeti) ne aranI vedanA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #910 -------------------------------------------------------------------------- ________________ praya me bodhinI TIkA pada 35 sU0 2 prakArAntareNa vedanAnirUpaNam vedanAM vedayante, vAnavyantarajyotiSkavaimAnikA yathA nairayikAH, katividhA khalu bhadanta ! vedanA prazatA ? gautama ! dvividhA vedanA prajJaptA, tadyathA-nidA ca anidA ca, nairayikAH khalu bhadanta ! kiM nidAzca vedanAM vedayante, anidAzca vedanAM vedayante ? gautama ! nidAzcApi vedanAM vedayante, anidAzcApi vedanAM vedayante, tatkenArthena bhadanta ! eva. mucyate-narayikA nidAzcApi anidAzcApi vedanAM vedayante ? gautama ! nairayikA dvividhAH prajJaptAH, tadyathA-saMjJibhUtAca asaMjJibhUtAzca, taba khalu the amI saMjJibhUtAste khalu kI vedanA ghedate haiM (vANamaMtarajoisiyavemANiyA jahA neraiyA) vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika nArakoM ke samAna / (kavitA bhaMte ! veyaNA paNNattA ?) he bhagavan kitane prakAra kI vedanA kahI hai ? (goyamA ! duvihA veyaNA paNNattA) he gautama ! do prakAra kI vedanA kahI hai (taM jahA) vaha isa prakAra (nidA ya aNidA ya) nidA dhyAnayukta aura anidA-dhyAna rahita (neraiyA NaM bhaMte ! kiM nidAyaM veyaNaM vedeti ?) he bhagavan ! nAraka kyA nidA vedanA vedate haiM ? (aNidAyaM veyaNaM vedeti ?) yA anidA vedanA vedate haiM ? (goyamA ! nidAyaM vi veyaNaM vadaMti, aNidAyaM vi veyaNaM vedeti) he gautama ! nidA vedanA bhI vedate haiM, anidA vedanA bhI vedate haiM (se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buccai- neraiyA nidAyaM vi aNidAyaM viveyaNa vedeti ?) he bhagavan ! kisa hetu se aisA kahA jAtA hai ki nAraka nidA bhI aura anidA bhI vedanA vedate haiM ? (goyamA ! neraiyA duvihA paNNattA) he gautama ! nAraka do prakAra ke haiM (taM jahA-saNNibhUyA ya asaNNibhUyA ya) ve isa prakAra saMjJibhUta anubhava cha. (vANamaMtarajoisiyavemANiyA jahA jeraiyA) vAnavya ta2, yoni / mana vaimAni), nAranI bha. (kaivihANa' bhaMte ! veyaNA paNNattA 1) mana ! vahana tt| anI hI cha ? (goyamA duvihA veyaNA paNNattA) he gautama ! me prArI vedanA 497 cha. (ta jahA) te 2 // pramANe (nidA ya, aNidA ya) nihA-dhyAnayukta ne maniha dhyAnAhita. (neraiyANa bhaMte ! kiM nidAya veyaNa vedeti) bhagavAna ! nA24 zuniha nA hecha. ? (aNidAya veyaNa vedeti ?) zuganihA vana ve cha 1 (goyamA ! nidAyapi veyaNaM vedeti, aNidAyapi veyaNa vedeti) 8 gautama ! nihA vahanA 59mane manihA vahanI 5 anubhava cha. (se keNadveNa bhaMte ! evaM vuccai-neraiyA nidAyapi aNidAyaMpi veyaNa vedeti ?) he bhavAna ! yA hetuthI se vAyu cha , nA24 ni bhane bhanihA vahana para zava cha ? (goyamA ! neraiyA duvihA paNNatA) he gautama! naa| me prAna cha (ta jahA saNibhUyA ya asaNNIbhUyA ya, te // 42 cha-sajJI bhUta ane asaMjJI bhUta. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #911 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 898 prajJApanAsUtre nidAzcApi vedanAM vedayante, tatra khalu ye amI asaMjJibhRtAste khalu anidAzca vedanAM vedayante, tat tenArthena gautama ! eva mucyate-nairayikA nidAJcApi vedanAM vedayante anidAzvApi vedanAM vedayante, evaM yavada - stanitakumArAH pRthivIkAyikAnAM pRcchA, gautama ! no nidAca vedanAM vedayante anidAJca vedanAM vedayate tat kenArthena bhadanta ! eva mucyate - pRthivokAyikA no nidAJca vedanAM vedayante anidAJca vedanAM vedayante ? gautama ! pRthivIkAyikAH sarve asaMjJinaH asaMjJibhUtAm anidAJca vedanAM vedayante tat aura asaMjJibhUta (tastha NaM je te saNNibhUyA) unameM jo saMjJibhUta haiM (te NaM NidAmaM vi veNaM vedeti) ve nidA vedanA bhI vedate haiM (tastha NaM je te asaNNIbhUyA te NaM aNidAyaM vayaNaM vedeti) unameM jo asaMjJibhUta haiM, ve anidA vedanA vedate haiM (se teNaTTeNaM goyamA ! evaM buccadda) isa hetu se he gautama ! aisA kahA jAtA hai (neraiyA nidAyaM vi veyaNaM vedeti, aNidAyaM vi bedhaNaM vedeti) nAraka nidA vedanA bhI vedate haiM, anidA vedanA bhI vedate haiM (evaM jAva dhaNiyakumArA) isI prakAra yAvat stanitakumAra ( puDhavikAiyANaM pucchA ?) pRthivIkAyikoM saMbaMdhI prazna ? (gomA ! no nidAyaM veyaNaM vedeti) he gautama ! nidA bedanA nahIM vedate haiM (aNidAyaM veyaNaM vedeti) anidA vedanA vedate haiM (se keNaTTeNaM bhaMte ! evaM buccai - puDhavikAiyA no nidAyaM veyaNaM vedeti, aNidAyaM vedaNaM vedeti 1 ) kisa hetu se he bhagavan ! aisA kahA jAtA hai ki pRthivIkAyika nidA vedanA nahIM vedate, anidA vedanA vedate haiM ? (goyamA ! puDhavikAiyA savve asaNNI) he gautama ! pRthivIkAyika sabhI asaMjJI haiM (asaNibhUyaM aNidAyaM (tatthaNaM je te saNNibhUyA) temanAmAM ne saMjJabhUta che. (teNaM nidAyapi veyaNa vedeti) tethe nihA vehanA pazu saDe che. (tatthaNa je te asaNNIbhUyA teNa anidAya veyaNa' vede ti) tebhanAmAM ne asaM jholUna che, tethe| anihA vehanA sar3e che. (sete dveNa goyamA ! evaM vuccai) mA DetuthI he gautama! ' hevAyu N che. (neraiyA niyaMpi veyaNaM vedeti, aNidApi veyaNa ve ti) nA24 tihA vedanA pazu Ahe he ane anidA vedanA paNa sahe che. ( evaM jAva thaNiyakumArA) yA rIte stanitakumAra ( puDhavIkA iyANaM pucchA ?) pRthvImAthi saMbaMdhI prazna (goyamA ! no nidAya veyaNa vedeti) he gautama! nihA behanA nathI saDatA (aNidAya veyaNa vede ti) manihA vedanA sahe che. ( se keNaTTeNa bhaMte! evaM vuccai puDhavikAiyA no nidAya veyaNa vede ti aNidAyaM veyaNaM vedeti) he bhagavan ! yA hetuthI mevu uDevAyu che hai pRthvI ayi hai| nihA behanA nathI anubhavatA, anidA vedanA anubhave che. (goyamA ! puDhavikAiyA savve asaNNI) he gautama! pRthvIbhayi madhAM asaMjJI che, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #912 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 35 sU0 2 prakArAntareNa vedanAnirUpaNam tenArthena gautama ! evamucyate-pRthivIkAyikA no nidAzca vedanA vedayante, anidAzca vedanAM vedayante, evaM yAvaccarindriyAH, paJcendriyatiryagyonikA manuSyA vAnavyantarA yathA nairayikAH, jyotiSkANAM pRcchA, gautama ! nidAzcApi vedanAM vedayante anidAzcApi vedanAM ghedayante, tat kenAyeMna bhadanta ! eva mucyate-jyotiSkA nidAzcApi vedanAM vedayante anidAzcApi vedanA vedayante ? gautama ! jyotiSkA dvividhAH prajJaptAH, tadyathA-mAyimithyA dRSTyupapanna kAzca amAyi samyagdRSTyupapannakAca, tatra khalu ye amI mAyimithyAdRSTyupapanakA veyaNaM vedeti) asajJibhUta anidA vedanA vedate haiM (se teNaTeNaM goyamA ! evaM vuccai ) isa hetu se he gautama ! aisA kahA jAtA hai ki (puDhavikAiyA no nidAyaM veyaNaM vedeti, aNidAyaM veyaNaM vedeti) pRthivIkAyika nidA vedanA nahIM vedate,anidA vedanA vedate haiM (evaM jAva cauridiyA) isa prakAra yAvat cauhandriya (paMciMdiyatirikkha joNiyA maNUsA vANamaMtarA jahA neraiyA) paMcendriya tiryaMca, manuSya, vAnavyantara nArakoM ke samAna (joisiyANaM pucchA 1) jyoniSkoM saMbaMdhI prazna ? (goyamA ! nidAyaM vi veyaNaM vedeM ti, aNidAyaM vi veyaNaM vedeti) he gautama ! nidA vedanA bhI aura anidA vedanA bhI vedate haiM (se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai-joisiyA nidAyaM vi aNidAyaM vi veyaNaM vedeti ?) he bhagavan ! kisa hetu se aisA kahA jAtA hai ki jyotiSka deva nidA vedanA aura anidA vedanA bhI vedate haiM ! (goyamA ! joisiyA duvihA paNNattA, taM jahA) he gautama ! jyotiSka do prakAra ke kahe haiM, ve isa prakAra (mAimicchAdihi upavaNNagA ya amAisammaditi uvavaNNagA ya) mAyI mithyAdRSTi upapannaka aura (asaNNibhUya aNidAya veyaNa vedeti) azIbhUta bhanihA vedanA veDhe cha (se teNadveNa goyamA ! evaM vuccai) mA ututhI ra gautama ! me 4vAyu ? (puDhavikAiyA no nidAya veyaNa vedeti, aNidAya veyaNa vedeti) pRthvIya: CHEL vahana nathI vahatA, manihA vedanA va cha (evaM jAva caturiMdiyA) 21 zate yAvat yaturindriyo (paMciMdiyatirikkhajoNiyA maNUsA vANamaMtarA jahA neraiyA) 5 thandriya tiyayA, manudhyo, pAnayata, nA2nIma (joisiyANa pucchA) yeti vize prazna (goyamA ! nidAyapi veyaNa vedeti, aNidAyapi veyaNa vede ti) 3 gautama ! nihA vehanA 55 cha, manihA vahana para . __(se keNadveNa bhaMte ! evaM vuccai-joisiyA nidAyapi anidAyapi veyaNa vedeti ?) he bhagavAna! kayA hetuthI evuM kahevAyuM che ke tiSka deva nidA vedanA ane anidA vedanA paNa vede che ? (goyamA ! joisiyA duvihA paNNattA ta jahA) 3 gItama! jyoti meM prAranA 4i cha ta ma hAre (mAimicchAdiTThI ubavaNagA ya amAisammadiTThIuvavaNNagA ya) bhAyA mithyASTi u55naka ane amAyika samyagdaSTi upapannaka. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #913 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 900 prajJApanAsUtre ed as anadA vedanAM vedayante tatra khalu ye amImAthi samyagdRSTayupapannakA ste khalu nidAJca vedanAM vedayante, tat etenArthena gautama ! evamucyate- jyotiSkA dvividhAmapi dari vedayante, evaM vaimAnikA api / prajJApanAyAM vedanApadaM samAptam || 35 // 02 // TIkA - atha punaH prakArAntareNApi vedanAH prarUpayitumAha- 'kaivihA NaM bhaMte ! veyaNA paNatA ?' he bhadanta ! katividhA khalu vedanA prajJaptA ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! 'duvihA veyaNA paNNatA' dvividhA vedanA prajJaptA 'taM jahA - anbhovagamiyA ya, uvakkamiyA ya' tadyathA - AbhyupagamikI ca aupakramikI ca, tatra yA vedanA svayamabhyupagamyate sA AbhyupaamAyI samyagdRSTi upapannaka (tattha NaM je te mAi micchaddihi ubavaNNagA te NaM aNidAya veyagaM vedeti) una meM jo mAghI mithyAdRSTi-upapannaka haiM, ve anidA vedanA vedate haiM (tattha NaM je te amAI sammaddihi ubavaNNagA te NaM nidAyaM vedaNaM vedeti) unameM jo amAyI samyagdRSTi upapannaka haiM, ve nidA vedanA vedate haiM (se ee gozrama evaM buccaha) isa hetu se he gautama! aisA kahA jAtA ( joisiyA duvihaM vivedhaNaM vede ti) jyotiSka donoM prakAra kI vedanA vedate ( evaM pANiyA vi) isI prakAra vaimAnika bhI || sU0 2|| vedanApada samApta TIkArtha -: -aba prakArAntara se bhI vedanA kA hI nirUpaNa karate haiMgautamasvAmI - he bhagavan ! vedanA kitane prakAra kI kahI hai ? bhagavAn he gautama! vedanA do prakAra kI kahI hai, vaha isa prakAra haiAbhyupagamikI aura aupaka mikI / svecchApUrvaka aMgIkAra kI jAnevAlI vedanA abhyupagama kahalAtI hai, jaise sAdhu kezalauMca, AtApanA Adi se zArI (tattha Na je te mAi micchAdiTThi uvavaNNagA te NaM aNidAya veyaNaM vede ti) temanAmAM je mAyImithyAdraSTi upapannaka che, te anidA vedanA anubhave ( tattha NaM je te amAi samma diTThI uNA teNaM nidAya veyaNa vede ti) tebhanAmAM ne sabhAyI samyagdRSTi 34pannaka che, te nidA vedanA anubhave che. (a gcneo' mani ! qa' gaaz) 21 Egel Tan! Dg stay (jossiyA duhiMpaNa vedeti) jyoti| ane aranI vehanA anubhave che (evaM mAniyA vi) mA 4 rIte vaimAni pazu samaya sevA ho / sU0 2 // vedanA padma samApta TIkA :-have anya prakArathI paNa vedanAnuM ja nirUpaNa kare che zrI gautamasvAmI-huM bhagavan ! vedanA keTalA prakAranI kahevAI che ? zrI bhagavAna-De gautama ! vedanA e prakAranI kahI che, te A prakAre AlyugamikI ane aupanikI svacchA pUrvaka aMgIkAra karAvI vedanA AlyupagamIkI kahevAya che, jema sAdhu zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #914 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 35 sU0 2 prakArAntareNa vedanAnirUpaNam 901 gabhikI ucyate, yathA-: - zramaNaiH kezolluzca nAtApanAdibhiH zarIrapIDArUpavedanA svayamabhyupagamyate, abhyupagamena - svayamaGgIkAreNa nirvRttA- niSpannA Abhyupaga mikItivyutpatte, evamupakramaNamupakramaH - svayameva upa-samIpe bhavanam udIraNAkaraNena vA samIpaprApaNam, tena nirvRtA vedanA auSakramikI ucyate, svayamudIrNasya udIraNAkaraNena vA udayamupagamitasya vedanIyakarmaNo vipAkAnubhavanena niSpanneti bhAvaH, tAmeva vedanAM nairayikAdi caturviMzati daNDa kakrameNa prarUpayitumAha- 'neraiyA NaM bhaMte ! anbhovagamiyaM veyaNaM vedeti ?' he bhadanta ! nairayikAH khalu kim abhyupagamikoM vedanAM vedayante ? kiM vA - 'uvakkamiyaM ve NaM vedeti ?" Sarafaai dari vedayante ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama no abbhovagamiyaM veyaNaM vikamiyaM veNaM vedeti' nairayikAH no AbhyupagamikI vedanAM vedayante api tu aupakramika vedanAM vedayante, 'evaM jAva cauriMdiyA' evam - nairayikoktarItyA yAvat - asurakumArAdi bhavanapati pRthivIkAyikAdye kendriyadvIndriyanIndriyacaturindriyAtha no Abhyupa gamika vedanAM vedayante api tu aupakramika vedanAM vedayante 'paMcidiyatirikkhajoNiyA rika pIDA svecchA se svIkAra karate haiM / jA vedanA svayaM udaya ko prApta athavA udIrita vedanIya karma se utpanna hotI hai, vaha aupakramikI kahalAtI hai / ise nAraka Adi caubIsa daNDakoM ke krama se pratipAdita karate haiM gautamasvAmI - he bhagavan ! nAraka AbhyupagamikI vedanA vedate haiM athavA aupakamikI vedanA vedate haiM ? bhagavAn he gautama! nAraka abhyupagamikI vedanA nahIM vedate haiM, mikI vedanA vedate haiM / aupakra isI prakAra asurakumAra Adi bhavanapati, pRthivIkAyika Adi ekendriya, bIndriya, condriya, caturindriya bhI AbhyupagamikI vedanA nahIM vedate haiM, kintu kezalu cana AtApanA ADhi zArIrika pIDA svecchAthI svIkAre che. je vedanA svaya' udayane prApta athavA uddIparata veDhanIya karma thI utpanna thAya che, te opamikI vedanA kahevAya che Ane nArakA vagere ceAvIsa daDakeAnAM kramamAM pratipA chana re che zrI gautamasvAmI--hai bhagavan ! nAraka AlyupagamikI vedanA veDhe che ? athavA opamikI vedanA veDhe che ? zrI bhagavAn OM gautama ! nAraka AlyupagamikI vedanA nathI vedatA, aupamikI vedanA veDhe che A jarIte asurakumAra vagere bhavanapatio, pRthvIkAyikA vagere ekendriyA, dvIndriya, trIndriya, caturindriya paNu AlyupagAmikI vedanA nathI vedanA paNa aupamikI vedanA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #915 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 902 prajJApanAsUtre mAsA ya duvihaM pi veyaNaM vedeti' paJcandriyatiryagyonikA manuSyAzca dvividhAmapi-Abhyu pagamikIm aupakramikIJca vedanAM vedayante, 'vANamaMtarajoisiyavemANiyA jahA neraiyA' vAnavyantarajyotiSka vaimAnikA yathA nairayikA uktAstathA vaktavyA stathA ca yathA nairayikANAm aupakrimikI vedanA uktA na punaH AbhyupagamikI tathaiva vAnavyantarajyotiSkavaimAnikAnAmapi vijJeyA, punaH prakArAntareNa vedanAmeva prarUpayitumAha-kai vihA gaM veyaNA paNNattA ?' he bhadanta ! katividhAH khalu vedanA prajJaptA ? bhagavAnAha-'goyamA ! he gautama ! 'duvihA veSaNA paNNattA' dvividhA vedanA prajJaptA, 'taM jahA-nidA ye aNidA ya' tadyathA-nidAca anidA ca, tatra nitarAM samyagdIyate cittamasyAmiti vyutpattyA nidApadena adhikaraNa ghAte na sAmAnyatazcittavatI sampagvivekavatI vA vedanA vyapadizyate, tadbhinnA anidA-citta vikalA sampagvivekavikalA vA vedanA ucyate, tAmeva narayikAdi caturviMzatidaNDa kakrameNa prarUpayitumAha-'neraiyA NaM bhaMte ! kiM nidAyaM veyaNaM vedeti aNidAyaM veyaNaM vedeti ?' he bhadanta ! nairayikAH khalu kiM nidAzca-samyagvivekavatI vedanAM vedayo ? ki aupakramikI vedanA vedate haiM / paMcendriya tiryagyonika aura manuSya donoM prakAra kI vedanA vedate haiN| vAnavyatara, jyotiSka aura vaimAnika nArakoM ke samAna AbhyupagamikI vedanA nahIM vedate, kevala aupakramikI vedanA vedate haiM / punaH prakArAntara se vedanA kA nirUpaNa kiyA jAtA haigautamasvAmI-haiM bhagavan ! vedanA kitane prakAra kI hai ? bhagavAn-he gautama ! vedanA do prakAra kI kahI hai, vaha isa prakAra nidA aura anidA vedanA / jisameM pUrI taraha citta lagA ho-jisa kA bhalI bhAMti dhyAna ho, vaha nidA vedanA kahalAtI hai aura jo usase bhinna ho, arthAt jipsakI aura citta na ho, vaha anidA vedanA kahalAtI hai| ina vedanAoM ko aba cauvIsa daNDakoM ke krama se nirUpaNa karate haiM gautamasvAmI-he bhagavan ! nAraka nidA vedanA vedate haiM yA anidA vedanA vede che. paMcendriya tiya"ca enika ane manuSya baMne prakAranI vedanA anubhave che. vAnayaMtara, tiSka, ane vaimAnika nArakonI jema ja AbhupagamikI vedanA nathI anubhavatA, kevaLa au pakamikI vedanA anubhave che. pharIthI bIjA prakAre vedanAnuM nirUpaNa karavAmAM AvyuM chezrI gautamasvAmI-he bhagavan! vedanA keTalA prakAranI che? zrI bhavAna-he gautama! vedanA be prakAranI che. te A pramANe nidA ane anidA vidane jemAM pUrI rIte citta lAgeluM hoya, jenuM sArI rIte dhyAna hoya, te nidA vedanA kahevAya che ane je enAthI judI hoya che arthAt jenI tarapha citta na hoya, te anidA vedanA kahevAya che. A vedanAonuM have cAvIsa daMDakanAM kamathI nirUpaNa kare che zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #916 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 35 90 2 prakArAntareNa vedanAnirUpaNam vA anidAzca-samyavivekavidha kA vedanAM veda yante ? bhagavAnAha- 'goyamA !' he gautama ! 'nidAyaM pi veyaNaM vedeti aNidAya pi veyaNaM vedeti' narayiyAH nidAzcApi vedanAM vedayante anidAzcApi vedanA vedayante, gautamaH pRcchati-'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buccai-neraiyA nihAya pi aNidAyaM pi veyaNaM vedeti' he bhadanta ! tat-atha kenArthena-kathaM tAvan evamuktarItyA ucyate yata-nairayikAH nidAzcApi vedanAM vedayante anidAzcApi vedanAM vedayan ? iti, bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'neraiyA duvihA paNNattA' nairayikAH dvividhAH prajJaptAH 'taM jahA-saNNibhUyA ya asaNNibhUyA ya' tadyathA-saMjJibhUtAzca asaMjJibhUtAzva, tatra samanaskAH saMjJino vyapadizyante prakRte ca ye saMjJibhya utpannAste saMjJibhUtAH, ye punarasaM. jJibhyaH-amanaskebhya utpannAste asaMjJibhUtA vyapadizyante, 'tatya NaM je te saNibhUyA te NaM nidAyaM veyaNaM vedeti' tatra-saMzyasaMjJiSu madhye khalu ye abhI saMjJibhUtA ste khalu nidAzca vedanAM vedayante 'tatya NaM je te asajibhUyA te NaM aNidAyaM veyaNaM vedeti' tatra khalusaMzyasaMjJiSu madhye ye amI asaMjJibhUtA ste khalu anidAzca vedanAM vedayante, tathA cA vedate haiM ? bhagavAn-he gautama ! nAraka nidA vedanA bhI vedate haiM aura anidA vedanA bhI vedate haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! kisa hetu se aisA kahA jAtA hai ki nAraka nidA vedanA bhI vedate haiM aura anidA vedanA bhI vedate haiN| bhagavAn-he gautama ! nAraka do prakAra ke kahe haiM, ve isa prakAra saMjJibhUta aura asaMjJibhUta / jo mana sahita hoM unheM saMjJI kahate haiN| yahA~ jo saMjJI jIva marakara nAraka hue hoM ve saMjJibhUta nAraka kahalAte haiM aura jo asaMjJI jIva mara kara nAraka hue hoM, ve asaMjJibhUta nAraka kahe gae haiN| ina do prakAra ke nArakoM meM se jo nAraka saMjJibhUta haiM ve nidA vedanA vedate haiM aura jo asaMjJibhUta zrI gautamasvAmI-he bhagavana! nAraka nidA vedanA vere che ke anidA vedanA vere che? zrI bhagavAna he gautama ! nAraka nidA vedanA paNa vede che ane anidA vedanA paNa vede che. zrI gautamasvAmI he bhagavan! kayA hetuthI evuM kahevAya che ke nAraka nidA vedanA paNuM vede che ane anidA vedanA paNa vede che? zrI bhagavAna-he gautama! nAraka be prakAranA kahyAM che, te A pramANe saMjJIbhUta ane asaMjJibhUta je mana sAthe hoya tene saMjJI kahe che. ahIMyA je saMsI chava mArIne nAraka thayA hoya te saMjJIbhUta nAraka kahevAya che ane je asaMjJI jIva marIne nAraka thayA hoya te asaMjJIbhUta nAraka kahevAya che. A be prakAranAM nArake mAMthI je nAraka saMjJIbhUta che te nidA vedanA vede che ane je asaMjJIbhUta nAraka che te anidA vedanA vede che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #917 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 904 prajJApanAsUtre saMjJinAM no kasyApi janmAntarakRnasya zubhasyAzubhasya vaigadikasya vA smaraNaM bhavanti, tIvrA bhisandhinA kRtasyaiva karmaNaH smaraNaM saMbhavati, asaMjJibhave ca pAzcAtye teSAM tIvAbhi. sandhirnAsIt manovikalakhAt, tasmAd asaMjJino nairathikA anidAmeva vedanA vedayante, pUrvabhavAnubhavaviSayasmRtipaTucintAbhAvAt, saMjJinastu sarva pUrvabhavamanusmarantIti te nidA vedanAM vedayante, prakRtamupasaMharabAha-se teNaDhe NaM goyamA ! evaM vuccai-neraiyA nidAyaM veyaNaM vedeti aNidAya pi veyaNaM vedeti' he gautama ! tata-atha tenArthena evam-uktarItyAucyate yat-nairayikAH nidAzcApi vedanAM vedayante anidAzcApi vedanAM vedayante iti, 'evaM jAva thaNiyakumArA' evam -naiyiphoktarItyA yAvat-asurakumArA nAgakumArAH suvarNakumArA agnikumArA vidyutkumArA udadhikumArA dvIpakumArA diva kumArAH pavanakumArAH stanitakumArAH, nidAzca anidAzca vedanAM vedayante prAguktayukte steSAmapi saMjJibhyo'saMjJinAraka haiM, ve anidA vedanA vedate haiM / asaMjJI jIvoM ko janmAntara meM kie hue zubha yA azubha kA athavA vaira Adika kA smaraNa nahIM hotaa| kevala tIvra adhyavasAya se kie karma kA hI smaraNa hotA hai, magara pahale ke asaMjJI ke bhava meM unakA adhyavasAya totra nahIM thA, kyoMki ve mana se rahita the| isa kAraNa asaMjJI nAraka anidA vedanA ko hI vedate haiM, kyoMki unameM pUrva bhava saMbaMdhI viSayoM kA smaraNa karane meM kuzala citta nahIM hotaa| kintu saMjJo pUrva bhava kA smaraNa karate haiM, isa kAraNa ve nidA vedanA vedate haiN| isa hetu se he gautama ! aisA kahA jAtA hai ki nAraka nidA vedanA bhI vedate haiM aura anidA vedanA bhI vedate haiN| nArakoM ke samAna asurakumAra, nAgakumAra, suvarNakumAra, agnikumAra, vidyutkumAra, udadhikumAra, dvIpakumAra, dikakumAra, pavana kumAra aura stanitakumAra nidA aura anidA donoM prakAra kI vedanA vedate haiN| kyoMki asaMsI ne janmAntaramAM karelA zubha ke azubhanuM athavA vera vagerenuM smaraNa nathI hotuM. kevaLa tIvra adhyavasAyathI karelA karmanuM ja maraNuM hoya che. paraMtu pahelAnAM asaMjJInAM bhavamAM temanAM adhyavasAya paNa tIvra nahetA, kemake teo manathI rahita hatA. A kAraNathI asaMsI nAraka anidA vedanA ja vede che, kemake temanAmAM pUrvabhava saMbaMdhI viSayanuM ciMtana karavAvALu kuzaLa citta nathI hotuM. paraMtu saMjJI pUrvabhavanuM smaraNa kare che, A kAraNathI te nidA vedanA veDhe che. he gautama! A hetuthI evuM kahevAyuM che ke-nAraka nidA vedanA veDhe che ane anida vedanA paNa vede che. - nArakanI jema asurakumAra, nAgakumAra, suvarNakumAra, agnikumAra, vidyutakumAra. udadhikumAra, dvipakumAra, dikumAra, pavanakumAra ane svanitakumAra nidA ane anidA baMne prakAranI vedanA vede che, kema ke teo paNa saMsIe ane asaMgIomAMthI utpanna zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #918 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 35 sU0 2 prakArAntareNa vedanAnirUpaNam bhyazcotpAdasambhavAt, pRthivIkAyikAdhekendriyapazcadvitricaturindriyANAM saMmUchimatayA mano vikalatvena anidAyA eva vedanAyA vedanaM bhavatItyabhiprAyeNAha-'puDha vikAiyA NaM pucchA' pRthivIkAyikAnAM pRcchA-tathA ca pRthivIkAyikAH kiM nidA vedanAM vedayante ? kiM vA anidAM vedanAM vedayante ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'no nidAyaM veyaNaM vedeti aNidAyaM veyaNaM vedeti' no nidAzca vedanAM prathivIkAyikA vedayante kintu anidAzcaiva vedanAM vedagante, gautamaH pRcchati-'se kepaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai-puDhavikAiyA no nidAya veyaNaM vedeti, anidAyaM veyaNaM vedeti ?' he bhadanta ! tat-atha kenArthena-kathaM tAvat evamuktarItyA ucyate yat-pRthivIkAyikA no nidAzca vedanAM vedayante api tu anidAzcaiva vedanAM vedayante ? iti bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'puDhavikAiyA savve asaNNI aptaNNibhUyaM aNidAyaM vedhaNaM vedeti' pRthivIkAyikAH sarve asaMjJinaH-amanaskA bhavanti ve bhI sajJiyoM aura asaMjiyoM se utpanna hote haiM, ataeva pUrvokta yukti se donoM prakAra kI vedanA vedate haiM / pRthvIkAyika Adi pAMca ekendriya, dvIndriya, trIndriya aura caturindriya saMmUchima hone ke kAraNa, manohIna hone se anidA vedanA hI vedate haiM, isa abhiprAya se kahate haiM gautamasvAmI-he bhagavan ! pRthivIkAyika nidA vedanA vedate haiM, yA anidA vedanA vedate haiM ? / bhagavAn-he gautama ! pRthivIkAyika nidA vedanA nahIM vedate, kintu anidA vedanA vedate hai| __ gautamasvAmI-he bhagavan ! kisa hetu se aisA kahA jAtA hai ki pRthivI kAyika nidA vedanA nahIM vedate, anidA vedanA vedate haiM ? bhagavAn-he gautama ! sabhI pRthivIkAyika asaMjJI hote haiM, ataeva ve anidA arthAt viveka hIna vedanA hI vedate haiM isa hetu se he gautama aisA kahA jAtA thAya che, tethI pUrvokta ukti pramANe baMne prakAranI vedanA vede che. pRthvIkAyika vagere pAMca ekendriya, dviIndriya, trIndriya ane caturindriya samRmi hovAthI manohIna hovAthI anidA vedanA ja vede che, A abhiprAyathI kahe che zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! pRthvIkAyika nidA vedanA vede che ke anidA vedanA vede che? zrI bhagavAna-he gautama! pRthvIkAyika nidA vedanA nathI vedanA paraMtu anidA vedanA vede che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! kyA hetuthI evuM kahevAya che ke pRthvI-kAyika nidA vedanA nathI vedatA, anidA vedanA vede che? zrI bhagavAna-he gautama! badhA pRthvI kAyika asaMsI hoya che, tethI te anidA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #919 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 906 prajJApanAsUtre ataeva asaMjJibhUtAm anidAzcaiva vedanAM vedayante, prakRtamupasaMharannAha- 'se teNaTeNaM goyamA ! evaM buccai-puDhavikAiyA no nidAyaM veyaNaM vedeti, aNidAya veyaNaM vedeti' he gautama ! tat-atha tenArthena evam --uktarItyA ucyate yat-pRthivIkAyikA no nidAzca vedanAM vedayante api tu anidAzcaiva vedanAM vedayante 'evaM jAva cauridiyA' evam-pRthivIkAyikA iva yAvat apkAyikA stejaskAyikA vAyukAyikA vanaspatikAyikA dvIndviyA strIndriyAzcaturindriyAzcApi no nidAM vedanAM vedayante api tu anidAmeva vedanAM vedayante prAguktarItyA teSAmapi manovikalatvAt , 'paMciMdiyatirikkhajoNiyA mAsA vANamaMtarA jahA neraiyA' pazcendriya tiryagyonikA manuSyA vAnavyantarA yathA nairayikA nidAzca anidAzca vedanAM vedayante tayaiva tadubhayavidhA vedanAM vedayante tatra paJcendriyatiryagyonikAnAM manuSyANAzca saMmU chimagarbhavyutkrAntikabhedena dvaividhyAt saMmUcchimA manovikaLatvAd anidAM vedanAM vedayante, garbhavyutkrAntikAH punaH samanaskatvAt nidAM vedanAM vedayante vAnavyantarANAM saMjJibhyo'saMjJibhyadhotpAdAt te'pi nidAzcAnidAzca vedanAM vedayamAnA bodhyAH, gautamaH pRcchati-'joihai ki pRthivIkAyika nidA vedanA nahIM vedate, anidA vedanA hI vedate haiN| pRthivIkAyikoM ke samAna akAyika, tejaskAyika, vAyukAyika, vanaspatikAyika, bIndriya, trIndriya aura caturindraya bhI nidA vedanA nahIM vedate, kintu anidA vedanA vedate haiM kyoMki ye sava bhI pUrvokta prakAra se mano vikala hI hote haiN| paMcendriya tiryaMca aura manuSya tathA vAnavyantara ye nArakoM ke samAna nidA aura anidA-donoM prakAra kI vedanA vedate haiN| kyoM ki paMcendriya tiryaMca aura manuSya saMmUrchima aura garbhaja ke bheda se do-do prakAra ke hote haiM / inameM se saMmUchima manovikala hone ke kAraNa anidA vedanA vedate haiM aura garbhaja samanaska hone ke kAraNa nidA vedate haiM / vAnavyantara saMjJiyoM se bhI aura asNvedanA arthAt vivekahIne vedanA ja vede che. A hetuthI he gautama ! ema kahevAyuM che ke pRthvIkAyika nidA vedanA nathI vedatA, anidA vedanA ja vede che. vIyinI maa5494, aviliz, vAyuAyira, vanaspatiya4, dIndriya, trIndriya, caturindriya paNa nidA vedanA nathI vedatA, paraMtu anidA vedanA vede che, kema ke badhAM paNa pUrvokta rIte mane vihinA ja hoya che. paMcendriya tiryaMca ane manuSya tathA vAnavaMtara A nArakanI jema niMdA ane anidA baMne prakAranI vedanA vede che. kema ke paMcendriya tiryaMca ane manuSya saMmUrNima ane garbhajanAM bhedathI be-be prakAranAM hoya che. AmanAmAMthI saMbhUmi mane vikala hevAne kAraNe anidA vedanA vede che, ane garbhaja samanaska hovAne kAraNe nidA vedanA vede che. vAnarthAtara saMjhiothI ane asaMeithI paNa utpanna thAya che, tethI teo paNa bane zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #920 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 35 sU0 2 prakArAntareNa vedanAnirUpaNam siyANaM pucchA' jyotiSkANAM pRcchA-tathA ca jyotiSkAH kiM nidAM vedanAM vedayante ? kiMvA anidAM vedanAM vedAnte ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'nidAyaM pi veyaNaM vedeti aNidAya pi veyaNaM vedeti' jyotiSkA nidAzcApi vedanAM vedayante anidAzcApi vedanAM vedayante, gautamastatra kAraNaM pRcchati-se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buccai-joisiyA nidAyaM veyaNaM vedeti agihAyaM vedhaNaM vedote ?' he bhadanta ! tat-aya teSAM saMjJibhya evotpAdAt ke nArthena-kathaM tAvad evam-utarItyA ucyate yat-jyotiSkA nidAzcApi vedanAM vedayante anidAzcApi vedanAM vedayante iti, bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'joisiyA duvihA paNNattA' jyotiSkA dvividhAH prajJaptAH 'taM jahA-mAimicchaddiTTi upavaNNagA ya amAi sammadiTThi uvavaNNagA ya' tadyathA-mAyimithyAdRSTyupapannakAzca amAyisamyagdRSTyupapannakAzca tattha NaM je te mAi micchaddihi upavaNagA te NaM aNidAyaM veyaNaM vedeti' tatra khalu-mAyimithyAdRSTayamAyisamyaudRSTyupapanna kamadhye ye te mAyimithyAdRSTyupapannakA jyotiSkA bhavanti te khalu anidAzcaiva vedanAM vedayante tattha NaM je te amAisammadiSTi uvavannagA te NaM nidAyaM veraNaM vedeti' tatra jJiyoM se bhI utpanna hote haiM, ata: ve bhI donoM prakAra kI vedanA vedate haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! jyotiSka deva nidA vedanA vedate haiM, yA anidA vedanA vedate haiM ? ____bhagavAn-he gautama ! jyotiSka deva nidA vedanA bhI vedate haiM aura anidA vedanA bhI vedate haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! jyotiSka deva to saMjJo jIvoM se hI utpanna hote haiM, phira ve donoM prakAra kI vedanA kaise vedate haiM ? ___ bhagavAn-he gautama ! jyotiSka deva do prakAra ke hote haiM, ve isa prakAra haiM-mAyimithyAdRSTi--upapannaka aura amAyi-samyagdRSTi-upapanaka haiM, inameM jo mAyimithyAdRSTi-upapannaka hai, ve anidA vedanA vedate haiM, aura jo amAyi prakAranI vedanA vede che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! jyotiSka deva nidA vedanA vede che ke anidA pehanA ve cha ? zrI bhagavAna-he gautama! tika deva nidA vedanA paNa vede che. ane anidA vedanA paNa vere che. zrI gautamasvAmI-he bhagavAna ! jyotiSka devo te saMjJI jIvothI ja utpanna thAya che, te teo baMne prakAranI vedanA kaI rIte vede che? zrI bhagavAna-he gautama ! tiSka deva be prakAranAM hoya che. te A pramANe mAyimithyASTi upapannaka ane amAyi samyagRSTi upapanaka AmanAmAM je mAyimithyAdaSTi upapanaka che, te anidrA vedanA vede che ane je amAyi samyagRSTi u55naka zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #921 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 908 prazApanAsUtre khalu ukta dvividhajyotiSkamadhye ye amI amAyisampadRSTyupapannakA jyotiSyA bhavanti te khalu nidAzca vedanAM vedayante, tathAhi-mAyA niSpAdita mithyAtvAdi karmaNo'pi kArye kAraNopacArAd mAyAtvavyapadezena tathAvidhamAyA vidyate yeSAM te mAyinaH, mithyAtvodayAdeva mithyA-viparItA dRSTiryeSAM te mithyAdRSTyaH mAyinazca te mithyAdRSTayazceti mAyimithyAdRSTayaste ca te upapannakAzceti mAyimithyAdRSTyapapannakAstadabhinnA agAyi samyagdRSTyapapannakA bodhyAH, tatra mAyimithyAdRSTyapapannakAnAM mithyAdRSTitvAdeva vratavirAdhanAdi 'vayamevaMvidhA utpannAH' ityevaM na jAnanti samyag yathAvasthita svarUpaparijJAnA. bhAvAt te anidAM vedanAM vedapamAnA avase yAH, amAthi samyagdRSTyupapanakAstu samyagdRSTitvAd yathAvasthitaM svarUpaM jAnAnA nidAmeva vedanAM vedayante itibhAvaH, prakRtamupasaMharamAha'se eeNaTeNaM goyamA ?- evaM kuccai joisiyA duvihaM pi veyaNaM cedaMti' he gautama ! tatsamyagdRSTi-upapatraka haiM, ve nidA vedanA vedate haiN| mAyA ke dvArA upArjita mithyAtva Adi karma bhI kArya meM kAraNa ke upacAra se mAyA kahalAtA hai / isa prakAra kI mAyA jisameM ho, use mAyI kahate haiN| mithyAtva ke udaya se jinakI dRSTi mithyA arthAta viparIta ho rahI ho, unheM mithyAdRSTi kahate haiM / isa prakAra jo mAthI aura mithyAdRSTi hote hue utpanna hoM, ve mAyimithyASTi-upapannaka kahalAte haiM / jo inase viparIta prakAra ke hoM, ve amAyi samyagdRSTi-upapannaka haiN| jo mAthimithyAdRSTi upapannaka haiM, ve mithyAdRSTi hone ke kAraNa yaha nahIM jAnate ki-hama vratavirAdhanA Adi ke kAraNa isa rUpa meM janme haiM isa prakAra unheM vastusvarUpa kA samIcIna bodha nahIM hotaa| ataeva ve anidA vedanA vedate haiN| jo amAyisamyagdRSTi-upapatraka haiM, ve yathArtha vastu svarUpa ko jAnane ke kAraNa nidA vedanA vedate haiM / isa hetu cha, niha vahana veTe . | mAyA dvArA upArjita mithyA vagere karma paNa, kAryamAM kAraNanA upacArathI bhAyA vAya che. A prakAranI mAyA jemanAmAM hoya, tene mAyI kahe che. mithyAtvanAM udayathI jemanI daSTi mithyA arthAt viparIta thatI jatI hoya, temane mithyAdRSTi kahe che. A rIte mAyImithyASTi upapannaka kahevAya che. je AnAthI viparIta prakAranAM hoya, te amAvi samyagra daSTi upapannaka che je mAyimithyASTi upapanaka che, te miyAdaSTi hovAne kAraNe e nathI jANatA ke ame vata virAdhanA vagerenA kAraNe A rUpamAM janmyA chIe. A rIte temane vastu svarUpane samIcIna baMdha nathI hoto. tethI te anidA vedanA vede che. je amAyisamyagUDhaSTi u55naka che, te yathArtha vastusvarUpane jANavAne kAraNe zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #922 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 36 viSayasaMgrahaNIgAthA nirUpaNam 909 ava etenArthena evam uktarItyA uccate-yat-jyotiSakA dvividhAmapi vedanAM vedayante, ' evaM mAyA vi' evam - jyotiSkA iva vaimAnikA api dvividhAmapi vedanAM vedayantenidAJcAnidAzceti teSAmapi midhyAdRSTi samyagdRSTi bhedena dvaividhyAditibhAvaH |||02|| 'paNNavaNAra vepaNApayaM samataM' iti prajJApanAyAM paJcatriMzattamaM vedanApadaM samAptam || 36 || paTTatriMzattamaM samudyAtapadam saMgrahaNI gAthA mUlam - beyaNakasAyamaraNe veubviyateyae ya AhAre / ke lie cetra bhaveM jIvamaNussANa satte va // 9 // - vedanakapAyamaraNe vaikristai nasatha AhAraH / here bhavet jIvamanuSyANAM saptaiva // 1 // chAyA TIkA - paJcatriMzattame pade gatipariNAma vizeSalakSaNA vedanA prarUpitA samprati patriMzase, he gautama ! aisA kahA jAtA hai ki jyotiSka deva donoM prakAra kI bedanA vedate haiM | jyotiSkoM kI taraha vaimAnika bhI donoM prakAra kI vedanA- kA anubhava karate haiM, kyoMki veM bhI samyagdRSTi aura mithyAdRSTi- donoM prakAra ke hote haiM / // sU0 2 // vedanApada samApta chattIsavAM samudghAtapada saMgrahaNI nAthA zabdArtha - ( vegaNa kasAyamaraNe) vedanA samudghAta, kaSAya samudghAta, mAraNAntika samudghAta (asfbvadyateyae ya) vaikriyaka samudghAta, taijasa samudghAta ( AhAre) Aharaka samudghAta (kevalie ceva) aura kevali samudghAta ( bhave) hote haiM (jIva maNussANa) jIvoM aura manuSyoM ke (satte va sAta hI // 1 // TIkA paiMtIsaveM pada meM gatipariNAma vizeSa vedanA kA nirUpaNa kiyA nidA vedanA vaDhe che. A hetuthI huM gautama evu kahevAyu che ke jyAtiSTha deva ane vedanAnA anubhava kare che, kema ke tee paNa samyagdaSTi ane mithyAdRSTi ane prakAranAM hAya che. vedanA pada samApta chatrIsamuM samuddAta pada saMgrahaNI gAthA zabdArtha :- (veNa kasAya maraNe) behanA samudraghAta, uSAya samudraghAta, bhArazAntiH samudrAta (vevviya teyae ya) vaiyi samudraghAta, tensa sabhuddhAta (AhAre) mahAra4 samudraghAta ( ke lie ceva) gane ThevalI samuddadhAta ( bhave) hoya he ( jIva maNussANaM) lave ane manuSyone (satteva) sAta samudddhAta hoya che. // gAthA. TIkA :-pAMtrIsamA pamAM gatipariNAma vizeSa vedanAnu nirUpaNu karAyuM che, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #923 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 910 prajJApanAsUtre ttame pade'pi gatipariNAmavizeSalakSaNaM samudghAtaM prarUpayitumAdau tadvaktavyatA vipayiNI saMgrahagAthAmAha-veyaNakasAyamaraNe veuvviyateyae ya AhAre / kevalie ceva bhave jIva. maNussANa satteva" // 1 // vedanakaSAyamaraNe-vedanaM ca kaSAyAzca maraNazceti samAhAradvandve vedana kaSAyamaraNaM tasmin vedanakaSAyamaraNe taviSaye ityarthaH trayaH samudghAtA bhavanti, vedanA. samudghAta-kaSAya samudghAta-maraNasamudghAtabhedAt evaM vaikriyaviSayakazcaturthaH samudghAto bhavati, taijasazca paJcamaH samudghAto bodhyaH, SaSThazca AhAra:-AhArakazarIraviSayakaH samudghAto bhavati, saptamazca kaivalika:-kevalisaMbandhI samuddhAto'vaseyaH, jIvamanuSyANAm - sAmAnyena jIvaprarUpaNe manuSyadvAraprarUpaNe ca saptaiva-saptaparimANAH samudghAtA apaseyAH, na nyUnAH, saptAnAmapi tatra sambhavAt . tadanya dvAraprarUpaNe ca yathAsaMbhavaM samudghAtA vakSyante iti saMgrahagAthAyAH saMkSepArthaH, samudghAtapadArthastu saMzabdasya ekIbhAvArthakatvena uccha. bdasya prAbalyArthakatayA ghAtazabdasya ca gamanArthakatayA ekIbhAvena prAbalyena ghAtaHparizAtanaM vedanAdibhiH saha utkRSTatayA ekIbhAvagamanamitibodhyaH, tathAcAtmA vedanAdisamu. gayA, ava chattIsaveM pada meM bhI gatipariNAmarUpa samudghAta kI prarUpaNA karane ke uddezya se usakI vaktavyatA ko nirdeza karane vAlI gAthA kahate haiM-vedanA samudghAta, kaSAya samudghAta, maraNa arthAt mAraNAntika samudghAta, vaikriyaka samudghAta, taijasa samudghAta, AhAraka samudghAta aura sAtavAM kevali samudghAta, ye sAta samudghAta hote haiM / ye samudaghAta jIva aura manuSya padoM meM sAtoM hote haiN| anya padoM meM yathAyogya Age kahe jaaeNge| yaha saMgrahaNI gAthA kA saMkSipta artha hai / samudghAta pada kA artha isa prakAra hai sam+rat+yAta-yahA~ 'sam' zabda ekIbhAva artha meM haiN| 'utU' kA artha haiprbltaa| 'ghAta' zabda hanana ke artha meM hai| tAtparya yaha huA ki ekAgratA pUrvaka, prabalatA ke sAtha ghAta karanA, arthAt vedanA Adi ke sAtha utkRSTa rUpa se have chatrIsamA padamAM paNa gati pariNAma rU5 samudughAtanI prarUpaNuM karavAnA uddezyathI tenI vaktavyatAne nirdeza karavAvALI gAthA kahe che vedanA samuddaghAta. kaSAya samudughAta, maraNa arthAta mAraNAnika samuddaghAta, kriya samudughAta, teja samuddaghAta, AhAraka samughAta, ane sAtamo kevali- samudughAta, A sAta samudyAta hoya che. A samuddaghAta jIva ane manuSya padomAM sAte ya hoya che. anya pademAM yathA AgaLa kahevAze. A saMgrahaNI gAthAne saMkSipta artha che. samuddaghAta padano artha A pramANe che sam + ut +yAta mI 'sam' 144 mehImA atha bhA cha. ut atha cha-pramatA. 'ghAta' za4 nmn| ma mA che. tAtyaya yAma thayuseyatApU, pramaNatA sAthai zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #924 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 36 viSayasaMgrahaNIgAthAnirUpaNam dghAtagataH san vedanAghanubhavajJAnapariNata eva bhavati nAnyajJAnapariNato bhavati vedanAdisamudghAtapariNatazca anekAn vedanIyAdi karmapradezAn kAlAntarAnubhavayogyAnapi udIraNAkaraNadvArA samAkRSya udayAvalikAyAM prakSipya anubhUya ca nirjasyati AtmapradezaiH saha saMkliSTAn sAtayati, ityevaM ghAte prAbalyaM bodhyam, uktaJca-'puvyakayakamrasADaNaM tu nijjarA' iti, pUrvakRtakarmazATanaM tu dezataH nirjarA iti, tatra asavedhakarmAzrayo vedanAsamudghAtaH, kaSAyarUpacAritramohanIyakamAzrayaH kaSAyasamudghAtaH, antarmuhUrtazeSAyuH- karmAzrayo mAraNAnti kasamudghAtaH, vaikriyazarIranAmakarmAzrayo vaikriyasamudghAtaH, taijasazarIranAmakarmAzraya staija samudghAtaH, AhArakazarIranAmakarmAzraya AhArakasamudghAtaH, sadasavedyazubhAzubhanAmoccanIeka ho jAnA / vedanA Adi samudghAta ke samaya AtmA vedanAdi jJAna rUpa hI pariNata ho jAtA haiM, use anya koI bhAna nahIM rhtaa| jaba jIva vedanAdi samudghAtoM meM pariNata hotA hai to vedanIya Adi kamoM ke pradezoM ko, jo kAlAntara meM anubhava karane yogya hote haiM, udIraNA karaNa ke dvArA khIMca kara, unheM udayAvalikA meM DAla kara aura unakA anubhava karake nirjIrNa kara DAlatA hai arthAt AtmapradezoM se pRthak kara detA hai| yahI ghAta meM prabalatA hai| kahA bhI hai-'pUrvakRta karma kA khiranA arthAt pRthak honA nirjarA hai|' itameM se vedanA samudaghAta asAtA vedanIya karmAzraya hai,kaSAya samudghAta kaSAya cAritra mohanIya karmAzraya hai, mAraNAntika samudghAta antarmuharta mAtra zeSa AyukarmAzraya hai, vaikriyasamudghAta vaikriya zarIra nAma karmAzraya hai, tejasa samudghAta taijasazarIra nAma karmAzraya hai, AhAraka samudghAta AhArakazarIra nAma karmAzraya hai aura kevali samudaghAta sAtA-asAtA vedanIya, zubha-azubha ghAta karavo, arthAt vedanA vagere sAthe utkRSTa rUpathI eka thaI javuM. vedanA vagere samudughAtanAM samaye AtmA vedanA vagere jJAna rUpa ja pariNata thaI jAya che, tene anya ke bhAna nathI rahetuM. jyAre jIva vedanA vagere samuddaghAtamAM pariNata thAya che, te vedanIya vagere karmonAM pradezane je kAlAntaramAM anubhava karavA yogya hoya che, udIraNA karaze dvArA kheMcIne, temane udayAvalikAmAM nAMkhIne, ane temane anubhava karIne nijINuM karI nAMkhe che arthAt AtmapradezathI judA karI nAMkhe che. A ja ghAtamAM prabaLatA che. kahyuM paNa che-"pUrvakRta karmonuM kharavuM arthAt judA thavuM nirjarA che. AmAMthI vedanA samuddaghAta azAtA vedanIya karmAzraya che, kaSAya samudughAta kaSAya cAritra maMDanIya karmAzraya che, mAraNAMtika samuddaghAta aMtamuhUrta mAvazeSa Ayu karmAzraya che vaikriya samudughAta kriya zarIranAmakazraya che. taijasa samuddaghAta taijasa zarIranAma karmAzraya che, AhAraka samudughAta AhArakazarIranAmakarmAzraya che ane kevalisamudyAta zAtAazAtA vedanIya zubha-azubha nAma ane ucca nIca gotra karmAzraya che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #925 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 912 prajJApanAsUtre cai gotrakarmAzrayaH kevalasamudghAto'vaseyaH tathA ca vedanAsamudghAtagata AtmA AsAtavedanIya karmapudgalaparizAtanaM karoti vedanIyapIDito jIvaH anantAnanta karma puruskandhaparivRtAn svapradezAn zarIrAd bahirapi vikSipati taiH pradezaiva mukhodarAdi strANi zravaNaskandhAdhantarAlAni ca paripUrya AyAmena vistAreNa ca zarIramAtraM kSetramabhivyApya antarmuhUrta paryantaM tiSThati, tasmivAntarmuhUrte puSkalAsAta vedanIyakarma pudgalaparizAtanaM karoti, kaSAyasamudghAtagato jIvaH kaSAyarUpa cAritramohanIya karma pudgalaparizAtanaM karoti- kaSAyodayavyapto jIvaH svapradezAna kSipati, taizca pradezairvadana jaTharAdirandhrANi zravaNaskandhAdyantarAlAni ca paripUrya AyAmena vistAreNa ca zarIramAtraM kSetramabhitryApya tiSThati tathAvivazva pracurAn kaSAyakarma pudgalAna nAma karma aura ucca-nIca gotra karmAzraya hai tAtparya yaha hai ki vedanA samudghAta karane vAlA jIva asAtAvedanIya karma ke pudgaloM kA parizATana (nirjaraNa) karatA hai vedanA se pIDita jIva anantAnanta karmapudgaloM se vyApta apane AtmapradezoM ko zarIra se bAhara bhI nikAlatA hai aura mukha tathA udara Adi chidroM ko aura kAna, skandha Adi ke apAntarAloM ko (bIca ke khAlI sthAnoM ko) pUrita karake, lambAI evaM vistAra meM zarIramAtra kSetra ko vyApta kara ke antamuhUrtta taka rahatA hai usa antarmuhUrtta meM vaha bahuta se asAtA vedanIya karma ke pudgaloM ko nirjIrNa kara DAlatA hai| isI prakAra kaSAya samudghAta karanevAlA jIva kaSAya cAritramohanIya karma ke pUdgaloM kA parizATana karatA hai- kaSAya ke udaya se yukta jIva apane pradezoM ko bAhara nikAlatA hai / una pradezoM se mukha, udara Adi chidroM ko tathA kAna, skaMdha Adi antarAloM ko pUrita karatA hai aura lambAI tathA vistAra se zarIra mAtra kSetra ko vyApta kara ke rahatA hai / aisA kara ke vaha bahuta se kaSAya karmapudgaloM kA parizATana karatA hai- jhAr3a detA hai / tAtparya e che ke veDhanA samughAta karavAvALA chatra azAtA vedanIya karmAMnAM pud galeAnu niraNa kare che. vedanAthI pIDita jIva, anaMtAnaMta krama pudUMgalAthI vyApta, potAnAM Atma pradezane zarIrathI bahAra paNa kADhe che ane mukha tathA peTa vagere chidrone ane kAna skandha vagere apAntarAlene (nIcenAM khAlI sthAnAne) pUrIta karIne laMbAI temaja vistAramAM zarIra mAtra kSetrane vyApta karIne aMtarmuhUta sudhI rahe che. te aMtarmuhU'mAM khUba ja azAtA venIya karmAMnAM puddagalAne niSNu karI nAMkhe che. A ja rIte kaSAya samuddAta karavAvALA jIva kAka cAritra mehanIya karmAMnAM purdagalevu' nijhaCraNa kare che--kaSAyanA udayathI mukta jIva potAnA pradezeAne bahAra kADhe che. te pradezeAthI mukha, peTa vagere drione tathA kAna, skaMdha vagere aMtarAlene parita kare che ane lakhAI tathA vistAthI zarIra mAtra kSetrane vyApta karIne rahe che, Ama karIne te khUba ja kaSAya krama puddagaleAnu niraNa kare che, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #926 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 36 viSayasaMgrahaNIgAthAnirUpaNam parizAtayati, evaM maraNasamudghAtagato jIvaH AyuHkarmapugalAn parizAtayati, pUrvApekSayA vizeSastu maraNasamudghAtagato vikSipta svapradezaH san vadanajaTharAdirandhrANi zravaNaskandhAdhantarAlAni ca paripUrya viSkambhabAhalyAbhyAM svazarIrapramANam AyAmena svazarIrAtirekato jaghanyenAgulAsaMkhyeyabhAgam utkRSTena asaMkhyeyAni yojanAni ekasyAM dizi kSetramamivyApya tiSThati iti bodhyA, vaikriyasamudghAtagato jIvaH svapradezAn zarIrAd bahiniSkAzya zarIraviSkambhavAhalyamAnam AyAmena saMrUpeyayojanapramANaM daNDaM nisRjati, nimRjya ca yathA saMbhavaM sthUlAn vaikriyazarIranAmakarmapudgalAn zAtayati, uktazca-'veudhviyasamupAevaM samohaNai samohaNitA saMkhijjAI joyaNAI daMDaM nisirai nisiritA AhAbAyare pudrale parisADeI' iti taijasasamudghAtagato jIvaH tejolezyA vinirgamakAle taijasanAmakarmaisI prakAra mAraNAntika samudghAta karanevAlA jIva Ayu karma ke pudgaloM kA parizATana karatA hai / pahale se isameM yaha vizeSatA hai ki mAraNAntika samudghAta karanevAlA jIva apane pradezoM ko bAhara bhI nikAla kara, mukha tathA udara Adi ke chidroM ko tathA kAna, skaMdha Adi antarAloM ko pUrita kara ke vistAra aura moTAI meM apane zarIra pramANa hokara kintu lambAI meM apane zarIra se atirikta jaghanya aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga taka aura uskRSTa asaMkhyAta yojana taka, eka dizA ke kSetra ko vyApta kara ke rahatA hai, vaikriya samudaghAta karane vAlA jIva apane pradezoM ko zarIra se bAhara nikAla kara zarIra ke vistAra evaM moTAI ke barAbara tathA lamyAI meM asaMkhyAta yojana pramANa daNDa nikAlatA hai| nikAla kara yathAsaMbhava vaikriyazarIra nAmakarma ke sthUla pudgaloM kA parizATana karatA hai| kahA bhI hai-"vaikriya samudghAta se samavahata hotA hai aura samavahata hokara saMkhyAta yojana kA daNDa nikAlatA hai| daNDa nikAla kara A ja rIte maraNAMtika samuddaghAta karavAvALA jIva Ayu karmanA pudgalenuM pari zATana kare che, pahelAthI AmAM e vizeSatA che ke mAraNAMtika samudughAta karavAvALA jIva pitAnA pradezone bahAra paNa kADhIne mukha tatha udara vagerenA chidrone tathA kAna, skaMdha vagere aMtarAlone rita karIne vistAra ane moTAImAM potAnA zarIra pramANu thaIne paraMtu laMbAINAM pitAnA zarIrathI atirikta jaghanya aMgulanA asaMkhyAtamA bhAga sudhI ane utkRSTa asaMkhyAta jana sudhI eka dizAnAM kSetrane vyApta karIne rahe che. vaikriya samudraghAta karavAvALA jIva pitAnA pradezane zarIrathI bahAra kADhIne zarIranAM vistAra temaja moTAIna barAbara tathA laMbAImAM saMkhyAta jana pramANa daMDa kADhe che. daMDa kADhIne yathA saMbhava vaikriya zarIranAmakarmanA sthUla pudgalenuM parizATana kare che. kaI paNa che-"vaikriya samudraghAtathI samavahata thAya che ane samavahata thaIne saMkhyAta jananA daMDa kADhe che. daMDa kADhIne sthUla pudgalenuM parizATana kare che" zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #927 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 994 prazApanA sUtre pulAna parizAtayati, kevalisadvAtagataH kevalI sadasaddedyAdi karmapuGgalAn parizAtapati vizeSastu kevalimudyAto'sAmAyiko bhavati, kevalisamudghAtaM kurvana kevalI prathamasamaye vADalyena svazarIrapramANam Urdhvamadhazva lokAntaM yAvad AtmapradezAnAM daNDaM viracayati dvitIya samaye pUrvAparaM dakSiNottaraM vA kapATaM tRtIye manthAnaM caturthe'vakAzAntarANAM pUraNaM paJcame'vavAzAntarANAM saMharaNaM SaSThe manthAnaM saptame kapATasya saMharaNaM karoti aSTame ca sapaye svazarIrastho bhavati, tathA ca vakSyate - " paDhame samae daMDa kareI, bIe kavADaM karei' ityAdi, prathaye samaye daNDaM karoti, dvitIye kapATaM karoti, ityAdi // cAdara (sthUla) pudgaloM kA parizATana karatA hai / " taijasa samudghAta karane vAlA jIva tejolezyA ke nikAlane ke samaya taijasa nAmakarma ke pudgaloM kA parizATana karatA hai, AhAraka samudghAta karanevAlA AhAraka zarIra nAma karma ke kudagaloM kA pariza Tana karatA hai / kevali samudghAta karanevAlA jIva sAtAasAtAvedanIya Adi karmoM ke pudgaloM kA parizATana karatA hai| isa samudra vAta meM vizeSatA yaha hai - kevali samudraghAta kevalI hI karatA haiM / isameM ATha samaya lagate haiM / kevali samudghAta karanevAlA kevalI prathama samaya meM moTAI meM apane zarIra ke pramANa AtmapradezoM kA daNDa, Upara aura nIce lokAnta taka racatA hai| dUsare samaya meM pUrva, pazcima, uttara aura dakSiNa dizA meM kapATa kI racanA karatA karatA hai / tIsare samaya meM mandhAna kI racanA karatA hai / cauthe samaya meM AMtaroM ko pUrita karatA hai| pAMcaveM samaya meM una AMtaroM ko sikoDatA hai, chaThe samaya meM mandhAna ko sikor3atA hai, sAtaveM meM kapATa ko saMkucita karatA hai aura AThaveM samaya meM daNDa kA saMkoca karake Atmastha ho jAtA hai| kahA bhI jAegA prathama samaya meM daNDa karatA hai, dUsare meM kapATa karatA hai' ityAdi / taijasa samudghAta karavAvALA jIva tene nAma karmonA pudgalenuM parizATana kare che, AhAraka samudghAta karavAvALA AhAraka zarI2 nAma karmAMnAM purvAMgalAnuM parizATana kare che. kaivala samudghAta karavA vALA jIve zAtA-azAtA vedanIya vagere karmonA pudgaleAnu parizITana kare che. A samuddhAtamAM vizeSatA e che ke keli samuddAta kevalI ja kare che. emAM ATha samaya lAge che. kevalI samudghAta karavAvALA kevalI prathama samayamAM meATAIthI potAnAM zarIranA pramANu AtmapradezenA daDa, upara ane nIce leAkAMtasudhI race che bIjA samayamAM pUrva, pazcima uttara ane dakSiNa dizAmAM kapATanI racanA kare che. trIjA samayamAM mana nanI racanA kare che. ceAthA samayamAM AMtAne pUrita kare che. pAMcamA samayamAM te AMtarAne sa kADhe che, chaThThA samayamAM manthAnane sakeADe che, (sa'kAce che) sAtamA samayamAM kapATane sAMkucita kare che ane AThamA samayamAM krUDane sakecIne Atmastha thaI jAya che. kahevAze paNa kharU prathama samayamAM daDa kare che, bIjA samayamAM kapATa kare che vagere. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #928 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 36 sU0 1 samudghAtanirUpaNam samudghAtavaktavyatA 915 mUlam - kai NaM bhaMte! samugdhAyA paNNattA ? goyamA ! satta samugdhAyA paNNattA, 'taM jahA - veyaNAsamugdhAe 1 kasAyasamugdhAe 2 mAraNaMtiyasamugdhAe 3 veuvviyasamugdhAe 4 teyAsamugdhAe 5 AhArasamugdhAe 6 kevalisamugdhAe 7 | veyaNAsamugdhAe NaM bhaMte ! kai samaie paNNatte ? goyamA ! asaMkhejjasamaie aMtomuhattie paNNatte, evaM jAva AhArasamugdhAe, kevalasamugdhAe NaM bhaMte ! kai samaie paNNatte ? goyamA ! aTUsamaie patte, neraiyA Na bhaMte! kai samugdhAyA paNNattA ? goyamA ! cavAri samugdhAyA paNNattA, taM jahA veyagAsamugdhAe, kasAyasamugdhAe' mAraNaMtiyasamugdhAe, veDavviyasamugyAe, asurakumArANaM bhaMte! kai samughAyapaNNattA, goyamA ! paMcasamugdhAyA paNNattA, taM jahA veyaNAsamugdhAe, kasAyasamugdhAe, mAraNaMtiya samugdhAe, ve uvviyasamugdhAe, teyAsamugdhAe, evaM jAva thaNiyakumArANaM, puDhavikAiyANaM bhaMte / kai samugdhAyA paNNattA ? goyamA ! tiSNi samugdhAyA paNNattA, taM jahA - veyaNAsamugdhAe, kasAyasamugdhAe, mAraNaMtiya samugdhAe, evaM jAtra cauriMdiyANaM, navaraM vAukAiyANaM cattAri samugdhAyA paNNattA, taM jahA - veyaNAsamugdhAe, kasAyasamugdhAe, mAraNaMtiyasamugdhAe, veuvviyasamugdhAe, paMcidiyatirikkhajoNiyANaM jAva vemANiyANaM bhaMte! kai samugdhAyA paNNattA ? goyamA ! paMcasamugdhAyA paNNattA, taM jahA - treyaNAsamugdhAe, kasAyasamugdhAe, mAraNaMtiyasamugdhAe, veucviyasamugdhAe, teyAsamugdhAe, navaraM maNUsANaM sattavihe samugdhAra paNNatte, taM jahA - veyaNAsamugdhAe kasAyasamugdhAe, mAraNaMtiya samugdhAe, ve udiyasamugdhAe teyAsamugdhAe, AhArasamugdhAe, kevalisamugdhAe // sU0 1 // chAyA-kati khalu bhadanta ! samudghAtAH prajJaptAH ? gautama ! sapta samudghAtAH prajJaptAH, - vedanAsamudghAtaH 1, kaSAyasamudghAtaH 2, mAraNAntikasamudghAtaH 3, vaikriyasamudvAta: 4, taijasasamudvAtaH 5, AhArakasamudghAtaH 6, kevalisamudghAtaH 7, vedanA tadyathA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #929 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre samudghAtaH khalu bhadanta ! kati sAmayikaH prajJaptaH ? gautama! asaMkhyeyasAmAyikaH AntamahartikaH prajJaptaH, evaM yAvad AhArasamudghAtaH, kevaliMsamudaghAtaH khalu bhadanta ! kati sAmayikaH prajJaptaH 1 gautama ! aSTasAmayikaH prajJaptaH, nairayikANAM bhadanta ! kati samudghAtAH samudghAta vaktavyatA zabdArtha-(kaI gaM bhaMte ! samudghAyA paNNattA !) he bhagavan ! samudghAta kitane kahe haiM ? (goyamA ! satta samugghAyA paNNatsA) he gautama ! sAta samudra ghAta kahe haiM (taM jahA-veyaNA samugyAe, kasAyasamugghAe, mAraNaMtiyasamu. gyAe, veubdhiyasamugyAe, teyAsa mugyAe, AhArasamugyAe, kevalisamugghAe) ve isa prakAra haiM vedanA samudghAta, kaSAyasamudghAta, mAraNAntikasamudghAta, vaikriyasanuyAta, tejaptasa udghAna, AhArakasamudaghAta, aura kevalisamudghota (veyaNAsa mugghAe NaM bhate ! kaI samaie paNNatte1) he bhagavan ! vedanAsamudarAta kitane samaya kA kahA hai ? (goyamA ! asaMkhejasamaie aMtomuhuttie paNNate) he gautama ! asaMkhyAta samayoMvAle antarmuhUrta kA kahA hai (evaM jAva AhArasamugdhAe) ito prakAra AhAra kasamudghAna taka (kevali samugyAe NaM bhaMte ! kaha samaie paNNate ?) he bhagavan ! kevalisa mudghAta kitane samaya kA kahA hai ? (goyamA ! asamaie paNNatte) he gautama ! ATha samaya kA kahA hai| (neraiyA NaM bhaMte ! kaha samugghAyA paNNattA ?) he bhagavan ! nArakoM ke kitane samudghAta kahe haiM ? (goyamA! cattAri samugdhAyA paNNattA) he gautama ! samudghata vaktavyatA zahAtha-(kai Na bhaMte samugghAyA paNNattA ) 3 mAna! samuddhAta eai san cha ? (goyamA ! satta samugghAyA pagatta) gotama sAta samuddhAta 4i cha. (taM jahA) te mA pramANe (veyaNAsamugghAe, kasAyasamugghAe, mAraNatiyAsamugghAe, veuvviyasamugyAe, teyAsamugghAe, AhArasamugghAe kevalisamugghAe) vA samuddhAta, bhAragilis samuddhAta, kriya samuhUghAta, taijasa samuddaghAta, AhAraka samudughAta, ane kevali samudraghAta. (veyaNAsamugghAe NaM bhaMte ! kai samaie pagNatta / ) mAna! vehanA samuddhAta keTalA samayane kahyo che? (goyamA ! asaMkhejjasamaie aMtomuttira paNNatte) he gautama ! A yAta samayopAsa mata dduutn| yo cha (evaM jAva AhArasamugghAe) 241 zata mADAra samuddhAta sudhI. (kevalisamugghAe Na bhaMte ! kai samaie paNNatte ?) hai mapAna pati samuddhAta 2 / smyn| yo cha ? (goyamA ! adumamai ra paNNatte) : gautama mA smpn| yo che. ___ (neraiyANaM bhaMte ! kaha samugghAyA paNatA ?) he sapAna ! nInA samudhAta zi cha ? (goyamA cattAri samugyA yA paggatA taM jahA-veyaNAsamugghAe, kasAyasa mugghAe, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #930 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 36 sU0 1 samudghAtanirUpaNam prajJatAH 1 gautama ! catvAraH samudaghAtAH prajJaptAH, tadyathA-vedanAsamudrAtaH, kaSAyasamudghAtaH, mAraNAntikasamudghAtaH, vaikriyasamudvAtaH' anurakumArANAM bhadanta ! katisamudghAtAH prajJatAH ? gautama ! pazca samudghAtAH prajJaptAH, tadyathA-vedanAsa mudghAtaH, kaSAyasamudrAtaH, mAraNAntikasamuddhAtaH, vaikriyasamudghAtaH, taijasasa mudadhAtaH, evaM yAvat stanitakumArANAm, pRthivI. kAyikAnAM bhadanta ! kati samudrAtAH pajJatA ? gautama! trayaH samuddhAtAH prajJatAH, ta yayAvedanAsamuddhAtaH, kaSAyasamuddhAtaH, mAraNAntikasamudrAtaH, evaM yAvat caturindriyANAm, cAra samuddhAna kahe haiM (naM jahA-veSaNAsabhugyAe, kalAyatanuyAe, mAraNaMtiya sanugdhAe, ve ubviyasabhugghAe) ve isa prakAra haiN-ghedn| samudghAta, kaSAya samu dghAta, mAraNAntika samudghAta aura vaikriyasamudghAta (asurakumArarANaM bhaMte ! kaI samugghAyA paNNattA ?) he bhagavan ! asurakumAroM ke kitane samudghAta kahe haiM ? (goyamA ! paMca samugghAyA papaNattA) he gautama ! pAMca samudghAta kahe haiM (taM jahA-yaNA samugyAe, kasAyasamugdhAe, mAraNaMtiyasa mugdhAe, gheuvviyasamu. gyAe, teyAsamugyAe) va isa prakAra-vadanAsa suddhAta, kaSAyasamudaghAta, mAraNAntika samudghAta, kripasamudAta aura tajapta satruddhAta (evaM jAya thaNiyakumArANaM) isI prakAra stanitakumAroM taka / __(puDhavikAiyA NaM bhaMte ! kahasa mugdhA yA paNNattA ?) he bhAvan ! pRthivI. kAyikoM ke kitane saghAta kahe haiM ? (godhamA ! tiNi samugghAyA paNNattA) he gautama ! tIna samudghAta kahe haiM (taM jahA -vedhaNAmamugyAe, kaptAya samu. gyAe, mAraNaMtiyasa mugdhAe) ve isa prakAra-vedanAsaddhAta, kaSAyasamudghAta, mAraNAntika samudyAta (evaM jAba cauridiyA NaM) isa prakAra cauindriya taka mAragaMtiyasamugdhAe, ve ubdhiyata mugghAe) 3 mautama yA2 samuvAta 4aa cha, te 2mA pramANe che-vedanA samuddaghAta, kaSAya muddaghAta, mAraNAMtika samuddaghAta, vaikriya samudghata, (asurakumArANaM bhaMte ! kai samugghAyA paNNattA') pAna ! masu2mArAnai tal samudhAta ghai cha ? (goyamA ! paMca samugghAyA pagattA) gotama ! 5iya samudhAta hyA cha (taM jahA-veyaNAsamugghAe, kasAyasamugghAe, mAraNaMtiyasamugghAe ve ubviyasamugyAe, teyAsamu. pAQ) te A prakAre che-vedanA samudrayAna kaSAya samudraghAta mAragrAtika samuddaghAta, vaikriya samuddhAta bhane tesasa dhAta. (evaM jAva thaNipakumArANaM) 4 rIta stnitaare| sudhI. (puDhavikAiyANa bhaMte ! kai samugdhAyA paNNa ta! ?) De sApAna ! 200 yin| Beai samuddhAta ghai cha ? (gothamA ! timi samupAyA paNNatA) gotama ! Y samuhUdhAta 4i cha (ta jahA-veya gAsamugghAra, kalAyasamugdhAe, mAragati samugghAe) te 5 pramANe ben| samuddhAta, vAya samuddhAta, bhArati samuddhAta (evaM jAva cariMdiyANaM) 2004 rIte caturiMdriya sudhI. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #931 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre navaraM vAyukAyikAnAM catvAraH samudghAtA: prajJaptAH, tadyathA-vedanAsamudgha taH, kaSAyasamudaghAtA, mAraNAntikasamudghAtA, kriyasamudghAtaH, pazcandriyatiryagyonikAnAM yAvad vaimAni kAnAM bhadanta ! kati samudghAtAH prajJaptA ? gautama ! pazca samudaghAtAH prajJaptAH, tadyathA-vedanA. samudghAtaH, kaSAyasamudghAta:, mAraNAntikasamudghAtaH, vaikriyasamudghAtaH, taijasasamudghAtaH, navaraM manuSyANAM saptavidhaH samudghAta: prajJaptaH, tadyathA-vedanAsamudghAtaH, kaSAyasamudghAta:, mAraNAntikasamudghAtaH, vaikriyasamudghAtaH, tejasasamudghAtaH, AhArasamudghAtaH, kevali samudadhAtaH // sU0 1 // (navaraM yAukAiyANaM cattAri samugghAyA paNNattA) vizeSa-vAyukAyikoM ke cAra samudaghAta kahe haiM (taM jahA-veMgaNAsamugghAe, kasAyasamugghAe, mAraNaMtiyasamu gyAe, veviyata mugghAe) ve isa prakAra haiM-veMdanAsamudaghAta, kaSAyasamudghAta, mAraNAntikasamudghAta aura vaikriyasamudghAta / (paMciMdiyatirikkhajoNiyA NaM jAva vemANiyANa) paMcendriyatiryacoM yAvata vaimAnikoM ke (bhaMte) he bhagavan ! (kaha samugghAyA paNattA) kitane samuddhAta kahe haiM ? (goyamA ! paMca sa mugghAyA paNNattA) he gautama ! pAMcasamudghAta kahe haiM (taM jahA-veyaNAyasamugghAe, kasAyasamugyAe, mAraNaMtiyasamugghAe) ve isa prakAra haiM vedanAsamudghAta, kaSAyasamudghAta, mAraNAntikasamudghAta, vaikriya samudghAta, tejasa samudghAta (navaraM) vizeSa (maNa sANaM sattavihe samugghAe paNNatte) manuSyoM ke sAta prakAra ke samudghAta kahe haiM (taM jahA veyaNAsamugghAe) vedanA samudghAta (kasAyasamugghAe) kaSAyasamudghAta (mAraNaMtiyasamugghAe) mAraNAntikasamudghAta (veubdhiyasamugdhAe) baiMkriyasamudghAta (teyAsamugghAe) tejasa (navaraM vAukAiyANaM cattAri samugghAyA paNNattA) [pazeSa vAyuyAnA yAra samuddhAta sai cha (ta jahA-veSaNAsamugghAe kasAyasamugghAe, mAraNaMtisamugghAe, ve ubviyasamugghAe) te A pramANe che-vedanA samudraghAta, kaSAya samughAta, mAraNutika samudUghAta, vaikriya samudhAta. (paMciMdigatirikkhajoNiyANa jAva vemANiyANa) 5yendriya tiya"ya! yAvat vaimA. ninai (bhaMte) mAvAn ! (kai samugghAyA paNNatA ?) 2 samuddhAta gai cha ? (goyamA ! paMca samugghAyA paNNattA) he gautama ! 5iya samuddhAta 4hyAM che. (ta jahA) te 24t pramANa cha (veyaNAsamukhAe, kasAyasamugghAe mAraNaMtiyasamugghAe veubviyasamugdhAe, teyAsa mugghAe) vedanA samuddhAta. pAya samudhAta, bhAti samuddhAta, vaizya samuda. dhAta te4sa samuddhAta. (navara) vizeSa (maNUsANaM sattavihe samugyAe paNNatte) manuSyonoM sAta samuddhAta 4i cha (tauM jahA) te 2 // pramANe cha (veyaNAsamugghAra, kasAyasabhugghAe, mAraNaMtiyasamugyAe, veuvviyasamugyAe, teyAsamugyAe, AhArasamugghAe, kevalisa mugdhAe) pehanA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #932 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 36 sU0 1 sa mudghAtanirUpaNam 919 TIkA-atha samudghAtasaMkhyAM prarUpayitumAha-'kai NaM bhaMte ! samugghAyA paNatA?' he bhadanta ! kati khalu samudghAtA: prajJaptAH ? bhagavAnAha-'goyamA!' he gautama ! 'sattasamugdhAyA paNNattA' sapta samudghAtAH prajJaptAH, tAneva samudghAtAn krameNAha-'taM jahA veyaNA samugghAe 1' tadyathA-vedanAsamudghAtaH1, 'kasAyasamugyAe 2' kaSAyasamudrAtaH 2. 'mAraNaMtiyasamugghAe 3' mAraNAntikasamudghAtaH 3, 'veubviyasamugyAe 4' kriyasamudghAtaH 4, 'teyAsamugghAe 5' tainasasamudghAtaH 5, AhArasamugyAe 6' AhArasamudghAtaH 6, 'kevali. samugyAe 7' keAlisamudghAtaH 7, atha kastAvat samudghAtaH kiyatkAlaparyantaM bhavatIti prarU vayitumAha-'veyaNAsamagyAe NaM maMte ! kaisamaie paNNatne ?' he bhadanta ! vedanAsa mudaghAta: khalu kati sAmayikaH-kigatsamapramANa:-kiyatkAlaparyantasthitikaH prajJaH ? bhagavAnAha'goyamA! he gautama ! 'asaMkhejasamaie aMgomuhuttie paNNatte' vedanAsamudghAtastAvad utkRse udghAta (AhArasatrugyAe) AhArakasamudyAna (kevalisamugyAe) kevali samudghAta / // sU0 1 // TIkArtha-aba samudghAtoM kI saMkhyA Adi kI prarUpaNA karate haiMgautamasvAmI-he bhagavan / samudUghAta kitane kahe gae haiM ? bhagavAn-he gautama ! samudghAta sAta kahe gae haiM, ve isa prakAra haiM-(1) vedanAsamudghAta (2) kaSAyasamudghAta (3) mAraNAntikasamudaghAta (4) vaikriyasamudghAta (5) taijasasamudghAta (6) AhAraka samudghAta aura (7) kevali smudghaat| aba yaha prarUpaNA kI jAtI hai ki kisa samudghAta meM kitanA kAla lagatA hai ? gautamasvAmI-he bhagavan ! vedanA samudghAta kitane kAla kA kahA gayA hai ? bhagavAn-he gautama ! antarmuhUrta kA kahA hai aura vaha antarmuharta yahAM samuddaghAta, kaSAya samudaghAta, mAraNatika samudraghAta, vaikriya samuddaghAta, tejasa samudraghAta, AhAra samudughAta, kevali samuddaghAta. sU0 nA TIkAtha:-have samudraghAtenI saMkhyA vagerenI prarUpaNa karavAmAM Ave chezrI gautamasvAmI-he bhagavana ! samudraghAta keTalA prakAranA kadA che? zrI bhagavAn he gautama! samudraghAta sAta kahAAM che, te A prakAre che (1) vedanA samudhAta (2) 4Aya samudadhAta (3) bhAgilis samuddhAta (4) vaiThiya samuddhAta (5) tesa samudhA 1 (6) mADAra samuddhAta (7) zala sabhudhAta. have A prarUpaNa karAya che ke kayA samuddaghAtamAM keTalo samaya lAge chezrI gautamasvAmI-he bhagavana ! vedanA samudraghAta keTalA samayano kahyo che? zrI bhagavAna -he gautama ! aMtamuhUrtane kahyo che ane te aMtarmuhUrta ahIMyA asaMkhyAta samaya samajavuM joIe. Aja rIte kaSAya samudughAta, bhAraNAMtika samudUghAta, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #933 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 920 prajJApanAso pTena asaMkhyeyasAmayika:-asaMkhyeyasamapapramANa:-jaghanyena antarmuhUrtikaH - antarmuhUrtapramANo bhavati, 'evaM jAva AhArasamugghAra' evam -uktarItyA AlApakrameNa yAvat- kaSAyasamudghAtaH, mAraNAntikasamudaghAtA, vaikriyasamudrAtaH, tejasasamudaghAtaH, AhArakasamudaghAtazca utkRSTena asaMkhyeyasamayapramANo jaghanyena ca antarmuhUrtapramANo bhavati, kintu kevalisamudghAte vizeSamAha- kevalisa mugdhAe NaM bhaMte ! kai samaie paNNatte he bhadanta ! kevalisamudghAta: khalu kati sAmayikaH-kiyat samayapramANaH prajJataH ? bhagavAnAha-'goyamA!' he gautama ! 'aTThasamaie paNatte' aSTasAmayikA-aSTasamayamANaH kevaliyamudghAtaH prajJaptaH, tasyASTasAmayikatvaJcAdhunaiva pratipAditam, samprati tAneva saptasamudghAtAn caturvizati daNDakakrameNa prarUpayitumAha-'neraiyANaM bhaMte ! kara samugdhAyA paNNa nA?' he bhadanta ! nairayikANAM kati samudghAtAH prajJatA ? bhagazanAha-goyamA!' he gautama ! 'cattAri samugdhAgA paNata' nairayikANAM catvAraH samudaghAtAH prajJaptAH 'taM jahA veyaNAsamugghAe' tadyathA-vedanAsamudaghAtaH 1, 'kasAyasa mugghAe' kaSAyasamudghAtaH 2, 'mAraNaM tiyasamugghAe' mAraNAntikara yudghAta: 3, 'veubdhiyasasugghAe' vaikriyasasuddhAtaca, teSAzca nairayikANAM tejolabdhyAhAraasaMkhyAta samayoM kA samajhanA cAhie / isI prakAra kaSAyalamudghAta, mAraNAntikasamudghAta, vaikriyasamudghAta, taijasasamudaghAna aura AhAra kasamudghAta kA bhI kAla asaMkhyAta samayoM cAle antarmuharta kA kahA gayA hai| kintu kevalisamudaghAta ke kAla meM yaha vizeSatA hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! kevalisamudghAta kitane kAla kA kahA gayA hai ? bhagavAn he gautama ! ATha samaya kA kahA gayA hai| usakA kathana Upara kiyA hI jA cukA hai| aba sAtoM samudghAtAM kA cauvIsa daMDakoM ke krama se nirUpaNa kiyA jAtA hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! nArakoM ke kitane samudghAta kahe haiM? bhagavAn-he gautama ! nArakoM ke cAra samudghAta kahe gae haiN| ve isa bhAMti haiM-(1) vedanAsamudaghAta, (2) kaSAyasamudghAta (3) mAraNAntikasamudghAta aura kriyasamudughAta, taijasa samudraghAta ane AhAraka samuddaghAtano samaya paNa asaMkhyAta samaye vALA aMtamuhUrtane kahyo che. paraMtu kevali samudughAtanA samayamAM A vizeSatA che zrI gautamasvAmI-he bhagavan! kevali samudraghAta keTalA samayane kahe che? zrI bhagavAna-he gautama ! ATha samayane kahyo che. enuM kathana bIje karAi gayuM che. have sAte ya samudghatenuM covIsa daMDakanAM kramathI nirUpaNa karAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! nArakonA keTalA samuddaghAta kahyAM che ? zrI bhagavAna-he gautama ! nArakanAM cAra samuddaghAta kahI che te A pramANe che(1) vahanA samuhUdhAta (2) SAya samuddhAta, (3) bhAratis samuddhAta, (4) vaizya zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #934 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 36 sU0 1 samudghAtanirUpaNam 921 kalabdhi ke litvAbhAvena tainasAhArakakevalisamudghAtatrya na saMbhavati, gautamaH pRcchati - 'asurakumArANaM bhaMte ! kaisamugdhAyA paNNattA ?' he bhadanta ! asurakumArANAM kati samuddhAtAH prajJaptaH ? bhagavAnAha - 'goyamA !" he gautama ! 'paMca samudvAyA paNNattA' asurakumArANAM paJca samudyAtAH prajJaptAH 'taM jahA - vethaNAsamugyApa' tadyathA vedanAsamudghAtaH 1, 'kasAyasamugdhAe' kaSAyasamudghAtaH 2, 'mAraNaMtiya samugdhAe' mAraNAntikasamudghAtaH 3, 'yeu - vviyasamugdhAra' vaikriyasamudghAtaH 4, teyAsamugdhAe' taijasasamudghAtazca 5, tathA cAsurakumArAdInAM dadhAnAmapi bhavanavAsInAM tejolezyAlabdhisadbhAvena paJcamo'pi samudghAtaH saMbhavati, ityevaM prathamazvatvAraH paJcamazceti sarve paJca samudvAtA steSAM sampannA ityabhiprAye - NAha - ' evaM Ava thaNiyakumArANaM' evam - asurakumAroktarItyA yAvat-nAgakumAra suvarNakumArA. gnikumAra vidyutku pArodadhikumAradvIpakumAradikakumAzvAyukumArastanitakumArANAJcApi vedanAsa(4) vaikriyakasamudghAta / nArakoM meM tejolabdhi, AhArakalabdhi aura kevalitva kA abhAva hone se tejasa, AhAraka aura kebalisamudghAta nahIM hote / gautamasvAmI - he bhagavan ! asurakumAroM ke kitane samudghAta hote haiM, bhagavAn - he gautama ! asurakumAroM ke pAMca samudaghAta hote haiM, ve isa prakAra haiM - (1) vedanA samudghAta (2) kaSAyasamudghAta (3) mAraNAntikasamudghAta ( 4 ) vaikrisamudghAta (5) taijasasamudghAta asurakumAra Adi dazoM bhavanapatiyoM meM tejolezyAlabdhi pAI jAtI hai, ataeva unameM pAMcavAM samudghAta bhI ho sakatA hai / isa prakAra prAraMbha ke cAra aura pA~cavAM, saba milakara pAMca samudaghAta unake hue / isI abhiprAya se kahate haiM- asurakumAroM kI taraha nAgakumAroM, suvarNakumAroM, agnikumAroM, vidyutkumAroM, udadhikumAroM, dvIpakumAroM, dizAkumAroM, vAyukumAroM aura stanitakumAroM meM bhI vedanAsamudghAta, kapAyasamudghAta, samudghAta nAkAmAM telabdhi, AhAraka labdhi ane kevalI labdhinA abhAva hAvAthI taijasa AhAraka ane kevI samuddAta nathI hatA. zrI gautamasvAmI-hebhagavan ! asurakumAranAM keTalA samRghAta hoya che ? zrI bhagavAna-De gautama ! asurakumAranAM pAMca samudhAta hAya che, te A pramANe che-(1) behanA sabhuddyAta ( 2 ) upAya samudUdhAta (3) bhArayAMtiGa samuhUyAta (4) caiDiya sabhuddhAta (5) taiksa samuDUyAta. asurakumAra vagere dazeya bhavanapatiomAM teolezyA labdhi hAya che, tethI temanAmAM pAMcame samuddhAta paNa hAI zake che. A rIte zarUAtanAM cAra ane pAMcamA madhA maLIne temanAM pAMca samuddAta thayAM. A abhiprAyathI kahe che-asurakumAranI jema ja nAgakumArA, suvarNa kumAra, agnikumaarii, vidyutkumArI, udadhiSTumAro, dvIpakumArI, hikumArI, vAyukumArI bhane stanita zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #935 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 922 prajJApanAsUtre muddhAtaH kaSAyasamudghAto mAraNAntikasamugghAto vaikriyasamudghAtastaijasamudghAtazca bhavati, gautamaH pRcchati-'puDhavikAiyANa bhaMte ! ka isamugghAyA paNNattA ?' he bhadanta ! pRthivIkAyi. kAnAM kati samudghAtAH prajJaptAH ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'tiNNi samugghAyA paNNattA' pRthivIkAyikAnAM trayaH samudghAtAH prajJaptAH, 'taM jahA-veyaNAsamugdhAe kasAyasamugyAe mAraNaMtiyasamugdhAe' tadyathA-vedanAsamudghAtaH, kapAyasamudghAtaH, mAraNAntika samudghAtazca, 'evaM jAva cauridiyANaM' evam-pRthivIkAyikAnAmiva akAyikAnAM tejaskAkAnAM vanaspatikAyikAnAM dvIndriyANAM trIndriyANAM caturindriyANAzcApi vedanAsamudghAtaH, kaSAyasamudghAtaH mAraNAntikasamudghAtazca bhavati, teSAM sarveSAmapi vaikriyalabdhyAdi viraheNa vaikriyAdInAM caturNA samudghAtAnAmasaMbhAvAt kintu-'navaraM vAukAiyANaM cattAri samugghAyA paNattA, navaraM pUrvApekSayA vizeSastu vAyukA pikAnAM catvAraH samudghAtA: prajJaptAH, 'taM jahA-veyaNAsamugghAe kasAyasamugyAe mAraNaMtiyasamugghAe veubdhiyasamugdhAe' tadyathA-vedanAsamuddhAtaH, kaSAyasamudghAtaH, mAraNAntikasamudghAtaH, vaikriyasamudghAtaca, mAraNAntikasamudaghAta, vaikriyasamudaghAta aura taijasasamudghAta hotA hai / gautamasvAmI-he bhagavan ! pRthivIkAyikoM ke kitane samudghAta kahe haiM ? bhagavAna-he gautama ! pRthivIkAyikoM ke tIna samudghAta kahe haiM, ve isa prakAra haiM -vedanAsamudghAta, kaSAyasamudghAta aura mAraNAntikasamudghAta / pRthivIkAyikoM ke samAna akAyikoM, tejaskAyikoM, vanaspatikAyikoM, dvIndriyoM, trIndriyoM aura caturindriyoM ke bhI vedanAsamudaghAta, kaSAyasamudghota aura mAraNAntikasamudaghAta hote haiN| ina sabhI meM vaikriyalabdhi Adi kA abhAva hone se caikriyamamuddhAta Adi cAra nahIM hote haiN| kintu vAyukAyikoM meM cAra samudghAta hote haiM-vedanAmamudaghAta, kaSAyasamudghAta, mAraNAntikasamu. kumAromAM paNa vedanA samughAta, kaSAya samudraghAta, mAraNAMtika samududhAta vikiya samuddaghAta ane tejasa samuddaghAta hoya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! pRthvIkAcikenAM keTalAM samudyAta hoya che? zrI bhagavAna-he gautama ! pRthvIkAcikenAM traNa samudraghAta kahI che te A pramANe che-1) vedanA samuddhAta (2) 4SAya samuddhAta mane (3) bhA24iti samuddhAta. pRthvIkAyikanI jema ja akAcike, tejaskAyika, vanaspatikAcike, dvInidra, trIddhi ane caturindriyonA paNa vedanA samuddaghAta, kaSAya samuddaghAta ane mAraNAMtika samudraghAta hoya che. A badhAmAM vaikriyalabdhi vagereno abhAva hovAthI vaikriya vagere samuddaghAta nathI hatA. paraMtu vAyukAyikamAM cAra samughAta hoya che-vedanA samuddaghAta, kaSAya samudUghAta, mAraNAMtikasamuddaghAta ane vaikriya samuddaghAta vAyukAyakemAM vaikriya labdhine saMbhava hovAthI vaikriya samuddaghAta paNa hoya che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #936 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 36 sU0 1 samudghAtanirUpaNam 123 vAyukAyikAM vaikriyalabdhisaMbhavena teSAM vaikriyasamudghAtasthApi sadbhAvAt gautamaH pRcchati'paMcidiyatirikkhajoNiyANaM jAva vaimANiyANaM bhaMte ! kai samugdhAyA paNNattA ?" he bhadanta ! paJcendriyatiryagyonikAnAM yAvad - vAnatryantarANAM jyotiSkANAM vaimAnikAnAJca kati samudghAtAH prajJaptAH ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! 'paMca samugdhAyA paNNattA' paJca samudaghAtAH paJcendriyatiryagyonikavAnavyantarajyotiSka vaimAnikAnAM prajJatAH, 'taM jahA - vevaNa samugdhA ekasaya pramugdhAe mAraNaMtiyasamugdhAe veuvjiyasamugvAe teyAsamugvAra' tadyathA-vedanAsamudghAtaH 1, kaSAyasamudghAya: 2, mAraNAntikasamudghAtaH 3, vaikriyasamudghAtaH 4, tejasa samudghAtaH 5, teSAM caturNAmapi vaikriyatejobdhisadbhAvAt pazca sAtA bhavanti kintu teSAm AhArakalabdhikevalitvAbhAvena antimau dvau samudUghAtau na bhavataH, kintu - 'navaraM maNussANaM sattavihe samugdhApa paNNatte' navaram - anyApekSayA vizeSastu manuSyANAM saptavidho'pi samudghAtaH prajJaptaH taM jahA- - veNAsamugdhAra, kasAtha samughAe, mAraNaMtiyasamugdhAe, ve ubviyasamugyAe, teyA samugvAra, AhArasamugyAe, kevalisa muravAe ' tadyathA-vedanAsamudghAtaH 1 kapAyasamudghAtaH 2 mAraNAntikasamudghAtaH 3, vaikriyasamudUdhAta aura vaikriyasamudghAta / vAyukAyikoM meM vaikriyalabdhi kA saMbhava hone se vaikrasamudghAta bhI hotA hai / " gautamasvAmI - he bhagavan ! paMcendriya tiryacoM yAvat-vAnavyantarAM, jyoti koM aura vaimAnikoM meM kitane samudghAta hote haiM ? bhagavAn he gautama! pAMca samudghAta hote haiM, ve isa prakAra haiM - vedanAsamudUdhAta, kaSAyasamudghAta, mAraNAntikasamudghAta, vaikriyasamudghAta aura taijasasamudghAta / ina cAroM meM vaikripalabdhi aura tejolabdhi kA saMbhava hai, ataH unameM pA~ca samudghAta kahe haiM, kintu AhArakalabdhi aura kevalitva kA saMbhava na hone se antima do samudghAta nahIM hote haiM / vizeSa yaha hai ki manuSyoM meM sAtoM prakAra ke samudghAta kahe gae haiM, ve isa prakAra vedanAsamudghAta, kaSAyasamudghAta, zrI gautamasvAmI-he bhagavana! paMcendriya tiya cA yAvat vAna'tarA, jyAtiSkA ane veAnikAnAM keTalA samuddAta hai!ya che ? zrI bhagavAn-Dhe gautama ! pAMca samuddAta hAya che-te A pramANe che-(1) vedanA samuddhAta. (ra) kaSAya samuddaghAta, (3) maraNAMtika samuddhAta (4) vaikiya samuddAta ane (5) taijasa samuddhAta A cAreyamAM vaikriya labdhi ane tejasalabdhinenA saMbhava che tethI temanAmAM pAMca samughAta heAya che. para`tu AhAraka labdhi ane kaeNvalitvanA sa'bhava na heAvAthI aMtima che samuddAta nathI dAtA. vizeSa e che ke manuSyamAM sAte ya prakAranAM samudmAta kahyAM che. te A pramANe che- (1) behanA samudaghAta, (2) uSAya samudraghAta ( 3 ) bhArayAMtiH samuidhAta (4) vaiDiya zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #937 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 924 prajJApanAsUtre dudhAtaH 4, tejasasabhuyAtaH 5, AhArakasamudghAtaH 6, kevalisamudghAtazcaH 7, manuSyANAM sarvasaMmavAt, teSAM vaikriyAdikabdhitraya kevalitvAyogikhayozca sadbhAvAt // sU0 1 // // atIta vedanAdi samudghAtavaktavyatA / mUlam-egamegasta NaM bhaMte ! neraiyassa kevaiyA veyaNA samugghAyA atItA ? goyamA ! aNatA, kevaiyA purekkhaDA ? goyamA ! kassai asthi, kassai natthi, jassatthi tassa jahaNaNeNaM eko vA do vA tiNNi vA ukkoseNaM saMkhejA vA asaMkhejA vA aNaMtA vA, evamasurakumArassa vi niraMtaraM jAva vemANiyassa, evaM jAva teyagasamugyAe, evameva paMca cauvIsA daMDagA, egamegasta NaM bhaMte ! neraiyassa kevaiyA AhArasamu. gghAyA atItA ? kassai asthi kassai natthi, jassa asthi tassa jahapaNeNaM eko vA do vA ukkoseNaM tiSiNa, kevaiyA purekkhaDA ? kassai asthi kassai natthi, jastathi jahaNaNeNaM eko vA do vA tiNi vA ukoseNaM cattAri, evaM niraMtaraM jAva vemANiyassa, navaraM maNUsassa atItA vi purekkhaDA vi jahA neraiyasta purekkhaDA, egamegassa NaM bhaMte ! neraiyassa kevaiyA kaivalisamugdhAyA atItA ? goyanA ? natthi, kevaiyA purekkhaDA ? goyamA ! kassai asthi, kassai natdhi, jassatthi ekko, evaM jAva vemANiyasta, navaraM maNUsassa atItA kassai asthi kassai natyi, jassasthi eko vA evaM purekkhaDA vi|suu0 2 // ___ chAyA-ekaikasya khalu bhadancha ! nAyikasya kiyanto vedanA samudghAtA atItAH ? gautama ! anantAH, kiyantAH, puraskRtAH ? gautama ! kasyacit santi kasyacit na mAraNAntikasamudghAta, vaikriyasamudghAta taijasasamudghAta, AhAra kasamudghAta aura kevalisamudghAta / manuSyoM meM sabhI labdhiyoM kA saMbhava haiM, ataeva sabhI samudghAta kA bhI saMbhava haiN| suu01|| atIta vedAnAdi samadghAta zabdArtha-(egamegasta NaM bhaMte ! nerAsa kethaiyA veyaNAsamugghAyA atItA?) samuddhAta (5) te4sa samudadhAta. (6) 2.25 abhudhAta mana (7) pakSI samudhAta. manuSyamAM badhI labdhione saMbhava che tethI badhAM samudaghAtane paNa saMbhava che. sU015 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #938 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 36 sU0 2 atItavedanAdi samudghAtanirUpaNam 925 santi. yasya santi tasya jaghanyena eko vA, dvau vA, trayo vA, utkRSTena saMkhyeyA vA asaMkhyeyA vA anantA vA, evam amurakumArasyApi nirantaraM yAvad vaimAnikasya, evaM yAvat tejasasamudghAtaH, evamete paJcacaturvizatidaNDakAH, ekaikasya khalu bhadanta ! nairayikasya kiyanta AhArasamudghAtA atItAH ? kasyacit santi kasyacinna santi yasya santi tasya jaghanyena eko vA dvau vA, utkRSTena trayaH, kiyantaH puraskRtAH ? kasyacit santi kasyahe bhagavan ! eka-eka nAraka ke kitane vedanAsamuddhAta atIta-vyatIta hue haiM ? (goyamA ! arNatA) he gautama ! ananta (kevaiyA purekkhaDA) kitane bhAvIbhaviSya meM hone vAle haiM ? (goyamA ! kassai atthi, karasAi, natthi) he gautama! kisI ke haiM, kisI ke nahIM haiN| (jastathi lassa jAhaNjeNaM ekako vA do yA tiNi vA) jisa ke haiM usake jaghanya eka, do yA tIna haiM (ukkoseNaM saMkhejjA vA asaMkhejA vA aNaMtA vA) utkRSTa saMkhthAta. asaMkhyAta athavA ananta haiM (evamasurakumArassa vi niraMtaraM jAva kSetrANiyasa) isa prakAra asurakumAra se lekara lagAtAra yAvat vaimAnikoM paryanta (eka jAva teyagalamugghAe) isI prakAra yAvat taijasa samudghAta (caucIsA daDagA) caubIsoM daMDakoM meM jAnanA (egamemarasa NaM bhaMte ! neraiyarasa kevaDyA AhArasamugdhAyA paNNattA ?) he bhagavan ! eka-eka nAraka ke zitane AhAraka)muddhAta atIta haiM ? (kassAi asthi, kassai natthi) kisI ke haiM, kisI ke nahIM haiM (jassa atthi tassa jahapaNeNaM ekko vA do vA) jiptake hote haiM usake eka adhavA do hote haiM (ukko atIta vedanAdi muddaghAta A : (egamegassa NaM bhaMte ! nerajhyassa kevaiyAveTamAsAmugdhAyA atItA) mA. pAna ! 25 me nA24na TA vahanA samudyAta tIc-4tiyAM ? (goyamA ! aNaMtA) he gautama! manata (kevaiyA purekkhaDA Tasa hAva-bhaviSyamA thAnA cha ? (goyamA ! kassai asthi, ka sai natthi) gautama ! Ai, anadhI (jarasatthi tassa jahaNeNa ekako vA do vA tiNi vA) manAmanA oraru 8, mena cha (ukoseNa saMkhejjA vA asaMkherajA vA aNaMtA pA) yI yAta masaNyAta athavA mana ta cha (evaM asurakumArasta vi niraMtara jAva pemANi vassa) A4 te asumAranA 55 avirata yAvat paimAninai (evaM jAva teyagasasudhAe) yA zate yAvat tesa samuddhAta (evamete paMca) 25 // 24 te 2t iya samuhabAta (cavIsA daMDagA) yAvIse ya mA . (egameggarasa gaM bhaMte ! neraiyarasa kevaiyA AhArasamugpAyA paNNattA ) 3 pAna ! me4-4 nA24i zan mA 24 samuddhAta matIta cha ? (kastAi asthi, karasai natthi) Beaitri , teaitri nathI (jassa asthi tassa jahaNaNeNa ekko vA dovA) nAya zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #939 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 926 prajJApanAsUtra cinna santi, yasya santi tasya jaghanyena eko vA dvau vA trayo vA, utkRSTena catvAraH, evaM nirantaraM yAvad vaimAnikasya, navaraM manuSyasya atItA api, puraskRtA api yathA nairayikasya puraskRtAH, ekaikasya khalu bhadanta ! nerayikasya kiyantaH kelisamudghAtA atItAH ? gautama ! na santi, bhiyantaH puraskRtAH ? gautama ! kasyacit santi kasyacinna santi yasya santi, ekaH, evaM yAvada vaimAnikasya, navaraM manuSyasya atItAH kasyacit santi kasya cinna santi, yasya santi, ekaH, evaM puraskRtA api ||sv02|| seNaM tiNNi) utkRSTa tIna (kevaiyA purekkhaDA) bhAvI kitane ? (kassai asthi kassai natthi) kisI ke haiM, kisI ke nahIM haiM (jassasthi jahaNNeNaM eko vA do vA, tiNi vA) jisa ke haiM, jaghanya eka yA do yA tIna haiM (akokhaNa casAri) utkRSTa cAra (evaM niraMtara jAva vemANiyasasa) isI prakAra lagAtAra vaimAniko taka (navaraM) vizeSa (mANUsassa anItA vi, purekkhaDA vi jahA neraiyasta pure. kkhaDA) manuSya ke atIta bho, bhAvI bhI nAraka ke bhAvI jsaa| (egamegassa NaM bhaMte ! nerahassa kevayA kevalimamugdhAyA atItA) he bhaga. van ! eka-eka nAraka ke kitane kevalisamadghAta atIta hae haiM ? (goyamA! natthi) he gautama ! nahIM haiM :(kevaDyA purekkhaDA ?) anAgata kitane ? (goyamA ! kassai asthi, kassai nasthi) kisIke haiM, kisI ke nahIM (jassasthi ekko) jisa ke hai, eka hai (evaM jAva vemANiyassa) isI prakAra yAvata vaimAnika ke (navaraM maNUsassa atItA kassai asthi, kassai nasthi) vizeSa-manuSya ke atIta cha tenA me 424me 15 cha. (ukoseNaM tiNNi) utkRSTa e (kevaiyA purekkhaDA) mAvi an ? (kassai asthi kassai, nasthi) aisri cha, 48i nathI (jassasthi jahaNNeNa ekko vA do vA tiNNi vA) reno cha, dhanya 4 4 me 29 (ukkoseNa cattAri) uSTa yA2 (evaM niraMtara jAva vemANiyassa) 21 zata nira-12 (ant2) vaimaani| sudhI (navara) vizeSa (maNUsassa atItA vi, purekkhaDA vi jahA neraiyassa purekkhaDA) manuSyanai atIta paNa bhAvI paNa nArakanAM bhAvI che. (egamegarassaNaM bhaMte ! neraiyassa kevaiyA kevalI samugdhAyA atItA ?) he bhagavAna seme nA24nA khai vasi samuddhAta matIta thayAM che ? (goyamA ! natthi) he gautama nathA (kevaiyA purekkhaDA !) manAta khai ? (goyanA ! karasai atthi kassai natthi) nA che ni nadhI (jassasthi eko) rena cha, mecha. (evaM jAva vemANiyassa) 201 yAvat paimAninai. (navara maNUsarasa atItA kAsai asthi kassai nasthi) vizeSamanuSyonA matIta na che, tri (jarasasthi ekko) nA cha, meche (evaM purekkhaDA) mA zate mApI // 202 // zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #940 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 36 sU0 2 atItavedanAdi samudghAtanirUpaNam 927 TIkA-atha ekaikasya jIvasya kiyanto vedanAdi saghudyAtA atotAH ? kiyantazca bhAvinaH santi, iti nairayikAdi caturviMzati daNDaka krameNa prarUpayitu mAha-'egamegarasa NaM bhaMte ! neraiyarasa kevaiyA veyaNAsamugghAyA atItA ?' he bhadanta ! ekaikasya khalu nairayikasya sakalAtItakAlApekSayA kiyanto vedanAsamudghAtA atItA: vyatItAH santi ? bhagavAnAha'goyamA!' he gautama ! 'aNaMtA' anantA vedanAsamudghAtA ekaikasya nairayikasya atItA: santi nArakAdiszanAnAmanantazaH prAptatvAt ekekasmin nArakAdisthAna prAptikAle anekazo vedanAsamudghAtAnAM saMbhavAt, etacca bahulyApekSayA 'yaseyara. bahanA jIrAnAm anantakAlamasaMvyavahArarAzeravRttattvAt tada pekSayA ekekasya nairapikasya anantA pratIta vedanAsamudghAtA: kisI kA hai, kisI kA nahIM (jassasthi, ekako) jisa kA hai, eka hai (evaM purekkhaDA) isI prakAra bhAvI suu02| ___TIkArtha-eka-eka jIva ke kitane vedanAdi samudghAta vyatIta ho cuke haiM aura kitane bhaviSya meM honevAle haiM, isakA cauvosa daNDakoM ke krama ke nirUpaNa karane ke lie kahate haiM__ gautamasvAmI-he bhagavan ! eka-eka nAraka ke kitane vedanA samudghAta vyatIta hue haiM ? bhagavAn-he gautama ! eka-eka nAraka ke ananta vedanAsamudaghAna atIta hue haiM, kyoMki nAraka Adi sthAnoM ko ananta bAra prApta kiyA haiM aura eka vAra nArakasthAna kI prApti ke mamaya anekoMbAra vedanA samudrAta kie haiM / yaha kathana bahulatA kI apekSA samajhanA cAhie / bahuta se jIjoM ko avyavahAra rAzi se nikale ananta kAlavyatIta ho cukA hai| unakI apekSA se eka-eka nAraka ke ananta vedAnAsamudaghAlata atIta kahe gae haiN| jina jIvoM ko vyavahAra rAzi se nikale thoDA hI samaya banosa huA hai, unakI apekSA se yathAsaMbhava TIkA -eka eka jIvanAM keTalAM vedanAdi samughAta vyatIta thayAM che ane keTalA bhaviSyamAM thaze, enuM covIsa daMDanAM kamathI nirUpaNa karavA mATe kahe che - zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! eka-eka nArakanAM keTalAM vedanA samuddaghAta vyatIta thayA che? - zrI bhagavAna-he gautama! eka-eka nArakanAM ananta vedane samududhAta thayAM che kema ke nAraka Adi sthAne anaMta vAra prApta karyA che ane eka vAra nAraka sthAnanI prAptinA samaye aneka vAra vedanA samudraghAta karelAM che. A kathana bahulatAnI apekSA e samajavuM joIe. ghaNuM jIvane avyavahAra rAzithI nikaLatAM anantakALa yatIta thaI cUke che. temanI apekSAe eka-eka nArakanA ananta vedanA samuddaghAta atIta kahyAM che. je jIvone vyavahAra zazithI nIkaLyAne gheDA ja samaya vyatIta thayA che, temanI apekSAe yathA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #941 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 928 prajJApanAsUtre saMbhavanti, snokakAlama saMvyavahArarAzeruvRttAnAntu yathAsaMbhavaM saMkhyeyAvA asaMkhyeyA yA bodhyAH, gautamaH pRcchati - 'kevaiyA purekkhaDa ( ?' ekaikasya nairacikasya kiyanto vedanAsamudghAtAH puraskRtAH- bhAvinaH santi ? bhagavAnAha - 'goyamA !" he gautama ! 'kassai atthi, kassara tatthi' kasyApi nairayikasya bhAvino vedanAsamuddhAtAH santi, kasyApi nairathikasya bhAvino vedanAsamudghAtAH, na santi 'jalpatthi tassa jahaNaM pakko vA do vA tiSNi vA, ukkoseNaM saMkhejjA vA asaMkhejjA vA anaMtA vA yasyA pinairayikasya bhAvino vedanAsamudhAtAH santi tasyApi jaghanyena eko vA dvau vA yo vA santi, utkRSTena saMkhyeyA vA asaMkhyeyA vA anantA vA santi, tathA ca vidakSita pRcchA samayAnantaraM yo vedanAsamuddhArAM vinaiva narakAduTTasya anantaramanuSyabhave vedanAsamudghAta arta ya fear bhaviSyati tasyaiko'pi bhAvI vedanA samudghAto nAsti, yasya vivakSita pRcchA samayAnantaramAyuSaH zeSe sati kiJcit kAlaM narake sthitvA tadanantaraM manuSyabhava mAgatya siddho bhaviSyati tasya eka dvi trivedanAsamudghAtAnyatamasaMbhavaH, saMkhyeyakAla saMkhyAta yA asaMkhyAta hI vedanAsamudghAta vyatIta hue samajhanA cAhie / gautamasvAmI - he bhagavan ! eka-eka nAraka ke bhAvI samudghAta kitane haiM bhagavAna - he gautama! kisI nAraka ke bhAvI samudghAta hote haiM, kisI ke nahIM hote| jisake hote haiM, usake jaghanya eka, do athavA tIna hote haiM, utkRSTa saMkhyAta, asaMkhyAta yA ananta hote haiM / tAtparya yaha hai ki jo jIva pRcchA ke samaya ke pazcAt vedanAsaghAta ke binA hI naraka se nikala kara anantara manuSya bhava meM vedanAsamudghAta kie binA hI siddhi prApta karegA, usakI apekSA se eka bhI vedanAsaghAta nahIM hai / jo isa pRcchA ke samaya ke bAda Ayu zeSa hone ke kAraNa kucha kAla taka naraka meM sthita rahakara aura phira manuSya bhava prApta kara ke siddha hogA, usake eka, do athavA tIna samudghAta sabhava saMkhyAta yA asaMkhyAta ja vedanA samuddata vyatIta thayAM samajavA joie. zrI gaumasvAmI bhagavan ! eka-eka naraka jIvanAM bhAvi samuddAta keTalA che ? zrI bhagavAna hai gautama ! zAi nArakanAM bhAvI samudUdhAta hAya che, koinAM nathI hAtAM jenAM hAya che, tenAM jaghanya eka, che athavA traNa dAya che. utkRSTa sakhyAta, asaMkhyAta ke anaMta DeDha che. tAya A che ke je jIva pRcchAnAM samaya pachI vedanA samuddAta vagara ja narakathI nIkardIne anantara manuSyabhavamAM vedanA samudghAta karyo... vagara ja siddhi prApta karaze tenI apekSAe eka paNa vaidyanA samudUdhAta nathI. je A pRcchAnAM samaya pachI AyuSya zeSa hAvAne kAraNe thADAM samaya sudhI nArakamAM sthita rahIne ane pharIthI manuSyabhava prApta karIne siddha thaze, tenAM eka. e athavA traNa samuddAta sAve che. sakhyAta phALa sukhI saMsAramAM rahevAvALA nArakanAM sa'khyAta, asa zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #942 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyavodhinI TIkA pada 36 sU0 2 atItavedanA samudghAtanirUpaNam _ 929 saMsArAAsthAyino nairayikasya saMkhyeyAH asaMkhyeyakAla saMsArAvasthAyino'saMkhyeyAH, anantakAlasaMsArAvasthApina'nantA bhAvino vedanAsamudghAtA bhavantIti bodhyam 'evamasura kumArassa vi niraMtaraM jAva vemANiyassa' evam-nairayikotarItyA asurakumArasyApi nirantaram-avyava. cchedeta, yAvad-nAgakumArAdi bhavanavAsinaH pRthivIkAyikAyekendriyasya vikale ndriyasya pazcandriyatiryagyonikasya manuSyasya jAnavyandarasya jyotiSkasya vaimAnikasya cAnantA vedanA samudrAtA atItA, bhAvinastu kasyApi na santi kampacittu jaghanyena eko vA dvau vA trayo vA, utkRSTena saMkhyeyA vA asaMkhyeyA vA anantA vA bhAvino vedanAsamudyAtA avasepAH evaM jAva tethagasamugyAe' evam-vedanAsamudghAtoktarItyA yAvat-kaSAyasamudghAtaH, mAraNAntikasamudghAto vaikriya samudavAtastaijasasamudghAtazca pratyeka caturviMzatidaNDakakrameNa yaktavyaH, tadabhiprAyeNAha-'evamee paMva cauvIptA daMDagA' em-uktarItyA ete-pUrvoktAH saMbhava haiM / saMkhyAta kAla taka saMsAra meM rahanevAle nAraka ke saMkhyAta, asaM. khyAta kAla taka saMsAra meM rahanevAle ke asaMkhyAta aura anantakAla taka sasAra meM rahanevAle ke ananta bhAvI samudghAta hote haiN| nArakoM ke samAna asura kumAra ke bhI vedanAsamudghAta samajhane cAhie, yAvat nAgakumAra Adi bhavanavAsiyoM ke, pRthivIkoyika Adi ekendriyoM ke, vikalendriyoM paMcendriya tiryacoM ke, manuSya ke, vAnavyantara ke, jyotiSka ke aura vaimAnika ke bhI ananta vedanAsamudghAta atIta hue haiN| bhAvI vedanA. samudghAta kisI ke hote haiM, kisI ke nahIM hote / jisa ke hote haiM, jaghanya eka, do yA tIna hote haiM, utkRSTa saMkhyAta, asaMkhyAta yA ananta hote haiN| isI prakAra taijasa samudghAta taka jAnanA, arthAt vedanA samudghAta, kI taraha kaSAya samudghAta, mAraNAMtika samudghAta, vaikriyasamudghAta aura taijasa samudghAna bhI cauvIsa daNDakoM ke krama se samajha lene cAhie / isI abhiprAya khyAta ane ananta kALa sudhI saMsAramAM rahevAvALAne ananta bhI samudraghAta hoya che. nArakanI jema ja asukumAronAM paNa vedanA samudgha ta samajavA joIe yAvat nAgakumAra vagere bhavanapationA pRthvIkayika vagere ekendriyenA, vikendriyanA, paMcendriya tiyAnAM manuSyanAM, vAnayaMtaranA, jotiSka ane vaimAnikenAM paNa ananta vedanA samudraghAta atIta thayAM che. bhAvI vedanA samudraghAta keInAM hoya che, keInAM nathI hotA. jenAM hoya che, jaghanya eka, be, traNa hoya che. utkRSTa saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta hoya che. A ja rIte te jasa samudughAta sudhI jANavuM arthAt vedanA samudravAtanI jema kaSAyasa muddaghAta, mAraNAMtikasamudughAta, vikriya samudUghAta, tejasa samudUdhAta paNa cAvIsa daMDakonA kramathI samajI levA joIe. A ja abhiprAyane vyakta karavA mATe kahyuM che-pUrvokta prakArathI A pAMce samudUghAta zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #943 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre pazca samudghAtAH vedanAdi taijasAntAzcaturviMzatidaNDakakrameNa avaseyAH, gautamaH pRcchati'egamegassa NaM bhaMte ! neraiyassa kevaiyA AhArasamugghAyA atItA ? he bhadanta ! ekaikasya khalu nairayikasya kiyanta AhArasamudghAtA atItAH-vyatikrAntAH santi ? bhagavAnAhagoyamA !' he gautama ! 'kassai asthi kaspai natthi' kasyApi nairayikasya atItAAhAra samudghAtAH santi-saMbhavanti, kasyApi na santi-na saMbhAnti, 'jassa asthi tassa jahaNNeNaM eko vA do vA, ukose NaM tiNNi' yasyApi nairayikasya atItA AhArasamudghAtA: saMbhavanti tasyA pi jaghanyena eko vA dvau vA atIto saMbhavataH, utkRSTena tu trayo'tItA AhArasamudaghAtAH saMbhavanti, tatra ya stAvat nAyikaH pUrva manuSyatvaM prApya tathAvidhasAmagrIviraheNa caturdazapUrvANi nAdhItavAn , caturdazapUrvAdhigame satyapi vA AhAraka labdhyabhAvAta tathA vidhaprayojanAbhAvAda vA AhArakazarIraM na kRtavAn tasyAhArakasamudghAtA:atItA na saMbhavanti, tadanyasya tu jaghanyena eko vA dvau vA utkRSTena punastraya evAhArakako vyakta karane ke lie kahA hai-pUrvokta prakAra se ye pAMcoM samudghAta caubIsa daNDakoM ke krama se samajha lene cAhie / gautamasvAmI-he bhagavan ! eka-eka nAraka ke atIta AhAraka samudghAta kitane haiM ? ___ bhagavAn-he gautama ! kisI ke hote haiM, kisI ke nahIM hote haiN| jisa nAraka ke atIta AhAraka samudghAta hote haiM, usake bhI jaghanya eka athavA do hote haiM aura utkRSTa tIna hote haiN| jisa nAraka ne pahale manuSyabhavaprApta kara ke anukUla sAmagrI ke abhAva ke kAraNa caudaha pUrvo kA adhyayana nahIM kiyA yA caudaha pUrvo kA adhyayana hone para bhI AhAraka labdhi ke abhAva se athavA vaisA koI prayojana na hone se AhArakazarIra nahIM banAyA, usake AhAraka samudghAta atIta nahIM hote| usase bhinna prakAra ke jo nAraka haiM, covIsa daMDakanAM kramathI samajI levA joIe. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! eka-eka nArakanAM atIta AhAraka samudaghAta Beai cha ? zrI bhagavAna he gautama ! keInAM hoya che, keInAM nathI hotA. je nArakanAM atIta AhAraka samudughAta hoya che, temAM paNa jaghanya eka ke be hoya che ane utkRSTa traNa hoya che. je nArakane pahelAM manuSyabhava prApta karIne anukULa sAmagrInA abhAvanAM kAraNe cauda pUrvonuM adhyayana nathI karyuM athavA cauda pUrvanuM adhyayana karyA pachI paNa AhAralabdhinAM abhAvathI athavA evuM ja kaI projana na hovAthI AhAraka zarIra nathI banAvyuM, temanA AhAraka samudughAta atIta nathI hotAM enAthI bhinna prakAranA je nAraka che, temanAM jaghanya eka ke be ane utkRSTa traNa AhAraka samudughAta heya che. cAra nathI haI zakatA, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #944 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TokA pada 36 sU0 2 atItavedanAdi samudghAtanirUpaNam __ 931 samudghAtA atItA na tu catvAraH, caturyAraM kRtAhArakazarIrasya narakagamanAsaMbhavAt, gautamaH pRcchati-'kevaiyA purekkhaDA ?' ekaikasya nairayikasya kiyanta mAhArakasamudghAtAH puraskRtAH bhAvinaH santi ? bhagavAnAha-'kassai asthi kassai nasthi' kasyacid nairayikasya bhASina AhArakasamudghAtAH santi-saMbhayanti, kasyacid na santi 'jassasthi jahaNaNeNaM ekko yA do yA tiNi yA ukoseNaM cattAri' yasyA pi nairayikaspa bhAvina AhArakasamudghAtA: santi tasyApi jaghanyena eko vA dvau yA trayo yA bhAvinaH santi utkRSTena catvAro unake jaghanya eka yA do aura utkRSTa tIna AhAraka samudghAta hote haiM / cAra nahIM ho sakate, kyoMki cAra cAra AhArakazarIra kA nirmANa karanevAlA jIva naraka meM nahIM jA sktaa| gautamasvAmI-he bhagavan ! eka-eka nAraka ke bhAvI samudghAta kitane haiM ? bhagavAn-he gautama ! kisI ke hote haiM, kisI ke nahIM hote haiM / jisa nAraka ke bhAvo samudUghAta hote haiM, usake bhI jaghanya eka, do yA tIna hote haiM aura utkRSTa cAra hote haiN| jo nAraka manuSya bhaya ko prApta kara ke anukUla sAmagrI na milane ke kAraNa caudaha pUrthoM kA adhyayana nahIM karegA yA adhyayana kara ke bhI AhAraka samudghAta nahIM karegA, aura siddha ho jAegA, usake bhAvI samudghAta nahIM hote / dUsare ke jaghanya eka yA do yA tIna aura utkRSTa cAra hote haiM / isake adhika bhAvI samudghAta nahIM ho sakate, kyoMki tadanantara yaha jIva niyama se kisI dUsarI gati meM nahIM jAtA aura AhAraka samudghAta kema ke cAra vAra AhAraka zarIranuM nirmANa karavAvALA jIva nArakamAM nathI jaI zakatA. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! ekaekanArakanAM bhAvI AhAraka samuddaghAta keTalA che? zrI bhagavAna-he gautama! koInAM hoya che, keInAM nathI hotAM je nArakanAM bhAvisamudughAta hoya che, temanAM paNuM jaghanya eka, be ke traNa hoya che ane utkRSTa cAra hoya che. je nAraka manuSyabhavane prApta karIne anukULa sAmagrI na maLavAne kAraNe cauda parvonuM adhyayana nahIM kare athavA adhyayana karIne paNa AhAraka samudraghAta nahI kare ane siddha thaI jaze tenA bhAvi samudughAta nathI hotAM. bIjAnAM jaghanya eka ke be athavA traNa ane utkRSTa cAra hoya che. AnAthI vadhAre bhAvI samuddaghAta na hoI zake. kema ke te pachI te jIva niyamathI koI bIjI gatimAM nathI jato ane AhAraka samudraghAta vagara ja siddhi prApta karI le che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #945 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mat 932 prajJApanAsUtre mAcina: AhArakasamudaghAtAH santi natra yo nairayiko manuSyatvaM prApya tathAvidhasAmagrIbaikala sena caturdazapUrvAdhigamam AhArakasamudghAtaJca yinaiva siddhobhaviSyati tasya bhAvina AhArakasamudghAtA na santi tadanyasya tu yathA yogaM jaghanyena eko vA dvau yA trayo vA utkRSTena catvAro natu tatodhika bhAvi saMbhavati tadantaraM niyamato gatyantarAsaMkrameNa AhArakasamudrAta vinaiva siddhiprAptisaMbhayAt 'evaM niraMtaraM jAva cemANiyassa' evam-nairayikasyeva nirantaramanyavarachedena yAvad-asurakumArAdi bhavanavAsinaH pRthivIkAyikAyekendriyasya vikalendriyasya pazcendriyatiryagyonikasya vAnavyantarasya jyotiSkasya vaimAnikasya ca atItA bhASinazcAhArakasamudghAtAH kasyacit santi kasyacid na santi kintu atItA utkRSTena trayaH, bhAvina stu cakhAraH, jaghanyena atItA eko vA dvau vA, bhApinastu eko vA dvau vA trayo vA vodhyAH, kintu-'navaraM maNasassa atItA pi purekkhaDA vi jahA neraiyassa purekkhaDA' navaram-pUrvA pekSayA vizeSastu manuSyasya atItA api, puraskRtA api-bhAvino'pi AhArakasamudghAtA yathA nairayikasya puraskRtA:-bhAcina AhArakasamudghAtA jaghanyena eko vA dvau yA trayo yA, utkRSTena catvAraH pratipAditA stathaiva pratipAdanIyAH, tathA ca manuSyasya ke cinA hI siddhi prApta kara letA hai| isI prakAra lagAtAra asurakumAra Adi bhavanavAsiyoM ke, pRthivIkAyika Adi ekendriyoM ke, vikalendriyoM ke, paMcendriyatiryacoM ke, yAnavyantaroM, jyotiSkoM aura vaimAnikoM ke atIta aura anAgata AhAraka samudghAta samajha lene cAhie, arthAt kisI ke hote haiM, kisI ke nahIM hote, kintu atIta utkRSTa tIna aura bhAvI cAra hote haiM / jaghanya se atIta eka yA do hote haiM aura bhAvI eka do athavA tIna jAnane cAhie / pUrva kI apekSA vizeSatA yaha hai ki manuSya ke atIta aura anAgata AhAraka samudghAta nAraka ke samAna he / jaise nAraka ke bhAvI AhAraka samudghAta jaghanya eka, do athavA tIna aura utkRSTa cAra kahe haiM, usI prakAra manuSya ke bhI kahanA caahie| isa prakAra manuSya ke AhAraka samudghAta atIta bhI aura A ja prakAre nirantara (lagAtAra) asurakumAra vagere bhavanapationAM, pRkAyika vagere ekendrinAM, vikalendrinAM, paMcendriya tiryacanA, vAna taronAM, tikonAM ane vaimAnikenAM atIta ane anAgata AhAraka samughAta samajI levA joIe, arthAt keInAM hoya che koInA nathI hotA, paraMtu atIta utkRSTa traNa ane bhAvI cAra hAya che. jaghanyathI atIta eka ke be hoya che ane bhAvI eka be athavA traNa samajavA jeie, pahelAnI apekSAthI ahi vizeSa e che ke manuSyane atIta ane anAgata AhAraka samuddaghAta nArakanI samAna che. jema nArakanAM bhAvI AhA2ka samuddaghAta jaghanyathI eka be athavA traNa ane utkRSTa cAra kahayA che, e ja pramANe manuSyane paNa kahetA joIe A rIte manuSyanA AhArakasamuddaghAta atIta ane anAgata utkRSTathI cAra jANavA joIe. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #946 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 36 sU0 2 atItabedanAdi samudghAtanirUpaNam 933 AhArakasamudghAtA atItA api bhAvino'pi catvAra utkRSTena bAdhyA iti bhAvaH, atha kepali samudghAtamadhikRtyAha-'egamegassa NaM bhaMte ! nera iyassa kevaiyA keyalisamucyAyA atItA ?' he bhadanta ! ekaikasya khalu nairayikasya niravadhikAtItakAlApekSayA kiyanta kevalisamudghAtA atItAH ? bhagavAnAha-he goyamA!' he gautama ! 'natthi' nairayikasya ekasyA pi atItAH keyalisamudghAtA na santi, nairayikasya eko'pi kevali samudghAto'pi nAsti kepalisamudaghAtAdRrdhvam antarmuhUrtA'bhyantare eva niyamena jIvAnAm paramapadaprAptisanAvAt tasmAd yadi kevalisamudghAto'bhaviSyattadA narakameva nAgamiSyat, narakagAminacopalabhyante ato nAsti kasyApi nairayikasyAtItaH kevalisamudghAta iti bhAvaH, gautama ! pRcchati'kevaiyA purekkhaDA' kiyanta satAvat puraskRtA:-bhAvinaH kevalisamudadhAtA ekaikasya nairayi kasya santi ? bhagavAnA ha-he gautama ! 'kassai asthi, kassai natthi' kaspacit nairayikasya bhAvinaH kevalisamudghAtAH santi, kasyaninna santi, 'jassatthi eko' yasyApi nairayikasya anAgata bhI utkRSTa cAra jAnanA caahie| aba kevalisamudghAta kA kathana karate haiM gautamastAmI-he bhagavan ! eka-eka nAraka ke kitane kevali samudghAta avadhihIna atIta kAla kI apekSA se atIta haiM ? bhagavAnU-he gautama! eka bhI nAraka ke eka bhI atIta kevalisamudaghAta nahIM hai, kyoMki keyali samudghAta ke bAda antarmuhUrta meM hI niyama se jIvoM ko paramapada (mokSa) kI prApti ho jAtI hai| usakA naraka meM jAnA aura nAraka honA saMbhava nahIM hai| ataepa kisI bhI nAraka ke atIta kevalisamudghAta nahIM ho sktaa| gautamasvAmI-he bhagavan ! eka-eka nAraka ke, bhAvI keli samudghAta kitane haiM ? bhagavAn-he gautama ! kisI nAraka ke bhAvI kevalisamudghAta hotA hai, have kevalI samuddaghAtanuM kathana kare che. zrIgautamasvAmI-he bhagavana eka eka nArakanA keTalA kevalI samudyAta avadhihIna atIta kALanI apekSAthI atIta che? zrIbhagavAna -ha gautama ! eka paNa nArakane eka paNa atIta kevalI samuddaghAta pachI aMtamuhUrtamAM ja niyamathI jene paramapadya (mekSa)nI prApti thaI jAya che. tenuM narakamAM javuM ane nAraka thavuM te saMbhava nathI. tethI ja koIpaNa nArakane artIta kevalIsamudyAta thaI zakatuM nathI. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! eka eka nArakanA bhAvI kevalI samudyAta keTalI che? zrI bhagavAna - gautama! kaI nArakane bhAvI kevali samudughAta thAya che, koIne zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #947 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 534 prazApanAsUtre bhAvinaH kevalisamudghAtAH santi tasyApi eka eva bhAvI kevalisamudghAtaH, saMbhapati, na dvayAdiH, punaH saMsAtabhAvAt ekenaiva samuddhAtena prAyazaH samastaghAtikarmaNAM samUlakApaMka. pitatvAm tabAcAtra prakaraNe ekatvArthe bahuvacanaM bodhyam tatra yo nairayiko dIrghatareNApi kAlena muktipada prAptvavasare vipamAsthitikarmA bhavati tasya bhAvI kevalisamudghAtaH saMbhavati, yastu muktipadaM prAptuM yogyo'yogyo vA kevalisamudghAtaM vinaiva muktipadagAmI bhavidhyati tasya bhAvI kevalisamudyAtaH, na bhavatIti bhAvaH, uktazca-'agaMtUNa samugghAghamaNaMtA kevaLI jiNA / jaramaraNa vippamukA, siddhiM varagai gayA" // 1 // AgatyA samudghAtamanantAH kevalino jinAH / jarAmaraNayipramuktAH siddhiM varagatiM gatAH // 1 // iti, 'evaM jAva yemAkisI ke nahIM hotaa| jisake hotA hai, usake bhI eka hI hotA hai, eka se adhika nahIM ho sakatA kyoMki eka kelisamudaghAta ke dvArA hI cAroM aghAtika koM kI sthiti sapAna kara ke kevalI antamuMhata meM hI mokSa prApta kara lete haiN| dUsarI bAra kevali samudaghAta kI kisI ko AvazyakatA ho nahIM hotI / mUlasUtra meM yahAM jo bahuvacana kA prayoga kiyA gayA hai, yaha ekatva ke artha meM hI samajhanA caahie| ___abhiprAya yaha hai ki jo nAraka bhavabhramaNa karake mukti prApta karane kA acasara prApta karegA, usa samaya usake aghAtika karmoM kI sthiti yadi viSama huI to use samma karane ke lie kevali samudghAna kregaa| usakA bhAvI kevalisamudghAta hogA / jo kevali samudrAta ke binA hI mukti prApta karegA athavA jo kamI mukti prApta karegA hI nahIM, usakI apekSA se bhAvI kevalimamudghAta nahIM hotA hai| kahA bhI hai-"ananta kevalI jinendra aise hue haiM jo samudghAta kie binA hI jarA-maraNa se sarvathA mukta ho gae aura siddhi ko prApta hue haiM" // 1 // nathI thatA, jene thAya che tene paNa eka ja thAya che, ekathI adhika nathI thaI zakato, kema ke eka kevali samudraghAta dvArA ja cAre aghatika karmonI sthiti samAna karIne kevali antarmuhUrta mAM ja mokSa prApta karI le che. bIjI vAra kevalI samudraghAtanI koIne paNa AvazyakatA nathI detI mUla sUtramAM ahIM je bahuvacanane prayoga karela che, te rekatvanA arthamAM ja samajavo joIe. abhiprAya e che ke je nAraka bhavabhramaNa karIne mukti prApta karavAne avasara prApta karaze, te samaye temanA aghAtika karmonI sthiti je viSama banI te tene sama karavAne mATe kevalI samudraghAta karaze. temane bhAvI kevali muddaghAta thaze. je keli samudraghAta sivAya ja mukti prApta karaze athavA je kayAreya mukti prApta karaze ja nahIM tenI apekSAthI bhAvI kevali samughAta nathI thatA. kahyuM paNa che-anata kevalI jinendra evA thayA che ke jeo samudughAta karyA sivAya ja jarA-maraNathI sarvathA mukta thaI gayA che ane siddhine prApta thayela che ! zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #948 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TokA pada 36 sU0 2 atItavedanA samud ghAtanirUpaNam 935 Niyassa' evam-nairayikoktarItyA yAvad-asurakumArAdi bhavanavAsinaH pRthivI kAyika ya. kendriyasya vikalendriyasya pazcendriyatiryagyonikasya vAnavyantarasya jyotiSkasya vaimAnikasya ca atItaH kevalisamudghAto nAsti prAguktayukteH, bhAvI kevalisamudghAtastu kasyacidasti kasya cinnAsti yasyApyasti tasyApi eka eva bhASI kevalisa muddhAto na dvayAdi: saMbhavati prAguktayuktaH, kintu kevalisAdaghAte eva vizeSamA:--'navaraM maNasassa atItA karasai asthi kassai natthi' navaram-paryApekSayA vizeSastu manuSyasya atItAH kevalisasamucaghAtAH, va syacit santi kasyacinna santi tatra yo manuSyaH kevalisamudghAtAt pratinivRtya adyatye'pi muktipadaM nApnoti tasyAtItaH kelisamRdghAto'sti, yaH punarganuSyaH kevalisamudghAta na gatavAn tasyAtItaH kevaliptamudghAto nAsti 'kAsasthi eko' yasyApi manuSyarayAtItaH kevali samudghAto'sti tasyApi eka evAtItaH kevalisamudghAto bodhyA, no dvidhAH prAgu ktayukteH, 'evaM purekkhaDA vi' evam-atItakeyalisadvAnoktarItyA puraskRtA api____ nAraka ke samAna asurakumAra bhavanayAsI, pRthivIkAyika Adi ekendriya, yikalendriya, paMcendriya tiryaca, vAnavyantara jyotiSka aura vaimAnika ke bhI atIta kevali samudghAta nahIM hotaa| bhAcI kevalisamudghAta kisI kA hotA hai, kisI kA nahIM hotaa| jisakA hotA hai, eka hI hotA hai, eka se adhika nahIM hotA hai| isa viSaya meM gukti pahale kahI jA cukI hai| hAM, vizeSatA yaha hai ki kisI manuSya ke atIta kelisamudghAta hotA hai, kisI ke nahIM hotA / jo manuSya keyalisamudghAta kara cukA hai aura abhI taka mukta nahIM huA hai-antarmuhUrta meM muktahonevAlA hai-usakI apekSA se atIta kevali. samudghAta hai, kintu jisa manuSya ne kevalisamudghAta nahIM kiyA hai, usakI apekSA se nahIM hai| jisakI apekSA se atIta kelisamudaghAla hai, usakI apekSA se bhI eka hI hotA hai| isakA kAraNa pahale batalApA jA cukA hai| __ atIta kevalisamudghota kI taraha manuSya ke bhAbI keli samudyAta kA bhI nArakanI samAna asurakumAra Adi bhavanavAsI, pRthvIkAdhika Adi e kendriya, vikasendriya, paMcendriya tiya"ca, vAnavaMtara, jyotiSTha, ane vaimAnikane paNa ataMta kevalI samudRghAta nathI thatA, bhAvI kevali samuddaghAta koIne thAya che, koIne nathI thatA jene thAya che, tene eka ja thAya che ekathI adhika nathI thatA e viSayamAM yukti pahelA kahelI che. hA, vizeSatA e che ke koI manuSyanA atIta kevalI samududhAta hoya che, koInA nathI hotA. je manuSya kevali samuddaghAta karI cUkyA che ane haju sudhI mukta thayela nathI aMtarmuhUrtamAM mukta thanAra che tenI apekSAthI atIta kevali samuddaghAta che, paraMtu je manube keli samuddaghAta nathI karela, tenI apekSA e nathI. jenI apekSAthI atIta kevalI samudUdhAta che, tenI apekSAthI paNa eka ja thAya che. tenuM kAraNa pahelA batAvI dIdheluM che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #949 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 936 prajJApanAsUtre bhAvino'pi kevalisadaghAtAH manuSyasya bhAvanIyAH, tathA ca kasyacida manuSyasya bhASI kevalisa mudghAta''sti kasyacinnAsti yasyApyasti tasyApi asti tasyApi eka eva bhAvI kevalisamudghAtaH, no dvi trAH prAguktayukteH / sU02 // mUlam - neraiyA NaM bhaMte ! kevaiyA beyaNAsamugghAyA atItA ? goyamA ! aNaMtA, kevaiyA purekkhaDA ? goyamA ! aNaMtA, evaM jAya vemANiyANaM, evaM jAva teSagasamugghAe, evaM eevi paMca caubIsadaMDagA, neraiyANaM bhaMte ! kevaiyA AhArasamugghAyA atItA ? goyamA! asaMkhejA, kevaiyA purekkhaDA ? goyamA ! asaMkhejA, evaM jAva vemANiyA NaM, navaraM vagassaikAiyANaM maNUsANaya imaM NANattaM-vaNassaikAiyANaM bhaMte ! kevaiyA AhAragasamugghAyA aIyA ? goyamA ! aNatA, maNU. sANaM bhaMte ! kevaiyA AhAragasamugghAyA aIyA ? goyamA ! siya saMkhejA, siya asaMkhejA, evaM purekkhaDA vi, neraiyANaM bhaMte ! kevaiyA kevalisamugghAyA aIyA ? goyamA ! sthi, kevaiyA purekkhaDA ? goyamA ! asaMkhejA, evaM jAva vemANiyANaM, navaraM vaNastaI maNUsesu imaM nANattaM vaNassaikAiyANaM bhaMte ! kevaiyA kevali samugghAyA atItA ? goyamA ! gasthi, kevaiyA purekkhaDA ? goyamA ! siy asthi siya Natthi, jai asthi jahaNNeNaM eko vA do vA tipiNa vA, ukoseNaM sayapuhataM, kevaiyA purekkhaDA ? siya saMkhejA siya asaMkhejA ||suu0 3 // ____ chAyA-nairayikANAM bhadanta ! kiyanto vedanAsamuddhAtA atItAH ? gautama ! anantAH, kiyantaH puraskRtAH ? gautama ! anantAH, evaM yAvad vaimAnikAnAm, evaM yAvattejasasamudghAtaH, evam ete'pi pazca caturviMzati daNDakAH, nairayikANAM bhadanta ! kiyanta AhArakakathana samajha lenA cAhie / isa prakAra kisI manuSya kA bhAvI kevalisamudghAta hotA hai, kisI kA nahIM hotA hai| jisakA hotA hai usakA eka hI hotA hai, adhika nahIM / / / suu02|| atIta kevali samudravAtanI jema manuSyanA bhAvI kevali samuddaghAtanuM paNa kathana samajI levuM joIe e prakAre koI manuSyane bhAva kevali samudraghAta thAya che. keIne nathI thatuM, jemane thAya che temane eka ja thAya che. adhika nahIM. sU0 2 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #950 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 36 sU0 3 nArakAdInAM samudghAtanirUpaNam samudghAtA atItAH ? gautama ! asaMkhyeyAH, kiyantaH puraskRtAH ? gautama ! asaMkhyeyAH, evaM yAvad vaimAnikAnAs naparaM vanaspatikAyikAnAM manuSyANAzca idaM nAnAtvam-vanaspati. kAyikAnAM bhadanta ! kiyanta AhArakasamudAtA atItAH ? gautama ! anantAH, manuSyANAM bhadanta ! kiyanta AhArakasamudghAtA atItAH ? gautama ! syAt saMkhyeyAH syAd' asaMkhyeyAH, zabdArtha-(neraiyANaM bhaMte ! kevaDyA veyaNAsamugghAyA atItA?) he bhagavan ! nArakoM ke kitane vedanAsamudghAta atIta hue haiM ? (goyamA ! aNaMtA) he gautama! ananta (kevaiyA purekkhaDA ?) bhAvo kitane ! (goyamA ! aNaMtA) he gautama ! ananta (evaM jAya yemANiyANa) isI prakAra yAvat vaimAniko ke (evaM jAva teyagasamugghAe) isI prakAra yAvatU taijasa samudaghAta (evaM eeci paMca caubIsa daMDagA) isa prakAra ina pAMca ke bhI caubIsoM daMDakoM meN| ___ (nerayANaM bhaMte ! kevaiyA AhAragasamugghAyA atItA) he bhagavan ! nArakoM ke kitane AhArakasamudghAta atIta hue haiM ? (goyamA ! asaMkhejA) he gautama ! asaMkhyAta (kevaiyA purekkhaDA ?) AgAmI kitane ? (goyamA ! asaMkhejA) he gautama asaMkhyAta (evaM jAva vemANiyANaM) isI prakAra vaimAnikoM taka (navaraM) vizeSa (vaNassaikAiyANa masANa ya imaM NANattaM) banaspatikAyikoM aura manuSyoM meM yaha bhinnatA hai (vaNassaikAiyANaM bhaMte ! kevaDyA AhAragasamugdhAyA aIyA?) vanaspatikAyikoM ke he bhagavan ! kitane AhArakasamudghAta atIta hue haiM ? (goyamA ! aNaMtA) he gautama ! ananta (maNUsANaM bhaMte ! kevaiyA AhAra zahAtha :-(neraiyANa bhaMte ! kevaiyA veyaNAsamugghAyA atItA) hai san ! nAnA DeTA behanA samuddhAta atIta thayesA cha ? (goyamA ! aNaMtA) gautama ! manAta (kevaiyA purekkhaDA) mApiTA ? (goyamA ! aNaMtA) OM gautama! mananta. (evaM jAva vemANiyANaM) me 4 // 2 yApat vaimAniyonI (evaM jAva teyagasa mugdhAe) me 24 prabhAre yAvat tai422 samuddhAta (evaM eesi paMcacauvIsadaMDagA) se prAre me pAMcanA paNa covIse daMDakomAM (neraiyANa bhaMte ! kevaiyA AhAragasamugghAyA atItA ?) 3 bhAyan ! nAnA 20 ONEIR samuddhAta matIta yA cha ? (goyamA ! asaMkhejjA) gautama ! 25sabhyAta (kevaiyA purekkhaDA) 2mAmI 32 // (goyamA ! asaMkhejjA) 3 gautama! 5sayAta. (evaM jAva vemANiyANaM) 4 Are bhni| sudhI (navara) vizeSa (yaNassaikAiyANa maNussANa ya imaM NANattaM) vanaspati yi| mana manudhyAmA mabhinnatA che. (vaNassaikAiyANaM bhaMte kevaiyA AhAragasamudghAyA aIyA ?) vanaspati yinA nApan ! 4 mA 24 samuddhAta matIta yeta cha ?) (goyamA ! arNatA) 3 gautama ! ananta (maNUsANaM bhaMte ! kevaiyA AhAragasamugghAyA aIyA ?) manuSyAnA mAvan ! 389 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #951 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 938 prajJApanAsUtre evaM puraskRtA api, nairayikANAM bhadanta ! kiyantaH kevalisamudghAtA atotA ? gautama ! na santi, kiyantaH puraskRtAH ? gautama ! asaMkhyeyAH, evaM yAvad vaimAnikAnAm navaraM vana spatimanuSyeSu idaM nAnAtvam - vanaspatikAyikAnAM bhadanta ! kiyantaH kevalisamudghAtA atItAH ? gautama ! na santi kiyantaH puraskRtAH ? gautama ! canantAH, manuSyANI bhadanta ! kiyantaH kevalisamudghAtAH atItAH ? gautama ! syAt santi syAnna santi, yasyA samudghAyA aIyA ?) manuSyoM ke he bhagavan ! kitane AhArakasamudghAta atIta hue haiM (goyamA ! siya saMkhejA, siya asaMkhejjA) he gautama! kisI apekSA saMkhyAta kisI apekSA asaMkhyAta ( evaM purekkhaDA vi) isI prakAra bhAvI bhI / (neraiyANaM bhaMte! kevaiyA kevalisamugdhAyA atItA ?) he bhagavan ! nArako ke kevalisamudUdhAta kitane atIta haiM ? (goyamA ! Natthi ) he gautama ! nahIM hai (kevaiyA purekkhaDA ?) bhAvI kitane haiM ? (goyamA ! asaMkhejjA) he gautama! asaMkhyAta ( evaM jAva vaimANiyANaM ( isI prakAra yAvat vaimAnikoM ke (navaraM) caNassai maNUsesu imaM nANa taM) vizeSa vanaspati aura manuSyoM meM yaha bhinnatA hai (vaNassaikAiyANaM bhaMte ! kevaiyA kevalisamugdhAyA aIyA ?) he bhagavan ! vanaspatikAyikoM ke kitane kevalisamudghAta atIta haiM ? (goyamA ! Natthi ) he gautama ! nahIM haiM (kevaiyA purekkhaDA ?) kitane AgAmI haiM ? (goyamA ! aNaMtA) he gautama! ananta / ( maNUsANaM bhaMte! kevaiyA kevalisamugdhAyA aIyA) he bhagavan / manuSyo ke kitane kevalisamudghAta atIta haiM ? (goyamA ! siya asthi, siya Natthi ) he he gautama! syAt hai, sthAt nahIM ( jai asthi jahaNaNeNaM ekko vA do bA yAddhAra sabhudddhAta atIta thayesa che (goyamA ! siya saMkhejjA siya asaMkhejjA) he gautama! apekSA saMkhyAta, ardha apekSA me asaNyAta ( evaM purekkhaDA vi) me 4 prakAre lAvI . (rayANaM bhaMte! kevaiyA kevalisamugdhAyA atItA ?) he bhagavan ! nAronA upasi samudghAta DeTalA atIta che ? ( goyamA ! natthi ) 3 gautama ! natrI (kevaiyA purekkhaDA 1) lAvI DeMTalA che ? (goyamA ! asaMkhejjA ) he gautama! asaM jyAta. ( evaM jAva vaimANiyANa) se prAre yAvat vaibhAnionA (navara vaNarasai maNUsesu imaM nANattaM) vizeSa - panaspati ne manuSyo ma linnatA hai ( vaNasahakAyANaM bhaMte! kevaiyA kevalisamugdhAyA aIyA ?) he bhagavan ! vanaspati yinA DeMTalA upasi samudhAta atIta che (goyamA ! Natthi ) he gautama! nathI (kevaiyA purekkhaDA) DeTA AgAmI che (goyamA ! anaMtA ) he gautama! ananta che. ( maNUsANaM bhaMte! kevaiyA kevalisamugdhAyA aIyA) he bhagavan ! manuSyonA DeTasA upasi sabhuddadhAta atIta che ? (goyamA ! siya asthi, siya Natthi ) he gautama! syAt che, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #952 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyodhinI TIkA pada 36 sU0 3 nArakAdInAM samudghAtanirUpaNam 939 santi jaghanyena eko vA dvauvA trayo vA, utkRSTena zatapRthaktyam, kiyantaH puraskRtAH ? sthAt saMkhyeyAH, syAd asaMkhyeyAH / / sU0 3 // ___TIkA-atha pratyeka nairayikAdeH samudAyarUpasya vedanAdi samudghAtaM prarUpayitumAha-'nera. iyANaM bhaMte ! kevaiyA veyaNAsamudAyA aIyA ?' hebhadanta ! nairayikANAM kiyanto vedanA samudghAtA atItAH bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'aNaMtA' anantA vedanAsamudghAtA nairayikANAmatItAH bahanAmanantakAlasaMvyavahArarAzeruvRttatvAt, gautamaH pRcchati-'kevaiyA purekkhaDA!' kiyanto vedanAsamudaghAtA nairayikANAM puraskRtA:-bhAvinaH santi ? bhagayAnAha'goyamA !' he gautama ! 'aNaMtA' anantA vedanAsamudghAtA nairayikANAM bhAvinaH santi, bahanAmananta kAlabhAvisaMsArAvasthAnasaMbhavAt 'evaM jAva yemANiyANe' evam-nairayikANAmiya tipiNa vA) jaghanya eka do yA tIna (ukkoseNaM satapuhatta) utkRSTa zata pRthaktya do sau se nau sau taka (kevaiyA purekkhaDA ?) kitane AgAmI haiM ? (siya saMkhejA, siya asaMkhejA) kisI apekSA saMkhyAta, kisI apekSA asaMkhyAta / |suu 03 // TIkArtha-aba samudAyarUpa nAraka Adi meM vedanAsamudghAta Adi kA nirUpaNa karane ke lie kahate haiM gautamasvAmI-he gautama ! nArakoM ke vedanAsamudghAta kitane atIta huve haiM ? zrI bhagavAn-he gautama ! nArakoM ke vedanAsamudghAta ananta atIta hue haiM kyoMki bahutoM ko vyavahAra rAzi se nikale ananta kAla ho cukA hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! nArakoM ke vedanAsamudghAta bhAvo kitane haiM ? bhagavAn-he gautama ! nArakoM ke bhAvI samudghAta bhI ananta haiM, kyoMki bahuta-se nAraka ananta kAla taka saMsAra meM sthita rheNge| nArako ke samAna asurakumAra Adi bhavanapatiyoM, pRthvIkAyika Adi syAt nathI (jai asthi japaNeNa ekko yA do vA tiNNi yA) dhanya se ye magara traya (ukkoseNa satapuhuttaM) BSTazata yAt5 masAthI napase sudhI (kevaiyA purekkhaDA) 323 // 2 // ii cha ? (siya saMkhejjA siya asaMkhejjA) | mapekSA sadhyAta apekSAe asaMkhyAta sU0 3 TIkArtha-have samudAyarUpa nArakAdimAM samudraghAta AdinuM nirUpaNa karavAne mATe kahe chezrI gautamasvAmI-he bhagavana ! nArakonA vedanAsa muddaghAta keTalA atIta thayelA che? zrI bhagavAna-he gautama ! nArakonA vedanA samudraghAta ananta atIta thayAM che, kemake ghaNAone vyavahAra rAzithI nikaLe anantakALa thaI gaela che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! nArakanA vedanA samuddaghAta bhAvI keTalA che? zrI bhagavAna he gautama! nArakanA bhAvI samuddaghAta paNa ananya che, kema ke ghaNA badhA nAraka anaMtakAla sudhI saMsAramAM sthita raheze. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #953 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prazApanAsUtra yAvat-bhasurakumArAdi bhavanapatipRthivIkAyikAyekendriyavikalendriyapazcendriyatiryagyonikamanuSyavAnanyantAjyotiSkavaimAnikAnAm anantA vedanAsamudghAtAatItAH, anantAzca vedanAsamudghAtA bhAvinaH santi, evaM jAva teyagasamugghAe' 'evam-vedanAsamudghAtoktarItyA yAvat-kaSAyasamudghAto maraNAntikasamudghAto kriyasa mudyAta staijasa samudghAtazca catarvizatidaNDakakrameNa bahutvena vaktavyaH, tadabhiprAyeNAha-'evaM eevi paMca cauvIsadaMDagA' evam - uktarItyA ete- pUrvoktAH vedanAdi taijasAntasamudghAtAH pazca caturvizatidaNDakaviSayatayA apaseyAH sammati AhArakasamudghAtamadhikRtyAha-'neraiyANaM bhaMte ! kevaiyA AhAragasamu daghAyA aIyA ?' he bhadanta ! nairayikANa kiyanta AhArakAsamudghAtAatItAH santi ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'asaMkhejjA' asaMkhyeyA AhArakasamudghAtA nairayikA NApratItAH santi, tathAhi-pRcchAsamayavartinAM nairayikANAM yatsamaye pRcchati tatsamaye ityarthaH ekendriyo, vikalendriyoM, paMcendriyatiyaco, manuSyoM, vAnavyantaro, jyotiSakoM aura vaimAnikoM ke bhI ananta vedanA samudghAna atIta aura ananta hI bhAcI haiN| vedanAsamudaghAta kI bhAMti kaSAyasamudghAta, mAraNAntikasamudghAta, vaikriyasamudghAta, aura taijasasamudghAta bhI samajha lene cAhie / ina saba kA bhI caubIsoM daNDako meM bahuvacana ke rUpa meM nirUpaNa karanA cAhie / isI abhiprAya se kahate haiM-ye vedanA se lekara taijasa taka pAMca samudghAta caubIsoM daNDa koM meM kaha lenA cAhie / aba AhAraka samudghAta ke viSaya meM kathana kiyA jAtA hai gautamasthAmI-he bhagavan ! nArakoM ke AhAraka samudghAta kitane atIta bhagavAn-he gautama ! nArakoM ke atIta AhAra kasA dghAta asaMkhyAta haiM ? tAtparya yaha hai ki saba nAraka yadyapi asaMkhyAta haiM, parantu unameM bhI kucha asaM. nArakenI samAna asurakumAra Adi bhavanapati, pRthvIkAyika Adi ekendriye, vikalendriye, paMcendriya tiryaMce, manuSya, vanavyaMtara, tiSka ane vaimAnikane paNa ananta vedanA samudughAta atIta ane ananta ja bhAvI che. vedanA samudUghAtanI jema, kaSAya samudraghAta mAraNAMtika samudraghAta, vakriya samudraghAta ane tejasa samudUghAta paNa samajI levA joIe. e badhAnuM covIse daMDakamAM bahuvacanamAM nirUpaNa karavuM joIe. eja abhiprAyathI kahe che-A vedanAthI laIne je tejasa sudhI pAMca samudughAta covIse daMDakamAM kahI levA joIe. have AhAraka samudUghAtanA viSayamAMthI kathana karAya chezrI gautamasvAmI-he bhagavan! nArakonA AhAraka samudughAta keTalA atIta thayelA che? zrI bhagavAna-he gautama ! nArakonA atIta AhArakasamughAta asaMkhyAta che. tAtparya e che ke badhA nAraka je ke asaMkhyAta che, paraMtu temanAmAM paNa keTalAka zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #954 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 36 sU0 3 nArakAdInAM samudghAtanirUpaNam sarvadApi sarvasaMkhyayA'saMkhyeyatayA teSAmapi madhye katipaye saMkhyAtItAH kRtapUrvAhAraka samudghAtA bhavanti tasmAdasaMkhyeyA eva teSAmatItA AhArakasamudaghAtAH saMbhavanti no saMkhye. yAH, nApyanantA iti bhAvaH, gautamaH pRcchati- kevaDyA purekkhaDA ? nairayikANAM kiyanta ahArakasamudghAtAH puraskRtAH bhAvinaH santi ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'asaM. khejjA' asaMkhyeyA AhArakasamughAtAH nairayikANAM puraskRtAH-bhAvinaH santi, prAguktayuktaH, evaM caturvizatidaNDa krameNa tAyad vaktavyaM yAvad, vaimAnikAnAmityabhiprAyeNAha-'evaM jAya vebhANiyANaM' evam-naiyikANAmiva yAvada-asurakumArAdi bhavanapati pRthivIkAyikAkA. yikatejaskAyikavAyukAyika dvi tri caturindriyapaJcendriyatiryagyonikayAnavyantarajyoti. kavaimAnikAnAmapi apaMkhyeyA atItA bhAvinazca AhAra kasamudghAtAH santi prAmuktayuktaH, kintu vizeSamAha-'navaraM vaNassaikAiyANa maNsANa ya imaM gANattaM'-navaram-vizeSastu banaspatikhyAta nAraka aise hote haiN| jo pahale AhAraka samudghAta kara cuke haiN| unakI apekSA nArakoM ke atIta AhAraka samudghAta asaMkhyAta kahe haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! nArakoM ke bhAvI samudghAta kitane haiM ? bhagavAn-he gautama ! nArakoM ke bhAvI samudghAta asaMkhyAta haiM / isakA kAraNa pUrvavat samajha lenA caahie| ___ nArakoM ke samAna hI vaimAnikoM taka ke AhAraka samuddhAta kaha lenA cAhie, arthAt asurakumAra Adi bhayanapatiyoM ke, dvIndriyoM, trIndriyoM, caturindriyoM ke, paMcendriya tiryacoM ke, vAnavyantaroM, jyotiSkoM aura dhaimAnikoM ke bhI atIta aura anAgata AhArakasamudghAta asaMkhyAta haiN| vizeSatA yaha hai ki vanaspatikAyikoM aura manuSyoM meM kucha antara hai aura yaha isa prakAra hai gautamasvAmo-he bhagayAna ! vanaspatikAyikoM ke atIta AhAraka samud asaMkhyAta nAraka evA hoya che je pahelA AhAraka samudughAta karI cukelA che, temanI apekSAe nArakenA atIta AhAraka samudughAta asa khyAta kahyA che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! nArakAnA bhAvI samuddaghAta keTalA che? zrI bhagavAn he gautama ! nArakenA bhAvI samudraghAta asaMkhyAta che, tenuM kAraNa pUrvavat samajI levuM joIe. nArakanI samAna ja vaimAnike sudhI AhAraka samudraghAta kaheve joie arthAta asukumAra Adi bhavanapatinA, pRthvIkAdhika Adi ekedrinA, kIndriyonA, trAdri na, caturindriye nA paMcendriya tiryaMcanA, vanavyantare, jetika ane vaimAnikonA paNa atIta ane anAgata AhAraka samudhAna asaMkhyAta che, vizeSatA e che ke vanaspati kAyiko ane manuSyamAM kAMIka antara che ane te A prakAre che- zrI gautamasvAmI-he bhagavAn ! vanaspatikAyionA atIta AhAraka samudughAta zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #955 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 942 prajJApanAsUtre kAyikAnAM manuSyANAJca idam-cakSyamANaM nAnAtvaM-bhedaityarthaH, tadevAha - 'vaNastraikAiyANaM bhaMte! kevaiyA AhArakasamugdhAyA aIyA ? ' he bhadanta ! vanaspatikAyikAnAM kiyantaH AhArakasamudghAtA atItAH santi ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! 'anaMtA' anantA stAvad vanaspatikAyikAnAmAhArakasamudghAtA atItA santi, no saMkhyeyAH, nApyasaMkhyeyAH, anantAnAmeva adhigatacaturdazapUrvANAM kRtAhArakasamudghAtAnAM pramAdataH kRtasaMsAropacayAnAM vanaspati kAyikeSu sadbhAvAt evaM bhAvino'pi AhArakasamudghAtA banaspatikAyikAnA manantAH santi anantAnAmeva vanaspatikAyAduduvRtya caturdazapUrvAdhigamapUrvakaM kRtAhArakasamudghAtAnAM bhAvisiddhagamanasadbhAvAt, atha manuSyANAM gautamo vizeSaM pRcchati - ' maNUsANaM bhaMte ! kevaiyA AhArasamugdhAyA aIyA ?' he bhadanta ! manuSyANAM kriyanta AhArakasamudghAtA atItAH santi ? bhagavAnAha - ' goyamA !' he gautama ! ' siya saMkhejjA siya asaMkhejjA ' syAt - kadAcit saMkhyeyA manuSyANAmAhArakasamudghAtA atItAH santi, syAtghAta kitane haiM ? bhagavAn he gautama! vanaspatikAdhikoM ke AhAraka samudghAta atIta ananta haiM, saMkhyAta athavA asaMkhyAta nhiiN| kyoMki aise jIva ananta haiM jinho ne caudaha pUrvo kA jJAna prApta kiyA haiM, AhArakasamudghAta kiyA haiM, parantu pramAda ke vazIbhUta ho kara saMsAra kI vRddhi karake jo vanaspatikAyikoM meM vidyamAna haiM / vanaspatikAyikoM ke bhAvI AhArakasamudghAta bhI ananta haiM, kyoMki pRcchA ke samaya jo jIva vanaspatikAya meM haiM, unameM se ananta jIva vanaspatikAya se nikalakara, caudaha pUrvo kA jJAna prApta karake aura AhArakasamudghAta karake siddhigamana kareMge / gautamasvAmI - he bhagavan ! manuSyoM ke kitane AhArakasamudghAta atIta haiM ? bhagavAn he gautama! manuSyo ke AhArakasamudghAta kadAcit saMkhyAta haiM, keTalA che? zrI bhagavAn-De gautama ! A vanaspatikAyikonA AhAraka samuddAta atIta ananta che sa khmAta athavA asaMkhyAta nathI, kemake evA jIva ananta che, jeoe caudapUna jJAna prApta karyuM che. AhArakasamudghAta karyAM che parantu pramAdane vazIbhUta thaIne sa'sAranI vRddhi karIne je vanaspati kAyikomAM vidyamAna che. vanaspatikAyikonA bhAvI AhAraka samuddhAta paNa ananta che, kemake praznanA samaye je jIva vanaspatikAyamA che, temanAmAMthI anantajIva vanaspatikAyarthI nikaLIne caudapUrvanuM jJAna prApta karIne ane AhAraka samrudhAtakarIne siddhi tarapha gamana karaze, zrI gautamaravAmI-De bhagavan ! manuSyenA keTalAM AhAraka samuddAta atIta che? zrI bhagavAn--hai gautama! manuSyenA AhAraka samudghAta kadAcita sakhyAta che, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #956 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 36 sU0 3 nArakAdInAM samudghAtanirUpaNam 943 kadAcid asaMkhyeyA AhArakasamudghAtA atItAH santi, samRzchimagarmavyu krAntika samudAyApekSayA utkRSTena aGgulamAtrakSetre pradezarAzeH prathamavargamUlasya tRtIyavargamUlena guNitasya yAvatpramANaM bhavati tAvatpradezapramANAni khaNDAni ghanIkRtasya lokasya ekaprAdezikyAM zreNyA yAvanti bhavanti etAvatpramANA ekahInA manuSyAH, te cAtIva tadanyanArakAdi jIva rAzyapekSayA stokAH, tatrApi pUrvabhayeSu kRtAhArakzarIrANAM katipayatvAt teSAM kadAcita pRcchAsamaye saMkhyeyatvaM kadAcid asaMkhye yatvaM vodhyamitibhAvaH ekameva manuSyANAM bhASino'pi AhArakasamudghAtAH kadAcit saMkhyeyAH, kadAcid asaMkhyeyA yodhyAH prAgukta yuktarityAha-' evaM purekkhaDA ghi' evam-pUrvoktarItyA puraskRtA api bhAvino'pi AhArakasamudghAtA vanaspatikAyikAnAmanantAH, manuSyANAntu kadAcid saMkhyeyAH, kadAcid apaMkhyeyA bodhyAH, samprati kelisamudghAtamadhikRtyAha-' neraiyA NaM bhaMte ! kevaiyA kadAcit asaMkhyAta haiM / saMmUrchima aura garbhaja manuSya milakara uskRSTa saMkhyA meM aMgula mAtra kSetra meM jitanI pradezoM kI rAzi hai, usake prathama vargamUla kA tIsare vargamUla se guNAkAra karane para jo pramANa AtA hai, utane pradezoM vAle khaNDa vyatokRta loka kI eka pradezavAlI zreNI meM jitane hote haiM eka kama utane hI manuSya hai| ye manuSya nAraka Adi anya jIvarAziyoM kI apekSA kama haiN| unameM bhI aise manuSya kama haiM jinhoM ne pUrvabhavoM meM AhAraka zarIra banAyA ho / ataeva ce kadAcit saMkhyeya aura kadAcitU asaMkhyeya hote haiN| isI prakAra manuSyoM ke bhAvo AhArakasamudghAta bhI kadAcit saMkhyAta aura kadAcit asaMkhyAta samajhanA cAhie / yukti pahale ke samAna hI hai / isI prakAra bhAvI AhArakasamudaghAna vanaspatikAyiko ke ananta aura manuSyoM ke kadAcita saMkhyAta aura kadAcit asaMkhyAta haiN| kadAcit asaMkhyAta che. saMmUIima ane garbhaja manuSyamaLIne utkRSTa saMkhyAmAM aMgula mAtra kSetramAM jeTalA pradezanI rAzi che, temanA prathama vargamULano trIjA vargamULathI guNA kAra karavAthI je pramANa Ave che, teTalA pradezevALA khaDa ghanIkRta lekanA eka pradeza vALI zreNimAM jeTalA hoya che, eka nyUna eTalA ja manuSya che. je manuSya nArakAdi anya jIvarAziyenI apekSAe nyUna che, temanAmAM paNa evA manuSya ochA che jeoe pUrvabhavamAM AhAraka zarIra banAvelAM hoya, tethI ja teo kadAcit saMkheya ane kadAcit asaMkhyaya hoya che. e ja prakAre manuSyanA bhAvI AhAra samuddaghAta paNa kadAcita saMkhyA ane kadAcita asaMkhyAta samajavA joIe, yukti pahelAnI jema ja che e ja prakAre bhAvI AhAraka samudaghA vanaspatikAyikonA ananta ane manunA kadAci saMkhyAta ane kadAcita asaMkhyAta che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #957 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 944 prajJApanAsUtre keyalisamugghAyA aIyA ?' he bhadanta ! nairayikANAM kiyantaH kevalisamudghAtA atItAH santi ? bhagavAnAha- goyamA !' he gautama ! 'Natthi' nairayikANAM kevalisamudghAtA atItA na santi kRta kevalisamudaghAtAnAM jIvAnAM ghAtikamaNAM samUlakAkaSitatvAt nara. kAdigamanAsaMbhavAta , gautamaH pRcchati--'kevaiyA purekkhaDA ?' kiyantastAyata kevalisamudghAtA nairayikANAM puraskRtAH -bhAvinaH santi ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'asaMkhejA' asaMkhyeyA nairayikANAM keli samudghAtAH puraskRtAH-bhAvinaH santi sarvadA pracchAsamayavartinAM madhye'saMkhyeyAnAmeva bhAcikevalisa mudghAtatvAt tathaiva kevalavedasopalabdheH sadbhAvAt , ' evaM jAya vemANiyANaM' evam-nairayikANAmitra yAvad-asurakumAra:di vaimAnikAntAnAM vanaspatimanuSyavarjitAnAM kelisamudghAtA atItA na santi, bhAvimastu asaMkhyeyAH santi iti bhAvaH prAguktayukteH, kintu vizeSamAha-'navaraM vaNassai maNUsesu imaM aba kevali samudghAta kA nirUpaNa karate haiMgautamasvAmI-he bhagavan ! nArakoM ke kevalisamudaghAna kitane atIta hue haiN| bhagavAna-he gautama ! nahIM hai, nArakoM ke atIta kevalisamudaghAta kA saMbhava nahIM haiM, kyoMki jina joyoM ne kevalisamudghAta kiyA hai, unakA naraka meM jAnA aura nAraka honA saMbhava nahIM hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! nArakoM ke bhAvI kevalisamudaghAta kitane hai ? bhagavan- gautama ! nArakoM ke bhAvI keyalisamudghAta asaMkhyAta haiM, kyoMki pRcchA ke samaya sadaiva bhaviSya meM kelisamudghAta karanevAle nAraka asaMkhyAta hI hote haiN| kevalajJAna se aisA hI jAnA jAtA hai| nArakoM ke samAna hI asurakumAra Adi se lekara vaimAnika devoM taka isI prakAra samajhanA caahie| inake bhI atIta kevalisamudaghAta nahIM hote aura bhAvI keyali samudghAta asaMkhyAta hote haiN| kintu isa kathana meM vizeSatA have kevalI samughAtanuM nirUpaNa kare chezrI gautamasvAmI-he bhagavana ! narakAnA kevali samuddaghAta keTalA atIta thayA che? zrI bhagavAna he gautama ! nArakonA atIta kevalI samuddaghAtane saMbhava nathI. kemake je jIvoe kevali samudaghAta karyo temanuM narakamAM javuM ane nAraka thavuM te asaMbhavita che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana! nArakonA paNa bhAvI kevalI samuddaghAta keTalA che? zrIbhagavAna-he gautama! nArakane paNa bhAvI kevalI muddaghAta asaMkhyAta che kemake prachAnA samaye sadaiva bhaviSamAM kevali samuddaghAta karanArA nAraka asaMkhyAta ja hoya che, kevalajJAnathI evuM ja jANavAmAM Ave che. nArakanA samAna ja asurakumAra AdithI laIne vaimAnika devo sudhI A ja prakAre samajavuM joIe. temanA paNa atIta samudughAta nathI hotA ane bhAvI kevali samughAta asaMkhyAta hoya che, paraMtu A kathanamAM vizeSatA e che ke, vanaspatikAyika ane zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #958 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 36 mU0 3 nArakAdInAM samudghAtanirUpaNam samudyAtAnarUpaNam 945 nANataM' naparam-vizeSastu banaspatimanuSyeSu idaM yakSyamANaM nAnAtyam-pRthaktya-bhedaH ityarthaH, tadevAha-vaNassaikAiyANaM bhaMte ! kevaiyA kevalisasugghAyA aIyA?' he bhadanta ! vanaspatikAyikAnAM kiyantaH keyalisamudghAttA atItAH santi ? bhagavAnAha-goyamA !" he gautama ! 'Nasthi' vanaspatikAyikAnAm atItA: kezalisamudghAtA na santi prAgukta yukteH, gautamaH pRcchati 'kevaiyA purekkhaDA ?" kiyantaH puraskRtA-bhAvinI vanaspatikA. yikAnAM kevalisamudghAtAH santi ? bhagavAnAha-'goyamA ' he gautama ! 'aNaMtA' anantAH keyalisamudghAtA yanaspatikAyikAnAM bhAvinaH santi, anantAnAM bhASikevalisamudghAtAnAM vanaspatikAyikeSu sadbhAvAt , manuSyANAM vizeSaM pRcchati-'maNUsANaM bhaMte ! kevaDyA keyalisamugdhAyA aIyA ?' he bhadanta ! manuSyANAM kiyantaH kevalisamudghAtA atItA: manti ! bhagayAnAha-'gopamA !' he gautama ! 'siya asthi siya natthi' manuSyANAM yaha hai ki vanaspatikAyikoM aura manuSyoM meM bhinnatA hai / yaha bhinnatA Age kahI jAtI hai___ gautamasvAmI-he bhagavan ! vanaspatikApikoM ke atIta kevalisamudghAta kitane haiM ? bhagavAna-he gautama ! canaspatikAyikoM ke atIta keyalisamudrAta nahIM hote haiN| yukti pUrvavat / gautamasvAmI-he bhagavan ! vanaspatikAyikoM ke bhAvI kevalisamuddhAta kitane haiM ? __bhagavAn-he gautama ! vanaspatikAyikoM ke bhAyI kenalisamudayAta ananta hote haiM / kyoMki vanaspatikAyikoM meM ananta jIva aise haiM, jo bhaviSyat kAla meM kevalI hokara kecalisamudaghAta kreNge| gautamasvAmI-he bhagavan ! manuSyoM ke keyalisAghAta kitane atIta hue haiN| bhagavAn-he gautama ! manuSyoM ke kevali samudghAta kadAcit atIta hote manuSyamAM bhinnatA che. te bhinnatA AgaLa kahevAze. zrIgautamasvAmI-he bhagabhana ! vanaspatikAcikenA atIta kevali samudughAta keTalA che? zrIbhagavAna-he gautama ! vanaspatikAyikenA atIta kelisamudughAta nathI hotA. yukti pUrvavatu. zrIgautamasvAmI-he bhagavana ! vanaspatikAyikAnA bhAvI kevali samudughAta keTalA che? zrI bhagavAnahe gautama! vanaspatikAyikanA bhAvI kevalisamudraghAta ananta hoya che. kema ke vanaspatikAyikamAM ananta jIva hoya che, je bhaviSyamAM kevalI thaIne samudaghAta karaze. zrIgautamasvAmI-he bhagavan! manuSyanA kevalita samudraghAta keTalA atIta thayA che? zrIbhagavAna-he gautama! manuSyamAM kevalisamudraghAta kadAcit atIta hoya che, kadAcit zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #959 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAmale syAt-kadAcit keyalisamudadhAtA atItAH santi, syAt-kadAcit keyalisamudghAtA atItA na santi, tatra pRcchA samaye keralisamudaghAtAta nivRttAH prApyante cettadA atItA: santi, tadanyakAle atItA na santIti bhAvaH, tatrApi-'jai atthi jahaNNeNaM ekko yA do yA tiNi yA, ukkoseNaM sayapu taM' yadA atItAH kezalisamudghAtAH santi tadA jaghanyena eko pA dvau yA trayo kA atItAH santi, utkRSTena zatapRthaktyam yodhyam , utkRSTena ekakAle zata pRthaktyAnAM kevalinAM kevalisamudghAtAsAdanAt, gautamaH pRcchati-' kevaiyA purekkhaDA ?' kiyantaH keyalisamudghAtA manuSyANAM puraskRtAH santi ? bhagavAnAha-'siya sakhejA siya asaMkhenjA' syAta-kadAcit saMkhyeyAH, syAt-kadAcid asaMkhyeyAH keyali. samudghAtA manuSyANAM bhAcina: santi, saMmRcchimagarbhavyutkrAntikAnAM pRcchA samayayatinAM madhye bahUnAma mavyAnAM sadbhAyAt bhAvikecalisamudghAtAH saMkhyeyAH, kadAcida saMkhyeyAH bahanA bhAyikevalisamudghAtAnAM sadabhAvAt / / mU. 3 // haiM, kadAcit nahIM hote| pRcchA ke samaya yadi kelisamudrAta se nivRtta koI manuSya (kevalI) vidyamAna hoM to atIta samudrAta hote haiM, anya samaya meM atIta kecalisamudaghAta nahIM hote haiN| jaba atIta kevalisamudghAta hote haiM taba jaghanya rUpa se eka, do yA tIna hote haiM, utkRSTa zatapRthaktva arthAt do sau se lekara nau sau taka hote haiN| gautamasyAmI-he bhagavan ! manuSyoM ke bhAvI kevalisamudaghAta kitane haiM ? bhagavAn-he gautama ! manuSyoM ke bhAyI kevalisamudaghAta kadAcit saMkhyAta aura kadAcit asaMkhyAta hote haiN| saMmRrchima aura garbhaja manuSyoM meM, pRcchA kAla meM bahuta se abhavya bhI hote haiM, unake bhAvI kevalisamudaghAta saMbhava nahIM, ataH bhAvI keyalisamudghAta saMkhyAta hai| kadAcit asakhyAta bhI hote haiM. kyoMki usa samaya bhaviSya meM keyalisamudghAta karanevAle manuSya bahuta hote haiN| // sU0 3 // nathI hatA. praznanA samaye je kevalisamudraghAtathI nivRtta kaI manuSya (kevalI) vidyamAna hoya te atIta samudraghAta thAya che, anya samayamAM atIta kevaliyamuddaghAta nathI thatA. jyAre atIta kevali samudraghAta thAya che tyAre jaghanyarUpathI eka, be agara traNa thAya che, utkRSTa zataprathakatva arthAt basathI laIne navase sudhI thAya che. zrIgautamasvAmI-he bhagavan! manuSyonA bhAvI kevali samuddaghAta keTalA che? zrIbhagavAna-he gautama ! manuSyanA bhAvI kevali samudughAta kadAcita saMkhyA ane dAcita asa khyAta hoya che. saMmUIima ane garbhaja manubemAM pRchAkALamAM ghaNuM abhavya paNa hoya che. temane bhAvI kevali samudughAtane saMbhava nathI, tethI bhAvI kevalIsamuddaghAta e khyAta che. kadAcita asaMkhyAta paNa hoya che, kema ke te samaye bhaviSyamAM kevalisamRdughAta karanArA manuSya ghaNuM hoya che. e sU0 3 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #960 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhino TIkA pada 36 sU0 4 vedanAsamudghAtavizeSanirUpaNam // vedanAsamudghAtavizeSavaktavyA / / mUlam-egamegassa NaM bhaMte ! neraiyasta neraiyatte kevaiyA veyaNAsamugghAyA aIyA ? goyamA ! aNaMtA, kevaiyA purekkhaDA ? goyamA ! kassai asthi, kastai Nasthi, jasla asthi jahaNaNeNaM eko vA do vA tiNi vA, ukkoseNaM saMkhejjA vA asaMkhejjA vA aNaMtA vA, evaM asurakumAratte jAya vemANiyatte, egamegassa NaM bhaMte ! asurakumArassa neraiyatte kevaiyA veyaNAsamugghAyA atItA ? goyamA / aNaMtA, kevaiyA purekkhaDA ? goyamA ! kassai asthi kassai gasthi, jassasthi tassa siya saMkhejjA siya asaMkhejA siya aNaMtA, egamegassa NaM bhaMte ! asurakumArassa asurakumAratte kevaiyA veyaNAsamugghAyA aIyA ? goyamA ! aNaMtA, kevaiyA purekkhaDA? goyamA ! kassai asthi kastai nasthi, jassatthi jahaNNeNaM eko vA do vA tipiNa yA, ukkoseNaM saMkhejA vA asaMkhejjA / aNaMtA vA, evaM nAgakumAratte vijAva vemANiyatte, evaM jahA veyaNAsamugghAraNaM asurakumAre neraiyAdi vemANiyapajavasANesu bhaNio tahA nAgakumArAdiyA avasesesu saTThANesu paraTANesu bhANiyavyA jAva vemANiyassa vemANiya te, evamee cauvvIsaM daMDagA bhavaMti // sU0 4 // chAyA-ekaikasya khalu bhadanta ! nairayikasya nairayikatye kiyanto vedanAsamudghAtA atItAH gautama ! anantAH, kiyantaH puraskRtAH ? gautama ! kasyApi santi kasyApi na vedanAsamudaghAta vizeSa vaktavyatA zabdArtha-(egamegassa NaM bhaMte ! neraiyassa) he bhagavan ! eka-eka nAraka ke (neraiyatta) nArakatva meM arthAtU nArakaparyAya meM rahate hue (kevaDyA samugghAyA aIyA ?) kitane vedanAsamudghAna atIta hue ? (goyamA ! aNaMtA) he gautama ! vadanA samuddaghAta vizeSa vaktavratA ___wattha -(egamegassa bhaMte ! neraiyassa) bhagavan ! me me nA2411 (neraiyatte) nAtyamA arthAt nA24 paryAyamA 2hIne (kevaiyA veyaNAsamugdhAyA aIyA ?) DeTA pahanAsamudhAta matAta yA ? (goyamA ! aNatA) gautama ! ananta (kevaiyA pureksaTA) zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #961 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 948 prajJApanAstre santi, yasya santi jaghanyena eko vA dvau vA trayo vA utkRSTena saMkhyeyA vA asaMkhyeyA vA anantA vA, evam asurakumAratve yAvad vaimAnikatve, ekaikasya khalu bhadanta ! anurakumArasya nairayikatve kiyanto vedanAsamudghAtA atItAH ? gautama ! anantAH, kiyantaH puraskRtAH ? gautama ! kasyApi santi kasyApi na santi, yasya santi tasya syAt saMkhyeyAH, syAt asaMkhyeyAH, syAd anantAH, ekaikasya khalu bhadanta ! amarakumArasya asurakumAratve kiyanto ananta (kevaiyA purekkhaDA) AgAmI kitane ? (goyamA ! kassai asthi, kassai natthi) he gautama ! kisI ke haiM, kisI ke nahIM (jassa atthi jahaNNeNaM eko vA do vA tiNi vA) jisa ke haiM, jaghanya eka, do athavA tIna haiM (ukoseNaM saMkhe jA vA, asaMkhejA vA, aNaMtA vA) uskRSTa saMkhyAta yA asaMkhyAta athavA ananta haiM (evaM asurakumAra jAva vemANiyatte) isI prakAra asurakumAra paryAya meM yAvat vaimAnika paryAya meM rahate hue| (egamegassa NaM bhaMte ! asurakumArassa) he bhagavan ! eka-eka asurakumAra ke (neraiyatte) nAraka avasthA meM (kevaDyA veyaNAsamugghAyA aIyA ?) kitane vedanAsamudUdhAta atIta hue haiM ? (goyamA! ajaMtA) he gautama ! ananta (kevaiyA purekkhaDA) AgAmI kitane ? (goyamA! kassa asthi, kassai nasthi) kisI ke haiM; kisI ke nahIM (jastasthi tassa siya saMkhejA, siya asaMkhejA, siya aNaMtA) jisa ke haiM, usake kadAcit saMkhyAta, kadAcit asaMkhyAta, kadAcit ananta hai| (egamegassa Na bhaMte ! apsurakumArassa asurakumAratte) he bhagavan ! ekaeka asurakumAra ke asurakumAra-avasthA meM (kevaDyA veyaNAsamugdhAyA atItA?) bhAbhI DeTA (goyamA kassai atthi, karasai natthi) gautama! na cha, ne nayI (jassa asthi jahaNNeNaM eko vA do vA tiNNi vA) bhane cha, dhanya 4, me mavA naya cha (ukoseNaM saMkhejjA vA asaMkhenjA vA aNaMtA vA) 8 sadhyA 112 madhyAta my| mananta cha (evaM asurakumAratte jAva vemANiyatte) se prAre masuramA2 payAyamA thAvat vaimAnika paryAyamAM rahelA. (egamegassa NaM bhaMte ! asurakumArassa) san ! 4 me masumAranA (neraiyatte) nA24-masyAmA (kevaiyA veSaNAsamugghAyA aIyA?) mA vahanAsamuddhAta matIta thayA ? (goyamA ! aNaMtA) gautama ! mana-1 (kevaiyA purekkhaDA ?) mI 181 (goyamA ! kassai asthi kassai natthi) nA cha, na nayI (jassasthi tassa siya saMkhejjA, siya asaMkhejjA, siya aNatA) ne cha. tara yita sadhyAta. hAyit asabhyAta, kadAcita anaMta che. (egamegassa NaM bhaMte ! asurakumArassa asurakumAratte) san ! me asurabhAranA masurezumAra avasthAmA (kevaiyA veyaNAsamugdhAyA atItA ?) / vana samuha zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #962 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 36 sU0 4 vedanAsamudghAtavizeSanirUpaNam ___ 949 vedanA samudghAtA atItAH ? gautama ! anantAH, kiyantaH puraskRtAH ? gautama ! kasyApi santi kasyApi na santi, yasya santi jaghanyena eko vA dvau vA trayo vA, utkRSTena saMkhyeyA vA asaMkhyeyA vA anantA vA, evaM nAgakumAratve'pi yAvad vaimAnikatve, evaM yathA vedanAsamudghAtena amarakumAro nairayikAdi vaimAnikaparyavasAneSu bhaNitastathA nAgakumArAdikA avazeSeSu svasthAneSu parasthAneSu bhaNitavyAH, yAvad vaimAnikasya vaimAnikatve, evamete caturviMzatizcaturvizakA daNDakA bhavanti // sU0 4 // ____TokA-samprati nairayikatvAdi bhaveSu vartamAnasya ekaikasya jIvasya kiyanto vedanAkitane vedanAsamudaghAta atIta hai ? (goyamA ! aNaMtA) he gautama ! ananta (kevaiyA purekkhaDA ?) AgAmI kitane ? (goyamA ! kassai asthi, kassai natthi) he gautama ! kisI ke haiM, kisI ke nahIM (jassasthi jahaNNeNaM eko vA, dovA, tiNi vA) jisa ke haiM, usa ke jaghanya eka, do yA tIna haiM (ukoseNaM saMkhejA vA, asaMkhejjA vA aNaMtA vA) utkRSTa saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta haiM (evaM nAgakumAratte vi) isI prakAra nAgakumAra avasthA meM bhI (jAva vemANiyatta) yAvat vaimAnika avasthA meM (evaM jahA veyaNAsamugghAe ) isI prakAra jaise vedanA samudghAta (asurakumAre) asurakumAra meM (neraiyAdi vemANiyapajjavasANesu bhaNio) nArakoM se lekara vaimAnikoM paryanta kahA (tahA nAgakumArA. diyA) usI prakAra nAgakumAroM se lekara (avasese tu sahANesu parahANelu bhANiyavyA) zeSa saba svasthAnoM meM aura parasthAnoM meM kahanA cAhie (jAva vemANiyassa vemANiyatte) yAvat vaimAnika ke vaimAnika avasthA meM (evamete cauvvIsA) isa prakAra ye cauvIsa (cauccIsaM daMDagA bhavaMti) cauvIsa daMDaka hote haiN| suu.4|| dhAta matIta cha ! (goyamA ! aNatA) gautama ! manata) (kevaiyA purekkhaDA) mAmI 48 ? (goyamA ! kassai atthi, kassai natthi) he gautama ! dhana DAya cha, dhana nahIM (jassasthi jahaNNeNaM eko vA do vA tiNNi vA) rena hAya cha, tara dhanya 4 me magara traya DAya cha (ukkosegaM sakhejjA vA, asaMkhejjA vA agaMtA vA) ulaTa sabhyAta, asa. khyAta athavA ananta che. (evaM nAgakumAratte vi) me 1 2 nAgabhAra avasthAmA paEY (jAva vemANiyatte) yApat vaimAni avasthAmA (evaM jahA veyaNAsamugghAe NaM) me sAre va vahanAsamuddhAta (asurakumAre) asurazubhAramA (neraiyadi vemANiyapajjavasANesu bhaNio) nAthI chana paimaani| paryanta an (tahA nAgakumArAdiyA) se prAre nAgamArothI sana (avasesesu sadANesu paraTTANesu bhANiyavvA) zeSa mayAM sthAnamA bhane 52sthAnamA / naye (jAva vemANiyatte) yAvat vaimAnisthAmA (eva mete cauvvIsA) meM mAre mA yovIsa (cauvvIsadaMDagA bhavaMti) yovIsa 4 thAya cha, // sU0 4 // zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #963 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAce samuddhAtA atItAH, kiyantazca mAvinaH ? iti prarUpayitumAha- egamegasta NaM bhaMte ! neraiyarasa neraiyatte kevaiyA veyaNA samugdhAyA aIyA?' he bhavanta ! ekaikasya khalu nairayikasya nairapikatve vRttasya sakalAtItakAlApekSayA kiyanto vedanAsamudghAtA atItAH ? bhagavAnAha- goyamA !' he gautama ! 'aNatA: anantA vedanAsamudghAtAH nairayikatve ___TIkArtha-nairayika Adi bhavoM meM vartamAna eka-eka nAraka ke kitane vedanA. samudghAta atIta aura anAgata hai, yaha prarUpaNA kI jAtI hai gautamasvAmI-he bhagavan ! eka-eka nAraka ke nArakatvaparyAya meM arthAt nArakadazA meM rahate hue kitane vedanAsamudghAta atIta hue ? pahale bhI nArakoM ke atIta vedanAsamudghAta kI saMkhyA batalAi gaI thI aura yahAM bhI vahI saMkhyA batalAI jA rahI hai, magara donoM meM paryApta antara hai| pahale kevala yahI prazna kiyA gayA thA ki nAraka ke atIta samudrAta kitane haiM ? yahAM yaha prazna kiyA jA rahA hai ki nAraka jaba nAraka avasthA meM rahA, taba usane kitane vedanAsamudghAta kie ? isa prakAra pahale nAraka jIva ke dvArA cauvIsoM daMDakoM meM se kisI bhI daMDaka meM kie hue vedanAsamudghAtoM kI gaNanA vivakSita thI, jaba ki yahAM para kevala nArakaparyAya meM kie hue vedanAsamudghAtoM kI hI gaNanA vivakSita hai| vartamAna meM jo nAraka jIva hai, usane nAraketaraparyAyoM meM jo vedanAsamudaghAta kie ve yahAM para vivakSita nahIM hai| yaha svasthAna saMbaMdhI samudghAta saMkhyA huii| isI prakAra parasthAnoM meM bhI ekaeka paryAya hI vivakSita hai, jaise nAraka ne asurakumAra avasthA meM jo vedanA. TIkAIhave riyika Adi bhAmAM vartamAna eka-eka nArakanA keTalA vedanA samududhAta atIta ane anAgata che, e prarUpaNa karAya che zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! eka-eka nArakanA nArakatva paryAyamAM arthAt nAraka dazAmAM rahetA keTalA vedanA samuddaghAta atIta thayA ? pahelAM paNa nArakanA atIta vedanA samudyAtanI saMkhyA batAvAI hatI ane ahIM paNa teja saMkhyA batAvAya che, paNa banemAM paryApta antara che. pahelAM kevaLa e ja prazna karAve ke nArakanA atIta samudaghAta keTalA che? ahIM e prazna karAI rahyo che ke nAraka jyAre nAraka avasthAmAM rahyo che tyAre teNe keTalA vedanA samuddaghAta karyA? e prakAre pahelA nAraka jIva dvArA covIse daMDakamAMthI keIpaNa daMDakamAM karelA vedanA samudra ghAtenI gaNanA vivakSita hatI, jyAre ahIM kevala nAraka paryAyanAM karelA vedanA samudraghAtanI ja gaNanA vivakSita che. vartamAnamAM je nAraka jIva che, teNe nAraketara paryAyomAM je vedanA muddaghAta karyA te ahIM vivakSita nathI. A svasthAna saMbaMdhI samudughAta saMkhyA thaI. eja prakAre parasthAnamAM paNa eka eka paryAya ja vivakSita che, jema nArake zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #964 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 36 su0 4 vedanAsamudghAtavizeSanirUpaNam 951 vRtasya nairayikasya santi narakasthAnasyAnantazaH prAsatvAt ekaikarimatha narakabhave jaghanyenApi saMkhyeyAnAM vedanAsamudghAtAnAM sadbhAvAt, gautamaH pRcchati - ' kevaiyA purekkhaDA ? ' kiyanto vedanAsamudghAtAH puraskRtAH- bhAvinaH santi ekaikasya nairayikasya saMsAramokSaparyantaM sakalAnAgatakAlA pekSayA nairayikatve bhAvinaH sarvasaMkhyayA kiyantaH puraskRtA vedanAsamudghAtAH ? iti praznaH, bhagavAnAha - goyamA !' he gautama ! ' kassai atthi, kassara natthi ' kasyacinnairayikasya bhAvino vedanAsamudghAtAH santi, kasyacinnasanti, tatra AsannamRtyorvedanA samudghAtamavApya mArajAntikena samudghAtena narakAduvRzya siddhabhAvino samudghAta kie unhI kI gaNanA kI jAyagI, anya avasthAoM meM kie hue vedanAsamudrAta vahA~ vivakSita nahIM hoMge / isa prakaraNa meM Age sarvatra yaha vizeSatA dhyAna meM rakhanI cAhie / gautamasvAmI ke prazna kA zrI bhagavAn uttara dete haiM- he gautama! nArakaparyAya meM rahe hue ekanAraka ke ananta vedanAsamudghAta haiM, kyoMki usane ananta vAra narakaparyAya prApta kI hai aura eka-eka narakabhava meM kama se kama bhI saMkhyAta vedanAsamudghAta hote haiN| gautamasvAmI - he bhagavan ! eka-eka nAraka ke, mokSa paryanta sampUrNa anAgata kAla kI apekSA se nArakaparyAya meM bhAvI vedanAsamudghAta kitane haiM ? bhagavAn he gautama! kisI nAraka ke bhAvI vedanAsamudghAta hote haiM, kisI ke nahIM hote / arthAt jisa nAraka kI mRtyu nikaTa haiM, vaha kadAcit vedanAsamudghAta kie binA hI, mAraNAntika samudghAta ke dvArA naraka se udvarttana asurakumAra avasthAmAM je vedanA samuddAta karyAM temanI ja gaNanA karAze. anya avasthAomAM karelA vedanA samuddAta ahI vivakSita nahI thAya. A prakaraNamAM AgaLa madhe A vizeSatA dhyAnamAM rAkhavI joie. zrIgautamasvAmInA praznanA zrIbhagavAna uttara Ape che he gautama ! nAraka paryAyamAM rahela eka nArakanA ananta vedanA samuddAta che, kema ke teNe anantavAra nAraka paryAya prApta karela che ane eka-eka nAraka bhavamAM eAchAmAM ochA paNa saMkhyAta vedanA samuddAta thAya che. zrIgautamasvAmI-he bhagavan ! eka eka nArakanA mekSa paryanta sapUrNa anAgata kALanI apekSAe nAraka paryAyamAM bhAvI vedanA samuddhAta keTalA che ? zrIbhagavAna-De gautama ! koI nAkano bhAvI vedanA samuddAta thAya che, kaiInA nathI thatA. arthAt je nArakanuM mRtyu nikaTa che, te kadAcit vedanA samuddhAta karyAM vinA ja mAraNAMtika samudhAtanA dvArA narakathI udbhavana karIne, manuSya bhava prApta karIne mukta thaI jAya che, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #965 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAkhUce nairapikatve bhAvI eko'pi vedanAsamudghAto nAsti tadanyasya tu santi, tatrApi jassa asthi jahaNNeNaM eko vA do vA tiNi vA, ukkoseNaM saMkhejA vA asaMkhejA vA aNaMtA thA' yasya nairayikasya bhAvino vedanA samudghAtAH santi tasya jaghanyena eko vA dvau vA prayo vA vedanAsamudghAtAH, utkRSTena saMkhyeyA vA asaMkhyeyA vA anantA vA bhAvino vedanAsamudvAtA bodhyAH, 'evaM asurakumArate jAva vemANiyatte' evam-nairayikatve iva asurakumAratve yAvad-nAgakumAratve suvarNakumAratve agnikumAratve prabhRti bhavanapatitve pRthivIkAyikAyekendriyatve vikalendriyatve paJcandriyatiryagyonikatve manuSyatve vAnavyanaratve jyotiSkatve vaimAnikarave ca vRttasya nairayikasya sAlAtItakAlApekSayA anantA vedanA. samudghAtA atItAH, bhASinazca vedanAsamudghAtAH kasyacit santi kasyacina santi, yasyApi santi tasyApi jaghanyena eko vA dvau vA yo vA, utkRSTena saMkhyeyA vA asaMkhyeyA vA karake, manuSyabhava prAptakara mukta ho jAtA hai usa nAraka ko nArakaparyAya saMbaMdhI bhAvI vedanAsamudaghAta nahIM hotA hai| usase bhinna prakAra ke jo nAraka haiM, una ke hote haiN| jisa nAraka ke nArakaparyAya saMbaMdhI bhAvI samudghAta haiM, usake jaghanya eka, do athavA tIna hote haiM aura uskRSTa saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta hote haiN| jaise nArakoM ke nArakaparyAya saMbaMdhI vedanAsamudghAtoM kA nirUpaNa kiyA gayA, usI prakAra nAraka ke asurakumAra paryAya meM yAvat nAgakumAra, suvarNakumAra, agnikumAra Adi bhavanapati devaparyAya meM, pRthivIkAyika Adi ekendriya paryAya meM, vikalendriyaparyAya meM, paMcendriyaparyAya meM, manuSyaparyAya meM, vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika ke paryAya meM bhI sampUrNa atItakAla kI apekSA ananta vedanAsamudghAta atIta hai, bhAvI vedanAsamudghAta kisI ke hote haiM, kisI ke nahIM hote / jisa ke hote haiM, usake jaghanya eka, do athavA tIna te nArakanA nArakanA paryAya saMbaMdhI bhAvI vedanA muddaghAta nathI thato. tenAthI bhinna prakAranA je nAraka che, temanA thAya che, je nArakanA nAka paryAtha saMbaMdhI bhAvI samudughAta che, tenA jaghanya eka, be, traNa thAya che, ane utkRSTa saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta thAya che. jevuM nArakonA nAka paryAya saMbaMdhI vedanA samudghatenuM nirUpaNa kareluM che, e ja prakAre nArakanA asurakumAra paryAyamAM yAvat nAgakumAra, suvarNakumAra, agnikumAra Adi bhavanapatideva paryAyamAM, pRthvIkAyika Adi ekendriya paryAyamAM, vilendriya paryAyamAM, paMcendriya tiryaMca paryAyamAM, manuSya paryAyamAM, vAnagrastara, tiSka ane vaimAnikanA paryAyamAM paNa saMpUrNa artIta kAlanI apekSAe ananta vedanA samuddaghAta atita che. bhAvI vedanA samudughAta koInA thAya che, koInA nathI thatA. jemanA thAya che, temanA jaghanya eka, be athavA traNa thAya che, utkRSTa saMkhyAta-asaMkhyAta agara ananta thAya che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #966 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 36 sU0 4 vedanAsamudghAtavizeSanirUpaNam 953 5 anantA vA bodhyAH, tatrApi kSINazeSAyuSAM tadbhavajAnAmanantaraM siddhiM gamiSyatAmeva jaghanyena ekadvitriparyantamavaseyam na tu punarnarake putpatsyamAnAnAm punarnara ke pUtpattau tu jaghanyenApi saMkhyeyAnAmeva vedanAsamudghAtAnAM bhAvinAmupalabhyamAnatvAt utkRSTena tu jaghanyasthitikeSu sakRnnarakeSu utpatsyamAnasya saMkhyeyAH bhAvino vedanAsamudghAtAH, anekazo dIrghasthitikeSu asakRdvA utpatsyamAnasya asaMkhyeyAH, anantaza utpatsyamAnasya anantA bhAvino vedanAsamudghAtA avaseyAH, gautamaH pRcchati - ' egamegassa NaM bhaMte ! asurakumArassa neraiyatte kevaiyA veyaNAsamugdhAyA aIyA ? ' he bhadanta ! ekaikasya khalu asurakumArasya pUrva nairayikatve vRttasya sakaLAtItakAlApekSayA sarvasaMkhyayA kiyato vedanAsamudghAtA atItA ? bhagavAnAha - ' goyamA !' he gautama ! ' anaMtA' asurakumArasya bhUtapUrvanairathikasya hote haiM, utkRSTa saMkhyAta, asaMkhyAta yA ananta hote haiM inameM se jina kI zeSa Ayu kSINa ho gaI haiM aura jo usI bhava se mukti prApta karanevAle haiM, unhIM kI apekSA se eka, do yA tIna bhAvI vedanAsamudghAta kahe gae haiM, jo jIva puna: naraka meM utpanna honevAle haiM, unakI apekSA se nhiiN| kyoMki jo punaH naraka meM utpanna honevAlA hotA hai, usa ke jaghanya rUpa se bhI saMkhyAta bhAvI vedanAsamudghAna hote haiN| ye saMkhyAta samudUdhAta bhI usI nAraka ke samajhane cAhie jo eka hI vAra aura vaha bhI jaghanya sthitivAle naraka meM utpanna honevAlA ho / jo aneka vAra utpanna honevAlA hai aura dIrghasthitika rUpa meM utpanna honevAlA hai, usa ke bhAvI vedanAsamudghAta asaMkhyAta hote haiN| jo anantavAra utpanna honevAlA hai usa ke ananta hote haiM / gautamasvAmI - he bhagavan ! eka-eka asurakumAra ke nairathika avasthA meM kitane vedanAsamudghAta atIta hue haiM ? bhagavAn - he gautama ! eka eka asurakumAra ke nAraka - avasthA meM ananta emanAmAMthI jeTalu AyuSya kSINa thayuM che ane je teja bhavathI mukti prApta karanArA che, temanI ja apekSAthI eka, be agara traNa bhASI vedanA samuddAta kahelA che, je jIva pharIthI narakamAM utpanna thanAra hAya che, tenA jaghanya rUpathI paNa saMkhyAta bhAvI vedanA samudghAta thAya che. A sakhyAta samuddAta pazu te nArakanA samajavA joie je ekajavAra ane te paNa jaghanya sthitivALA narakamAM utpanna thanAra Aya je anekavAra utpanna thanAra che ane dIrgha sthitika rUpamAM utpanna thanAra tenA bhAvI vedanA samud ghAta amrakhyAta thAya che je anantavAra utpanna thAya che tenA ananta thAya che. " zrI gautamasvAmI-he bhagavAn ! eka-eka asurakumAranA nairayika avasthAmAM keTalA samuddha ta adbhuta thayelA che ? zrIbhagavAn--hai gautama ! eka-eka asurakumAranA nAraka avasthAmAM ananta vedanA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #967 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 954 prajJApanAsUtre ekai , anantA vedanAsamudghAtA atItAH santi anantazo nairayikatvasya pUrva prAptatvAt, kasmizca nairayikamave jaghanyenApi saMkhyeyAnAM vedanAsamudghAtAnAM sadbhAvAt, 'kevaiyA purekkhaDA ?' nairayikatve bhAvino'surakumArasya kiyanto vedanAsamudghAtAH puraskRtAHbhAvinaH santi ? bhagavAnAha - ' goyamA !' he gautama! ' kasas asthi kassara natthi kasyacit asurakumArasya nairathikatve bhAvino vedanAsamudghAtAH santi, kasyacinna santi ' jassatthi tassa siya saMkhejjA siya asaMkhejjA siya aNatA ' yasya asurakumArasya nairafreed bhAvino vedanAsamudghAtAH santi tasya syAt - kadAcit saMkhyeyAH syAt-kadAcit asaMkhyeyAH syAt kadAcid anantAH bhAvino vedanAsamudghAtAH santi, tatra yo'surakumArabhavAduduvRtya narakaM na gamiSyati kintu anantaraM paramparayA vA manujabhavaM prApya siddho bhaviSyati tasya nairayitvAvasthAbhAvina: puraskRtA vedanAsamudghAtA na santi nairakillAvasthAyA evAsadbhAvAt yaH punastadbhavAnantaraM paramparayA narakaM yAsyati tasya puraskRtAH bedanAsamudghAta atIta hue haiM, kyoMki usane atIta kAla meM ananta vAra nAraka- avasthA prApta kI hai aura eka-eka nAraka bhava meM kama se kama saMkhyAta vedanAsamudaghAta hote haiN| gautamasvAmI - he bhagavan ! asurakumAra ke nAraka avasthA meM bhAvI vedanAsamudghAta kitane haiM ? bhagavAn he gautama! kisI asurakunAra ke nAraka avasthA meM bhAvI vedanAsamudghAta hote haiM, kisI ke nahIM hote haiM / jisa ke hote haiM, usake kadAcita saMkhyAta, kadAcit asaMkhyAta aura kadAcit ananta hote haiM ina meM jo asurakumAra ke bhava se nikala kara naraka ke bhava meM kabhI janma nahIM legA, kintu anantara bhava meM athavA paramparA se manuSyabhava prApta kara ke siddha ho jAegA, usake nAraka bhAvI AgAmI vedanAsamudaghAta nahIM hote haiM, kyoMki use samruddhAta atIta thayela che, kema ke teNe atItakALamAM anantavAra nAraka avasthA prApta karI che ane eka-eka nAraka bhavamAM echAmAM echA paNu saMkhyAta vedanA samuddAta thAya che. zrIgautamasvAmI-he bhagavan ! asurakumAranA nAraka avasthAmAM bhAvI vedanAsamu dUdhAta keTalA che? zrIbhagavAna-De gautama ! koi asurakumAranA nAraka avasthAmAM bhAvI vedanAsamud ghAta thAya che kAInA nathI thatA, jemanA thAya che temanA kAcit sakhyAta, kadAcit asakhyAta ane kadAcita ananta hAya che. emAMthI je asurakumAranA paraMtu anantara bhavamAM athavA bhavathI nikaLIne nArakanA bhavamAM kAI janma nahIM le. paraMparAthI manuSya bhava prApta karIne siddha thai jaze, tenA nAraka paryAya bhAvI AgAmI vedanA samudghAta nathI thatA, kemake tene nAraka zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #968 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabhaiyabodhinI TIkA pada 36 sU0 4 vedanAsamudghAtavizeSanirUpaNam 955 santi, tatrApi yaH sakRd jaghanyasthiti keSu narakeSu madhye samutpatsyate tasyAmurakumArasya jaghanyenApi saMkhyeyAH vedanAsamudghAtAH puraskRtA bhavanti sarvajaghanyasthitikeSvapi narakeSu saMkhyeyAnAM vedanAsamudghAtAnAM sadabhAvAt, nairayikANAM vedanAbahulatvAt , asakRd jaghanyasthitikeSu sakRdasakRdvA gama ne asaMkhyeyAH puraskRtAH vedanAsamudghAtAH, anantazo narakagamane anantA bodhyA:, gautamaH pRcchati-' egamegassa NaM bhaMte ! amurakumArassa asura kumAratta kevaiyA veyaNAsamugghAyA atotA?' he bhadanta ! ekaikasya khalu asurakumArasya asurakumAratve pUrva vRttasya sakalAtItakAlApekSayA kiyanto bedanAtasudghAtA atItAH ? bhagazanAha-'goyamA !' he gausama ! 'aNaMtA' anantA vedanAsamudghAtA asurakumArasya pUrvama surakumAratve vRttasya atItAH santi, 'kevaiyA purekkhaDA?' kiyanto vedanAsamudghAtA: nArakaparyAya hI prApta nahIM hone vAlI hai, kintu jo asurakumAra usa bhava ke pazcAt paramparA se naraka meM jAegA, usa ke bhAvI vedanAsamudghAta hote haiM unameM jo eka vAra jaghanya sthiti vAle naraka meM utpanna hogA, usa asurakumAra ke jaghanya bhI saMkhyAta vedanAsamudghAta hote haiM kyoMki vedanA kI bahulatA hotI hai / kaI vAra jaghanya sthitika naraka meM jAne para asaMkhyAta vedanAsamuddhAta hoMge aura ananta vAra naraka meM jAe to ananta vedanAsamudghAta hoNge| gautamasvAmI-he bhagavana ! eka-eka asurakumAra ke, asurakumAra avasthA meM, sampUrNa atIta kAla kI apekSA se kitane vedanAsamudaghAta atIta hue ? bhagavAn-he gautama ! eka-eka asurakumAra ke asurakumAra avasthA meMatIta kAla meM jaba vaha asurakumAra thA taba, ananta vedanAsamudUdhAta atIta hue| gautamasvAmI-asurakumAra ke asurakumArAvasthA meM kitane vedanAsamudghAta bhAvI hai ? paryAya ja prApta thanAra nathIpaNa je asurakumAra te bhavanA pachI paraMparAthI narakamAM jaze, tenA bhAvI vedanA samudraghAta thAya che. temAMthI paNa je ekavAra jaghanya sthitivALA narakamAM utpanna thaze. te asurakumAranAM jaghanya paNa saMkhyAta vedanA samuddaghAta thaze, kemake jaghanya sthitika narakamAM paNa saMkhyAta vedanA samudraghAta thAya che, kemake nArakone vedanAnI bahulatA hoya che, keTalIka vAra jaghanya sthitika narakamAM jatAM asaMkhyAta vedanA samudraghAta thaze ane anantavAra narakamAM jAya te ananta vedanA muddaghAta thaze. zrIgautamasvAmI-he bhagavan ! eka-eka asurakumAranA asurakumAra avasthAmAM, saMpUrNa atIta kALanI apekSAthI keTalA vedanA samuddaghAta atIta thayA che ? zrIbhagavAn he gautama ! eka eka asurakumAranA asurakumAra avasthAmAM atIta kALamAM jyAre te asurakumAra hatA tyAre ananta vedanA samuddaghAta atIta thayA. zrIgautamasvAmI-he bhagavan asurakumAranA asurakumAra avasthAmAM keTalA vedanA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #969 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prazApanAsUtre asurakumArasya asurakumAratve puraskRtAH bhAvinaH santi ? bhagavAnAha-'goyamA ! ' he gautama ! 'kassai asthi, kassai natthi' kasyacid-asurakumArasya bhAvinaH santi, kasyacid bhAvino na santi, tatrApi-' jassatthi tassa jahaNNeNaM eko vA, do vA, tiNNi vA, ukoseNaM saMkhejA vA, asaMkhejA vA, aNaMtA vA' yasya-asurakumArasya santi tasya jaghanyena eko vA dvau vA yo vA, uskRSTena saMkhyeyA vA asaMkhyeyA vA aNaMtA vA bhAvinaH santi tatra saMkhyeyAn vArAn asurakumAratvena utpatsyamAnasya saMkhyeyAH, asaMkhyeyAn vArAn utpatsyamAnasya asaMkhyeyAH, anantAn vArAn utpatsyamAnasya anantA bhAvino vedanAsamudghAtA bhavanti, 'evaM nAgakumAratte vi jAva vemANiyatte' evam-asurakumAratve iva nAga kumAratve'pi yAvat-suvarNakumAratvaprabhRtau vaimAnikatvAnte ca pUrva vRttasya asurakumArasya bhagavAn-he gautama ! kisI ke haiM, kisI ke nahIM jisa ke haiM usa ke jagha. nya eka, do athavA tIna hai aura utkRSTa saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta hai| ina meM se jo saMkhyAta bAra puna: asurakumAra avasthA meM utpanna hogA, usa ke saMkhyAta bhAvI vedanAsamudghAta hoMge, jo asaMkhyAta vAra utpanna hogA usa kI apekSA se ananta bhAvo vedanAsamudghAta hoge| jaise asurakumAra ke asurakumAra-avasthA meM vedanAsamudghAta kahe haiM, usI prakAra asurakumAra ke nAgakumAra-avasthA meM bhI yAvat vaimAnika avasthA meM bhI ananta vedanAsamudaghAta atIta hue haiN| bhAvI samudghAta kisI ke hote haiM, kisI ke nahIM hote| jisa ke hote haiM usa ke jaghanya eka, do yA tIna tathA uskRSTa saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta hote haiN| jisa prakAra asurakumAra ke nAraka-paryAya se lekara vaimAnikaparyAya taka meM vedanAsamudghAta kA nirUpaNa kiyA gayA hai, usI prakAra nAgakumAra Adi ke ghedanAsamudghAta kA nirUpaNa bhI samajha lenA caahie| tAtparya yaha hai ki samudraghAta bhAva hoya che? zrIbhagavAna-he gautama! koInA hAya che, keinA nathI hotA. jemanA hoya che. temanA jaghanya eka, be agara te traNa hoya che ane utkRSTa sa khyAta, asaMkhyAta athavA ana ta hoya che. te temanAmAMthI je saMkhyAta vAra punaH asukumAra avasthAmAM utpana thaze, tene saMkhyAta bhAvI vedanA samudghata thaze. je asaMkhyAta vAra utpanna thaze tenA asaMkhyAta ane je anantavAra asurakumAranA rUpamAM utpanna thaze temanI apekSAthI ananta bhAvI vedanA samuddhAta thaze. jema asurakumAranA asurakumAra avasthAmAM vedanA samuddaghAta kahyA che, e ja prakAre asurakumAranA nAgakumAra avasthAmAM paNa yAvatu vaimAnika avasthAmAM paNa ananta vedanA samuddaghAta atIta thayelA che. bhAvI samudghata keIne thAya che, keInA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #970 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 36 sU0 4 vedanAsamudghAtavizeSanirUpaNam 957 anantA atItAH vedanAsamudghAtA bhavanti, bhAvinastu kasyacit santi kasyacinna santi, yasyApi santi tasyApi saMkhyeyA vA asaMkhyeyA vA anantA vA avaseyA: samprati nAgakumArAdiSu atidizannAha-' evaM jahA veyaNAsamugghAeNaM asurakumAre neraiyAdi vemANiyapajavasANesu bhaNi bho tahA nAgakugarA diyA avasesesu sahANesu parahANesu bhANiyanvA jAva vemANiyassa vemANiyatte' evam-asurakumAroktarItyA yathA vedanAsamudghAtena asura kumAro nairayi kAdi vaimAnikaparyavasAneSu caturviMzatidaNDakakrameNa bhaNitastathA nAgakumArAdikA api caturviMzatidaNDa kapadavAcyA avazeSeSu svasthAneSu nAgakumAratvAdiSu, parasthAneSu canairayikatvAdiSu bhaNitavyAH, yAvat-suvarNakumArasya agnikumArAdi bhavanavAsinaH pRthivIkAyikAyekendriyasya vikalendriyasya paJcendriyatiryagyonikasya manuSyasya vAnavyantarasya jyotiSkasya vaimAnikasya ca svasthAneSu parasthAneSu ca yAvad vaimAnikatve pUrva vRttasya anannA vedanAsamudghAtA atItAH, bhAvinastu saMkhyeyA vA asaMkhyeyA vA anantA vA bodhyA: 'etamete cauvvIsA cauccIsaM daMDagA bhavaMti ' evam-pUrvoktarItyA ete-pUrvoktAH nairayikAdi vaimAnikAntA jIvAzcaturviMzati saMkhyakAH svArasthAnabhedena pratyekaM caturvizakA daNDakA bhavanti, tathA ca 1056 SaTpaJcAzadadhikasahasrasaMkhyakA AlApakAH bhavantIti bhAvaH // sU0 4 // asurakumAra ke asurakumAra rUpa svasthAna meM kitane atIta-anAgata vedanA. samudaghAta haiM, tathA nAraka Adi parasthAnoM meM kitane vedanAsamudghAta atIta anAgata haiM, yaha jaise Upara batalAyA gayA hai, usI prakAra nAgakumAra Adi se lekara vaimAnikoM taka ke bhI svasthAna aura parasthAnoM meM vedanAsamudghAta samajha lene cAhie / arthAt cauvIsoM daNDakoM ko lekara nAgakumArAdi saba ke vedanAsamudghAtoM kA nirUpaNa jAna lenA cAhie / isa prakAra cauvIsa daMDakoM meM se pratyeka daMDaka kA cauvIsoM daMDakoM ko lekara kathana karane para 1056 AlApaka nathI thatA tenA jaghanya eka, be agara traNa tathA utkRSTa saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta thAya che. je prakAre asurakumAranA na raka-paryAyathI laIne vaimAnika paryAya sudhImAM vedanA samuddaghAtanuM nirUpaNa karAyuM che, e ja prakAre nAgakumAra AdinA vedanA muddaghAtanuM nirUpaNa paNa samajI levuM joIe. tAtparya e che ke asurakumAranA asurakumAra rUpa svasthAnamAM keTalAM tata-anAgata vedanA samuddaghAta che, tathA nAraka Adi parasthAnemAM keTalA vedanA samuddaghAta atItaanAgata che, te jema upara batAvela che, e ja prakAre nAgakumAra AdithI laIne vaimAnike sudhI paNa vasthAna ane parasthAnamAM vedanAsa muddaghAta samajI levA joIe. arthAt vIse daMDakene laIne nAgakumArAdi badhAnI vedanA samuddaghAtanuM nirUpaNa jANI levuM joIe. e prakAre vIsa daMDakomAMthI pratyeka daMDakanA vIse daMDakane laIne kathana zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #971 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 958 prajJApanAsUtre // kaSAyasamudghAtavaktavyatA // mUlam-egamegasta NaM bhaMte ! neraiyassa neraiyatte kevaiyA kasAyasamugghAyA aIyA? goyanA! aNaMtA, kevaiyA purekkhaDA? goyamA kassai asthi, kassai natthi, jastathi eguttariyAe jAca aNaMtA, egamegassa NaM bhaMte ! neraiyassa asurakumAratte kevaiyA kasAyasamugghAyA aIyA? goyamA ! agaMtA, kevaiyA purekkhaDA ? goyamA ! kassai asthi kassai natthi, jassasthi liya saMkhejA siya asaMkhejA siya aNaMtA, evaM jAva neraissa thaNiyakumAratte, puDhavikAiyatte eguttariyAe neyavvaM, evaM jAva maNuyatte, vANamaMttaratte / jahA asurakumAratte, joisiyatte aIyA aNaMtA, purekkhar3A kaslai asthi kastai natthi, jastathi siya asaMkhejjA siya aNaMtA, evaM vemANiyatte vi siya asaMkhejjA siya aNaMtA, asurakumArassa neraiyatte atItA aNaMtA, purekkhaDA kassai asthi kassai natthi, jastathi siya saMkhejA siya asaMkhejA siya aNaMtA, asurakumArassa asurakumAratte aIyA aNaMtA purekkhaDA eguttariyA, evaM nAgakumAratte jAva niraMtaraM vemANiyatte jahA neraiyassa bhaNiyaM taheva bhANiyavvaM, evaM jAva thaNiyakumArasta vi vemANiyatte, navaraM savvesiM saTTANe eguttariyAe paraTANe jaheva asurakumArassa, puDhavikAiyasta neraiyatte jAva thaNiyakumAratte atItA agaMtA, purekkhaDA kassai asthi kassai natthi, jassatthi siya saMkhejA siya asaMkhejA siya aNaMtA, puDhavikAiyassa puDhavikAiyatte jAva maNUsatte aIyA aNaMtA purekkhaDA kassai asthi kassai natthi, jassa asthi eguttariyA, vANamaMtaratte jahA Ne iyatte, joisiya. vemANiyatte atItA aNaMtA, purekkhaDA kassai asthi kassai natthi ho jAte haiM, kyoMki cauvIsa ko cauvIsa se guNita karane para eka hajAra chappana (1056) saMkhyA AtI hai| // sU0 4 / / karavAthI 1056 AlApaka thaI jAya che. kema ke vIsa vIse guNavAthI eka hajAra 75na (1056) yA thAya hai. // sU0 4 // zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #972 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prayamebodhinI TIkA pada 36 sU0 5 kaSAyasamudghAtanirUpaNam 959 jassa asthi siya saMkhejjA siya asaMkhejA siya aNaMtA, evaM jAva maNUsatte vi neyavvaM, vANamaMtarajoisiyavemANiyA jahA asurakumArA, NavaraM saTThANe eguttariyAe bhANiyabve jAva vemANiyassa vemANiyatte, evaM ee cauvosaM cauvvIsA daMDagA // sU0 5 // __chAyA-ekaikasya khalu bhadanta ! nairayikasya nairayikatve kiyantaH kaSAyasamudghAtA atItAH ? gautama ! anantAH, kiyantaH puraskRtAH ? gautama ! kasyApi santi kasyApi na santi, yasya santi ekottareNa yAvad anantAH, ekaikasya khalu bhadanta ! narayikasya asura kumAratve kiyantaH kaSAyasamudaghAtA atItA: 1 gautama ! anantAH, kiyantaH puraskRtAH ? gautama ! kasyacit santi kasyacinna santi, yasya santi syAt saMkhyeyAH, syAt asaM kaSAyasamudghAta zabdArtha-(egamegassa NaM bhaMte ! neraiyassa neraiyatte kevaiyA kasAyasamu. gghAyA aIyA ?) he bhagavan ! eka-eka nAraka ke nArakatva-nArakaparyAya meM kitane kaSAyasamudaghAta atIta hue haiM ? (goyamA ! aNaMtA) he gautama ! ananta (kevaiyA purekkhaDA ?) bhAvI kitane ? (goyamA ! kassai atdhi, kasmai nasthi) he gautama ! kisI ke haiM, kisI ke nahIM) (jassatthi eguttariyAe jAva aNaMtA) jisake haiM eka se lagAkAra ananta haiN| (egamegassa NaM bhaMte ! neraiyassa asurakumAratte kevahayA kasAyasamugghAyA atItA ?) he bhagavan ! eka-eka nAraka ke asurakumArapane meM kitane kaSAya samudaghAta atIta hae ? (goyamA ! aNaMtA) he gautama ! ananta (kevaiyA purekkhaDA?) bhAvI kitane ? (goyamA ! kastai asthi, kassai natthi) he gautama ! kimI ke haiM, aura kisI ke nahIM (jastathi siya saMkhejjA, siya asaMkhejjA, kaSAya samuddaghAta zahAtha-(egamegassa NaM bhaMte ! neraiyassa neraiyatte kevaiyA kasAyasamugghAyA aIyA) he bhagavAna ! eka eka nArakanA nArakatva paryAyamAM keTalA kaSAyasamuddaghAta atIta thayA cha ? (goyamA ! aNaMtA) 3 gautama ! ananta (kevaiyA purekkhaDA) bhAvI ear (goyamA ! kassaha atthi, kassai natthi) he gautama ! nA cha, na nathI (jassa asthi eguttariyAe jAva arNatA) nA che methI 23 42rI ananta cha. ___ (egamegassa NaM bhaMte ! neraiyassa asurakumAratte kevaiyA kasAyAsamugghAyA atItA 1) he bhagavan! eka eka nArakanA asurakumArapaNAmAM keTalA kaSAyasamughAta atIta thayA? (goyamA aNaMtA) 3 gotama! ananta (kevaiyA purekkhaDA) mAvI Ba (goyamA ! kassai asthi, kassai natthi) he gautama ! nA che, dhanA nathI (jassasthi siya saMkhejjA siya zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #973 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prazApanAsUtre khyeyAH, syAd anantAH, evaM yAvad nairayikasya stanitakumAratve, pRthivIkAyikatve eko ttareNa jJAtavyam, evaM yAvada manuSyatve, vAnavyantaratve yathA amurakumAratve, jyotiSkatve atItA anantAH, puraskRtAH kasyacit santi kasyacima santi, rasya santi syAd asaMkhyeyAH, syAd anantAH, evaM vaimAnikatve'pi syAd asaMkhyeyAH, syAd anantAH, asura kumArasya nairayikatve atItA anantAH, puraskRtAH kasyacit santi kasyacinna santi yasya santi syAt saMkhyeyAH, syAd asaMkhyeyAH, syAd anantAH, amurakumArasya asurakumAratve siya arNatA) jisake hai, syAt saMkhyAta, sthAt asaMkhyAta, syAt ananta haiM (evaM jAva neraDyasta dhaNiyakumAratte) isI prakAra yAvat nAraka ke stanitakumAraavasthA meM (puDhavikAiyatte eguttariyAe neyavvaM) pRthivIkAyika paryAya meM eka se lekara jAnanA cAhie (evaM jAva maNuyatte) isI prakAra yAvat manuSyapane meM (vANamaMtaratte jahA asurakumAratte) vAnanyantara paryAya meM jaise asurakumAra paryAya meM (joisiyatte atItA aNaMtA) jyotiSka avasthA meM atIta ananta (purekkhaDA kassai asthi, kassai nasthi) bhAvI kisI ke haiM, kisI ke nahIM (jassasthi siya asaMkhejjA, siya aNaMtA) jisake haiM, syAt asaMkhyAta, syAt ananta haiM (evaM vemANiyatte visiya asaMkhejjA, siya arNatA) isI prakAra vaimAnikapane meM syAt asaMkhyAta, syAt ananta (asurakumArassa neraiyatte atItA aNaMtA) asurakumAra ke nairayika-avasthA meM atIta ananta (purekkhaDA kassai asthi, kassai nasthi) bhAvI kisI ke haiM, kisI ke nahIM (jastathi siya saMkhejjA, siya asaMkhejjA, siya aNaMtA) jisake haiM, kadAcit saMkhyAta, kadAcita asaMkhyAta, kadAcit ananta / asaMkhejjA, siya aNatA) ne cha, syAta sAta, syAt sabhyAta, syAt sanata che. (evaM jAva neraiyassa thaNiyakumAratte) me pr4||yaavt nA24nA stanitabhAra avazthAmA (puDhavikAiyatte eguttariyAe neyambaM) pRthvI 44 pAyamA 565 methI chana ony s (evaM jAva maNuyatte) me prahAre yAvat manuSya paNAbhA (vANamaMtaratte jahA asurakumAratte) vAnavyanta2 paryAyabhA 21masumAra paryAyamai (joisie atItA arNatA) yati 12yAmA matIta ananta (purekkhaDA kassai asthi kassai natthi) bhAvI nA DAya che, nA nahI (jassatthi siya asaMkhejjA, siya aNaMtA) manA cha syAt asaMkhyAta sthAt ananta che. (evaM vaimANiyatte vi siya asaMkhejjA, siya aNaMtA) me 4 prahAre vaimAnirapaNe syAt adhyAta, syAt mananta (asurakumArassa neraiyatte atItA arNatA) asumAranA nai4i-51 mA tIta ananta (purekkhaDA kassai atthi, kassai natthi) mApI AnA cha, nA nathI (jassasthi siya saMkhenjA, siya asaMkhejjA, siya aNaMtA) nA che te zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #974 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 36 sU0 5 kaSAyasamudghAtanirUpaNam atItA anantAH, puraskRtA e kottarakAH, evaM nAgakumAratve yAvanirantaraM vaimAnikatve yathA nairayikasya bhaNitaM tathaiva bhaNitavyam , evaM yAvat stanitakumArasyApi vaimAnikatve, navaraM sarveSAM svasthAne ekottaram , parasthAne yathaiva asurakumArasya, pRthivIkAyikasya nairayikatve yAvat stanitakumAratve' atItA anantAH, puraskRtAH kasyacit santi, kasyacinna santi, yasya santi syAt saMkhyeyAH, syAt asaMkhyeyAH, syAd anantAH, pRthivIkAyikasya pRthivI kAyikatve yAvad manuSyatve atItA anantAH, puraskRtAH kasyacit santi kasya (asurakumArassa asurakumAratte) asurakumAra ke asurakumAra-avasthA meM (atItA arNatA) atIta ananta (purekkhaDA eguttariyA) AgAmI eka se lagA kara (evaM nAgakumAratte jAva niraMtara vemANiyatte) isI prakAra nAgakumAra-bhavasthA meM yAvat lagAtAra vaimAnika-avasthA meM (jahA neraiyassa bhaNiyaM taheva bhANiyavya) jaise nAraka kA kahA vaisA hI kahanA cAhie (evaM jAva thaNiya. kumArassa vi vemANiyatte) isI prakAra yAvat stanitakumAra ke bhI vaimAnikapane meM (navaraM) vizeSa (samvesiM saTTANe eguttariyAe) saba kA svasthAna meM eka se lagAkara (parahANe jaheva asurakumArassa) parasthAna meM asurakumAra ke samAna / . (puDhavikAiyassa neraiyatta jAva thaNiya kumAratta) pRthivIkAyika ke nairayika pane meM yAvat stanitakumArapane meM (atItA aNaMtA) atIta ananta (purekkhaDA kassai atthi, kastai natthi) bhAvI kisI ke haiM, kisI ke nahIM (jassatthi siya saMkhejjA, siya asaMkhejjA, siya aNaMtA) jisake hai usake kadAcit saMkhyAta, kadAcit asaMkhyAta, kadAcit ananta haiM (puDhavikAiyassa puDhavikAiyatte jAva kadAcit saMkhyAta, kadAcit asaMkhyAta, kadAcita ananta. (asurakumArassa asurakumAratte) asu2mAranA asumAra avasthAmA (atItA aNaMtA) matIta ananta (purekkhaDA eguttariyA) mAsAmI 4thI bana (evaM nAgakumAratte jAva niraMtara vemANiyatte) zata nAmA2 avasthAmA yAvat nirantara vaimAni4 2masyAmA (jahA neraiyassa bhaNiyaM tahe va bhANiyavvaM) 241 nA24nA te te vA naye. (eva jAva thaNiyakumArassa vi vemANiyatte) 22. 24 ||re yAvat stanita mAranA 554 vaimAni:paNe (navara) vizeSa (savvesiM saTTANe eguttariyAe) yAnA 21sthAnamA methI 23 42rIna (paradvANe jaheva asurakumArassa) 522thAnamA asu24mAranI samAna. (puDhavikAiyassa neraiyatte jAva thaNiyakumAratta) 2411yin| nara4i5o yAvat stanitabhA25 mA (atotA aNaMtA) AtIta ananta (purekkhaDA karasai asthi, kassai natthi) nAva na che, dhanA nathI (jarasatthi siya saMkhejo, siya asaMkhejjA, siya aNaMtA) / cha tenA hAyit sadhyAta, hathit asabhyAta bhane dAyit ananta cha. (puDhavikAiyassa paDhavikAiyatte jAva magRsatte) pRthvIyiTana pRthvIya avasthAmA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #975 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - prajJApanAsUtre citra santi, yasya santi ekottaram , vAna vyantaratve yathA nairayikatve, jyotiSka vaimAnikatve thatItA anantAH, puraskRtAH kasyacit santi kasyacinna santi, yasya santi sthAd asaM. khyeyAH, syAd anantAH, evam-yAvad manuSyatve'pi jJAtavyam , vAnavyantarajyotiSkavaimAnikA yathA asurakumArAH, navaraM svasthAne ekottareNa bhaNitavyaM yAvada vaimAnikasya vaimAnikara, evamene caturviMzatizcaturviMzakA daNDakAH // sU0 5 // maNUsatte) pRthivIkAyika ke pRthivIkAyika-avasthA meM yAvat manuSya-avasthA meM (atItA aNaMtA) atIta ananta haiM (purekkhaDA kassaha asthi, kassai nasthi) bhAvi kisI ke haiM, kisI ke nahIM (jassa asthi eguttariyA) jisake haiM, eka se lagAkara (vANamaMtaratte jahA neraiyatte) vAnavyantara avasthA meM nAraka-avasthA ke samAna (joisiyavemANiyatta) jyotiSka aura vaimAnika avasthA meM (atItA arNatA) atIta ananta haiM (purekkhaDA kassai asthi) kisI ke haiM (kassai natthi) kisI ke nahIM (jassa asthi siya asaMkhejjA siya aNaMtA) jisa ke haiM, usake syAt asaMkhyAta, syAt ananta (evaM jAva maNUsatte vineyavaM) isI prakAra yAvat manuSyatva meM bhI samajhanA cAhie (vANamaMtarajoisiyavemANiyA jahA asurakumArA) vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika, asurakumAroM ke samAna (NavaraM) vizeSa (sahANe) svasthAna meM (eguttariyAe bhANiyabve) eka se lagAkara kahane cAhie (jAva vemANiyassa vemANiyatte) yAvat vaimAnika ke vaimAnika paryAya meM (evaM ee cauvvIsaM cauvIsA daMDagA) isa prakAra ye caubIsa ke caubIsa daMDaka haiN| suu05|| yAvata manuSya avasthAmA (atItA aNaMtA) matIta mananta (purekkhaDA kassai atthi, kassai natthi) bhAvI nA cha, ani nathI (jassa asthi eguttarIyAe) nA cha, methI AraMbhIne. (vANamaMtaratte jahA neraiyatte) pAnayanta2 5125mA nA2412thAnI samAna (joisiya vemANiyatte) yA ta mana bhani masyAmA (atItA aNaMtA) matIta mananta (purekkhaDA kassai atthi, kassai utthi) / che, nA nayI (jassa atyi siya asaMkhemjA, siya aNatA) nA che tanA syAt sadhyA1 syAt ananta (evaM jAva maNUsatte vi neyavvaM) me re yAvat manuSyasvabhA 59 samanyu neya (vANamaMtarajoisiyavemANiyA jahA asurakumArA) pAna0yanta2, yAti04, paimAni4, sasubhAnA samAna (navara) vizeSa (saTTANe) svasthAnamA (eguttariyAe bhANiyavve) methI bane 34 madhye (jAva vemANiyassa vemANiyatte) yAvat vaimAninA vaimA na paryAyabhA (evaM ee cavvIsaM cavIsA daMDagA) se prahAre mA yovIsanA yAvIsa 64 cha. ||suu0 5 // zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #976 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 36 sU0 5 kaSAyasamudghAtanirUpaNam 963 , TIkA- - atha kaSAyasamudghAtamadhikRtya prarUpayitumAha-' egamegassa NaM bhaMte ! neraiyassa neraiyatte kevaiyA kasAyasamugdhA yA atItA ? ' he bhadanta ! ekaikasya khalu nairayikasya nairafused bhave pUrva vRttasya sakaLAtItakAlApekSayA kiyantaH kaSAyasamudghAtA atItAH ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! ' anaMtA' anantAH kaSAyasamudghAtA nairayikasya ratve atItAH santi, ' kevaiyA purekkhaDA ?' kiyantaH kaSAyasamudghAtAH puraskRtAHnaikatve bhave bhAvinaH santi ? bhagavAnAha - ' goyamA !' he gautama ! ' kassai atthi kassara nattha' kasyavinnairakasya nairayikatve bhave bhAvinaH kaSAyasamudgha tAH santi, svanina santi, 'jassatthi paguttariyAe jAva anaMtA ' yasyApi nairayikasya nairayikatve kaSAyasamudvAtA bhAvinaH santi tasyApi ekottareNa - pUrvoktena ekottareNa prakAreNa yAvat - jaghanyena eko vA dvau vA trayo vA utkRSTena saMkhyeyA vA asaMkhyeyA vA anantA vA TIkArtha-3 -aba kaSAya samudghAta kI prarUpaNA kI jAtI hai gautamasvAmI - he bhagavan ! eka-eka nAraka ke nArakapane meM arthAt nAraka dazA meM kitane kaSAyasamudghAta vyatIta hue haiM ? bhagavAn he gautama ! nAraka ke nAraka dazA meM ananta kaSAya samudghAta sampUrNa atIta kAla kI apekSA se vyatIta hue haiM / gautamasvAmI - he bhagavan ! eka nAraka ke nAraka paryAya meM kitane kaSAya samudghAta bhaviSya meM hone vAle haiM ? bhagavAn - he gautama! kisI nAraka ke bhAvI samudghAta haiM, kisI ke nahIM, arthAt koI nAraka bhaviSya meM kaSAya samudghAta karegA, koI nahIM karegA / jisa nAraka ke nArakapane meM bhAvI kaSAyasamudghAta haiM, usake jaghanya eka, do yA tIna haiM aura utkRSTa saMkhyAta asaMkhyAta athavA ananta haiM / pRcchA ke sayama TIkA :-dhruve kaSAya samuddhAtanI prarUpaNA karAya che zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! eka-eka nArakanA nArakapaNe arthAt nAkadazAmAM keTalA kaSAya samudghata atIta thayelA che ? zrI bhagavAn-De gautama ! nArakanA nArakadazAmAM anantakAyasamuddhAta sampUrNa atItakAlanI apekSAe vyatIta thayA che. zrI jhautamasvAmI-he bhagavan ! eka nArakanA nAraka paryAyamAM keTalA kaSAyasamuddhAta bhaviSyamAM thanArA che? zrI bhagavAn-he gautama ! kei nArakanA bhAvI samuddhata che, keInA nathI arthAt kaI nAraka bhaviSyamAM kaSAya samuddAta karaze, kAI nahIM' kare, je nArakanA narakapaNAmAM bhAvI kaSAya samuddAta che, tenA jaghanya, eka, be agara traNa che ane utkRSTa sakhyAta, asa khyAta athavA ananta che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #977 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 964 prajJApanAsUtre bodhyAH, tatra pRcchA samaye bhavaparyante vartamAno yaH kSINazeSAyuH kaSAyasamudghAtamaprAptaH sabheva narakapavAduddhRtya anantaraM paramparayA vA bhaviSyati na punarnarakAvAsagAmI bhavati tasya bhAvinaH [: kaSAyasamuddhAtA nairayikatvena santi, tadanyasya tu santi tatrApi kSINazeSAyuSAM narakabhavabhAjAM jaghanyena eko vA dvau vA trayo vA bodhyAH, utkRSTena tu saMkhyeyavarSazeSAyuSAM saMkhyeyAH, asaMkhyeyavarSazeSAyupAma saMkhyeyAH, anantazautpatsyamAnAnAmanantAH kaSAyasamudarat bhAvino bodhyA: samprati nairayikasyaivAsurakumAratvamadhikRtya pRcchati - ' egamegarasa NaM bhaMte ! neraiyassa asurakumAratte kevaiyA kasAyasamugdhAyA atItA ? ' he bhadanta ! ekaikasya } jo nAraka apane bhava ke antima kAla meM vartamAna hai, vaha apanI narakAyu kA kSaya kara ke, kaSAyasamudghAta kie binA hI, narakabhava se nikala kara anantara manuSya bhava yA paramparA se manuSyabhava pAkara mokSa prApta karegA arthAt punaH kabhI naraka bhava meM nahIM jAegA, usa nAraka ke nAraka avasthA saMbaMdhI bhAvI kaSAyasamudghAta nahIM haiN| jo nAraka aisA nahIM hai arthAt jise narakabhava meM dIrgha kAla taka rahatA hai athavA jo punaH kabhI narakabhava ko prApta karegA, usake bhAvI samudghAta haiN| unameM bhI jinakI lambI narakAyu vyatIta ho cukI hai aura thoDI zeSa hai, unake eka, do athavA tIna kaSAya samudghAta hote haiM, jinakI Ayu saMkhyAta varSa kI zeSa haiM, unake saMkhyAta, jinakI Ayu asaMkhyAta varSa kI zeSa hai unake asaMkhyAta aura jo bhaviSya meM ananta vAra naraka meM utpanna hoMge unake ananta bhAvI kaSAyasamudghAta samajhane cAhie / aba yaha nirUpaNa kiyA jAtA hai ki eka-eka nAraka ke asurakumAra praznanA samaye je nAraka peAtAnA bhavanA antimakALamAM vamAna che, te peAtAnA nArakAyunA kSaya karIne kaSAya samudghAta karyAM vinA ja nArakabhavathI nIkaLIne anantara manuSyabhava agara paraMparAthI manuSyabhava pAmIne mekSa prApta karaze. arthAt punaHkayAreya narakabhavamAM jaze nahIM te nArakanA nAraka avasthA sambandhI bhAvI kaSAya samuddAta nathI, je nAraka evA nathI arthAt je narabhavamAM dIrghakALa sudhI raDe che, athavA je phrI kyAre ya narakabhavane prApta karaze, tenA bhAvI samudghAta haiAya che. temanAmAM paNa jeTaluM lAMchu nArakAvu vyatIta thai cUkyu che, ane thADu khAkI che, temanAmAM eka, e athavA traNu kaSAya samuddAta thAya che, jenuM AyuSya saMkhyAta vanuM khI che, temanA saMkhyAta, jenu' AyuSya asa'khyAta vanu khAkI che, temanA asakhyAta ane jee bhaviSyamAM ananta vAra nArakamAM utpanna thaze temanA ananta bhAvai kaSAya samuddhAta samajavA joie. have te nirUpaNa karAya che ke eka-eka nArakanA asurakumAra avasthAmAM keTalA kaSAyasasudhAta hoya che ? zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #978 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 36 sU0 5 kaSAyasamudghAtanirUpaNam khalu nairayikasya asurakumAratve pUrva vRttasya sakalAtIta kAlA peyA kiyantaH kaSAyasamudghAtA atItAH santi ? bhagavAnAha-'goyamA ! ' he gautama ! ' aNaMtA' anantAH kaSAyasamudghAtA nairayikasyAsurakumAratve atotAH santi, ' kevaiyA purekkhaDA ? ' kiyantaH kaSAyasamudghAtAH puraskRtA bhAzniH santi ? bhagavAnA-'goyamA !' he gautama ! 'kassai asthi kassAi nasthi ' kasyacit nairayikasyAsura kumAratve bhAvinaH kaSAyasamudghAtAH santi, kasyacinna santi, 'jassatthi siya saMkhejA siya asaMkhejA siya aNaMtA' yasyApi nairayikasyAsurakumAratve bhAvinaH kaSAya samudghAtAH santi tasyApi syAt-kadAcit saMkhyeyAH, syAtkadAcid asaMkhyeyAH, syAt-kadAcid anantA bhAvinaH santi tatra yo nairayiko narakAduvRttyAsurakumAratvaM nopalapsyate tasyAsurakumAratve bhAvinaH kaSAyasamudghAtA na santi, ya: punarasurakumAratvamupalapsyate tasya santi, tatrApi jaghanyena saMkhyeyA bodhyAH asurakumArANAM avasthA meM kitane kaSAyasamudghAta haiM ? gautamasvAmI-he bhagavan ! eka-eka nAraka ke asurakumAra paryAya meM kitane kaSAyasamudghAta vyatIta hue haiN| bhagavAn-he gautama ! eka-eka nAraka ke asurakumAra paryAya meM ananta kaSAyasamudghAta atIta haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! bhAvI kitane hai ? bhagavAn he gautama ! kitI ke haiM, kisI ke nahIM hai| arthAta jo nAraka bhaviSya meM asurakumAra paryAya meM utpanna hogA, usa nAraka ke asurakumAra paryAya saMbaMdhI bhAvI samudghAra haiM, jo nahIM utpanna hogA, usake nahIM haiN| jipta nAraka ke asurakumAra paryAya meM bhAvI kaSAyasamudghAta hai, usake kadAcit saMkhyAta, kadAcit asaMkhyAta aura kadAcit ananta bhAvI samudaghAta haiN| jo nAraka bhaviSya meM jaghanya sthitighAlA asurakumAra hogA usakI apekSA se zrI gautamasvAmI-he bhagavan! eka-eka nArakanA asurakumAra paryAyamAM keTalA kaSAyasamudyAta vyatIta thayA che ? zrI bhagavAna- he gautama ! eka-eka nArakanA asurakumAra paryAyamAM ananta kaSAya samuddhAta vyatIta thayA che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! bhAvI keTalA che? zrI bhagavAna -gautama! keLanA che, keInA nathI, arthAt je na raka bhaviSyamAM asurakumAra paryAyamAM utpanna thaze, te nAcchanA asurakumAra paryAya sambandhI bhAvI. samudvaghAta che, je utpanna thaze nahIM tenA nahIM hoya. je nArakanA asurakumAra paryAyamAM bhAvI kAya samudyAta che tenA kadAcit saMkhyAna, kadAcit asaMkhyAta ane kadAcita ananta bhAvI samudraghAta che. je nAraka bhaviSyamAM jaghanya sthitivALe asurakumAra thaze tenI apekSAe saMkhyAta kaSAya muddaghAta samajavuM joIe. kemake jaghanya sthitimAM zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #979 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre jaghanyasthitAvapi saMkhyeyAnAmeva kaSAyasamudghAtAnAM sadbhAvAt , teSI lobhAdikaSAyavAhalyAt , utkRSTena tu asaMkhyeyA vA anantA vA bhAvinaH kaSAyasamudghAtA avaseyAH, tatra sakRddIsthitau asakRd jaghanyasthitiSu vA utpatsyamAganAmasaMkhyeyAH anantaza utpatsyamAnAnAmanantA bodhyA:, ' evaM jAva neraiyassa thaNiyakumAratte' evam-asurakumAratve iva nairayikasya yAvad-nAgakumAratve suvarNakumAratve agnikumAratve vidyutkumAratve udadhikumAratve dvIpakumAratve dikkumAratve vAyukumAratve stanitakumAratve ca pUrva vRttasya anantAH kaSAya samudghAtA atItAH, bhAvinasnu jaghanyena saMkhyeyAH, utkRSTena asaMkhyeyA vA anantA vA bodhyAH, 'puDhavikAiyatte eguttariyAe ne yavvaM' pRthivIkAyikatve pUrva vRttasya nairayika sya saMkhyAta kaSAya samudghAta samajhane cAhie kyoMki jaghanya sthiti meM saMkhyAta mamudghAta hI hote haiM aura isakA kAraNa yaha hai ki unameM lobhAdi kaSAya kI bahulatA pAI jAtI hai| asaMkhyAta athavA ananta kaSAyasamudghAta utkRSTa samajhane cAhie / asaMkhyAta samudghAta usa asurakumAra kI apekSA se kahe haiM jo eka vAra dIrghasthitika rUpa meM athavA kaI vAra jaghanya sthitika rUpa meM utpanna hogA / jo nAraka bhaviSya meM ananta vAra asurakumAra paryAya meM utpanna hogA, usakI apekSA se ananta samudghAta kahe gae haiN| jaise nAraka ke asurakumArapane meM bhAvI kaSAyasamudghAta kahe haiM, vaise hI nAgakumAra, suvarNakumAra, agnikumAra, vidyutkumAra, udadhikumAra, dIpakumAra, dikkumAra, vAyukumAra aura stanitakumAra paryAya meM atIta kaSAyasamudrAta ananta kahanA cAhie aura bhAvI kisI ke haiM, kisI ke nhiiN| jisake haiM usake jaghanya saMkhyAta, utkRSTa asaMkhyAta athavA ananta samajhane caahie| nAraka ke pRthivIkAyikapane meM atIta kaSAyasamudghAta ananta haiN| bhAvI saMkhyAta samuddaghAta ja thAya che ane tenuM kAraNa e che ke temanAmAM lebhAdi kaSAyanI bahulatA maLe che. asaMkhyAta athavA anaMta kaSAya samudraghAta utkRSTa samajavA joIe. asaMkhyAta samuddaghAta te asukumAranI apekSAe kahyA che je ekavAra dIrghasthitika rUpamAM athavA kaI vAra ja ghanya sthitika rUpamAM utpana thaze. je nAraka bhaviSyamAM anantavAra asurakumAra paryAyamAM utpanana thaze, tenI apekSAe anata samuddaghAta kahelA che. jevA nArakanA asurakumAra paNumAM bhAvI kaSAya samuddaghAta kahyA che tevA ja nAgakumAra, suvarNakumAra, agnikumAra vidhutakumAra udadhikumAra, dvIpakumAra, dikumAra vAyukumAra ane svanitakumAra paryAyamAM atIta kaSAyasamuddaghAta ananta kahevA joIe ane bhAvI keIna hoya che, ke InA nathI hotA jenA che tenA jaghanya saMkhyAta, utkRSTa asaMkhyAta athavA ananta samajavA joIe. nArakanA pRthvIkAyikapaNumAM atIta kaSAyasa muddaghAta anata che. bhAvI samudyAta zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #980 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 36 sU0 5 kaSAyasamudghAtanirUpaNam anantAH kaSAyasamudaghAta atItAH santi, puraskRtA:-bhAvinastu ekottareNa-pUrvoktaprakA. reNa ekoktyaiva jJAtavyam tathA ca kasyacit santi kasyacinna santi yasyApi santi tasyA pi jaghanyena eko vA dvau vA trayo vA, utkRSTena saMkhyeyA vA asaMkhyeyA vA anantA kaSAya samudaghAtA avaseyA iti bhAvaH, tatra yo narakAduvRttya no pRthivIkAyabhavagAmI bhavati tasya na santi, yastu narakAduvRtya tadabhavagAmI tasyApi jaghanyena eka dvitrAH, utkRSTena saMkhyeyA asaMkhyeyA anantA vA, tatra paJcendriya tiryagyonikabhavAd manuSyabhavAd devabhavAda kaSAyasamudghAtaM gataH san sakadeva pRthivIkAyikamavagAmI tasya ekaH, vAradvayaM gAmino dvau, vAratrayaM gAminastrayaH, saMkhyeyavArAn gAminaH saMkhyeyAH, asaMkhyeyavArAna gAmi no'saMkhyeyAH, anantavArAn gAmino'nantAH kaSAyasamugdhAtA aba seyAH, 'evaM jAva maNuyatte' evam-pRthivIkAyikatve iva yAvat-akAyikatve tejaskAyikatve vAyukAyika samudghAta pUrvavat eka se lagAkara haiM, arthAta kisI ke haiM, kiso ke nhiiN| jisake haiM, usake jaghanya eka, do yA tIna haiM aura utkRSTa saMkhyAta, asaMkhyAta yA ananta haiN| jo nAraka narakabhava se nikala kara puna: kabhI pRthivIkAyika kA bhava nahIM dhAraNa karegA, jama ke bhAvI kaSAyasamudghAta nahIM haiM kintu jo naraka se nikala kara pRthivIkAyika hogA usake bhAvI samudghAta hote haiM / ve jaghanya hoM to eka, do, tIna, utkRSTa hoM to saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta / jo paMcendriya tiyaca bhava se, manuSyabhava se athavA devabhava se kaSAyamamudaghAta ko prApta hokara eka hI vAra pRthivI kAyika bhava meM gamana karegA, usa kA eka, do vAra gamana karanevAle ke do, tIna vAra gamana karane vAle ke tIna saMkhyAta cAra jAne vAle ke saMkhyAta, asaMkhyAta vAra jAne vAle ke asaMkhyAta aura anantavAra jAnevAle ke ananta kaSAyasamudghAta samajhane caahie| jaise nAraka ke pRthavIkAyika rUpa meM kaSAyasamudghAta kahe, usI prakAra pUrvavata ekathI laIne che, arthAt koInA che, keInA nathI. jenA che, tenA jaghanya eka. be agara traNa che ane utkRSTa saMkhyAta asaMkhyAta agara ananta che. je nAraka naraka bhavathI nikaLIne pharI kayAreya pRthvIkAyikane bhava dhAraNa karaze nahIM, tenA bhAvI kaSAya samughAta nathI letA paNa je nathI nikaLIne pRthvIkAyika thaze tenA bhAvI samudraghAta thAya che. teo jaghanya hoya te eka, be agara traNa, utkRSTa hoya te saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta. je paMcendriya tiryaMca bhavathI, manuSyabhavathI athavA devabhavathI kaSAya samudughAtane prApta thaIne eka ja vAra pRthvIkAyika bhavamAM gamana karaze tenA eka, be vAra gamana karanArAnA be, traNavAra gamana karanArAone traNa, saMkhyAtavAra janArAnA saMkhyAta, asaM. khyAtavAra ane ananta vAra janArAnA ananta kaSAya samudughAta samajavA joIe. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #981 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 968 prajJApanAsUtre ve patikA vikalendriyatve paJcendriyatiryagyonikasve manuSyatve pUrva vRttasya nairayikasya anantAH kaSAyasamudghAtA atItAH, bhAvinastu kaSAyasamudghAtAH kasyacit santi kasyacinna santi tasyApi jaghanyena eka dvitrA vA utkRSTena saMkhyeyA vA asaMkhyeyA vA anantA vA bodhyA:, 'vANamaMtaratte jahA amurakumArane' vAnavyantaratve pUrvaM vRttasya nairathi - kasya bhAvino vA yathA asurakumAratve kaSAyasamudghAtAH pratipAditA stathA pratipAdanIyAH, tatra anantA atItAH, bhAvinastu jaghanyena saMkhyezaH, utkRSTena asaMkhyeyA vA anantA vA kaSAyasamudghAtAH santi, 'joisiyate atItA anaMtA' jyotiSkatve pUrva vRttasya nairayikasya bhatItAH kaSAyasamudghAtA anantA bhavanti, 'purekkhaDA kassara asthi kassai natthi' purakRstA: - bhAvinaH kaSAyasamudaghAtA nairayikasya jyotiSkatve kasyacit santi kasyacinna santi, 'jassatthi siya asaMkhejnA siya anaMtA' yasyApi santi tasyApi syAt kadAcid asaMkhyeyAH syAt - kadAcid anantAH santi evaM vemANiyate vi' evam jyotiSkatve iva akAyika, tejaskAyika, vAyukAyika, vanaspatikAyika, vikalendriya, paMcendriya tiryaca aura manuSya ke rUpa meM atIta kaSAyasamudghAta ananta kahane cAhie / bhAvI kaSAyasamudghAta kisI ke haiM, kisI ke nahIM haiN| jisake haiM usake jaghanya eka, do athavA tIna haiM aura utkRSTa saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta haiM / nAraka jIva ke asurakumAra avasthA meM jaise kaSAyasamudghAtoM kA prati pAdana kiyA gayA hai, arthAt atIta ananta kahe gae haiM aura bhAvI jaghanya saMkhyAta, utkRSTa asaMkhyAta yA ananta kahe haiM, vaise hI yahAM kaha lenA cAhie / nAraka ke jyotiSka-avasthA meM atIta kaSAyasamudghAta ananta haiM / bhAvI kisI ke hote haiM, kisI ke nahIM hote| jisake hote haiM usake kadAcit asaM. khyAta aura kadAcit ananta hote haiM / isI prakAra nAraka ke vaimAnika avasthA kaSAya samuddhAta kahyA, e ja prakAre akAyika, vikalendriya, poMcendriya tiryaMca ane manuSyanA je nArakanA pRthvIka yika rUpamAM tejaSThAyika, vAyukAyika, vanaspatikAyika, rUpamAM atIta kaSAya samuddAta ananta kahevA joie. bhAvI kaSAya samuddAta kAInA hAya che, kAInA nathI hetA. jemanA che, temanA jaghanya eka, e athavA traNa che ane utkRSTa prakhyAta asaMkhyAta athavA ananta che. nAraka jIvanA asurakumAra avasthAmAM jevA kaSAya samuddhAtanuM pratipAdana karyu che, arthAt atIta ananta kahelA ane bhAvI jaghanya sakhyAta, utkRSTa asa khyAta agara ananta kahyA che, tevA ja ahIM' sudhI kaDI levA joie. ananta che, bhAvI kAnA nArakanA, cetiSTha avasthAmAM atIta kAyasamudhAta, auAya che, keAInA nathI hAtA jemanA hAya che, temanA kadAcita asaMkhya ta ane kadAcit ananta heya che, eja prakAre nArakanA vaimAnika avasthAmAM paNa advaita kaSAyasamuddhAta zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #982 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 36 sU0 5 kaSAyasamudyAta nirUpaNam 969 bhAvi vaimAnikatve'pi pUrva vRttasya nairayikasya anantAH kaSAyasamudghAtA atItAH santi, nastu - 'sipa asaMkhejjA siya anaMtA' syAt kadAcid asaMkhyeyAH santi, spAt - kadAcid anantAH santi iti, 'asurakumArassa neraiyatte aIyA anaMtA' asurakumArasya nairayivatve bhave pUrva vRtasya atItasakalakAlApekSayA atItAH kaSAyasamudghAtA bharantAH santi ' purekkhaDA karapai atthi kassai natthi' puraskRtAH- bhAvinaH kaSAyasamudghAtAH karayacit santi kasyacina santi 'reafter fee saMkhajjA siya asaMkhejjA siya anaMtA' yasya-asura kumArasya nairayikatve AvinaH kaSAyasamudvAtAH santi tasya syAt - kadAcit saMkhyeyAH syAt - kadAcid asaMkhyeyAH syAt kadAcit anantAH santi, 'anugrakumArassa amurakumArace atItA anaMtA' asurakumArasya asurakumAratve pUrva vRttasya atItAH kazayasamudghAtA ekottarakAH- pUrvoktam ekam uttaraM yeSAM te tathAvidhAH santi, tathA ca bhAvinaH kaSAyasamudghAtAH kasyacit santi meM bhI atIta kaSAyasamudghAta ananta haiM aura bhAvI kadAcit asaMkhyAta, kadAcit ananta hote haiM / yahAM taka nAraka jIva ke caubIsoM daMDakoM meM atIta aura bhAvI kaSAsamud ghAtoM kA nirUpaNa kiyA gayA / aba asurakumAra ke bhUta aura bhAvI kaSAya samudghAtoM kA cauvIsoM daMDakoM ko lekara nirUpaNa kiyA jAtA hai asurakumAra ke nArakapane meM sakala atItakAla kI apekSA atIta kaSAya samudghAta ananta haiM / bhAvI kaSAyasamudaghAta kisI ke haiM, kisI ke nahIM / jisa asurakumAra ke nAraka rUpa meM bhAvI kaSAyasamudaghAta haiM, usake kadAcit saMkhyAta, kadAcit asaMkhyAta aura kadAcit ananta haiM / asurakumAra ke asurakumAra rUpa meM atIta kaSAyasamudghAta ananta haiM, vartamAna meM jo jIva asurakumAra paryAya meM haiM, vaha bhUtakAla meM asurakumAra ananta che ane bhAvI kadAcit ananta hAya che. ahI sudhI nAraka jIvanA ceAvIsa 'DakAmAM atIta ane bhAvI kaSAya samuddhAtenu nirUpaNa karAyuM che. have asurakumAranA bhUta ane bhAvI kaSAya samuddhA cAvIse daMDakAne laine nirUpaNa karAya che asurakumAranA sakala nArakapaNe atItakAlanI apekSAe atIta kAya samuddhAta ananta che. bhAvI kaSAya samuddAta kAInA che. kAinA nathI, je asukumAranAM nAraka rUpamAM bhALuM kaSAya samuddAta che, tenA kadAcita saMkhyAta, kadAcit asa`khyAta, ane kadAcit ananta che. asurakumAranA asurakumAra rUpamAM atIta kaSAya samuddAta ananta che, arthAt vartamAnamAM je jIva asurakumAra paryAyamAM che, te bhUtakALamAM asurakumAra paryAyamAM zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #983 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prazApanAsUtre kasyacinna santi yasyApi santi tasyApi jaghanyena eko yA dvau yA trayo yA utkRSTena saMkhyeyA yA asaMkhyeyA yA anantA vA santi, 'evaM nAgakumArate jAva niraMtaraM vevANiyatte jahA neraiyassa bhaNiyaM taheva bhANiyanca' evam - asurakumArasya asurakumAratve iva nAgakumAratve yAvat-suvarNakumAratye agnikumAratve vidyutkumAratve nirantaram-avyavacchedena udadhikumAratya prabhRtibhavanapatitve pRthivIkAyikatvaprabhRtye kendriyatve vikalendriyatve paJcandriyatiryaktve manuSyatve yAnavyantaratve jyotiSkatye paimAnikatve ca pUrva vRttasya bhAvinazca yathA nAyikasya bhaNitaM paryAya meM anantaghAra kaSAyasamudghAta kara cukA hai| bhAthI kaSAyasamudghAta kisI ke hote haiM, kisI ke nahIM hote| jisake hote haiM, usake jaghanya eka, do athavA tIna aura utkRSTa saMkhpAta asaMkhyAta athavA ananta hote haiN| isI prakAra nAgakumAra paryAya meM, yAvat lagAtAra caimAnika paryAya meM jaise nAraka ke kaSAyasamudghAta kahe haiM, vaise hI asurakumAra ke bhI kahalenA caahie| jaise asurakumAra ke atIta aura bhAvI kaSAyasamudghAta kahe haiM, usI prakAra nAgakumAra, suvarNakumAra, agnikumAra, vidyutkumAra, udadhikumAra, dvIpakumAra, dikkumAra, pavana kumAra aura stanitakumAra ke bhI nArakapane se lekara vaimAnikapane taka caubIsoM daNDakoM meM atIta aura bhAvI kaSAyasamudghAta jAnane cAhie / isameM vizeSatA yahI hai ki ina saba ke svasthAnoM meM bhASI kaSAyasamudaghAta jaghanya eka, do, tIna aura utkRSTa saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta kahanA cAhie / udAharaNArtha asurakumAroM kA asurakumAra paryAya sva. sthAna hai, nAgakumAroM kA nAgakumAra paryAya sthasthAna hai, zeSa teIsa daNDaka parasthAna haiN| jaise nAgakumAra ke nAgakumAra paryAya meM atIta kaSAyasamudaghAta anantavAra kaSAya samudgha ta karI gabela che. bhAvI kalAya samuddaghAta keAInA thAya che, keInA nathI thatA jenA thAya che, tenA jaghanya eka be agara traNa ane utkRSTa saMkhyAta, asaMkhyAna athavA ananta thAya che. eja prakAre nAgakumAra paryAyamAM, yAvat nirantara vaimAnika paryAyamAM jevA nArakanA kaSAya samuddaghAta kahyA che, tevA ja asukkumAranA paNa kahI levA joIe, jevA asurakumAranA atIta ane bhAvI kaSAya samudughAta kahyA che, eja prakAre nAgakumAra, suvarNakumAra, agnikumAra, vidyakumAra, udadhikumAra, dvIpakumAra, dikukamAra, pavanakumAra ane svanitakumAranA paNa nArakapaNAthI laIne vaimAnikapaNA sudhI vIse kaMDakomAM atIta ane bhAvI kaSAya samuddaghAta jANavA joIe. emAM vizeSatA e che ke A badhAnA svasthAnemAM bhAvI kaSAya samudaghAta jaghanya eka, be, traNa ane utkRSTa saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta kahevA joIe. udAharaNa tarIke asurakumAranA asurakumAra paryAya svasthAna che, nAgakumAranA nAgakumAra paryAya devasthAna che zeSa trevIsa daMDaka parasthAna che zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #984 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 36 sU0 5 kaSAyasamudghAtanirUpaNam 971 tathaiva bhaNitavyam 'evaM jAya thaNiyakumArasta vi vemANiyatte' evam-asurakumArasyeva yAvatnAgakumArasya suvarNakumArasya agnikumArasya vidyutkumArasya udadhikumArasya dvIpakumArasya dikkumArasya pavanakumArasya stanitakumArasyApi nairayikatyAdi vainAnikatsAnte atItA bhAvinazca kaSAya samudAtA avaseyA:, kintu-'navaraM samvesi sahANe eguttariyAe parahANe jaheca asurakumArassa' nabaram-vizeSastu sarveSAM nAgakumArAdInAM stanitakumAraparyantAnAM svasthAnenAgakumArabAdike stanita kumAratvAnte ekottarakAH-ekaM-pUrvoktam uttaraM yeSAM te tathA vidhAH kaSAyasamudghAtAH bhAvinaH santi, tathA ca kasyApi santi kasyApi na santi yasyA pi santi tasyApi jaghanyena ekadvitrA vA utkRSTena saMkhyA vA asaMkhyeyA vA anantA vA santi parasthAne nAgakumAratvAdyapekSayA bhinnasthAne nairathiktyAdike ityarthaH, yathaiva asurakumArasya atItA bhAbinazca kaSAyasamudghAtA uktA stathA vaktavyAH, 'puDhavikAiyassa neraiyatte jAya thaNiyakumAratte atItA aNaMtA' pRthivIkAyikasya nairayikatve yAvat-asurakumAratyAdike stanitakumAratvAnte pUrva vRtasya atItasakala kAlApekSayA atItAH kaSAyasamudghAtA anantAH santi, 'purekkhaDA kassai asthi kastai natthi' puraskRtAH-bhAvinaH kapAyasamudghAtAH kaspacit santi, kaspacinna santi, 'jassasthi siya saMkhejA sipa asaMkhejA siya aNaMtA' yasyApi santi tasyApi syAt-kadAcit sakhyeyAH, syAt-kadAcid asaMkhyeyAH, syAtaananta haiM, bhAvI kisI ke hote haiM, kisI ke nahIM hote| jisake hote haiM usake jaghanya eka, do athavA tIna aura utkRSTa saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta hote haiN| isa prakAra svasthAna meM nAgakumAra ke jitane kaSAyasamudadhAta kahe haiM, utane hI sabhI daNDa koM meM svasthAna kI apekSA kaha lene caahie| pRthvIkAyika ke asurakumAra paryAya meM yAvat stanitakumAra paryAya meM sakala atItakAla kI apekSA se atIta kaSAyasamudghAta ananta haiM / bhAvo kaSAya samudaghAta kisI ke hote haiM, kisI ke nahIM hote| jisake hote haiM usake kadAcit saMkhyAta, kadAcitU asaMkhyAta aura kadAcitU ananta hote haiM / jevA nAgakumAranA nAgakumAra paryAyamAM atIta kaSAya samudaghAta ananta che, bhAvI keIna che, keInA nathI hotA. jemanA hoya che, temanA jaghanya eka, be athavA traNa ane utkRSTa saMkhyAta, asaMkhyAta athavA anaMta hoya che. e prakAre svasthAnamAM nAgakumAranA jeTalA kaSAya samuddaghAta kahyA che, teTalA ja badhA daMDakAmAM sthAnatI apekSA kahI levA joIe. pRthvIkAyikanA asurakumAra paryAyamAM yAvat svanitakumAra paryAyamAM sakala atItakAlanI apekSAthI atIta kaSAyasamuddaghAta ananta che. bhAvI kaSAyasamughoya ke na hoya che, koIne nathI hotA. jenA hoya che tenA kadAcita saMkhyAta kadAcita asaMkhyAta ane kadAcita ananta hoya che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #985 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 972 prajJApanAstra kadAcid anantA bhAvinaH kaSAyasamudghAtAH santi, 'puDhavikAiyassa puDhavikAiyatte jAva magRsatte atItA aNaMtA' pRthivIkAyikasya pRthivIkAyikatve pUrva vRtasya yAvat-prakAyikasve tejaskAyikatyAdike manuSyatvAnte atItAH anantAH kaSAyasamudaghAtAH santi, 'pure. kkhaDA kassai asthi kassai nasthi' puraskRtA:-bhAvinaH kaSAyasamudghAtAH kasyacit santi kasya citra santi, 'jassasthi eguttariyA' yasyApi santi tasyApi pakottarakA:-pUrvoktakasamAdhAnAH jayanyena ekadvitrA vA utkRSTena saMkhyA vA asaMkhyevA vA anantA vA santi, 'vANamaMtara jahA neraiyatte' vAnavyantaratve vRttasya bhAvinazca pRthivI kAyikasya yathA nairayika ve uktaM tathA vaktavyam, 'joisiyavemANiyatte bhaIyA aNaMtA' jyotiSkatve vaimAnikatve ca atItAH kaSAyasamudghAtA anantA bodhyA:, 'purekkhaDA kassai asthi kaslAi natthi' pura skRtA:-bhAvinaH kaSAyasamudrAtAH kasyacit santi kasyacinna santi, 'jassa-asthi siya asaMkhejnA siya aNaMtA' yasya pRthivI kAyikasya bhAvinaH kaSAyasamudghAtAH santi tasya syAt-kadAcid jaghanyena asaMkhyeyAH, syAt-kadAcida utkRSTena anantAH santi, evaM nAva maNasatte vi neyavyaM' evam-pRthivIkAyikaspeva yAvat- prakAyikasya naiyikatve pRthivIkAyika ke pRthivIkAyikapane meM yAvat akAyika, tejaskApika, vAyu. kAyika, vanaspatikAyika se manuSyapane taka meM atIta kaSAyasamudghAta ananta haiN| bhAvI kaSAyasamudghAta kisI ke haiM, kisI ke nahIM / jiptake haiM usake jaghanya eka, do athavA tIna haiM, utkRSTa saMkhyAta asaMkhyAta athavA ananta haiN| prathivIkAyika ke vAnavyantarapane meM atIta aura anAgata kaSAyasamudghAta utane hI samajhanA cAhie, jitane nArakapane meM kahe haiM / jyotiSka aura vaimAnika paryAya meM atIta kaSAyasamudrAta ananta haiM, bhAvI kisI ke hote haiM, kisI ke nahIM hote| jisa pRthivIkAyika ke hote haiM, usake jaghanya asaMkhyAta aura utkRSTa ananta hote haiN| isI prakAra pRthvIkAyika ke samAna yAvata apakAyika ke nArakapane, bhavanapatipane, ekendriyapane, vikalendriyapane, paMcendriyatiryaMcapane, pRthvakAyikanA pRthvIkAyikapaNe yAvat apakAyika, tejarakAyika, vAyuka vika, vanaspati kathikathI manuSyapaNA sudhI atIta kaSAyasamuddaghAta ananta che. bhAvI kaSAyasamudraghAta koInA hoya che, keInA nathI hatA, jenA hoya che, temanA jaghanya eka be athavA traNa che, utkRSTa saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta hoya che. pRthvIkAyikanA vAvyaMtarapaNe atIta ane anAgata kaSAyasamuddaghAta eTalA ja samajavA joIe. jeTalA nArakapaNe kahyA che. tiSka ane vaimAnika paryAyamAM atIta kaSAyasamudraghAta ananta che. bhAvI keIna hoya che, koInA nathI hotA. je pRthvIkAyikanA hoya che, tenA jaghanya asaMkhyAta ane utkRSTa ananta hoya che. e ja prakAre pRthvIkA yikanA samAna yAvat akAyikanA nArakapaNe, bhavanapatipaNe, ekendriyapaNe, vikasendriya zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #986 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 36 sU0 5 kaSAyasamudghAtanirUpaNam 973 bhavana ekendriyatve vikalendriyatve paJcendriyatiryagyonikatve manuSyatve'pi jJAtavyam, 'vANamaMtarajoisiya ve prANiyA jahA asurakumArA' vAnavyantarajyotiSkavaimAnikAH yathA asurakumArA uktAstathaiva vaktavyAH, kintu - 'NavaraM sahANe eguttariyAe bhANiyavve jAva vemANiya. isa vaimANiyatte' nagaram - vizeSastu svasthAne ekottarakeNa - pUrvoktasvarUpeNa bhaNitavyam tathA ca kasyacit santi kasyacinna santi yasyAsti tasyApi jaghanyena eko vA dvau vA trayo vA utkRSTena saMkhyeyA vA asaMkhyeyA vA anantA vA santi, yAvad - tejaskAyikasya vAyukAfthakasya vanaspatikAyikasya vikalendriyaprabhRtikasya vaimAnikAntasya nairayikatve yAvad vaimAnikatve atItAH kaSAyasamuddhAtAH anantAH, bhAvinastu jaghanyena ekadvitrA vA, utkRSTena saMkhyeyAvA asaMkhyeyA vA anantA vA bhavanti 'evaM ee cauncIsaM caunnIsA daMDagA' evampUrvoktarItyA ete pradarzitAzcaturviMzati saMkhyakAH pratyekaM nairayikAdikrameNa caturviMzatyAH saMghAH caturvijJA daNDAH SaT paJcAzaduttarasahasrasaMkhyakA bhavanti / / sU0 5 // aura manuSyapane meM bhI jAna lenA cAhie / vAnavyantaroM, jyotiSkoM aura vaimA nikoM kI vaktavyatA asurakumAroM ke samAna samajhanI caahie| vizeSatA yahI hai ki svasthAna meM sarvatra eka se lekara kahanA cAhie arthAt kisI ke haiM, kisI ke nahIM haiM, jisake haiM, usake jaghanya eka, do athavA tIna haiM aura skUTa saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta haiM / yAvat tejaskAyika, vAyukAyika, vAdaspatikAdhika vikalendriyAdi vaimAnika paryanta ke nArakapane yAvat vaimAnikapane atIta kaSAyasamudyAta ananta haiM aura bhAvI jaghanya eka, do yA tIna haiM, haiM, utkRSTa saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta haiM " isa prakAra ye saba pUrvokta caubIsoM daNDaka, caubIsoM daMDakoM meM ghaTAe jAte ataH saba milakara 1056 (eka hajAra chapana) daMDaka hote haiM / // sU0 5 // pazu, yathendriyatiya N yayaze ane manuSyayA yA bhagI sevA meM, vAnavyantaro jyoti ke| ane vaimAnikAnI vaktavyatA asurakumArAnA samAna samajavI joie. vizeSatA e che ke strasthAnamAM satra ekathI laine kahevuM joie, arthAt kAine che, kAine nathI, jene che tene jaghanya eka be athavA traNa che ane utkRSTa sakhyAta, asaMkhyAta athavA ananta che. yAvat tejaskAyika, vAyukAyika, vanaspatikAyika, vikalendriyAdi vaimAnika pantanA nArakapaNe yAvat vaimAnikapaNe atItakaSAya samuddAta ananta che ane bhAvI jaghanya eka, be agara traNa che, utkRSTa asaMkhyAta athavA ananta che. A prakAre A badhA pUrvokta ceAvIse daMDaka cAvIse 'DakAmAM ghaTAvAya che, tethI badhA maune 10 1056 (eka hajAra chappana) daMDaka thAya che. sU. 55 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #987 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 974 prajJApanAsUtra mAraNAntikasamudghAtAdivizeSavaktavyatA mUlam-mAraNaMtiyasamugghAo sahANe vi paraTThANe vi eguttariyAe neyavo jAva vemANiyasta vemANiyatte, evamee caurIsaM cautrIsA daMDagA bhANiyavvA, veuvviyasamugghAo jahA kasAyasamugghAo tahA niravaseso bhANiyayo, navaraM jassa natthi tassa na vuccai, ettha vi cauvIsaM cauvIsA daMDagA bhANiyabA, teyagasamugghAe jahA mAraNaMtiyasamugghAe, gavaraM jasta'sthi, evaM ee vi cauvvIsaM cauvIsA daMDagA bhANiyavA, egamegasta NaM bhaMte ! neraiyassa neraiyatte keiyA AhArasamugghAyA aIyA ? goyamA ! Nasthi, kevaiyA purekkhaDA ? Nasthi, evaM jAva vemANiyatte, navaraM maNUsatte aIyA kassai asthi kassai Nasthi, jastathi jahaNNeNaM eko vA do vA ukkoseNaM tinni, kevaiyA purekkhaDA ? goyamA ! kastai asthi kassai nasthi jassatthi jahANeNaM eko vA do vA tiNi vA, ukkoseNaM cattAri, evaM savvajIvANaM maNussANaM bhANiyavvaM, maNUsassa maNUsatte aIyA kassai atthi kassai nasthi, jastatthi jahaNaNeNaM eko vA do vA tiNi vA ukoseNaM cattAri, evaM purekkhaDA vi, evamee cauvosaM cauvIsA daMDagA jAva vemANiyatte, egamegasta NaM bhaMte / neraiyasta neraiyatte kevaiyA ke valisamugghAyA arjAyA ? goyamA ! Natthi, kevaiyA purekkhaDA ? goyamA ! Nasthi, evaM jAva vemANiyatte, NavaraM maNUsatte aIyA nathi, purekkhaDA kastai asthi kastai natthi, jaslasthi eko, maNUsatte aIyA kastai asthi kassai natthi, jastathi eko, evaM purekkhaDA vi, evamee cavIsaM cau. vvIsA daMDagA // sU0 6 // chAyA-mAraNAntisamudkataH svasthAne'pi parasthAne'pi ekottarikayA jJAtavyo yAvad vaimAnikasya vaimAnikatve, e (pete va tithapurviMzaka daNDakA bhaNitavyAH, vaikriyasamudvA to yathA kaSAyasamuddhAvasthA niravazeSo bhaNitamyA, navaraM yasa nAsti yA novyate, atrApi zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #988 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 36 60 6 mAraNAstava samadAtAdivizeSanikaraNama 975 caturviMzati zcaturviMzakA daNDakA bhaNitadhyAH, tejasa mudghAto yathA mAraNAntinasamudAtA, navaraM yasyAsti, ekamete'pi catuvizatizcatuvikA dADakA bhaNitadhyAH, ekasya rUllu bhadanta ! nairayikasya nairayikatve kiyanta AhArasamudghAtA atItAH ? gautama ! na santi, mAraNAntika samudrAta Adi zabdArtha-(mAraNAMtiyasamugghAo saTTANe vi parahANe vi eguttariyAe neyadho) mAraNAMtikasamudaghAta svasthAna meM bhI aura parasthAna meM bhI ekotarikA se jAnanA cAhie (jAya vemANi yassa vemANiyatte) yAvat vaimAnika kA vaimAnikapane (evamete cauvIsaM caubIsAdaMDagA bhaNiyanyA) isa prakAra ye caubIsoM daMDaka cauvIsa daMDakoM meM kahanA caahie| ___ (veubdhiyasamugghAo jahA kasAyasamugdhAo tahA niravase so bhANiyabyo) vaikriyasamudaghAta kaSAyasamudaghAta ke samAna pUrA kaha lenA cAhie (navaraM jassa nasthi tassa na vuccai) vizeSatA itanI ki jisake nahIM hotA, usakA nahIM kahA jaataa| (estha vi) yahA~ bhI (caudhIsaM cauvIsA daMDagA mANiyabyA) cauvIsoM daMDaka cauvIsoM daMDakoM meM kahanA caahie| (teyagasamugghAe jahA mAraNaMtiyasamugghAe) taijasasamudaghAta mAraNAntika samudaghAtake samAna (NavaraM jassa asthi) vizeSa yaha ki jisa ke vaha hotA hai (evaM ee vi ca undhIsaM cauvIsA daMDagA bhANiyacyA) isa prakAra ye bhI caubIso mAranikasamudyAta Adi zAya-mAraNAMtiyasamugdhAo saTANe vi eguttariyAe neyayo) bhArAntisamuddhAta, svasthAnamAM paNa ane parasthAnamAM paNa ekerIkAthI jANavA joIe. (Tra vemANiyassa vemANiyatte) yAvat vaimAnina vaibhAnipANe (evamete cauvIsaM cavIsAdaMDagA bhANiyaThavA) se prAre 2 // yAvIse 64 yovIsa 64mA 4aa neya. (veubviyasamugghAo jahA kasAyasamugghAo tahA nirava seso bhANiyanyo) simuddhata 4pAyasamuddhAtanI samAna 52 // 4 // (navaraM jassa natthi tassa na vuccai) vizeSatA TI 22 nathI hAtA tenA nathI 4AtA (ettha vi) 8 555 (cavIsaM cavIsaDaMDagA bhANiyavvA) yovIse 4 yAvIsemA 4aa naya. (veuvviyasamugdhAo jahA kasAyasamugghAo tahA niravaseso bhANiyabo) vaiDiya. samuddhAta SAyasamuhUdhAtana samAna 2049 le (navaraM jassa natthi tatsa na vuccai) vizeSatA meTalI manA nathI DotA, tere nathI 4AtA (ettha vi) 248 55 (cavIsaM cauvIsA daMDagA bhANiyavA) yAvIse yAvIse bhA 4 . (teyagasamugdhAe jahA mAraNAMti yasamugghAe) taisi samuddhAta * ACBsamudgha tanA samAna (NavaraM jassa atthi) vizeSa me che 2 te khAya che (evaM ee vi cauvvIsaM zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #989 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre kiyantaH puraskRtAH ? gautama ! na santi, evaM yAvad vaimAnikatve, navaraM manuSyatve atItA: kasyacit santi kasya cinna santi, yasya santi tasya jaghanyena evo vA dvau vA, utkRSTena trayaH, kiyantaH puraskRtAH ? gautama ! kasyacit santi kasyacinna sanni, yastha santi jaghanyena eko vA dvau vA trayo vA, utkRSTena cakhAraH, evaM sarvajIzAnAm manuSyANAM bhaNita. vyam manuSyasya manuSyatve atItAH kasyacit santi kasyacinna santi, yasya santi jaghanyena daMDaka caubIsoM daMDakoM meM hote haiM / (egamegasa gaM bhaMte ! neraiyassa neraiyatte kevaDyA AhArasamugdhAyA aIyA ?) he bhagavan ! eka-eka nAraka ke nAraka-paryAya meM kitane atIta AhArakasamudaghAta haiM ? (goyamA ? Nasthi) he gautama ! nahIM haiM (kevaDyA purekkhaDA ?) bhAbI kitane ? (Nasthi) nahIM haiM (evaM jAva vemANiyatte) isI prakAra yAvatU vaimAnika paryAya meM (navaraM) vizeSa (maNUsatte aIyA kassai asthi) manuSya paryAya meM atIta kisI ke haiM (kassaha nAsthi) kisI ke nahIM haiM (jassasthi jahaNNeNaM ekako vA do vA) jisake haiM, jaghandha eka athavA do haiM (ukkoseNaM tibhi) uskRSTa tIna haiM (kevaiyA purekkhaDA?) bhAvI kitane ? (godhamA ! kassaha asthi, kassai natthi) he gautama ! kisI ke hote haiM, kisI ke nahIM hote (jassasthi jahaNNeNaM eko vA do vA tiNi vA) jisake haiM, jaghanya eka, do athavA tIna haiM (ukoseNaM cattAri) uskRSTa cAra (evaM saJcajIvANaM maNussANaM bhANiyanvaM) isI prakAra saba jIvoM ke aura manuSyoM ke kahane cAhie) (maNUsassa maNUsatte aiyA kassai asthi, kassai nasthi) manuSya ke manuSyapane meM atIta kisI ke haiM, kisI ke nahIM (jassasthi cavIsA daMDagA bhANiyabbA) meM prAre 241535 yAvIsa yApIse mAM thAya che. (egamegassa NaM bhaMte ! neraissa neraiyatte kevaiyA AhArasamugghAyA aIyA 1) mApan ! 4 me nA24nA nA24 paryAyamA tt| matIta mA.24 samuddhA cha ?) (goyamA ! Natthi) gautama ! nayI (keiyA purekkhaDA ?) bhAvI DeTA cha ? (Nasthi) nathI. (evaM jAva vemANiyatta) me prAre yAvat paimAni paryAyamA (navaraM) vizeSa (maNUsatte aIyA kassai atthi) manuSyanA matIta paryAyamA nache (kassai natthi) chanA nathI (jassasthi jahaNNeNaM eko vA do vA) manA cha, dhanya me me cha (ukkoseNaM tinni) SNTa 15che (kevaiyA purekkhaDA) mApI DeTA ? (goyamA ! kassai asthi, kassai natthi) hai gautama ! nAya cha, sat nathI to (jassasthi jahaNNeNaM pakko vA do vA tiNi vA) ne cha, dhanya me, 25thavA traya cha (ukkoseNaM cattAri) Ta yAra. (eva savajIvANa maNussANa bhANiyabva) ye re yA vAnA bhane manudhyAnA uvA 24 (maNUsassa maNUsatte aIyA kaslAi asthi, kassai natthi) manuSyanA manuSya 50 matIta nA cha, nAnathI (jassatthi jahaNNeNaM eko bA do vA tiSNi vA) bhane cha zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #990 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 36 sU0 6 mAraNAntikasamudghAtAdivizeSanirUpaNam 977 eko vA dvau vA yo vA utkRSTena catvAraH, evaM puraskRtA api, evame te caturviMzati zcaturSi zakA daNDakA yAd vaimAnikatve, ekaikasya khalu bhadanta ! nairayikasya nairayikatve kiyantaH kevalisamudghAtA atItA:? gautama ! na santi, kiyantaH puraskRtAH ? gautama ! na santi, evaM yAvad vaimAnikatve, navaraM manuSyatve atItA na santi, puraskRtAH kasyacit santi kasyacinna santi, yasya santi ekaH, manuSyasya manuSyatve atItAH kasyacit santi kasyacinna santi, yasya santi ekaH, evaM puraskRtA bhapi, evamete caturviMzatizcaturvizakAH daNDakAH ||suu0 6 // jahaNNeNaM ekko vA do vA tiNi vA) jisake haiM, jaghanya eka, do yA tIna haiM (ukkoseNaM cattAri) utkRSTa cAra haiM (evaM purekkhaDA vi) isI prakAra bhAvI bhI (evamete cauvIsaM cauvIsA daMDagA) isa prakAra ye cauvIsoM daNDaka cauvIsoM daMDakoM meM samajhanA (jAva vemANiyatte) yAvat vaimAnika paryAya meN| (egamegassa NaM bhaMte ! nerahayassa neraiyatte kevaiyA kevalisamugghAyA aiyA ?) he bhagavan ! eka-eka nAraka ke nAraka paryAya meM kitane kevalisamudaghAta atIta haiM ? (goyamA ! Nasthi) gautama ! nahIM haiM (kevaiyA purekkhaDA) bhAvI kitane haiM ? (goyamA ! gasthi) he gautama ! nahIM haiM (evaM jAva vemANiyatte) isI prakAra yAvat vaimAnika paryAya meM (NavaraM maNUsatte atItA nasthi) vizeSa manuSya paryAya meM atIta nahIM (purekkhaDA kasmai asthi, kassa nasthi) bhAvI kisI kA hai, kisI kA nahIM (jassasthi ekko) jisakA hai eka hai (maNUmasma maNUsatte aIyA kassai asthi kassaha nasthi) manuSya kA manuSyapane meM atIta kisI kA hai, kisI kA nahIM (jassasthi eko) jisakA hai, eka hai (evaM purekkhaDA vi) isI prakAra bhAvI bhI evamete cauvyosaM cauvvIsa daMDagA) isa prakAra ye cauvIsoM daNDaka cauvIsa daNDakoM meM jAnanA caahie| sU0 6 // dhanya me, me 12 (ukoseNa cattAri) Scg2 yAra (eva purekkhaDA vi) me04 are mAthI 595 (evamete cauvIsaM cauvIsA daMDagA) se prA2 mA yovIse 4 yAvIse mA samAna. (jAva vemANiyatte) yAvat vaimAni paryAyamAM. (evame gassaNa bhaMte ! neraiyassa neraiyatte kevaiyA kevalisamugdhAyA aiyA ?) bhagavan ! 4- nA24nA nA24paryAyamA sAta samuddhAta patIta cha ? (goyamA ! Natthi) 3 gautama ! nathI (kevaiyA purekkhaDA) bhAvI TakSA (goyamA jatthi) 3 gautama ! nathI. (evaM jAva vemANiyatte) se prAre yAvat vaimAniH paryAyamA (navara maNUsatte atItA natthi) vizeSa-manuSya paramA matIta nathI (purekkhaDA kassai asthi kassai natthi) bhAvI apanA cha, na nathI (jassatthi ekko) ne che se che (bhagRsamsa maNUsatte atItA kassai asthi kassai natthi) manuSyanA manuSyapaNe nA cha |naa nathI (namsasthi ekko) reta cha me cha (eva purekkhaDA vi) ye mAre bhAvI pA (evamete cauvvIsa cauvvIsa rA) e prakAre A vase daMDaka jevIsa daMDakamAM jANavA joIe. sU0 6 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #991 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 978 prazApanAsUtre % an TIkA-atha maraNAntikasamudghAtAdInadhikRtya prarUpayituAmAha-'mAraNaMtiyasamugghAo sahANe vi parahANevi eguttariyAe neyavo jAva mANiyassa vemANiyatte' mAraNAntikasamuddhAtaH svasthAne'pi parasthAne'pi ca ekottarikayA-pUrvoktaikottareNaiva jJAtavyaH, yAvadnairayikAdInAM vaimAnikAntAnAm- catu viMzatidaNDakavAnyAnAM nairayikatvAdike svasthAne tadbhinnarUpe apurakumAratvAdike parasthAne ca pUrva vRtAnAM maraNAntikasamudghAtA anantA atItAH santi, puraskRtA stu-bhAvinaH kasyacit santi kasyacina santi, yasyApi santi tasyApi jaghanyena eko vA dvau vA trayo vA utkRSTena saMkhyeyA vA asaMkhyeyA cA anantA vA santi, ityAzayenaiva tadantimamAha-vaimAnikasya vaimAnikatve iti, tathA ca nairayikasya nairayikatvAdiSu caturviMzati sva parasthAneSu mAraNAntikasamudghAtasya atItAnAgatasya TIkArtha-atha mAraNAntika samudghAta Adi zeSa samudghAtoM kI prarUpaNA kI jAtI hai mAraNAntikasamudaghAta svasthAna meM bhI aura parasthAna meM bhI pUrvokta ekotari kA se samajhane caahie| yAvat nairayikoM se lekara vaimAnikoM taka jo cauvIsa daMDakoM ke vAcya haiM, unake nArakapane Adi svasthAnoM meM aura asurakumArapana Adi parasthAnoM meM atIta mAraNAntikasamudghAta ananta haiM / tAtparya yaha hai ki nAraka kA svasthAna nArakaparyAya hai aura parasthAna asurakumArAdi paryAya haiM / ina donoM meM arthAta vaimAnika paryanta ke sabhI sthAnoM meM atIta mAraNAntika samudghAta ananta hai| bhAvI mAraNAntika samudaghAna kisI ke haiM, kisI ke nahIM haiN| jisake haiM, usake jaghanya eka, do athavA tIna haiM aura utkRSTa saMkhyAta, asaMkhyAta aura ananta haiM, isI Azaya se antima daMDaka kA kathana karate haiM'vaimAnika ke vaimAnika paryAya meM jaise nAraka ke nArakatva Adi cauvIsa sva TIkAthe have mAratika samuddaghAta Adi zeSa samuddaghAnI prarUpaNA karAya che mAraNAnika samuddaghAta svasthAnamAM paNa ane parasthAnamAM paNa pUrvokta ekattarikAthI samajavA joIe. yAvat nirayikothI laIne vaimAnike sudhI je covIsa daMDakanA vAgya che, temanA nArakapaNA Adi parasthAnemAM atIta mAraNAnika samudughAta ananta che. tAtparya e che ke nArakanuM svAsthAna nAraka paryAya che ane parasthAna asurakumArAdi paryAya che. te bannemAM arthAt vaimAnika paryantanA badhA sthAnamAM atIta mAraNAtvika samuddhAta ananta che. bhAvI mAraNatika samuddaghAta keIna che, keInA nathI. jemanA che, temanA jaghanya eka, be athavA traNe che ane utkRSTa saMkhyAta, asaMkhyAta ananta che. Aja AzayathI antima daMDakanuM kathana kare che vaimAnikanA vaimAnika paryAyamAM, jevA nArakanA nArakavAdi vIsa svapararathAne mAM, atIta ane anAgata mAraNAMtika samuduM zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #992 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 36 sU0 6 mAraNAntikasamudghAtAdivizeSanirUpaNam 979 prarUpagamiva asurakumArAdInAmapi vaimAnikaparyantAnAM pratyekaM caturviMzati caturviMzatidaNDakakrameNa svaparasthAneSu mAraNAntikasamudghAtasyAtItAnAgatakAlasambandhinaH prarUpaNaM kartavyam sarvasaMkhyayA ca teSAM SaTpaJcAzadadhikasahasrasaMkhyakA daNDakA:-AlApakA bhavantIti vyapadi zanAha-'evamete cauvIsaM cauvIsA daMDagA bhANiyavyA' evam-uktarItyA ete-pUrvoktA caturviMzakA:-caturvizateH saMghAtarUpA daNDakAH pUrvoktarUpA abaseyAH, tatra yo nairayiko mAraNAntikasamudghAtaM vinaiva narakA duvRtya anantaraM paramparayA vA manuSyabhavamApAdya siddho bhaviSyani na punarnarakagAmI tasya mAraNAntikasamudghAtAno mAvinaH santi, yastu narakamave vartamAnaH san mAraNAntikasamudghAtena mRtyumAsAdya narakAduvRttya siddho bhaviSyati tasyaiko mAraNAntikasamudghAto bhAvI asti, yastu punarapi narakamAgatya dvau mAraNAntikasamudaghAtau kariSyati tasya dvau mAraNAntikasamudghAtau bodhyo, evaM cAztrayaM narakamAgantustrayA, parasthAnoM meM, atIta aura anAgata mAraNAntikasamudaghAta kA kathana kiyA hai| usI prakAra asurakumAroM se lekara vaimAnikoM taka kA cauvIsa daMDakoM ke krama se sva-parasthAnoM meM atIta-anAgata kAlika mAraNAntikasamudaghAta kA prarUpaNa kara lenA cAhie / isa prakAra saba milakara ye eka hajAra chappana AlApaka hote haiN| ____ yahAM itanA samajha lenA cAhie ki jo nAraka mAraNAntikasamudghAta ke vinA hI naraka se udavartana kara ke anantara bhava meM thA paramparA se manuSya bhava prApta kara ke siddha ho jAegA, phira kabhI naraka meM nahIM jAegA, usake bhAvI mAraNAntika samudaghAta nahIM haiN| kintu jo nAraka bhava meM vidyamAna nAraka mAraNAntikAsamudaghAta karake mRtyu ko prApta karegA aura naraka se nikala kara punaH kabhI naraka meM nahIM jAegA usakA bhAvI mAraNAntikasamudghAta eka hai| jo duvArA naraka meM utpanna hokara mAraNAntikasamudghAta karegA usake do bhAvI mAraNAntikasamudUghAta samajhane caahie| tIna vAra naraka meM utpanna ghAtanuM kathana karyuM. eja prakAre asurakumArathI laIne vaimAnikesudhInA covIsa daMDakanA kare vapara sthAne mAM atIta- anAgatakAlika mAraNatikasamuddaghAtanuM prarUpaNa karI levuM joIe. e prakAre badhA maLIne ekahajAra chapana AlApaka thAya che. ahIM eTaluM samajI levuM joIe ke je nArakamAraNAntika samudraghAtanA vinA ja narakathI udvartana karIne anata bhavamAM agara paraMparAthI manuSya bhava prApta karIne siddha thaI jaze pachI paNa narake jaze nahIM tenA bhAvI mAraNantisamuddaghAta nathI. paNa je nArakabhavamAM vidyamAna nAraka mAraNatikasamuddaghAta karIne mRtyune prApta karaze ane narakathI nikaLIne punaH kayAre ya narakamAM jaze nahIM tene bhAvamaraNAnti muddaghAta eka che. je bevAra narakamAM utpanna thaIne mAraNAnika muddaghAta karaze tenA be bhAvI mAraNuktikasamudraghAta samajavA joIe. je traNavAra narakamAM utpana thaze, tenA traNa zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #993 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 980 prajJApanAsUtra saMkhyeyavArAn narakAgAminaH saMkhyeyAH, asaMkhyeyavArAn narakAgAmino'saMkhyeyAH, anantavArAn narakAgAmino'nantA bhAvino mAraNAntikasamudghAtA avaseyAH, ityevaM rItyaiva asurakumAratvAdike parasthAne AlApako vaktavyaH, vizeSastu atra yo nairayiko narakAdudavRttya manuSyabhavaM prApya siddho bhaviSyati, tasminneva bhave vA mAraNAntikasamudghAtamagatvaiva kAlaM kRtvA tato'nyabhave siddhiM gamiSyati tasyaiva nairayikasya asurakumAratvAdike bhAvino mAra NAntikasamudghAtA na santi tadanyasya tu eka dvitrAdi mAraNAntikasamudghAtA bhAvinoaseyAH, vAnavyantarajyotiSkavaimAnikeSu nairayikasyeva bodhyam, samprati vaikriyasamudghAta madhikRtyAha 'veubviyasamugdhAo jahA kasAyasamugdhAo tahA niravaseso bhANiyacyo vaikriya samudghAto yathA kaSAyasamudghAta caturviMzati caturviMzakadaNDa kakrameNa pratipAdita stathA niravahogA, usake tIna mAraNAntikasamudghAta, isI prakAra saMkhyAta vAra utpanna hone ghAle ke saMkhyAta, asaMkhyAta cAra utpanna hone vAle ke asaMkhyAta aura jo anantavAra naraka meM utpanna hogA, usake ananta bhAvI samudghAta hote haiN| isI prakAra asura kumAratva Adi parasthAnoM meM bhI AlApaka kahanA caahie| vizeSatA yaha ki jo nAraka naraka se nikala kara manuSya bhava ko prApta kara ke siddhi lAbha karegA, athavA usI nArakabhava meM mAraNAntikasamudghAta, kie binA hI kAla karake agale bhava meM mokSa prApta kara legA, usI nAraka ke asurakumArAdi paryAya saMbaMdhI bhAvI mAraNAntikasamudghAta nahIM hote haiM, usase bhinna ke eka, do, tIna saMkhyAta, asaMkhyAta, ananta bhAvI mAraNAntikasamudaghAta hote haiN| vAnabhyantara, jyotiSka aura vaimAnikoM meM nAraka ke samAna samajhanA caahie| ___ aba vaikriyasamudghAna kI prarUpaNA kI jAtI hai-vaikriyasamudaghAta, kA kathana pUrNarUpa se kaSAyasamudghAta ke samAna hI samajhanA cAhie / hAM, isameM vizeSa mAraNutikasamuddaghAta, eja prakAre saMkhyAtavAra utpanna thanAranA saMkhyAta, asaMkhyAta, vAra utpanna thanAranA asaMkhyAta ane je anantavAra narakamAM utpanna thaze tenA ananta bhAvAsamudraghAta thAya che e ja prakAre asukumAratva Adi parasthAne nAM paNa AlApaka kahevA joIe. vizeSatA e che ke je nAraka narakamAMthI nikaLIne manuSya bhavane prApta karIne siddhilAbha karaze. athavA teja nArakabhavamAM mAraNAntikasamuddaghAta karyA sivAya ja kAla karIne AgalA bhavamAM mokSa prApta karI leze, te nArakanA asurakumAdi paryAya sabandhI bhAvI mAraNatikasamuddaghAta nathI thatA. tenAthI bhinanA eka, be traNa saMkhyAta asaMkhyAta anantabhAvI mAraNablika samudraghAta thAya che. vAtavyantara, jatika ane vaimAnikomAM nArakanI samAna samajavuM joIe. have vaikiya samughAtanI prarUpaNa karAya chevikriyasamuddaghAtanuM kathana pUrNa rUpathI kaSAyasamuddaghAtanI samAnaja samajavuM joIe. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #994 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 36 sU0 6 mAraNAntikasamudghAtAdivize SanirUpaNam 981 zeSaH sAkalyena bhaNitavyaH-vaktavyaH, kintu-'navaraM jassa nasthi tassa na vuccaI' navaramkaSAya-samudghAtApekSayA vizeSastu yasya jIvasya vaikriyalabdhyasaMbhavena vaikriyasamudghAto nAsti tasya vaikriyasamudghAto nocyate-na vaktavyaH, tadanyasyaiva sa vaktalyA, tathA ca vAyu kAyikabhinneSu pRthivIkAyikAdiSu caturyu ekendriyeSu dvi tri caturindriyeSu ca vaikriyasamudghAto na vaktavya steSu vaikriyalabdhyabhAgat tadanyeSu ca nairayikAsurakumArAdi bhavanapativAyukAyikapazcendriyatiryagyonikamanuSyavAnavyantarajyotiSkavaimAnikeSu bhatyekaM catuviMzatidaNDakakrameNa vaikriyasamudghAto vaktavya ityabhiprAyeNAha-'ettha vi cauvIsaM cauvosA daMDagA bhANiyavvA' atrA pi-vaikriya samudghAte'pi caturviMzatizcaturviMzakA:-catuvizate saMgharUpA daNDakA:-vidhipratiSedhaghaTitAH SaTpaJcAzadadhikasahasrasaMkhyakA AlApakA bodhyAH, samprati tainasasamudghAtaM prarUpayitumAha-'teyagasamugghAo jahA mAraNaMtiyasamu. bAta yaha hai ki jisa jIva meM vaikripalabdhi na hone ke kAraNa vaikriyasamudghAta nahIM hotA, usakA vaikriyasamudaghAta nahIM kahanA caahie| jina jIvoM meM vaha saMbhava hai, unhIM meM kahanA caahie| isa prakAra vAyukAyikoM ke sivAya pRthivIkAyika bhAdi cAra ekendriyoM meM, hIndriyoM meM, trIndriyoM aura cauindriyoM meM vaikriya samudghAta nahIM kahanA cAhie, kyoMki inameM vaikriyalabdhi nahIM hotI hai| inake atirikta nArakoM, asurakumAra Adi bhavanapatiyoM, vAyukAyikoM, paMcendriya tiryaMcoM, manuSyoM, vAnanyantaroM, jyotiSkoM aura vaimAnikoM meM vaikriyA samudaghAta kahanA cAhie / isI abhiprAya se kahA gayA hai-vaikriyasamudghAta meM bhI caubIsoM daNDakoM kI caubIsoM daNDakoM meM prarUpaNA karanI cAhie / isa prakAra saba mila kara eka sahasra chappana AlApaka hote haiN| aba taijasa samudghAta kI prarUpaNA kI jAtI haiM-taijasasamudaghAta maarnnaahA vizeSa vAta e che ke je jIvathI vaeNkriya labdhi na thavAne kAraNe vikriyasamuddaghAta nathI thate tene vaikriya na kahevA joIe. je jIvemAM tene saMbhava che, temAM kahevA joIe. e prakAre vAyukAyikanA sivAya pRthvIkAyika Adi cAra ekendrimAM hIndrimAM, trIndrimAM ane caturindrimAM kriyasamudraghAta na kahe joIe, kemake temanAmAM vakiya labdhi nathI thatI. emanA sivAya nAraka asurakumAra Adi bhavanapati, vAyu, cike, paMcendriya tiryaMce, manu vAnarAntare, jyotiSka ane vaimAnikomAM vaikriyasamuddaghAta kahevA joIe. eja abhiprAyathI kaheluM che. vaikriyasamuddaghAtamAM paNa vIse daMDanI vIse kaMDakamAM prarUpaNA karavI joIe, e prakAre badhA maLIne chapana AlApaka thAya che. have taijasasamuddaghAtanI prarUpaNa karAya che- taijasasamudraghAta mAraNatika samuddaghAtanI samAna samajI levA joIe. paNa temAM zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #995 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 982 prajJApanAsUtre gghAo taijasamudghAto yathA mAraNAntikasamudghAtaH pratipAditaH pratyekaM caturviMzati-daNDa. kakrameNa tathaiva pratipAdanIyaH kintu atrApi vizeSamAha-'NavaraM jassasthi' navaram-mAraNAntikasamudghAtApekSayA vizeSastu yasya jIvasya tejasasamudghAto'sti tasyaiva taijasasamudghAto vaktavyaH, yasya tu taijasasamudghAto na saMbhavati tasya sa na vaktavyA, tatra nairayika pRthivI kAthikAdi paJcaikendriyavikalendriyeSu taijasasamudghAto na saMbhavatIti tatra na sa vaktavyaH, tadanyatra punarbaktavyaH, ityAzayaH, atrApi pUrvoktarItyaiva kvacididhirUpeNa kvacicca sarvathA niSeSarUpeNa ca AlApakavAkyena SaTpaJcAzadadhikasahastrasaMkhyakadaNDakA bodhyA ityati dizannAha-'evaM ee vi ca uvvIsaM cauvvIsA daMDagA bhANiyavA' evam-mAra NAntikasamudghAtagatena prakAreNa ete'pi te nasasamudghAtagatAzcaturvizati saMkhyakAzcaturviMzakA: caturvizati saMgharUpA daNDakA:- pUrvoktarUpA AlApakA bhaNitavyAH, sampati-AhArakasamudghAtamadhikRtya prarUpayitumAha-'egamegassa NaM bhaMte ! neraiyassa neraiyatte kevaiyA AhAragasamugghAyA aIyA ?' he bhadanta ! ekaikasya khalu nairayikasya nairayikatve pUrva vRttasya kiyantaH AhAra kasamudghAtA atItAH santi ? bhagavAnAha-'goyamA' he gautama ! 'Natthi' nairayikasya ntikasamudghAta ke sadRza samajha lenA cAhie / kintu isa meM bhI kucha vizeSatA hai| vaha yaha hai ki jisa jIva meM taMjasasamudghAta ho usI kA kahanA caahie| jisameM taijasasamudghAta kA saMbhava hI na ho, usakA nahIM kahanA caahie| nArakoM, pRthivIkAyika Adi pAMca ekendriyoM evaM vikalendriyoM meM taijasasamudaghAta kA saMbhava nahIM hai, ataeva unameM nahIM kahanA cAhie / pUrvokta prakAra se kisI daMDaka meM vidhirUpa se, kisI meM niSedha rUpa se AlApaka kahane se eka sahasra chappana AlApaka hote haiM, arthAta cauvIsoM daNDakoM ke krama se cauvIsoM daNDakoM kA kathana karanA caahie| aba AhArakasamudaghAta kI prarUpaNA kI jAtI hai gautamasvAmI-he bhagavan ! eka eka nAraka ke nArakapane arthAt nAraka paryAya meM rahate hue kitane atIta AhArakasamudghAta hue ? paNa kAMIka vizeSatA che. te A che ke je jIvamAM tejasa samudughAta hoya tenA ja kahevA joIe. jemAM taijasasamuddaghAtane saMbhava ja na hoya, tenA na kahevA joIe. nArake, pRthvIkAyika vigere pAMca ekendriya ane vikalendrimAM tejasasa muddaghAtane saMbhava nathI tethI temAM kahevA na joIe. pUrvokta prakArathI koI paNa daMDakamAM vidhirUpathI, keImAM niSedha rUpathI AlApaka kahevAthI eka hajAra chappana AlApaka thAya che, arthAt vase daMDakonAM kramathI vIse daMDakamAM kathana karavA joIe. have AhAraka samudUghAtanI prarUpaNa karAya che- zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! eka-eka nArakanAM nArapaNe arthAt nAka paryAyamAM zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #996 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 36 sa0 6 mAraNAntikasamudghAtAdivizeSanirUpaNam 983 nairayikatve AhArakasamudghAtA na santi teSAmAhArakasamudghAtAsadbhAvAt kevaiyA pure. kkhaDA ?' kiyanta AhArakasamudadhAtAH nairayikasya nairayikatve puraskRtAH-bhAvinaH santi ? bhagavAnAha-'goyamA " he gautama ! 'tthi' nairayikasya nairayikatve bhAvina AhArakasamuda ghAtA na santi teSAM tatra nipiddhatvAt, ' evaM jAva vemANiyate' evam-nairayikatve iva nairayikasya yAvat-asurakumArAdi bhavanapatitve pRthivIkAyikAyekendriyatve vikalendriyatve paJcandriyatiryagyonikatve vAnavyantaratve jyotiSkatve vaimAnikatve ca bhAvinaH AhArakasamudghAtA na saMbhavanti, teSAM teSu sarvatravAhArakasamudghAtAnAM niSiddhandhAt kintu-'Na maNUsatte atItA kassai asthi kassai natthi' nAraM-vizeSastu manuSyatve pUrvavRttasapa nairayikasya atotA AhArakasamudghAtAH kasyacit santi, kasyacinna santi, 'jassaliya jahaNeNaM eko vA do vA __bhagavAn-he gautama ! nAraka ke nArakapane meM atIta AhArakasamudghAta nahIM haiM, kyoMki nAraka paryAya meM AhArakasamudghAta kA saMbhava nahIM haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! nAraka ke nArakapane meM bhAvI AhArakasamudghAta kitane haiM? bhagavAn-he gautama ! nAraka ke nArakapane meM bhAvI AhArakasamudghAta nahIM haiM, kyoMki jIva jaba nArakaparyAya meM hogA taba AhArakalabdhi nahIM ho sakatI aura usake abhAva meM AhArakasamudaghAta bhI nahIM ho sktaa| isI prakAra asurakumAra Adi bhavanapati paryAya meM, pRthivIkAyika Adi ekendrigaparyAya meM vikalendriya paryAya meM paMcendriyatiryaMca paryAya meM, vAnavyantara paryAya meM, jyotiSka paryAya meM aura vaimAnika paryAya meM bhAvI AhArakasamudaghAta nahIM hote haiM kyoMki ina saba paryAyoM meM AhArakasamudaghAta kA niSedha hai| vizeSa yaha hai ki manuSyapane meM arthAt jaba koI nAraka pUrva kAla meM manuSya paryAya meM rahA, usa paryAya rahetA chatAM keTalAM AhAraka samudraghAta thAya che ? zrI bhagavAna-he gautama ! nArakanAM nArakapaNumAM atIta AhAraka samuddaghAta nathI, kema ke nAraka paryAyamAM AhAraka samudughAtane saMbhava nathI have, zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! nArakanAM nArakapaNe bhAvI AhArakasamudraghAta keTalA? zrI bhagavAn -he gautama ! nArakanAM nArakapaNe bhAvI AhAraka samuddaghAta nathI, kema ke jIva jyAre nAka paryAyamAM haze tyAre AhAralabdhi nathI thaI zakatI. ane tenAM abhAvamAM AhAraka samuddaghAta paNa nathI thaI zakatAM eja prakAre asurakumAra Adi bhavanapatiomAM, pRthvIkAyika Adi ekendriya paryAyamAM, vikasendriya paryAyamAM, paMcendriya tiryaMnca paryAyamAM, vAnayaMtara paryAyamAM, tiSka paryAyamAM vaimAnika paryAyamAM, bhAvi AhAraka samududhAta nathI hotA. kema ke e badhA paryAmAM AhAraka samuddaghAtane niSedha che. vizeSatA e che ke zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #997 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - prajJApanAsatre ukkoseNaM tinni' yasya nairayikasya manuSyatve pUrvavRttasya AhArakasamudghAtAH atItAH santi tasya jaghanyena eko vA dvau vA AhArakasamudghAtau atItau bodhyau, utkRSTena traya pAhArakasamu. dAtA atotA bodhyAH, 'kevaiyA purekkhaDA ?' nairayikasya manuSyatve kiyanta ahArakasAdghAtAH puraskRtAH-bhAvinaH santi ? bhagavAnAha-'gopamA !' he gautama ! 'kassai asthi kaslAi natthi' kasyacinnairayikasya manuSyatve bhAvinaH AhArakasamudghAtAH santi, kasyacinna santi, 'jassasthi jahaNeNaM eko vA do vA tiNNi vA ukkoseNaM cattAri' yasya nairayikasya manuSyatve bhAvina AhAra kasamudghAtAH santi tasya jaghanyena eko vA dvau vA trayo vA, utkRSTena catvAra AhArakasamudghAtA bhAvinaH santi, 'evaM sayajIvANaM maNussANaM bhANiyanvaM' evam-nairayi kasya manuSyatve iva sarvajIvAnAmapi asuramArAdInAM manuSyANAm -manuSyatve atIte bhAvi. ni ca bhaNitavyam, kintu-'maNUsassa maNUsatte atItA kassai asthi kastai nasthi' manuSyasya manuSyatve pUrva vRttasya atItA AhArakasamudghAtA: kasyacit santi kasyacinna santi, kI apekSA kisI ke AhArakasamudghAta haiM, kisI ke nahIM haiN| jisake haiM, jaghanya eka, yA do haiM aura utkRSTa tIna hai| ___ gautamasvAmI-he bhagavan ! nAraka ke manuSyapane meM bhASI AhArakasamudghAta kitane haiM ? bhagavAn-he gautama ! kisI nAraka ke manuSyapane meM bhASI samudrAta haiM, kisI ke nhiiN| jisake haiM usake jaghanya eka, do yA tIna haiM aura uskRSTa cAra haiN| jaise nAraka ke manuSyapane meM AhArakasamudghAta kahe haiM, usI prakAra asurakumAra Adi sabhI jIvo ke atIta evaM bhAvI manuSya paryAya meM bhI kahanA caahie| magara manuSyapane arthAt manuSya paryAya meM kisI manuSya ke atIta AhArakasamudadhAta hote haiM, kisI ke nahIM hote haiN| jisake haiM usake jaghanya eka, do manuSya paNe arthAt jyAre keI nAraka pUrvakALamAM manuSyaparyAyamAM rahIne, e paryAyanI apekSA e keInA AhAraka samudughAta kahyAM che, kaImAM nathI kahyAAM, jenAM kahyAM che, jaghanya eka agara be che ane utkRSTa traNa che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana! nArakonAM manuSyapaNe bhAvI AhAraka samudraghAta keTalAM che? zrI bhagavAna-he gautama ! keI nArakanAM manuSya paNe bhAvi samudraghAta che, koInAM nathI, jenAM che tenAM jaghanya eka, be ke traNa che ane utkRSTa cAra che. jevA nArakanA manuSyapaNe AhAraka samuddaghAta kahyAM che, e ja prakAre asukumAra Adi badhA jInA atIta temaja bhAvI, manuSya paryAyamAM paNa kahevA joIe. paNa manuSyapaNe arthAt manuSya paryAyamAM paNa keI manuSyanA atIta AhAraka samudaghAta thAya che, keInA nathI thatA. jenA thAya che tenA jaghanya eka, be athavA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #998 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 36 sU0 6 mAraNAntikasamudghAtAdivizeSanirUpaNam 985 'jassasthi jahaNNeNaM ekko vA dovA tiNi vA ukkoseNaM cattAri' yasya manuSyasya manuSyatve atItA AhArakasamudghAtAH santi tasya jaghanyena eko vA dvau vA trayo vA utkRSTena catvAra AhArakapamudghAtA atItAH bodhyA:, "evaM purekkhaDA vi' evam-atItAhArakasamudghAtAH kasyacit santi kasyacinna santi, yasyApi santi tasyApi jaghanyena eko vA dvau vA utkRSTena catvAra AhArakasamudghAtA bhAvinaH santi, pUrvavadevAtidizabAha-'evamee cautIsaM cautrIsA daMDagA jAva vemANiyatte' evam-uktarItyA ese--pUrvoktAH pratyeka caturvizatidaNDa krameNa-pratipAditAzcaturviMzatizcaturvizakAH-caturviMzateH saMgharUpA daNDakA:padapaJcAzadadhikasahastrasaMkhyakA AlApakAH yAvat-manuSyabhinnasya asurakumArAdi vaimAnikA. ntasya nairayikatvAdike vaimAnikatvAnte pUrva vRttasya bhAvinazca AhArakasamudaghAtAH na santIti bodhyam, atha kevalisamudghAtamadhikRtya prarUpayitumAha-'egamegassa NaM bhaMte ! neraiyassa neraiyatte kevaiyA kevalitamugghAyA atItA' he bhadanta ! ekaikasya khalu nairayikatve pUrvakRtasya atItasakalakAlApekSayA kiyantaH kevalisamudghAtA atItA: athavA tIna haiM aura utkRSTa cAra atIta AhArakasamudghAta haiM / atIta AhArakasamudghAta kI taraha bhAvI AhArakasamudghAta bhI kisI ke hote haiM, kisI ke nahIM / jisake hote haiM, usake jaghanya eka, do athavA tIna hote haiM, utkRSTa cAra AhArakasamudghAta hote haiN| isa prakAra ina cauvIsa daMDakoM meM se pratyeka ko cauvIso daNDakoM meM anukrama ghaTita karake kahalenA cAhie / ye saba mila kara eka sahasra chappana AlApaka hote haiN| yahAM itanA dhyAna meM rakhanA cAhie ki manuSya ke sivAya nAraka, asurakumAra Adi kisI bhI anya daMDaka meM AhArakasamudaghAta kA saMbhava nahIM haiN| aba kevalisamudghAta kA nirUpaNa kiyA jAtA hai gautamasvAmI-he bhagavan ! eka-eka nAraka ke nArakapane arthAt jaba vaha traNa che ane utkRSTa cAra atIta AhAraka samuddaghAta che. atIta AhAraka samuddaghAtanI jema bhAvI AhAraka samughAta paNa keInA thAya che, keInA nathI thatA. jenA thAya che tenA jaghanya eka be agara traNa thAya che. utkRSTa cAra AhAraka samuddaghAta thAya che. e prakAre A cevIsa daMDakamAMthI pratyekane covIse daMDakamAM anukramathI saMghaTIta karIne kahevuM joIe. A badhA maLIne eka hajAra chapana AlApaka che. ahIM eTaluM dhyAnamAM rAkhavuM joIe ke manuSyanA sivAya nAraka asurakumAra Adi kaI paNa anya daMDakamAM AhAraka samudughAtane saMbhava nathI. have kevali samuddaghAtanuM nirUpaNa karAya chezrI gautamasvAmI-he bhagavana ! eka-eka nArakanA nArakapaNe arthAta jyAre te nAraka zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #999 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre santi ? 'goyamA !' he gautama ! 'Natyi' na santi nairayikasya nairayikatve atItAH kevalisamudaghAtAH nairayikANAM kevalisamudaghAtAbhAvAt, 'kevaiyA purekkhaDA' kiyanta: puraskRtA-bhASina, kevalisamudaghAtA nairayikasya nairayikatve santi ? bhagavAnAha-goyamA !' he gautama ! 'natthi' bhAvinaH kevalisamudghAtAH nairayikasya nairayikatve na santi, prAguktayukteH, 'evaM jAva vemANiyatte ' evam-uktarItyA yAvat-nairayikAdeH asurakumArAditve bhavanapatitve, prathivIkAyikAdhekendriyatve vikalendriyatve paJcendriyatiryagyonikatve vAnavyantaratve jyotiSkatve vaimAnikatve ca atItAH bhAvinazca kevalisamudghAtA na santi, kintu-'gavaraM nAraka paryAya meM thA taba kitane kevalipsamudghAta atIta hue haiM ? tAtparya yaha hai ki vartamAna kAla meM jo nAraka hai, usane atIta kAla meM kabhI nAraka paryAya meM rahate hue kitane kevalisamudghAta kie ? bhagavAn-he gautama ! nAraka ke nAraka paryAya meM atIta kevalisamudghAna nahIM haiM, kyoMki nAraka kevalimamudghAta kara hI nahIM sktaa| gautamasvAmI-he bhagavAn ! nAraka ke nAraka paryAya meM bhAvI kevalisamud ghAta kitane haiM ? bhagavAn-he gautama ! nAraka ke nAraka paryAya meM bhAvI samudghAta nahIM haiM, isakA kAraNa pUrvokta hai| isI prakAra yAvat vaimAnika paryAyameM vaimAnika ke bhI atIta aura bhAvI kevalisamudghAta kA abhAva kahanA cAhie, arthAt jaise nAraka paryAya meM kevali samudghAta kA abhAva hai| usI prakAra asurakumAra Adi bhavanapati paryAya meM pRthivIkAyika Adi ekendriya paryAya meM, vikalendriyaparyAya meM paMcendriya tiryaca paryAya meM, vAnavyantara paryAya meM, jyotiSka paryAya meM aura paryAyamAM hatuM tyAre keTalA keDalisamuddaghAta atIta thayA che? tAtparya e che ke varta. mAnakALamAM je nAraka che teNe atItakALamAM kayAreka nArakaparyAyamAM rahIne keTalA kavali samuddaghAta karyA? zrI bhagavAna-he gautama ! nArakapaNe nArakaparyAyamAM atIta kevalisamudraghAta nathI, kema ke nAraka kevalisamudraghAta karI ja nathI zakatA. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! nArakanA nArakaparyAyamAM bhAvI kevalIsa muddaghAta 2 cha ? zrI bhagavAna-he gautama ! nArakanA nArakaparyAyamAM bhAvI samudughAta nathI tenuM kAraNa pUrvokta che. eja prakAre yAvat vimAnika paryAyamAM vaimAnikanA paNa atIta ane bhAvI kevalisamuddaghAtano abhAva kahevuM joIe, arthAt jema nAraka paryAyamAM kevalisamuddhAtane abhAva che e ja prakAre asurakumAra Adi bhavanapatimAM pRthvI kAyika Adi ekendriya paryAyamAM, vikendriya paryAyamAM, paMcendriyatiryaMca paryAyamAM, vAnacatara paryAyamAM, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1000 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 36 sU) 6 mAraNAntikasamudghAtAdivizeSanirUpaNam _____987 maNUsatte aIyA natthi' navaram-vizeSastu manuSyatve atItAH kevalisamudghAtA na santi, purekkhaDA kassai asthi, kassai natthi' puraskRtAH-bhAvinaH kevalisamudghAtAH, kasyacit santi, kasyacinna santi, 'jassatyi ekako' yasyApi nairayikasya manuSyatve kevalisamudghAtA bhAgniH santi, tasya ekobhAvI kevali samudrAtaH, 'maNasassa maNUsatte atItA kassai asthi kassai natthi' manuSyasya manuSyatve atItAH kevali samudghAtAH kasyacit santi, kasyacinna santi 'jassasthi ekako' yasya manuSyasya manuSyatve atItAH kevaphisamud vaimAnika paryAya meM atIta aura bhAvI samudghAta nahIM haiM kyoMki ina meM se kisI bhI paryAya meM kevalisamudghAta kA honA kadApi saMbhava nahIM hai / hAM, manuSya paryAya meM kevali samudghAta hotA hai, parantu usameM bhI atIta kevali. samudaghAta nahIM hote| bhAvI kevalisamudaghAta kisI nAraka ke manuSya paryAya meM hotA hai, kisI ke nhiiN| jisake hotA hai usake eka hI hotA hai| manuSya ke manuSya paryAya meM atIta samudghAta kisI ke hotA hai kisI ke nahIM / isI prakAra bhASI samudghAta kisI manuSya ke manuSyapane meM hotA hai, kisI ke nahIM hotaa| jisake hotA hai, usake eka hI hotA hai / isa prakAra manuSya paryAya ke sivAya aura sabhI sva parasthAnoM meM kevalisamudghAta kA abhAva kahanA cAhie / manuSya ke sivAya, manuSyapane kI prarUpaNA meM atIta kevalisamudghAta kA pratiSedha karanA cAhie, bhAvo kevalisamudghAta kisI ke hotA hai, kisI ke nahIM / jisake hotA hai usake eka hI hotA hai| manuSya paryAya meM rahate hue kisI manuSya ke tiSka paryAyamAM ane vaimAnika paryAyamAM atIta ane bhAvI samudraghAta nathI, kema ke temanAmAMthI kaI paNa paryAyamAM kevalisamudraghAtanuM thavuM kadApi saMbhavita nathI. hA, manuSya paryAyamAM kevasisamudraghAta thAya che, paraMtu temAM atIta kevalisamuddaghAta nathI thatA. bhAvI kevalisamudughAta keI nArakanA manuSya paryAyamAM thAya che, keIne nathI thatA, jenA thAya che teno eka ja thAya che. manuSyanA manuSya paryAyamAM atIta samRddaghAta keInA thAya che, keInA nathI thatA, jemanA thAya tene ekaja thAya che. e prakAre bhAvI samudraghAta koI manuSyanA manuSyapaNe kaIne thAya che keIne nathI thatA. jenA thAya che tenA eka ja thAya che. e rIte manuSya paryAyanA sivAya bIjA badhA sva-parasthAmAM kevalisa muddaghAtane abhAva kahevuM joIe. manuSyanA sivAya manuSyapaNAnI prarUpaNAmAM atIta kevali samudraghAtane pratiSedha karavuM joIe, bhAvI kevalisamuddaghAta keIna thAya che, keIne nahIM, jenA thAya che tene eka ja thAya che. manuSya paryAyamAM rahetA chatAM kaI manuSyanA atIta kevalisamuddaghAta thAya che, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1001 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre ghAtAH santi tasya eko'tItaH kevaliptamudghAto bodhyaH, 'evaM purekkhaDAvi' evam-atIto tarItyA puraskRtA api-bhAvino'pi kevalisamudghAtAH kasyacid manuSyasya manuSyatve santi kasyacina santi rasya santi tasya eko bhAvI kevalisamudghAto bodhyaH, tathA ca sarveSvapi svaparasthAneSu manuSyatvavyatirekeNa atItA bhAvinazca kevalisamudghAtAH pratiSeddhanyAH, manuSyavarjeSu manuSyatvaprarUpaNe atItAH kevaliptamudghAtAH pratiSedhanIyAH, bhAvI punaH kevalisamuddhAtaH kasyApyasti kasyApi nAsti yasyApyasti tasyApi eka eveti mAvaH, manuSyasya manuSyatvaprarUpaNe atItaH kevalisamuddhAtaH kasyApi asti kasyApi nAsti yasyApyasti tasyApyeka eva, tathaiva bhAvyapi bodhyaH, 'evamee caubIsaM caubIsA daMDagA' evam-uktarItyA ete kevalisamuddhAtaviSayAzcaturviMzatizcaturviMzakA daNDakAH SaTpazcAzaduttarasahasrarUpAH jJeyAH / / sU0 6 // nairayikasamudghAtavaktavyatA mUlam-neraiyA NaM bhaMte! neraiyatte kevaiyA veyaNAsamugghAyA aIyA? goyamA ! aNaMtA, kevaiyA purekkhaDA? goyamA! aNaMtA, evaM jAva vemANiyatte, evaM satvajIvANaM bhANiyavvaM jAva vemANiyANaM vemANi yatte, evaM jAva teyagasamugghAyA, NavaraM uvaujiUNa neyadhvaM jastatthi veuvviyateyagA, neraiyANaM bhaMte ! neraiyatte kevaiyA AhAragasamugghAyA atItA ? goyamA ! natthi, kevaiyA purekkhaDA 1 goyamA ! patthi, evaM jAva vemANiyatte, NaraM maNUsatte atItA asaMkhejjA purekkhaDA asaMkhejjA, evaM jAva vemANiyANaM, NavaraM vaNastaikAiyANa maNUsatte atItA aNaMtA, purekkhaDA aNaMtA, maNUsANaM maNUsatte atItA siya saMkhejjA siya asaMkhejjA, evaM purekkhaDAvi, sesA savve jahA neraiyA, evaM eecauvIsaM cauvIsA daMDagA, neraiyA NaM bhaMte ! neraiyatte kevaiyA atIta kevalisamudghAta hotA hai, kisI ke nahIM hotA hai, jisake hotA hai, eka hI hotA hai| isI prakAra bhAvI bhI samajhanA caahie| isa prakAra kevalIsamudaghAta saMbaMdhI cauvIsoM daMDakoM meM se pratyeka meM caubIsa daMDaka ghaTita kie gae haiN| ye saba mila kara eka hajAra chappana daNDaka hote haiM / / suu06|| keInA nathI thatA. jenA thAya che, eka ja thAya che, e pramANe bhAvI paNa samajavA joIe. e prakAre kevalisamuddaghAta sambandhI grevIse daMDakamAMthI pratyekamAM vIsa daMDaka ghaTita karelA che, e badhA maLIne eka hajAra chapana daMDaka thAya che. sU 6 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1002 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 36 sU0 7 nairayikasamudghAtanirUpaNam 989 kevali samugghAyA aIyA ? goyamA! nasthi, kevaiyA purekkhaDA ? goyamA! natthi, evaM jAca vemANiyatte NavaraM maNUsatte atItA Nasthi, purekkhaDA asaMkhejjA, evaM jAva vemANiyA, navaraM vaNassaikAiyANaM maNUsatte atItA natthi, purekkhaDA aNaMtA, maNatANaM maNasatte atotA siya asthi siya Nasthi, jai asthi jahaNNeNaM eko vA do vA tiNi vA ukkoseNaM sayapuhuttaM. kevaiyA purakkhaDA ? goyamA ! siya saMkhejA, siya asaMkhejA, evaM ee cauvvIsaM cauvvIsA daMDagA saLo pucchAe bhANi. yavvA jAva vemANiyANaM vemANiyatte" // sU0 7 // chAyA-nairayikANAM bhadanta ! nairayikatve kiyanto vedanAsamudghAtA atItA: ? gautama ! anantAH, kiyanta: puraskRtAH ? gautama ! anantAH, evaM yAvad vaimAnikatve, evaM sarvajIvAnAM bhaNitavyaM yAvad vaimAnikAnAM vaimAnikatve, evaM yAvat tejasasamudaghAtAH, navaram upayujya jJAtavyam yasya santi vaikriyataijasAH, nairayikANAM bhadanta ! nairayikatve kiyanta AhAraka zabdArtha-(nerayANaM bhaMte neraiyatte kevaiyA veSaNA samugghAyA atItA ?) he bhagavan ! nArakoM ke nArakapane arthAt nArakaparyAya meM rahate hae kitane vedanA. samudghAta atIta hue haiM ? (goyamA ! aNaMtA) he gautama ananta (kevaiyA pure. kkhaDA ?) bhAvI kitane ? (goyamA ! arNatA) he gautama ! ananta (evaM jAva vemANiyatte) isI prakAra yAvat vaimAnikapane meN| (evaM savvajIvANaM bhANiyabva) isI prakAra sarva jIvoM ke kahanA cAhie (jAva vemANiyANaM vemANiyatte) yAvat vaimAniko ke vaimAnikapane meM (evaM jAva teyagasamugghAyA) isI prakAra taijasasamudghAta taka (NavaraM uva. ujiUNa neyamva) vizeSa upayoga lagAkara samajhanA cAhie (jassasthi ve ubviya teyagA) jisake vaikriyaka aura tejasa haiN| zahAtha :-(neraiyANa bhaMte ! neraiyatte kevaiyA veyaNA samugghAyA atItA ) hai sAvan ! nArakena nArakapaNe arthAt nAraka paryAyamAM rahetA chatAM keTalA vedanA muddaghAta anIta thA cha ? (goyamA ! aNatA) gautama! sanata (kevaiyA purekkhaDA) mA ? (goyamA ! aNatA) gautama ! mananta (eva jAva vemANiyatte) me 1 54.3 yAt vaimAniyaNe. (evauM savvajIvANa bhANiyavva) me prAre savAnA vA (jAva vemANiyANa vemANiyatte) yAta vaimAniyana bhAnapaNe. (eva jAva teyagasamugghAyA) me0 54te4sa samudhAta sudhA (gavara uvaujjiUNa neyavva). vizeSa upyo|| 4 // 2 samAna (jassatthi veubviyateyagA) ne peDiya zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1003 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prazApanAsUtre samudghAtA atItAH ? gautama ! na santi, kiyantaH puraskRtAH ? gautama ! na santi, evaM yAvad vaimAnikatve, navaraM manuSyatve atItA asaMkhyeyAH, puraskRtA asaMkhyeyAH, evaM yAvada vaimAnikAnAma, navaraM vanaspatikAyikAnAm manuSyatve atItA anantAH, puraskRtA anantAH, manuSyANAM manuSyatve atItAH syAt saMkhyeyAH, syAd asaMkhyeyAH, evaM puraskRtA api, zeSAH sarve yathA nairayikAH, evam ete caturviMzatizcaturvizakA daNDakAH, nairayikANAM bhadanta ! nairayikatve kiyantaH kevalisamudaghAtA atItAH ? gautama ! na santi, kiyantaH, puraskRtAH? (NeraDyA NaM bhaMte ! Neraiyatte kevaiyA AhAragasamugghAyA atItA ?) he bhaga van ! nArakoM ke nAraka paryAya meM kitane AhAra ka.samudghAta atIta hue haiM ? (goyamA! nasthi) he gautama ! nahIM haiM (kevaiyA purekkhaDA) bhAvI kitane ? (goyamA ! Nasthi) he gautama ! nahIM haiM (evaM jAva vemANiyatte) isI prakAra yAvat vaimAnikapane meM (NavaraM) vizeSa (magRsatte atItA asaMkhejA) manuSyapane meM atIta asaMkhyAtA (purekkhaDA asaMkhejA) bhAvI asaMkhyAta (evaM jAva vemANiyANaM) isI prakAra yAvat vaimAnikoM ke (NavaraM vaNassaikAiyANaM maNUsate atItA aNaMtA) vizeSa-vanaspatikAyikoM ke manuSyaparyAya meM rahate hue atIta ananta (purekkhaDA agaMtA) bhAvI ananta (maNUsANaM maNUsatte) manuSyoM ke manuSyapane meM (atItA siya saMkhejA siya asaMkhejjA) atIta kadAcit saMkhyAta, kadAcit asaMkhyAta (evaM purekkhaDA vi) isI prakAra bhAvI bhI (sesA savve jahA neraiyA) zeSa saba jaise nAraka (evaM ee cauvIsaM cavIsA daMDagA) isa prakAra ye cauvIsa cauvIsa daMDaka hote haiN| (neralyANaM bhaMte ! neraiyatte kevaiyA kevalisa mugdhAyA atItA ?)he bhagavan ! ane tejasa che. (neraiyANa bhaMte ! Neraiyatte kevaiyA AhAragasamugghAyA atItA ?) 8 san ! nA2honA nA255 yamAsA mA|24 samuddhAta matIta thayeA cha ? (goyamA ! nasthi) 3 gautama ! nathI (kevaiyA purekkhaDA) mAvImA ? (goyamA ! nasthi) he gautama nathI. __(eva jAva vemANiyatte) me Are yAvat vaimAnibhA (Navara) vizeSa (maNUsatte atItA asaMkhejjA) manuSyapaNe satIta Ruld (purekkhaDA asaMkhejjA) bhAvI sadhyAta (e jAva vemANiyANa) me 12 yAta vaimAnina (navara vaNassai kAiyANa' maNUsatte atItA aNaMtA) vizeSa vanaspati yin| manuSya paryAyamA 29tA chatAM satAta mananta (purekkhaDA aNatA) mA mananta (maNUsANa maNUsatte) manuSyonI bhanuSya payAmA (atItA siya saMkhejjA, siya asaMkhejjA) hathita sabhyAta, hAyit asabhyAta (evaM purekkhaDA vi) 4 // 2 nApI 55 (sesA savve jahA neraiyA) zeSa naa24n| 4thana prabhAye (eva ee cavIsa cavIsA daMDagA) 2 prahAre // yAvIsa yAvIsa 37. (neraDyA NaM bhaMte ! neraiyatte kevaiyA kevalisamugghAyA atiitaa|) bhagavan ! nAnA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1004 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 23 prayamevodhinI TIkA pada 36 sU0 7 nairayikasamudghAtanirUpaNam _ gautama ! na santi, evaM yAvada vaimAnikatve, navaraM manuSyAve atItA na santi, puraskRtA asaMkhyeyAH, evaM yAvad vaimAnikAH, navaraM vanaspatikAyikAnAM manuSyatve atItA na santi, puraskRtA anantAH manuSyANAM manuSyatve atItAH syAt santi syAt na santi, yadA santi jaghanyena eko vA dvau vA trayo vA, utkRSTena zatapRthakvam kiSantaH pu skRtAH ? gautama ! sthAt saMkhyeyAH, syAd asaMkhyeyAH, evamete caturviMzatizcaturviMzakAH daNDakAH sarve pRcchayA bhaNitavyaH, yAvad vaimAnikAnAM vaimAnikatve / / mU07 // nArakoM ke nAraka avasthA meM atIta kevalisamudghAta kitane ? (godhamA ! nasthi) he gautama ! nahIM haiM (kevaiyA purekkhaDA) bhAvI kitane ? (goyamA! natthi) he gautama ! nahIM haiM (evaM jAva vemANiyatte) isI prakAra yAvat vaimAnika-avasthA meM (navaraM maNUsatte atItA Nasthi) vizeSa-manuSya avasthA meM atIta nahIM hai (purekkhaDA asaMkhejA) bhAvI asaMkhyAta haiM (evaM jAva vemANiyatte) isI prakAra yAvat vaimAnika paryanta (navaraM vaNassaikAiyANaM maNUsatte atItA nasthi) vizeSa vanaspatikAyikoM ke manuSyaparyAya meM rahate hue atIla nahIM hai (purekkhaDA aNatA) bhAvI ananta (maNUsANaM maNUsatte siya asthi, sigha tthi) manuSyoM ke manuSya paryAya meM kadAcit haiM, kadAcit nahIM (jaha asthi jahaNNeNaM eko vA do vA tiSNi vA) yadi haiM, jaghanya eka yA do yA tIna (ukoseNaM satapuhattaM) uskRSTa do sau se nau sau taka (kevaiyA purekkhaDA) bhAvI kitane haiM ? (goyamA! siya saMkhejA, siya asaMkhejjA) kadAcit saMkhyAta, kadAcitU asaMkhyAta (evaM ee cauvvIsaM ca ubIsA daMDagA) isa prakAra ye cauvIsa cauvIsa daDaka haiM (savve) saba (pucchAe) prazna ke anusAra (bhANiyacA) kahane cAhie (jAva vemANiyANaM vemANiyatta) nA24 25vasthAmA atIta muddhAta 8 // 1 (goyamA ! natthi) 3 gautama! nathI. (kevaiyA purekkhaDA) nApI 38 ? (goyamA! natthi) gautama ! nathI. (evaM jAva vAmaNiyatte) me 412 yAta vaimAni AthAmA (navara maNUsatte atItA nathi) vizeSa-manuSya 251sthAmA matIta nathI (purekkhaDA asaMkhejjA) mApI masa: jyAta (eva jAva vemANiyatte) me 4Are vaimAni (navara vaNassaikAiyANa maNUsatte atItA natthi) vizeSa-vana-5tiyiona bhanuSya paryAyamA rahetA chatai matAta nathA (purekkhaDA aNatA) bhAvI sananta cha. (maNUsANa maNUsatte siya asthi, siya Natthi) manuSyAnA manuSyaparyAyAM hAthit che 4Ayit nathI (jai asthi jahaNNeNa eko vA do vA tiNNi vA) ne cha. 4dhanya 4 me 12 (ukkoseNaM satapuhuttaM) YSTa mase thI nase sudhA (kevaiyA purekkhaDA) mAvI DeTA ? (goyamA ! siya saMkhejjo, siya asaMkhejnA) gautama ! 4yit sadhyAta, hathit masabhyAta (evaM ee cauvvIsaM cauvvIsA daMDagA) se prAre yA yAvIsa yAvIsa 64 (savve) mayA (pucchAe) praznanA manusAra (bhANiyacA) 421 me zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1005 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 992 prajJApanAstre TIkA-pUrvamekatvamadhikRtya nairayikAdInAM nairayikAditve'tItAnAgata vedanAdisamud ghAtaprarUpaNaM kRtam samprati bahutvamadhikRtya teSAmevAtItAnAgata vedanAdisamudaghAtAna prarUpa. yitamAha-'neraiyANaM bhaMte ! neraiyatte kevaiyA veyaNAsamugghAyA atItAH ?' he bhadanta ! nairayikANAM nairayikatve pUrva vRttAnAm atItA sakalakAlApekSayA kiyanto vedanAsamudaghAtA atItAH santi ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'aNaMtA' nairayikANAM nairayikatve pUrvam anantA vedanAsamudghAtA atItAH santi, anekeSAM nairayikANAmanantakAlamasaMvyavahArarAzerudavRttatvAt 'kevaiyA purekkhaDA 1 kiyanto vedanAsamudyAtA steSAM tadbhave puraskRtA:bhAvinaH santi bhagavAnAha-' goyamA ! ' he gautama ! 'aAMtA' anantA vedanAsamudghAtA yAvat vaimAnikoM ke vaimAnika paryAya meM rhte| // sU0 6 // TIkArtha-isase pUrva ekatva kI apekSA se nairayika Adi ke nAraka Adi avasthA meM atIta aura anAgata vedanA Adi samudghAtoM kA nirUpaNa kiyA gayA / aba bahutva kI apekSA se unhIM nAraka Adi ke atIta aura anAgata vedanA Adi samudghAtoM kI prarUpaNA karane ke lie kahate haiM gautamasvAmI-he bhagavan ! (bahuna) nArakoM ke nArakaparyAya meM rahate hue kitane atIta vedanAsamudghAta haiM ? bhagavAn-he gautama ! ananta-nArakoM ke nArakaparyAya meM rahate hue atIta vedanAsamudghAta ananta haiM, kyoMki aneka nArakoM ko avyavahArarAzi se nikale ananta kAla vyatIta ho cukA hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! unake vedanAsamudaghAta bhAvI kitane haiM ? bhagavAn-he gautama ! nArakoM ke nArakaparyAya meM bhAvI samudaghAta ananta haiM, (jAva vemANiyANa vemANiyatte) yAvat vaimAnina vaimAni paryAyamA 29 cha. // 20 // TIkAtha-AnA pahelAM ekatvanI apekSAe narayika Adina nAraka Adi avasthAmAM atIta ane anAgata vedanA Adi samudughAtenuM nirUpaNa karAyuM che. have bahatvanI apekSAthI teja nAraka AdinA atIta ane anAgata vedanA Adi samuddaghAtanI prarUpaNa karavAne mATe kahe che - zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! (ghaNA) nArakenA nAka paryAyamAM rahetAM chatAM keTalA atIta vedanA samuddaghAta che? zrI bhagavAna-he gautama! ananta nArakenA nAka paryAyamAM rahetA chatAM atIta vedanA samudraghAta anata che. kemake aneka nArakAne avyavahAra rAzithI nikaLe anantakALa vyatIta thaI gayela che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! vedanA samudraghAta bhAvI keTalA che? zrI bhagavAna-he gautama ! nArakenA nArakaryAyamAM bhAva samuddaghAta ananya che, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1006 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 36 0 7 nairayikANAM nairayikatvesamudghAtanirUpaNam 993 nairayikANAM sAvinaH santi bahU nAmeva punarapi antazo narakeSu utpAdasambhavAt, 'evaM jAva ve mANiyatte' evam-nairayikatve iva yAvad-amurakumAratvAdike bhavanapatitve pRthivIkAyikasvAdike ekendriyatve vikalendriyatve paJcendriyatiyagyonikatve manuSyatve vAnavyantaratve jyotiSkatve vaimAnikatve ca pUrva vRttAno bhAvinAM ca nairayikANAmanantA vedanAsamudghAtA atItAH anAgatAzca santi, yathaiva nairayikANAM nairayikatvAdiSu vaimAnikatvAnteSu atItA anAra ta zca vedanA samudghAtA uktA stayavAsurakumArAdInAmapi vaimAnikAntAnAM vaktavyA iti papadizamAha-evaM sAjIvANaM bhANi yavvaM jAva vemANiyANaM vemANiyatte' evamnAyikANAmiva sarvajIvAnAm -asurakumArAdInAM bhaNitavyaM kiya duraM yAvadityAha-yAvada vaimAnikAnAM vaimAnikatve svasthAne parasthAne cetyarthaH, tathA ca sarvasaMkhyayA bahutvaviSayA vedanAsamudghAtAlApakA atItAnAgataviSayAH SaTpaJcAzadadhikasahasrasaMkhyakA bodhyAH, 'evaM kyoMki vartamAna kAla meM jo nAraka haiM, unameM se bahuta-se anantadhAra punaH naraka meM utpanna hoNge| jaise nArakoM ke nArakaparyAya meM vedanAsamudghAta kahe haiM, vaise hI asura kumAra Adi bhavanavAsIparyAya meM, pRthivIkAyika Adi ekendriyaparyAya meM, vikalendriyaparyAya meM, paMcendriyatiyeca paryAya meM, manuSya paryAya meM, vAnavyantara paryAya meM jyotiSka paryAya meM, aura vaimAnika paryAya meM arthAt ina sabhI paryAyoM meM rahate hae nArakoM ke ananta atIta vedanAsamudaghAta aura ananta bhAvI vedanA samudaghAta haiN| jaise nArakaparyAya se lekara vaimAnikaparyAya taka meM raheM hue nArako ke atIta aura anAgata vedanAsamudghAta kahe haiM, usI prakAra asurakumAra Adi se lekara vaimAnikoM taka ke kahane cAhie, yahI sUtrakAra kahate haiM-nArakoM ke mamAna hI vaimAnikoM taka sabhI jIvoM ke svasthAna meM aura parasthAna meM arthAt cauvIsoM daMDakoM meM atIta aura anAgata vedanAsamudaghAta karanA cAhie / kemake vartamAnakALamAM je nAraka che, temanAmAMthI ghaNu anantavAra punaHnarakamAM utpana thaze. jevA nArakonA nArakaparyAyamAM vedanA muddaghAta kahyA che, tevA ja asurakumAra Adi bhavanavAsI paryAyamAM, pRthvIkAyika Adi ekendriya paryAyamAM, vikalendriya paryAyamAM paMcendriya tiryaMca paryAyamAM, manuSya paryAthamAM, vAnacantara paryAyamAM, tika paryAyamAM ane vaimAnika paryAyamAM arthAt A badhA ja paryAmAM rahetA chatAM nArakanA atIta vedanA muddaghAta ane ananta bhAvI vedanA samuddaghAta che. jema nAraka paryAyathI laIne vaimAnika paryAya sudhImAM rahelA atIta ane anAgata vedanAsamughAta kahyA che eja prakAre asurakumAra AdithI laIne vaimAnika sudhI kahevA joIe. eja sUtrakAra kahe che-nArakenI samAna ja vaimAnike sudhI badhA nA svasthAnamAM ane parasthAnamAM athata cevise daMDakamAM atIta ane anAgata vedanA samudra zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1007 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsatra jAva teyagasamugghAyA' evam-vedanAsamudaghAtA iva yAvat kaSAyasamudghAtAH, mAraNAntikasamudghAtA vaikriyasamudghAtA staijasasamudaghAtAzcApi nairayikAdInAM vaimAnikAntAnAM pratyeka sarveSu nairapikatvAdiSu svaparasthAneSu caturviMzatidaNDarakrameNa vaktavyAH, tathA ca kaSAyAdisamapAtAnAmapi pratyekaM SaTpazcAzadadhikasahasrasaMkhyakAlApakA bhavantIti vijJeyam, kintu'pavara uva ujjiUNa neyavaM jassatthi veuviyateyagA' navaram-vizeSAtu upayujya-upayoga chatvA, praNidhAnaM vidhAya, jJAtavyam-yatra ye tAvat samudghAtAH saMbhavanti tatra tu eva samu rAtA atItA anAgatAzca anantA vaktavyAH, yatra tu yena saMbhavanti tatra te na vaktacyA ityarvaH, tadeva vizadayabAha- yasya nairayikAderasurakumArAdeca vaikriyataijasasamudghAtA: saMbhabanti te tasya vaktacyAH, tadanyeSu ca pRthivIkAyikAdiSu na vaktavyAH, tatra teSAmasaMbhavAn , isa prakAra bahuvacana saMbaMdhI vedanAsamudghAta ke AlApaka bhI saba milakara eka hajAra chappana hote haiN| vedanAsamudghAta ke samAna kaSAyasamudghAta, mAraNAntikasamudghAta, vaikriya samudghAta, aura tejasasamudghAta bhI nArakoM se lekara vaimAniko taka, caubIsoM daMDakoM meM kahanA cAhie / isa prakAra kaSAyasamudaghAta Adi ke bhI, pratyeka ke eka sahasra chappana AlApaka hote haiM / vizeSa bAta yaha hai ki upayoga lagAkara arthAt dhyAna rakhakara jo samudghAta jahAM saMbhava haiM, vahA~ ve hI atIta aura anAgata samudghAta kahane cAhie, arthAt jo samudghAta jahAM saMbhava na hoM, vahAM unakA kathana nahIM karanA cAhie / isI kathana kA spaSTIkaraNa karane hue kahA hai-jina nArakAdi athavA asurakumArAdi ke ghekriya aura tejasa samudghAta kA saMbhava haiM, unhIM meM unakA kathana karanA cAhie, unake atirikta pRthivI. kAyika Adi meM nahIM kahanA cAhie, kyoMki unakA vahA~ saMbhava nahIM hai| ghAta kahevA joIe. e prakAre bahuvacana sambandhI vedanA samudughAtanA AlApaka paNa bo maLIne eka hajAra chappana hoya che. vedanA samudraghAtanA samAna kaSAyasamuddaghAta mAraNatikasamuddaghAta vaikiyasamuddaghAta ane tejasa samuddaghAta paNa nArakAthI laIne vaimAnike sudhI, cevIse daMDakamAM kahevA joIe. e prakAre kaSAya samuddaghAta AdinA paNa pratyekanA eka hajAra chappana AlApaka hoya che. vizeSa vAta e che ke-upaga lagAvIne athatuM dhyAna rAkhIne je samudughAtane jyAM saMbhava hoya tyAM teja atIta ane anAgata samudraghAta kahevA joIe. arthAt je samuddaghAtane jyAM saMbhava na hoya, tyAM temanuM kathana na karavuM joIe. eja kathananuM spaSTIkaraNa karatAM kahyuM che-je nArakAdi athavA asurakumAradinA vekiya ane taijasa samuddaghAtane saMbhava che, temanAmAM ja temanA kathana karavuM joIe. tenAthI atirikta pRthvIkAyika AdimAM na karavA joIe. kema ke temane tyAM saMbhava zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1008 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 995 prabodhinI TIkA pada 36 sU0 7 nairayikANAM nairayikatve samudghAtanirUpaNam kaSAyamAraNAntikasamudghAtAstu sarvatraivAvizeSeNa vedanAsamudghAtapadatItA anAgatAzca anantA vaktavyAH, natu kutrApi te pratiSeddhavyAH samprati AhArasamudghAtamadhikRtya prarUpayitumAha'neraiyA NaM bhaMte ! neraiyatte kevaiyA AhArasamugdhAyA atItA ?" he bhadanta ! nairayikANAM nairayitve pUrva vRttAnAM kiyanta AhArakasamudghAtA atItAH santi ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! 'natthi' nairayikANAmAhArakasamudghAtAH pUrvam atItA na santi AhArakalabdhau satyA mevAhArakazarIrArambhasamaye AhArakasamudghAtaH saMbhavati, AhArakalabdhezca caturdazapUrvAdhigame eva saMbhavena caturdaza pUrvANAJca manuSyatvAvasthAyAmevAdhigamo bhavati na tadanyavasthAyAmiti manuSyatvabhinnAsu avasthAsu atItAnAmanAgatAnAJca hArakasamudghAtAnAma kaSAyasamudghAta aura mAraNAntikasamudghAta sarvatra samAna rUpa se vedanAsamudUdhAta kI taraha hI kaha lenA cAhie arthAt atIta aura anAgata ananta kahanA caahie| kisI bhI daMDaka meM unakA niSedha nahIM karanA cAhie / aba AhArakasamudghAta kI prarUpaNA kI jAtI haiM gautamasvAmI - he bhagavan ! nArakoM ke nAraka avasthA meM atIta AhArakasamudghAta kitane haiM ? bhagavAn - he gautama! nArakoM ke nAraka avasthA meM atIta AhArakasamudra ghAta nahIM hote / AhArakasamudghAta AhArakazarIra se hI hotA hai aura AhArakazarIra AhAraka labdhi kI vidyamAnatA meM hI ho sakatA haiM / AhAraka labdhi caudaha pUrvo kA jJAna hone para hotI hai aura caudaha pUrvo kA jJAna manuSyAvasthA meM hI hotA hai / kisI bhI anya paryAya meM vaha saMbhava nahI haiN| isa kAraNa manuSyetara nathI, kaSAyasamuddhAta ane mAraNAntika samudhdhAMta satra samAna rUpathI vedanAsamudlAtanI jema ja hI letrA joie. arthAt atIta ane anAgata ananta kahevA joie, kAi paNa daDakamAM tenA niSedha na karavA joie. have AhAraka samudhAtanI prarUpaNA karAya che-- zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! nArAnA nAraka avasthAmAM atIta AhAraka samudghAta keTalA che ? zrI bhagavAn-De gautama! nAnA nAraka avasthAmAM atIta AhAraka samruddhAta nathI thatA. AhAraka samuddAta AhAraka zarIrathI ja thAya che ane AhAraka zarIra !hAraka labdhinI vidyamAnatAmAM ja thai zake che. AhAraka labdhi cauda pUrvanuM jJAna thatAM thAya che ane caudapUrvInuM jJAna manuSyAvasthAmAM ja thAya che. koI pazu khIA paryAyamAM teneA sabhava nathI. e kAraNe manuSyetara avasthAemAM atIta athA anAgata AhA ka zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1009 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 996 prajJApanAsUtre " bhAvAt 'kevaiyA purekkhaDA ?' kiyanta AhArakasamudghAtA nairayikANAM nairayikatve puraskRtAH bhAvinaH santi ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! ' Natthi ' nairayikANAM nairayikatve anAgatA api AhArakasamudghAtAH na santi prAguktayuktaH, 'evaM jAva vaimANiyatte' evam - nairavikatve va yAvadbhakumArAdi bhavanapatitve pRthivokathikA kendriyatve vikalendriyatve paJcendriyavAnavyantaratve jyotikatve vaimAnikatve cApi nairayikANAmatItA anAgatAca AhArakasamudvAtA na santi prAguktayukteH kintu - 'NavaraM maNUna te atItA asaM'khejjA' navaram - vizeSastu nairayikANAM manuSyatve pUrvam atItA AhArakasamudghAtA asaMkhyeyAH santi, evaM puraskRtAH- bhAvinazvApi AhArakasamudghAtA asaMkhyeyAH santi, pRcchA samaya bhAvinAM nairayikANAM madhye bahUnAma saMkhyevAnAM nairavikANAM pUrvaM manuSyatvamAsAdyAdhigatacaturdazaavasthAoM meM atIta athavA anAgata AhArakamuddhAtoM kA abhAva hai / gautamasvAmI - he bhagavan ! nArakoM ke nAraka avasthA meM bhAvI AhArakasamudUghAta kitane haiM ? , bhagavAn - he gautama ! nArakoM ke nAraka avasthA meM bhAvI AhArakasamud ghAta bhI nahI haiM / yukti pUrvavat yahAM bhI samajha lenA cAhie / jaise nArakoM ke nAraka avasthA meM AhArakasamudghAta nahIM haiM, usI prakAra nArakoM ke asurakumAra Adi bhavanapati - avasthA meM, pRthivIkAyika Adi ekendriya avasthA meM, vikalendriya-avasthA meM tiryavapaMcendriya avasthA meM, vAnavyantara jyotiSka-vaimAnika avasthA meM bhI nArakoM ke atIta aura bhAvI AhArakasamudUdhAta nahIM hai / yukti pUrvavat hI samajhanA cAhie / kintu vizeSa yaha hai ki manuSyAvasthA meM atIta samudghAta asaMkhyAta haiM ora anAgata samudghAta bhI asaMkhyAta haiM, kyoMki pRcchA ke samaya meM jo nAraka vidyamAna haiM unameM se samuddhAtAnA abhAva che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! nArakanA nAraka avasthAmAM bhAvI AhAraka samud ghAta keTalA che ? zrI bhagavAna-he gautama ! nArAnA nAraka avasthAmAM bhAvI AhAraka samruddhAta paNa nathI. yukti pUrvavat ahI paNa samajI levI joie. jema nArakAnA nAraka-avasthAmAM AhAraka samudUdhAta nathI, eja prakAre nArakomAM asurakumAra Adi bhavanapati-avasthAmAM, pRthvIkAyika Adi ekendriya-avasthAmAM, vikalendriy-avsthaamaaN, tiryaya payendriya-avasthAmAM, vAnavyantara-jyotiSTha - vaimAnika vyavasthAbhAM nArakAnA atIta ane bhAvI AhAraka samuddAta nathI. yuktipUvat ja samajavI joie. pazu vizeSa e che ke manuSyAvasthAmAM atIta samuddAta asaMkhyAta ane anAgata samudlAta paNa asaMkhyAta che, kema ke pRcchAnA samaye je nAraka vidyamAna che, temanA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1010 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 36 sa0 7 nairayikANAM nairayikatvesa muddhAtanirUpaNam 997 pUrvANAM pratyekaM sadvistriAM kRtAhArakasamudghAtakhAt, evaM pRcchAsamayabhAvinAM nairayikANAM madhye bahubhirasaMkhyeyai nairayikarnarakAduvRttya anantaraM paramparayA vA manuSyaprAptau caturdeza pUrvANi adhItya pratyekamAhArakasamudghAtAnAM sakRd dvistriAvidhAsyamAnatvAt 'evaM jAva vemANiyANaM' evam-nairayikANAmiva yAvad-asukumArAdInAmapi vaimAnikAntAnAM pratyeka caturvizatidaNDa kakrameNa sva para sthAneSu AhArakasamudghAtAnAM manuSyatvaM varjayitvA pratiSe. dhAtmakAlApo vaktavyaH, kintu yatrAsti vizeSastamAha 'NavaraM vaNassaikAiyANaM mazRsatte atItA aNaMtA, purekkhaDA aNaMtA' navaram -vizeSastu-vanaspatikAyikAnAM manuSyatve pUrva vRttAnAm atotAH AhArakasamudghAtA anantA vaktavyAH, puraskRtAH bhAvinazcAhArakasamudghAtA ana asaMkhyAta nAraka aise haiM jinhoMne pUrvakAla meM kabhI na kabhI manuSya paryAya prApta kI thI, jo caudaha pUrvo ke dhAraka the aura jinhoMne evakAra yA do-tIna bAra AhArakasamudghAta bhI kiyA thaa| isa kAraNa nArakoM ke manuSyAvasthA meM asaM. khyAta atIta samudghAta kahe gae haiN| isI prakAra pRcchA samakAlika nArakoM meM asaMkhyAta aise haiM jo naraka se nikala kara anantara bhava meM athavA paramparA se manuSya bhava prApta kara ke, codaha pUrvA ke dhAraka hoMge aura AhAraka labdhi prApta kara ke AhArakasamudghAta kareMge / isa kAraNa nArakoM ke manuSyAvasthA meM bhAvo samudaghAta asaMkhyAta kahe gae haiN| isI prakAra arthAt nArakoM ke samAna asurakumAroM se lekara vaimAnikoM taka caubIsoM daNDakoM ke krama se, sva-parasthAnoM meM AhArakasamudghAtoM kA manuSyAvasthA ko choDakara niSedha kahanA cAhie / vizeSatA yaha hai ki vanaspatikAyikoM ke manuSyAvasthA meM atIta AhArakasamu. darAta ananta kahanA cAhie aura anAgata bhI ananta kahanA cAhie, kyoMki mAMthI asaMkhyAta nAraka evA che ke jeoe pUrvakALamAM kayAre ne kayAre manuSya paryAya prApta karela hatuM, coda pUrvanA dhAraka hatA ane jeoe ekavAra agara be vAra AhAraka samuddaghAta paNa karela hatA. e kAraNe nArakanI manuSyAvasthAmAM asaMkhyAta atIta samuddaghAta kahelA che. eja prakAre pRcchA samakAlika nArakamAM asaMkhyAta evA che je nArakathI nikaLIne anantara bhavamAM athavA paraMparAthI manuSyabhava prApta karIne, cauda pUrvanA dhAraka thaze ane AhAraka labdhi prApta karIne AhAraka samuddaghAta karaze. e kAraNe nArakanA manuSyAvasthAmAM bhAvI samudraghAta asaMkhyAta kahelA che e ja prakAre arthAt nArakanI samAna asurakupArathI laIne vaimAnika sudhI vIse daMDakonA kamathI, sva-para sthAnomAM AhAraka samuddaghAne manuSyAvasthA sivAya niSedha kahe joIe. vizeSatA e che ke vanaspatikAyikonA manuSyAvasthAmAM atIta AhAraka samuddaghAta ananta kahevA joie ane anAgata paNa ananta kahevA joIe, kemake ananta jIva evA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1011 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre ntAH, bodhyAH, anantAnAM manuSyANAM pUrvamadhigata caturdazapUrvANAM yathAsambhavaM sadvistri. kRtAhArakasamudaghAtAnAM samprati vanaspatikAyikeSu sadabhAvAta, anantarameva ca vanaspatikAyA dudavRttyAnantaryeNa paramparayA vA manuSyatvamavApya yathAsaMbhavaM sakRd dvinirvA''hArakasamudghAtAnAM kariSyamANatvAt (maNa sANaM maNUsatte atItA siya saMkhejjA siya asaMkhejA' manuSyANAM manuSyatve pRcchAsamayAt pUrva vRttAnAma atItA AhAra samudghAtAH syAt-kadAcit saMkhyeyAH bhavanti, syat-kadAcit asaMkhyeyA bhavanti, 'evaM purekkhaDAvi' evam-atItA iva puraskRtAH bhAvino'pi manuSyANAM manuSyatve AhArakasamudvAtA:- syAt-kadAcid saMkhyeyAH santi, sthAt-kadAcid asaMkhyeyAH santi, pRcchA samayabhavinAM teSAmutkRSTenApi sarva stokatvAt zreyasaMkhyeyabhAgAtapradezarAziprazagatvAt tasmAt pRcchAsamayabhAvinAM madhye kadAcidasaMkhyeyatvaM bodhyaM yathAsaMbhavaM pratyekaM sakRd dvitrirza kRtakariSyamANAhArakasamudghAananta jIva aise haiM jinhoMne manuSyabhava meM caudaha pUrvo kA adhyayana kiyA thA aura yathAsaMbhava eka, do athavA tIna vAra AhArakasamudghAta kiyA thA kintu atha ve vanaspatikAyika avasthA meM haiN| ananta jIva aise bhI haiM jo vanaspati kAya se nikalakara manuSya bhava dhAraNa kara ke bhaviSya meM AhArakasamudghAta kreNge| manuSyoM ke manuSyAvasthA meM pRcchA samaya se pUrva atIta samudghAta kadAcit saMkhyAta haiM aura kadAcit asaMkhyAta haiN| isI prakAra manuSyoM ke manuSyAvasthAbhAvI bhAvI AhAra kasamudghAtI kadAcit saMkhyAta aura kadAcit asaMkhyAta haiM / kyoM ki ve pRcchA ke samaya utkRSTa rUpa se bhI saba se kama zreNI ke asaMkhyAtaveM bhAga meM rahe hue AkAza ke pradezoM kI rAzi ke barAbara haiN| isa kAraNa pRcchA ke samakAlikoM meM kadAcit asaMkhyAta samajhanA cAhie, kyoMki yathAsaMbhava pratyeka ne eka, do athA tIna vAra yA to AhArakasamudghAta kiyA hai athavA kreNge| che ke jemaNe manuSya mavamAM cIpUrvanuM adhyayana karyuM hatuM ane yathAsaMbhava eka, be athavA traNa vAra AhAraka samuddaghAta karyo hato paNa have te vanaspatikAyika avasthAmAM che. anaH jIva evA paNa che je vanaspati kAyAthI nikaLIne manuSyabhava dhAraNa karIne bhaviSyamAM AhAraka samudughAta karaze. manuSyanI manuSyAvasthAmAM pRcchA samayathI pUrva atIta samuddaghAta kadAcit saMkhyAta ane kadAcita asaMkhyAta che. eja prakAre manuSyanA manuSyAvasthAmAM bhAvI AhAraka samuddaghAta kadAcit saMkhyAta ane kadAcit asaMkhyAta che kemake teo pRcchAne samaye utkRSTa rUpathI paNa badhAthI ochI zreNInA asaMkhyAtamAM bhAgamAM rahelA AkAzanA pradeze rAzinA barAbara thAya che. e kAraNe pRcchAnA samakAlikemAM kadAyit asaMkhyAta samajavA joIe. kema ke yathAsaMbhava pratyekane eka be athavA traNa vAra agara te AhAraka samuddaghAta karyA che athavA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1012 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 36 sa0 7 nairayikANAM nairayikarade mudghAtanirUpaNam 999 tAnAmupalambhAt 'sesA save jahA neraiyA' zeSAH-nuSyAtiriktAH sarve-3 surakumArAkSyo yathA vaimAnikA uktAstathAvaktavyAH 'evaM eecauvIsaM caudIsA daMDagA' evam-uktarItyA etepUrvoktA caturviMzatizcaturviMzakA:-zcaturvizateH saMgharUpA AhArakasamudghAtadaNDakAH SaTpazcAzadadhikasahasrasaMkhyakAlApA adaseyAH, samprati kevalisamudaghAtamadhikRtyAha-'neraiyA NaM bhaMte ! neraiyatte kevaiyA kevalisamugghAyA atItA?' he bhadanta ! nairayikaNAM nairayikatve pUrva vRttAnAM kiyantaH, kevali samudghAtA atItAH santi ? bhagavAnAha-'goyamA ' he gautama ! 'natthi' nairayikANAM nairayiktve atItAH kevalisamudghAtA na santi kevaiyA purekkhaDA ?' kiyantaH kevalisamudghAtA steSAM sa sthAne puraskRtAH-bhAvinaH santi ? bhagavAnAra'goyamA !' he gautama ! 'nasthi' nAyikANAM nairayikatve bhAvino'pi kevali samudadhAtA na santi, kevakisa mudghAtasyApi manuSyasthAyasthayAmeva sadbhAvena tadanyAvasthAyAM tadabhAvAt kRta manuSyoM se atirikta zeSa saba asurakumAroM Adi kA kathana nArakoM ke samAna hI samajhanA cAhie / isa prakAra yaha cauvIsa cauvIsa daMDaka hote haiM, arthAt cauvIsoM daMDakoM meM se pratyeka ko cauvIsoM daMDakoM para ghaTita kiyA gayA hai| saba milakara eka hajAra chappana AlApaka hote haiN| aba kevalisamudghAta kI prarUpaNA kI jAtI hai gautamasvAmI-he bhagavan ! nArakoM ke nAraka-avasthA meM atIta kevali. samudghAta kitane haiM ? __bhagavAn-he gautama ! nArakoM ke nAraka avasthA meM atIta kevali samudghAta nahIM haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! nArako ke nAraka-avasthA meM bhAvI kevalisamudghAta kitane haiN| bhagavAn-he gaulama ! nahIM haiN| kevalisamudghAta bhI kevala manuSyAvasthA meM hotA hai, manuSya ke atirikta anya avasthA meM vaha nahIM ho sakatA / jo jIva kevali samudghAta kara cukA ho, karaze. manuSyothI atirikta zeSa badhA asurakumAra AdinAM kathana nAkonI samAna ja samajavAM joIe. e prakAre A cAvIsa daMDaka thAya che arthAta covIse daMDakamAthI pratyekane vIse daMDakamAM ghaTita karela che. badhA maLIne eka hajAra chapana AlApaka thAya che. have kevalisamudraghAtanI prarUpaNa karAya che zrIgautamasvAmI-he bhagavana ! nArakanA nAraka avasthAmAM atIta kevali samughAta keTalA che? zrI bhagavAna-he gautama! nArakanA nAraka avasthAmAM atIta kevalisamudraghAta nathI. zrIgautamasvAmI-he bhagavana ! nArakonA nAraka-avasthAmAM bhAvI kevalisamudughAta sA cha ? zrImAna-3 gautama! nathI. kevali samuddaghAta paNa kevaLa manuSyAvasthAmAM thAya che, manuSyatara anya avasthAmAM zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1013 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre kevalisamudghAtasya saMsAraparyaTanA mAvena kevali samudghAtAnantaramantarmuhUrtena niyamato mokSapada prApteH tasmAt nairafyakANAM manuSyatvAtiriktAvasthAsu atItA anAgatAca kevalisamudghAtA na sambhavantIti bhAvaH, 'evaM jAva vaimANiyatte' evam - - nairayikatve 'iva yAvada - asurakumArAditve vaimAnikAnte parasthAne'pi manuSyatvabhinne atItA anAgatAca kevalisamudghAtA nairayikANAM na santIti bhAvaH kriyantu - 'NavaraM maNUsate atItA gatthi, purekkhaDA asaMkhejjA' 'navaraMvizeSastu manuSyatve nairavikANAm atItAH kevalisamudghAtA:- na santi puraskRtAH bhAvina stu asaMkhyeyAH santi kevalasadyAtAH kRtakevalisamudghAtAnAM narake gamanAbhAvena manuSyatvAvasthAyAmapi atItAnAM kevalisamudghAtAnAmasaMbhavaH, pRcchAsamaya bhAvinAM madhye bahUnAma saMkhyanairayikANAM mokSapadamayanayogyatvAd bhAvinaH kevalisamudaghAtA asaMkhyeyA vaha saMsAra meM paribhramaNa nahIM karatA, kyoMki kevalisamudghAta ke pazcAt antamuhUrta meM hI niyama se mokSa prApta ho jAtA hai| ataeba nArakoM ke manuSya se bhinna avasthA meM atIna athavA anAgata kebalisamudaghAta kA saMbhava nahIM haiM / jaise nArakoM ke nAraka -avasthA meM kevalisamudghAta kA saMbhava nahIM haiM, usI prakAra asurakumAra se lekara vaimAnika avasthA meM bhI, manuSyAvasthA ko choDakara, hafeemughAta nahIM ho sakate haiM / na atIta aura na anAgata hI saMbhava haiM / vizeSa yaha hai ki nArakoM ke manuSyAvasthA meM atIta kevalisamudghAta nahIM hote, kintu bhAvI asaMkhyAta haiN| abhiprAya yaha hai ki jo manuSya kevalisamudUdhAta kara cuke hoM unakA naraka meM gamana nahIM hotA ataH manuSyAvasthA meM bhI atIta kevalisamudghAta kA saMbhava nahIM haiN| pRcchA ke samaya meM jo nAraka vidya. mAna haiM unameM se asaMkhyAta aise haiM jo mokSagamana ke yogya haiM, ataH bhAvI kevalisamudghAta asaMkhyAta kahe haiN| isI prakAra asurakumAra Adi bhavana 1000 " te nathI thaI zakatA. je jIva kelisamuddhAta karI cUkayA haiAya, te saMsAramAM paribhramaNa nathI karatA, kemake kaivalisamuddhAtanA pachI antarmuhUtamAM ja niyame karI mekSa prApta thAi jAya che. tethI ja nArakeAnA manuSyathI bhinna avasthAmAM atIta athavA anAgata keli samuddAta saMbhavita nathI. jevA tArakAnA nAraka avasthAmAM kailisamuddAtanA sabhava nathI, eja prakAre asurakumArathI laine vaimAnika-avasthAmAM paNa manuSyAvasthAne cheADIne kevalisamuddhAta nathI thaI zakatA. ane advaita ke anAgatanA saMbhava nathI. vizeSa e che ke nArAnI manuSyAvasthAmAM atIta :keli samudlAta nathI thatA, pazu bhAvI asaMkhyAta che. abhiprAya e che ke-je manuSya kelisamuddAta karI cUkela hAya, temanA narakamAM gamana nathI thatAM. ethI manuSyAvasthAmAM atIta kelisamruddhAtanA sa bhava thai zakatA nathI. pRcchAnA samayamAM je nAraka vidyamAna che temanAmAMthI asa`khyAta evA che je mekSa gamanane ceAgya che, mataH bhAvI devasisamudraghAta asaMkhyAta uDela che, zrI prajJApanA sUtra H 5 Page #1014 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prayamebodhinI TIkA pada 36 sU0 7 nairayikANAM nairayikatyesamudghAtanirUpaNam 1001 uktAH 'evaM jAya vemANiyANaM' evam-nairayikANAmiva yAyad-asurakumArAdInAM bhavanapatInAM pRthivyaptejovAyukAyikAnAmekendriyANAM vikalendriyANAM pazcendriyatiryagyonikAnA vAnadhyantarANAM jyotiSkANAM vaimAnikAnAzcApi manuSyatvabhinmasthAneSu atItA anAgatAzca kevalisamudghAtA na santi prAguktayuktaH, kintu-'navaraM vaNassaikAiyA NaM maNUsatte atItA nanthi purekkhaDA aNaMtA' navaram-vizeSatu vanaspatikAyikAnAM manuSyatve atotAH kevali samudghAtA na santi, kelisamudghAtAnantaraM mokSaprApte stadanantaraM vanaspatitvAsaMbhavAta kintu-puraskRtA:-bhAcina: kevalisamudghAtA manuSyatve vanaspatikAyikAnAm anantAH santi, pRcchAsamaya mAvinAM vanaspatikAyikAnAM madhye bahUnAmanantAnAM vanaspatikAyikAnAM vanaspatikAyAduvRtya anantaraM paramparayA vA kelipsamudghAtaM kRtvA ziddhimupalapsyamAnatvAt 'maNasANaM maNUsate atItA siya asthi siya nasthi' manuSyANAM manuSyatye pUrva vRttAnAm atItAH kevalisamudghAtAH syAt-kadAcit santi, syAda-kadAcinna santi, kRtakeyali. patiyoM ke pRthvIkAyika apUkAyika tejaskAyika aura vAyukAyika ina cAra ekendriyoM ke, vikalendriyoM ke paMcendriyatiryaMcoM ke, bAnayantaroM ke, jyotiSko ke aura vaimAnikoM ke bhI manuSyetara avasthA meM atIta athavA anAgata kevalisamudaghAta pUrva kathita yukti ke anusAra nahIM ho sakate haiN| hAM, vanasAtikAyiko ke manuSyAvasthA meM atIta kevalisamudghAta nahIM hote, kyoMki kelimamudghAta ke pazcAt usI bhava meM mukti prApta ho jAtI hai, phira vanaspa tikAya meM janma lenA saMbhava nahIM hai, kintu bhAcI samudghAta ananta haiN| isakA kAraNa yaha hai ki pRcchA ke samaya jo vanaspatikAdhika jIca haiM. unameM ananta aise bhI haiM jo vanaspatikAya se nikalakara anantara bhava meM yA paramparA se kevalisamudghAta kara ke siddhi prApta kreNge| manuSyoM ke manuSyAvasthA meM atIta kevalimamudghAta kadAcit hai, kadAcit eja prakAre asurakumAra Adi bhavanapatinA, pRthvIkAyika Adi apakAyika tejaskAcika ane vAyukayika e cAra ekendriyanA, vikalaridranA, paMcendriyati conA, vanavyantaranA athavA tikonA ke vaimAnikAnA paNa manuSyatara avasthAmAM atIta athavA anAmata kevalisa muddaghAta pUrvakathita yuktinA anusAra nathI thaI zakatA. hA, vanaspatikAya ke nA manuSyAvasthAmAM atIta kevalisa muddaghAtanA pachI teja bhavamAM mukti prApta thaI jAya che, pachI vanaspatikAyamAM janma le asaMbhavita che, paNa bhAvI samuddaghAta ana che tenuM kAraNa e che ke pRcchAnA samaye je vanasapatikAyika jIva che temAM ananta evA paNa che, je vanaspatikAyathI nikaLIne anantara bhavamAM agara paraMparAthI kevalisa muddaghAta karIne siddhi prApta karaze. manuSyanA manuSyAvasthAmAM atIta kevalisamudUghAta kadAcita che kadAcit nathI. je zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1015 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1002 prazApanAso samudghAtAnAM siddhatyasabhAyAdanyeSAzcAdyatve'pi kevalisamudghAtApratipatteH, 'jai asthi jahaNaNaM eko yA do yA tiNNi kA ukkoseNaM sayapuhuttaM' yadA manuSyANAM manuSyatye atItAH keyalipsamudghAtAH santi tadA jaghanyena eko vA dvau vA utkRSTena zatapRthaktyam 'kevaiyA purekkhaDA ?" manuSyANAM manuSyatve kiyantaH kelisamudghAtAH puraskRtAH-anAgatAH santi ? bhagayAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'siya saMkhejA siya asaMkhejA' syAtkadAcit saMkhyeyAH kevalisamudghAtAH, kadAcit bhasaMkhyeyAH kevali samudaghAtAH manuSyANAM manuSyatve anAgatAH santi tatra pRcchA samaya bhAvinA manuSyANAM madhye kadAcit saMkhyeyAnA kadAcidasaMkhyeyAnAM yathAsaMbhavam anantaraM paramparayA vA kutakevalisamudghAtAnAM siddhi lapsyamAnatvAt , 'evaM ee cauvdhIsA daMDagA savve pucchAe bhANiyavyA jAva cemANiyANaM mANiyatte' evam-uktarItyA ete-pUrvapradarzitAzcaturvizakA:-caturvizateH saMgharUpAH daNDakAH atItAnAgatakevalisamudghAtaviSayAlApAH sarve-SaTpazcAzadadhikasahasrasaMkhyakAH pRcchayAnahIM / jo kevalisamudghAta kara cuke ye mukta ho cuke ho aura anya kisI kevalI ne kevalisamudghAta kiyA na ho, taba kevalisamudghAta kA abhAva samajhanA caahie| jaba manuSyoM ke manuSyAvasthA meM kevalisamudghAta hote haiM aura utkRSTa zatapRthaktva (do sau se nau sau taka) hote haiN| gautamasthAmI-he bhagavan ! manuSyoM ke manuSyAvasthA meM bhAvI kevali samudghAta kitane haiM ? bhagavAn-he gautama ! syAt saMkhyAta, syAtU asaMkhyAta bhAvI samudghAta haiN| pRcchA ke samaya meM kadAcit saMkhyAta manuSya hI aise ho sakate haiM jo bhaviSya meM manuSyAvasthA meM kevalisamudghAta kareMge, kadAcit asaMkhyAta bhI ho sakate haiM / isa prakAra ke cauvIsa cauvIsa daNDaka haiM, jinameM bhUna aura bhASI kelisamudghAtoM kA pratipAdana kiyA gayA hai| ye saba milakara eka hajAra kevalisamuddaghAta karI cUkyA che. teo mukta thaI gayA che ane anya kaI kevali e kevalisamudgha ta karela na hoya, tyAre kevalisa muddaghAtano abhAva samajavuM joIe. jayAre manuSyanA manuSyAvasthAmAM kevalisamudraghAta thAya che, tyAre jaghanya eka be agara traNa thAya che ane utkRSTa zatapRthakatva (basethI navasa sudhI) thAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavAn ! manuSyamAM manuSyAvasthAmAM bhAvI kevalisamuddaghAta zrI bhagavAna gautama ! myAta saMkhyAta, sthAt asaMkhyAta bhAvI samudraghAta che. pRchAnA samayamAM kadAcita saMkhyAta manuSya ja evAM hoI zake che je bhaviSyamAM manuSyAvasthAmAM kevalisa muddaghAta karaze, kadAcita asa vAta paNa thaI zake che e prakAranA vIsa vIsa daMDaka che, jemanAmAM bhUta ane bhAvI kevalisamuddaghAtanuM pratipAdana zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1016 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 36 sU0 7 jIvavedanAdisamudghAtAlapabahutyanirUpaNam 1003 praznapUrvakaM bhaNitavyAH kiyaddUraM yAvadityAha - yAvad - asurakumArAdInAM vaimAnikAntAnAM caturviMzati daNDakapadavAcyAnAM pratyekaM nairayikatvAdike vaimAnikatvaparyavasAne svaparasthAne vaktavyAH, antimA milApo yathA- 'vaimAnikAnAM bhadanta ! vaimAnikatve kiyantaH kevala samudghAtA atItAH ? gautama ! na santi kiyantaH puraskRtAH santi ? gautama ! na santi ityAdi // sU0 7 // jIvavedanAdi samudghAtAlapabahutyaktavyatA mUlam - eesi NaM bhaMte! jIvANaM veyaNAsamugdhAeNaM kasAyasamugdhAraNe mAraNaMtiya samugdhApaNaM veucciyasamugdhAeNaM teyagasamugdhAeNaM AhAragasamugdhAeNaM kevalisamugdhAeNaM samohayANaM asamohayANa ya kayare kayarehiMto appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ? goyamA ! savyatthovA jIvA AhAragasamugdhApaNa samohayA, kevalisamugdhAraNa samohayA saMkhejjaguNA, teyagasamugdhApaNaM samohayA asaMkhejjaguNA, beDavyisamugdhArNa samohayA asaMkhejjaguNA, mAraNaMtiyasamugdhAeNaM samohayA anaMtaguNA kasAyasamugdhAeNaM samohayA asaMkhejaguNA, veyaNAsamugdhA. eNaM samohayA visesAhiyA asamohayA asaMkhejjaguNA, eesi NaM chappana AlApaka hote haiM / ye AlApaka nairayika- avasthA se lekara vaimAnikaavasthA taka sva-parasthAnoM meM kahanA cAhie / antima AlApaka kA svarUpa isa prakAra hai gautamasvAmI - he bhagavan ! vaimAnikoM ke vaimAnika avasthA meM atIta kevalimuddhAta kitane haiM ? bhagavAn - he gautama! nahIM haiM / gautamasvAmI- he bhagavan ! bhAvI kitane haiM ? bhagavAn he gautama! bhAvI bhI nahIM haiM / ||suu07|| karelu che. e badhA maLIne eka hajAra chappana AlApaka thAya che. A AlApaka nairiyakAvathAthI laIne vaimAnika avasthA sudhI, sva-parasthAnAmAM kahevA joIe, antima AlApakanuM svarUpa A rIte H zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! vaimAnikonA paimAnika-avasthAmAM atIta keli samuddhAta keTalA che ! zrI bhagavAn he gautama! nathI. zrI gautamasvAmI-De lagavan ! bhAvI DeMTasa che ? zrI bhagavAn- gautama ! lAvI yAzu nathI. // sU0 7 // zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1017 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1004 prajJApanAsUtre bhaMte! neraiyANaM veyaNAsamugdhAeNaM mAraNaMtisamugdhAeNaM veuvvisamugdhApaNaM samohayANaM asamohayANa ya kayare kayarehiMto appA vA bahuyA vA tullA vA pisesAhiyA vA ? goyamA / savvatthovA neraiyA mAraNaMtiyasamugdhApaNaM samohayA veucviyasamugdhApaNaM samohayA asaMkhe jaguNA, kasAyasamugdhAeNaM samohayA saMkhejjaguNA, veyaNAsamugvAraNaM samohayA saMkhejaguNA, asamohayA saMkhejaguNA, eesi NaM bhaMte! asurakumArANaM veyaNAsamugdhAeNaM kasAyasamugdhAeNaM mAraNaMtiyasamugdhApaNaM veuvvayasamugdhApaNaM teyagasamugdhAraNaM samohayANaM asamohayANa kayarekayarehiMto appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA yA ? goyamA ! savvatthovA asurakumArA teyagasamugdhAeNaM samohayA, mAraNaMtitrasamugdhApaNaM samohayA asaMkhejjaguNA, veyaNAsamugdhAeNaM samohayA asaMkhejjaguNA, kasAyasamugdhAeNaM samohayA sakhejjaguNA, evaM jAva thaNiyakumArA, esi NaM bhaMte / puDhavikAiyA NaM veyaNAsamugdhAe NaM kasAyasamugdhAeNaM mAraNaMtiyasamugdhAe NaM samohayANaM asamohayANa ya kare karehiMto appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ? goyamA / savvatthovA puDhavikAiyA mAraNaMtiyasamugdhAeNaM samohayA, kasAyasamugdhAeNaM samohayA saMkhejaguNA, veyaNAsamugdhApaNaM samohayA visesAhiyA, asamohayA asaMkhejjaguNA, evaM jAva vaNassaikAiyA, navaraM savvatthovA vAukkAiyA veuvviyasamugdhANaM samohayA, mAraNaMtiyasamugdhAe NaM samohayA asaMkhejjaguNA, kasAyasamugdhAe NaM samohayA saMkhejjaguNA, veyaNAsamugdhAe NaM samohayA visesAhiyA, asamohayA asaMkhejaguNA, iMdiyA NaM bhaMte ! veyaNAsamugdhAeNaM kasAyasamuarri mAraNaMtiyasamugdhAeNaM samohayA NaM asamohayANa ya kayare karehiMto appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA beidiyA mAraNaMtiyasamugdhAe NaM samohayA, veyaNAsamu zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1018 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 36 sU0 8 jIdhavedanAdisamudghAtAlpabahutyanirUpaNam 1005 gyAeNaM samohayA asaMkhejjaguNA, kasAyasamugghAeNaM samohayA asaM. khejaguNA, asamohayA saMkhejjaguNA, evaM jAva cauriMdayA, paMciMdiya tirikkha joNiyANaM bhaMte ! veyaNAsamugdhAeNaM kasAyasamugghAeNaM mAra tiyasamugghAeNaM beuvviyasamugghAeNaM teyAsamugghAeNaM samohayANaM asamohayANa ya kayarekayarohito appA vA bahuyA vA tullA yA pise sAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA paMciMdiyatirikkhajoNiyA teyA samugghAeNaM samohayA veuvviyasamugghAeNaM samohayA asaMkhejjaguNA, mAraNaMtiyasamugghAeNaM samohayA asaMkhejjaguNA, veyaNAsamugghAeNaM samohayANaM kasAyasamugdhAeNaM mAraNaMtiyasamugghAeNaM veuvviyasamu. gyAeNaM teyagasamugghAeNaM AhAragasamugghAeNaM kevalisamugdhAeNaM samohayANaM asamohayANa ya kayare kayarehito appA yA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ? goyamA ! savyasthovA maNussA AhAraga samugghAeNaM samohayA, kevalisamugghAeNaM samohayA saMkhejjaguNA, teyaga samugyAeNaM samohayA saMkhejaguNA, mAraNaMtiyasamugghAeNaM samohayA asaMkhejaguNA, veyaNAsamugdhAeNaM samohayA asaMkhejjaguNA, kasAyasamu. gghAeNaM samohayA saMkhejaguNA, asamohayA asaMkhejjaguNA, vANamaMtarajoisiyavemANiyANaM jahA asurakumArANa" ||suu0 8 // chAyA-eteSAM khalu bhadanta ! jIvAnAM vedanA samudghAtena kaSAyasamudghAtena mAraNAntikasamudghAtena caikriyasamudghA tena taijasasamudghAtena AhArakasA dghAtena kevalisamudghA samudaghAtagata jIyo kA alpa bahutva / zabdArtha-(eesi NaM bhaMte ! jIvANaM) he bhagavan ! ina jIyo meM (veyaNA samugghAeNaM) vedanA samudghAta se (kasAyasamugdhAegAM) kaSAyasamudghAta se (mAragaMtiyasamugghAeNaM) mAraNAntika samudghAta se (veubdhiyasamugghAeNaM) vaikriya samuddaghAta gatajInuM alpa bahu sAtha :-(eesiNa bhaMte ! jIvANa) 3 lApana ! 2 // vAmAM (veyaNAsamugdhAraNa) yahanA samudhAtathI (kasAyasamugghAeNa) pAyasamudhAtathI (mAraNatiyasamugghAeNa) bhArata sabhudhAtathI (veuvyiyasamugghAeNa) vaiDiyasabhudhAtathI (teyagasamugghAeNa) tesasamuhUdhAtathI zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1019 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1006 prajJApanAsUtra tena samAhatAnAm asamabahatAnAJca katare katarebhyo'lpA vA bahukA vA tulyA yA vizeSAdhikA cA? gautama ! sarvastokA jIyA AhArakasamudghAtena samabahatAH, keyalisamudghAtena samayahatA: saMkhyeyaguNAH, taijasaptamudaghAtena samAhatA asaMkhyeyaguNAH, kriyasamudaghAtena samavahatA asaMkhyeyaguNAH, mAraNAntikasamudghAtena samavahatA anantaguNAH, kaSAyasamudghAtena samayahatA asaMkhyeyaguNAH, vedanAsamudghAtena samayahatA vizeSAdhikAH, asamayahatA asaMkhyeyaguNAH, eteSAM khalu bhadanta ! nairayikANAM vedanAsamudghAtena kaSAyasamughAtena mAraNAsamudghAta se (teyasamugghAeNaM) taijasasamudghAta se (AhAragasamugghAeNaM) AhA rakasamudghAta se kevalisamugghAeNaM) kelisamudghAta se (samohayANaM asamo. yANa ya) samavahato-samudghAta ko prApta aura asamayahatoM meM (kayare kayare hito) kauna kisase (appA vA bahuyA vA tullA cA visesAhiyA vA ?) alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? ((goyamA ! sancatyodhA jIcA AhAragasamugghAeNa samohayA) he gautama ! saba se kama jIva AhAra kasamudghAna se samayahata haiM (kevalisamagyAeNaM samo. hayA saMkhejaguNA) keyalisamudghAta se samavahata saMkhyAtaguNA haiM (teyagasamu. gyAeNaM samohayA asaMkhenja guNA) tejasasamudghAta se samavahata asaMkhyAtaguNA haiM (gheuniyasamugdhAraNaM samohayA asaMkhenaguNA) vaiki yasamudghAta se sapavahata asaMkhyAtaguNA haiM (mAraNAMtiyasamugghAeNaM samohayA aNataguNA) mAraNA ntikasamudaghAta se samavahata anantaguNA haiM (kasAyasamugghAeNaM samohayA asaMkhejaguNA) kaSAyasamudghAta se samacahata asakhyAtaguNA (veyaNAsamu (AhAragasamugghAeNa) maah|24 samuhAtathI (kevalisa mugghAeNa) ale samuddhAtathI. (samohayANa asamohayANa ya) samato- ahAtAna ta bhane asamIyatAmA (kayare kayarehito) 3 mAthI (appA vA bahuyA yA tullA thA ?) 185, madhi, tujhya athavA vizeSAdhika che? (goyamA ! sadasthoyA jIyA AhAragasamugghAeNa samohayA) hai gautama ! sAthI moch| 05 mA 24 samuddhAtakI samapata cha (keyalisamugghAeNa samohyA saMkhejjaguNA) pati samudhAtayI sabhapata sabhyAta cha (teyagasamugdhAraNa samoyA asaMkhejjaguNA) terasasamuddhAtathA sabhavata adhyAtamA che (veuvviyasamugdhAeNaM samoghahayA asaMkhejjaguNA) (sabhudhAtathI sabhapaData asaNyAta cha (mAraNaMtiyasamugghAeNa samohayA aNaMtaguNA) mAgilis samudAtI para anardsche (kasAyasamugghAeNa samo. vahayA asaMkhejjaguNA) 4Aya samuddhAtathA samaparata yAtazaya che. (veyaNAsamugdhAraNa samohayA visesAhiyA) vhn| samuddhAtathI sabhapAta vizeSAdhi cha (asamohayA asaMkhenja guNA) masabhavata masabhyAta ge| cha. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1020 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 36 sU0 8 jIvavedanAdisamudghAtAlpabahatyanirUpaNam 1007 ntikasamudghAtena vaikriyasamudghAtena samavahatAnAm asamavahatAnAJca katare katarebhyo'lpA yA bahukA vA tulyA yA vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokA nairayikA mAraNAntikasamudghAtena samayahatAH, vaikriyasamudaghAtena samavaratA asaMkhyeyaguNAH, kaSAyasamudghAtena samavahatAH saMkhyeyaguNAH, vedanAsamudaghAtena samavahatAH saMkhyeyaguNAH, asamavahatAH saMkhyeya guNAH, eteSAM khalu bhadanta ! asurakumArANAM vedanAsamudghAtena kaSAyasamudghAtena mAraNA ntikasamudghA tena vaikriyasamudghAtena tainasasamudghAtena samavahatAnAm asamavahatAnAca katare gghAeNaM samohayA visesAhiyA) vedanAsamudghAta se samavahata vizeSAdhika haiM (asamohayA asaMkhinaguNA) asamacahata asaMkhpAtaguNA haiN| (eesi NaM bhaMte ! neraiyANaM) he bhagavan ! ina nArakoM meM (yaNAsamugghAeNaM kasAya. samagyAeNaM mAraNaMtiyasamugghAeNaM ve udhidhasamugghA eNaM) vedanAsamudavAta se, kaSAyasamudghAta se, mAraNAMtikasamudaMghAta se, kriyasamudaghAta se (samoha yANaM asamohayANa ya) samavahatoM aura asamavahatoM meM se (kayare kayarehito) kauna kisase (appA cA, bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA) alpa, bahuta, tulya athayA vizeSAdhika haiM ? (goyamA ! sambatthoyA neraiyA mAraNaMtiya samugdhAeNaM samohayA) he gautama ! saba se kama nAraka mAraNAntikasamudaghAta se samayahata haiM (veMubdhiyasamugghAeNaM samohayA asaMkhejaguNA) vaikriyasamudaghAta se samavahata asaMkhyAta guNA haiM (kasAyasamugghAeNaM samohayA saMkhejaguNA) kaSAya samudaghAta se samavahata saMkhyAta guNA (veyaNAsamugghAeNaM samohayA saMkhejaguNA) vedanAsamudaghAta se samayahata saMkhyAtaguNA (asamoyA saMkhejaguNA) asama vahata saMkhyAtaguNA (eesiNa bhaMte ! neraiyANa) bhagavan ! 25nAmA (veyaNAsamugghAraNa kasAya. samugghAeNa, mAraNaMtiyasamugghAeNa yeuvviyasamugdhAraNa) venA samuddhAtathI, 4SAya samuda ghAtI, bhArati samuddhAtayA, paiThi50 dhAtathI (samohayANa , asamohayANa ya) sabha5hata sane asama mAthI (kayare kayarehito) ] DonAthI (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA !) 65 gha, tulya mA vizeSAdhi cha ? (goyamA ! savvatthovA neraiyA mAraNaMtiyasamugdhAraNa sabhoyA) he gautama ! mAthI mAchA nA24 bhAjilds samuddhAtathI sabhapaData che (veundhiyasamundhAraNa samohayA asaMkhejja guNA) paiThiya samudhAtathI sama16 asabhyAta che (kasAyasamugdhAraNa samohayA saMkhe jjaguNA) 4Aya sabhudhAtathI sabhaData sayAmA che (veyaNAsamuraghAeNa samoyA saMkhejjaguNA) 36nA samuddhAtayI sabhahata sbhyaataa|| (asamohayA saMkhejjaguNA) msmahata saMkhyAta gaNA che zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1021 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1008 prajJApanAstre katarebhyo'lpA yA bahukA vA tulaNa yA vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokA asurakumArA staijasasamudghAtena samavahatAH, mAraNAntikasamudghAtena samavahatA asaMkhyeyaguNAH, vedanAsamudghAtena rAmabahatAH asaMkhyeya guNAH, kaSAyasamudghAtena samavahatAH saMkhyeyaguNAH vaikriesamudghAtena samayahatAH saMkhyeyaguNAH asamavahatA asaMkhyeyaguNAH, evaM yAvat stanitakumArAH, eteSAM khalu bhadanta ! pRthivIkAyikAnAM vedanAsamudghAtena kaSAyasamudghAtena mAraNAntika samudghAtena samavahatAnAm asamayahatAnAzca katare katarebhyo'lpA yA bahukA yA tulyA yA (eesi Ne bhaMte ! asurakumArANa) he bhagavan ! ina asurakumAroM meM (veyaNAsamagyAeNaM) vedanAsamudaghAta se (kasAyasamagyAeNaM) kaSAyasamudaghAta se (mAraNaMtiyasamugghAeNaM) mAraNAntikasamudaghAta se (ubviyasamagghAeNa) vaiki yasamudaghAta se (teyagasamugdhAeNaM)taijasasamudaghAta se (samohayANaM asamo hayANaya) samavahatoM aura asamavahatoM meM (kayare kayarehito) kauna kisase (appA yA bahuyA thA tullA cA visesAhiyA vA?) alpa, bahuta, tulya athavA vize SAdhika haiM ? (goyamA ! sabathovA asurakumArA tethagasamugghAeNaM samohayA) he gautama ! saba se kama aprakumAra taijalazarIra se samayahata haiM (mAraNaMtiyasamugghAeNaM samohayA asaMkhejaguNA) mAraNAntikasamudghAta se samavahata asaM khyAtaguNA (veyaNAsamugghAeNaM samohayA asaMkhejaguNA) vedanAsamudghAta se sama. vahata asaMkhyAta guNA (kasAyasamugghAeNaM samohayA saMkhejaguNA) kaSAyasamuda ghAta se samavahata saMkhyAtaguNA (veubviyasamadhAeNaM samohayA saMkhejjaguNA) vaikriyasamudghAta se samavahata saMkhyAtaguNA (asamohayA asaMkhejaguNA) asama. cahata asaMkhyAta guNA (evaM jAca thaNiyakumArA) isI prakAra yAvat stanitakumAra (eesiNa bhaMte ! asurakumArANa) he bhagavan ! se asumArobhA (veyaNAsamugghAeNa) vanA samuddhAtathI (kasAyasamugghAeNa) 4Aya bhudhAtathI (mAraNatiyasamugghAeNa) bhArata samuddhAtathI (veuvviyasamugghAeNa) peDiya samudadhAtathI (teyagasamugghAeNa) tesa samuddhAtathI (samohayANa, asamoyANaya) sabhapAhatA bhane samapahatomA (kayare kayarehito) / jonAthI (appA vA bahuyA yA tullA vA bisesAhiyA vA) 265, , tujhya AthA vizeSAdhi4 cha ? (goyamA ! savvatthovA asurakumArA teyagasamugdhAraNa samohayA) meM gotama ! yAthI mch| asubhA2 tesasamuddhAtathI samaparata cha. (mAraNaMyisamugghAeNa samohayA asaMkhejjaguNA) bhA25iti samuddhAtathI samasta masacyAdil (yeyaNAsamugghAeNa samohayA asaMkhejjaguNA) vahanAsabhudhAtathI samaparata asaNyAta (kasAyasamugghAraNa samoyA saMkhejjaguNA) yasa dhAtathI sabhapata sadhyAtarI (vevyiyasa mugghAeNa samohayA saMkhejjaguNA) vaiThiyasamuddhA thI samahata sabhyAtA (asamohayA asaMkhejjaguNA) asabhapahata asaNyAtang (evaM jAva thaNiyakumArA) me.4 re yAvat stanitabhA2. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1022 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 36 0 8 jIyapedanAdisamudghAtAlpabahutyanirUpaNam 1009 vizeSAdhikA pA ? gautama ! sarvastokAH pRthivI kAyikAH mAraNAntikasamudghAtena sama vahatAH, pAyasamudghAtena samayahatAH saMkhyeya guNAH, vedanA samudghAtena samavahatA vizeSA dhikAH, asamavahatA asaMkhyeyaguNAH, evaM yAvada vanaspatikAyikAH, navaraM sastokA vAyukAyikA baiMkriyasamudghAtena samaya hatAH, mAraNAntikasamudghA tena samayahatA asaMkhyeyaguNAH, ___ (eesi NaM bhate ! puDhadhikAiyANa) he bhagavan ! ina pRthivIkAyikoM meM (veyaNAsamugghAeNaM kasAyasamugghAeNaM mAraNatiyasamugghAeNaM) vedanAsamudghAta se kaSAyasamudghAta se, mAraNAntikasamudghAta se (samohayANaM asamohayANa ya) samavahatoM aura asamavahatoM meM kayare kayarehiMto) kauna kisa se (appA yA bahuthA yA tullA vA visesAhiyA vA ?) alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? (goyamA ! savvasthovA puDhavikAiyA mAraNatiyasamagghAeNaM samohayA) he gautama ! saba se kama pRthivIkAyika mAraNAntikasamudghAta se samavahata haiM (kasAyasamugghAerNa samohayA saMkhejaguNA) kaSAyasamudaghAta se samabahata saMkhpAta guNA (veyaNAsamugghAeNaM samohayA visesAhiyA) vedanAsamudaghAta se samabahata vizeSAdhika (asamohayA asaMkhejjaguNA) asamabahata asaMkhyAtaguNA haiM (evaM jAva vaNassaikAiyA) isI prakAra yAvat vanaspatikAyika (NavaraM) vizeSa (savya tthovA vAukkAiyA veubdhiyasamugghAeNaM samohayA) saba se kama vAyukAyika caikriyasamudaghAta se samavahata haiM (bhAraNaMtiyasamugyAeNaM samohayA asakhejja guNA) mAraNAntikasamudaghAta se samavahata asaMkhyAta guNA (kasAyasamugghAeNaM samohayA) kaSAyasamudghAta se samavahata (saMkhejjaguNA) saMkhyAtaguNA (veyaNA __(eesi NaM bhaMte ! puDhavikAiyANa) 3 14 ! mA pRthva. yima (veyaNAsamuH gyAeNa, kasAyasamugghAeNa, mAraNaMtiyasamugghAeNa) vehunA samudhAtathI, pAyasabhuiyAtathI, bhAraNailas samuddhAtathI (samohayANa asamohayANa ya) sabhaDatA bhane samatAmai. (kayare kayarehito) / anAtha (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA yA) 85, adhika, tulya athavA vizeSAdhika che? (goyamA ! savvatthovA puDhavikAiyA mAraNaMtiyasamugghAeNa samohayA) gautama ! apAthI maach| 4i: bhArata samuddhAtathA samavahata cha (kasAyasamugghAeNa samo. hyA saMkhejjaguNA) 4Aya samuddhAtI sabhavahata sdhyaat| (veyaNAsamugghAeNa samohayA visesAhiyA) vahanAsamuiyA tathA sabhapaData vizeSAdhi4 (asamohayA asaMkhejjaguNA) matabhapaData adhyAta! che. (evaM jAya vaNassaikAiyA) prAre yAyata pana.5 tAyi: (navara) vizeSa (savyatthovA yAukAiyA veuvyiyasamugghAeNaM samohayA) madhAcI soch| vAyuya4 vaiDiya sabhudhAtathI sabhapaData (mAraNaMtisamugghAeNa samohayA asaMkhejjaguNA) bhA20i'ta samuddhAtathI sabhahata asbhyaatge| (kasAyasamugdhAeNa samohayA) SAya samuddhAtathI sabhapata (saMkhe zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1023 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2010 prazApanAsUtra kaSAyasamudghAtena samavahatAH saMkhye yaguNAH, vedanAsamudaghAtena samavahatA vizeSAdhikAH, asamabahatA asaMkhyeyANAH, dvIndriyANaM bhadanta ! vedanAsamudghAtena kaSAyasamudghAtena mAraNAntikasamudghAtena samavahatAnAm asamabahatAnAzca katare katarebhyo'lpA yA bahukA yA tulyA yA vizeSAdhikA yA ? gautama ! saryastokAH dvIndriyA mAraNAntika samudghAtena samayahatAH, vedanAsamudaghAtena samayaha tA asaMkhyeSaguNAH, kapAyasamudrAtena samayahatA asaMkhyeya. guNAH, asamavahatAH saMkhyeyaguNAH, evaM yAvaccaturindriyAH, pazcandriyatiryagyonikAnAM bhadanta ! vedanAsamudghAtena kaSAya samudghAtena mAraNAntikasamudghAtena caikriyasamudghAtena samugghAeNaM samohayA visesAhiyA) vedanAsamudghAta se samavahata vizeSAdhika haiM (asamohayA asaMkhejjaguNA) asamavahata asaMkhyAtaguNA haiM (beiMdiyANaM bhaMte !) he bhagavan ! dIndriyoM meM (baiyaNAsamugghAeNaM) vedanA samudaghAta se (kasAyasamugghAeNaM) kaSAyasamudghAta se (mAraNaMtiyasamugghAeNa) mAraNAntikasamudaghAta se (samohayANaM asamohayANa ya) samabahatoM aura asama vahatoM meM (kayare kayare hito) kauna kisase (appA vA bahuyA vA tullA yA cisesAhiyA yA 1) alpa, bahuta, tulpa athavA vizeSAdhika haiM ? (goyamA ! savyasthovA beiMdiyA mAraNaMtiyasamugghAeNaM samohayA) he gautama! saba se kama dIndriya mAraNAntikasamudghAta se samavahata (veyaNAmamugdhAeNaM samohayA asaMkhenaguNA) vedanAsamudghAta se samavahata asaMkhyAtaguNA (kasAyasamugghAeNaM samohayA asaMkhejjaguNA) kaSAyasamudaghAta se samavahata asaMkhyAtaguNA (asamohayA saMkhejjaguNA) asamavahata saMkhyAtaguNA (ecaM jAca carididhA) isI prakAra caudandriyoM taka (paMcidiyatirikkhajoNiyANaM bhaMte) he bhagavan ! paMcendriya tiryaMcoM jjaguNA) sAtA (veyAsamugdhAraNa samohayA yisesAhiyA) venAsa dUdha tathA sabha sta vizeSAdhi che (asamohayA asaMkhejjaguNA) samahata 25syaataae| che. (beIdiyANa bhaMte !) he bhagavan ! dIndriyomA (veyaNAsamugghAeNa) venAsa dhAtathI kasAyasamugghAeNa) pAyasa yAtathI (mAraNetiyasamugghAeNa) bhAti samuhUyAtathI (samohayANa asamohayANa ya) smprte| bhane asamatomA (kayare kayarehiMto) / nAthI (adhyA vA bahuyA vA tulA vA bisesAhiyA vA) 2565, 59, tulya athavA vizeSAdhi cha ? (goyamA ! savvatthovA beiMdiyA mAraNaMtisamugghAeNa samohayA) : gautama ! pAthI so vandriya bhAnti samuddhA tathA samahata (veyaNAsamugdhAraNa samohayA asaMkhenjaguNA) vahanAsamuddhAtathI samapahata sadhyAtAsA (kasAyasamugdhAraNa samohayA asaMkhejja guNA) 4Ayasa dhAtathA sabhahata asabhyAtA (asamoyA asaMkhejjaguNA) asabhapata asbhyaatm| (eva jAva cariMdiyA) se are yaturindriye sudhI. (paMcidiyatirikkhajoNiyANaM bhaMte !) he lAyan ! payandriya tiya"yAmA (veyaNA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1024 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 36 sU0 8 jIyavedanAvisamudghAtAlpabahutvanirUpaNam 1011 taijasasamudaghAtena samabahatAnAm asamayahatAnAzca katare katarebhyo'lpA vA bahukA yA tulyA cA vizeSAdhikA vA ? gautama ! sastokAH paJcendriyatiryagyonikA stai nasasamudghAtena sama. cahatAH, vaikriyasamudghAtena samavahatA asaMkhyeyamuNAH, mAraNAntikasamudghAtena samaya hatA asaMkhyeyaguNAH, vedanAsamudghAtena samavahatA asaMkhyeyaguNAH, kaSAyasamudghAtena samaya hatAH saMkhyeyaguNAH, asamaya hatAH saMkhyeyaguNAH, manuSyANAM bhadanta ! vedanAsamudghAtena samayahameM (veyaNAsamugghAeNa) vedanAsamudghAta se (kasAyasamugghAeNaM) kaSAyasamudaghAta se (mAraNaMtiyasamugghAeNa) mAraNantikasamudghAta se (beubviyasamugdhAraNa) caikriyasamudaghAta se (teyAsamugghAeNaM) taijasasamudaghAta se (samohayANaM) samacahatoM meM (asamohayANa ya) aura asamavahatoM meM (kayare kayarahito) kauna kisa se (appA cA bahayA vA tullA vA visesAhiyA ghA) alpa, bahuta, tulya vA vizeSAdhika haiM ? (goyamA ! savyathocA paMciMdiyatirikkhajoNiyA teyAsamuraghAeNaM, samohayA) he gautama ! saba se kama paMcendriya tiryaMca taijasasamudghAta se samavahata hote haiM (veubdhiyasamugghAeNaM samohayA) baikriyasamudaghAta se samayahata (asaMkhejjaguNA) asaMkhyAtaguNA haiM (mAraNaMtiyasamugghAeNaM samohayA) mAraNAntikasamudghAta se samabahata (asaMkhejjaguNA) asaMkhyAta guNA haiM (veyaNA samugghAeNaM samohayA asaMkhejjaguNA) vedanAsamudghAta se samavahata asaMkhyAta guNA haiM (kasAyasamugghAeNaM samohayA saMkhejjaguNA) kaSAyasamudghAta se samavahata saMkhyAtaguNA haiM (anamohayA saMkhejjaguNA) asamavahata saMkhyAtaguNA haiM (maNussANaM bhaMte !) he bhagavan ! manuSyoM meM (vepaNAsamugghAeNaM)vedanAsamud samugdhAeNa) vahanAsamuddha tathI (kasAyasamugghAeNa) pAyasamuddhAtathI (mAraNaMtiyasamugdhAeNa) bhAratisabhudhAtathI (veubviyasamugdhAraNa) yi samuhUdhAtathI (teyA samugdhAraNa) tesasabhudhAtayA (samohayANa) samapahatAmA (asamohayANa ya) 25ne masabhavahatamA (kayare kayarehito) / nAthI (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA) 255, ghA, tulya athavA vizeSAdhika che ? (goyamA ! sambatthovA paMciMdiyatirikkhajoNiyA teyAsa mugdhAraNa samohayA) hai gautama ! sAthI thaa| payandriya tiya sasamuddhAtathI sabhapaData thAya cha (veTavyiyasamugghAeNa samohayA asaMkhejjaguNA) vaiThiyasabhudhAtathA samaparata asaNyAta (mAraNaMtiyasa mugdhAraNa samohayA asaMkhejjaguNA) bhAeirds samuddhAtathI sabhapaData asbhyaataay| cha (veyaNA samugdhAraNa samohayA asaMkhenjaguNA) yehanAsamudhAtayI sabhapaData asabhyAtA cha (kasAyasamugdhAraNa samohayA saMkhejjaguNA) 4AyasabhudhAtathI samapAta sayAta cha (asamohayA saMkhejjaguNA) asamata sabhyAtA cha. (maNussANa bhaMte !) he mAn ! manuSyebhA (veyaNAsamugdhAeNa) vahanAsamuhAtI zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1025 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1012 prajJApanAsUtre sama tAnAM kaSAyasamudghAtena mAraNAntikasamudghAtena vaikriya samudghAtena taijasasamudghAtena AhArakasamudghAtena kevalasamudghAtena samavahatAnAm asamavahatAnAzca katare katarebhyo'lpA vA bahukAyA tulyAyA vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokA manuSyA AhArakasamudghA tena samavahatAH, kevalisamudghAtena samavahatA: saMkhyeyaguNAH, taijasasamudghAtena samavahatAH saMkhyeyaguNAH, baiMkiyasamudghAtena samavahatAH saMkhyeyaguNAH, mAraNAntikasamudghAtena samavahatA asaMkhyeyaguNAH, vedanAsamudghAtena samavahatA asaMkhyeyaguNAH kaSAyasamudghA ghAta se (samohayANaM) samavahatoM meM ( kasAyasamugdhAraNaM samohayANaM) kaSAya samudghAta se samavahatoM meM ( mAraNaMtiyasamugdhAraNaM samohayANaM) mAraNAntika samudaghAta se samavahatoM meM (ceDavyidhasamugdhAe NaM samohayANa) vaikriyasamudghAta se samavahatoM meM (teyagasamugdhAeNaM samohayANaM) taijasasamudghAta se samavahatoM meM (AhAragasamugghAeNaM samohayANaM) AhArakasamudghAta se samavahatoM meM (kevalasamugdhArNa samohayANaM) kevalisamudaghAta se samavahatoM meM (asamoha yANa ya) aura asamacahatoM meM (kapare kayarerhito ) kauna kisase (appA vA bahuyA vAtullA vA visesAhiyA vA ?) alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? (gomA ! sAvvatthovA maNussA AhAragasamugdhAeNaM samohayA) he gautama ! saba se kama manuSya AhAraka samudghAta se samavahata haiM ( kevalisa mugdhAeNaM samohayA saMkhejjaguNA) kevalisamudghAta se samavahata saMkhyAtaguNA haiM (teyaga samugdhAeNaM samohayA saMkhejjaguNA ) taijasasamudghAta se samavahata saMkhyAtaguNA haiM (ve ucciyasamugdhAerNa samohayA saMkhejjaguNA ) vaikriyasamudghAta se samavahata saMkhyAtaguNA haiM ( mAraNaMtiya samugdhAeNaM samohayA asaMkhejjaguNA ) mAraNAntika (samohayANa) sabhapaDateobhAM (kasAyasamugdhAeNa samohayANa) upAyasamuddhaghAtathI samapahRtAmAM ( mAraNaMtiyasamugdhA eNaM samohayANa) bhAraNAMtiH samudghAtayI sabhavahutobhAM ( veDabbiyasamuvANa samohayANa) vaiyi samudghAtathI samavahatAmAM (teyAsamugdhAeNaM samohayANa) tais samuddghAtatho sabhavahRtAyAM (AhAragasamugdhAeNaM samohayANa) mAhArasamudghAtathI sabha vahatAmAM (kevalisamugdhAeNa samohayANa) upasisamudghAtathI samayayatAmA (asamohayANa ya ane asamapahRtAmAM (kayare kayarehito) aNu anAthI (appA vA bahuyA vA tulA vA bisesAhigA vA) 5, dhA, tujhya athavA vizeSAdhiH che ? (gomA ! satthovA maNustA AhAragasamugdhApaNaM samohayA) he gautama! adhAthI yo manuSya AhA24 samudaghAlathI samapahRta che (kevalisamugdhAeNaM samohayA saMkhejjaguNA ) ThevasisamudghAtathI samapahRta saMkhyAmA che (teyagasamugdhAeNa samohayA saMkhejjaguNA ) Y tai sasamudghAtathI sabhavahata saMkhyAtA che (ve uvviyasamugdhAeNa samohayA saMkhejjaguNA ) vaiDiyasabhudghAtathI sabhavahata asakhyAtagA che ( mAraNaM tisa mugdhAraNa samohayA asaMkhejjaguNA ) zrI prajJApanA sUtra : 5 tena Page #1026 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 36 sU0 8 jIyavedanAdisamudghAtAlpabahutyanirUpaNam 1013 cahatAH saMkhyeyaguNAH, asamavahatA asaMkhyeyaguNAH, vAnavyantarajyotiSkapaimAnikAnAM yathA asurakumArANAm // suu08|| TIkA-atha vedanAdi tattat samudghAtaiH samayahatAnAmasamavahatAnAzca jIvAdInAM parasparamalpayatvavaktavyatAM prarUpayitumAha-' eesi NaM bhaMte ! jIvANaM veyaNAsamugghAeNaM kasAyamamugghAeNaM mAraNaMtiyasamugghAeNaM veuvyiyasamugghAeNaM teyAsamugghAeNaM AhAragasamugyAeNaM kevalisamugghAeNaM samohayANaM asamohayANa ya kayare kayarehito appA yA bahuyA tullA vA pisesAhiyA yA!' he bhadanta ! eteSAM samarahatAsamavahatatvena prarUpitAnAM khalu jIyAnAM vedanAsamudghAtena kaSAyasamudaghAtena mAraNAntikasamudghAtena vaikriyasamudaghAtena tejasasamudAtena AhArakasamudghAtena kevalisamudghAtena samayahatAnAm asamayahatAnAzca samuddhAta se samabahata asaMkhyAtaguNA haiM (veyaNAsamugghAeNaM samohayA asaMkhe. jjaguNA) vedanAsamudghAta se samavahata asaMkhyAtaguNA haiM (kasAyasamugghAeNaM samohayA saMkhejjaguNA) kaSAyasamudghAta se samayahata saMkhyAtaguNA haiM (asamo hayA asaMkhejjAguNA) asamavahata asaMkhyAtaguNA haiM ___ (vANamaMtara joisiya vemANiyANaM jahA asurakumArANa) yAnavyantara, jyo. tiSka aura vaimAnikoM kA kathana asurakumAroM ke samAna // sU0 8 // TIkArtha-vedanA Adi jo samudghAta isase pUrva kahe gae haiM, usase samavahata jIvoM kA paraspara alpa-bahutva kyA hai ? arthAt kisa samudaghAta vAle nyUna aura kisa samudadhAta vAle adhika haiM ? isakA prarUpaNa yahAM kiyA jAtA hai___ gautamasvAmI he bhagavan ! vedanAsamudaghAta se samavahata, kaSAyasamudrAta se samabahata, mAraNAntikasamudaghAta se samavahata, vaikriyasamudghAta se sama. pahata, taijasasamudaghAta se samavahata, AhArakazarIra samudghAta se samavahata, bhAratisabhudhAtayI sabhapata masabhyAtamA cha (yeyaNAsamugdhAraNa samohayA asaMkhe. jaguNA) vahanAsamudhAtathA samasta masAta cha (kasAyasamugyAeNaM samohayA saMkheujaguNA) 4AyasamudhAtathI sabhapata sdhyaat| che (asamohayA asaMkhejjaguNA) msmahata asa khyAtagaNu che. (vANamaMtarajoisiyavemANiyANa jahA asurakumArANa) vAnavya-ta2, jyoti mana vaimAnikanuM kathana asurakumAranA sarakhuM samajavuM joIe. sU08 TIkArtha -vedanA Adi je samudraghAta AnA pUrve kahevAyelA che temanAthI samavahata jInA parasapara a85 bahatva zuM che arthAt kayA samudraghAtavALA nyUna ane kayA samudra ghAtavALA adhika che? tenuM prarUpaNa ahIM karAya che zrI gautamasvAmI-he bhagavan! vedanAsamudraghAtathI samavahata, kaSAya samughAtathI samavahata, mAraNAMtika samudraghAtathI samavahata, vakiyasamuddaghAtathI samavahata, taijasUsamuddaghA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1027 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1014 prazApanAsUtra madhye katare katarebhyo'lpA yA, bahu kA vA tulyA yA vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAnAha'goyamA !: he gautama ! 'savyasthopA jIyA AhAragasamugdhAeNaM mamohayA' sarvastokA jIyA AhArakasamudghAtena samavahatA bhavanti, asmin loke AhArakazarIriNaH kadAcit SaNmAsaparyantaM nApi bhavanti, yadApi bhavanti tadApi jadhanyena ekadvitrA utkRSTena sahasrapRthaktvam , AhArakasamudghAtazcAhAraka zarIrArambhakAle eva, no tadanyakAle bhavanti ata: stokAnAmedha yugapadAhAraka samudghAtAnAmupalabdherAhArakasamudaghAtena samayahatAnAM sarvastokatvaM bodhyam , tadapekSayA-'keyalisamugghAeNaM samohayA saMkhenaguNA' keyalisamudghAtena samayahatA jIvAH saMkhyeyaguNA bhavanti, teSAM yugapat zatapRthaktyena upalabhyamAnasyAt , tada. kecalimamudghAta se samayahata aura asamayahata arthAt jo kisI bhI samudghAta se yukta nahIM hai-samudghAta se rahita hai unameM se kauna kisase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? bhagavAn-he gautama ! saba se kama jIva AhArakasamudghAta se samavahata arthAt AhAra kasamudghAta kie hue haiM, kyoMki loka meM AhArakazarIradhAriyoM kA chaha mAsa kA virahakAla kahA hai, ataeva ve kabhI nahIM bhI hote haiM / jaba hote haiM tara bhI jaghanya eka, do azyA tIna aura uskRSTa sahapRthaktva arthAt do hajAra se nau hajAra taka hI hote haiN| AhArakasamudaghAta AhArakazarIra ke AraMbha kAla meM hI hotA hai, anya samaya meM nahIM hotA / yahI kAraNa hai ki eka sAtha thoDe hI AhArakazarIra hote haiM, isase AhAra kasamudghAta se samayahata jIva bhI thoDe hI kahe gae haiN| AhAra kasamudaghAta bAloM kI apekSA kevalisamudaghAta se samayahata jIya saMkhyAtaguNA adhika haiM, kyoMki ve eka sAtha zatapRthaktva kI saMkhyA meM upalabdha tathI samavahana, AhAraka muddaghAtathI samavahata, kelisamuddhAtuthI samavahata, ane asamavaData arthAt je kaI paNa samudraghAtathI yukta nathI samudraghAtathI rahita che temAMthI keNu konAthI a5, adhika, tulya athavA vizeSAdhika che ? zrI bhagavAna he gautama! badhAthI ochA jIva AhAraka samudughAtathI samahata arthAt bAhAraka samughAta karelA che. kema ke lekamAM AhAraka zarIradhAriyenA cha mAsano virahakAla kahyo che, tethI ja teo kayAreka nathI paNa hatA. jayAre hoya che tyAre paNa jaghanya eka, be athavA traNa ane utkRSTa sahastra pRthakaarthAt be hajArathI nava hajAra sudhI ja hoya che. AhAraka samughAta AhAraka zarIranA AraMbhakALamAM ja hoya che, anya samayamAM nathI hota, eja kAraNa che ke, eka sAthe ceDA ja AhAraka zarIra hoya che, tenAthI mAhAraka samuddaghAtathI samavahata jIva paNa thaDA ja kahyA che. AhAraka samughAtavALAnI apekSAe kevalisamughAtathI samavahata chava sakhyAta zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1028 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 36 sa0 8 jIvavedanAdisamudghAtAlpabahutyanirUpaNam 1015 pekSayA- teyagasamugghAeNaM samohayA asaMkhejjaguNA' taijasamudghAtena samavahatA jIyA asaMkhyeyaguNA bhavanti, pazcendriyatiryagyonikAnAM manuSyANAM devAnAzcApi taijasasamudghAta sad bhAvAt , tadapekSayA- ve uvyiyasamugghAeNaM samohayA asaMkhejaguNA' vaikriyasamudghAnena samavahatA jIvA asaMkhyeSaguNA bhavanti, nairayikANAM vAyukAyikAnAmapi caikriyasamudyAta saMbhavAt , vAyukAyikAnAzca vaikriyalabdhimatAM devebhyo'pyasaMkhyeyaguNatyaM bAdaraparyAptavAyukAyikAnA sthala parapaJcendriyebhyo'saMkhyeyaguNatvAt sthala varapazcendriyANAzca devebhyo'pya saMkhyeyaguNatvAt , ato nairayikANAM ghAyukAyikAnAzcApi vai krepasamudghAtasaMbhavena tainasa. samudghAtasamabahatApekSayA baiMkriyasamudghAtasamavahatAnAmasaMkhyeSaguNatvamavaseyam , tebhyo'pi'mAraNaMtiyasamugghAeNaM samohayA aNaMtaguNA' mAraNAntikasamudaghAtena samayahatA jIyA anantaguNA bhavanti, anantAnAM nigodajIvAnAmasaMkhyeyabhAgasya sadA vigrahAyasthAyAM vartahote haiN| unakI apekSA taijasasamudghAta se samayahata jIya asaMkhyAta guNA hote haiM, kyoMki paMcendriyatiryaMcoM meM, manuSyoM meM aura devoM meM bhI taijasasamudaghAta pAyA jAtA hai| taijasasamudaghAta vAloM kI apekSA vaikriyasamudaghAta se samavahata jIva asaMkhyAtaguNA hote haiM, kyoMki vaikriyasamudaghAta vAyukAyikoM aura nArakoM meM bhI hotA hai / vAyukAyika jIva, jo vaikriyalabdhi se yukta haiM, devoM se bhI asaMkhyAtaguNA haiM aura bAdara paryApta vAyukAyika sthalacara paMcendriyoM kI apekSA bhI asaMkhyAtaguNA haiN| sthalacara paMcendriya devoM se bhI asaMkhyAtaguNA haiN| isa prakAra nArakoM aura cAyakAyikoM meM bhI vaikriyasamudaghAta kA saMbhava hone ke kAraNa taijasasamudadhAta se samavahata jIvoM kI apekSA vaikriyasamudaghAta se samavahata jIva asaMkhpAtaguNita samajhanA caahie| vaikriya samudghAta vAloM kI apekSA mAraNAntikasamudUghAta se samavahata gaNA adhika che, kemake teo eka sAthe zatapRthakatvanI saMkhyAmAM upalabdha thAya che. temanI apekSAe taijasasamuddaghAtathI samavahata jIva asaMkhyAtagaNI hoya che, kema ke paMcendriya tiryamAM, manuSyamAM ane devAmAM paNa tejasasa muddaghAta maLe che. tejasasamudyAtavALA enI apekSAe vekiyasamuddhAtathI samavahata jIva asa khyAtagaNuM hoya che, kema ke vaikriyasamudraghAta vAyukAyika ane nArakamAM paNa heya che. vAyukAyika jIva, je vaikriya labdhithI yukta che, devothI paNa asaMkhyAtagaNI che, ane bAira paryApta vayukAyika sthalacara paMcendriye nI apekSAe paNa asaMkhyAtagaNI che sthalacara paMcendriya dethI paNa asaMkhyAtagaNuM che. e prakAre nArake ane vAyukAyikomAM paNa kriyasamudraghAtane saMbhava havAne kAraNe tejasasamuddaghAtathI samavahata chanI apekSAe ukriyasamudraghAtathI samavahata jIva asaMkhyAtagaNI samajavA joIe. vekiyasamudraghAtavALAonI apekSAe mAraNAMtikasamudraghAtathI samavahata jIva ananta zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1029 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUce mAnasyopalabhyamAnatayA teSAzca mAyazo mAraNAntikasamudghAtena samavahatatvAt anantaguNatyamavaseyam , tebhyo'pi-kasAyasamugghAeNaM samohayA asaMkhenja guNA' kaSAyasamudghAtena samayahatA asaMkhyeyaguNA bhanti anantAnAmeva nigodajIvAnAM vigrahagatyApannebhyo'saMkhyeyaguNAnAM kaSAyasamuddhAtamamavahatAnAM sadopalabhyamAnatyAn , tebhyo'pi-'yeyaNAsamugdhA eNaM samohayA visesAhiyA' vedanAsamudaghAtena samavahatA jIbA vizeSAdhikA:-kizcidadhikA bhavanti, anantAnAM teSAmeya nigodajIvAnAM kaSAyasamudghAtasamavahatApekSayA kizcida vizeSAdhikAnAM sadA vedanAsamudghAtasamavahatatvenopalabhyamAnatyAta, tebhyo'pi-'asamolyA asaMkhijaguNA' anyatamenApi samudghAtena asamayahatA jIvAH asaMkhye yaguNA bhavanti, vedanAkaSAyamAraNAntikasamudaghAtasamabahatApekSayA nigodajIyAnAmeyAsamavahatAnAM sadopalajIva anantaguNA haiN| isakA kAraNa yaha hai ki nigoda ke ananta jIvoM kA asaMkhyAtayAM bhAga sadA vigrahagati kI avasthA meM rahatA hai aura ve prAya: mArajAntikasamudghAta se samavahata hote haiN| vaikriyasamudaghAta se samabahata jIvoM kI apekSA kaSAyasamudghAta se sama. vahata jIva asaMkhyAtaguNA haiM, kyoMki vigrahagati ko prApta ananta nigodiyA jIvoM kI apekSA bhI asaMkhyAtaguNA adhika nigodiyA jIva kaSAyasamudghAta se samavahata sadA upalabdha hote haiN| ___kaSAyasamudghAta vAloM kI apekSA vedanAsamudghAta se samavahata jIva vizeSAdhika haiM, kyoMki kaSAyamamu ghAta se samavahata una ananta nigoda jIvoM se vedanAsamudghAna se samavahana jIva kucha adhika hote haiM / vedanAsamudghAta se samavahata jIyoM kI apekSA asamabahata jIya arthAt jo kisI bhI samudaghAta se yukta nahIM haiM, asaMkhyAtaguNA hote haiM, kyoMki vedanA samudghAta, kaSAyasamudghAta aura mAraNAntikasamudghAta se samavahata jIvoM kI gaNuM che. enuM kAraNa e che ke nigodanA ananta chane asaMkhyAta bhAga sadA vigrahagatinI avasthAmAM rahe che ane teo prAyaH mAraNAntika samughAtathI samavahata thAya che. kriyasamudraghAtathI samavahata jenI apekSAe kaSAyasamudraghAtathI samavahata jIva asaMkhyAtagaNI che, kema ke vigrahagatine prApta ananta nigediyA jIvonI apekSAe paNa asaMkhyAtagaNa adhika nigediyA jIva kaSAyasamuddaghAtathI samahata sadA upalabdha thAya che. kaSAyasamughAtavALAonI apekSAe vedanA samudraghAtathI samavahata chava vizeSAdhika che, kemake kaSAyasamughAtathI samavahata te ananta nigoda jIthI vedanA samudraghAtathI samavahata jIva kAMIka adhika hoya che. vedanA samughAtathI samavahata chanI apekSAe asamahata jIva arthAt je koI paNa samughAtathI yukta nathI, te asaMkhyAta gaNuM hoya che, kemake vedanAsa muddaghAta, kaSAya zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1030 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 36 20 8 jIyavedanAdisamudghAtAlpabahutyanirUpaNam 1017 bhyamAnatyAt , atha pUrvoktamepAlpabahutya nairayikAdiSu caturviMzatidaNDakakrameNa prarUpayitu mAha-' eesi gaM bhaMte ! neraiyANaM veyaNAsamugdhAeNaM kasAyasamumpAraNaM mAraNaMtiyasamugpAraNaM ubdhiyasamuraghAeNaM samolyANaM asamohayANa ya kayare kararehitI appA yA bahuyA vA tullA yA visesAhiyA yA ? ' he bhadanta ! eteSAM khalu nairayikANAM vedanAsamud ghAtena kaSAyasasuddhAtena mAraNAntikasamudghAtena vaikriyasamudghAtena samayahatAnAm asamavahatAnAca madhye katare katarebhyo'lyA yA bahukA yA tulyA yA vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAnAha-goyamA ! ' he gautama ! 'sakSasyoyA neraiyA mAraNaMtiyasamugyAeNaM samohayA' sarvasnokA nairayikA mAraNAntikasamudghAtena tamavahatA bhavanti, maraNakAle eva mAraNAntikasamudghAtasya saMbhavena tadanya jIvannairayikarAzyapekSayA'tyalpAnA maraNena mAraNAntikasamudaghAtazca katipayAnAmeva mriyamaNAnAM bhavati na tu sarveSAm , uktaJca-' samohayA vi maraMti apekSA samudghAta se rahita bhI akele nigodajIva hI asaMkhyAtaguNA pAe jAte haiN| samuccaya jIvoM kI apekSA pUrvokta alpa bahutva prarUpita karake aba nAraka Adi cauthIsoM daNDakoM meM usakI prarUpaNA kI jAtI hai gautamasthAmI-he bhagavan ! vedanAsamudaghAta se samayahata, kaSAyasamudghAta se samayahata, mAraNAntikasamudghAta se samayahata, vaikriyasamudghAta se samabahata aura asamayahata nArakoM meM kauna kisase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? bhagavAn-he gautama ! saba se kama nAraka mAraNAntikasamudghAta se samavahata haiM, kyoMki mAraNAntikasamudghAta maraNa ke samaya hI hotA hai aura maranevAle nAraka jIvita nArakoM kI apekSA alpa hI hote haiM, aura maranevAloM meM bhI mAraNAntikasamudghAta vAle nAraka atyalpa hI hote haiM, saba nahIM hote| kahA samughAta, ane mAraNAMtika samughAtathI samavaData chanI apekSAe samudraghAtathI rahita ekalA nigada chava ja asaMkhyAta gaNA maLI AvelA hoya che. samuccaya jIvenI apekSAe pUrvokta alpa bahuvaprarUpita karIne have nAraka Adi vIse daMDakamAM temanI prarUpaNa karAya che- zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! vedanAsamughAtathI samahata kaSAya samughAtathI samavahata, mAraNAMtikasamughAtathI samavahata, vikriyasamudraghAtathI samahata ane asamavahata narakamAM koNa konAthI alpa, adhika, tulya athavA vizeSAdhika che? zrI bhagavAna-he gautama ! badhAthI ochA nAraka mAraNAMtika samughAtathI samavahata che, kemake mAraNatika samughAtanA samaye ja thAya che ane maranArA nAraka jIvita nArakenI apekSAe alpa ja hoya che ane maranArAomAM paNa mAraNutikasamughAtavALA nAraka alpA ja hoya che, badhA nathI hotA. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1031 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prazApanAsUtre asamohayA vi maraMti' iti, samavahatA api niyante asamavahatA api mriyante, iti, tasmAd mAraNAntikasamudghAtasamavahatAnAM nairayikANAM saryastokatvamaseyam, tadapekSayA'ubdhiyasamugdhAeNaM samohayA asaMkhejaguNA' paikriyasamudghAtena samavahatA nairayikA asaMkhyeyaguNA bhavanti, ratnaprabhAdi saptapRthivISu pratyekaM bahUnAM nairayikANAM paraspara vedanodIraNArtha nirantaramuttarakriyArambhasaMbhavAt , tebhyo'pi-'kasAyasamugghAeNaM samohayA saMkheja guNA' kaSAyasamudghAtena samavahatA nairayikAH saMkhyeyaguNA bhavanti, akRtottaravaikriyANAM kRtottarakriyaNAzca sarvasaMkhyayA uttaravaikriyArambhakApekSayA asaMkhyeyaguNAnAM kaSAyasamudghAtasamahatatpenopalabhyamAnatyAt , tebhyo'pi-'veyaNAsamugghAeNaM samohayA saMkhejjaguNA' vedanAsamudghAtena samabahatA nairayikAH saMkhyeyaguNA bhavanti, yathAsaMbhavaM kSetrajanyaparamAdhArmiko. dIritaparasparodIrita vedanAbhiH prAyazo bahUnAmeva sadA samayahatatvenopalabhyamAnatyAta, bhI hai-'samabahata arthAt mAraNAntikasamudghAta se yukta hokara bhI nAraka marate haiM aura mAraNAntikasamudghAta ke binA bhI marate haiM / isa kAraNa mAraNA ntikasamudghAta se samayahata nAraka saba se kama samajhane caahie| unakI apekSA caikriyasamudaghAta ke cinA bhI marate haiN| isakA kAraNa mAraNAntika samudghAta se samavahata nAraka asaMkhyAtaguNA adhika haiM, kyoMki ratnaprabhA Adi sAtoM pRthiciyoM meM se pratyeka meM bahuta-se nAraka paraspara vedanA utpanna karane ke lie nirantara uttaravaikriya karate rahate haiN| vaikriyasamudghAta ghAloM kI apekSA kaSAyasamudaghAta se samayahata nAraka saMkhyAtaguNA adhika haiM, kyoMki uttaravikriyA karanevAle aura uttaravikriyA na karane vAle nArakoM kI apekSA kaSAyasamudghAta se samavahata nAraka asaMkhyAtaguNA adhika hote haiN| kaSAyasamudghAta se samabahata nArakoM kI apekSA vedanAsamudaghAta se samavahata nAraka saMkhyAtaguNA adhika hote haiM, kyoMki yathAsaMbhava kSetrajanya vedanA, ramAdhArmikoM dvArA utpanna kI huI vedanA aura paraspara utpanna kI huI vedanA kahyuM paNa che-"samavahata arthAt mAraNAntika samughAtathI yukta thaIne paNa nAraka mare che ane mAraNAntika samuddaghAtanA sivAya paNa mare che. A mAraNAntika samughAtathI samavahata nAraka badhAthI kama samajavA joIe. temanI apekSAe vaikriyasamudgha tathI samahata nAraka asaMkhyAtagaNI adhika che, kemake ratna prabhA Adi sAte pRthvImAMthI pratyekamAM ghaNA nAka paraspara vedanA utpana karavAne mATe nirantara uttarakriya karatA rahe che. vaikiya samughAtavALAonI apekSAe kaSAyasamudghA tathI samavahata nAraka saMkhyAtagaNa adhika che, kemake uttaravikriyA karanArA ane uttaravikriyA na karanArA nArakanI apekSAe kaSAyasamudraghAtathI samavahata nAraka saMkhyAtagaNa adhika hoya che. kaSAyasamudraghAtathI samavahata nArakonI apekSAe vedanA samughAtathI samavahata nAraka saMkhyAlagaNA adhika hoya che, kemake yathAsaMbhava kSetrajanya vedanA, para zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1032 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 36 sU0 8 jIvayedanAdisamudghAtAlpabahutyanirUpaNam 1019 tebhyo'pi-' asamohayA saMkheja guNA' ekenApi samudghAtena asamavahatA nairayikAH saMkhyeyaguNA bhavanti, vedanAsamudghAtaM vinApi atyadhikAnAmeva sAmAnyena vedanA vedayamAnAnAM nairayikANAM sadbhAvAt , samprati-asurakumArANAmalpabahutyamAha-' eesiNaM bhaMte ! asurakumArANaM ceyaNAsamugdhANaM kasAyasamugdhANaM mAraNaMtiyasamugghAeNaM veuvyiyasamu gghAeNaM teyagasamugdhAeNaM samohayANaM asamohayANa ya kayare kayarehito appA vA bahuyA yA tullA yA visesAhiyA yA ? ' he bhadanta ! eteSAM khalu asurakumArANAM vedanAsamudghAtena kapAyasamudghAtena mAraNAntikasamudghAtena vaikriyasamudghAtena taijasasamudghAtena samabahatAnAm asamayahatAnAzca madhye katare katarebhyo'lpA vA bahukA vA tulyA yA vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAnAha-'goyamA ! ' he gautama ! ' savyatyoyA amurakumArA teyagasamugghAraNaM samohayA ' saryastokA asurakumArA staijasasamudghAtena samabahatA bhavanti, atyantakopAveze satyeva kadAcit kyacit keSAzcit taijasa samudghAtasya jAyamAnatayA tatsamudghAtasamayaha ke kAraNa prAyaH bahata-se nAraka sadA vedanAsamudaghAta se samavahata rahate haiN| vedanAsamudghAta vAle nArakoM kI apekSA asamavahata (kisI bhI samudghAta se rahita) nAraka saMkhyAtaguNA adhika haiM, kyoMki bahuta adhika nAraka vedanA samudghAta ke vinA bhI vedanA kA vedana karate rahate haiN| aba asurakumAroM kA alpa bahuta pradarzita karate haiM gautamasthAmI-he bhagavan ! vedanAsamudghAta se samavahata, kaSAyasamudghAta se samavahata, mAraNAntikasamudghAta se samacahata, vaikiyasamudUghAta se samavahata aura taijasasamudghAta se samavahata tathA asamavahata asurakumAroM meM kauna kisa se alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? __ bhagavAn-he gautama / taijasasamudghAta se samavahata asurakumAra saba se kama haiM, kyoMki atyanta tIvra krodha utpanna hone para hI kadAcit koI asura mAdhAmike dvArA utpanna karAyelI vedanA paraspara utpanna karelI vedanAnA kAraNe prAyaH ghaNA nAraka sadA vedanA samuddhAtathI samavaData rahe che. vedanAsamughAtavALA nArakonI apekSAe asamavahata (keI paNa samughAtathI rahita) nAraka saMkhyAtagaNa adhika che, kemake ghaNA adhika nAraka vedanA samuddaghAtanA vinA paNa vedanAnuM vedana karatA rahe che. have asurakumAranuM alapa bahatva pradarzita kare che- zrI gautamasvAmI-he bhagavan! vedanAsamudSAtathI samavahata, kaSAyasamughAtathI samavahata, mAraNAMtika samudraghAtathI samavahata, ane asamavahata pRthvIkAyikomAMthI koNa konAthI alapa, adhika, tulya athavA vizeSAdhika che? - zrI bhagavAna he gautama ! taijasa samuddaghAtathI samahata asurakumAra sahuthI ochA che, kema ke- atyanta tIvra krodha utpanna thAya tyAre ja kadAca koI asurakumAra tejasa zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1033 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1020 ____ prazApanAsUtra tAnAmamurakumArANAM sarvastokatyamavaseyam , tadapekSayA-'mAraNaM tiyasamuNghAeNaM samohayA asaMkhejjaguNA' mAraNAntikasamudghAtena samarahatA asurakumArA asaMkhyeyaguNA bhavanti mAraNAntikasamudghAtasya maraNakAle eva saMbhavAt , tebhyo'pi-veyaNAsamugghAeNaM samo. hayA asaMkhejaguNA' vedanAsamudghAtena samapahatA asurakumArA asaMkhyeyaguNA bhavanti, parasparasaMgrAmAdau bahUnAmevAsurakumArANAM vedanAsamudghAtasamayahavAnAmupalabhyamAnatvAt , tebhyo'pi-' kasAyasamugdhAeNaM samohayA saMkhejjaguNA' kaSAyasamudghAtena samavahatA asurakumArAH saMkhyega guNA bhavanti kenApi kAraNena bahUnAmeva teSAM kaSAyasamudghAtagamanAt , tebhyo'pi-'veutriyasamugghAeNaM samohayA saMkhejjaguNA' kriyasamudghAtena samavahatA bhAnurakumArAH saMkhyeyaguNA bhavanti, paricAriNAdi bahuvidhahetuyazAdatyadhikAnAmeya teSAmuttarakriyakaraNArambhasadbhAvAt , tadapekSayA'pi-'asamohayA asaMkhejjaguNA' kenApi samudghAtena asamayahatA asurakumArA asaMkhyeyaguNA bhavanti bahUnAmeva mukhanimagnAnAmutta. mAnAM pUrvokApekSayA'saMkhyeyaguNAnAmasamabahatAnAm asurakumArANAM sadopalagyamAnatyAt , kumAra taijasasamudghAta karatA hai, ataeva taijasasamudghAta se samayahata asurakumAra saba se kama haiN| unakI apekSA mAraNAntikamamudaghAta se samavahata asurakumAra asaMkhyAtaguNA haiM, kyoMki mAraNAntisamudaghAta maraNakAla meM hI hotA haiN| unakI apekSA vedanAsamudaghAta se samavahata asurakumAra asaMkhyAtaguNA haiM, kyoMki pArasparika saMgrAma Adi meM bahuta-se asurakumAra vedanAsamudghAta se samayahata hote haiM / unakI apekSA kaSAyasamudghAta se samavahata asurakumAra saMkhyAtaguNA haiM, kyoMki kisI na kisI kAraNa se bahuta-se asurakumAra kaSAyasamudaghAta se yukta pAe jAte haiN| unakI apekSA baikriyasamudapAta se samavahatta saMkhyAtaguNita hote haiM, kyoMki paricAraNA Adi aneka prayojanoM se bahuta adhika asurakumAra uttaracaiphriya karate rahate haiN| unakI apekSA bhI asamayahata asurakumAra asaMkhyAta hote haiM, kyoMki aise asurakumAra bahuta sasudhAta kare che. tethI ja taijasasamudraghAtathI samavahana asurakumAra badhAthI ochA che temanA karatAM mAraNatika samuddaghAtathI samahata asurakumAra asaMkhyAta gaNA che, kemake mAraNAMtikasamuddaghAta maraNakALamAM ja thAya che. tenA karatAM vedanAsamuddaghAtathI samavahata asurakumAra asaMkhyAtagaNu che. kemake parasparanA saMgrAma vigeremAM ghaNuM asurakumAre vedanA muddaghAtathI samavahata hoya che. tenA karatAM karAyasamudraghAtathI samavahata asurakumAra saMkhyAtagaNu che. kemake-keI ne koI kAraNathI ghaNA asurakumAre kaSAya samudraghAtathI yukta maLI Ave che, temanI apekSAe vikriyasamuddaghAtathI samavahata saMkhyAtagaNa hoya che, kemake 5ricAraNa vigere aneka prayajanathI ghaNe asurakumAra uttara vekiya karatA rahe che. temanA karatAM paNa asamavahata asurakumAre asaMkhyAta heva che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1034 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 36 sa0 8 jIvavedanAdisamudghAtAnpabahutyanirUpaNam 1021 6 evaM jAva yaNiyakumArA' evam asurakumAroktarItyA yAvat - nAgakumArAH suvarNakumArA agnikumArA vidyutkumArA udadhikumArA dvIpakumArA dikkumArAH pavanakumArAH stanitakumArA api samavahatA asamatAzca caktavyAH samprati pRthivIkA vikAnAmalpabahutvamAha - 'eesi NaM bhaMte! puDhavikAiyANaM veyaNAsamugdhAraNaM kasAyasamugdhAraNaM mAraNaMtiyasamugdhAraNaM samohayANaM asamohayANa ya kayare kayarerhito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ? ' he bhadanta ! ete khalu pRthivIkAyikAnAM vedanAsamudghAtena kaSAyasamudghAtena mAraNAntikasamudghAtena samavahatAnAm asamavahatAnAzca madhye katare katarebhyo'lpA vA bahukA vA tulyA vA vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAnAha - ' goyamA !' he gautama ! ' savvatthovA puDhavikAiyA mAraNaMtiyasamugdhAraNaM samohayA sarvastokAH pRthivIkAyikA mAraNAntikasamudghAtena samavahatA bhavanti, prAguktayuktermaraNakAle eva mAraNAntikasamudghAtasya katipayAnAmeva sadbhAvAt, tadapekSayA - ' kasAyasamugdhA eNaM samohayA saMkhejjaguNA ' kaSAyasamudhaiM jo sukha meM magna rahate haiM aura kisI bhI samudghAta se samavahata nahIM hote haiM / asurakumAra asaMkhyAta guNA haiM / asurakumAroM ke samAna hI nAgakumAra, suvarNakumAra, agnikumAra, vidyutkumAra, udadhikumAra, dIpakumAra, dikrakumAra, pavanakumAra aura stanitakumAra bhI samavahata aura asamavahata samajhanA cAhie / aba pRthivIkAyikoM kA alpa bahutva kahate haiM gautamasvAmI - he bhagavan ! vedanAsamudghAta se samavahata, kaSAyasamudghAta se samavahata, mAraNAntikasamudaghAta se samavahata aura asamavahata pRthivIkAyikoM meM se kauna kisase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika hai ? bhagavAn he gautama! mAraNAntikasamudghAta se samavahata pRthivIkAyika saba se kama haiM, kyoMki yaha samudghAta maraNa ke samaya hI hotA hai aura vaha bhI kisI ko hotA hai, kisI ko nhiiN| unakI apekSA kaSAyasamudghAta se kemake evA asurakumArA ghaNA che je sukhamAM magna rahe che. ane koi paNa samuddAtI samavaDuta nathI hatA. A asurakumAra asakhyAtagaNA che, asurakumAronA kathana pramANe 4 nAgakumArI, suva kumAra, abhikumAra, vidhutkumAra, adhibhAra, dvIpakumAra, hiGakumAra, pavanakumAra, ane RnitakumAra paNa samavahata ane asamahata samajI levA, have pRthvIkAyikanuM apa bahutva kahevAmAM Ave che. zrI gautamasvAmI he bhagavan ! vedanA samudghAtathI samavahata, kaSAyasamudlAtathI samavahata, mAraNAMtika samruddhAtathI samavahata ane asamavahata pRthvIkAyikAmAM kaNu DhAnAthI apa, ghaNA, tulya athavA vizeSAdhika che ? zrI bhagavAna hai gautama ! mAraNAntika samuddhAtathI samavahata pRthvIkAcika baMdhArthI ochA che, kemake A samuddAta maraNanA samaye ja thAya che ane te paNa koine thAya zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1035 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1022 prajJApanAsUna ghAtena samavahatAH pRthivIkAyikAH saMkhyeyaguNA bhavanti prAguktayukteH, tadapekSayApi'veyaNAsamugghAeNaM samohayA visesAhiyA' vedanAsamudghA tena samavahatAH pRthivIkAyikA vizeSAdhikAH kizcidadhikA bhavanti, tebhyo'pi- asamohayA asaMkhejaguNA' uktatrita yAnyatamasamudaghAtenApi asamavahatAH pRthivIkAyikA asaMkhyeyaguNA bhavanti prAguktayukteH, 'evaM jAya vaNassaikAiyA' evam-pRthivIkAyikoktarItyA yAvat-akAyikAstejaskAyikA vanaspatikAyikAzcApi uktatritayAnyatamasamudghAtena samayahatA asamavahatAzca vaktavyAH, kintu -'NavaraM sampatthovA vAukAiyA beuvviyasamugghAeNaM samohayA' navaram-vizeSastu sarvastokA vAyukAyikA vaikriyasamudghAtena samayatA bhavanti, katipayAnAmeva bAdaraparyApta vAyukAyikAnAM caikriyalabdhisadabhAvena alpAnAmeya teSAM kriyasamudghAtasamavahatatvenopalabhyamAnatvAt , tadapekSayA-'mAraNaMtiyasamugyAeNaM samohayA asaMkhejaguNA' mAraNAntika samudghAtena samavahatA vAyukAyikA asaMkhyeyaguNA bhavanti, paryAptAparyAptasUkSmabAdarANAM sarveSAmapi vAyukAyikAnAM mAraNAntikasamudghAtasadbhAyAt , tadapekSayA-'kasAyasamugghAeNaM samohayA saMkhejja guNA' kaSAyasamudghAtena samayahatA vAyukAyikAH saMkhyeyaguNA bhavanti, samavahata pRthivIkAyika saMkhyAtaguNA adhika haiM / yukti yahA~ bhI pUrvavat hI samaja lenA caahie| unakI apekSA vedanAsamudghAta se samavahata pRthivIkAyika vizeSAdhika haiM aura unakI apekSA bhI asamayahata pRthivIkAyika asaMkhyAta guNA adhika haiM pRthivIkAyikoM ke samAna apkAyika, tejaskAyika aura vana spatikAyika bhI samayahata aura asamavahata samajha lenA caahie| vizeSatA vAyukAya meM hai| vaha isa prakAra haiM-caikriyasamudaghAta se samavahata vAyukAyika saSa se kama haiM kyoMki katipaya bAdara paryApta vAyukAyika hI vaiphiyalandhivAle hote haiM, ataH vaikriyasamudghAta vAle bhI kama hI pAe jAte haiN| unakI apekSA mAraNAntikasamudaghAta se samavahana vAyukAyika asaMkhyAta guNA haiM, kyoMki mAraNAntikasamudghApta paryApta, aparyApta, sUkSma aura bAdara-sabhI vAyukAyikoM che ane koIne nathI thatuM. temanI apekSAe kaSA samudraghAtathI samavahata pRthvIkAyika saMkhyAtagaNa adhi che. kayuti ahIM paNa pUrvavat ja samajI levI joIe temanI apekSAe vedanA samudraghAtathI samavahana pRthvIkAyika vizeSAdhika che ane temanI apekSAe paNa asamavahata pRthvIkAlika asaMkhyAta gaNuM adhika che. pRthvakAyikonI samAna apakAyika, tejasukAyika, ane vanaspatikAyika paNa samavahata ane asamavahata samajI levA joIe. vizeSatA vAyukAyAmAM che. te A prakAre che-vaikriyasamuddaghAtathI samavahata vAyukAyika badhAthI ochA che, kemake katiSaya bAdara paryApta vAyukAyika ja vaikriyalabdhivALA hoya che, tethI vaikriyasamudyAtavALA paNa ochA ja maLe che. temanI apekSA e mAraNAntika samughAtathI samavahata vAyukAyika asaMkhyAtagaNu che, kemake mAraNAMtika samuddaghAta paryApta, aparyApta, sUkSma ane bAdara zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1036 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 36 sU0 8 jIvavedanAdisamudghAtAlpabahutvanirUpaNam 1023 tebhyo'pi-'yaNAsamugdhAeNaM samohayA visesAhiyA' vedanAsamudghAtena samayahatA vAyu: kAyikA vizeSAdhikA:-kizcidadhikA bhavanti, tebhyo'pi-' asamohayA asaMkhejjaguNA' kenApi samudghA tena asamavahatA pAyukAyikA asaMkhyaguNA bhayanti, sakalasamudghAtAvastha pAyukAyikebhyaH svabhAvasthAnAM vAyukAyikAnAM svamAyenaivAsaMkhyeyaguNatvenopalabhyamAnatyAta , samprati-dvIndriyANAmalpabahutyamAha-beiMdiyA NaM bhaMte / veyaNAsamugdhAeNaM kasAyasamugdhAeNaM mAraNaMtiyasamugghAeNaM samohayANaM asamohayAgayaM kayare kayarehito appA yA bahuyA vA tullA visesAhiyA yA ? ' he bhadanta ! dvIndriyANaM vedanAsamudghAtena kaSAyasamudghAtena mAraNAnti. kasamuddhAtena samayahatAnAmasamayahatAnAzca madhye katare katarebhyo'lpA vA bahukA vA tulyA vA vizeSAdhikA yA bhavanti ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'savyasthoyA beiMdiyA mAraNaMtiyasamugdhAeNaM samohayA' sarvastokA dvIndriyA mAraNAntikasamudghA tena samabahatA meM ho sakatA hai| unakI apekSA kaSAyasamudaghAta se samavahata vAyukAyika saMkhyAtaguNA hote haiN| unakI apekSA vedanAsamudaghAta se samabahata vAyukAyika vizeSAdhika hote haiN| vedanAsamudghAta vAloM kI apekSA bhI asamayahata arthAt jo kisI bhI samudaghAta se samavahata nahIM hai, asaMkhyAtaguNA hote haiM / sakala samudghAtoM vAle vAyukAyikoM se svabhAvastha vAyukAyika svabhAvataH asaM khyAtaguNA pAe jAte haiN| aba dIndriyoM ke alpa bahutva kA nirUpaNa karate haiM gautamasvAmI-he bhagavan ! vedanAsamudghAta se samavahata, kaSAyasamudghAta se samavahata, mAraNAntikasamudghAta se samayahata aura asamavahata dIndriyoM meM kauna kisase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? ___ bhagavAn-he gautama ! mAraNAntikasamudghAta, se samavahata hIndriya saba se kama haiM, kyoMki pRcchA ke samaya pratiniyata hIndriya hI mAraNAntikasamudghAta badhA vAyukAyikomAM thaI zake che. temanI apekSAe kaSAyasa muddaghAtathI samavahata vAyukAyika saMkhyAtagaNI hoya che temanI apekSAe vedanA samudraghAtathI samavahata vAyukAyika vizeSAdhika heya che. vedanA samughAtavALAonI apekSAe paNa asamahata arthAt je koI paNa samudraghAtathI samavahata nathI, asaMkhyAtagaNa hoya che. badhA samuddaghAvALA vAyukAyikothI ravabhAvastha vAyukAyika svabhAvataH asaMkhyAtagaNa maLe che. have dvIndriyenA a5-bahatvanuM nirUpaNa kare che zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! vedanA samudughAtathI savahata kaSAya samuddaghAtathI samavahata, mAraNAnika samudraghAtathI samavahata ane asamavahata hIndrimAMthI koNa kenAthI alpa, ghaNa, tulya athavA vizeSAdhika che? zrI bhagavAna-he! gautama! mAraNAnika samudughAtathI samavahata hIndriya badhAthI zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1037 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1024 prajJApanAsUce bhavanti pRcchAsamaye pratiniyatAnAmeva dvIndriyANAM mAraNAntikasamudghAtasamavahatatvenopalabhyamAnasAta , tadapekSayA-'veyaNAsamugghAeNaM samohayA asaMkhenaguNA' vedanAsamudghAtena samapahatA dvIndriyA asaMkhyeyaguNA bhavanti, zItAtapAdi samparkeNa atyadhikAnAM dvIndriyANAM cedanAsamudghAnasabhAvAt , tebhyo'pi-'kasAyamamugdhAeNaM samohayA asaMkhejjaguNA' kaSAya. samudghAtena samayahatA dvIndriyA asaMkhyeyaguNA bhavanti, atipracurANAM dvIndriyANA lobhAdikaSAyasamudghAtasadbhAvAt , tebhyo'pi- asamohayA saMkhejjaguNA' kenApi samudaghAtena asamayahatA dvIndriyAH saMkhyeyaguNA bhavanti, prAgukta yukteH, ' evaM jAya cauriMdiyA' evamdvIndriyokarItyA yAvat-trIndriyAzcaturindriyAzca samayahatA asamavahatAzca vaktavyAH, gautamaH pracchati-paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM bhaMte ! yegaNAsamugdhAraNaM kasAyasamugyAeNaM mAraNaMtiyasamugdhAeNaM ubbiyasamugdhAeNaM teyAsamugghAeNaM samohayANaM asamohayANa ya kayare kayarehito appA yA bahuyA yA tullA yA visesAhiyA thA ?' he bhadanta ! pazcendriyatiryagyonikAnAM vedanAsamudghAtena kaSAyasamudghAtena mAraNAntikasamudghAtena vaikriyasasud se samayahata pAe jAte haiM / unakI apekSA vedanAsamudghAta se samavahata asaM khyAtaguNA haiM, kyoMki sardI-garmI Adi ke samparka se atyadhika dvIndriyoM meM vedanAsamudghAta hotA hai| unakI apekSA kaSAyasamudghAta, se samavahata dvIndriya asaMkhyAtaguNA hote haiM, kyoMki atipracura chIndriyoM meM lobhAdi kaSAya ke kAraNa kaSAyasamudghAta hotA hai| unakI apekSA bhI asamavahata bIndriya saMkhyAtaguNA haiM / isa viSaya meM yukti pUrvavat samajhanA caahie| dvIndriya kI taraha trIndriya aura caturindriya bhI samayahata aura asama vahata kahane caahie| gautamasvAmI-he bhagavan ! :vedanAsamudghAta se samavahata, kaSAyasamudghAta se samayahata, mAraNAntikasamudghAta se samavahata vaikriyasamudghAta se samavahata, ochA kema ke prasthAnA samaye pratiniyata dvIndriya ja mAraNAntika samaghAtathI samavahata maLI Ave che. temanI apekSAe vedanA samughAtathI samavahata asaMkhyAtagaNa che, kema ke zadI gamI AdinA samparkathI atyadhika dvIndriyamAM vedanA muddaghAta thAya che. temanI apekSAe kaSAyasamudraghAtathI samavahata hIndriya asaMkhyAtagaNuM hoya che, kema ke ati pracuradvIndrimAM lAgelA bhAre kaSAyanA kAraNe kaSAyasamudraghAta thAya che. temanI apekSAe paNa asamavahata DhIdriya asaMkhyAtagaNI che. e bAbatamAM yukti pUrvavat samajavI joIe. dvAdrinI jema trIndriya ane caturindriya paNa samavahata ane asavahata me. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! vedanA muddaghAtathI samavahata, kaSAyasamudraghAtathI sama vahata, mAraNAMtikasamudraghAtathI samavahatavaikriyasamughAtathI samavahata, tejasUsamuddaghAtathI zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1038 -------------------------------------------------------------------------- ________________ savva prabodhinI TIkA pada 36 sU0 8 jIvavedanAdisamudghA tAlpabahutvanirUpaNam 1025 ghAtena taijasasamudghAtena samavahatAnAm asamavahatAnAJca madhye katare katarebhyo'lpA vA bahukA vA tulyAcA vizeSAdhikA vA bhavanti 1 bhagavAnAha - ' goyamA !' he gautama ! ' sthoyA paMcidatirikkhajoNiyA tepAsamugdhAraNaM sarvastokA : paJcendriyatiryagyonikAstaijasasamudghAtena sahatA bhavanti, katipayAnAmeva teSAM tejolabdhisadbhAvAt, tadapekSayA' ve ubviyasamugdhANaM samohayA asaMkhejjaguNA' vaikriyasamudhAtena samavahatA paJcendriya tiryagyonikA asaMkhyeyaguNA bhavanti, pracurANAM vaikriyalabdhisadbhAvAt, tadapekSayA'pi - mAraNaM tiya samugdhA evaM samohayA asaMkhejjaguNA' mAraNAntikasamudghAtena samavahatAH pacendriya tiryagyonikA asaMkhyeyaguNA mayanti, saMmUcchinajalacarasthacA khecarANAmapi sarveSAM vaikriyalabdhirahitAnAM pratyekaM pUrvoktA pekSayA asaMkhyeyaguNAnAM keSAJcit garbhavyutkrAntikAnAmapi vaikripalabdhirahitAnAM vaikriyalabdhimatAzca mAraNAntikasamudghAtasadbhAvAt, tebhyo'pi - 'veSaNAsamugdhApaNaM samohayA asaMkhejjaguNA' vedanAsamudghAtena samavahatA asaMkhyeyaguNA bhavanti, mriyamANajIvarAzyapekSayA api amriyamANAnAma saMkhyeyaguNAnAM vedanAsamudghAtatejasa samudghAta se samavahata aura asamavahana paMcendriya tiryacoM meM kauna kisase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? bhagavAn - he gautama ! taijasasamudghAta se samavahata paMcendriya tiryeca saba se kama haiM, kyoMki tejolabdhi thoDoM meM hotI hai / unakI apekSA vaikriyasamudghAta, se samavahata asaMkhyAtaguNA haiM, kyoMki vaikriyalabdhi apekSAkRta bahutoM meM hotI hai / unakI apekSA bhI mAraNAntikasamudghAta se samavahata asaMkhyAta guNA haiM, kyoMki saMmUrchima jalacara, sthalacara aura khecara- sabhI meM, jo vaikriya labdhi se rahita hote haiM, ve pratyeka pUrvoktoM kI apekSA asaMkhyAtaguNA hote haiM / kinhIM - kinhIM garbhajoM meM bhI, jo vaikripalabdhi se rahita aura vaikilabdhi se sahina haiM, unameM bhI mAraNAntikasamudghAta pAyA jAtA hai| unakI apekSA bhI vedanAsamudghAta se samayahata asaMkhyAtaguNA haiM, kyoMki marate hue jIvoM kI samavahata ane asamahata pa Mcendriya tiya cAmAM ke kAna thI alpa, ghaNA, tulya athavA vizeSAdhika che ? zrI bhagavAn-Dhe gautama ! taijasasamudghAtathI samavahata paMcendriya tiyaca badhAthI ochA che, kema ke tenelabdhi thADAmAM ja hoya che. temanI apekSAe vaikriya samudghAtathI samavahata asakhyAtagaNA che, kema ke vaikriyalabdhi apekSAkRta ghaNAmAM hoya che. temanI apekSAe paNa mAraNAntika samudghAtathI samavahata asaMkhyAtagaNA che, kema ke sa'mUrchAima jalacara, sthalacara ane khecara khadhAmAM je vikriyalabdhithI rahita DAya che, te pratyeka pUrvoktonI apekSAe asaMkhyAtagaNuA hoya che. koI keAI gomAM paNa je vaikriya. labdhithI rahita ane vaikriyalabdhithI sahita che, temanAmAM paNa mAraNAntika samudghAtathI zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1039 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1026 prajJApanAsUtre sadabhAvAt - tebhyo'pi - ' kasAyasamugdhAeNaM samohayA sakhejjaguNA' kaSAyasamudghAtena samavahatAH paMcendriyatiryagyonikA : saMkhyeyaguNA bhavanti, tadapekSayA'pi - 'asamohayA saMkhejja - guNa' asamavahatAH paJcendriyatiryagyonikA : saMkhyeyaguNA bhavanti, prAguktayukte:, gautamaH pRcchati - ' maNussANaM bhaMte ! veyaNAsamugdhAeNaM samohayANaM kasAyasamugdhAraNaM mAraNaMtiyasamugdhAraNaM vevviyasamugdhAeNaM teyagasamugyAeNaM AhAragasamugdhAeNaM kevalisamugdhAeNaM samohayANaM asamohayANa ya kayare kayarehiMto appA vA bahuyA vAtullA vA visesAhiyA vA?' he madanta ! manuSyANAM vedanAsamudghAtena samavahatAnAM kaSAyasamudghAtena mAraNAntika. samudghAtena vaikriyasamudghAtena taijasasamudghAtena AhArakasamudghAtena kevalisamudghAtena samavahatAnAm asamavahatAnAJca madhye katare katarebhyo'lpA vA bahukA vA tulyA yA vize pAdhikA vA bhavanti ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! 'savvatthovA maNussA AhAragasamugdhANaM samohayA' sarvastokA manuSyA AhArakasamudghAtena samavahatA bhavanti atistoapekSA na marate hue asaMkhyAtaguNA haiM aura unameM vedanA samudghAta kA sadbhAva hotA hai / unakI apekSA bhI kaSAyasamudghAta se samavahatapaMcendriya tiryaca saMkhyAtaguNA haiM aura unakI apekSA bhI asamavahana paMcendriyaniryaca saMkhyAta guNA haiM / yukti pUrvavat hI samajha lenA cAhie / gautamasvAmI - he bhagavan ! vedanAsamudaghAta se samavahata kaSAsamudghAta se samavahata, mAraNAntikasamudghAta se samavahata, vaikriyasamudghAta se samavahata, taijasasamudghAta se samavahata, AhArakasamudghAta se samavahata, kevalisamud ghAta se samavahata aura asamavahata manuSyoM meM kauna kisase alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? bhagavAn he gautama! AhArakasamudghAta se samavahata, manuSya saba se kama haiM, kyoMki AhArakazarIra kA AraMbha karanevAle manuSya atyalpa hI hote haiM / samayahata asaMkhyAtagaNA che, kema ke maranArA jIvAnI apekSAe na maranArA asakhyA tANA che ane temanAmAM vedanAsamuddhAtI kramavahata paMcendriya tiya sakhyAta gaNA che ane temanI apekSAe paNa asamahata paMcendriya tiya ca saMkhyAtagaNuA che. yuktipUvata ja samajI levI joIe. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! vedanAsamudlAtathI samavahata, kaSAyasamuddhAtathI samavaheta, mAraNAntika samudghAtathI samavahata, vaikriyasamuddhAtathI samayahata, tejasasamudghAtathI samavahata, AhAraka samuddhAMtathI samavahata, kelisamudghAtathI samavahata ane asamahata manuSyamAM keNu konAthI alpa, adhika, tulya athavA vizeSAdhika che? zrI bhagavAna-he gautama! AhArakasamughAtathI samahata manuSya badhAthI ochA che, kemake AhAraka zarIranA AraMbha karanArA manuSya. atya, ja hAya che. temanI apekSAe zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1040 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 36 sU0 8 jIyavedanAAdasamudghAtAlpabahutyanirUpaNam 1027 kAnAM yugapad AhArakazarIrArambhasadbhAyAt, tadapekSayA- keyalisamugghAeNaM samohayA saMkhenaguNA' kevalisamudghAtena samabahatA manuSyAH saMkhyeyaguNA bhanti zatapRthaktvasaMkhyayA teSAmupalabhyamAnatvAt 'teyagasamugdhAeNaM samohayA saMkhejaguNA ve ubdhiyamugghAeNaM samohayA saMkhejaguNA' zatasahasrasaMkhyayA teSAmupalabhyamAnatvAta taijasasamudghAtena samabahatA manuSyAH saMkhyeyaguNA bhavanti tadapekSayA kriyasamudghAtena samavahatA manuSyAH saMkhyeyaguNA:, tato'pi 'mAraNaMtiyasamugghAeNaM samohayA asaMkhejaguNA' mAraNAntikasamudghAtena samabahatA asaMkhyeyaguNAH saMmRcchimamanuSyANAmapi tadabhAvAt , tadapekSayA-'veyaNAsamugdhAeNaM samohayA asaMkhejjaguNA' vedanAsamudghAtena samavahatA manuSyA asaMkhyeyaguNAH mriyamANarAzyapekSayA amriyamANAnAmasaMkhyeyaguNAnAM tadbhAvasaMmavAt, tebhya:-'kasAyasamugghAeNaM samohayA saMkhejjaguNA' kaSAyasamudghAtena samayahatA manuSyAH saMkhyeya guNA bhavanni, tadapekSayA-'asa mohayA asaMkhejjaguNA' aptamavahatA manuSyA asaMkhye yaguNA bhavanti, saMmUchimamanuSyANAmalpakaSAyANAmutkaTakaSAyibhyo'saMkhyeya guNAnAM sadopalabhyamAnatyAt , 'yANamaMtarajoisiyaunakI apekSA kelisa mudghAta se samayahata manuSya saMkhyAtaguNA adhika haiM, kyoMki ve zatapRthaktva (do sau se nau sau taka) kI saMkhyA meM pAe jAte hai| unakI apekSA taijasasamudghAta se samavahata saMkhNataguNA haiM, unakI apekSA bhI caikriyasamudaghAta se samavahata manuSya saMkhyAtaguNA haiM, unakI apekSA mAraNAntikasamudghAta se samavahata manuSya asaMkhyAtaguNA haiM, kyoMki mAraNAntikasamudaghAta saMmUrchima manuSyoM meM bhI pAyA jAtA hai| unakI apekSA vedanA. samudghAta se samavahata manuSya asaMkhyAtaguNA hote haiM, kyoMki mriyamANa jIvoM kI apekSA amriyamANa asaMkhyAtaguNA adhika hote haiM aura vedanAsamu. daghAta amriyamANoM meM bhI hotA haiN| unakI apekSA kaSAyasamudghAta se sama. bahata manuSya saMkhyAtaguNA hote haiM aura kaSAyasamudaghAta vAloM kI apekSA bhI asamavahata-saba samudghAtoM se rahita manuSya asaMkhyAtaguNA haiM, kyoMki alpa kevali samudraghAtathI samavahata manuSya saMkhyAtagaNa adhika che, kemake teo zatapRthakatva (basethI navase sudhI)nI saMkhyAmAM maLe che. temanI apekSAe taijasUsamudraghAtathI samavahata saMkhyAtagaNu che, temanI apekSAthI vaikriyasamudghatathI samavahata manuSya saMkhyAtagaNu che, temanI apekSAe mAraNAtika samudraghAtathI samavahata manuSya asaMkhyAtagaNu che, kema ke mAraNAntika samuddaghAta, saMmUchima manuSyamAM paNa maLI Ave che. temanI apekSAe vedanA samudraghAtathI samavahata manuSya asaMkhyAtagaNI hoya che, kemake zriyamANa konI apekSAe apriyamANa asaMkhyAtagaNa adhika hoya che ane vedanA muddaghAta apriyamANomAM paNa hoya che. temanI apekSAe kaSAyasamuddaghAtathI samavahata manuSya saMkhyAtagaNuM hoya che. ane kaSAyasamudughAtavALAonI apekSAe paNa asamavahata badhA samudghatethI rahita zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1041 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1028 prajJApanAsatre vemANiyANaM jahA anurakumArANaM' vAnavyantarajyotiSkavaimAnikAnAM yathA asura kumArANAM vaktavyatA uktA tathA vaktavyA // sU0 8 // ||kssaaysmudghaatvktgytaa|| mUlam-kai NaM bhaMte ! kasAyasamugghAyA paNNattA ? goyamA ! cattAri kasAyasamugghAyA paNNattA, taM jahA-kohasamugghAe, mANasamugghAe, mAyAsamugghAe, lohasamugyAe, neraiyANaM bhaMte ! kai kasAyasamugdhAyA paNNatA? goyamA ! cattAri kasAyasamugghAyA paNNattA, ekaM jAva vemANiyANaM, egamegasta NaM bhaMte ! neraiyassa kevaiyA kohasamugghAyA atItA? goyamA! aNaMtA, kevaiyA purevakhaDA ? goyamA kassai asthi, kassai nasthi, jassasthi jahaNaNeNaM eko vA do vA tipiNa vA, ukoseNaM saMkhejA vA asaMkhejjA vA aNaMtA vA, evaM Ava vemANiyassa, evaM jAva lohasamugghAe ee cattAri daMDagA, neraiyANaM bhaMte! kevaiyA kohasamugghAyA aIyA ? goyamA ! aNaMtA, kevaiyA purekkhaDA? goyamA! aNaMtA, evaM jAva vemANiyANaM, evaM jAva lobhasamugghAe, evaM ee vi cattAri daMDagA, egamegassa NaM bhaMte ! neraiyassa neraiyatte kevaiyA kohakasAyA aIyA ? goyamA ! aNaMtA, evaM jahA veyaNAsamugghAo bhaNio tahA kohasamu. gghAo vi niravasesaM jAya vemAgiyatte, mANasamugghAe mAyAsamugghAe ki niravasesaM jahA mAraNaMtiyasamugghAe, lohasamugdhAo jahA kasAya samugghAo navaraM savya jIvA asurAdi neraiesu lohakasAeNaM eguttariyAe neyavyA, neraiyANaM bhaMte ! neraiyatte kevaiyA kohasamugghAyA aIyA ? goyamA ! agaMtA, kevaiyA purekkhaDA? goyamA ! aNaMtA, evaM kaSAyavAle saMmUrchina manuSya utkaTa kaSAyavAlo se sadA asaMkhyAtaguNA hote haiN| pAnavyantaro, jyotiSkoM aura caimAnikoM kI vaktavyatA asurakumAroM ke samAna hai| sU0 8 // manuSya asaMkhyAtagaNI che, kemake alpa kaSAyavALA saMmaIima manuSya utkRSTa kaSAyavALAothI sadA saMkhyAtagaNa hoya che. vAnarAntare, tiSka ane vaimAnikanI vaktavyatA asurakumAranA samAna che. sU8 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1042 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 36 sU0 9 kaSAyasamudghAtanirUpaNam jAva vemANiyatte, evaM sahANaparaTThANesu savvattha bhANiyavyA, savva jIvANaM cattAri vi samugghAyA jAca lobhasamugdhAo jAva vemANiyANaM vemAgiyatte // sU0 9 // __chAyA-kati khalu bhadanta ! kaSAyaptamudghAtAH prajJaptAH ? gautama ! catvAraH kaSAyasamudghAtAH prajJaptAH, tadyathA-krodhasamudghAtA, mAnasamudghAtaH, mAyAsamudghAtA, lobha samudghAtaH, nairayikaraNAM bhadanta ! kati kaSAyasamudAtA prajJaptAH ? gautama ! catvAraH kaSAya samudyAtA prajJaptAH, evaM yAvad vaimAnikAnAm , ekaikasya khalu bhadanta ! nAyikasya kiyantaH krodhasamudghAtA atItAH ? gautama ! anantAH, kiyantaH puraskRtAH ? gautama ! kasyacit kaSAyasamudghAta kI vizeSa vaktavyatA zabdArtha-(kaha NaM bhaMte ! kasAyasamugghAyA paNNatA ?) he bhagavan ! kaSAyasamudghAta kitane kahe haiM ? (goyamA ! cattAri kasAyasamugdhAyA paNNattA) he gautama ! cAra kaSAyasamudaghAta kahe haiM (taM jahA-kohasamugghAe, mANasamugghAe, mAyAsamugghAe, lohasamugghAe) ve isa prakAra-krodhasamudghAta, mAnasamudghAta, mAyAsamudghAta aura lobhasamudghAta / (neraiyA NaM maMte ! kai kasAyasamugghAyA paNNattA ?) he bhagavan ! nArako ke kitane kaSAyasamudaghAta kahe haiM ? (goyamA! cattAri kasAyasamugghAyA paNNattA) he gautama ! cAra kaSAsasamudghAta kahe haiM (evaM jAva yemANiyANaM) isI prakAra yAvat vaimAnikoM ke| (egamegassa NaM bhaMte ! neraiyassa) he bhagavan ! eka eka nAraka ke (kevaDyA kohasamagghAyA aIyA ?) kitane krodhasamudghAta atIta haiM ? (goyamA ! aNaMtA) he gautama ! ananta :(kevaiyA purekkhaDA ?) bhAvI kitane ? (goyamA ! kassai kaSAya muddaghAtanI vizeSa vaktavyatA ___Aya :-(kai Na bhaMte ! kasAyasamugghAyA paNNattA ?) 3 bhavan ! 4AyasamuddhAta 8sA hA cha (goyamA ! cattAri kasAyasamugdhAyA paNNattA) gIta ! yA2 4Ayasa muddhAta cha (ta jahA-kohakasAyasamugghANa, mAnasamugghAe, mAyAsamugyAe, lohasamugdhAe) te| A prakAre kodha kaSAya samuddaghAta, mAnasamudughAta, mAyAmuddaghAta, bhasamuddaghAta. (neraiyANa bhaMte ! kai kasAyasamugghAyA paNNattA') san ! nAnA DeTA 4Saya samuddhatA cha 1 (goyamA ! cantAri kasAyasamugghAyA paNattA) 3 gautama ! yA2 4pAya samuddhAta 4aa cha (evaM jAva vemANiyANa) 24 42 yA vaimaani| ya-ta. (egamegarasa Na bhaMte ! neraiyassa) pan ! mero naa24n| (kevaiyA kohasamugghAyA aIyA ?) // dhasamuddhAta matAta cha ? (goyamA ! aNatA) 3 gotama! ananta zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1043 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1030 prajJApanAsUtre santi, kasyacinna santi, yasya santi jaghanyena eko vA dvau vA trayo vA, utkRSTena saMkhye yA vA asaMkhyeyA vA anantA vA, evaM yAvad vaimAnikasya evaM yAvad lobhasamudghAte ete catvAro daNDakAH, nairayikANAM bhadanta ! kiyantaH krodhasamudghAtA atItAH ? gautama ! anantAH kiyantaH puraskRtAH ? gautama ! anantAH, evaM yAvad vaimAnikAnAm evaM yAvaasthi, kassa sthi) he gautama ! kisI ke hote haiM, kisI ke nahIM (jassa sthi jahaNeNaM ekko vA do vA tiNi vA) jisake hote haiM, eka, do athavA tIna hote haiM (ukko seNaM saMkhejA vA asaMkhejA vA anaMtA vA) utkRSTa saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta ( evaM jAva bemANiyassa) isI prakAra vaimAnika taka ( evaM jAya lohasamugdhAe) isI prakAra yAcat lo masamudghAta (ee cattAri daMDagA) ye cAra daMDaka hue ! (neraiyANaM bhaMte ! kevaiyA kohasamugdhAyA aIgA ?) he bhagavan ! nArakoM ke atIta krodhasamudghAta kitane haiM ? (goyamA ! anaMtA) he gautama ! ananta (kecaiyA purekkhaDA) bhAvI kitane ? (goyamA ! aNaMtA) he gautama! ananta ( evaM jAya mANiyANaM) isI prakAra vaimAnikoM taka ( evaM jAya lobhasamugdhAe) isI prakAra yAvat lobhasamudghAta ( evaM eevi cattAri daDagA) isa prakAra ye bhI cAra daMDaka hote haiM / (gagassa NaM bhaMte ! neraDyassa neraiyatte kevaiyA koha samugdhAyA aIyA ? ) he bhagavan ! eka eka nAraka ke nAraka paryAya meM atIta krodha kaSAyasamudghAta kitane haiM ? (goyamA ! arNatA) he gautama! ananta ( evaM jahA veyaNAsamugdhAo (kevaiyA purekkhaDA) lAvI DeTalA ? (goyamA ! kasai asthi, kassai natthi ) he gautama ! ardhanA hoya che, adhanA nahIM ( jasatthi jahaNeNa ekko vA do vA tiSNi vA) nene hAya che dhanya bheDa, me agara na hoya che (ukkoseNa saMkhejjA vA asaMkhejjA vA aNatA vA ) utkRRSTa saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta : ( evaM jAva vaimANiyassa) se prahAre yAvat vaimAni / ( evaM jAva lohasamugdhAe ) 4 are yAvat bolasamudhAta (ee cattAri daMDagA ) A cAra daMDaka yA. (neraiyANaM bhaMte! kevaiyA kohasamugdhAyA aIyA 1) he bhagavan ! nArAnA atIta dha sabhuddhAta DeMTalA che ? (goyamA ! anaMtA) he gautama! anaMta (kevaiyA purekkhaDA) bhAvI DeMTalA (goyamA ! anaMtA) he jaitama anaMta ( evaM jAya vemANiyANa) me prAre vaibhAnio sudhI ( evaM jAva lohasamugdhAe ) 4 prahAre yAvat solasamuddaghAta ( evaM ee cattAri (DagA) se prare mA pazu yAra : 44, (egamegassa NaM bhaMte! neraiyamsa neraiyatte kevaiyA thoDa thoDa nAramnA nA24 paryAyabhAM atIta Dodha zrI prajJApanA sUtra : 5 kohasamugdhAyA aIyA 1) he bhagavan ! upAyasamuddadhAta DeMTalA ? (goyamA ! Page #1044 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ED prayamebodhinI TIkA pada 36 sU0 9 kaSAyasamudghAtanirUpaNam _____1031 llobhasamudaghAtaH, evam ete'pi catvAro daNDakAH, ekaikasya khalu bhadanta ! nairayikasya nairayikatye kiyantaH krodhasamudghAtA atItAH ? gautama ! anantAH, evaM yathA vedanAsamudghAto bhaNita stathA krodhasamudghAto'pi niravazeSaM yAvad vaimAnikatye, mAnasamudghAto mAyAsamudghAto'pi nirayazeSa yathA mAraNAntikasamudghAtaH, lobhasamudghAto yathA kaSAyasamudghAtaH, navara sarvajIvA asurAdinairayikeSu lobhakaSAyeNa ekottariyA jJAtavyAH, nairayikANAM bhadanta ! nairayikatye kiyantaH krodhasamudghAtA atItAH ? gautama ! anantAH, kiyanta: puraskRtAH ? gautama ! anantAH, evaM yAvad vaimAnikatve, evaM svasthAnaparasthAneSu vi) isa prakAra jaise vedanAsamudghAta kahA paisA krodhasamudghAta bhI (niravasesa) pUrA (jAya vemANiyatte) yAvat vaimAnika paryAya meM (mANasamugghAe mAyAmamugghAe vi niravasesa) mAnasamudaghAta, mAyAsamudaghAta bhI pUrA (jahA mAraNaMtiyasama gghAe) jaisA mAraNAntikasamudghAta (lohasamugdhAo jahA kasAyasamugghAo) lobhasamudaghAta, kaSAyasamudghAta ke samAna (navaraM) vizeSa (sadhyajIcA) sabhI jIva (asurAdi neraiesa) asura Adi, nArakoM meM (lobhakasAeNaM) lobha kaSAya se (eguttariyAe) eka se lekara (nepavyA) jAnanA cAhie / (neraiyANaM bhaMte / neraiyatte kevaiyA kohasamugghAyA aIyA ?) he bhagavan ! nArakoM ke nArakapane meM kitane krodha kaSAya atIta haiM ? (goyamA ! aNaMtA) he gautama ! ananta (kevaiyA purekkhaDA) bhAvI kitane ? (goyamA! agaMtA) he gautama ! ananta (evaM jAya yemANiyatte) isI prakAra yAvat vaimAnika paryAya meM (evaM sahANapaTThANe) isa prakAra svasthAna-parasthAnoM meM (savyatya bhANiyavyA) sarvatra kahanA cAhie (savyajIvANaM cattAri vi samugghAyA) saba jIvoM ke cAro aNaMtA) he gautama ! sananta (eva jahA veyaNAsa mugghAo bhaNio tahA kohasamugghAo vi) ye 42 yA vahanAsamudhAta ta ghasamu63 ta 595 (niravasesaM) pusa (jAva vemANiyatte) yApat vaimAni paryAyamA (mANasamugdhAe, mAyAsamugghAe vi niravasesa) bhAna sabhudhAna, bhAyA samuddhAta 55 52(jahA mAraNaMtiyasamugdhAe) 24bhaa2||nti:sbhudhaat (lohasamugghAo jahA kasAyasamugdhAo) misamuddhAta 4AyasabhudhAtanA samAna (navara) vizeSa (savya jIvA) mA 75 (asurAdi neraiesu) masura mA, nAma (lohakasAeNa) samAyathA (eguttariyAe) methI sadhana (neyavyA) atyan . (neraiyANa bhaMte ! neraitte kevaiyA koDsamugghAyA aIyA) 3 lAn ! nAnA nA2452 38 // 54pAya matIta cha ? (goyamA ! aNaMtA) : gautama ! ananta (kevaiyA purekkhaDA) mApa 32 ? (goyamA ! aNaMtA) gautama ! mananta (eva jAva vemANiyatte) se prabhAre yAvat vaimAni payibhA. (evaM saTANaparadvANesu) se prAre 252thAna52sthAnamA (savyastha bhANiyavyA)satra naye (savva jIvANaM cattAri vi samu. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1045 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1032 prajJApanAstre sarvatra bhaNitavyAH, sarvajIvAnAM catvAro'pi samudghAtA yAvallobhasamudghAto yAvad vaiza fararai vaimAnikatve // 09 // TIkA - atha kapAyasamudghAtAnAM vizeSavaktavyatAM parUpayitumAha - 'kaha NaM bhaMte ! kasAya samugdhAyA paNNattA ?' he madanta ! kati khalu kapAyasamudghAtAH prajJaptAH ? bhagavAnAha - 'gomA !' he gautama ! 'cattAri kasAyasamugdhAyA paNNattA' catvAraH kaSAyasamudghAtAH prajJaptAH, 'taM jahA- kohasamugdhA mANasamugdhAe mAyAsamugdhAe lohasamugdhAra' tadyathA- krodhasamudghAtaH, mAnasamudghAtaH, mAyAsamudghAtaH, lomasamudghAtaH, gautamaH pRcchati - neraiyA NaM bhaMte ! kaikasAyasamugdhAyA paNNattA ? he bhadanta ! nairayikANAM kati kaSAyasamudghAtAH prajJaptAH ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama !' cattAri kasAyasamugdhAyA paNNattA' catvAraH kaSAyasamudghAtAH prajJaptAH, 'evaM jAva vaimANiyANaM' evam-nairayikANAmiva yAvad-asurakumArAdi bhavanapatInAM pRthivIkAyikAdye kendriyANAM vikalendrayANAM paJcendriyatiryagyonikAnAM manuSyANAM samudghAta (jAya lobhasamugdhAo) yAvat lomasamudghAta (jAva vaimANiyANa mANiyatte) yAvat vaimAnikoM ke vaimAnika paryAya meM || sU0 9 // TIkArtha - aba kaSAyasamudghAta kI vizeSa vaktavyatA kA nirUpaNa kiyA jAtA hai gautamasvAmI - he bhagavan ! kaSAyasamudghAta kitane haiM ? bhagavAna - he gautama! cAra kaSAyasamudghAta kahe haiM / ve isa prakAra haiM- krodha samudghAta, mAnasamudghAta, mAyAsamudghAta, lobhasamudghAta / gautamasvAmI - he bhagavana ! nArakoM ke kitane kaSAyasamudaghAta kahe haiM ? bhagavAn he gautama! cAra kaSAyasamudghAta kahe haiN| isI prakAra asurakumAra Adi bhavanapatiyoM ke, pRthivIkAyika Adi ekendriyoM ke, vikalendriyoM ke, paMcendriyatiyecoM ke manuSyoM, ke, vAnavyantaroM ke, jyotiSkoM ke aura gvAyA) gadhA bhayonA yAre samuddadhAta (jAva lohasamugdhAo) yAvat bolasamudghAta (jAva vemANiyANa vemANiyatte) yAvat vaibhAnihonA vaimAnika paryAyAM // sU0 8 // TIkA:-have kaSAyasamuddhAtanI vizeSa vaktavyatAnuM nirUpaNa karAya che-- zrI gaumatasvAmI-he bhagavan ! kaSAyasamudghAta keTalA kahyA che ? zrI bhagavAna-OM gautama ! cAra kaSAyasamudhAta kahyA che. tee A prakAre che krodha uSAyasabhuddaghAta, mAnasabhudghAta, bhAyAsabhudghAta, bolasamudghAta. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! nArakeAnA keTalA kaSAyasamuddAta kahyA che ? zrI bhagavAna hai gautama ! nArAnA cAra kaSAyasamuddAta kahyA che. eja prakAre asurakumAra Adi bhavanapatiyAnA, pRthvIkAyika Adi ekendriyAnA, vikalendriyAnA, pAMcendriyatiya cAnA, manuSyeAnA, vAnanyantAnA, jyAtiSkAnA ane vaimAnike nA, cAra zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1046 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TokA pada 36 ma0 9 kAyasamudghAtanirUpaNam 1033 dhAnavyantarANAM jyotiSkANAM vaimAnikAnAzcApi catvAraH kaSAyasamudghAtAH prajJaptAH, samprati ekaikasya nairayikAde vaimAnikAntasya caturviMzatidaNDakakrameNa kaSAyasamudghAtAn prarUpAyitumAha-'ega megassa NaM bhaMte ! neraiyassa kevaiyA kohasamugghAyA aIyA ?' he bhadanta ! ekaikasya khalu nairayikasya kiyantaH krodhasamudghAtA atItAH santi ? bhagavAnAha-'goyamA !" he gautama ! 'aNaMtA' ekaikasya nairayikasya anantAH krodhasamudaghAtA atItAH santi, 'keva iyA purekkhaDA' kiyanta:-'krodhasamudghAtA nairayikasya puraskRtAH- anAgatAH santi ! bhagavAnAha-'goyamA !" he gautama ! 'kasai asthi kasmai nasthi' kasyacinnairapikasya anA. gatAH krodhasamudghAtAH santi, kasyacinnairayikasya na santi, tatra narakabhavaprAnte vartamAno yaH svamAyAdeva stokakaSAyaH kaSAyasamudaghAtaM vinaiva maraNadharmamAsAdha narakAdudavRttaH san manuSyabhavamavANya kaSAyasamudghAtamaprApta eva siddho bhaviSyati tasyAnAgataH kaSAyasamudghAto vaimAnikoM ke cAra kaSAyasamudghAta kahe gae haiN| aba eka-eka nAraka se lekara vaimAnika paryanta cauvIsoM daMDako ke krama se kaSAyasamudghAta kI prarUpaNA kI jAtI hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! eka-eka nAraka ke atIta krodhasamudaghAta kitane haiM? bhagavAn-he gautama ! eka-eka nAraka ke atIta krodhasamudghAta ananta haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! eka-eka nAraka ke bhAvI krodhasamudaghAta kitane haiM ? bhagavAn-he gautama ! kisI nAraka ke hote haiM, kisI ke nahIM hote haiN| jo nAraka, nAraka bhaya ke antima samaya meM vartamAna hai aura jo svabhAva se hI mandakaSAyI hai, vaha kaSAyasamudaghAta vinA hI mRtyu ko prApta ho kara naraka se nikala kara, manuSya bhava meM utpanna honevAlA hai aura kaSAyasamudadhAta kie kaSAyasamuddaghAta kahelA che. have eka-eka nArakene laIne vaimAnika paryata covIse kenA kramathI kapAyasamuddaghAtanI prarUpaNa karAya che zrI gautamasvAmI-he bhagavana! eka-eka nArakenA atIta krodha muddaghAta keTalA che? zrI bhagavAna he gautama? eka-eka nArakanA atIta koSasamuddhAta ananta che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! eka-eka nArakanA bhAvI kolasamudUghAta keTalA che? zrI bhagavAna gautama! kaI nArakanA hoya che, keInA nathI hotA. je nArakalavanA aMtima samayamAM vartamAna che ane je svabhAvathI ja manda kaSAyI che, te kaSAyasa muddaghAtanA sivAya mRtyune prApta thaIne narakathI nikaLIne, manuSyabhavamAM utpanna thanAra che ane kaSAyasamudaghAta karyA sivAya ja siddha thaI jaze, tenA bhAvI kAyasamudra zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1047 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1034 prajJApanAsUtra nAsti, tadanyasyAstIti bhAvaH, 'jassasthi jahaNNeNaM ekko yA do vA tiNi vA ukkoseNaM saMkhejA yA asaMkhejjA yA aNaMtA yA' yasyApi anAgatAH kaSAyasamudaghAtAH santi tasyApi jaghanyena eko vA dvau yA trayo vA utkRSTena saMkhyeyA yA asaMkhyeyA yA anantA yA santi tatra saMkhyeyakAlaM saMsArAvasthAyinaH saMkhyeyAH, saMkhyeyakAlaM saMsArAvasthAyinaH asaMkhyepAH, anantakAlaM saMsArAvasthAyino'nantA anAgatAH kaSAyasamudghAtA bodhyAH, 'evaM jAya vemANiyassa' evam-nairayikasyeva yAvada asura kumAgadi bhavanapateH pRthivIkAyikAyekendriyasya vikalendriyasya pazcandriyatiyagyonikasya manuSyasya vAnavyantarasya jyotiSkasya vaimAnikasya ca anantAH krodhakaSAyasamudadhAtA atItAH, anAgatAstu kasyacit santi, kasyacinna santi, yasyApi santi tasyApi jaghanyena ekopA dvau yA trayo vA utkRSTena saMkhyeyA yA asaMkhyeyA vA anantA vA santi, 'evaM jAya lohasamugghAe ee cattAri daMDagA' evamcinA hI siddha ho jAegA, usako bhAyI kaSAyasamudaghAta nahIM haiM / jo nAraka usase bhinna prakAra kA haiM, usako bhAcI kaSAyasamadaghAta haiN| jisako bhAvI kaSAyasamudghAta haiM, usake jaghanya eka, do athavA tIna haiM, aura utkRSTa saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta haiN| jo saMkhyAta kAla taka saMsAra meM pari bhramaNa karegA usake saMkhyAta, asaMkhyAta kAla taka saMsAra meM rahanevAle ke asaMkhyAta aura anantakAla taka rahane vAle ke ananta bhAvI kaSAyasa darAta samajhanA caahie| nAraka ke samAna hI asurakumAra Adi bhavana patiyoM ke, pRthivIkAyika Adi ekendriyoM ke, vikalendriyoM ke, paMcendriyatithaMcoM ke, manuSyoM ke vAmavyantara jyotiSka aura vaimAnikoM ke ananta atIta krodhasamadaghAta haiN| anAgata kisI ke haiM kisI ke nhiiN| jisake haiM usake bhI jaghanya eka, do athavA tIna haiM, utkRSTa saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta haiN| krodhasamudghAta ke samAna hI mAna samudaghAta, mAyAsamudaghAta aura lobhasamudghAta bhI nAraka Adi caubIso daMDakoM meM kaha lenA cAhie / isa prakAra ghAta nathI je nAraka enAthI bhinna prakAranA che, tenA bhAvI kaSAyasamudaghAta che, jenA bhAvI kaSAyasamudUghAta che, tenA jaghanya eka, be athavA traNa che ane utkRSTa saMkhyAta asaM. khyAta athavA anaMta che, je saMkhyAtakALa sudhI saMsAramAM paribhramaNa karaze tenI saMkhyAta asaMkhyAtakALa sudhI saMsAramAM rahenArAnA asaMkhyAta ana-takALa sudhI rahenAranA anaMta bhAvI kaSAya samudraghAta samajavA joIe. nArakanA samAna ja asurakumAra Adi bhavanapatina pRthvI kAyike Adi ekendriyanA vilendriyanA, pacendriya tiryacenA, manunA, vAnacra, jatiSTha, ane vaimAnikanA ananta atIta kodha kaSAyasamuddaghAta che. anAgata keIna che, keinA nathI. jenA che tenA paNa jaghanya eka, be athavA ananta che. koi samuddaghAtanI samAna ja mAnasamuddaghAta mAyAmuddaghAta ane lebhasamuddaghAta paNa zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1048 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 36 sU0 9 kaSAyasamuddhAtanirUpaNam 1035 krodhasamudghAta iva yAvada-mAnasamudghAto mAyAsamudghAto lobhasamudghAtazcApi nairayikAdi caturvizatidA ukakrameNa vaktavyaH, tathA caite-krodhamAnamAyA lobhasamudghAtaviSayakAvatyAra caturviMzatidaNDakAH-paNNavatisaMkhyakAlApakA bhavantIti bhAvaH, ityevamekatyenAbhidhAya samprati bahutvena tAneva catuzcaturviMzatidaNDakAn nairayikAdiviSayakAn prarUpayitumAha-'neraiyA NaM bhaMte ! kevaiyA kohasa mugghAyA aIyA' he bhadanta ! nairayikAgAM kiyantaH krodhasamudaghAtA atItAH santi ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'aNaMtA' anantAH kodhasamudadhAtA nairayikANAmatItAH anti "kevaiyA purekkhaDA ? kiyantaH krodhasamudghAtAH puraskRtA:anAgatAH santi ? bhagavAnAha-'goyapA! he gauttama ! anantAH krodhasamudghAtA anAgatAH santi pRcchAsamayabhAvinA nairayikANAM madhye bahAnAmanantakAlAvasthAyitvAt evaM jAya yemANiyANaM' evam-nairayikANAmiva yAvada-asurakumArAdi bhavanapatInAM pRthivIkAyikAdi vaimAnikaparyantAnAm anantAH krodhasamudadAtA atItA anAgatAzca santi, prAguktayukteH ye cAra cauvIsa daMDaka hote haiM aura saba milakara chiyAnave AlApaka ho jAte haiN| ekavacana kI apekSA yaha kathana kiyA gayA haiM / aba bahuvacana kI apekSA se unhIM caubIsoM daMDakoM meM prarUpaNA kI jAtI hai gautamasvAmI-he bhagavan ! nArakoM ke atIta krodhasamudghAta kitane haiM ? bhagavAn-he gautama ! nArakoM ke atIta krodhasamudghAta ananta haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! nArakoM ke anAgata krodhasamudaghAta kitane haiM ? bhagavAn-he gautama ! anAgata bhI ananta haiM, kyoMki pRcchA ke samaya bahuna nAraka aise hote haiM jo ananta kAla taka saMsAra meM raheMge / isI prakAra asurakumAra Adi bhayanapatiyoM ke, evaM pRthivIkAyika Adi se lekara vaimA. nikoM taka ke atIta aura anAgata krodhasamudghAta ananta kahanA cAhie / yukti pUrvavat samajhanA cAhie / isI prakAra krodhasamudaghAta kI taraha mAnasamu. nArakAdi vIse daMDakamAM kahevA joIe. e prakAre cAra grevIsa daMDaka thAya che. ane badhA maLIne cha-- AlApaka bane che. eka vacananI apekSAe A kathana karAyuM che have bahuvacananI apekSAthI te vIse daMDakamAM prarUpaNA karAya chezrI gautamarAmI-he bhagavan! nArakonA atIta krodhasamudaghAta keTalA che? zrI bhagavAna-he gautama! nArakonA atIta koSasamudughAta ananta che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! nArakanA anAgata krodhasamuhUghAta keTalA? zrI bhagavAna-he gautama ! anAgata paNa ananta che, kemake puchAnA samaye ghaNA nAraka evA hoya che je anantakALa sudhI saMsAramAM raheze. e ja prakAre asurakumAra Adi bhavana patiye nA, pRthvIkAyika AdithI laIne vimAnika sudhInA atIta ane anA gata koSasamuddaghAta anata kahevA joIe. yuktipUrvavat samajavA joIe. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1049 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1036 prazApanAsUce 'evaM jAva lobhasamugyAe' evam-krodhasamudghAta iva yAvada-mAnasamudghAto mAyAsamudghAto lomasamudghAtathApi nairayikAdi caturvizatidaNDakakrameNa bhatItAnAgataviSayako vaktaruyaH, tayaptaharamAi-'evaM eevi cattAri daMusA' evam-uktarItyA ete'pi-pUrvoktA bahutvaviSayakAzratyArazcazitidaNDakA:-SaNNavatisaMkhya lApakA vaktavyAH, samprati ekaikasya nainiyakAde nairavikatyAdiSu svaparasthAneSu vRttasya bhAvinazca kiyantaH, krodhasamudaghAtA atotAH kiyanto bhAvinazceti prarUpayitumAha-'egamegassa NaM bhaMte ! neraiyassa neraiyatte kevaiyA kohasamugghAyA aIyA?' he bhadanta ! ekaikasya khalu nairayikasya nai yikatye vRttasya atItasakalakAlAvekSayA kiyantaH krodhasamudghAtA atItAH santi ? bhagavAnAha'goyamA !' he gautama ! 'bhagaMtA' anantAH krodhasamudaghAtA nairayikatye vRttasya nairayikasya gItAH santi, 'evaM jahA veyaNAsamuggha o bhaNio tahA kohasamugghAo pi niravasesaM jAva vemANiyatte' evam-uktarItyA yathA vedanAsamudaghAtaH pUrva bhaNitastathA krodhasamudghAto'pi nirayazeNaM-sAkalpena bhaNitavyaH, kiyaraM mANitavya mityAkAukSayA dghAta mAyAsamudghAta aura lobhasamudghAna bhI cocIsoM daNDakoM meM atIta aura anAgata viSayaka kahanA caahie| isa prakAra ye bahayacana saMbaMdhI bhI cAra cauvIsa daMDaka hote haiM ataH chiyAnave AlApaka kaha lenA cAhie / __aba yaha prarUpaNa karate haiM ki eka-eka nAraka ke nAraka paryAya meM tathA anya paryAyoM meM atIta aura anAgata krodhasamudghAta kitane haiM ? __ gautamasvAmI-he bhagavan ! eka-eka nAraka ke nAraka-avasthA meM sampUrNa atItakAla kI apekSA atIta krodhasamudaghAta kitane haiM ? bhagavAn-he gautama ! eka-eka nAraka ke nArakAvasthA meM atIta samudaghAta ananta haiN| isa prakAra jaisA vedanAsamudghAta pahale kahA hai, vaisA hI krodhasamudaghAta eja prakAre krodhasamudughAtanI jema mAnasamudughAta, mAyAmuddaghAta ane lebha samudraghAta paNa vIse daMDakomAM atIta ane anAgata viSayaka kahevA joIe. e prakAre A bahuvacana sambandhI paNa cAra cevIsa daMDaka thAya che, tethI cha- AlApaka kahevA joIe - have e prarUpaNa karAya che ke eka-eka nArakanA nAka paryAyamAM tathA anya paryAyamAM atIta ane anAgata krodhasamudraghAta keTalA che? zrI gautamasvAmI-he bhagavad ! eka-eka nArakanA nAraka avasthAmAM saMpUrNa atItakAlanI apekSAe atIta krodhasamuddaghAta keTalA che? zrI bhagavAna -he gautama ! eka-eka nArakanA nArakAvasthAmAM atItasamuddaghAta ananta che. e prakAre jevA vedanA samudaghAta pahelA kahyA che, tevA ja krodhasamuddaghAta paNa purA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1050 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 36 s0 9 kaSAyasamudghAtanirUpaNam 1037 " mAha - yAvad vaimAnikatve - vaimAnikasya vaimAnikatve' ityAlApakaM yAvadityarthaH tathA ca nairapikasya nairayikatve iva asurakumArAditve vaimAnikatvAnte, evam - asurakumArAdinAmapi vaimAnikAntAnAM nairayikatvAdi caturviMzati svaparasthAneSu pratyekaM krodhasamudghAtA atI. tAnAgatasambandhino vakatryAH sarvasaMkhyayA ca SaTpaJcAzadadhikasahasrasaMkhyakA pAlApakA bhavantIti bodhyam, tatra atItAH krodhasamudghAtA yathAyogamanantA avaseyA anAgatAstu yathAsaMbhavaM kasyacitpanti kasyacinnasanti yasyApi santi tasyApi jaghanyena ekadvitrA vA utkRSTena saMkhyeyA vA asaMkhyeyA vA anantA vA avaseyAH, samprati mAnasamudghAtaM mAyAsamudraghAtaJca prarUpayitumatidizannAha - 'mANasamugdhAe mAyAsamugdhAe vinizvasesaM jahA mAraNaMtiyasamugdhAe' mAnasamudghAto mAyAsamudghAto'pi niravazeSam - sAkalyena yathA mAraNAntika samudghAta uktastathA vaktavyaH tathA ca nairayikAdInAM pratyekaM caturviMzatidaNDakakrameNa anantA bhI pUrA kara lenA caahie| vaha kahAM taka kahanA cAhie ? uttara hai - vaimAnikoM taka isa prakAra jaise nAraka ke nAraka paryAya meM krodhasamudghAta kahA hai / usIprakAra asurakumAra kA asurakumAraparyAya meM tathA anya sabhI vaimAnika paryAya taka meM arthAt caubIsoM daMDakoM meM krodhasamudghAta kA kathana samajha lenA cAhie | isa prakAra saba milakara eka sahasra chappana AlApaka hote haiM / unameM atIta krodhasamudghAta yathAyogya ananta jAnane cAhie aura anAgata kisI ke hote haiM, kisI ke nahIM hote| jisake hote haiM, jaghanya eka, do yA tIna hote haiM aura utkRSTa saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta hote haiM / 3 aba mAnasamudghAta aura mAyAsamudghAta kI prarUpaNA ke saMbaMdha meM kahate haiM - mAnasamudghAta aura mAyAsamudaghAta pUrI taraha mAraNAntikasamudghAta ke samAna kaha lenA cAhie / isa prakAra caubIsa daNDakoM meM se pratyeka meM atIta kahevA joIe. te kayAM sudhI kahevA joIe ? uttara e che-vaimAnika sudhI e prakAre jevA nArakanA nAraka paryAyamAM kesamuddAta kahyA che. e ja prakAre asurakumAranA paryAyamAM tathA anya badhA vaimAnakIya paryAMya sudhImAM arthAt cAvIse daMDakemAM krodhasamuddatanuM kathana samajI levu joie. A prakAre badhA maLIne eka hajAra chappana AlApaka thAya che. temanAmAM atIta krodhasamudUdhAta yathAyogya ananta jANavA joIe ane anAgata kaInA hoya che, kAinA nathI hAtA. jemanA hAya che, jaghanya eka be agara traNa hoya che ane utkRSTa sakhyAta, asa khyAta athavA ananta hAya che. have mAnasamuddAta ane mAyA samuddhAtanI prarUpaNAnA sammandhamAM kahe chemAnasamuddata ane mAyAmamuddAta purI rIte mAraNAntika samuddAkanI samAna kahevA joIe. e prakAre cArlosa daDAmAMthI pratyekamAM atIta mAnasamudraghAta ananta che, ane zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1051 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1038 prakApanAsUtre mAnasamudghAtA atItAH, anAgatAstu yathAyogaM kasyacit santi kasyacinna santi, yasya santi tasya jaghanyena ekadvitrA yA utkRSTena saMkhyeyA yA asaMkhyeyA vA anantA vA santi ityevaMrItyA SaTpaJcAzadadhikasAnasaMkhyakAlApA vaktavyA evaM mAyAsamudaghAto'pi vaktavya iti bhAvaH, 'lohasamugghAe jahA kasAyasamugdhAo' lomasamudghAto yathA kaSAyasamudghAta uktastathA vaktavyaH, kintu-'navaraM savyajIyA asurAI neraiesu lohakasAeNaM eguttariyAe neyavyA' navaram-vizeSastu sarve jIvA amurakumArAdayo nairayikAdiSu nairayikatye lobhakaSAyeNa prarUpyamANA ekottarikayA-ekottarasya bhAvaH ekotarikA 'manojJAdila da buJ pratyayaH,' tayA-ekottarikayA pUrvoktakottareNaiva jJAtavyAH, tathA ca nairayikANAM nitizayapIDAvedanAmibhUtatayA satatamudvignAnAM prAyo lobhasamudghAtAsaMbhavAt ekottarazca-atItA lobhasamudadhAtA anantAH anAgatAstu kasyacit santi, kasyacinna santi yasya santi tasya eka dvitrA yA utkRSTena saMkhyeyA yA asaMkhyeyA yA anantA vA santi, ityevaM rItyA caturviMzatimAnasamudghAta ananta haiM aura anAgata yathAyogya kisI ke haiM kisI ke nhiiN| jisake haiM, jaghanya eka, do yA tIna haiM, utkRSTa saMkhyAta, asaMkhyAta aura ananta haiN| isa taraha eka hajAra chappana AlApaka kahane caahie| isI prakAra mAyAsamudaghAta ke saMbaMdha meM bhI kaha lenA caahie| lobhasamudaghAta kI vaktavyatA kaSAyasamudaghAta ke samAna samajhanI caahie| vizeSatA yaha hai ki asurakumAra Adi sabhI jIvoM kA nAraka paryAya meM prarUpaNA kiyA jAya to eka se lekara karanA cAhie, kyoMki atyanta tIvra pIDA se nirantara udvigna rahanevAle nArakoM meM prAyaH lobhasamudghAta hotA nahIM hai / ataH unake atIta lobhasamudaghAta ananta haiM, bhAvI kisI ke haiM kisI ke nahIM haiM jisa ke haiM usake jaghanya eka, do yA tIna haiM, utkRSTa saMkhyAta, asaMkhyAta, athavA ananta haiN| isa prakAra cauvIsa daMDakoM ke krama se pratyeka daNDaka meNanAgata yathA yogya keIna che, koInA nathI. jemanA che jaghanya eka, be agara traNa che, utkRSTa saMkhyAta, asaMkhyAta ane ananya che. A rIte eka hajAra chappana AlApaka kahevA joIe. e prakAre mAyAmuddaghAtanA saMbaMdhamAM paNa kahevuM joIe. - lobhasa muddaghAtanI vakta gratA kaSAyasa muddaghAtanA samAna samajavI joIe. vizeSatA e che ke asurakumAra Adi badhA chavAnI nAka paryAyamAM prarUpaNa karAya te ekathI laIne karavI joIe. kemake atyanta tIvra pIDAthI nirantara udvigna rahenArA nArakamAM prAya: le masamudraghAta thatA nathI tethI temanA atIta lebhasamuddaghAta anata che bhAvI keInA che ane keInA nathI. jemanA che temanA jaghanya eka, be agara traNa che utkRSTa saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananya che. eja prakAre vIse daMDakanA kamathI pratyeka daMDakamAM nArakoI laIne vaima nika sudhI mAM zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1052 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 36 sa0 9 kaSAyasamudghAtanirUpaNam 1039 daNDa kakrameNa pratyekaM nairayi kAditya vaimAnikatyAnte svaparabhthAne lobhasamudghAtaviSayA nairayi. kAdInA vaimAnikAntAnAM SaTUpazcAzadadhikasahasrasaMkhyakAlApA avaseyAH, bahutvamadhikRtyAha'neraiyA NaM bhaMte ! neraiyatte kevaiyA kohasamugghAyA aIyA ?' he bhadanta ! nAyikANAM nairayikatve kiyantaH krodhasamudghAtA atItAH santi ? bhagavAnAha-'goyamA ! he gautama ! 'arNatA' anantAH krodhasamudghAtA nairayikANA nairayikatve atItAH santi anantazo nairayi. katyasya sarvajIvaiH prAptatvAt, 'kevaDyA purekkhaDA' kiyantaH krodha samudghAtAH puraskRtA:anAgatAH santi ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'aNaMtA' anantAH krodhasamudghAtA nairayikANA nairayikatye anAgatAH santi, 'evaM jAva vaimANiyatte' evam-nairayikatye iva yAyad-asurakumArAdisva vaimAnikatvAnte ca sthaparasthAne atItAH krodhama mudaghAtA anantA: santi, pRcchAsamayabhAvinAM madhye bahUnAmanantazo nairayikatvaprAptiyogyattyAt, 'evaM sahANa nArakoM se lekara vaimAnika taka meM caubIsoM daNDakoM kI baktavyatA kahanA caahie| aisA karane se eka hajAra chappana AlApaka hote haiN| yaha saba kathana ekatva kI apekSA se samajhanA cAhie / aba bahutva kI vivakSA se kahate haiM gautamasvAmI-he bhagavan ! nArakoM ke nAraka paryAya meM atIta krodhasamuda ghAta kitane haiM ? bhagavAn-he gautama ! nArakoM ke nAraka paryAya meM atIta krodhasamudghAta ananta haiM, kyoMki saba jIvoM meM ananta vAra nArakaparyAya pAI hai| gotamasvAmI-he bhagavan bhAvI krodhasamudaghAta kitane haiM ? bhagavAn-he gautama ! nArakoM ke nArakaparyAya meM anAgata krodhasamudadhAta ananta hai| isI prakAra nArakoM ke asurakumAra-paryAya meM yAvat vaimAnikaparyAya meM atIta krodhasamudaghAta ananta haiM aura anAgata bhI ananta haiM, kyoMki pRcchA ke vIsa daMDakanI vaktavyatA kahevI joIe. ema karavAthI eka hajAra chappana AlApaka thAya che. A badhuM kathana ekatvanI apekSAthI samajavuM joIe. have bahutvanI vivakSAthI kahe che zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! nArakonA nAraparyAyamAM atIta ke dhasabuddaghAta 8 // cha ? zrI bhagavAna-he gautama ! nArakanA nAkaparyAyamAM atIta kodhasamudughAta ananta che, kemake badhA e anantavAra nArakaparyAya meLavela che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! bhAvI dhasamudughAta keTalA thAya che? zrI bhagavAna he gautama ! nArakanA nArakaparyAyamAM bhAvI dhasamudaghAta anaMta che. e ja prakAre nArakenA asurakumAra paryAyamAM yAvata vaimAnika paryAyamAM atIta krodhasamuddaghAta ananta che ane anAgata paNa ananta che, kemake pRcchAnA samayamAM rahelA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1053 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2 man 1040 prazApanAsatrai parahANesu sabvattha bhANiyavyA' evam-uktarItyA svasthAnaparasthAneSu sarvatra-caturviMzatidaNDakapadavAcyeSu krodhasamudghAtA bhaNitacyAH, 'sanyajIvANaM cattAri vi samugghAyA jAya lobhasamugdhAbho jAya yemANiyANaM vemANiyatte' :saryajIvAnAM-nairayikAdInAM catvAro'pi samudghAtAH-yAvat-krodhamAnamAyAlobhasambandhinaH anantA atItAH santi, anAgatAH kasyacit santi kasyacinna santi, ityevaM rItyA yApada asurakumArANAM nAgakumArANAM muvarNa kumArANAm agnikumArANAM vidyutkumArANAm udadhikumArANAM :dvIpakumArANAM dikkumArANAM stanitakumArANAM pRthivIkAyikaikendriyavikalendriyayazcendriyatiryagyonikamanuSyavAnavyantara. jyotiSkavaimAnikAnAm pratyekaM nairayikatve yAvad-asurakumArAditye vaimAnikatvAnte atItAH krodhasamudghAtA anantA abaseyAH, anAgatA api anantAH santi yathAyogam, evaM mAnasamudghAsA mAyAsamudghAtA lobhasamudghAtAzcApi vaktavyAH, tathA ca ekekasya samaya meM rahe hue jIvoM meM bahuta-se nArakaparyAya kI prApti ke yogya haiM / isa prakAra sabhI svasthAnoM aura parasthAnoM meM arthAt caubIsoM daNDakoM meM krodhasamu. dghAta kaha lenA caahie| nArakoM se lekara vaimAnikoM taka sabhI jIvoM ke cAroM samudghAta arthAt krodhasamudaghAta, mAnasamudghAta, mAyAsamudaghAta aura lobhasamudghAta atIta ananta haiN| anAgata kisI ke haiM, kisI ke nahIM / isa prakAra aprakumAroM ke, nAgakumAroM ke, suvarNakumAroM ke, agnikumAroM ke, vidyutkumAroM ke, udadhikumAroM ke, dIpakumAroM ke, dikkumAroM ke, pavanakumAra sta nitakumAroM ke, pRthvIkApika Adi ekendriyoM ke, vikalendriyoM ke paMcendriyatiryaMcoM ke, manuSyoM ke vAnavyantaroM ke, jyotiSkoM ke aura caimAnikoM ke, nArakaparyAya meM, asurakumAraparyAya meM yAvat vaimAnikaparyAya meM atIta krodhasamuda ghAta ananta haiN| anAgata bhI yathayogya ananta hai| isI prakAra mAnasamudghAna, mAyAsamudghAta aura lobhasamudghAta bhI kaha lenA cAhie / arthAt eka-eka jImAM ghaNa nAraka paryAyanI prAptine che. e prakAre badhA svasthAne ane parasthAnemAM arthAta jevIse daMDakamAM kedhasamuddaghAtakahI le joI e. nArakAthI laIne vaimAnike sudhI badhA chanA cAre samudraghAta arthAt krodhasamudughAta, mAnasamuddaghAta, mAyAmuddaghAta, lebhasamuddaghAta atIta ananta che. anAgata keIna che, nA nathI. e prakAre asurakumAranA, nAgakumAronA, suvarNakumAranA, agnikumAranA, vidumAre nA, udadhikumArenA, dvIpakumAranA, dikumAronA, pavanakumArenA, ane svanita kumArena, pRthvIkAyika Adi e kendriyenA, vikasendriye nA, paMcendriyatiryaMcanA, manucenA vAnavyatarAnA, tilakena ane vimAnikanA, nArakaparyAyamAM asurakumAra paryAyamAM thAvat vaimAnika paryAyamAM atIta kesamuddaghAta ananta che, anAgata paNa yathAyegya ananta che. eja prakAre mAnasamuddhAta mAyAmuddaghAta ane lebhasamuddaghAta paNa kahevA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1054 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 36 sU0 9 kaSAyasamudghAtanirUpaNam 1041 nairayikasya nairayikatye anantA mAnasamudadAtA atItAH santi, puraskRtA:-anAgatAtu kasyacit santi kasyacinna santi, yasya santi tasya jaghanyena eko vA dvau vA trayo vA utkRSTena saMkhyeyA vA asaMkhyeyAvA anantA vA santi, evam ekaikasya asurakumArasya nairayikatve anantA mAnasamudghAtA atItAH santi, bhAvinaratu kamyacit santi kasyacina santi, yasya santi tasya jaghanyena eko yA dvau vA trayo vA utkRSTena saMkhyeyA yA asaMkhye yA vA anantA vA santi, evaM nAgakupArAde nairayikatve bhAvanIyam , evam asuAkumArAditve nerayikAdInAM bhAyanIyam , tatra yo nairayikaH pRcchA samayAdanantaraM mAnasamudghAtaM vinaiva maraNadharmamAsAdya narakAduvRttaH san anantaraM paramparayA yA manuSyabhavaM prApya siddho bhaviSyati na puna rakamAgantA tasya AgatA mAnasamudadhAtA na santi yastu nairayikaH svabhave vartamAnaH punarapi vA narakamAgatya samAnasamudghAtaM kRtvA nAraka ke nArakaparyAya meM ananta mAnasamudrAta atIta haiM, anAgata kisI ke haiM, kisIke nahIM / jisake haiM, usake jaghanya eka, do yA tIna haiM, utkRSTa saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta haiN| isI prakAra eka-eka asurakumAra ke nAraka paryAya meM atIta mAnasamudghAta ananta haiN| bhAvI kisI ke haiM aura kisI ke nahIM hai| jisa ke haiM, usake jaghanya eka, do yA tIna aura utkRSTa saMkhyAta asakhyAta athavA ananta haiM / isI prakAra nAgakumAra Adi ke nArakaparyAya meM bhI samajha lenA cAhie / isI prakAra nAraka Adi ke asura kumAra paryAya Adi meM bhI samajhanA caahie| una meM jo nAraka pRcchA samaya ke mAnasamudaghAta ke vinA hI maraNadharma ko prApta ho kara anantara bhaya meM athavA paramparA se manuSya bhava ko prApta kara ke siddha ho jAegA, kabhI naraka bhava meM utpanna nahIM hogA, usake bhAvI mAnasamudghAta nahI haiM, kintu jo nAraka naraka bhara meM vartamAna hai punaH bhaviSya meM narakabhava prApta karegA aura ekavAra mAnasamudghAta karake, joIe. arthAt eka eka nArakanA nArakamAM ananta mAnasamuddaghAta atIta che, anAgata koInA che, koInA nathI. jenA che, tenA ja ghanya eka, be athavA traNa che, utkRSTa saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta che. e ja prakAre eka -eka asurakumAranA nArakaparyAyamAM atIta mAnasamudughAta ananta che. bhAvI keInA che ane koInA nathI. jenA che, tenA jaghanya eka, be agara traNa ane utkRSTa saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta che. e ja prakAre nAgakumAra AdinA nArakaparyAyamAM paNa samajI levA joIe. eja prakAre nAraka AdinA asurakumAra paryAya AdimAM paNa samajI levA joIe. temanAmAM je nAraka pRcchA samayanA pachI mAnasamuddaghAtanA vinAja maraNadharmane prApta thaIne anantarabhavamAM athavA paramparAthI manuSyabhavane prApta karIne siddha thaI jaze, kayAreya nArakabhavamAM utpanna thaze nahIM, tenA bhAvIsamuddaghAta nathI, paraMtu je nArakabhavamAM vartamAna che agara pharI bhaviSyamAM narakabhava prApta karaze ane pachI siddha thaI jaze, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1055 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 20Sara prazApanAsUtre kAlakaraNena narakAdudavRttaH san siddho bhaviSyati tasya eko'nAgato mAnasamudghAtaH, evaM kasyacid dvau kasyacit trayaH, saMkhyeyavArAn narakAgAminaH saMkhyeyAH, asaMkhyeyavArAn narakAgAmino'saMkhyeyAH, anantavArAn narakAgAmino'nantA mAnaptamudghAtA anAgatA bodhyAH, evaM nairayikAderasurakumArAditve'yaseyam , evaM mAyAsamudghAte'pi AlApakA jJeyAH, evaM svaparasthAneSu nairayikAdInAmatItAnAgatalobhasamudghAtAlApakA api svayamUhanIyAH, kintu bahutvaviziSTAnAM nairayikAdInAM vaimAnikAntAnAM nairayikatyAdike svaparasthAne ca krodhamAnamAyAlobhasamudghAtA atItA anAgatAzcAnantA avase yAH, antimAmilApo yathAvaimAnikAnAM bhadanta ! caimAnikatve kiyanto lomasamudghAtA atItAH ? gautama ! anantA atItAH, kiyantaH puraskRtAH ? gautama ! anantAH puraskRtAH' ityavaseyaH / sU0 9 // kAla karegA aura phira siddha ho jAegA, usakA eka anAgata mAnasamudaghAta samajhanA cAhie / isI prakAra kisI ke do, aura kisI ke tIna mAnasamudaghAta hote haiN| jo saMkhyAta vAra naraka meM jAegA usake saMkhyAta, jo asaMkhyAta vAra naraka meM utpanna hogA usake asaMkhyAta aura jo anantavAra naraka meM gamana karegA usake ananta mAnasamudghAta anAgata samajhanA cAhie / isI prakAra nAraka Adi ke asurakumAra Adi ke paryAyoM meM bhI samajha lenA caahie| isI prakAra mAyAkaSAya meM bhI AlApaka jAnanA caahie| isI prakAra svaparasthAno meM nAraka Adi ke bhI atIta aura anAgata lobhasamudghAta saMbaMdhI AlApaka svayaM soca lene cAhie / parantu bahutva viziSTa nArakoM se lekara caimAnikoM taka, nAraka paryAya Adi sva-parasthAnoM meM krodhasamudaghAta, mAna samudaghAta, mAyAsamudghAta aura lobhasamudaghAta atIta aura anAgata ananta kahane cAdie / una saba meM antima AlApaka isa prakAra kahA jAyagA-'he tene eka anAgata mAnasamudughAta samaja joIe. eja prakAre keIne be, ane koInA traNa mAnasamuddaghAta thAya che, je saMkhyAtavAra narakamAM jaze tenA saMkhyAta, je asaMkhyAtavAra narakamAM utpana thaze tenA asaM. khyAta ane je anacvAra nArakabhavamAM gamana karaze tenA anantavAra mAnamuddaghAta anAgata samajavA joIe. eja prakAre nAraka AdinA asurakumAra AdinA paryAyamAM paNa samajI levA joIe. eja prakAre mAyA kaSAyamAM paNa AlApa jANavA joIe. eja prakAre sva-pararathAnemAM nAraka AdinA paNa atIta ane anAgata lebasa muddaghAta saMbaMdhI AlApaka svayaM vicArI levA joIe. paraMtu ghaNuM viziSTa nArakathI laIne vaimAniko sudhI, nArakamayAMya Adi sva-parasthAmAM, krodhasamuddaghAta, mAnasamuddaghAta, mAyAmuddaghAta ane lebhasamudraghAta, atIta ane anAgata anata kahevA joIe. te badhAmAM antima AlApaka A prakAre kahevAze, he bhagavan ! vaimAnikanA vaimAnika paryAyamAM atIta lebha samudughAta keTalA ? zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1056 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 36 sU0 10 krodhAdisamuddhAtAlpavahutyanirUpaNam 1043 ||krodhaadi samudghAtAlpabahutvavaktavyatA // mUlam-eesi NaM bhaMte ! jIvANaM kohasamugghAeNaM mANasamugghAeNaM mAyAsamugghAeNaM lobhasamugghAeNa ya samohayANaM akasAyasamugghAeNaM samohayANaM asamohayANa ya kayare kayarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ? goyamA! savvatthovA jIvA akasAyasamugghAeNaM samohayA, mANasamugghAeNaM samohayA aNaMtaguNA, kohasamugghAeNaM samohayA visesAhiyA, mAyAsamugghAeNaM samohayA visesAhiyA, lobhasamugghAeNaM samohayA visesAhiyA, asamohayA saMkheja guNA, eesi NaM bhaMte ! neraiyANaM kohasamugghAeNaM mANasamugghAeNaM mAyAsamugdhAeNaM lobhasamugghAeNaM samohayANaM asamohayANa ya kayare kayarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ? goyamA ! samvatthovA neraiyA lobhasamugdhAeNaM samohayA, mAyAsamugghAeNaM samohayA saMkhejjaguNA, mANasamugdhAeNaM samohayA saMkheja muNA, kohasamugghAeNaM samohayA saMkhejaguNA, asamohayA saMkhejaguNA, asurakumArAgaM pucchA, goyamA ! savvatthoyA asurakumArANaM kohasamugghAeNaM samohayA, mANasamugghAeNaM samohayA saMkhejaguNA, mAyAsamugghAeNaM samohayA saMkhejaguNA, lobhasamugghAeNaM samohayA saMkhejjaguNA asamohayA saMkhenaguNA, evaM savvadevA jAva vemANiyA, puDhavikAiyANaM pucchA, goyamA ! savvatthovA puDhavikAiyA mANasamugghAeNaM samohayA, kohasamugghAegaM samohayA visesAhiyA, mAyAsamugghAeNaM samohayA visesAhiyA, lobhasamugghAeNaM samohayA visesAhiyA asamohayA saMkheja puNA, evaM jAva paMciMdiyabhagavan ! vaimAnikoM ke vaimAnikaparyAya meM atIta lobhasamudghAta kitane haiM ? bhagavAn-he gautama ! atIta ananta haiN| anAgata kitane haiM ? he gautama ! anAgata bhI ananta haiM / // suu09|| zrI bhagavAna-he gautama! atIta ananta che. anAgata keTalA che? he gautama! anAgata paNa ananta che. te sULa 9 che zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1057 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2044 prazApanAsUtre tirikkhajoNiyA, maNussA jahA jIvA, NavaraM mANasamugghAeNaM samohayA asaMkhejjaguNA // sU0 10 // ____ chAyA-eteSAM khalu bhadanta ! jIvAnAM krodhasamudghAtena mAnasamudghAtena mAyAsamudghAtena lobhasamudghAtena ca samayahatAnAm akaSAyasamudghAtena samavahatAnAm asamayahatAnAzca katare katarebhyo'lpA vA bahukA vA tulyA yA vizeSAdhikA yA ? gautama ! sarvastokA jIvA akaSAyasamudghAtena samarahatAH, mAnasamudghAtena samavahatA anantaguNAH, krodhasamudghAtena samavahatA vizeSAdhikAH, mAyAsamudghAtena samavahatA vizeSAdhikAH, lobhama mudghAtena samavahatA vizeSAdhikAH, asamarahatAH saMkhyeyaguNAH, eteSAM khalu bhadanta ! nairayikANAM krodha krodhasamudaghAtAdi-alpa bahutva zabdArtha-(eesi gaM bhaMte jIvAgaM kohasamugghAeNaM mANasamugghAeNaM mAyA samugghAeNaM lobhasamugghAeNaM samohayANaM) he bhagavan ! krodhasamudaghAta se, mAnasamudaghAta se, mAyAsamudaghAta se, lobhasamudghAta se samavahata ina jIvoM ke (akasAyasamugghAeNaM samohayANaM) akaSAyasamudaghAta se samabahata (asamoha yANa ya) aura asamahata meM (kayare kayarehito) kauna kisase (appA yA bahuyA yA tullA vA vitetAhiyA vA ?) alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? (goyamA ! savyatthobA jIvA) he gautama ! saba se kama jIva (akasAya samugghAeNaM samohayA) akaSAyasamudghAta se samavahata haiM (mANasamugghAeNaM samohayA aNaMtaguNA) mAnasamudUghAta se samavahata anantaguNA haiM (kohasamugdhAeNaM samohayA visesAhiyA) krodhasamudghAta se samayahata vizeSAdhika haiM (mAyAsamugghAeNaM samohayA visesAhiyA) mAyAsamudghAta se samavahata vizeSAdhika krodhasamuddaghAtAdi-a5 bahatva zahAtha :-(eesi Na bhaMte ! jIvANa kohasamugghAeNaM mANasamugghAraNa mAyAsamugdhAraNa lohasamugdhAraNa samohayANa) bhagavan ! dhasamuddhAtathI, bhAnasabhudhAtathI, bhAyAsabhudhAtathI. sAlasamuddhAtathI samapata yA yAnA (akasAyasa mugdhAraNa samoyANaM) sapAyasa dhAtathI samapata (asamohayaNa ya) mane asabhapaDatamA (yare kayarehito) Ae anAthI (appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ?) bha65, 54aa, tulya athavA vizeSAdhika che ? (goyamA ! savvatthovA jIvA) gautama ! mAthI mch| 04 (akasAyasamugghAeNa samohayA) ma4Ayasa yAtayI sApaData che (mANa kasAyasamugghAeNa samohayA aNaMtaguNA) bhAnapAya 5bhudhAtathA sama57ta mananta ke (kohasamugdhAraNa samohayA vise sAhiyA) oyasabhudhAtakI sabhapata vizeSAdhi che. (mAyAsamugdhAraNa samohayA visesAhiyA) mAyA sabhudhAtathA sabhapata vizeSAdhi che (lohasamugghAeNa samoyA visesAhiyA) misamuha zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1058 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 36 sU0 10 krodhAdisamudghAtAlpabahutvanirUpaNam 1045 samudghAtena mAnasamudghAtena mAyAsamudghAtena lobhasamudghAtena samayahatAnAm asamavahatAnAzca katare katarebhyo'lpA vA bahukA yA tulyA vA vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokA nairayikA lobhasamudghAtena samavahatAH, mAyAsamudghAtena samavahatAH saMkhyeyaguNAH, mAnasamudghAtena samavahatAH saMkhyeyaguNAH, krodhasamudghAtena samabahatAH saMkhyeyaguNAH, asamayaitAH saMkhyeyaguNAH, asurakumArANAM pRcchA ? gautama ! sarvastokA asurakumArAH khalu krodhahaiM (lobhasamugghAeNaM samohayA visesAhiyA) lobhasamudghAta se samavahata vizeSAdhika haiM (amamohayA saMkhejaguNA) asamavahata saMkhyAtaguNA hai| ___(eesi NaM bhaMte ! neraiyANaM) he bhagavan ! ina nArakoM meM (kohasamugghAeNaM) krodhasamudghAta se (mANasamugghAeNaM) mAnasamudaghAta se (mAyAsamugghAeNaM) mAyA samudaghAta se (lomasamugghAeNaM) lobhasamudghAta se (samohayANaM) samavahata (asamohayANa ya) aura asamayahata meM se (kayare kayarehito) kauna kisa se (appA vA bahuyA cA tullA vA pisesAhiyA vA ?) alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? (goyamA ! savvatyoyA neracyA lobhasamugghAeNaM samohayA) he gautama ! saba se kama nAraka lobha kaSAya se samavahata haiM (mAyAsamughAeNaM samohayA saMkhenjaguNA) mAyAsamudghAta se samavahata saMkhyAtaguNA haiM (mANasamugghAeNaM samohayA saMkhejaguNA) mAnasamudaghAta se samavahata saMkhyAtaguNA haiM (kohasamugghAeNaM samohayA saMkhejjaguNA) krodhasamudghAta se samavahata saMkhyAtaguNA haiM (asamohayA saMkhejaguNA) asamayahata saMkhyAtaguNA haiN| (asurakumArANaM pucchA ?) asurakumAroM saMbaMdhI prazna ? (goyamA! savya. dhAtathA sabhapahata vizeSAdhi cha (asamohayA saMkhejjaguNA) asabhapAta sdhyaat|che. (eesiNa bhaMte ! neraiyANa) 3 bhagavan ! ma nA2mA (kohasamugdhAraNa) dhisabhuidhAtathI (mANasamugghAeNa) bhAnasabhudhAtathI (mAyAsamugghAeNa) bhAyAsabhudhAtathI (loha samugghAeNa) masabhudhAtathI (samohayANa) sabhapaData (asamoyANa ya) mane mahata bhAMthI (kayare kayarehito) 3e nAthI (appA yA bahuyA yA tullA yA visesAhiyA vA) 585, ghA, tulya 2241 vizeSAdhi cha ? (goyamA ! savvatthovA neraiyA lobhasamugghAeNa samohayA) gautama ! sAthI maach| nA24 somAyathA samavahata cha (mAyAsamugdhAraNa samohayA saMkhejjaguNA) mAyAsamudadhAtayI sabhapata sabhyAtAche (mANasamugghAeNaM samohayA saMkhejjaguNA) mAnasamuddhAtathI masabhahata sadhyAtamA cha (kohasamugghAeNa samoyA saMkhejjaguNA) oghasamuddhAtathI samapaData cha. sabhyAtA (asamohayA khejjaguNA) asabhapahata sadhyAtamA cha, (asurakumArANa pucchA ?) msurmaa2| samandhI prazna ? (goyamA ! savvattho vA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1059 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1046 ____ prajJApanAsUtre samudghAtena samavahatAH, mAnasamudghAtena samavahatAH saMkhyeyaguNAH, mAyAsamudghAtena samayahatAH saMkhyeyaguNAH lobhasamudghAtena samavahatAH saMkhyeyaguNAH, asamavahatAH saMkhyeyaguNAH, evaM sarvadevAH yAvad vaimAnikA, pRthivIkAyikAnAM pRcchA, gautama ! sarvastokAH pRthivI. kAyikAH mAnasamudghAtena samayahatAH, krodha samudghA teka samavahatA vizeSAdhikAH, mAyAsamudghAtena samayahatA vizeSAdhikAH, lobhasamudghAtena samayahatA vizeSAdhikAH, asamavahatAH saMkhyeyaguNAH, evaM yAvat paJcendriyatiryagyonikAH, manuSyA yathA jIvAH, navaraM mAnasamud ghAtena sapabahatA asaMkhyeyaguNAH / / sU0 10 // sthovA asurakumArANaM kohasamugdhAeNaM samohayA) he gautama ! asurakumAroM meM saba se kama krodhasamudghAta se samabahata haiM (mANasamugdhAeNaM samohayA saMkhejaguNA) mAnasamudghAta se samayahata saMkhyAtaguNA haiM (mAyAsamugghAeNaM samohayA saMkhejaguNA) mAyAsamudrAta se samavahata saMkhyAtaguNA haiM (lobhasamagghAeNaM samoThyA saMkhejaguNA) lobhasamudghAta se samavahata saMkhyAtaguNA haiM (asamohayA saMkhejaguNA) asamavahata saMkhyAtaguNA haiN| __ (evaM savvadevA jAya vemANiyA) isI prakAra vaimAnikoM taka sabhI deva / (puDhavikAiyANaM pucchA?) pRthvIkAyikoM saMbaMdhI prazna ? (goyamA! sadasthovA puDhavikAiyA mANasamugdhAeNaM samohayA) he gautama ! saba se kama pRthvIkAyika mAnasamudghAta se samayahata haiM (kohasamugghAeNaM samohayA vise sAhiyA) krodha. samudghAta se samayahata vizeSAdhika haiM (mAyAsamugghAeNaM samohayA visesA hiyA) mAyAsamudghAta se samayahata vizeSAdhika haiM (lobhasamugghAeNaM samohayA visesAhiyA) lobhasamudghAta se samayahata vizeSAdhika haiM (asamohayA saMkhe. asurakumArANa kohasamugghAraNa samohayA) : gautama ! sumArAma mAthI yauch| adha sabhudhAtathI sabhapAta che (mANasamugdhAraNa samohayA saMkhejjaguNA) bhAnasabhudhAtathI sabhapAta sabhyAtamA che (mAyAsamugghAeNaM samohayA saMkhejjaguNA) bhAyAsamuddhAtathI samapahata sabhyAta che (lohasamugdhAraNa samohayA saMkhejjagugA) samuddhAtathI sama5hata sAtA hai. (asamohayA saMkhejjaguNA) asamapata sayAtamA che. (evaM saba devA jAva vemANiyA) me 1 2 vaimAni4 sudhI yA . (puDhavikAiyANa puccho ?) Yellit samandhI 27|-prshn (goyamA ! savyatyoyA puDhavikAiyA mANasamugghAeNa samohayA) 3 gautama ! mAthI maach| pRthvI14 bhAnasamuddhAtathI samapata cha (kohasamugdhAraNa samoDyA, visesAhiyA) yasa dhAtathA sabhahata vizeSAdhi cha (mAyAsamundhAraNa samohayA visesAhiyA) mAyAsamuddhAtathI sabhapata vizeSAdhi cha (lohasamugdhAraNa samoDyA visesAhiyA) samudhAtayA samata vizeSAdhi cha (asamohayA saMkhejaguNA) mahata vulang (eca jAva paMcidiyatirikkhajoNiyA) 24 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1060 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacodhinI TIkA 96 36 10 10 krodhAdira mudghAtArapabahAni sa ma 1047 TIkA-atha krodhAdisamudghAtai stadanyasamudghAtazca samavahatAnAmasamavaha tAnAzca para sparamalpabahutvaM prarUpayitumAha-eesiNaM bhaMte ! jIvANaM kohasamugghAeNaM mANasamugghAeNaM mAyAsamugghAeNaM lobhasamugghAeNa ya samohayANaM akasAyasamugghAeNaM samohayANaM asamohayANa ya kayare kayarehito appA yA bahuga yA tullA yA visesAhiyA yA ?' he bhadanta ! eteSAM khalu jIvAnAM krodhasamudghA tena mAnasamudghAtena mAyAsamudghAtena lobhasamudghAtena ca samavahatAnAm akaSAyasamudghAtena kaSAyavyatirikta zeSaSaTkasamudghAtenetyarthaH, samavAtAnAm asamayahatAnAca jIyAnAM madhye katare katarebhyo'lpA yA bahukA vA tulyA yA vizeSAdhikA yA bhavanti ? bhagayAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'sabathovA jIvA akamAyasamugdhAraNaM samohayA' sarvastokA jIyA akaSAyasamudghAnena-kaSAyabhinnena vedanAdi SaTkasA dghAtena jjaguNA) asamavahata saMkhyAtaguNA haiM (evaM jAva paMciMdiyatirikkhajoNiyA) isI prakAra yAvat paMcendriya tiryagyonika (maNussA jahA jIvA) manuSya jIvoM ke samAna (NavaraM mANasamugghAeNaM samohayA asaMkhenaguNA) vizeSa-mAnasamudghAta se samayahata asaMkhyAtaguNA haiM / / sU0 10 // ___TIkArtha-aba krodhAdi samudghAtoM se samayahata aura una se bhinna samudra ghAtoM se samavahata tathA asamavahata arthAt saba prakAra ke samudghAtoM se rahita jIvoM ke alpa bahutya kI prarUpaNA karate haiM gautamasvAmI-he bhagavan ! krodhasamudghAta se samavahata, mAnasamudaghAta se samayahata, mAyAsamudghAta se samavahata, lobhasamudghAta se samavahata, akaSAya. samudghAta se arthAt kaSAyasamudghAta se bhinna chaha samudaghAtoM meM se kisI bhI samudghAta se samayahata, aura asamayahata jIvoM meM se kauna jIva kina se alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM : bhagavAna-gautama! saba se kama jIya ye haiM jo akaSAyasamudghAta se sama prasAra yAvat payandriya tiya ya yoni (maNussA jahA jIvA) manuSya yonI samAna (NayaraM mANasamugghAraNa samohayA asaMkhejjaguNA) vizeSa-bhAnasamuhUdhAtathI samaya ta mskhyAtagaNu che. sU0 10 che TIkArtha-have krodhAdi samudughAtethI savahata ane temanAthI bhinna samudraghAtathI samavahata arthAt badhA prakAranA samuddaghAtathI rahita chanA alpa-bahatvanI prarUpaNa kare che- zrIgautamasvAmI-he bhagavana ! krodhasamudraghAtathI samavahata, mAnasamudUghAtathI samavahata. mAyAmuddaghAtathI samavahata. lebhasamudraghAtathI samavahata akaSAyasamudraghAtathI arthAt kaSAyasamudraghAtathI bhinna cha samughAtamAMthI kaI paNa samughAtathI samavahata ane asamavahata jIvomAM koNa jIva kenAthI alapa, adhika. tulpa athavA vizeSAdhika che? zrI bhagavAn -he gautama! badhAthI ochA jIva teo che je akaSAyasamuddaghAtathI zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1061 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1048 prajJApanAsUce samayahatA ayaseyAH, kaSAyavyatiriktasamudghatasamaya hatAnAM kyacit kAdAcit keSAzcideva pratiniyatatyenopalabhyamAnatvAt, teSAzcotkRSTenApi kaSAyasamudghAtasamavahatApekSayA anantabhAgavartitayA sarvastokatvaM bodhyam, tebhyo-'mANasamugghAeNaM samohayA aNaMtaguNA' mAna samudghAtena samavahatA anantaguNA bhavanti, anantAnAM vanaspatikAyikajIvAnAM pUrvabhavasaMskArAnuvRttyA mAnasamudghAte vartamAnAnAM samupalabhpamAnatvAt, tadapekSayA'pi-'kohasamugdhAeNaM samohayA visesAhiyA' krodhasamudghA tena samavahatA vizeSAdhikA:-kiJcidadhikA bhavanti, mAnijIyApekSayA krodhinAM prabhUtatvAt, tebhyo'pi-'mAyAsamugghAeNa samodhyA visesAhiyA' mAyAsamudghAtena samavahatA vizeSAdhikA:-kizcidadhikA bhavanti, krodhijIvA pekSayA mAyAvinAM prabhUtatvAt, tadapekSayA'pi-'lobhasamugghAeNaM samohayA visesAhiyA' lobhasamudghAtena samavahatA vizeSAdhikA:-kizcidadhikA bhavanti, mAyAvi jIvApekSayA bahata haiM, arthAt kaSAyasamudghAta se bhinna chaha samudaghAtoM meM se kisI bhI eka samudghAta se samavahata hai| kyoMki akaSAyasamudghAta se samayahata jIva kyacit kadAcit koI-koI hI pAe jAte haiM / ve utkRSTa saMkhyA meM bhI yadi hoM to kaSAyasamudaghAta se samayahata jIyoM ke anantayeM bhAga hI hote haiN| isa kAraNa unheM saba se kama kahA hai| unakI apekSA mAnasamudghAta se samavahata jIva anantaguNA adhika haiM, kyoMki ananta vanaspatikAyika jIva pUrvabhaya ke saMskAroM ke kAraNa mAnakaSAyasamudghAta meM vartamAna rahate haiN| unakI apekSA bhI krodhasamudaghAta se samavahata vizeSAdhika haiM, kyoMki mAnI jIvoM kI apekSA krodhI jIva adhika hote haiN| unakI apekSA mAyAsamudaghAta se samavahata jIva vizeSAdhika hote haiM, kyoMki krodhI jIvoM kI apekSA mAyAvI adhika hote haiN| unakI apekSA lobhasamudghAta se samavahata jIva vizeSAdhika hote haiM, samavahata che arthAt kaSAya muddaghAtathI bhinna cha samuddaghAtamAMthI DeI paNa eka samRdughAtathI samAvahata che. kemake akaSAya muddaghAtathI savahata jIva kavacita-kadApi keI- kaI ja maLI Ave che. teo utkRSTa saMkhyAmAM paNa je hoya te kaSAya sAmuddaghAtathI samavahata chane ananta bhAga ja hoya che. e kAraNe temane badhAthI ochA kahyA che. temanI apekSAe mAnasa muddaghAtathI samavahata jIva anantagaNa adhika che, kemake ananta vanaspatikAyika jIva pUrva bhanA saMskArane kAraNe mAnasa muddaghAtamAM vartamAna rahe che. temanI apekSAe paNa dhasamudughAtathI samahata vizeSAdhika che, kemake mAnI jInI apekSAe kodhI jIva adhika hoya che. temanI apekSAe mAyAmuddaghAtathI samavahata jIva vizeSAdhika hoya che, kemake kodhI jIvonI apekSAe mAyAvI adhika hoya che temanI apekSAe lobhasamudraghAtathI samavahata jIva vizeSAdhika hoya che, ema kahevAya che. kemake mAyAvI jIvonI apekSAe lebhI jIva ghaNA vadhAre hoya che. temanI apekSAe zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1062 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 36 sU0 10 krodhAdisamudghAtAlpabahutyanirUpaNam 1049 lobhavanAmatipracu tyAt, tebhyo'pi-'asamohayA saMkhejjaguNA' kenApi samudghAtena asama. vahatA jIyAH saMsapeyaguNA bhavanti, catasRSyapi nirayatiryagmanuSpadevagatiSu pratyekaM samavahatebhyo'samayaha nAnAM sarvadA saMkhyeyaguNatayopalabhyamAnatyAta, siddhAnAntu ekendriyApekSayA'. nantabhAgavartitvAt teSAM satve'pi anAvivakSitatvAt, samprati nairayikAdi caturSizatidaNDa kakrameNa tadevAlpabahutvaM krodhAdisamudaghAtasamayahatAnAmasamayahatAnAmAha-eesiNaM bhaMte ! neraiyANaM kohasamugyAeNaM mANasamugdhAraNa mAyAsamugdhAeNaM lobhasamugdhAraNaM samohayANaM asamohayANa ya kayare kayarehito appA yA bahuyA yA tullA yA visesAhiyA yA' he bhadanta ! eneSAM khalu nairayikANAM krodhasamudghAtena mAnasamadghAtena mAyAsamudghA tena lobhasamudghAtena samavahatAnAm asamayahatAnAzca madhye katare katarebhyo'lpA vA bahukA yA tulyA yA vizeSAdhikA vA bhavanti ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! savyatyoyA neracyA lohasamugghAeNaM samohayA' sarvastokA nairayikAH lobhamamuddhAtena samavahatA bhavanti, nairayikyoMki mAyAvI jIvoM kI apekSA lobhI jIva bahuta adhika hote haiN| unakI apekSA bhI asamavahata jIva saMkhyAtaguNA haiM, kyoMki naraka, tiryaMca, manuSya aura deva, ina cAroM gatiyoM meM se pratyeka gati meM samudghAta yukta jIvoM kI apekSA samudaghAta rahita jIva sadA saMkhyAtaguNA adhika pAe jAte haiM / siddha jIva ekendriyoM ke anantaveM bhAga haiM, parantu yahAM unako vivakSA nahIM kI gaI hai| ___aba nAraka Adi caubIsa daMDakoM ke krama se isI pUrvokta alpa bahutva kA pratipAdana karate haiM gautamasvAmI-he bhagavan ! krodhasamudghAta se, mAnasamudaghAta se, mAyA samudghAta se aura lobhasamudghAtase samavahata tathA asamayahata nArakoM meM kauna kinase alpa haiM, bahuta haiM, tulya haiM athavA vizeSAdhika haiM ? bhagavAn-he gotama ! saba se kama nAraka lobhasamudaghAta se samavahata haiM, paNa asamavahata jIva asaMkhyAtagaNuM che. kemake nAraka, tiryaMca manuSya ane deva e cAre gatiomAMthI pratyeka gatimAM samuddaghAta yukta jenI apekSAe samuddaghAta rahita jIva sadA saMkhyAtagaNa adhika maLI Ave che. siddha jIva ekendriyone anantama bhAga che paraMtu ahIM temanI vivekSA nathI karAI. have nAraka Adi covIsa daMDakenA kamathI eja pUrvokta a5 mahatvanuM prati pAhana re cha zrI gautamasvAmI-he bhagavan! dhasamudraghAtathI, mAnasamudUdhAta, mAyAmuddaghAtathI ane lebhasamudraghAtathI samavahata tathA asamavahata nArakAmAM ke kenAthI alpa che, adhika che, tulya che athavA vizeSAdhika che ? zrI bhagavAna gautama! badhAthI ochA nAraka lebhasamudraghAtathI savahata che, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1063 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1050 prazApanAsUtre kANAmiSTaivyamayogAbhAvena prAyaza steSAM lobhasamudghAtAbhAvaH, kepAzcid nairayikANAM tatsaMbhave'pi teSAM katipayatvena lobhavyatiriktasamudghAtasamavahatApekSayA sarvastokasyamayaseyam, tadapekSayA-'mAyAsa mugdhAeNaM samohayA saMkheja guNA' mAyAsamudghAtena samavahatA nairayikAH saMkhyeyaguNA bhavanti, prAguktayuktaH, tebhyo'pi-'mANasamugghAeNaM samohayA saMkhejaguNA' mAnasamudghAtena samAhatA nairayikAH saMkhyeyaguNA bhavanti, te ge'pi-'kohasamugghA. eNaM samohayA sakheja guNA' krodhasamudghAtena samabahatA nairayikAH saMkhyeyaguNA bhavanti, nempo'pi-'asamohayA saMkheja guNA' kenApi samudghAtena asamabahatA nairayikA: saMkhyeyaguNA bhavanti prAguktayukteH 'asurakumArANaM punch|' amurakumArANAM pRcchA, tathA cAsura kumArANAM krodhapamudghAtena mAnasamudghAtena mAyAsamudAtena lobhasamudghA tena samayahatAna m asamaha tAnAca madhye katare katare po'lpA vA bahukA yA tulyA yA vizeSAdhikA ghA-kizcidadhikA kyoMki nArakoM ko priya vastuoM kA saMyoga nahIM milatA, ataH prAyaH unameM lobhasamudaghAta hotA bhI hai to bhI ye anya samudghAtoM se samavahata nArakoM kI apekSA bahuta kama hI hote haiN| isa kAraNa unheM saba se kama kahA gayA hai| unakI apekSA mAyAsamudghAta se samavahata nAraka saMkhyAtaguNA adhika haiM, yahA~ yukti pUrva samajha lenA cAhie / unakI apekSA bhI mAnasamudaghAta se samabahata nAraka saMtyAtaguNA hote haiN| unakI apekSA kodhasamudghAta se samavahata nAraka saMkhyAtaguNA haiM, unakI apekSA asamabahata arthAt jo kisI bhI samudaghAta se yukta nahIM haiM, saMkhyAtaguNA hote haiN| yukti pUrvavat samajhanI caahie| gautamasvAmI-he bhagavan ! krodhasamudghAta se samavahata, mAnasamudaghAta se samavahata, mAyAsamudghAta se samabahata, lobhasamudaghAta se samayahata aura asa. mavahata asurakumAroM meM kauna kisase alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? kemake nArakone priya vastuone saMga nathI maLatuM, tethI, prAya: temanAmAM lAbha samudughAtane abhAva hoya che. kaI-kaI nArakane lebhasamudraghAta thAya paNa che ane te paNa te anya samuddaghAtathI samavaData nArakanI apekSAe khUba ja ochA hoya che. e kAraNe temane badhAthI ochA kahyA che. temanI apekSAe mAyAmuddaghAtathI samavahala nAraka saMkhyAtagaNa adhika che. ahIM yukti pUrvavat samajI levI joIe temanI apekSA che paNa mAnasamughAtathI samavahata nAraka saMkhyA vagaNa hoya che. temanI apekSAe krodha muddaghAtathI samavaData nAraka saMkhyAtagaNuM che. temanI apekSAe A mavahata arthAt je koI paNa samughAtathI yukta nathI saMkhyAta gaNuM hoya che yukti pUrvavat samajavI joIe. zrI gautamasvAmI- he bhagavan! krodhasamudraghAtathI samavahata, mAnasamudughAtathI samavahata mAyAmuddaghAtathI samavahata, bhasamuddaghAtathI samahata ane asamavahata asurakumAremAM zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1064 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 36 0 10 krodhAdisamudghAtAtpabahutvanirUpaNam 1051 vetyarthaH santi ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama! 'saccatthovA asurakumArANaM kohasamuJareNaM samohayA' sarva stokA amurakumArAH khalu krodhamamudghAtena samavahatAH santi devAnAM svabhAvato lobhabAhulyena mAnAdInAmapi tadapekSayA teSAmalpatayA mAnAdito'pi krodhasya teSAmatyalpatayA anyasamudghAtasa tavahataH pekSayA krodhasmudghAtasamavahatA asurakumArAH sarvastokAH santi, tebhyaH - 'mANasamugdha eNaM samohayA saMkhejjaguNA' mAnamamudghAtena samavahatA asurakumArAH saMkhye yaguNAH santi, asurakumArAdInAM devAnAM krodhApekSayA mAnasya saMkhyeyaguNalAta, tadapekSayApi mAyAsamugdhAraNaM samAhayA saMkhejjaguNA' mAyAsamudghAtena samavahatA asurakumArAH saMkhye yaguNAH santi tadapekSayA'pi - 'lobhasamugdhAraNaM samohayA saMkhejjaguNa ' lomasamudghAtena samayahatA asurakumArAH saMkhyeyaguNAH santi asurakumArANaH krodhamAnamAyApekSayA lobhasya saMkhyeyaguNatvAt, mebhyo'pi - 'apamohayA saMkhejjaguNA' kenApi kaSAyasamud bhagavAn he gautama! saba se kama asurakumAra krodhasamudghAta se samabahata haiM / kAraNa yaha hai ki devoM meM svabhAvataH lobha kI pracuratA hotI hai, lobha kI apekSA mAnakaSAya Adi kI alpatA hotI hai aura mAna Adi kI apekSA bhI krodha unameM alpa pAyA jAtA hai| ataeva anya samudghAta se samavahata devoM kI apekSA krodhasamudghAta se samavahata asurakumAra saba se kama kahe gae haiM / unakI apekSA mAnasamudghAta se samavahata anurakumAra saMkhyAtaguNA haiM! kyoMki asurakumAroM meM krodha kI apekSA mAna kI mAtrA adhika hotI haisaMkhyAtaguNA hotI hai / mAyAsamudghAta se samavahata asurakumAra saMkhyAtaguNA haiN| unakI apekSA bhI lobhasamudghAna se mamavahata saMkhyAtaguNA haiM, kyoki asurakumAroM meM krodha, mAna aura mAyA kI apekSA lobha sakhyAtaguNA adhika hotA hai / jo asurakumAra kisI bhI samudghAta se samayahata nahIM hai, ve lobhkANu kAnAthI alpa, adhika, tulya agara vizeSAdhika che ? zrI bhagavAn hai gautama ! badhAthI ochA asurakumAra krodhasamudghAtathI samahata che. kANu e che ke-devemAM svamAvataH leAbhanI pracuratA hoya che, lAbhanI apekSAe mAna kaSAya AdinI azpata hAya che ane mAna AdinI apekSAe paNa krodha temanAmAM alpa maLI Ave che tethI ja anya samudghAtI samavahatu devAnI apekSAe krosamudrAtathI samavahuta asurakumAra badhAthI echA kahelA che temanI apekSAe mAnasamruddhAtathI samavahata asurakumAra saMkhyAtagaNA che, kema ke asurakumArAmAM dhanI apekSAe mAnanI mAtrA adhika hoya che, sayAnagaNA hoya che. mAyAsamudraghAtathI samavahuta asurakumAra sakhyAta gaNA hoya che. kemake amurakumArAnAM phreMdha, mAna, ane mAyAnI apekSAe leAbha sakhyAta gaNe dhika heAya che. je asurakumAra kAi paNa samudraghAtathI samahata nathI, te leAbha samudUghAtI samavahateAthI paNa sakhyAtagaNA che, yukti pUrvavat zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1065 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prazApanAsUtra ghAtena tadatiriktasamudghAtena cAsamayahatA agharakumArAH saMkhyeyaguNAH santi prAguktayukteH 'evaM sadhyadevA jAya vemANiyA' evam-asurakumAga isa sarvedevAH, yAvat-nAgakumArAH suvarNakumArA: agnikumArA vidyutkumArA udadhikumArA dvIpakumArA dikkumArAH pavanakumArA: stanitakumArA yAnavyantarA jyotikA vaimAnikAzcApi krodhAdikaSAyasamudghAtaiH samayahatA statsamudghAtairasamavaha nAzca parasparamalpabahutyarUpeNa vaktavyA itibhAvaH, gautamaH pRcchati-'puDha vikAiyANaM pucchA' pRthivIkAnAM pRcchA, tathA ca koSasamudaghAtena mAnasamudghAtena mAyAsamudghAtena lobhasamudghAtena samavahatAnAm asamavahatAnAzca pRthivIkAyikAnAM madhye katare katarebhyo'lpA yA bahukA vA tulyA yA vizeSAdhikA yA bhavanti ? bhagavAnAha'goyamA' he gautama ! 'samvatthotA puDhayikAiyA mANasamugghAeNaM samohayA' sarvastokA: pRthiyokAyikA mAnasamudghAtena samayahatAH santi, teSAM samuccayajIyoktarItyA bhAvanIyasamudghAta se samavahatoM se bhI saMkhyAtaguNA haiM / yukti pUrvavat hai / asurakumAroM ke samAna sabhI deva arthAt nAgakumAra, suvarNakumAra, agnikumAra, vidyutkumAra, udadhikumAra, bIpakumAra, dikkumAra, pavanakumAra, stanitakumAra, yAnapAnara, jyotiSka aura vaimAnika bhI samajha lenA cAhie / gautamasvAmI he bhagavan ! krodhasamudghAta, mAnasamudghAta, mAyAsamudghAta, lobhasamudghAta se samavahana aura sabhIsamudaghAtoM se rahita asamavahata-pRthivIkAyikoM meM kauna kisase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? bhagavAn-he gautama ! saba se kama pRthvIkAyika mAnasamudghAta se samayahata haiN| una kA vicAra samuccaya jIyoM ke samAna kara lenA caahie| unakI apekSA krodhasamudaghAta se samavahata pRthivIkAyika vizeSAdhika haiN| yukti pUrvacatu samajhanA caahie| unakI apekSA mAyAsamudaghAta se samavahata pRthivI. kAyika vizeSAdhika haiM / unako apekSA lobhasamudghAta se samavahata pRthivI. - asurakumAranI jema badhAM ja deva arthAt nAgakumAra, suvarNakumAra, agnikumAra, viskumAra, udadhikumAra, dvIpakumAra, dikumAra, pavanakumAra, stanatakumAra, vAnayaMtara, tiSka, ane vaimAnika paNa samajI levA joIe. zrI gautamasvAmI-he bhagavAn ! kolasamuddaghAta, mAnasamuddaghAta, mAyAmuddaghAta, lebhasamughAtathI samavahata ane badhA samudughAtathI rahita-asamavahata-pRthvIkAyikamAM keNa konAthI alpa, adhika, tulya athavA vizeSAdhika che ? zrI bhagavAna-he gautama ! badhAthI ochA pRthvIkAyika mAnasamudraghAtathI samavahata che temane vicAra samuccaya jIve nA samAna karI le joIe. temanI apekSAe samuddaghA tathI samavahata pRthvIkAyika vizeSAdhika che yuktipUrvavata samajI levI. temanI apekSAe mAyAsamudraghAtathI samahata pRthvIkAyika vizeSAdhika che. temanI apekSAe lebasa muddaghAtathI zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1066 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TokA pada 36 sU0 10 krodhAdisamudghAtAlpabahutyanirUpaNam 1053 tyAn, 'evaM jAya paMciMdiyattirakkhajoNiyA' evam-pRthivIkAyikA iva yAvat-apkAyikAH, tejaskAyikAH, vAyukAyikAH, vanaspatikApikAH, dvIndriyAH, trIndriyAH, caturindriyAH pazcandriyatiryagmonikA api pratyekaM sastokA mAnasamudaghAtena samavahatAH santi, tadapekSayA krodhasamudghAtena samavahatA vizeSAdhikAH santi, tebhyo'pi mAyAsamudghA tena samayahattA vizeSAdhikAH santi, tebhyo'pi lomasamudghAtena samayahatA vizeSAdhikAH santi, tadapekSayApi kenApi samudghAtena asamayahatAH saMkhyeyaguNA abaseyAH, 'maNussA jahA jIvA' manuSyAH krodhAdi samudghAtaiH samavahatA asamavahatAzca yathA jIyAH samuccayAH pratipAditA stathA pratipattavyAH, kintu-'NayaraM mANasamugdhAeNaM samohayA asaMkhejjaguNA' naparam-samuccayajIyApekSayA vizeSasnu-kaSAyavyatiriktasamudaghAtasamavahatApekSayA mAnasamudghAtena samayahatA manu dhyA asaMkhyeyaguNA bhayanti, ityayaseyam manuSyANAM mAnabAhulyopalabdheH // 5010 // kAyika vizeSAdhika haiN| unakI apekSA kisI bhI samudghAta se asamavahata pRthivIkAyika saMkhyAtaguNA adhika haiN| unakA vicAra samuccaya jIvoM ke samAna kara lenA caahie| pRthvIkAyikoM ke samAna prakAyika, tejaskAyika, bAyukAyika, vanaspati. kAyika, dIndriya, trIndriya, caturindriya tathA paMcendriyaniyaMca meM bhI mAnasamud ghAta se samavahata saba se kama haiN| unakI apekSA krodhasamudaghAta se samavahata vizeSAdhika haiN| unakI apekSA mAyAsamudghAna se samayahata vizeSAdhika haiM, unakI apekSA lobhasamudghAta se samabahata vizeSAdhika haiM aura unakI apekSA bhI asamabahata saMkhyAtaguNA samajhanA caahie| krodhasamudghAta Adi se samavahata aura asamayahata manuSyoM kI vaktavyatA samuccaya jIvoM ke samAna samajhanI cAhie / kintu samuccaya jIvoM kI apekSA manuSyoM meM vizeSatA yaha hai ki akaSAyasamudghAta samavahata manuSyoM kI apekSA samavahata pRthvIkAvika vizeSAdhika che. temanI apekSAe koI paNa samudughAtathI ajamavahata pRthvIkAyika saMkhyAlagaNa adhika che, temane vicAra samuccaya jInI samAna karI levA joIe. pRthvIpathikanI samAna apUkAyika, tejaskAyika, vAyukAyika, vanaspatikAyika, DhIdriya, trAMndriya, caturindriya, tathA paMcendriya tiryaMca paNa mAnasamudaghAtathI samavahata badhAthI ochA che. temanI apekSAe krodhasamudraghAtathI samahata vizeSAdhika che. temanI apekSAe mAyAsamudraghAtathI samahata vizeSAdhika che. temanI apekSAe lebhasamudaghAtathI samavahata vizeSAdhika che. ane temanI apekSAe paNa asamahata saMkhyAtagaNI samajavA joIe. krodhasamuddaghAta AdithI samahata ane asamavahata manuSyanI vaktavyatA samuccaya jInI samAna samajavI joIe. paNa samuccaya jInI apekSAe manuSyamAM vizeSatA e che ke kaSAyamuddaghAta samavahata manuSyanI apekSAe mAnasamudughAtathI samavahata zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1067 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2054 prajJApanAsUtra ||chaansthiksmudghaatyktvytaa // mUlam-kai NaM bhaMte ! chAumatthiyA samugghAyA paNNattA ? goyamA ! cha chAumatthiyA samugghAyA paNNattA, taM jahA-veyaNAsamugghAe, kasAya samugghAe, mAraNaMtiyasamugghAe, veubviyasamugghAe, teyAsamugyAe, AhAragasamugghAe, neraiyANaM bhaMte ! kai ch|umtthiyaa samugghAyA paNNattA ? goyamA ! cattAri chAumatthiyA samugghAyA paNNatA, taM jahA-beyaNAsamugyAe, kasAyasamugghAe, mAraNaMtiya samugghAe, yeuvviyasamugghAe, asurakumArANaM pucchA, goyamA ! paMca chAumatthiyA samugghAyA paNNattA, taM jahA-ceyaNAsamugghAe, kasAyasamugghAe, mAragaMtiyasamugghAe, yeuvyiyasamugghAe, teyagasamugdhAe, egidiyavigaliMdiyANaM pucchA, goyamA ! tiNi chAumaripayA samugghAyA paNNattA, ta jahA-yeyaNAsamugghAe, kasAyasamugghAe, mAraNaMtiyasamugghAe, NavaraM ghAukAiyANAM cattAri samugghAyA paNNatA, taM jahA-veyaNAsamugghAe. kasAyasamugghAe, mAraNatiyalamugghAe, yeubviyasamugyAe, paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchA, goyamA! paMcasamugghAyA paNNattA, taM jahA-ceyaNAsamugghAe, kasAyasamugghAe, mAraNatiyasamugyAe, yeuvyiyasamugghAe, maNUsANaM kai chAu matthiyA samugghAyA paNNattA ? goyamA ! cha chAumasthiyA samugghAyA paNNatA, ta jahA-veyaNAsamugghAe, kasAyasamugghAe, mAraNaMtiyasamu. gyAe, veuThivayasamugghAe, teyagasamugghAe, AhAragasamugghAe ||suu0 11 // chAyA-kati khalu bhadanta ! chAnasthikA. samudghAtAH prajJaptAH ? gautama ! SaT chAnasthikAH samudghAtAH prajJaptAH, tadyathA-vedanAsamudghAtAH, kaSAyapsamudghAtA, mAraNAntikasamudghAtaH, mAnasamudghAta se samavahata manuSya asaMkhyAtaguNA haiM, kyoMki manuSyoM meM mAna kI bahulatA pAI jAtI hai| // sU0 10 // chAnasthikasamudaghAta zabdArtha-(kaiNaM bhaMte ! chAumatthiyA samugghAyA paNNattA ?) he bhagavan ! chAnasthika samudrAta kitane kahe haiM ? (goyamA cha chAumatthiyA samugghAyA manuSya asaMkhyAtagaNI che, kemake manuSyamAM mAnanI bahulatA maLI Ave che. sU 10 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1068 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 36 sU0 11 chAdmasthikasamudghAtanirUpaNam 1055 cakriya mudghAtaH, taijasasamuddhAtaH, thAhArakasamudghAtaH, nairayikANAM bhadanta ! kati chAmasthikAH samudaghAtAH prajJaptAH ? gautama / catvArazchAdamasthikAH samudghAtAH prajJaptAH, tadyathAvedanAsamudghAtaH, kaSAyasamudghAtaH, mAraNAntikasamudghAtaH, vaikriya samudghAtaH, asurakumArANAM pRcchA, gautama ! paJca chAmasthikAH samudaghAtAH prajJaptAH, tadyathA-vedanAsamudghAtaH, paNNattA) he gautama / chAnasthika- chamastha meM pAye jAnevAle samudghAta chaha kahe haiM (taM jahA-yeyaNAsamugghAe, kasAyasamugghAe, mAratiyasamugyAe, veubjiya samugghAe, teyAsamugyAe, AhAragasamugghAe) ye isa prakAra haiM-yedanAsamudaghAta, kaSAyasamudaghAta, mAraNAntikasamudaghAta, kriyakasamudghAta, tejasasamudaghAta aura aahaarksmudghaat| (neraiyANaM bhaMte ! kaI chAumadhiyA samugghAyA paNNatA?) he bhagavan ! nArakoM meM kitane chAnasthika samudghAta kahe haiM 1 (goyamA! cattAri chAumatthipA samu. gyAyA paNNattA) he gautama ! cAra chAsthikasamudghAta kahe haiM (taM jahA.) ve isa prakAra (veyaNAsamugghAe, kasAyasamugghAe, mAraNaMtiyasamugdhAe, yeubdhiyasamugghAe) vedanAsamudghAta, kaSAyasamudghAta, mAraNAntikasamudUghAta, paikriyaka samudaghAta / (asurakumArANaM pucchA) asurakumAroM saMbaMdhI prazna (goyamA ! paMca chAumatthiyA mamugdhAyA paNattA) he gotama! pAMca chAnasthika samudaghAta kahe haiM (taM chAtmaki samududhAta zahAtha:-(kai Na bhaMte ! chAumasthiyA samugghAyA paNNattA') pAna ! chAimasthita sadhAta khai ncha ? (goyamA ! cha chAumathie samugghAyA paNNattA) hai gautama ! chAmasthichadmazthamA bhajI ApanA samuddhAta cha dai cha. (ta jahA) te / prabhArI cha (veyaNAsamugyAe, kasAyasamugyAe, mAraNaMtiyasa mugghAra, ve uvviyasamugdhAe, teyAsamugdhAe, AhAragasamugghAe) vahanAsamuddhAta, 4AyasabhuyAta, bhA2pil bhuyAta, peThiya samuddaghAta, taijasasamuddhA che ane AhAra samudughAta. (neraiyANa bhaMte ! kai chAumatthiyA samugghAyA paNNatA ?) 3 bhagavan ! nAnA chAmari55 samuddhAta hyA cha 1 (goyamA ! cattAri chAumatthiA samugdhAyA paNNattA) 3 gautama yA2 chAmasthi4 samudhAta Bai che. (ta jahA) to mAre (veyaNAsamugyAe, kasAyasa mugghAe, mAraNaMtiyasamugyAe, veudhyiyasa mugdhAe) nAsa bhusa, 45samudha ta, mAraNAtikasamuddaghAta ane vaikriyasamudughAta. (asurakumArANa pucchA) masu27mAre sabhI prazna (goyamA! paMca chAsamatthiyA samugdhAyA paNNattA) : gautama ! pAMya chAmasthi: samuddhAta 4i cha (ta jahA) te mA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1069 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre kaSAyasamudghAtaH, mAraNAntikasamudghAtaH, vaikriyasamudghAtaH, taijasasamudghAtaH, ekendriyavikalendriyANAM pRcchA, gautama ! trayazchAdamasthikAH samudghAtAH prajJaptAH, tadyathA-vedanAsamudghAtaH, kaSAyasamudghAtaH, mAraNAntikasamudghAtaH, navaraM vAyukAyikAnAM catvAraH samudghAtaH prajJaptAH, tadyathA-vedanAsamudghAtaH pAyasamudghAtaH, mAraNAntikasamudghAtaH, vaikriyasamud ghAtaH, pazcendriya tiryagyonikAnAM pRcchA gautama ! pazca samudghAtAH prajJaptAH, tadyathA-vedanA samudghAtaH, kaSAyasamudghAtaH, mAraNAntikasamudghAtaH, vaikriyasamudghAtaH, taijasasamudaghAtaH, jahA - yeyaNAsamugdhAe, kasAyasamugdhAe, mAraNaMtiyasamugdhAe, ceDavviyasamu. e, te samugdhA) ve isa prakAra hai- vedanA samudghAna, kaSAyasamudaghAta, mAraNAntikasamudghAta, vaikriyasamudghAta aura teja sasamudghAta / (egiMdiyavigaliMdiyANaM pucchA ?) ekendriyoM aura cikalendriyoM saMbaMdhI prazna ( goyamA ! tiSNi chAumatthiyA samugdhAyA paNNattA) he gautama! tIna chAsthika samudaghAta kahe haiM taM jahA - veyaNAsamugdhAe, kasAyasamukhAe, mArapaMtiya samugdhAe) ve isa prakAra - vedanAsamudghAta, kaSAyasamudghAta, mAraNAntikasamudghAta ( NacaraM) vizeSa (vAukAiyANaM cattAri samugdhAyA paNNattA) vAyukAyikoM meM cAra samudghAta kahe haiM (taM jahA - veghaNAsamugdhAe. kasAyasamu Jare, mAraNaMtiya samugdhAe, veundhiyasamugdhAe) ve isa prakAra - vedanAsamudghAta, kaSAyasamudghAta, mAraNAntikasamudghAta, vaikiyasamudghAta / 1056 (paMcidiyatirikkhajoNiyANaM pucchA ?) paMcendriyatiyecoM saMbaMdhI prazna ? (goyamA ! paMca samugdhAyA paNNattA) he gautama! pAMca samudghAta kahe haiM (taM jahAveNAsamugdhAe kasAgasamugdhAe. mAraNaMtiya samugdhAe, veubviyasamugdhAe, are (veyaNAsamugdhAe, kasAyasamugdhAe, mAraNaMtiyasamugdhAe deuvviyasa mugdhAe, teyagasamugghA e) pehanAsamuddadhAta, upAyasamudghAta, bhArayAMtisamuddhaghAta, vaiDiyasabhuddhAta ane taijasasamuddhAta. (egiMdiya, vigaliMdiyANa' pucchA) yeDendriyo bhane vivendriyo samadhI prazna (goyamA ! tiSNi cha / umatthiyA samugdhAyA paNNattA) he gautama! | chAhUbhasthimsabhuddadhAta udyAM che (ta jahA) te prAre (veyaNAsamugdhAe kasAyasamugdhAe, mAraNaMtiya samugdhAeM) behanAsamuddadhAta kaSAyasamudhdha ta ane mAraNAtikasamudlAta. (vara) vizeSa (vAukAiyANaM cattAri samugdhAyA paNNattA) vAyuayi mAM yAra samudraghAta hyAM che. (ta jahA) te yA pravare (veyaNAsamugdhAe, kasAyasamugdhAe, mAraNaMtiyasa mugdhA e, vevviyasamugdhA 9) vehanAsamudghAta, uSAyasamudghAta, bhAraNAMtisamudghAta bhane baihiyasamudddhAta (paMcidiyatirikkha joNiyANa pucchA) pathendriya tirythe| samadhI prazna (goyamA ! paMcamugdhAyA paNNatta) he gautama! pAMya samudghAta (taM jahA) te yA prakAre zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1070 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhino TIkA pada 36 sU0 11 chAdmasthikasamudghAtanirUpaNam manuSyANAM kati chAmasthikAH samudghAtAH prajJatAH ? gautama ! SaT chAnasthikAH samud: ghAtAH prajJaptAH tadyathA-vedanAsamudghAtaH, kaSAyasamudghAtaH, mAraNAntikasamudghAtaH, kriya samudghAta:, tejasasamudghAta:, AhArakasamudghAtaH / sU0 1 // TIkA-atha chAnasthi kasamudghAtAn prarUpayitumAha-'kai NaM bho ! chAumatthiyA samugdhAya paNNatA ? he bhadanta ! kati khalu chAnasthikAH-chadmasthasambandhinaH samud ghAtAH prAguktarUpA: prajJaptAH ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'cha chAumatthiyA samugghAyA paNNatA' SaT chAdamasthikAH samudghAtAH prajJaptAH, 'taM jahA-yeyaNAsamugdhAe, kasAyateyagasamagghAe) ve isa prakAra haiM-vedanAsa muddhAta, kaSAyasamudghAta, mAraNAntikasamudghAta kriyasamudghAta, taijasasamudghAta / (maNUsANaM kai chAumatthiyA samugdhAyA paNNattA ?) he bhagavan ! manuSyoM ke kitane chAnasthikasamudaghAta kahe haiM ? (goyamA! cha chAumatthiyA samugghAyA paNattA) he gautama! chaha chAnasthikasamudghAta kahe haiM (taM jahA veyaNAsamugghAe, kamAyasamugyAe, mAraNaMtiyasamugghAe, veughiya samugghAe, teyagasamugghAe, AhAragasamugghAe) ve isa prakAra-vedanAsamudaghAta, kaSAyasamudghAta, mAraNAntikasamudghAta, vaikriyasamudaghAta, tejasasa muddhAta aura AhArakasamudaghAta / / sU0 11 // TIkArtha-aba chamastha ko honevAle samudghAtAM kA kathana kiyA jAtA hai gautamasvAmI-he bhagavan ! chAsthika arthAt chadamastha saMbaMdhI samudaghAta kitane haiM ? bhagavAna-he gautama ! chAdmasthika samudghAta chaha kahe haiM, jo isa prakAra haiM-(1) vedanAsamudaghAta (2) kaSAyasamudghAta, (3) mAraNAntikasamudghAta (4) (veyaNAsamugghAe, kasAyasamugdhAe, mAraNaMtiyasamugdhAe, veuvyiyasamugdhAe, teyagasamugghAe) vedanA samughAta, kaSAyasamuddaghAta, mAraNAMtikasamuddaghAta vaikiyasamughAta ane taijasasamuddaghAta (maNUsANa kai chAumatthiyA samugdhAyA paNNattA ?) manuSyAnA khai chAmastha samuddhAta 4i cha ? (goyamA! cha chAumasthiyA samugghAyA paNNattA) he gautama ! 7 7.6. bhasthi: samuddhAta 4i cha (ta jahA) te yA pramANe (veyaNAsamugghAe, kasAyasamugghAe, mAraNaMtiyasamugyAe, beubviyasamugghAe, tejagasamugyAe, AhAragasamugdhAe) vahanAsamuddhAta, kaSAyasamuddaghAta, mAraNAMtika samuddaghAta, vakriyasamuddaghAta, teja samuddaghAta, ane AhArakasamuddhAta. | sU0 11 | TIkArtha :- chamastha thanArA samuddaghAtakonuM sthana karAya che zrI gautamasvAmI-he bhagavan! chAtmathika arthAt chamastha saMbaMdhI muddaghAta hai / cha? zrI bhagavAna he gautama ! chAmathika samughAta cha kahyA che, je prakAre-(1) peTanA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1071 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1058 prajJApanAsUtre samugdhAe, mAraNaM tiyasamugdhAe, veubviyasamugdhA e, taiyAsamugdhAe, AhAragasamugdhAeM' tadyathA - vedanAsamudghAtaH, kaSAya samudghAtaH, mAraNAntikasamudghAtaH, vaikiyasamudghAtaH, taijasa samudghAtaH, AhArakasaGghAtaH, samprati nairayikAdInAM caturviMzatidaNDakakrameNa chAmasthikasamudghAtAn prarUpayitumAha- 'nevaiyA NaM bhaMte / kai chAumatthiyA samugdhAyA paNNattA ?' he bhadanta ! nairakANAM kati chAdmasthikAH samudyAtAH prajJaptA ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! 'cattAri chAumatthiyA samugdhAyA paNNattA' catvArazchAdma masthikAH [: samudghAtA nairayikANAM prajJatAH, 'taM jahA - veNAsamugdhAe, kasAyasamugdhAe, mAraNaMtiyasamugdhAe, veu for samugdhA' tadyathA-vedanA samudghAtaH kaSAyasamudghAtaH, mAraNAntikamamudghAtaH, vaikriyasamudghAtaH, nairavikANAM tejolabdherAhArakalabdhezvA sadbhAvena taijasamudghAtAhAraka samudghAtA saMbhavAt bhAdyAcatvAra eva samudghAtAzchadmasthAvasthAyAM saMbhavanti, 'asurakumArANaM pucchA' asurakumArANAM kiyantazchAdmasthikAH samudghAtAH prajJaptAH ? iti pRcchA, bhagavAnAha - baiMkiyasamudghAta (5) taijasasamudghAta (6) AhArakasamudghAta / aba nAraka Adi caubIsa daMDakoM ke krama se chAnasthika samudghAtoM kI prarUpaNA karate haiM gautamasvAmI - he bhagavan ! nArakoM ke chAdmasthika samudghAta kitane kahe gae haiM ? bhagavAn he gautama! nArakoM ke chAdamasthika samudghAta cAra kahe haiM, yathA(1) vedanA samudghAta (2) kaSAyasamudghAta (3) mAraNAntikasamudghAta aura (4) vaikiya samudaghAta | nArakoM meM tejolabdhi aura AhArakalabdhi kA abhAva hone se taijasasamudraghAta aura AhArakasamudaghAta nahIM hotA / gautamasvAmI - he bhagavan ! asurakumAroM meM chAdmasthika samudaghAta kitane hote haiM ? samudrghAta (2) 4SAyasamudghAta ( 3 ) bhArakhAntim samudghAta (4) vaiDiyasabhuddhAta (4) taijasa-muddAta (6) a hArakasamruddhAta. have nAraka Adi cAvIsa daDakAnA kramathI chAmasthikasamuddhAtanI prarUpaNA kare che-- zrI gautamasvAmI-he bhagavana / nArakAnA chAmasthika samudghAta keTalAM kahelA che ? zrI bhagavAna hai gautama ! nArakonA chAmasthika muddAta cAra kahyA che--jemake (1) vedanAsamudghAta, (ra) kaSAyasamuddAta (3) mAraNAMtikasamundvata (4) vaikriyasamuddAta nArakAmAM tejolabdhi ane AhAraka labdhine abhAva hAvAthI taijasasamuddAta ane a hAraka samuddhAMta nathI hatA. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! asurakumArAmAM chAmarthikasamuAna keTalAM deva che ? zrI bhagavAna-he gautama ! asurakumAzamAM pAMca chAddhasthikasamuddAta hAya che, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1072 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 36 sa0 11 chAdmasthikasamudghAtanirUpaNam 1059. 'goyamA !' he gautama ! 'paMca chAumatthiyA samugghAyA paNNattA' pazca chAnasthikAH samudghAtA asurakumArANAM prajJaptAH 'taM jahA-veyaNAsamugghAe, kasAyasamugghAe, mAratiyasamugghAe, veuvviyasamagyAe, teyagasamugghAe' tadyathA-vedanAsamudghAtaH, kapAyasamudghAtaH, mAraNAntika samudghAtaH, vaikrayasamudghAtaH, taijasasamudghAtaca, tathA ca devAnAM caturdazapUrvAdhigamAbhAvena bhavapratyayAcca teSAmAhArakalavdhyabhAyAd AhArakasamudghAto na saMbhavati, kintu teSAM tejolabdhisadbhAvena taijasasamudghAtaH saMbhavatyeya tasmAda asurakumArANAmapi devavizeSatvAda AhArakasamudghAtayarjitAH, zeSAH paJcasamudghAtAH pradarzitAH, iti bhASaH, gautamaH pRcchati'egidiyavigaliMdiyANaM pucchA ekendriyavikalendriyANAM kiyantazchAdamasthikAHsamudghAtAH prajJaptAH ? iti pRcchA. bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'tiNi chAumatthiyA samugghAyA paNNattA' trayazchAdmasthikAH samudghAtA ekendriyANAM vAyuvarjitAnAM vikalendriyANAzca ___ bhagavAn-he gautama ! asurakumAroM meM pAMca chAnasthika mamudaghAta hote hai, yathA-(1) vedanAsamudghAta (2) kaSAyasamudaghAta (3) mAraNAntikasamudaghAta (4) kriyasamudaghAta aura (5) taijasasamudaghAta / deva caudaha pUrtho ke jJAtA nahIM hote ataH aura bhava ke kAraNa se bhI AhArakalabdhi se rahita hote haiN| isase unameM AhArakasamudaghAta kA saMbhava nahIM haiN| kintu tejolabdhi unameM hotI hai, ataeva taijasasamudaghAta to saMbhava hai| asura kumAra bhI deva haiM, ataeva AhArakasamudaghAta ke sivAya zeSa pAMca chAdasthika samudghAta unameM kahe gae haiN| gautamasvAmI-haiM bhagavan ! ekendriyoM aura vikalendriyoM meM chAdmasthika samudghAta kitane kahe haiM ? bhagavAn-he gautama ! ekendriyoM aura vikalendriyoM meM tIna chAmasthika samudghAta kahe haiM, ve isa prakAra haiM- (1) vedanAsamudaghAta (2) kaSAyasamadaghAta (3) mAraNAntikasamudaghAta / cAyukAyikako choDakara ekendriyoM meM aura vikale. namaH (1) yahanAsamuddhAta (2) 55 yasamutrAta (3) bhAratisabhuidhata(4) ya. samudraghAta (5) tejasasamudraghAta deva caudapUrvanA jJAtA nathI hatA tethI ane bhAvanA kAraNe paNa AhAraka labdhithI rahita hoya che tethI temanAmAM AhAraka samudgha tata saMbhava nathI. paNa tejalabdhi temanAmAM hoya che, tethI tejasasamughAtane saMbhava che, asurakumAra paraNa deva che, tethI ja AhArakasamughAtanA sivAya zeSa pAMca chAtmaki samughAta temanAmAM kahelA che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! kendriya ane vizlendriye mAM chAtmacchika samudradhaat DeTA sA cha ? zrI bhagavAna-he! gautama ! ekendri ane vikalendrimAM traNa chAspika samu dhAta hA cha, tasA mA 42 4-(1) behanAsamuddhAta (2) 4SAyasamuddhAta (3) mAraNAMtikasamuddaghAta. vAyukApike sivAya ekendrimAM ane vikasendrimAM vaikipalabdhi, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1073 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1060 prazApanAsUtre prajJaptAH, 'taM jahA-veyaNAsamugghAe kasAyasamugghAe maraNaMtiyasamugghAe' tadyathA-vedanasamud ghAtaH, kaSAyasamudghAtaH, mAraNAntikasamuvAtaca, tathA ca vAyuvarjitaikendriyavikalendriyANAM vaikriyAhArakatenolabdhInAmasamAvena teSAM tat tritayasamudghAtAsaMbhavAd AdyAstrayo vedanA kaSAyamaraNalakSaNAH samudghAtA uktAH kintu-'NavaraM vAukAiyANaM cattAri samugghAyA paNNattA' navaraM vAyukAyikAnAM catvAraH samudaghAtAH prajJaptA: 'taM jahA-veyaNAsamugghAe, kasAyasamagghAe, mAraNatiyasamugyAe, beunviyasamugghAe' tadyathA-vedanAsamudghAtaH, kaSAyasamudghAtaH, mAraNAntikasamudghAtaH, vaikriyasamudghAtazca, bAdaraparyAptAnA vAyukAyikAnAM vaikriyalabdheH sadbhAvena kriyasamudghAtasyApi sambhavAt gautamaH pRcchati-paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchA' pazcandriyatiryagyonikanA kiyantazchAnasthikAH samudghAtAH prajJaptAH ? iti pRcchA, bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'paMcasamugghAyA paNNattA' paJcasamudghAtAH paJcandriyati yonikAnAM chadamasthAvasthAyAM prajJaptAH, 'taM jahA-vevaNAsamugyAe, kasAyasamugghAe, ndriyoM meM caikriyalabdhi, taijasalabdhi aura AhArakalabdhi nahIM hotI, ataeca tIna samudadhAta kA unameM saMbhava nahIM haiM, isa kAraNa unameM prAraMbha ke tIna samudaghAta vedanAsamudghAna, kaSAyasamudaghAta aura mAraNAntikasamudghAta hI kahe gae haiM / vizeSatA yaha hai ki vAyukAyikoM meM cAra samudaghAta hote haiM, jo isa prakAra haiM-(1) vedanAsamudghAta (2) kaSAyasamudghAta (3) mAraNAntikasamudghAta (4) vaikriyasamudghAta / bAdaraparyApta vAyukAyikoM meM vaikriyalabdhi kA sadabhAva hone se caikriyasamudaghAta bhI hotA hai| ___ gautamasvAmI-he bhagavana ! paMcendriyatiryaMcoM meM kitane chAdamasthika samudghAta hote haiM ? bhagavAna-he gautama! paMcendriyatiryacoM meM pAMca chAdamasthika samudaghAta hote haiM, ve isa prakAra haiM-(1) vedanasamudghAta (2) kaSAyasamudaghAta (3) mAraNA taijasUlabdhi ane AhArakalabdhi nathI hotI, tethI traNa samudraghAtano temanAmAM saMbhava nathI, e kAraNe temanAmAM prAraMbhanA traNa samuddaghAta-vedanAsamughAta, kaSAyasamuddaghAta, mAraNAntikasamuddhAta. vizeSatA e che ke vAyukAyikAmAM cAra samudraghAta thAya che je A prakAre che (1) (1) nAsabhudhAta (2) 4AyasamuddhAta (3) mARiltasamuddhAta (4) ane vaishysamughAta. bAdara paryApta vAyukAyikamAM vaikilabdhine sadbhAva hovAthI vaikriyasamudraghAta 5 thAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! paMcendriyatiyAmAM keTalA chAmacchika samudradhaat thAya cha ? zrI bhagavAna-he gautama! paMcendriyatiryaMcamAM pAMca cha masthika samudraghAta thAya che, te mA 12 4-(1) venAsamuddhAta (2) pAyasamuddhAta (3) bhAratisabhudhAta zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1074 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamaicodhinI TIkA pada 36 sU0 11 chAmasthikasamudghAtanirUpaNam 1061 mAraNaMtiyasamugghAe, veubdhiyasamugyAe, teyagasamugghAe' tadyathA-vedanAsamudghAsaH, kaSAyasamudghAtaH, mAraNAntikasamudghAtaH, vaikriyasamudghAtaH, taijasasamudghAtaca, pazcendriyatirya. gyonikAnAM caturdazapUrvAdhigamAbhAvena teSAmAhArakalabdheramAyAd AhArakasamudghAto na saMbhavati, tadbhinnAH pazcApi samudghAtA steSAM chAdmasthikAH saMbhavantIti bhAvaH gautamaH pRcchati-'masANaM kai chAumatthiyA samugghAyA paNNattA ?' manuSyANAM kati chAdmasthikAH samudghAtAH prajJAptA: ?, bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'cha chAumatthiyA samugghAyA paNNattA' SaT chAnasthikAH samudghAtA manuSyANAM prajJaptAH, ta jahA-veyaNAsamughAe, kasAyasamughAe, mAraNaMtiyasamugyAe, yeubdhiyasamugghAe, teyagasamugyAe AhAragasamugghAe' tadyathA-vedanA samudghAtaH, kaSAyasamudghAtaH, mAraNAntikasamudghAta:, kriyasamudghAtaH, taijasasasuddhAtaH, AhAraka pamudghAtazca, tathA ca manuSyANAM catudaza pUrvAdhigamasyApi sadbhAvena AhArakalabdhisaMbhavAt teSAmAhArakasamudghAto'pi saMbhavatIti bhAvaH ityevaM yeSAM yAvantazchAmasthikAH samudghAtAH saMbhavanti sma teSAM tAvantaste prarUpapitAH ||suu0 11 // ntikasamudaghAta (4) caikriyasamudaghAta aura (5) tejasasamudghAta / paMcendriya tiryaMca caudaha pUryoM kA adhigama nahIM kara sakate, ataeva unameM AhArakalabdhi kA abhAva hotA hai aura AhArakalabdhi kA abhAva hone se AhArakasamudaghAta kA bhI abhAva hotA hai| tAtparya yaha hai ki unameM AhArakasamudghAta ke ati rikta zeSa pAMca chAasthika samudghAna hote haiN| gautamasthAmI-he bhagavan ! manuSyoM meM kitane chAnasthika samudghAta hote haiM ? bhagavAn-he gautama ! manuSyoM meM chaha chAyasthika samudghAta hote haiN| ve isa prakAra haiM-(1) vedanAsamudghAta (2) kaSAyasamudghAta (3) mAraNAntikasamud ghAta (4) vaikriyamamudghAta (5) taijasa samudghAta aura (6) AhArakasamudghAta / manuSya caudaha pUryoM kA bhI jJAna prApta kara sakate haiM, ataeva unameM AhArakasamudghAta kA bhI saMbhava haiM / isa prakAra jinameM jitane chAnasthika samudghAta kA (4) kriyasamudraghAta ane (5) taijasasa muddaghAta. pAMcendriyatiryaMca cauda pUrvenA adhi gama nathI karI zakatA, tethI ja temanAmAM AhAraka labdhine abhAva hoya che ane AhAraka labdhino abhAva hovAthI AhAra samughAtane abhAva hoya che. tAtparya e che ke, temanAmAM AhArakasamughAtanA atirikta zeSa pAMca chAbhasthika samuddaghAta hoya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! manuSyamAM keTalA chAmarikasamughAta thAya che? zrI bhagavAna-he gautama! manuSyamAM cha chAtmasidhakasamudraghAta thAya che. te A prA2nA hai-(1) vahanAsabhudhAta (2) pAyasamuddhAta (3) bhArantisamuddhAta (4) paiThi5samuddhAta (5) terassamuddhAta (6) mane sADa.24 samuddhAta. manuSya caudapUrvanuM jJAna prApta karI zake che, tethI ja temanAmAM AhAzkasa muddaghAta zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1075 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1062 prazApanAsUtre mUlam -jIce NaM bhaMte ! veyaNAsabhugghAeNaM samohae samohaNittA je poggale nicchabhai, tehi NaM bhaMte ! poggalehi kevaie khette aphuNNe kevaie khette phuDe ? goyamA ! sarIrappamANamette vikkhaMbhavAhalleNaM niyamA chadisiM evaie khette aphupaNe, evaie khette phuDe, se NaM bhaMte ! khitte kevaikAlassa apphuDe, kevaikAlassa phuDe ? goyamA ! egasamaieNa vA dusamaieNa vA tisamaieNa vA vigaheNaM evaikAlassa aphupaNe, evaiyakAlassa phuDe, teNaM bhaMte ! poggale kevaikAlassa nicchabhai ? goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhuttassa, ukkoseNaM visesAhiyassa aMtomuhuttassa, teNaM bhaMte ! poggalA nicchuDhA samANA jAI tattha pANAI bhUyAI jIvAI sattAiM abhihaNati, vatteti, leseMti, saMghAeMti, saMghaTuMti, paritApUti, kilAmeMti, uddaveMti, tehiM to NaM bhaMte ! se jIve kaI kirie ? goyamA ! siya tikirie siya caukirie siya paMcakirie, te NaM bhaMte ! jIvA tAo jIvAo kaikiriyA ? goyamA ! siya tikiriyA siya caukiriyA, siya paMcakiriyA, se NaM bhaMte ! jIce te ya jIvA aNNesiM jIvANaM paraMparAghAeNaM kaikiriyA ? goyamA! tikiriyA vi, ca ukiriyA vi, paMcakiriyA vi, neraieNaM bhaMte ! veyaNAsamugghAeNaM samohae, evaM jaheba jIve NavaraM neraiyAbhilAyo, evaM niravasesaM jAya vemANie, evaM kasAyasamugghAo vi bhANiyavyo, jIve gaM bhaMte ! mAraNaMtiyasamugghAeNaM samohaNai samohaNittA je poggale Niccha bhai, tehiM NaM bhaMte ! poggalehiM kevaie khette apphuNNe kevaie khette phuDe ? goyamA! sarIsappamANamette vikkhaMbhabAhalleNaM AyAmeNaM jahapaNeNaM aMgulassa asaMkhejaibhAgaM ukkoseNaM asaMkhejAiM joyaNAI egadisiM evaie khette aphuNNe, evaie khette phuDe, se NaM bhate / khette saMbhava haiM, unakA nirUpaNa kiyA gayA / / sU0 11 // paNa saMbhave che e prakAre jemanAmAM jeTalA chAtmacchikasamuddaghAtano saMbhava che, tenuM nirUpaNa karAya che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1076 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 36 sU0 12 vedanAsamudghAtagatajIyasvarUpanirUpaNam 1063 kepaikAlasta aphuNNe kevaikAlassa phuDe ? goyamA ! egasamaieNa vA dusamaieNa vA tisamaieNa yA causamaieNa vA viggaheNaM evaikAlassa aphugaNe, evaikAlassa phuDe, sesaM taM ceva jAva paMcakiriyA vi, evaM neraie vi, NavaraM AyAmeNaM jahaNNeNaM sAiregaM joyaNasahassaM ukoseNaM asaM khejAiM joyaNAI, egadisiM evaie khette aphuNe, evaie khitte phuDe, viggaheNaM egasamaieNa vA, dusamaieNa vA, ti samaieNa vA, NavaraM causamaieNa vA na bhannai, sesaM taM ceva jAva paMcakiriyA vi, asurakumArasta jahA jIvapade, NavaraM viggaho tisamaio jahA neraiyassa, sesaM taM ceva, jahA asurakumAre, evaM jAva vemANie, NavaraM egidie jahA jIve niravasesaM / / sU0 12 // ___ chAyA-jIyaH khalu bhadanta ! vedanAsamudghAtena samavahataH samayahatya yAn pudgalAna nikSipati, taiH khalu bhadanta ! pudgalaiH phiyat kSetram ApUrNam kiyat kSetraM spRSTam ? mautama / zarIrapramANamAtraM viSkambhabAhalyena niyamAt SaT dika, iyat kSetram ApUrNam iyat kSetraM spRSTam, tat khalu bhadanta ! kSetraM kiyatkAlasya bhApUrNam, kiyat kAlastha spRSTam ? gautama ! ekasama zabdArtha-(jIve NaM bhaMte ! veyaNAmamugghAeNaM samohae) he bhagavan ! jIva vedanAsamudghAta se samayahata huA (samohaNittA) samavahata hokara (je poggale nicchubhai) jina pudgaloM ko nikAlanA hai (tehiM NaM bhaMte ! poggalehiM) he bhaga van ! una pudgaloM se (kevaie khette) kitanA kSetra (aphuNNe) paripUrNa (kevaie khette phuDe ?) kitanA kSetraspRSTa hotA hai ? (goyamA ! (sarIrappamANameta) he gautama! zarIrapramANa mAtra (vikkhaM bhavAhalleNaM) viSkaMbha aura vAhalya se (niyamA) niyama se (chadisiM) chahoM dizAoM meM (ecaie khette) itanA kSetra (aphuNNe) pUrita huA (ecaie khette phuDe) itamA kSetra spRSTa huA (se NaM bhaMte khette keyaha kAlasma apphuNNe ?) he bhagavana ! vaha kSetra kitane kAla meM pUrita zahAtha :-(jIveNa bhaMte ! veyaNAsamugdhAraNa samohae) pan ! 75 pehanAsamuda. dhAtathA sabhapaData ne (samohaNittA) sabhapata dhane (je poggale nicchubhai) 2 pusAne / che. (tehiM Na bhaMte ! poggalehi) 3 pan ! sAthI (kevaie khette) tenA hai| kSetra (apphuNe) pari kevaie khette phur3e ?) Baa kSetra 2YSTa thAya cha ? (goyamA ! sarIrappamANamette) 3 gautama ! zarIra pramANa bhAtra (vikkhaMbhabAhallaNa) (104 mane pADalyathI (niyamA) niyamathI (chaddIsiM) 7 dizAmAmA (ecaie khette) mArA kSetra (aphuNNe) purIta thayA (evaie khette phuDe) meTA kSetra spRSTa thy| cha, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1077 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1064 prazApanAstre yena vA dvi samayena yA trisamayena yA vigrahaNa, iyatkAlasya ApUrNam iyatkAlasya spRSTaH tAna khalu bhadanta ! pudgalAn kiyat kAlasya nikSipati ? gautama ! jaghanyena antarmuhUrtasya utkRSTena vizeSAdhikasyAntarmuhUrtasya, te khalu bhadanta ! pudgalA nikSiptAH santo yAn tatra prANAn bhUtAn jIvAn satyAn abhinanti vartayanti lezayanti saMghAtayanti saMghaTTayanti paritApayanti klamayanti apadrAvayanti tebhyaH khalu bhadanta ! sa jIvaH kati kriyaH ? gautama ! huA ? (kevai kAlassa phuDe) kitane kAla meM spRSTa huA ? (goyamA ! egasamaieNa vA dusamai eNa vA tisamaieNa vA viggaheNa) he gautama ! eka samaya ke, do samaya ke athavA tIna samaya ke vigraha se (ecaikAlassa) itane kAla meM (aphuNNa) pUrita huA (ecaie kAlassa phuDe) itane kAla meM spRSTa huaa| __(te NaM bhaMte ! poggale) he bhagavan ! una pudgaloM) ko kevaikAlassa) kitane kAla meM (nacchubhai) nikAlatA hai (goyamA ! jahaNeNaM aMtomuhuttassa) he gautama ! jaghanya antarmuhUrta meM (ukkoseNa vi aMtomUhuttassa) utkRSTa bhI antarmuhUrta meM ! _ (te NaM poggalA) ve pudgala (nicchUDhA samANA) bAhara nikale hue (jAI tattha pANAI bhUyAI jIvAiM sattAI) vahA~ jina prANiyoM, bhUtoM, jIvoM aura satvoM kA (abhihaNaMti) abhighAta karate haiM (yatteti) Avartta patita karate haiM cakara khilAte haiM (leseMti) kucha chate haiM (saMghAeMti) saMhata karate haiM (saMghaTeti) saMghahita karate haiM (paritAti) pIDita karate haiM (kilAmeMti) mUrchita karate haiM (uddati) ghAta karate haiM (tehito NaM bhaMte ! se jIve kaI kirie) he bhagavan ! una se vaha jIva kitanI (se Na bhaMte khette kevaikAlassa apphuraNe) 3 mapan ! te kSetra rekhA mA pu2|| thAya cha ? (kevaikAlassa phuDe) DeTA bhI spRSTa thAya che. (goyamA ! egasamaieNa yA dusamabaraNa yA tisamaieNa vA viggahega) 3 gautama ! me samayanA, meM samayAnA ma25 ra samayamA vithI (evaikAlassa) sA (apphuNNe) purita thye| (evaiyakAlassa phuDe) yeTasA mA 2STa thayesa . (te NaM bhaMte ! poggale) mapan ! ta pugasone (vevaiyakAlassa) anANamA (nicchubhai) niNe cha (goyamA ! jahaNNeNaM aMto muhuttassa) gautama! or4.4 antabhu tabhA (ukkoseNaM vi aMto muhuttAsa) GTa 555 mantabhuta mA. (teNa poggalA) te 56 (nicchUDhA samANA) mahA2 nAna (jAI tattha pANAI bhUyAI jIvAiM sattAi) tyAMce prAliyo, bhUjo, yo, bhane satyAne (abhihaNaMti) mali. ghAta che (vatteti) Apatta patita 32 cha-242 bhava cha (leseti) thAI ma cha (saMghAeMti) sehata 42 che (saMghaTTeti) sahita 2 cha (paritA ti) pIDita 42 che (kilA meMti) bhUchita 42 che (uddaye ti) ghAta 42 che. (tehito Na bhaMte ! se jIye kai kirIe) 3 bayAna ! tenAya te 75 DesI zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1078 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyodhinI TIkA pada 36 sU0 12 vedanAsamudghAtagatajIvasyarUpanirUpaNam 1065 syAt trikriyaH, sthAra catuSkriyaH, syAt paJcakipaH, te khalu bhadanta ! jIpA stebhaSo jIyebhyaH kati kriyAH ? gautama ! sthAna trikriyAH, syAccatuSkriyAH, syAt paJcakriyAH, sa khalu bhadanta ! jIyaH te ca jIvA anyeSAM jIvAnAM paramparAghAtena kati kriyAH ? gautama ! trikriyA api, catuSkriyA api, pazca kriyA api, nairaSikaH khalu bhadanta ! vedanAsamudghAtena samavahataH samavahatya evaM yathaiva jIva:, navaraM nairayikAbhilApaH, evaM nirayazeSaM yAyad vaimAnikaH, evaM kaSAya samudghAto'pi bhaNitavyaH, jIyaH khalu bhadanta ! mAraNAntikasamud kriyAvAlA hotA hai ? (goyamA ! siya tikirie) he gautama ! kadAcit tIna kriyAvAlA (siya cata kirie) kadAcit cAra kriyAvAlA (siya paMcakirie) kadAcita pAMca kriyAvAlA (te NaM jIvA tAo jIvAo kA kiriyA ?) ve jIva usa jIva se kitanI kriyAyAle hote haiM ? (goyamA ! siya tikiriyA) he gautama ! kadAcit tIna kriyAvAle (siya caukiriyA) kadAcit cAra kriyAvAle (siya paMcakiriyA) kadAcit pA~ca kriyAvAle / ___(se gaM bhaMte ! jove teya jIvA) he bhagavan ! vaha jIva aura ve jIva (aNNe siM jIvANaM) anya jIvoM kA (paraMparAghAeNa) paramparA se ghAta karane se (kai kiriyA) kitanI kriyAvAle hote haiM ? (goyamA ! tikiriyA vi cakiriyA vi, paMcakiriyA vi) he gautama ! tIna kriyAvAle bhI, cAra kriyAghAle bhI, pAMca kiyAvAle bhii| (neraie NaM bhaMte ! veyaNAsamugghAeNaM samohae) he bhagavan ! nAraka vedanA samudaghAta se samavahata huA (evaM jaheva jIye) isa prakAra jIva ke samAna (Na varaM neraiyAbhilAyo) vizeSa 'nAraka' zabda kA uccAraNa karanA cAhie (evaM ThiyAvANA DAya cha ? (goyamA ! siya ti kirIe) gautama ! 54Aya 15 // (siya cau kirIe) 44Aya yA2 ThiyAvA (siya paMca kirIe) 4.5 pAMya yAvA (te Na jIvA tAo jIvAo kai kirIyA) te 25 te 4thI mI yA DAya cha 1 / __(goyamA ! siya ti kirIyA) 3 gautama ! bAya 15 jiyAvA (siya cau kirIyA) hAya yA2 (yAyANA (siya paMca kirIyA) hAya pAMca ThiyAvANA. (se Na bhaMte ! jIve te ya jIvA) hai lagapana ! te 75 bhane te 7 (aNNesiM jIvANaM) 24nya vAnI (paraMparAghAeNa') 55rAthI dhAta 42pAthI (kai kirIyA) haiTI diyA thAya cha ? (goyamA ! tikiriyA vi caukiriyA vi, paMca kiriyA vi) he gautama ! traNa kriyAvALA paNa, cAra kriyAvALA paNa, pAMca kriyAvALA paNa. ___ (neraiyA bhaMte ! veyaNAsamugghAhaNa samohae) 3 mApan ! nA24 vahanAsamudhAtathI sabhahata thayesa (eva jaheva jIve) mA rIte panI ma (Napara neraiyAbhilAvo) vizeSa nA24, za6-4nu hunthyA255 42 . (evaM niravasesa jAra vemANie) mArIta zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1079 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1066 prajJApanAstre ghAtena samaya hanyate, samavahatya yAn pudgalAn nikSipati taiH khalu bhadanta ! pudgalaiH kiyat kSetram ApUrNam, kiyat kSetraM spRSTam ? gautama ! zarIrapramANamAtraM viSkambhavAhalyena AyAmena jaghanyena aGgulasyAsaMkhyeyabhAgam utkRSTena asaMkhyeyAni yojanAni ekadig etAvat kSetram ApUrNam etAvat kSetraM spRSTam tat khalu bhadanta ! kSetraM kiyatkAlasya ApUrNam ? kiya. kAlasya spRSTam ? gautama ! ekasamayena vA dvisamayena yA trisamayena vA catuH samayena vA nirabasesaM jAya vemANie) isa prakAra sampUrNa kathana vaimAnika taka smjhnaa| (evaM kasAyamamugghAo vi bhANiyavyo) isI prakAra kaSAyasamudghAta bhI kahanA caahie| - (jIce gaM bhaMte ! mAraNaMtiyasamugghAeNaM samohaNai) he bhagavan ! jIva mAra. NAntikasamudghAta se samavahata hotA hai (samohaNisA) samaghahata hokara (je poggale Nicchubhai) jina pudgaloM ko nikAlanA hai (tehiM NaM bhaMte ! poggalehiM) he bhagavan ! una pugula se (kevaie khette apphuNNe ?) kitanA kSetra pUrita hotA hai ? (kevaie khette phuDe ?) kitanA kSetra spRSTa hotA hai ? (goyamA ! sarIrappamANamette) he gautama! zarIrapramANa mAtra (vikkhaMbhabAhalleNaM) vistAra aura moTAI se (AyAmeNaM jahaNNeNaM aMgulassa asaMkheja ibhAga) laMbAI meM jaghanya aMgula ke asaMkhyAta bhAga (ukkoseNaM asaMkhejAI joyaNAI) utkRSTa asaM khyAta yojana (egadisi) eka dizA meM (eyaie khette) itanA kSetra (aphuNNe) pUrita hotA hai (ecaie khene phuDe) itanA kSetra spRSTa hotA hai (se NaM bhaMte ! khette kevaikAlassa aphuNNe ?) he bhagavan ! vaha kSetra kitane kAla meM pUrita hotA hai ? (kevAikAlassa phuDe ?) kitane kAla meM spRSTa hotA hai ? (goyamA ! egasamaieNaM sapU thana mAniH sudhI sabhA (evaM kasAyasamugdhAo vi bhANiyavyo) se prAre kavAyasamuddaghAta paNa kahevA joIe. (jIve NaM bhaMte ! mAraNaMniyasamugyAeNa samohaNai) bhagavan ! 1 bhArayati samuddhA. tathA samapahata thAya cha (samoha NittA) sabhayata dhana (je poggale NicchuAi) bhagavan ! je pudgalene kADhatA rahe che. _(tehi Na bhaMte ! poggalehi) bhagavan ! te pugasAthI (kevaie khette apphuraNe 1) 489 // kSetra pUrita thAya ? (kevaie khette phur3e ?) yA kSetra naSTa thAya ? (goyamA ! sarIrappamANamette) gautama zarI2pramANa mAtra (vikkhaMbhavAhalleNa) vistAra mane mArA thA (AyAmeNa jahaNNeNaM aMgulassa asaMkhejjaibhAga) mA mA dhanya makhanI ma mAmA bhAga (ukkoseNa asaMkhejjAi joyaNA3) Bee masaNyAta yena (egadisiM) me (zama (evaie khette) meTA kSetra (aphuraNe) dhurita thAya che (evaie khette phuDe) meTasA kSetra 2YSTa thAya cha. (se NaM bhaMte ! khette kevaikAlassa asphuNNe ?) bhagavan / te kSetra 3 mA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1080 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 36 sU0 12 vedanAsamudghAtagatajIvasvarUpanirUpaNam 1067 vigraheNa, etAvata :kAlasya ApUrNam etApatkAlasya spRSTam zeSaM taccaipa yAyata pazcakriyA api, evaM nairayiko'pi, navaram AyAmena jaghanyena sAtirekaM yojanasahasram utkRSTena asaM khyeyAni yojanAni, ekadiga, etAvat kSetram ApUrNam etAvat kSetraM spRSTam vigraheNa eka samayena vA dvisamayena vA trisamayena vA navaraM catuH samayena vA na bhaNpate, zeSa taccaipa yAvat pazca: kriyA api, asurakumArasya yathA jIvapade, navaraM vigrahaskhisamayo yathA nairayikasya, zeSaM taccaiva yathA asurakumAra evaM yAvad vaimAniko naparam ekendriyo yathA jIyo niravazeSam // 12 // ghA dusamaieNa vA tisamaieNa vA causamahaeNa vA biggaheNaM) he gautama : eka samaya ke, do samaya ke, tIna samaya ke athavA cAra samaya ke vigraha se (ecai kAlasma aphuNNe) itane kAla meM pUrita hotA hai, (ebai kAlassa phuDe) itane kAla meM spRSTa hotA hai (sesaM taM ceva jAva paMcakiriyA vi zeSa vahI yAyata pAMca kriyA vAle bhI (eva neraie bi) isI prakAra nAraka bhI (NavaraM) vizeSa (AyAmeNaM jahANeNaM sAiregaM joyaNalahassa) lambAI meM jaghara kucha adhika hajAra yojana (ukkoseNaM asaMkhejAI joyaNAI) utkRSTa asaMkhyAta yojana (egadisiM) eka dizA meM (ecaie khette apphuNNe) itanA kSetra pUrita hota hai (ecaie khette phuDe) itanA kSetra spRSTa hotA hai (viggaheNaM egasamaieNa va dusamaieNa cA tisamaieNa vA) eka samaya ke, do samaya ke athavA tIna samara ke vigraha se (NavaraM causamaieNa yA na bhaNNai) vizeSa cAra samaya ve vigraha se nahIM kahanA (sesaM taM ceva jAca paMcakiriyA vi) zeSa bahI yAvara pAMca kriyA vAle bhI (asurakumArassa jahA jIvapae) asurakumAra kA kathana jIvapada ke samAna pUrita thAya cha (kevai kAlassa phuDe ?) Taan Mi 25 thAya cha 1 (goyamA! egasamaha eNaM vA dusamaieNa vA tisamayaieNa vA cau samaieNa vA viggaheNa) he gautama ! me samayanA, ye sabhayanA, samayanA athavA yAra sabhayanA pithI (ebai kAlassa aphuNNe) mett| bhai pUrita thAya cha (evaikAlassa phuDe) setts| mAM spRSTa thAya cha (sesaM taM ceva jAva paMciMdiyA vizeSa yApat pAMya yAcA 55 (evaM neraie vi) se prAre nA24 595 (gavara) vizeSa (AyAmeNa jahaNeNa sAirega joyaNasahassa) bhAbhA anya xiss adhiH // 2 yogana (ukkoseNa asaMkhejjAI joyaNAI) Grve asabhyAta yorana (egadisiM) se hazamAM (evaie khette aphuNNe) meTA kSetra purita thAya che (evaie khette phuDe) sevA kSetra spRSTa thAya cha (viggaheNa egasamaieNa vA dusamaieNa vA tisamaieNa yA) me samayanA, me samayanA 221 ra samayanA vigrahathI (Nayara) vizeSa (causa. maieNa vA na bhaNNai) yA2 samayanA viDayI na he (sesaM ta ceya jAya paMcakiriyA vi) zeSa teja yAvat paMca kiyAvALA paNa (asurakumArassa jahA jIvapae) masumA2nu 4thana 71 pahanA samAna (Navara viggaho zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1081 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 1068 prazApanAsUtre TIkA-atha samudghAtagato jIyo yAvat kSetraM samudghAtayazAt tai stai : pudgalaiApnoti tatprayitumAha--'jIve NaM bhaMte ! veyaNAsamugdhAeNaM samohae samohaNittA je poggale nicchu. bhai tehi NaM bhaMte ! pagalehi kevaie khette aphuNNe kevaie khette phuDe ?' jIvaH khalu vedanA samudghA tena samavahataH san-vedanAsamudghAte vartamAnastena samabahato bhavati, tena samavahatya ca yAn pudgalAn vedanAyogyAna svazarIrAntargatAn nikSipati--AtmapradezAd vahiniHsArayati taiH khalu pudgalaiH AtmapradezaniSkAsitaH kiyat kSetram ApUrNam bhavati, ApUraNazcAntarAle katipayAkAzapradezAsaMsparzane'pi vyavahriyate ata Aha-kiyata kSetraM spRSTam-pratipradezApUraNena vyAptaM bhavati ? bhagavAnAha-goyamA !' he gautama ! 'sarIrappamANa mette vikkhaMbhavAhalleNaM (NavaraM vigaho ti samaio) vizeSa-vigraha tIna samaya kA (jahA nerakyassa) jaisA nAraka kA (sesaM taM ceva) zeSa vahI (jahA asurakumAre evaM jAya vemANie) jaisA asurakumAra vaisA hI vaidhAnika taka kahanA (gavaraM egidie jahA jIve) vizeSa ekendriya jIva ke samAna (niraksesa) sampUrNa // sU0 12 // TIkArtha-samudaghAta ko prApta jIva samudaghAta vaza hokara jitane kSetra ko una-una pudgaloM se vyApta karatA hai, usakI prarUpaNA kI jAtI hai gautamasvAmI-he bhagavan ! jIva vedanAsamudaghAta se samayahata hotA hai aura samavahata hokara jina pudgaloM ko apane zarIra se bAhara nikAlatA hai, una pudgaloM se kitanA kSetra paripUrNa hotA hai ? kitanA kSetra spRSTa hotA hai ? yahA~ ApUrNa aura vyApta, ina do zabdoM kA prayoga kiyA gayA hai / ApUrNa kahane se bIca bIca ke kucha AkAza pradezoM kA sparza na karanA bhI dhvanita ho sakatA hai, ataH vyApta bhI kahA hai, jisase yaha Azaya prakaTa hotA hai ki vIca kA koI bhI AkAzapradeza aspRSTa na rahA ho| nisamai bho) vizeSa- vitra smyn| (jahA neradayassa) ko nA24A (sesaM ta'ceva) zeSa na (jahA asurakumAre evaM jAva vemANira) yA masu24mA2 te 4 vaimAni: sudhI (napara egidie jahA jIve) vizeSa kendriya 75nA samAna (niravasesa) sapatha ||suu0 12 // TIkA - muddaghAtane prApta jIva samughAta vaza thaIne jeTalA kSetrane te-te pudgalothI vyApta kare che, tenI prarUpaNa karAya che zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! jIva vedanAsamudraghAtathI samavahata thAya che ane samavahata thaIne je pudgalene pitAnA zarIramAMthI bahAra kADhe che, te pudgalothI keTalA kSetra paripUrNa thAya che? keTalA kSetra pRSTa arthAt vyApta thAya che? ahIM ApUrNa ane vyApta, e be zabdone pravega karelo che. ApaNuM kahevAthI vacalA vacalA keTalAka AkAza pradezanuM pradarzana karavuM vanita thaI zake che, tethI vyApta paNa kahyuM che, jethI A Azaya prakaTa thAya che ke vacce kaI paNa AkAza pradeza aspaSTa na rahela hoya. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1082 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 36 sa0 12 vedanAsamudghAtagatajIvasvarUpanirUpaNam 1069 chadisi evaiva khette apphuNNe; eyaie khette phuDe' zarIrapramANamAtraM viSkambheNa-vistAraNa bAhalyena-sthaulyena piNDAkAreNetyarthaH, niyamAt padik-paDUdizaH samAhRtA iti Sadika ta yathA syAt tatheti-ApUraNasya sparzanasya ca kriyAvizeSasya vizeSaNam tathA ca yAvatpramANaH svazarIrasya viSkambhaH, yAvatpramANazca bAhalyaM ca bhavati etAvanmAtram ApUrNa spRSTazca bhara tIti bodhyam tadupasaMharabAha-'etAvat kSetram ApUrNam etAvat kSetraM spRSTazca bodhyam samprati svazarIrapramANamAtraviSkambhabAhalyameva kSetramApUrNa spRSTazca vigrahAvasthAyA jIvasya gatimadhikRtya kiyadaraM yAvad bhavati kiyatkAlaparyantazceti prarUpayitumAha-'se NaM bhaMte ! khette kevaI. kAlassa apphuNNe kevaikAlassa phuDe ?' he bhadanta ! tat khalu kSetraM kiyataH kAlasya-tRtIyArthe SaSThI vidhAnAt kiyatAkAle netyrth| pUrNa bhavati kiyatA kAlena spRSTazca bhavati ? tathA ca kiyantaM kAlaM yAvat sAzarIrapramANamAtraviSkambhabAhalpaM kSetra nirantaraM vigrahagato jIvagatya pekSayA ApUrNa spRSTazca bhavatIti ? praznAzayaH, bhagavAnAha-'goyamA ! he gautama ! 'egasamaieNa yA dusamaieNa yA tisamaieNa vA vigaheNaM' ekasamayena vA dvisamayena vA bhagavAn-he gautama ! vistAra aura sthUlatA kI apekSA zarIrapramANa kSetra ko chahoM dizAoM meM paripUrNa karatA hai vyApta karatA hai| abhiprAya yaha hai ki zarIra kA vistAra jitanA hotA hai aura zarIra ko sthUlatA-moTAI jitanI hotI hai, utanA hI kSetra una pudgaloM se ApUrNa aura spRSTa hotA hai| upasaMhAra karate hue kahA hai- itanA kSetra ApUrNa aura spRSTa hotA hai| yaha kSetra kitane samaya meM ApUrNa aura spRSTa hotA hai, yaha kathana kiyA jAtA hai gautamasvAmI-he bhagavan ! vaha kSetra kinane kAla meM ApUrNa aura spRSTa hotA hai? arthAta kitane kAla meM apane zarIrapramANa mAtra vistAra aura cAhalya (moTAI) cAlA kSetra nirantara vigrahagati meM jIvagati kI apekSA ApUrNa aura spRSTa hotA hai ? zrI bhagavAna-he gautama! vistAra ane sthUlatAnI apekSAe zarIra pramANa kSetrane chae dizAomAM paripUrNa kare che, vyApta kare che. abhiprAya e che ke, zarIrane vistAra jeTalo hoya che ane zarIranI skUlatA-moTAI jeTalI hoya che, teTalA ja kSetra te pudgalothI ApUrNa ane spaSTa thAya che. upasaMhAra karatAM kahe che-eTalA kSetra ApUrNa ane pRSTa thAya che. te kSetra keTalA samayamAM ApUrNa ane dhRSTa thAya che, e kathana karAya che zrI gautamasvAmI-he bhagavad ! te kSetra keTalAM kALamAM ApUrNa ane spaSTa thAya che? arthAt keTalo kALa pitAnA zarIra pramANa mAtra vistAra ane bAhulya (moTAI) vALA kSetra nirantara vigrahagatimAM jIva gatinI apekSAe ApUrNa ane RSTa thAya che zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1083 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1070 prajJApanAsUtre trisamayena vA vigraheNa yAvanmAtraM kSetraM vyApyate tAvaduraparyantaM svazarIrapramANamatra viSkambha bAhalyaM kSetraM vedanA jananayogyaiH pudgalairApUrNa spRSTazca jIvagatyapekSayA prApyate, tathAcotkRSTenAtra tripAmayikena vigraheNa yAvanmAtraM kSetramabhivyApyate tAvanmAtraM kSetram Atmapradeza nissAritairvedanAjananayogyaiH pudgalairApUrNa bhavatIti bodhyam tadupasaMharannAha - ' evaikAlassa aphuNNe, evaikAlassa phuDe' etAvataH kAlasya - etAvatA pUrvopadarzitena utkRSTenApi trimayena kAlena tat kSetram ApUrNa bhavati etAvatA kAlena tat pUrvopadarzitaM kSetraM spRSTaM bhavatIti bhAvaH, atha yAvatkAlaM - vedanAjananayogyAna pudgalAn vikSipati tAvatkAlapramANaM prarUpayitumAha - ' teNaM aMte ! poggale keaskAlassa nicchubhar3a ?' he bhadanta ! tAn khalu pudgalAn kiyatkAlasya-kiyatA kAlena nikSipati - AtmapradezAd bahi bikSipati ? bhagavAnAha - bhagavAn he gautama! eka samaya, do samaya athavA tIna samaya ke vigraha se jitanA kSetra vyApta kiyA jAtA hai, utanI dUra taka apane zarIrapramANa mAtra vistAra aura bAhalya vAlA kSetra vedanA utpanna karane vAle puloM se ApUrNa aura spRSTa hotA hai aura jIvagati kI apekSA se prApta kiyA jAtA hai| Azaya yaha hai ki adhika se adhika tIna samaya ke vigraha dvArA jitanA kSetra vyApta kiyA jAtA hai, utanA kSetra AtmapradezoM se bAhara nikAle hue vedanA utpanna karane yogya pugaloM dvArA apUrNa hotA hai / upasaMhAra yaha hai ki itane kAla meM pUrvokta kSetra ApUrNa aura vyApta hotA hai / aba jitane kAla meM vedanA utpanna karane yogya pugaloM ko bAhara nikAlatA hai, usa kAla ke pramANa kA nirUpaNa karate haiM gautamasvAmI - he bhagavan ! una pudgaloM ko kitane kAla meM AtmapradezoM se bAhara nikAlatA hai ? zrI bhagavAna he gautama! ! samaya me samaya athavA traNa samayanA vigrahathva jeTalu' kSetra vyApta karAya che. eTale dUra sudhI peAtAnA zarIra pramANa mAtra vistAra ane bAhulyavALuM kSetra vedanA utpanna karanArA pudgale.thI pUrNa ane spRSTa thAya che ane jIvagatinI apekSAthI prApta karAya che. Azaya e che ke adhikathI adhika traNu samayanA vigraha dvArA jeTalu kSetra vyApta karAya che, teTalu kSetra AtmapradezAthI bahAra kADhelI vedanA utpanna karavA ceAgya pudgalo dvArA ApUrNa thAya che. upasa'hAra e che ke-eTalA kALamAM pUrvokta kSetra ApUrNa ane vyApta thAya che. have jeTalA samayamAM vedanA utpanna karavAne cegya pudgalAne bahAra kADhe che, te kALanA pramANunuM nirUpaNa kare che zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! te pudgalone keTalA kALamAM AtmapradezeAthI bahAra kADhe che? zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1084 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamebodhinI TIkA pada 36 sU0 12 vedanAsamudghAtagatajIvasvarUpanirUpaNam 1071 'goyamA !' he gautama ! 'jahaNNeNaM aMtomuhuttassa ukkoseNaM visesAhiya aMtomuhuttassa' jaghanyena antarmuhUrtasya sambandhinA, utkRSTena vizeSAdhikasya-kizcidadhikena antarmuhUrtasyaantarmuhUrte netyarthaH, vedanAjananayogyAn pudgalAn nikSipati, tathA ca yathA'tyadhikadAhajvarapIDitaH san sUkSmapudgalAn zarIrAd bahivikSipati tathaiva jaghanyenApi utkRSTenApi antarmuharta yAvAd vedanAjananasamarthAn pudgalAn vedanAttaH san svazarIravartinaH svazarIrAd bahi rAmapradezebhyo'pi ni:sRSTAn vikSipatIti bhAvaH, gautamaH pRcchati-'te NaM bhaMte ! poggalA nicchUDhA samANA jAI tattha pANAI bhUyAI jIvAI sattAI amihaNaMti, vatteti, leseti, saMghAeMti, saMghaTuMti, paritAti, kilAmeMti uddati' he bhadanta ! te khalu pudgalAH nikSiptA:-vikSiAmAH santaH tatra vedanAsamudghAtagatapuruSasaMspRSTe kSetre yAn prANAn-dvi tri caturindriyAna , zaGkhakI TikAmakSikAdIna bhUtAn-vanaspatikAyikAn jIvAnpaJcendriyAn gRhagodhikAsapodIn satvAn tadanyapRthivIkAdhikAdIn abhighnantiAbhimukhyena Agacchato ghnanti, vartapanti-AvartapatinAn kurvanti, lezayanti-kizcit spRzanti, saMghAtayanti-parasparaM tAn saMghAtamAsAdayanti, saMghaTTayanti- atyantaM saMghAtavizeSa___ bhagavAna- he gautama ! jaghanya antarmuhUrta kAla meM aura utkRSTa kucha adhika antarmuharta mAtra kAla meM vedanA janana yogya pudgaloM ko bAhara nikAlatA hai| abhimAya yaha hai ki jaise tIvratara dAhajyara se poDita puruSa sUkSma pudgaloM ko zarIra se bAhara nikAlatA hai, usI prakAra jaghanya rUpa se bhI aura utkRSTa rUpa se bhI antarmuharta kAla taka vedanA janana ke yogdha apane zarIravatI pudgaloM ko vedanA me pIDita hokara jIva Atma pradezoM se bAhara nikAlatA hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! bAhara nikAle hue ve padgala usa kSetra meM rahe hue prANoM, bhUtoM, jIvoM aura satvoM kA abhihanana karate haiM, unheM Avarta patita karate haiM, kicit sparza karate haiM, pArasparika saMghAta ko prApta karAte haiM, saMghahita karate haiM, paritapta karate haiM, mUrchita kara dete haiM aura unako niSprANa banA dete haiM, zrI bhagavAna-he gautama ! jaghanya antarmuhUrta kALamAM aMta utkRSTa kAMIka adhika aMtamuhUrta mAtra kALamAM vedanA janana egya pudgalone bahAra kADhe che. abhiprAya e che ke jema tIvratara dAhajArathI pIDita purUSa sUkSamapudgalone zarIrathI bahAra kADhe che, e ja prakAre jaghanya rUpathI paNa ane utkRSTa rUpathI paNa attamuhUrta kALa sudhI vedanA janana egya pitAnA zarIravatAM pudagalone vedanAthI pIDita thaIne jIva AtmapradezathI bahAra kADhe che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! bahAra kADhelA te pulo te kSetramAM rahela prANe, bhUta, jI ane satyanuM abhihanana kare che temane Ava patita kare che, kiMcita sparza kare che, pArasparika saMghAtane prApta karAve che, saMghaTita kare che, paritapta kare che, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1085 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1072 prajJApanAsUtre prAptAn kurvanti, paritApayanti-poDayanti, klamayanti mUchitAn vidadhati, apadrAvayanti-jIyanAd vyaparopayanti-'tehiMto NaM bhaMte ! se jIye kai kirie' he bhadanta ! tebhyaH khalu pudgalempa sneSAM prANAdInAM viSaye sa vedanAsamudghAtagato jIyaH kati kriyo bhavati ? bhagavAnAha-goyamA !' he gautama ! siya tikirie siya caukirie siya paMcakirie' syAt-kadAcit trikriyaH, syAt-kadAciccatuSkriyaH, syAt-kadAcit paJca kriyo bhavati, tathA ca yadA na keSAzcit sarvathA paritApanaM jIvanAt vyaparopaNaM vA vidadhAti tadA sarvathA trikriyo bhavati, yadApi keSAzcit paritApanaM maraNaM vA karoti tadApi yeSAM nAbAdhAM janayati tadapekSayApi trikriyaH prajJaptaH, keSAzcit paritApakaraNe tu tadapekSayA catuSkriyo bhavati, keSAzcidapadrAyaNe jIvitAvyaparopaNe punastadapekSayA pazcakriyo bhavati, samprati vedanA prANa kA artha hai dvIndriya zrIndriya, caturindriya jIva, jaise zaMkha, kIDI, makkhI Adi / bhUna kA artha vanaspatikAyika jIva hai / jIva arthAt paMcendriya prANI, jaise chipakalI, sarpa Adi / satya arthAt pRthivIkAyika, apakAyika, tejaskAyika aura vAyukAyika jIva / to bhamayana ina prANa, bhUta, jIva aura satya ko Ahata Adi karane ke kAraNa samudaghAta karane vAle jIva ko kitanI kriyAeM lagatI haiM ? bhagavAn-he gautama ! kadAcit tIna kriyAeM, kadAcit cAra kriyAeM aura kadAcit pA~ca kriyAeM hotI haiM / jaba kisI jIva ko paritApa nahIM karatA aura na jIvana kA vyaparopaNa karatA hai, tabatIna kriyAvAlA hotA hai| jaba kinhIM kA paritApana karatA hai athavA mAratA hai taba bhI, jinheM AbAdhA nahIM pahuMcAtA unakI apekSA se tIna kriyA vAlA hotA hai| jaba kisI ko paritApa utpanna karatA hai taba cAra kriyAvAlA hotA hai / jaba kinhIM jIvoM kA ghAta karatA hai mUrzita kare che ane temane niprANa banAve che. prANane artha che dvIndriya, trIndriya, caturindriya jIva jevA zaMkha, keDI, mAkhI vagere. bhUtano artha vanaspati kayika jIve che. jIva arthAt paMcendriya prANI jevA chIpakalI, sApa vagere satva arthAt pRthvIkAyika, akAyika, tejasukAyika ane vAyukAyika jIva. te bhagavAna ! A prANa, bhUta, jIva ane satyane Ahata vagere karavAnAM kAraNe samudraghAta karavAvALA jIvane keTalI kriyAo lAge che ? zrI bhagavAna-he gautama ! kadAca traNa kiyAe, kadAca, cAra kiyAo, ane kadAca pAMca kriyAo hopa che jayAre kaI jIvane paritApa nathI karatA ane na jIvana paraMpaNa kare che, tyAre traNa kriyAvALA hoya che. jyAre koInAM paritApana kare che athavA mAre che tyAre paNuM, jemane pIDA thatI nathI temanI apekSAthI traNa kiyAvALA bane che. jyAre koIne paritApa utpanna kare che athavA mAre che. tyAre cAra kiyA vALA hoya che. jyAre zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1086 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 36 sU0 12 vedanAsamudghAtagatajIvasvarUpanirUpaNam 1073 samudaghAtagatajIvamadhikRtyaiva tadapekSayA vedanAsamudghAtagatapuruSapudgalaspRSTAnAM jIyAnAm kriyAH prarUpayitumAha-'te NaM bhaMte ! tAo jIvAo kaikiriyA ?' he bhadanta ! te khala vedanAsamudghAtagatanIya pudgalaspRSTAH jIvAstato-vedanAsamudghAtagatAt jIyAt-taM vedanAsamudghAtagataM jIyamadhikRtya-vedanAsamudghAtagatajIvApekSayetyarthaH kati kriyAH prajJaptAH ! bhagAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'siya tikiriyA siya caukiriyA siya paMca kiriyA' svAt-kadAcit tri kriyA bhavanti, syAt-kadAcit catuSkripA bhavanti, syAt-kadAcit pazcakriyA bhavanti, tatra yadA na kizcit tasyAbAdhAmutpAdayituM samarthA bhavanti tadA trikriyAH, yadA tu spRSTAH santaste taM paritApayanti td| catuSkriyA abaseyAH, zarIreNa spRzyamAnAnAM vRzcikAdInAM paritApakatyasya pratyakSasiddhatvAt yadA punaste taM jIvitAdapi vyaparoyanti tadA pazcakriyA bhavanti. zarIreNa spRzyamAnAnAM sarSAdInAM daMzAdidvArA jIvitAd vyaparopakatyasya to unakI apekSA se pAMca kriyAvAlA hotA hai / aba vedanAsamudghAtagata jIva ko lekara hI, usakI apekSA se vedanAsamudaghAnagata puruSa ke pudgaloM se spRSTa jIvoM kI kriyAoM kA prarUpaNa kiyA jAtA hai___ gautamasvAmI-he bhagavan ! vedanAsamudghAta karanevAle jIva ke pudgaloM se spRSTa jIya, vedanAsamudghAta jIva kI apekSA se kitanI kriyA vAle kahe gae haiN| bhagavAn-he gautama ! kadAcit tIna kriyAyAle, kadAcit cAra kriyAvAle aura kadAcita pAMca kriyAvAle kahe gae haiN| jaba ghe usako koI bAdhA utpanna karane meM samartha nahIM hote taba tIna kriyA vAle hote haiM / jaba spRSTa hokara ve una vedanA samavahata jIva ko paritApa pahuMcAte haiM taba cAra kriyAyAle hote haiN| zarIra se spRSTa hone vAle vRzcika Adi paritApa janaka hote haiM, yaha pratyakSa siddha hai| kintu ye spaSTa hone vAle jIva jaba use prANoM se bhI vyuparata kara dete haiM, taba pAMca kriyA vAle hote haiM / zarIra se spRSTa hone ghAle sarpa Adi keI jIvone ghAta kare che, te temanI apekSa thI pAMca kiyAvALA thAya che. have ve nA samuddaghAtagata AgaLanAM jIvane uddezIne tenI apekSAthI vedanA samudraghAtagata purUSa pudgalothI pRSTa jIvonI kriyAonuM prarUpaNa karAya che zrI gautamasvAmI-he bhagavAna ! vedanA samudraghAta karanArA jIvanAM pudgalathI pRSTa jIva, vedanA muddaghAta jIvanI apekSAthI keTalI kriyAvALA kahela che ? zrI bhagavAna-he gautama ! kadAcita traNa kiyAvALA, kadAcita cAra kiyAvALA ane kadAcita pAMca kiyAvALA kahelA che. jyAre teo tene kaI pIDA utpanna karavAmAM samartha nathI thatAM tyAre traNa kriyAvALA hoya che, jyAre spaSTa thaIne teo e vedanAthI samavahata jIvane paritApa pahoMcADe che tyAre cAra kiyAvALA thAya che. zarIrathI pRSTa thanArA vRzcika Adi paritApa janaka hoya che, A pratyakSa siddha che, paNa te pRSTa thanArA jIva jyAre tene prANathI paNa uparata karI de che tyAre pAMca kiyAvALA hoya che. zarIrathI zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1087 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - 2074 prazApanAsUtre pratyakSasiddhatvAt tAva pazcakriyA:-Arambhiko 1, prAdveSikI 2, AdhikaraNikI 3, pAri tApanikI 4, prANAtipAtakriyArUpA 5 ca bodhyAH, samprati-vedanAsamudghAtagatena jIvena vyApAdyamAna jIverye'nye jIyA vyApAdyante, ye cAnyai rjI vyApAdyamAnAvedanAsamudghAtagatena jIyena vyApAdyante tAnapekSya tasya vedanAsamudghAtagatasya teSAzca vedanA samudghAtagata. jIvapudgalaspRSTAnAM jIvAnAM kriyA: prarUpayitumAha-'se NaM bhaMte ! jIve teya jIvA aNNesi jIvANaM paraMparAdhAeNaM kai kiriyA ?" he bhadanta ! sa khalu-vedanAsamudghAtagato jIvaH, te ca vedanAsamudghAtagatajIyasambandhipudgalaspRSTAH jIvA: anyeSAM jIvAnAM pUrvopadarzita. rItyA ya paramparAghAtastena paramparAghAtena kati kriyAH prajJaptAH ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'tikiriyA vi caukiriyA vi paMcakiriyA vi' kadAcita trikriyA api, kadA. apane daMza dvArA prANaghAtaka hote haiM, yaha bhI pratyakSa se siddha hai| ve pAMca kriyAeM ye haiM-(1) kAyikI (2) AdhikaraNikI (3) prASikI (4) pAritA. panikI aura (5) prANAtipAti kii| vedanAsamudghAta karane vAle jIva ke dvArA mAre jAne vAle jIyoM ke dvArA jo anya jIva mAre jAte haiM aura anya jIvoM dvArA mAre jAnevAle vedanAsamudaghAta jIva ke dvArA mAre jAte haiM, una jIvoM kI apekSA vedanAsamudghAtagata jI ko aura vedanAsamudghAtagata jIva ke padaloM se spRSTa jIvoM ko hone bAlI kriyAoM kA prarUpaNa kiyA jAtA hai gautamasvAmI-he bhagavan ! vaha vedanAsamudaghAta ko prApta jIva aura ve vedanAsamudghAta ko prApta jIca saMbaMdhI pudgaloM se spRSTa jIva, anya jIvoM ke paramparA AghAta se kitanI kriyAoM vAle hote haiM ? / bhagavAn-he gautama ! kadAcit tIna kriyAvAle, kadAcit cAra kriyAyAle pRSTa thanArA sarpa vagere pitAnA DaMkha dvArA prANaghAtaka hoya che. A paNa pratyakSapaNe ja siddha cha. mA pAMya liyaa| 20 -(1) 22 miThI (2) prAdeSita] (3) mAghi42(4] (4) pAritApani bhane (5) prAtipAtiI. vedanA samudagha ta karanArA jIva, jIvanA dvArA marI jatAM jIvonAM dvArA je anya jIva marAya che ane anya jIve dvArA mArI nAkhavAmAM AvatA vedanA muddaghAtagata jIvanA dvAra marAya che, te jIvanI apekSAe vedanA muddaghAtagata jIvane ane vedanAsamuddaghAta jIvana pudgalothI pRSTa jIvone thanArI kriyAonuM prarUpaNa karAya che zrI gautamasvAmI-he bhagavAn ! te vedanA muddaghAtane prApta thayela jIva ane te vedanAsamuddaghAtane prApta jIva saMbaMdhI pudgalothI pRSTa jIva, anya jIvenI paraMparA AghAtathI keTalI kriyAovALA hoya che? zrI bhagavAna -he gautama ! kadAcita traNa kriyAo vALA, kadAcita cAra kriyAovALA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1088 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 36 sU0 12 vedanA samudghAtagatajIvasvarUpanirUpaNam 1075 cid catuSkriyA api, kadAcit paJca kriyA api bhavanti, prAguktayukteH, enameva vedanAsamudghAtaM pUrvoktarItyaiya nairayikAdi caturviMzatidaNDakakrameNa prarUpayitumAha-'neraie NaM bhaMte ! peyaNAsamugghAraNaM samohae.?' he bhadanta ! nairayikaH khalu vedanAsamudghAtena samavahataH san samavahatya ca vedanAyogyAn pudgalAn svazarIrAntargatAn vikSipati-AtmapradezAt nisavAna karoti taiH pudgalaiH kiyat kSetram ApUrNam bhavati, kiyat kSetraM spRSTaM pratipradezApUraNena nyAptaM bhavati ? bhagavAnAha-'evaM jaheva jIve' evam-pUrvoktarItyA yathaiva-samuccayajIvaH prati. pAdita stathaiva nairayiko'pi pratipattavyaH, kintu-'NavaraM neraiyAbhilAyo' navaram-vizeSastusamuccayajIvasthAne nairayikAbhilApaH kartavyaH, tathA ca zarIrapramANamAtraM viSkambhabAhalpena niyamAt SaDdika, yAvatpramANaH svazarIrasya viSkammo vistAraH, yAvatpramANazca bAhalyaM sthaulyaM tAyanmAtraM kSetramApUrNa spRSTazcAvase yam evaM kiyatA kAlena pUrNa kiyatA kAlena spR. aura kadAcit pAMca kriyAvAle bhI hote haiN| isa saMbaMdha meM yukti pUrvavatU samajhanA caahie| _ aba isI vedanAsamudaghAta kA nAraka Adi cauvIsa daMDako ke krama se nirUpaNa karate haiM gautamasvAmI-he bhagavan ! nAraka vedanAsamudaghAta se samavahata hokara vedanA yogya apane zarIra ke andara rahe hue pudgaloM ko apane se alaga karatA hai ? una pudgaloM dvArA kitanA kSetra ApUrNa hotA hai| kitanA kSetra vyApta hotA hai ? bhagavAn-he gautama ! jaisA samuccaya jIva ke viSaya meM kahA haiM vaisA hI nAraka ke viSaya meM bhI kahanA caahie| vizeSatA yahI hai ki jIva ke sthAna para yahA~ 'nAraka' zabda kA prayoga karanA cAhie / isa prakAra zarIra kA jitanA vistAra aura jitanA bAhalya (moTAI) hai, utane kSetra ko niyama se chahoM dizAoM meM ApUrNa aura spRSTa karatA hai| __ zrIgautamasvAmI-kitane kAla meM pUrNa aura spRSTa karatA hai ? aura kitane ane kadAcita pAMcakriyAovALA paNa hoya che. e bAbatamAM yukti pUrvavata samajI levI. have A vedanA samuddaghAtanI nArakAdi vIsa daMDakanAM kamathI prarUpaNA kare che zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! nAraka vedanAsa muddaghAtathI samavahata thaIne vedanA gya pitAnA zarIranI aMdara rahela pudgalone pitAnAthI alaga kare che, te pudgalo dvArA keTalA kSetra ApUrNa thAya che? keTalA kSetra vyApta thAya che ? zrI bhagavAna he gautama! jema samuccaya jIvanA viSayamAM kahyuM che, tevuM ja nArakenA viSayamAM paNa kahevuM joIe. vizeSatA e ja che ke jIvanA sthAna para ahIM "nAraka zabda prayoga karavo joIe. A rIte zarIrane jeTa vistAra ane jeTalI bAha (meTAI) che, eTalA kSetrene niyamathI chae dizAomAM ApUrNa ane pUrNa kare che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! keTalA kALamAM pUrNa ane dhRSTa kare che? ane zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1089 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1076 prazApanAsUtre pazca ? kiyantaM kAlaM yAvat svazarIrapramANaviSkambhavAhalyaM kSetra nirantaraM vigrahAyasthasya nairapikasya gatimadhikRtya ApUrNa spRSTazca bhavati ? bhagavAnAha-'ekasamayena yA dvisamayena vA trisamayena vA vigraheNa yAvanmAtraM kSetra vyApyate tAvadaraM yAvat svazarIrapramANaviSkambhavAhalyaM kSetra vedanAjananayogyaiH pudagalai rApUrNa bhavati nAyikasya gatyapekSayA, utkRSTenApi trisAmayikena vigraheNa yAyanmAtraM kSetram abhivyApyate tAvanmAnaM kSetram AtmapradezanisaSTedanAjananayogyaH pudgalairApUrNa labhyate ityAdirItyA samuccayajIvavaktavyatAvadeva vaktavyatA bodhyA, etadeva asurakumArAdi vaimAnikAntAnAmapi vyapadizannAha-'evaM niravasesaM jAva vemANie' evam-pUrvoktarItyA niravazeSam -sAkalyena yAvat-asurakumArAdi bhAnapatiH pRthivIkAyi. kAyekendriyo vikalendriyaH paJcendriyatiryagyoniko manuSyo vAnavyantaro jyotiSko vaimAnikazca vedanAsamudghAtena samavahataH san samayahatya ca yAn vedanAyogyAn pudgalAn kAla taka vaha pUrNa aura spRSTa rahatA hai ? bhagavAn kahate haiM-eka samaya ke, do samaya ke athavA tIna samaya ke vigraha dvArA jitanA kSetra vyApta kiyA jAtA hai, utanI dUra taka apane zarIra ke barAbara vistAra aura viSkamma vAle kSetra ko vedanAjanana yogya pudgaloM se ApUrNa karatA hai| yaha nAraka jIva kI gati kI apekSA se samajhanA cAhie / utkRSTa rUpa se bhI tIna samaya ke vigraha dvArA jitanA kSetra vyApta kiyA jAtA hai, utanA kSetra una pudgalo dvArA ApUrNa kiyA jAtA hai / ityAdi rUpa se samuccaya jIva kI vaktavyatA ke samAna hI nAraka kI bhI vaktavyatA jAna lenA caahie| isI prakAra kI vaktavyatA asurakumAra Adi bhavanapatiyoM pRthivIkAyika Adi ekendriyoM, vikalendriyoM tiyeca paMcendriyoM manuSyoM, cAnavyantaroM, jyotiSkoM aura vaimA. nikoM ke viSaya meM bhI samajha lenA caahie| tAtparya yaha hai ki inameM se koI bhI jIva vedanAsamudghAta se samayahata hokara jina cedanAyogya pudgaloM ko apane keTalA kALa sudhI te pUrNa ane dhRSTa rahe che? zrI bhagavAna uttara Ape che-he gautama ! eka samayanA, be samayanA, athavA traNa samayanA vigraha dvArA jeTalA kSetra vyAsa thAya che, eTale dUra sudhI potAnA zarIranI barAbara vistAra ane viSkabhavALA kSetrane vedanA janana yogya pudgalathI ApUrNa kare che. A nAraka jIvanI gatinI apekSAe samajavuM joIe. utkRSTa rUpathI paNa traNa samayanAM vigraha dvArA jeTalA kSetrane vyApta karAya che, eTalA kSetra e pudgala dvArA A pUrNa karAya che, ItyAdi rUpa samuccaya jInanI vaktavyatAnI samAna ja nAnI paNa vaktavyatA jANI levI joIe. e ja prakAranI vaktavyatA asurakumAradi bhavanapatie, pRthvIkAyikAdi ekendriya, vikalandri, tiryaMca paMcendriye manuSya, vanavyaMtare, tithyo ane mAnikanA viSayamAM paNa samajI levI joIe. tAtparya e che ke emanAmAMthI kaI paNa zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1090 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 36 sU0 12 vedanAsamudghAtagatajIvasvarUpanirUpaNam 1077 - kaSAya svasvazarIrAntargatAn vikSipati - AtmapradezanisRSTAn karoti taiH pudgalai niyamataH SaT digyAtpramANaH svasvazarIrasya viSkambho yAvatpramANaM vAhalyaJca tAvanmAtraM kSetramApUrNa spRSTazca avagantavyam ityAdirItyA samuccaya jIvavaktavyatAvadeva vaktavyatA'vaseyA, 'evaM kasAyasamugdhA vi bhANiyanbo' evam vedanAsamudghAtoktarItyaiva kaSAyasamudghAto'pi jIvapade nairayikAdi caturviMzatipadeSu ca bhaNitavyaH, tadabhilApo yathA - 'jIvaH khalu bhadanta ! kapAyasamudghAtena samavahataH samavahatya yAn strazarIrAntargatAn pudgalAn vikSipati-ka samudghAtayazotpabhaprayatna vizeSataH svazarIrAd bahirAtmapradezebhyo'pi viyuktAn karoti, taiH khalu pudgalaiH kiyat kSetramApUrNa kiyat kSetraM spRSTam ? gautama ! zarIrapramANamAtraM viSkambhavAhalyena niyamataH SaDdika, etAvat kSetramApUrNam, etAvat kSetraM spRSTam" ityAdi, samprati mAraNAntikasamudyatamadhikRtya prarUpayitumAha - ' jIve NaM bhaMte ! mAraNaMtiyasamugdhAeNaM samohaNa, zarIra ke bhItara se bAhara nikAlatA hai, una pudgaloM dvArA niyama se chahoM dizAoM meM, zarIra ke viSkambha aura bAhalya ke barAbara kSetra ApUrNa aura pRSTa hotA hai / ityAdi samagra kathana samuccaya jIva ko lekara tathA nAraka Adi caubIsoM daMDakoM ko lekara kaha lenA caahie| usakA kathana isa prakAra haihe bhagavan ! jIva kaSAyasamudghAta se samavahana hokara apane zarIra ke andara rahe hue jina pudgaloM ko bAhara nikAlatA hai arthAt kaSAyasamudghAta se utpanna hue viziSTa prayatna dvArA apane zarIra se bAhara nikAlatA hai ? una pudgaloM dvArA kitanA kSetra ApUrNa kiyA jAtA hai ? kitanA kSetra spRSTa kiyA jAtA hai bhagavAn uttara dete haiM- he gautama! viSkambha aura bAhalya se apane zarIra ke barAbara niyama se chahoM dizAoM meM vyApta karatA hai / itanA kSetra ApUrNa kiyA jAtA hai, itanA kSetra vyApta kiyA jAtA hai / jIva vadyAnAsamughAtathI samavahata thaIne je vedanAyAgya puddagalA dvArA niyamathI chae dizAethI zarIranAM viSThabha ane mAhalyanA kharAkhara kSetra ApUrNa ane pRSTa thAya che. vagere samagra kathana samuccaya jIvanI vaktavyatAnA samAna ja samajI levu' joie. evuM kathana A prakAre che- zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! jIva kaSAyasamudghAtathI samavahata thaIne peAtAnA zarIranI aMdara rahelA je pudgalone khar3Ara kADhe che arthAt kaSAyasamuddhAtathI utpanna thayela viziSTa prayatna dvArA potAnA zarIrathI bahAra kahADe che, te pudgalo dvArA keTalA kSetra ApUrNa thAya che? keTalA kSetra sRSTa karAya che ? zrI bhagavAn uttara Ape che-De gautama !viSkabha ane khADulyathI peAtAnA zarIranI kharAkhara niyamathI chae krizAemAM vyApta kare che. ATalAM kSetra ApUrNa karAya che, mATalAM kSetra vyApta karAya che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1091 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1078 prajJApanAsUtre , samohaNitA je poggale Nicchubhai' he madanta ! jIvaH khalu mAraNAntikasamudghAtena samavahanyate - samavahato bhavati tadanantaraM samavahatya yAn pudgalAn taijasAdi zarIrAntargatAn vikSipati Atmapradezebhyo viyuktAn karoti-' tehiM NaM bhaMte ! poggalehiM kevaie khette aNNe kevai phuDe ? ' he bhadanta / taiH khalu pudgalaiH kiyat kSetramApUrNa bhavati ? kiyat kSetra spRSTaJca bhavati ? bhagavAnAha - ' goyamA !' he gautama ! 'sarIrayamANamete vikkhabhavAhalleNaM AyAmeNaM jahaNeNaM aMgulassa asaMkhejjaibhAgaM ukoseNaM asaMkhejjAI joyaNAI egadisiM' zarIrapramANamAtraM viSkambhavAhalyena - yAvatpramANaH svazarIrasya viSkambho vistAro bhavati yAvatpramANaJca bAlyam - sthaulyaM bhavati tAvatpramANaM kSetram, AyAmena - AyAmato jaghanyena strazarIrAtirekAGgulasyAsaMkhyeyabhAgamAtram utkRSTena asaMkhyeyAni yojanAni yAvad ekadizi- ekasyAM dizi na tu vidizi svabhAvato jIvapradezAnAM dizyeca gamanazAlitvAt, etAvat kSetramApUrNam, etAvat kSetraM spRSTaM bhavati, jaghanyena utkRSTena vA Atma " aba mAraNAntika samudaghAta ko lekara prarUpaNA karane ke lie kahate haiMgautamasvAmI - he bhagavan ! jIva mAraNAntika samudghAta se samavahata hotA hai / samavahata hokara ke taijasazarIra Adi ke antargata jina pugaloM ko apane se pRthaka karatA hai, una pudgaloM dvArA kitanA kSetra ApUrNa hotA hai ? kitanA kSetra nirantara vyApta hotA hai ? bhagavAn he gautama! zarIra kA jitanA viSkaMbha aura bAhalya hotA hai, utanA kSetra, lambAI meM jaghanya apane zarIra se aMgula kA asaMkhyAtavAM bhAga adhika aura utkRSTa asaMkhyAta yojana taka kA kSetra eka dizA meM ApUrNa aura vyApta hotA hai / vidizA meM nahIM, kyoMki joca ke pradeza svabhAvataH dizA meM hI gamana karate haiM / jaghanya aura utkRSTa rUpa se AtmapradezoM dvArA bhI itanA kSetra kA pUrita honA saMbhava hai, tAtparya yaha hai ki itanA kSetra apUrNa hotA hai, itanA kSetra vyApta hotA hai / have mAraNAntika samudUdhAtane laine prarUpaNA karavA mATe kahe che zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! jIva mAraNAntikasamudghAtathI samavahana thAya che. samahata thaIne tejasa zarIra vagerenAM aMtagata je puddagalAne peAtAnAthI jUdA kare che, te pudgalo dvArA keTalA kSetra ApUrNa thAya che ? keTalAM kSetra nira Mtara vyApta thAya che ? zrI bhagavAna ke gautama ! zarIranAM jeTalAM vikala ane mAhalka hoya che, teTalu kSetra, lakhAImAM jayanya peAtAnA zarIrathI aMgulanA asaMkhyAtame! bhAga adhika ane utkRSTa asaMkhyAta cejana sudhInuM kSetra eka dazAmAM ApUrNa ate vyApta hAya che. vidIzAmAM nahIM, kema ke jIvanA pradeza svabhAvataH dizAmAM ja gamana kare che. jaghanya ane utkRSTa rUpathI Atmapradeza dvArA paNa ATalA kSetranu pUrita thavu saMbhava che. tApa zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1092 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prame yabodhinI TIkA pada 36 sU0 12 vedanAsamudghAtagatajIvasyarUpanirUpaNam 1079 pradezairapi etAvat kSetrasya pUraNasaMbhavAta, tadupasaMharabAha-' evaie khete apphuNNe eyaie khette phuDe ' etAvat kSetramApUrNa bhavati, etAvat kSetraM spRSTaM bhavatIti bhAvArthaH, sampratinigrahagatimAzritya paraNaviSayaM sparzanaviSayaJca kAlapramANaM prarUpayitu mAha-' se NaM bhaMte ! khette kevaikAlassa apphuNNe kevaikAlassa phuDe ? ' he bhadanta ! tat khalu pUrvoktaM kSetraM kiyatkAlasya-kiyatA kAle netyarthaH pudgalai rApUrNa bhavati ? kiyatkAlasya-kiyatA kAlena utkRSTato'saMkhyeyayojanapramANaM kSetramAyAmataH spRSTaM bhavati ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'egasamaieNa yA, dusamaieNa vA, tisamaieNa yA, causamai eNa vA viggaheNaM' ekasAmayikena yA-ekasamayabhavena, dvisAmayikena vA-dvisamayabhavena, trisAmayikena pAtrisamayabhavena, catuH sAmayikena vA-catu:samayabhayena vigraheNa utkRSTato'saMkhyeyayojanapramANaM kSetramAyAmataH pudgalApUrNa spRSTazca bhavatIti, tathAcotkRSTena AyAmato'saMkhyeyayojanapramANaM kSetraM vigrahagatyapekSayotkRSTatazcaturmiH samayairApUrNa spRSTazca bhavatIti bhAvaH, tadupasaMharanAha-' evai kAlassa apphuNNe evai kAlassa phuDe' etAvat kAlasya-etAvatA pUrvoktapramANena kAlena pUrvoktaM kSetramApUrNa bhavati, etAvatkAlasya etAvatA kAlena tathAvidhaMkSetra aba vigrahagati ko lekara ApUrNa aura vyApta hone kA kAla pramANa kahate haiM____ gautamasthAmI-he bhagavan ! yaha pUrvokta kSetra kitane kAla meM pudgaloM se ApUrNa aura vyApta hotA hai ? / ___ bhagavAn-he gautama ! eka samaya ke, do samaya ke, tIna samaya ke aura cAra samaya ke vigraha se utkRSTa asaMkhyAta yojana pramANa lambA kSetra pudgaloM se ApUrNa aura spRSTa hotA hai / tAtparya yaha hai ki utkRSTa lambAI meM asaMkhyAta yojana jitanA kSetra, vigrahagati kI apekSA utkRSTa cAra samayoM meM ApUrNa aura spRSTa hotA hai| upasaMhAra karate hue kahate haiM-itane kAla meM pUrvokta kSetra ApUrNa hotA hai, e che ke ATalAM kSetra ApUrNa hoya che, ATalAM ja kSetra vyApta hoya che. - have vigrahagatine laIne ApUrNa ane vyApta thapanA kALanuM pramANa kahe che zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! te pUrvokta kSetra keTalA kALamAM pudgalothI ApUrNa ane vyApta thAya che ? zrI bhagavAna-he gautama ! eka samayanAM, be samayanAM, traNa samayanAM ane cAra samayanA vigrahathI utkRSTa lAMbAImAM asaMkhyAta jana pramANu lAMbuM kSetra pudgalothI ApUrNa thaIne pRSTa thAya che. tAtparya e che ke utkRSTa laMbAImAM asaMkhyAta jana jeTalA kSetra, vigrahagatinI apekSAthI utkRSTa cAra samayamAM ApUrNa ane spaSTa thAya che. upasaMhAra karatA kahe che-ATalA kALamAM pUrvokta kSetra ApUrNa thAya che. ATalA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1093 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 1080 prazApanAsUtre pRSTaM bhavatIti, ' sesaM taM ceva jAca paMcakariyA' tadanantaraM zeSam-taccaiva-pUrvoktameva sarva vaktavyaM yAvat-te khalu bhadanta ! pudgalA nikSiptAH santastatra mAraNAntikasamudghAta gatajIyasaMspRSTe kSetre yAn prANAn bhUtAn jIyAn sattvAn abhighnanti vartayanti lezayanti saMpAtayanti saMghahayanti paritApayanti klamayanti apapadrAvayanti tebhyaH pudgalezya steSAM prANAdInAM ghAtAdiviSaye mAraNAntikasamudghAtagato jIvaH katikriyo bhavati ? gautama ! syAt trikriyaH, syAccatuSkriyaH, syAt pazcakriyo bhavati ityAdi rItyA svayamUhanIyam, tathA ca jIyapade mAraNAntikasamudghAtaM prarUpya nairayikAdike prarUpayitumAha-' evaM neraie vi' evam-samuccayajIvoktarItyaiva nairayiko'pi vaktavyaH, kintu-'NavaraM AyAmeNaM jaha itane kAla meM pUrvokta kSetra spRSTa hotA hai / ___ tatpazcAtU yahI saba pUrvokta kahanA cAhie, yAvat-he bhagavan ! ve bAhara nikAle hue pudgala mAraNAntikasamudghAta se samavahata jIgha ke dvArA spRSTa kSetra meM jina prANoM, bhUtoM, jIvoM aura satyoM kA abhighAta karate haiM, unheM Avarsapatita karate haiM, sparza karate haiM, saMghAtita karate haiM, unakA saMghaTana karate haiM, unheM paritApa pahuMcAte haiM, mUchita karate haiM aura prANa hIna karate haiM, una pudgaloM se, prANa, bhUta Adi ke ghAta Adi ke kAraNa mAraNAntikasamudaghAtagata jIva ko kitanI kriyAeM lagatI haiM? ___bhagavAn-he gautama ! kadAcit tIna kriyAeM lagatI haiM, kadAcit cAra kriyAeM lagatI haiM aura kadAcit pAMca kriyAeM lagatI haiM ? ityAdi svayaM hI soca-samajha lenA caahie| isa prakAra samuccaya jIva saMbaMdhI mAraNAntikasamudaghAta kA nirUpaNa kara ke aba nairayika Adi daNDakoM meM usa kA prarUpaNa karane ke lie kahate haiNkALamAM pUrvokta kSetra pRSTa thAya che. te pachI te ja badhuM pUrvokta kahevuM joIe. yAvat he bhagavana ! te bahAra nikaLela pudgala mArAntika samughAtathI samavahata jIvanA dvArA pRSTa kSetramAM je prANu, bhUta, che, ane sone abhighAta kare che, temane Avarta patita kare che, parza kare che, saMghAtita kare che, temanuM saghaTana kare che, temane paritApa pahoMcADe che, mUrzita kare che ane prANahIna kare che, te pudgalothI prANa, bhUta vagerene ghAta vagerenAM kAraNe, mAraNatikasamuddaghAtagata jIvane keTalI kriyAo lAge che? zrI bhagavAna-he gautama ! kadAcita traNa kiyAo lAge che, kadAcita cAra kriyAo lAge che, kadAcita pAMca kriyAo lAge che, vagere jAte ja samajI vicArI levuM joIe. A rIte samuccaya che saMbaMdhI mAraNAtikasamudyAnuM nirUpaNa karIne-have narayika vagere daDakomAM tenuM prarUpaNa karavA mATe kahe che zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1094 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 36 sU0 12 vedanAsamudghAtagatajIyasvarUpanirUpaNam 1089 NaNaM sAiregaM joyaNasahassaM ukkoseNaM asaMkhejAI joyaNAI egadisiM' navarama-samuccayajIvApekSayA vizeSastu nairayikavaktavyatAyAm AyAmena jaghanyataH sAtireka yojanasahasram utkRSTena asaMkhyeyAni yojanAni yAvada ekadizi-ekasyAM dizi pudagalaistathAvidhaM kSetramApUrNa spRSTaM bhavati, nairayikavaktavyatAmupasaMharabAha-' evaie khette apphuNNe evaie khene phuDe ' etAvata kSetrama-parvoktarUpaM tathAvidhapudagalairApUrNa bhavati, etAyata-anantaroktapramANaM kSetraM spRSTaM bhavati, vigrahagatimAzritya vizeSamAha-' viggaheNaM egasamaieNa yA dusamaieNa yA tisamaieNa yA NavaraM causamadaeNa yA na bhannai' vigraheNa ekasAmayikena yA dvisApayikena vA triptAmayikena cA navaram-vizeSastu catuHsAmayikena vA pUrvoktapramANaM kSetramApUrNa spRSTaM na bhaNyate, tathA ca samuccayajIvapade iva nairayikapade vigrahagatau catuH sAmayiketa iti na vaktavyam, nairayikANAmutkRSTenApi vigrahasya trisAmayikatvAt, tathAhi samucyaya jIya ke samAna nAraka kI vaktavyatA bhI samajha lenA caahie| parantu samuccaya jIva se nAraka kI vaktavyatA meM vizeSatA yaha hai ki-yahAM lambAI meM jaghanya kucha adhika hajAra yojana aura utkRSTa asaMkhyAta yojana eka hI dizA meM pudgaloM dvArA yaha kSetra ApUrNa evaM vyApta hotA hai, aisA kahanA cAhie / nAraka saMbaMdhI vaktavyatA kA upasaMhAra karate hue kahate haiM-itanA kSetra una pudgaloM dvArA ApUrNa hotA hai, itanA kSetra spRSTa hotA hai| ___ aba vigrahagati ko lekara vizeSa kahate haiM-eka samaya ke, do samaya ke athavA tIna samaya ke vigraha dvArA ukta kSetra kA ApUrNa honA aura vyApta honA kahanA cAhie, cAra samaya ke vigraha kA yahA~ kathana nahIM karanA caahie| isa prakAra jaise samuccaya jIva pada meM cAra samaya kA vigraha kahA hai, vaisA nAraka pada meM nahIM kahanA cAhie, kyoMki nArakoM kA vigraha adhika se samucaya jIvanI jema nArakanI vaktavyatA paNa samajI levI joIe. paraMtu samuyaya jIvathI nArakanI vaktavyatAmAM vizeSA e che ke ahIM laMbAImAM jaghanya thoDAM vadhAre hajAra jana ane utkRSTa asaMkhyAta jana eka ja dizAmAM pagalo dvArA te kSetra ApUrNa tema ja vyApta kare che, ema kahevuM joIe. have nAraka saMbaMdhI vaktavyatAne upasaMhAra karatAM kahe che ATaluM kSetra te pudgala dvArA ApUrNa thAya che, ATaluM kSetra pRSTa thAya che. have vigrahagatine laIne vizeSa kahe che eka samayanA, be samayanA athavA traNa samayanA vigraha dvArA ukta kSetranuM ApUrNa thavu ane vyApta thavuM ema kahevuM joIe, cAra samayanuM ahIM baMdhana na karavuM joIe. e prakAre jevo samuccaya jIva padamAM cAra samayane vigraha kahyo che, e nAraka padamAM na kahevo joIe, kemake nArakenA vigraha adhithI adhika traNa samayanA ja hoya che, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1095 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2002 prajJApanAstre kazcinnairayiko vAyavyAM dizi vartamAno bharatakSetre pUryasyAM dizi pazcendriyatiryagyonikatyena manuSyatvena yotpattu micchuH prathamasamaye UrdhvamAgacchati dvitIyasamaye vAyavyA dizaH pazcimadizaM tRtIye pazcimAyA dizaH pUrvadizamityevaM trisAmayiko vigrahaH, eyamasurakumArAdiSyapi yathAsaMbhavaM trisamayavigrahamAyanAmAvayitavyeti bhAvaH, ' sesaM taM ceva jAya paMcakiriyA vi' tadanantaraM zeSaM taccaiva-pUrvoktaM sarva vaktavyaM yAvat-te khalu bhadanta ! pudgalA nikSiptAH santo mAraNAntikasamuvAtagatanairayikasaMspRSTe kSetre yAn prANAn bhUtAn jIvAn sacAn abhighnanti, vartayanti, lezayanti, saMghAtayanti, saMghaTTayanti, paritApayanti, klamayanti apadrAyayanti tebhyaH pudgalebhya steSAM prANAdInAmabhighAtAdiviSaye mAraNAntikasamudghAta. gato nairayikaH kati-kriyo bhavati ? gautama ! syAt trikriyaH, syAt catuSkriyaH, syAt adhika tIna samaya kA hI hotA hai| jaise koI nAraka vAyavya dizA meM vartamAna ho aura bharatakSetra meM, pUrva dizA meM paMcendriya tiryaMca athayA manuSya ke rUpa meM utpanna hone vAlA ho to vaha to yaha prathama samaya meM Upara jAtA hai, dUsare samaya meM vAyavya dizA se pazcima dizA meM jAtA hai aura phira pazcima dizA se pUrva dizA meM jAtA hai| isa prakAra tIna samaya kA vigraha hotA hai isI prakAra asurakumAra Adi meM bhI tIna samaya kA vigraha samajha lenA caahie| tatpazcAt vahI saba pUrvokta kahanA cAhie, yAvat-he bhagavan ! bAhara nikAle hae ye pudgala mAraNAntikasamudaghAtagata nAraka ke dvArA spRSTa kSetra meM jina pANoM, bhUto jIvoM aura satyoM kA abhighAta karate haiM, unheM Avarttapatita karate haiM, sparza karate haiM, saMhata karate haiM, saMghaTita karate haiM, paritApa pahuMcAte haiM, mUrchita karate haiM aura niSprANa kara dete haiM, una pudgaloM ke nimitta se mAraNAntikasamudaghAtagata nAraka kitanI kriyAcAlA hotA hai ? bhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! kadAcit tIna kriyA vAlA, kadAcit jema keI nAraka vAyavya dizAmAM vartamAna hoya ane bharatakSetramAM, parva dizAmAM paMcendriya tiryaMca athavA manuSyanA rUpamAM utpanna thanArA hoya che te prathama samayamAM upara jAya che, bIjA samayamAM vAyavya dizAthI pazcima dizAmAM jAya che ane pachI pazcima dizAthI pUrva dizAmAM jAya che. e prakAre traNa samayane vigraha thAya che. e ja prakAre asurakumAra AdimAM paNa traNa samayane vigraha samajI levuM joIe. tatpazcAt e badhuM pUrvokta kahevuM joIe, yAva-he bhagavan ! bahAra kADhelAM te pugalo mAraNAMtikasamuddaghAtagata nArakanA dvArA spaSTa kSetramAM je prANe, bhUta, cha ane sane abhighAta kare che, temane Avata-patita kare che, sparza kare che, saMhata kare che saMyamita kare che, paritApa pahoMcADe che, mUrhita kare che ane niSNANa karI de che, te pugalanA nimittathI mArAntika samuddaghAtagata nAraka keTalI kriyAvALA thAya che? zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1096 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1083 prameyabodhinI TIkA pada 36 sU0 12 vedanAsamudghAtagata jIvasvarUpanirUpaNam paJcakriyo bhavatItyAdirItyA bhAvanIyam / 'asurakumArassa jahA jIvapade' asurakumArasya yathA jIvapade mAraNAntikasamudghAtavaktavyatA uktA tathA vaktavyA kintu 'NavaraM viggaha tisamaio jahA neraiyassa ' navaram - jIvasamuccayApekSayA vizeSastu asurakumArasya vigrahaH fasAmayiko bodhyo yathA nairayikasya vigraha strisAmAyika uktastathA vaktavya iti bhAvaH prAguktayukteH evaJca yathA jIvapade AyAmato jaghanyena kSetram agulAsaMkhyeyabhAgamAtram utkRSTena asaMkhyeyAni yojanAni tathA'surakumArapade'pi vaktavyam, asurakumArAdIzAnAnta devAnAM pRthivya vanaspatikAyikeSvapi utpAdAt yadA kazcidapi asurakumAraH saMkliSTAdhyavasAyI svakuNDalAdyekadeze pRthivIkAyikatayotpattumicchuraNAntikasamudghAtaM karoti tadA cAra kriyA vAlA aura kadAcit pAMca kriyA vAlA hotA hai, ityAdi prakAra se pUrvavat samajha lenA cAhie / " asurakumAra kI vaktavyatA usI prakAra samajha lenA cAhie jaisI samuccadha jIva kI mAraNAntikasamudghAta saMbaMdhI vaktavyatA kahI hai| kintu vizeSatA yaha hai ki asurakumAra kA vigraha tIna samaya kA kahanA cAhie / tAtparya yaha hai ki jaise nAraka kA vigraha tIna samaya kA kahA hai, vaise hI asurakumAra kA bhI vigraha kahanA cAhie / yukti pUrvavat samajha lenA caahie| isa prakAra jaise jIva pada meM lambAI kI apekSA kSetra jaghanya aMgula kA asaMkhyAtavAM bhAga mAtra aura utkRSTa asaMkhyAta yojana kahA vaise hI asurakumAra pada meM bhI kaha lenA cAhie / asurakumAroM se lekara IzAna devaloka taka ke deva pRthvIkA yika, akAyika aura vanaspatikAyika ke rUpa meM bhI utpanna hote haiN| jaba koI saMklezamaya adhyavasAya vAlA asurakumAra apane hI kuNDala Adi ke ekadeza zrI bhagavAn uttara Ape che-hai gautama ! kadAcit traNa kriyAvALA, kadAcit cAra kriyAvALA ane kadAcit pAMca kriyAvALA hAya che, ityAdi prakArathI pUvat samajI beleye. asurakumAranI vaktavyatA e ja prakAre samajI levI joie, jevI samuccaya jIvanI mAraNAntikasamudhAta sa`bandhI vaktavyatA kahI che, paNa vizeSatA e che ke asurakumAranA vigraha traNa samayanA kahevA joie. tApa e che ke jevA nArakanA vigraha traNa samayanA kahyA che, tevA ja asurakumAranA paNa vigraha kahevA joIe, yuktipUrvavat samajI levI joie. e prakAre jevI laMbAinI apekSAe kSetra jaghanya 'gulanA asakhyAtamA bhAga mAtra ane utkRSTa asaMkhyAta yojana kahyuM temaja asurakumAra padamAM pazu kahI levu joie, asurakumArAthI laIne izAna devalAka sudhInA deva pRthvIkAyika, akAyika ane vanaspatikAyikanA rUpamAM paNa utpanna thAya che. jyAre koi soMlezamaya ayyavasAyavALA asurakumAra potAnA ja kuMDaLa vigerenA ekadezamAM pRthvIkAyikanA rUpamAM zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1097 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2084 prajJApanAsUtre japanyenAyAmato'zulAsaMkhyeyabhAgapramANaM kSetraM prApnotIti bhAvaH, 'sesaM taM ceya' tadanantaraM zeSaM vaktavyaM taccaiva-pUrvoktarItyaiva samuccayajIvapadayadayagantavyam, nAgakumArAdiSyati dizannAha-'jahA asurakumAre evaM jAya vemANie' yathA asurakumAro mAraNAntikasamudghAtavaktavyatayA pratipAdita evam-tathaiva yAvad-nAgakumAraH, suvarNakumAraH, agnikumAraH, vidyutkumAraH, udadhikumAraH, dvIpakumAraH, dikkumAraH, pavanakumAraH, stanitakumAro vikale. ndriyaH paJcendriyatiryagyoniko manuSyo pAnavyantaro jyotiSko vaimAnikazca pratipattavyaH kintu-'NayaraM egidie jahA joye niraya sesaM' navaram-pUrvApekSayA vizeSastu ekendriyaH prathivI. kAyikAdi yathA jIyo niravazeSam-sAkalyena pratipAdita stathA pratipattavyaH // sU0 12 // vaikriyAdi samudghAtavizeSaraktavyatA __ mUlam-jIve NaM bhaMte ! veuniyasamugyAeNaM samohae samohaNittA je puggale nicchabhai tehi NaM bhaMte ! poggalehiM kevaie khette apphuNNe kevaie khette phuDe ? goyamA ! sarIrappamANamette vikkhaMbhavAhalleNaM AyAmeNaM jahANeNaM aMgulassa saMkhejaibhAgaM, ukkoseNaM saMkhijAiM joyaNAI egadisiM vidisiM vA, evaie khitte apphuNNe evaie khette phuDe, meM pRthvIkAyika ke rUpa meM utpanna hone vAlA ho aura yaha mAraNAntikasamudghAta karatA hai taba jaghanya lambAI kI apekSA aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra kSetra ko hI vyApta karatA hai / zeSa ghaktavyatA pUrvavat arthAt samuccaya jIva kI vaktavyatA ke samAna hI samajha lenA caahie| jaisI vaktavyatA mAraNAntikasamudghAta saMbaMdhI asurakumAra kI kahI hai, vaisI hI nAgakumAra, suvarNakumAra, agnikumAra, vidyutkumAra, udadhikumAra, dvIpakumAra, dikkumAra, pavanakumAra, stanitakumAra, vikalendriya, paMcendriya tiyeca, manuSya vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika kI vaktavyatA bhI samajha lenA caahie| ekendriya kI vaktavyatA samuccaya jIva ke saMmAna samagra rUpa se jAna lenA cAhie / ||suu0 12 // utpanna thanArA heya ane te mAraNAMtikasamudughAta kare che, tyAre jaghanya laMbAinI ape. kSAe aMgulano asaMkhyAta bhAga mAtra kSetrane ja vyApta kare che. zeSa vaktavyatA pUrvavat arthAt samuya jIvanI vaktavyatAnA samAna ja samajI levI joIe. jevI vaktavyatA mAraNAMtikasamuddaghAta saM baM dhI asurakumAranI kahI che, tevI ja nAgakumAra, suvarNakumAra, agnikumAra, vidukumAra, udadhikumAra, dvIpakumAra, dikakumAra, pavanakumAra, stanatakumAra, vilendriya, paMcendriya tiryaMca, manuSya, vAnavyantara, jyotiSka ane vaimAnikanI paNa samajI levI joIe ekendriyanI vaktavyatA samuccaya jIvanA samagraharUpathI jANuM levI joIe. sU0 12aa zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1098 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 36 sU0 13 vaikiyAdisamudghAtavizeSanirUpaNam 1085 se gaM bhaMte ! kevaikAlassa apphuNNe, kevaikAlassa phuDe ? goyamA ! egasamaieNa yA dusamaieNa vA tisamaieNa vA vigaheNaM eyaikAla ssa apphuNNe evaikAlassa phuDe, sesaM taM ceva jAva paMcakiriyA vi, evaM neraie vi, NavaraM AyAmeNaM jahaNNeNaM aMgulassa asaMkhejjaibhAgaM, ukoseNaM saMkhijAiM joyaNAI egadisiM, evaie khette, kevaikAlassa ? taM ceva jahA jIvapae, evaM jahA neraiyassa tahA asurakumArassa, navaraM egadisiM vidisiM vA, evaM jAya thaNiyakumArassa, yAukAiyassa jahA jIvapae, NavaraM egadisiM, paMciMdiyatirikkhajoNiyassa niravasesaM jahA neraiyassa, maNUsavANamaMtarajoisiyavemANiyassa niravasesaM jahA asurakumArassa, jIve NaM bhaMte ! teyagasamugyAeNaM samohae samohaNittA je poggale nicchabbhai tehiM NaM bhaMte ! poggalehiM kevaie khette aphuNNe kevaie khitte phuDe, evaM jaheba veuvvie samugghAe taheva, navaraM AyAmeNaM jahaNNeNaM aMgulassa asaMkhejaibhAga, sesaM taM ceva, evaM jAva vemAgiyassa, NavaraM paMciMdiyatirikkhajoNiyassa egadisiM evaie khette apphuNNe, evaie khitte phuDe, jIve gaM bhaMte ! AhAragasamugghAeNaM samohae samohaNittA je poggale nicchabbhai tehiM NaM bhaMte ! kevaie khitte apphuNNe kevaie khette phuDe ? goyamA! sarIrappamANamette vikkhaMbhabAhalleNaM AyAmeNaM jahaNNeNaM aMgulassa asaMkhejaibhAgaM ukkoseNaM saMkhejAi joyaNAI egadisiM, evaie khette egasamaieNa vA dusamaieNa yA tisamaieNa vA viggaheNaM evaikAlassa apphuNNe evaikAlassa phuDe, te NaM mate ! poggalA keyaikAlassa nicchubbhai ? goyamA / jahaNNeNaM aMtomuhuttasta, ukkoseNaM aMtomuhuttasta, te NaM bhaMte ! poggalA nicchUDhA samANA jAI tattha pANAI bhUyAiM jIvAiM sattAI abhihaNaMti jAya uddati, tehiMto NaM bhaMte ! se jIve kaikirie ? goyamA ! siya tikirie siya ca ukirie siya paMcakirie, te NaM bhaMte ! zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1099 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1086 prazApanAsUtre jIyAo kaikiriyA ? goyamA! evaM ceya, se NaM bhaMte ! te ya jIyA aNNesiM jIvANaM paraMparAghAeNaM kaikiriyA ? goyamA ! tikiriyA ghi caukiriyA vi paMcakiriyA vi, evaM maNUse vi // sU0 13 // ___ chAyA-jIvaH khalu bhadanta ! vaikriyasamudghAtena samavahataH samayahatya yAn pudgalAna nikSipati taiH khalu bhadanta ! pudgalaiH kiyat kSetramApUrNa kiyat kSetraM spRSTam ? gautama ! zarI: rapramANamAtraM viSkammabAhalyena, AyAmena jaghanyena aGgulasya saMkhyeyabhAgam, utkRSTena saMkhyeyAni yojanAni ekadizi vidizi vA, etAvat kSetramApUrNam etAyat kSetraM spRSTam, tata kriyAdisamudaghAtavaktavyatA zabdArtha-(jIce NaM bhaMte ! yeuvyiyasamugdhAeNaM samohae) he bhagavan ! jIva vaikriyasamudghAta se samavahata huA (samohaNittA) samayahata hokara (je puggale nicchubhai) jina pudagaloM ko bAhara nikAlatA hai (tehiM NaM bhaMte ! poggalehiM) he bhagavan ! una pudgaloM se (keyaie khette aphuNNe ?) kitanA kSetra ApUrNa hotA hai ? (kevaie khete phuDe) kitanA kSetra spRSTa hotA hai ? (goyamA) he gautama ! (sarIrappamANamette) zarIrapramANa mAtra (vikkhaMbhavAhalleNaM) viSkaMbha aura bAhalya se (AyAmeNaM) lambAI meM (jahaNNeNaM aMgulassa asaMkhejaibhAga) jaghanya aMgula kA asaMkhyAtayAM bhAga (ukoseNaM saMkhijAI joyaNAI) utkRSTa saMkhyAta yojana (egadisiM) eka dizA meM (vidisi vA) athayA vidizA meM (ecaie khette) itanA kSetra (aphuNNe) ApUrNa hotA hai (evaie khene phuDe) itanA kSetra spRSTa hotA hai (se NaM bhaMte ! kevaikAlassa aphuNe ?) he bhagavan / vaha kitane kAla meM ApUrNa hotA hai ? (kevaikAlasta phuDe ? ) kitane vekiyAdi samudyAta vaktavyatA wer :-(jIvA Na bhaMte ! ve uvyiyasamugghAeNa samohae) he bhagavan ! 75 vaiThiyasabhudhAtathA sabhapata thayeTa (samohaNittA) sabhapaData ne (je puggale nicchubhai) ne punasAna 542 4 cha. (tehi Na bhaMte ! poggalehi) san ! te YatthA (kevaie khette apphuNNe ?) 4aa kSetra mApU thAya cha 1 (kevaie khette phuDe ?) 321 kSetra 2YSTa thAya che ? (goyamA !) hai gautama ! (sarIrappamANamette) zarI2 prabhAe mAtra (yikkhaMbhavAhallega) 14 bhane mAsyathA (AyAmeNa) mA (jahaNNeNa aMgulassa asaMkhejjaibhAga) 45nya madanI asabhyAtamI AN (ukkoseNa saMkhejjAI joyaNAI) YSTa samayAta yogana (egadisiM) me zAma (vidisiM vA) 424 (46zama (evaie khette) melA kSetra (aphuNNe) yApU hAya che (evaie khette phuDe) mett| kSetra pRSTa thAya che. (se Na bhaMte ! kevaikAlassa aphuNNe ?) 3 sayan ! te mA amai mApU thAya che (kevaikAlassa phuDe) 52am mi YSTa cha ? zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1100 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 36 sU0 13 kriyAdisamudghAtAcazeSanirUpaNam 1087 khalu bhadanta ! kiyatkAlasyApUrNam ? kiyatkAlasya spRSTam ? gautama! ekasAmayikena yA dvisAmAyikena vA trisamAyikena vA vigraheNa, etAvatkAlasya ApUrNam, etAvatkAlasya spRSTam, zeSaM taccaiya yAvat pazcakriyA api, evaM nairayiko'pi, navaram AyAmena jaghanyena agulasya asaMkhyeyabhAgama, utkRSTena saMkhyeyAni yojanAni ekadizi, etAyata-kSetram, kiyatkAlasya ? taccaiva yathA jIvapade, evaM yathA nairayikasya tathA asurakumArasya, navaram ekadizi vidizi vA, evaM yAvat stanitakumArasya, vAyukAyikasya yathA jIvapade, navaram kAla meM spRSTa hotA haiM ? (goyamA ! egasamaieNa yA, dusamaieNa vA, tisamaieNa yA viggaheNaM) he gautama ! eka samaya ke, do samaya ke, yA tIna samaya ke vigraha se (ecaikAlassa aphuNNe) itane kAla meM ApUrNa hotA hai (ecaikAlassa phuDe) itane kAla meM spRSTa hotA hai (sesaM taM ceva jAca paMcakiriyA yi) zeSa vahI yAvat pAMca kriyAvAle bhI hote haiM ! ___ (evaM neraie vi) isI prakAra nAraka bhI (NayaraM) vizeSa (AyAmeNaM jahapaNeNaM aMgulassa asaMkhejaibhAga) lambAI meM jaghanya aMgula ke asaMkhyAta bhAga (ukkoseNaM saMkhejAI joyaNAI egadisi) utkRSTa saMkhyAta yojana eka dizA meM (evaie khette) itane kSetra meM (kevaikAlassa) kitane kAla meM ? (taM ceya jahA jodhapae) vahI jaisA jIvapada meN| (evaM jahA neraiyassa tahA asurakumArassa) isI prakAra jaise nAraka kI vaktavyatA caisI asurakumAra kI (navaraM) vizeSa (egadisi vidisiyA) eka dizA meM athavA vidizA meM (evaM jAya thaNiyakumArassa) isI prakAra yAyata stanitakumAra kii| (vAukAiyassa jahA jIyapae) ghAyukAyika kI jaise jIva pada meM (NavaraM __ (goyamA! egasamaieNa vA, dusamaieNa vA, tisamaieNa yA viggaheNa) hai gautama ! se 4 samayanA, me samayAnA, 25 // 2 15 samayAnA visthI (evaikAlassa aphuNNe) meTA mAM PApU thAya cha (evaikAlassa phuDe) meTA mA 25STa thAya che (sesaM taceya jAva paMcakiriyA vi) zeSa te pAya yAvANa 55 thAya che. (eva neraie vi) me 4Are nA24 59 (Navara) vizeSa (AyAmeNa jahaNNeNa aMgulassa asaMkhejjai bhAga) mAmA dhanya shusne| masabhyAtamI mA (ukoseNa saMkhejjAiM joyaNAI egadisiM) kRSTa sabhyAta yeona me zAmai (evakSA khette) meTA kSetramA (kevaikAlassa) 32 mi (taM ceva jahA jIvapae) tyAMnA nAmAM (evaM jahA neraiyassa tahA asurakumArassa) se prare pI nA2nI tathyatA tevI masu2zubhAranI (navara) vizeSa (egadisi vidisiM vA) mezibha mayA vizimA (eva jAva thaNiyakumArassa) me 4 prA yApat stanitamAnI. (vAukAiyarasa jahA jIvapae) paayu|yinii pI 0556mA raNavara egadisiM) vizeSa zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1101 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1088 prajJApanAsUtre eka dizi, paJcendriyatiryagyonikasya niravazeSaM yathA nairayikasya, manuSyavAnavyantaraj rajyotiSkavaimAnikasya niravazeSaM yathA asurakumArasya, jIvaH khalu bhadanta ! taijasasamudghAtena samavahataH samavahatya yAn pudgalAn nikSipati taiH khalu madanta ! pudgalaiH kiyat kSetrama ApUrNam ? kiyat kSetraM spRSTam ? evaM vaikripaH samudghAta stathaitra navaram ayAmeva jaghanyena aGgulasya asaMkhyeyabhAgaM zeSaM taccaiva, evaM yAvad vaimAnikasya, navaraM paJcendriyatiryagyonikasya ekadizi, etAvat kSetramApUrNam, etAvat kSetraM spRSTam jIvaH khalu bhadanta ! AhArakaegadisiM) vizeSa yaha ki eka dizA meM / (paMcidiyati rikkhajoNiyassa niravasesaM jahA neraiyassa) paMcendriya tiryeca kA samagra kathana nAraka ke samAna / (maNUsa vANamaMtara joisiyavemANiyassa niravasesaM jahA asurakumArassa) manuSya, vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika kA kathana asurakumAra ke samAna (jIce NaM bhaMte ! tegasamugdhAraNaM samohae ) he bhagavan ! jIva taijasasamud ghAta se samavahana huA (samohaNittA) samavahana hokara (je poggale nicchubhai) jina pudgaloM ko nikAlatA hai (tehiM NaM bhaMte ! poggalehi) he bhagavan ! una pudgaloM se (kecaie khete aphuNNe) kitanA kSetra ApUrNa huA ? (kevaie khite phuDe) kitanA kSetra spaSTa huA ? ( evaM jaheba yeuccie samugdhAe taheva ) isa prakAra jaisA vaikriyasamudghAta vaisA hI (navaraM AyAmeNaM jahaNNeNaM aMgulassa asaMkhejjaibhAgaM) vizeSa - lambAI meM aMgula kA asaMkhyAtavAM bhAga (sesaM taM ceva) zeSa vahI (evaM jAya vaimANiyassa) isI prakAra yAvat vaimAnika kA (navaraM paMcidiyatirikkhajoNiyassa) vizeSa-paMcendriya tiryeca kA ( egadisiM) eka dizA meM (evaie khette aphuNNe) itanA kSetra ApUrNa huA (evaie khette phuDe) itanA kSetra spRSTa huA / e ke eka dizAmAM (ciMdiyatirikkha joNiyassa niravasesa jahA nerahayassa) paMthendriya tiryAnyanA uthana samuccaya nArakanA samAna, (jIveNaM bhaMte ! teyagasamugghAeNaM samohae) he bhagavan ! grupa tai sasamudghAtathI samavahata thayesa (samohaNittA) sabhavahRta thane (je poggale nicchubhai) ne yuddagaseAne ADhe che. (tehiNaM bhaMte ! poggalehiM) he bhagavan ! te yugasothI (ie khette aphuNNe) DeMTala kSetra yApUrza thathA (kei khette phuDe) DeMTalA kSetra spRSTa thayA ? ( evaM jaheba veuccie samugdhAe taheva ) ye amAre prema vaiDiyasabhuddhAta tevA 4 (navara AyAmeNa jahaNaNeNaM' aMgularasa asaMkhejjai bhArga) vizeSa gyAMgasanA asaMkhyAtamA lAga (sesa taM ceva) zeSa te ( evaM jAya vaimANi - yassa) prAre bhavat vaibhAnimnA (Navara paMcidiyatirikkha joNiyarasa ) vizeSa paye zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1102 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 36 sU0 13 vaikiyasamudghAtavizeSanirUpaNam 1089 samudghAtena samavahataH samavahatya yAn pudgalAn nikSipati taiH khalu bhadanta / pudgalai kiyat kSetramA pUrNam ? kiyat kSetraM spRSTam ? gautam ! zarIrapramANamAtraM viSkambhabAhalyena AyAmena jaghanyena aGgulasyAsaMkhyeyabhAgam utkRSTena saMkhyeyAni yojanAni ekadizi etAvat kSetram ekasAmAyekena vA dvisAmayiketa yA trisAmayikena vA vigraheNa etAvatkA lakSya AbhUrNam etAvatkAlasya spRSTam, tAn khalu bhadanta ! pudgalAna kiyatkAlasya nikSi pati ? gautama ! jaghanyena antarmuhUrtasya, utkRSTenApi antarmuhUrtasya te khalu bhadanta ! pudgala " (jIve NaM bhaMte ! AhAragasamugdhA eNaM samohae) he bhagavan ! jIva AhAraka samudghAta se samavahata huA (samohaNittA) samavahata hokara (je poggale Nicchu bhai) jina pudgaloM ko bAhara nikAlatA hai (tehi NaM bhaMte ! poggalehiM) he bhagavan ! una pudgaloM se (kecaie khete aphuNe) kitanA kSetra pUrita huA (haie khele phuDe) kitanA kSetra spRSTa huA ? (goyamA ! sarIraSyamANamete cikbhavA halleNaM) he gautama! viSkaMbha aura bAhalya se zarIra ke barAbara (AghAmeNa jahaNaNeNaM aMgulassa asaMkhejjaibhAgaM ) lambAI meM jaghanya aMgula ve asaMkhyAyeM bhAga ( ukko seNaM saMkhejjAI joyaNAI) utkRSTa saMkhyAta yojana (ega samaieNa vA dusamaNa yA tisamaieNa vA) eka samaya ke do samaya ke athava tIna samaya ke (biggaheNaM) vigraha se ( evaikAlassa aphuNNe) itane kAla me ApUrNa huA (evaikAlassa phuDe) itane kAla meM spRSTa huA / (te NaM bhaMte ! poggalA) he bhagavan ! ve pudgala (kevaikAlassa nicchu bhai ndriya tiryathanA ( egadisa ) me dvizAmAM (evaiAra khette aphuNNe) meTasAM kSetra mApUrNa thayA (ease khette phuDe) bheTavAM kSetra spRSTa thayA. (jIveNa bhaMte! AhAragasamugdhAraNa samohae ) he bhagavan ! kapa mAhAraNasabhuddhAtathI sabhavaDeta thayela (samohaNittA) samavahata thAne (je poggale Nicchubhai) ne yugalAne mahAra puDhe che (tehiNa bhaMte! poggalehiM) he bhagavan ! te yugaseothI (kevaie khette aphuNNe) uTA kSetra purita thayA ? (kevaie khette phuDe) DeMTalA kSetra spRSTa thayAM ? (goyamA ! sarIramANamette vivakhaMbhabAha leNa) he gautama ! piNDala bhane mAhasyathI zarIranArAma (AyAmeNaM, jahaNeNa aMgularasa asaMkhejjaibhAgaM ) samAbhAM dhanya azubanA asaNyAtamA lAga ( ukkose asaMkhejjAI joyaNAI) utSTa asaMkhyAta yojana ( egadisiM) me dizAbhAM (evaie khette ) bheTalA kSetra (egasamaipaNa vA, dusamaieNa vA tisamaieNa vA ) 4 samayanA, me samayanA athavA Rtu samapanA (vigaheNa) vigrahathI (ease kAlassa aphuNNe) yAlA mAM mAyUrya thA ( vaie kAlassa phuDe) bheTalA kALamAM spaSTa thai. ( teNa bhaMte ! pomgalA ) he bhagavan ! te yugalo (kevaikAlassa nicchubhAi ) DeTasA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1103 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1020 prajJApanAsUtre nikSiptAH santo yAn tatra prANAn bhUtAn jIvAn saccAn amighnanti yAvad apadrAyayanti tebhyaH khalu bhadanta ! sa jIvaH katikriyaH ? gautama ! syAt prikriyaH syAt catuH kriyaH, syAt paJcakriyaH, te khalu bhadanta ! jIvAH kati kriyAH ? gautama / evaJcaiva sa khala bhadanta ! te ca jIvA anyeSAM jIvAnAM paramparAghAtena katikriyA gautama trikriyA api catuSkriyA api paJcakriyA api, evaM manuSyo'pi // 0 13 // kitane kAla meM bAhara nikAlatA hai ? (goyamA ! jahaNeNaM aMtomuhuttassa) he gautama ! jaghanya antarmuhUrta meM (uko seNaM aMtomuhuttassa) utkRSTa antarmuhUrta meM ( te NaM bhaMte ! poggalA NicchUDhA samANA) he bhagavan ! bAhara nikAle hue ve pudgala (jAI tastha pANAI bhUyAI jIvAI sattAI) vahAM jo prANoM, bhUtoM, jIvoM aura satvoM ko (abhihaNaMti) abhihata karate haiM (jAca uddaveMti) yAvat niSprANa karate haiM ( tehito NaM bhaMte ! se jIye kaikirie ?) he bhagavan ! unase jIva ko kitanI kriyAeM hotI haiM ? (goyamA ! siya tikirie) he gautama ! kadAcit tIna kivAvAlA (siya caukirie) kadAcit cAra kriyAvAlA (siya paMca kirie) kadAcit pAMca kriyAvAlA (te NaM bhaMte ! jIvAo kai kiriyA) he bhagavan ! ve usa jIva se kitanI kriyAvAle hote haiM (goyamA ! evaM ceca) he gautama ! isI prakAra - pUrvavat (se NaM bhaMte! teya jIvA aNNesiM jIvANaM paraMparAghAeNaM) he bhagavan ! vaha jIva aura ve jIva anya jIvoM kA paramparA se ghAta kara ke (kai kiriyA ) farat kriyA vAle haiM ? (gopamA ! tikiriyA vicaukiriyA vi paMcakiriyA vi) he gautama! tIna kriyAvAle bhI, cAra kriyAvAle bhI, pAMca kriyAvAle bho kALamAM mahAra nipuNe che ? (goyamA ! jahaNNeNa aMto muhuttassa) he gautama! dhanya yAMtasuta'bhAM (ukkoseNaM' aMto muhutta(sa) utsRSTa a MtarbhuGkrtamAM. ( teNa bhaMte ! poggalA jicchUDhA samANA) he lagavan ! mahAra asAM yugala (jAI tattha pANAI bhUyAI jIvAI sattAi ) tyAM ke AeMge, bhUto ko bhane satyone (abhiraNaMti) malihata 13 che (jAva uddaveMti) yAvat niSprANa :re che. (tehiMto NaM bhaMte ! se jIye kaikirie 1) he labhavan ! temanAthI larane DeMTalI DiyAgo thAya che ? (gomA ! sie ti kirie) he gautama! uhAyita RNa diyAvANA (siya ca kirie ) uhAthit yAra DiyAvANA ( siya paMca kirie) hAthit yAMya DiyAvAlA. (teNa bhaMte ! jIvAo kai kiriyA) he lagavan ! teso te lapathI peTalI DiyAvANA che ? ( goyamA ! evaM cetra) he gautama! bhega aAre pUrvapat ( se NaM bhaMte ! te ya jIvA aNNesiM jIvANa paraMparAdhApaNa) he bhagavan ! te ba nete va anya kaponI paraMparAthI ghAta murIne ( kai kiriyA) DeMTalI DiyApAjA che. (goyamA ! ti kiriyA vi, cau kiriyA vi paMca kiriyA vi) he gautama! trAhiyAvAjA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1104 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 36 sU. 13 vaikriyasamudghAtavizeSanirUpaNam 1091 TokA-atha vaikriyasamudghAtAdikamadhikRtya prarUpayitumAha-'jIve NaM bhaMte ! yeuvyiyasamugghA eNaM samohae samoha NittA je puggale nicchubhai, tehiM the| bhaMte ! poggale hiM kevaie khete asphuNNe, kevaie khette phuDe ?' he bhadanta ! jIyaH khalu vaikriyasamudghAtena samayahataH san samayahatya ca yAna pumalAna vaikriyayogyAna svazarIrAntargatAn nikSipati-Atmapradezebhyo bahirnisRjati, he madanta ! taiH khalu pudgalaiH kiyat kSetram ApUrNa bhavati ? kiyat kSetraM spRSTa bhavati ! apAntarAle katipayAkAzapradezAsaMsparzane'pi ApUrNatvavyavahArAt, pratipradezApUraNena vyAptatyarUpaM spRSTatyamuktam, bhagavAnAha-'goyamA!' he gautama ! 'sarIrappamANamete vikkhaMbhavAhalleNaM' zarIrapramANa mAtraM viSkambhabAhalyena-yAyatpramANaH svazarIrasya viSkambho vistAraH, yAvatpramANazca bAhalyaM-sthUlatvaM bhavati tAvatpramANamityarthaH, kintu-'AyAmeNaM jahaNNeNaM amulasta saMkhejahabhAgaM ukkoseNaM saMkhejjAiM joyaNAI egadisi vidisi vA' (evaM maNUse vi) isI prakAra manuSya bhii|||muu0 13 // TIkArtha-aba kriyasAmudaghAta Adi ke viSaya meM nirUpaNa kiyA jAtA hai zrIgautamasvAmI- he bhagavan ! jIva vaikriyasamudghAna se samavahata huaa| samavahata hokara jina-kriyayogya zarIra ke andara rahe hue pudgaloM ko bAhara nikAlatA hai-apane se pRthaka karatA hai, he bhagavan ! una pugaloM se kitanA kSetra ApUrNa hotA hai ? kitanA kSetra spRSTa hotA hai ? bIca-bIca meM kucha pradezoM kA sparza na ho to bhI ApUrNa hotA kahA jAtA hai, ataeva dUsare zabda vyApta hone kA prayoga kiyA hai jisase yaha prakaTa kiyA gayA hai ki bIca meM koI pradeza chUTA na ho-AkAza ke pratyeka pradeza vyApta ho gayA ho / ___ zrIbhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! jitanA zarIra kA vistAra hai aura jitanA zarIra kA bAhalya hai arthAt sthUlatya hai, utanI tathA lambAi meM jaghanya 59, yAra (yApA 5, pAMya (yAyAmA 59 (evaM maNUse vi) me sAre manuSya paNa. e sUtra 13 meM TIkArtha -have vaikriyasamudraghAta AdinA viSayamAM nirUpaNa karAya che zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! jIva vaikriyasamudraghAtathI samavahata thayela samavahata thaIne je kriya gya zarIranI aMdara rahela pudgalene bahAra kADhe che pitAnAthI judAM kare che, te pudgalathI keTalAM kSetra pUrNa thAya che? keTalAM kSetra pRSTa thAya che? vacamAM-vacamAM koI pradezane sparza na thAya te paNa ApUrNa thayela kahevAya che, tethI ja bIje zabda vyApta thavAne prayoga karela che, jenAthI e pragaTa karela che ke vacamAM koI pradeza chUTe na hoya-AkAzanA pratyeka pradezamAM vyApta thayela hoya. zrI bhagavAna uttara Ape che- gautama! jeTale zarIrane vistAra che ane jeTalu zarIranuM bAhulya che arthAta sthUlatva che, teTalA temaja laMbAImAM jaghanya aMgulane zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1105 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1092 prajJApanAsUtra AyAmena dairyeNa jaghanyato'gulasya saMkhyeyabhAgam uskRSTena saMkhyeyAni yojanAni yAvat ekadizi, vidizi vA-dikkoNe vA yathoktapramANamAyAmakSetramayaseyam, tatrApi AyAmata utkRSTena saMkhyeyAni yojanAni yAvat kSetraM vAyukAyikayarja nairayikAdyapekSayA draSTavyam, nairayikAdayo vaikriyasamudghAtamAramamANAstathAvidhaprayatnavizeSaprabhAveNa saMkhyeyAnyeva yojanAni utkRSTenApi AtmapradezAnAM daNDaM viracayanti no asaMkhyeyAni yojanAni, vAyukAyikAH puna jaghanyena yA utkRSTena vA azulAsaMkhyeyabhAgameva, utkRSTena tAvatpramANaM daNDaM viracayanto nairayikAdaya stAyati pradeze taijasAdizarIrapudgalAn Atmapradezebhyo vikSipanti, tatastaiH pudgale rApUrNa kSetramAyAmata utkRSTenApi saMkhyeyAnyeva yojanAni labhyante etacca kSetrapramANaM kevalaM vaikriyasamudghAtasamutpannaprayatnApekSayA pratipAditama, yadA punaH kazcida aMgula kA asaMkhyAtayAM bhAga aura utkRSTa saMkhyAta yojana kSetra eka dizA meM athavA vidizA meM ApUrNa hotA hai-vyApta hotA hai| yahAM lambAI meM utkRSTa saMkhyAta yojana pramANa kSetra kA vyApta honA kahA gayA hai so vAyukoyikoM ko choDakara nAraka Adi kI apekSA se samajhanA caahie| kyoMki nAraka Adi vaikriyasamudghAta jaba karate haiM to tathAvidha prayatna vizeSa se saMkhyAta yojana pramANa AtmapradezoM ke daMDakI racanA karate haiM, asaMkhyAta yojana pramANa daMDakI racanA nahIM karate haiN| kintu vAyukAyika jaghanya aura utkRSTa aMgula ke asaM. khyAtaveM bhAga kA hI daMDa racate haiN| itane pramANa vAle daNDakI racanA karate hue ye nAraka Adi utane pradeza meM taijasazarIra Adi ke pudgaloM ko AtmapradezoM se bAhara nikAlate haiN| taba una pudgaloM se ApUrNa aura vyApta vaha kSetra lambAI meM ukRSTa rUpa se bhI saMkhyAta yojana hI hotA hai| kSetra kA yaha pramANa keyala vaikriyasamudghAta se utpanna prayatna kI apekSA se kahA gayA hai| jaba koI vaikriya asaMkhyAta bhAga ane utkRSTa saMkhyAta jana kSetra eka dizAmAM athavA vidizAmAM ApUrNa thAya che-vyApta thAya che. ahIM laMbAImAM utkRSTa saMkhyAta yojana pramANa kSetranuM vyApta thavuM kahela che te vAyukAyika sivAya nAraka AdinI apekSAe samajavuM joIe. kemake nAraka Adi kriyasamudraghAta jyAre kare che te tevI jAtanA prayatna vizeSathI saMkhyAta jana pramANa AtmapradezanA daMDanI racanA kare che, asaMkhyAta jana pramANa daMDanI racanA nathI karatA. paNa vAyukAyika jaghanya ane utkRSTa AMgalanA asaMkhyAtamAM bhAgane ja daMDa race che. ATalA pramANavALA daMDanI racanA karI rahela te nArako vigere teTalA pradezamAM tejasa zarIra AdinA pudgalene AtmapradezathI bahAra kADhe che tyAre te pagalethI A pUrNa ane vyApta te kSetra laMbAImAM utkRSTa rUpathI paNa saMkhyAta jana ja hoya che. kSetranuM A pramANa kevaLa paikiyasamudughAtathI utpana prayatnanI apekSAthI kahela che. jyAre koI vaikriyasamudughAtane prApta karIne mArAntikasamudghatane prApta kare che zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1106 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 36 sU0 13 vaikriyasamudghAtavizeSanirUpaNam 1093 caikriyasamudghAtamadhigataH san mAraNAntikasamudghAtamupagato bhUtyA atyantaprayatnacalAd unkRSTa dezena trisAmayikena vigraheNotpattidezamAgacchati tadA asaMkhyeyAnyapi yojanAniyAyada AyAmakSetraM draSTavyam, tAvatpramANa kSetrApUraNasya mAraNAntikasamudaghAtaprayatna jaghanyatvena tasya saraye'pi no vivakSaNaM kRtamityabhiprAyaH, evameva nairayikapaJcendriyatiryagyaunikavAyu. kAyikApekSayA pUrvoktapramANAyAmakSetrApUraNaM niyamata ekadizi apaseyama, nairayikANAM paraya zatvAt alpadvityAcca paJcendriyatiryagyonikAnAmalparddhityAd vAyukAyikAnAM viziSTacetanAvikalatyAcca vaikriyasamudghAtamArabhamANAnAM teSAM yadi paraM tathA svAbhAvatvAdeva AtmapradezadaNDavinirgamastebhyazcAtmapradezebhyo viyujya pudgalAnAM ca svAmAvyenAnuzreNigamanaM na ta vizreNitastato dizyeya nairayikapaJcandriyatiryagyonikavAyukAyikAnAmAyAmato yathoktasamudghAta ko prApta hokara mAraNAntikasamudaghAta ko prApta hotA hai aura phira tIvatara prayatna ke bala se utkRSTa deza meM tIna samaya ke vigraha se utpattisthAna meM AtA hai, usa samaya asaMkhyAta yojana lambA kSetra samajhanA caahie| kintu asaMkhyAta yojana pramANa kSetra ko ApUrNa karanA mAraNAntikasamudaghAta janya hone ke kAraNa yahAM usakI vivakSA nahIM kI gaI hai, isI kAraNa asaMkhyAta yojana na kahakara saMkhyAta yojana hI kahA hai / isI prakAra nAraka, paMcendriya tiryagyonika aura vAyukAyika kI apekSA se pUrvokta pramANa vAle lambe kSetra kA ApUrNa honA niyama se eka dizA meM hI samajhanA cAhie / nAraka jIva parAdhIna aura alpa RddhiyAle hote haiM, paMcendriya tiryaca alpaRddhiyAle haiM aura vAyukAyika viziSTa cetanA se| vikala hote haiM, isa kAraNa jaba ye caikriyasamudghAta kA AraMbha karate haiM taba svabhAvataH hI AtmapradezoM kA daMDa nikalatA hai aura AtmapradezoM se pRthaka hokara pudgaloM kA svabhAva se hI zreNI ke anusAra gamana hotA hai, vizreNI meM gamana nahIM hotaa| isa kAraNa nArako paMcendriya ane pharI tIvratara prayatnanA baLathI utkRSTa dezamAM traNa samayanA vigrahathI utpatti sthAnamAM Ave che, te samaye asaMkhyAta yojana lAMbu kSetra samajI levuM joIe. paraMtu asaMkhyAta jana pramANa kSetrane ApUrNa karavuM mAraNAtikasamuddhAta janya hovAne kAraNe ahIM tenI vivakSA nathI karAI, A kAraNathI asaMkhyAta jana na kahIne saMkhyAta ejana ja kahyuM che. A ja rIte nAraka, pAMcendriya tiryaMca jenika ane vAyukAyikanI apekSAthI pUrvokta prANavALa lAMbA kSetranA A pUrNa thavAnA niyamathI eka dizAmAM ja bhajavuM joIe. nAraka jIva parAdhIna ane a5 trAddhivALA heya che pAMcendriye tiryaMca alpa RddhivALA hoya che. ane vAyukAyika viziSTa cetanAthI vikala hoya che. A kAraNathI jyAre teo vidiyasamudraghAtano AraMbha kare che, tyAre svabhAvataH ja Atmapradezane daMDa kahe che ane AtmapradezathI pRthapha thaIne pudgalanA svabhAvathI ja zreNI mujaba gamana zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1107 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1094 prazApanAsUtre pramANaM kSetramayaseyama na tu vidizi, bhavanapatiyAnavyantarajyotiSkavaimAnikAnAM manuSyANAzca svecaacArityA viziSTalabdhisampannasAcca kadAcita te prayatnavizeSAd vidizyapi AtmapradezAnAM daNDaM vikSipantastatra tebhya AtmapradezebhyaH pudamalAn vikSipantIti teSAmekasyAM dizi vidizi yA pUrvoktakSetrApUraNaM draSTavyam, prakRtamupasaMharannAha-'evaie khette apphuNNe evaie khette phuDe' etAvad-yathoktapramANaM kSetramApUrNa mavati, etAvat-yathoktapramANaM. kSetraM spRSTaM bhavati, vaikriyasamudghAtagatazca kazcit kAlamapi karoti vigraheNa cotpatti dezamabhi. sarpati tasmAd vigrahagatimadhikRtya kAlaM prruupyitumaah-'se| NaM bhaMte ! kevaikAlassa apphuNNe kevaikAlassa phuDe ?' he bhadanta ! tat khalu yathoktapramANaM kSetra vigrahagatimAzritya utpattidezaM pAvada kiyatkAlasya-kiyatA kAlena ApUrNa bhavati, kiyatkAlasya-kiyatA kAlena spRSTaM tiryacoM aura vAyukAyikoM kA pUrvokta AyAma kSetra eka dizA meM hI samajhanA cAhie, vidizA meM nhiiN| parantu bhavanapali, ghAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika deva, tathA manuSya svecchApUrvaka vihAra karanevAle haiM-svacchanda haiM aura viziSTa landhi se sampanna bhI hote haiN| isa kAraNa ve viziSTa prayatna ke dvArA vidizA meM bhI AtmapradezoM kA daNDa nikAlate haiN| ataeva ve eka dizA meM aura vidizA meM bhI pUrvokta kSetrako ApUrNa aura vyApta karate haiN| upasaMhAra karate hue kahA hai-itanA kSetra ApUrNa hotA haiM, itanA kSetra vyApta hotA hai / vaikiyasamudaghAta ko prApta koI jIva kAladharma ko bhI prApta ho jAtA hai aura vigraha ke dvArA utpatti deza taka pahuMcatA hai, ataH vigrahagati ko lekara kAla kI prarUpaNA karane ke lie kahate haiM gautamasvAmI-he bhagavan ! vaha pUrvokta pramANayAlA kSetra vigrahagati se utpatti deza paryanta kitane kAla meM ApUrNa hotA hai ? kitane kAla meM vyApta hotA hai ? thAya che, vizreNImAM gamana nathI thatuM. A kAraNathI nArake, paMcendriya tiya ane vAyukAyikAnA pUrvokta AyAma kSetra eka dizAmAM ja samajavA joIe. vidizAmAM nahIM paraMtu bhA napati, vanavyaMtara, jyotiSka ane vaimAnika deva tathA manuSya svecchApUrvaka vihAra karavAvALA che, svaccheda che ane viziSTa labdhithI saMpanna paNa che. A kAraNathI teo vidizAmAM paNa viziSTa prayatno dvArA Atma pradezanA daMDa kADhe che. AthI teo eka dizAmAM ane vidizAmAM paNa pUrvokta kSetrane apUrNa ane vyApta kare che upasaMhAra karatAM kahyuM che-ATaluM kSetra ApUrNa hoya che, ane ATaluM kSetra vyApta hoya che. vaikriyasamuddaghAtane prApta kaI jIva kAladharmane paNa prApta thaI jAya che ane vigraha dvArA utpattideza sudhI pahoMce che. tethI vigrahagatine laIne kAlanI prarUpaNA karavAne mATe kahe che- zrI gautamasvAmI-he bhagavan! te pUrveta pramANavALuM kSetra vigrahagatithI utpatti deza payaMta keTalAkaLamAM ApUrNa thAya che, keTalAkaLamAM vyApta thAya che? zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1108 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyodhinI TIkA pada 36 sU0 13 vaikriyasamudghAtavizeSanirUpaNam 1095 bhavati ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! /egasAmayikena vA dvisAmayina yA trisAmayi kena vA vigradeNa-vigrahagatyA pUrvoktapama NaM kSetramApUrNa bhavati spRSTazca bhavati, tathA ca citrahagatyapekSayA maraNasamayAdArabhyotpattidezaM yAvad utkRSTena pUrvoktapramANakSetrApUraNaM trimiH samayai rupalabhyate no caturthenApi samayena, caikriyasamudaghAto vAyukAyiko'pi prAyazastrasanADyAzca vigrahagatirutkRSTenApi trisAmayikyeva bhavatIti bhAvaH, tadupasaMharabAha-'evaikAlassa appuNe evaikAlassa phuDe' etAvatkAlasya-etAvatA-pUrvoktapramANena kAlena yathoktapramANaM kSetram ApUrNa bhavati, etAvatkAlasya-etAyatA-pUrvoktapramANena kAlena tathAvidhaM kSetraM spRSTaM bhavati, 'sesaM taM ceya jAya paMcakiriyA vi' tadanantaraM zeSaM vaktavyaM tacceva-pUrvoktavedanAsamud ghAtarItyaiva yAvat-te khalu bhadanta ! pudgalA nikSiptAH santo yAn tatra vaikriyasamudghAtagatapuruSAtmapradezasaMspRSTe yathoktapramANe kSetre yAna prANAna bhUtAna jIvAn sasAn abhi. bhagavAn-he gautama ! eka samaya kI, do samaya ko athavA tIna samaya kI vigrahagati se pUrvokta pramANa kSetra ApUrNa hotA hai aura spRSTa hotA hai / isa prakAra vigrahagati kI apekSA maraNa samaya se lekara utpatti deza paryanta utkR STataH prokta pramANa kSetra kA ApUraNa tIna samaya meM hotA haiN| usa meM cauthA samaya nahIM lagatA / vaikriyasamudghAtagata vAyukAyika bhI prAya: sanADI meM hI utpanna hotA hai aura trasanADI meM vigrahagati adhika se adhika tIna samaya kI hI hotI haiN| upasaMhAra karate hue kahate haiM-itane kAla meM pUrvokta pramANayAlA kSetra ApUrNa hotA hai, itane samaya meM spRSTa hotA hai| usake bAda kA vaktavya vedanAsamudrAta ke samAna hI samajhanA cAhie / yAvat vaha vaktavya isa prakAra hai-he bhagavan ! ye bAhara nikAle hue pudgala, yaikriya samudghAta karane vAle jIva ke prAtmapradezoM dvArA spRSTa kSetra meM jina prANoM, bhUtA, jIyoM aura satyoM kA zrI bhagavAna-he gautama! eka samayanI, be samayanI athavA traNa samayanI vigraha gatithI pUrvokta pramANakSetra ApUrNa thAya che ane spaSTa thAya che. e ja prakAre vigraha gatinI apekSAe maraNa samayathI laIne utpatti deza paryanta utkRSTatA pUrvokta pramANa kSetra ApUrNa traNa samayamAM thAya che. temAM ethe samaya lAgato nathI. pakriyasamudraghAtagata vAyukAyika paNa prAya: trasa nADImAM ja utpanna thAya che ane trAsa nADImAM vigrahagati adhikathI adhika traNa samayanI heya che. upasaMhAra karatA kahe che eTalA kALamAM pUrvokta pramANavALA kSetra ApUrNa thAya che, eTalA samayamAM thAya che. tyAra pachInuM vaktavya vedanA samuddaghAtanA samAna ja samajavuM joIe. yAvat te vaktavya A prakAre che he bhagavana ! te bahAra kADhelAM pudgala vekiyasamuddaghAta karanArA jIvanA Atmapradeze dvArA spaSTa kSetramAM je prANe, bhate. ane sane abhighAta kare che. temane zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1109 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1096 prazApanAsa dhnanti vartayanti lezayanti saMghAtayanti saMghaTTayanti paritApayanti klamayanti apadrAyayanti ? tebhyaH khalu bhadanta ! pudgalebhyaH sa joyaH katikripo bhavati ? gautama / syAt trikriyo'pi, syAccatuSkriyo'pi, syAt paJcakriyo'pi, te elu kriyasamudghAtagata pudgalaspRSTajIvA vaikriyasamudghAtasambandhizarIreNa spRzyamAnAH paritApayanto vRzcikAdayaH syAta-kadAcida aparitApane trikriyAH prajJaptAH, syAt paritApane catuSkriyA: syAd jIvitAd vyaparopaNe pazcakriyA bhavanti, sarpodInAM zarIreNa spRzyamAnAnAM daMza. dvArA jIvitAd vyaparopaNasya pratyakSa siddhatvAt, sa khalu bhadanta ! jIva ste ca jIyA anyeSAM jIvAnAM paramparAghAtena katikriyAH bhavanti ? gautama ! trikriyA api, catuSkriyA api, paJcakriyA api prajJaptAH, iti bhAvaH, 'evaM neraie vi' eyam-samu abhighAta karate haiM, unheM Avarttapatita karate haiM, sparza karate haiM, saMghAtita karate haiM, saMghaTita kahate haiM, paritApa pahuMcAte haiM, mUrchita karate haiM, niSprANa karate haiM, una pudgaloM ke nimitta se usa jIva ko kitanI kriyAeM lagatI haiM ? bhagavAn isa prazna kA uttara dete haiM - he gautama ! tIna kriyAeM bhI, cAra kriyAeM bhI athavA pAMca kriyAeM bhI lagatI haiN| vaikriyasamudghAtagata pudgaloM se spRSTa jIva caikiyasamudghAta saMbaMdhI spRSTa hote hue viccha Adi kadAcit paritApa utpanna na kareM to cAra kriyA vAle hote haiM aura prANAM kA vyaparopaNa kareM to pAMca kriyA vAle hote haiN| kyoMki sarpa Adi ke zarIra se spRSTa honevAloM kA daMza dvArA jIvana se rahita ho jAnA pratyakSaptiddha hai / gautamasthAmI prazna karate haiM-he bhagavan ! yaha jIva aura ve jIva anya jIvoM kA paramparA se vidhAta kareM unheM kitanI kriyAeM lagatI haiM ? bhagavAn ne uttara diyA-he gautama! tIna Avarta patita kare che, sparza kare che, saMghAtita kare che, saMghadrita kare che, pati 5 pahocADe che, mUchita kare che, niprANa kare che, te pudgalonA nimittathI te jIvane keTalI kriyAo lAge che ? zrI bhagavAna A praznano uttara Ape che-he gautama ! traNa kiyAo paNa, cAra kriyAo paNa athavA pAMca kriyAo paNa lAge che. vaikriyasamuddaghAtagata pudgalothI pRSTa jIva krisamuddaghAta saMbaMdhI pRSTa thaIne vicaThTha (viMchI) Adi kadAcita paritApa utpanna na kare te traNa kriyAvALA thAya che, paritApa utpanna kare te cAra kriyAvALA thAya che. ane prANenuM vyaparopaNa kare te pAMca kiyAvALA thAya che, kemake sarSa AdithI zarIrathI pRSTa thanAranuM daMza dvArA jIvanathA rahita thaI javuM pratyakSa siddha che. zrI gautamasvAmI prazna kare che he bhagavAna! te jIva ane te ja anya jIvone parAMparAthI vighAta kare te temane keTalI kriyAo lAge che? zrI bhagavAna-he gautama ! traNa kriyAo paNa cAra kriyAo paNa, ane pAMca zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1110 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 36 sU0 13 vaikriyasamudghAtavizeSanirUpaNam 1097 ccyjiivoktriityai| nairayiko'pi vaikriya samudaghAtena samavahato vaktavyaH, kintu-'NavaraM AyA. meNaM jahaNNeNaM aMgulapsa asaMkhejaibhAgaM ukkoseNaM saMkhi jAI joyaNAI egadisiM' navaramsamuccaya nIyA pekSayA vizeSastu AyAmena jaghanyena aGgulasya asaMkhyeyabhAgam, utkRSTena saMkhyeyAni yojanAni yAvad ekadizi-ekasyAM dizi, na tu vidizi, pUrvoktapramANaM kSetra tathAvidhapudgalairApUrNa spRSTazca bhavatItyavaseyam prAguktayuktaH, tadupasaMharannAha-'eyaie khete' etAyat-yathokasamuccayajIyasambandhivaikriyasa mudghAtagatapuruSapudgalaspRSTapramANaM kSetra tathA. vidhapudgalaipapUrNa spRSTazcAyaseyam. 'kevAikAlassa0 ?' kiyatkAlasya--kiyatA kAlena tala kSetraM yathoktapramANaM tathAvidhapudagalaizapUrNa marati kiyatA kAlena spRSTazca bhavati ! bhagavAnAha-'taM ceva jahA jIvapade' taccaiva pUrvokarItyeva yathA jIvapade uktaM tathA vaktavyam, eyazca vigrahagatyapekSayA ekasAyikena dvisAmayikena trisAmayikena vA vigraheNa vigrahamatyA tathAvidhakSetramApUrNa spRSTazca bhavatIti bhAvaH, 'evaM jahA neraiyassa tadA asurakumArassa' evamkriyAeM bho, cAra kriyAeM bhI, aura pAMca kriyAeM bhI lagatI haiN| samuccaya jIva ke samAna paikiya samudghAtagata nAraka kA kathana bhI samajha lenA cAhie / kintu samuccaya jIva se vizeSatA yaha haiM ki lambAi meM jaghanya aMgula kA asaMkhyAtavA bhAga, utkRSTa saMkhyAta yojana, eka dizA meM kahanA cAhie, vidizA meM nhiiN| yukti pUrvavat hai / upasaMhAra karate hue kahate haiMsamucca jIya saMbaMdhI vaikriyasamudghAtagata puruSa ke pudagaloM dvArA spRSTa pramANa kSetra una pudgaloM se ApUrNa aura spRSTa samajhanA caahie| pUrvokta kSetra kitane kAla meM pUrNa hotA hai ? kitane kAla meM spRSTa hotA hai ! bhagavAn uttara dete haiM-jIvapada meM jaisA kathana kiyA hai, vaisA hI yahAM samajhanA caahie| tAtparya yaha hai ki eka samaya kI, do samaya kI athavA tIna samaya ko vigrahagati ke dvArA jitanA kSetra ApUrNa aura spRSTa hotA hai| kiyAo paNa lAge che. samucaya jIvanI samAna vaikiya samudaghAtagata nArakanuM kathana paNa samajI levuM joIe. paNa samuccaya jIvathI vizeSatA e che ke labAImAM jaghanya aMgulane asaMkhyAtamo bhAga, utkRSTa saMkhyAta ejana, eka dizAmAM kahevuM joIe. vidizAmAM nahI yukti pUrvavat che ke saMhAra karatAM kahe che-samuccaya jIva saMbaMdhI viki rAmu mA tagata purUSanA pudgala dvArA pRSTa pramANa kSetra te pudgalathI ApUrNa ane dhRSTa samajavuM joIe. pUrvokta kSetra keTalA kALamAM pUrNa thAya che? keTalA kALamAM pRSTa thAya che ? zrI bhagavAn uttara Ape che-jIva padamAM jevuM kathana karyuM che, tevuM ja ahIM samajavuM joIe. tAtparya e che ke eka samayanI, be samayanI athavA traNa samayanI vigrahagatinA dvArA jeTalA kSetra apUrNa ane pRSTa thAya che. jevI vaktavyatA nArakanA vaikriyasamudUghAtanI zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1111 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1098 prazApanAsUtre pUrvoktarItyA yathA nairayikasya caikriyasamudghAtavaktavyatA yathAyogyaM samuccayajIvoktarItyA pratipAditA tathA asurakumAraspApi vaktavyatA bodhyA, kintu-'navaraM egadisiM' navarA-nairayika kriyasamudadhAtavaktavyA'pekSayA vizeSastu / kumAsya vaikriyasamudaghAtagatAtmapradeza vikSiptapudgalairApUrNa spRSTazca tathAvidhapramANaM kSetram ekadizi-ekasyAM dizi, vidizi vA dikoNe vA draSTavyaM praguktayukteH, 'evaM jAya thaNiyakumArasa' evam-asurakumArasambandhi vaikripasamudghAtoktarItyA yAvat-nAgakumArasya suvarNakumArasya agnikumArasya vidyutkumArasya udadhimA 1 dvIpakumArasya dikkumArasya pavanakumArasya stanitakula rasyApi vaikriyasamudghAtavaktavyatA avaseyA, 'vAukAiyasta jahA jodhapade' vAyukAyikasya vaikriyasamudghAta vatta.nyatA yathA jIvapade pratipAditA tathaiva pratipattavyA, kintu-'NavaraM edisi ' navaramsamuccayajIvApekSayA vizeSastu ekadizi-ekaspAM dizyeya na tu vidizi tathAvidhapudgalai ryayokapamANaM kSetramApUrNa spRSTazcAyaseyam, 'paMciMdiyatirikvajoNiyarasa nisvasesaM jahA neraiyassa' pazcandriyatiryagyonikasya baiMkriyasamudghAtayaktavyatA niravazeSam-sAkalyena yathA ___ jaisI vaktavyatA nAraka ke vaikiyasamudghAta kI kahI gaI hai, vaisI hI asurakumAra ko mamajhanI caahie| vizeSatA yaha hai ki asurakumAra ke kriyasamu. dghAtagata evaM AtmapradezoM se pRthaka kie gae pudagaloM se eka dizA meM athavA vidizA meM yaha kSetra ApUrNa aura vyApta hotA hai / yukti pUryayat hai / asura. kumAra ke samAna nAgakumAra, suvarNakumAra, agnikumAra, vidyutakumAra, udadhi kumAra, dIpakumAra, dikakumAra, pavanakumAra aura stanitakumAra ke vaikriyasamudaghAta kI vaktavyatA bhI samajhanA caahie| vAyukAyika ke kriyasamudghAta kA kathana samuccaya jIva ke kriyasamudaghAta ke samAna ho kahanA caahie| kintu vizeSatA yaha hai ki vAyukAyika jIva ke una pudagaloM dvArA eka dizA meM hI ukta pramANavAlA kSetra ApUrNa aura spRSTa hotA hai, yidizA meM nahIM hotaa| kahI che, tevI ja asurakumAranI samajavI joIe. vizeSatA e che ke asurakumAranA vaikriyasamudgha tarata temaja AtmapradezathI pRthapha karelA pudgalathI eka dizAmAM athavA vidizAmAM te kSetra ApUrNa ane vyApta thAya che. yukti pUrvavata che. asurakumAranI samAna nAgakumAra, suvarNakumAra, agnikumAra, vidhu kumAra, udadhikumAra, dvIpakumAra, dikumAra, pavanakumAra ane svanitakumAranA vakriyasamuddaghAtanI vaktavyatA paNa samajI levI joIe. vAyukAyikanA kriyasamudraghAtanuM kathana samuccaya jIvanA kriyasamughAtanA samAna ja kahevuM joIe. paNa vizeSatA e che ke, vAyukAyika jIvanA pudgala dvArA ekadizAmAM ja ukta pramANavALuM kSetra ApUrNa ane pRSTa thAya che, vidizAmAM nathI thatuM, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1112 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TokA pada 36 sU0 13 vaikriyasamudghAtavizeSanirUpaNam 1099 nairayikasya pratipAditA tathaiva pratipattavyA, 'maNUsavANamaMtarajoisiyavemANiyassa niraya. sesaM jahA asurakumArassa' manuSyavAnavyantarajyotiSkavaimAnikasya caikriyasamudghAtayaktavyatA niravazeSam-sAkalyena yathA asurakumArasya pratipAditA tathaiva pratipattavyA, sampratitaijasasamudaghAtamadhikRtya prarUpayitumAha-'jIve NaM bhaMte ! tethagasamugghAeNaM samohae samo. haNittA je poggale nicchu0praha, tehi NaM bhaMte ! poggale hi kevaie khette apphuNNe kevaie khitte phuDe' he bhadanta ! jIyaH khalu taijasasamudghA tena sapavahataH san samayahatya yAn pudgalAn tejasayogyAn svazarIrAntargatAna vikSipati-Atmapradezobhyo bahi nisRjati, he bhadanta ! taiH khalu pudgalaiH kiyatpramANaM kSetramApUrNa bhayati ? kiyatpramANaM kSetra spRSTazca bhavati ? bhagavAn vaikriyasamudghAtavadevAtidizannAha-evaM jaheya ye ucie samugghAe taheva' evam-uktarItyA yathaiva jIvasya paikriyasamudghAtaH pratipAditastathaiva tejapsasamudghAto'pi pratipAdanIyaH kintu-'navaraM AyAmeNaM jahaNNeNaM aMgulassa asaMkhejaibhArga' navaram-vaikriyasamudgha tApekSayA vizeSastu AyA mena-dairyeNa jaghanyena aGgula paMcendriya tiryaMca kI vaktavyatA pUrI taraha nAraka ke caikriyasamudghAta kI vaktavyatA ke samAna samajhanA caahie| manuSya, vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika ke caikriyasamudaghAta kI vaktavyatA samagra rUpa se asurakumAra ke baiMkriyasamudghAta ko vaktavyatA ke sahaza samajha lenA caahie| aba taijasasamudghAta saMbaMdhI prarUpaNA karate haiM gautamasvAmI-he bhagavan ! jIva taijasasamudaghAta se samayahata hokara jina pudagaloM ko apane zarIra se bAhara nikAlatA hai, he bhagavan ! una pudagalo dvArA kitanA kSetra ApUrNa hotA hai ? kitanA kSetra spRSTa hotA hai ? bhagavAn-he gautama ! jaisA jIva kA caikriyasamudghAta kahA hai, vaisA hI tejasasamudaghAta bhI kahanA cAhie, parantu caikriyasamudghAta kI apekSA tejasa paMcendriya tiryacanI vaktavyatA barAbara nArakanA vaikriyasamudraghAtanI vaktavyatAnA samAna samajavI joIe. manuSya, vanavyantara, tiSka ane vaimAnikanA krisamuddaghAtanI vaktavyatA samagra rUpathI asurakumAranA vaikriyasamudraghAtanI vaktavyatAnI jema ja samajI levI joIe. have tejasa samudughAta sambandhI prarUpaNa kare che zrI gautamasvAmI-he bhagavan! jIva taijasUsamughAtathI samavahata thaIne sthita pudgalene pitAnA zarIrathI bahAra kADhe che. bhagavad ! te pudgale dvArA keTalAM kSetra ApUrNa kare che? keTalAM kSetra pRSTa thAya che? zrI bhagavAna - gautama! jema jIvane vaikiya samughAta kahyo che, te ja taiyasamudUghAta paNa kahevuM joIe, paraMtu vaikriyasamuddaghAtanI apekSAe taijasasa muddaghAtamAM zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1113 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1100 prazApanAsUtre syAsaMkhyeyabhAgaM yAvat yathoktapramANaM kSetra tathAvidhataijasasamudghAtasambadhipudgalairApUrNa spRSTazca draSTavyam, 'sesaM taM ceva evaM jAva vemANiyassa' zeSaM taijasa samudghAtavaktavyatvaM taccaiva-pUrvokta kriyasamudghAtayaktavyatApadevAyaseyam, evam-samuccaya nIyoktarItyA yAvatasurakumAdi bhavanavAsinaH pazcendriyatiryagyonikasya manuSyasya vAnavyantarasya jyotiSkasya vaimAnikasya ca tainasasamudghAtayaktavyatA abaseyA, tathA ca taijasasamudghAtazcaturNA devanikA. yAnAM paJcendriya tiryagyonikAnAM manuSyaNAzca bhavati no tadanyeSAM nairayikAdInAm, te khala devanikAyAdayastrayo'tyantaprayatnazAlino bhavanti ata steSAM taijasasamudghAtamArabhamANAnA jaghanyenApi kSetramAyAmato'gulasyAsaMkhyeya mAgapramANaM bhavati, na tu saMkhyeyabhAgapramANam, utkRSTena ca saMkhye payojanapramANamavase yam, tadapi jayanyena utkRSTena vA yathoktapramANaM samudghAta meM vizeSatA isa prakAra hai-taijasasamudghAta ke saMbaMdhI pudgaloM dvArA lambAI meM jaghanya aMgula kA asaMkhpAtavAM bhAga kSetra ApUrNa aura spRSTa kiyA jAtA hai / zeSa taijasasamudaghAta kI vaktavyatA pUrvokta vaikriyasamudghAta kI vaktavyatA ke samAna hai| isa prakAra samuccaya jIva ke samAna asurakumAra Adi bhavana patiyoM ke, paMcendriya niyaMcoM ke, manuSya ke vAnavyantara ke, jyotiSka ke aura vaimAnika ke tejaptasamudghAta ko vaktavyatA bhI samajhanI caahie| tejasasamudghAta cAroM devanikAryoM meM, paMcendriya tiryaMcoM meM aura manuSyoM meM hotA hai, ina ke atirikta nAraka Adi meM nahIM hotaa| ve devanikAya Adi meM nahIM hotaa| ve devanikAya Adi tInoM atyanta prayatnazAlI hote haiM / ata: jaba ye taijasasamudaghAna AraMbha karate haiM to jaghanya rUpa se bhI lambAI meM aMgula kA asaMkhyAtavAM kSetra ApUrNa hotA hai, saMkhyAtavA~ bhAga nahIM hotA / utkRSTa rUpa meM maMkhyAta yojana pramANa kSetra ApUrNa hotA hai / jaghanya aura utkRSTa rUpa vizeSatA e che ke taijasasa muddaghAta saMbaMdhI pudgala dvArA laMbAI jaghanya AMgaLanA asaMkhyAtamA bhAganuM kSetra ApUrNa ane pRSTa karAya che. bAkInI taijasUra muddaghAtanI vaktavyatA pUrvokta vaikriyasamuddaghAtanI vaktavyatA jevI ja che. A rIte samuccaya jIvanI samAna asurakumAra vagere bhavanapationAM, paMcendriya tiya cAnAM manuSyanAM, vAnagaMtanAM tiSkana, ane vaimAnikanAM tejasusamudughAtanI vaktavyatA paNa samajavI joIe. taijasasa muddaghAta cAreyanAM devanikAyikamAM, paMcendriyatiya cAmAM ane manuSyamAM hoya che, AnA sivAya nAraka vageremAM nathI hota te devanikAya vageremAM nathI hota e dezanikAya vigere traNe atyaMta prayatnazIlI hoya che. tethI jyAre teo taijasasamughAtane Ara bha kare che, tyAre jaghanya rUpathI paNa la bAi maM AgaLanA aMsakhyAtamAM bhAganuM kSetra ApUrNa thAya che saMkhyAtamA bhAganuM zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1114 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 36 sU0 13 vaikriyasamudghAtavizeSanirUpaNam 1101 kSetraM paJcendriyatiryagyonikavanitAnAme kasyAM dizi vidizi vA draSTavyam, pazcendriyatirya gyonikAnAntu ekadizyeva natu vidizi ityabhiprAyeNAha-'NavaraM paMciMdiyatirikkhajoNiyaspa egadisi evaie khette apphuNNe evaie khette phuDe' navaram kriyApekSayA vize. pastu pazcandriyatiryagyonikasya ekadizi-ekasyAM dizyeva natu vidizi, etAvat-yathoktapramANaM kSetra tathAvidhapudgalairApUrNa bhavati, etAvat-yathoktaprAmANaM kSetraM spRSTaM bhavati, samprati AhArakasamudghAtamadhikRtya prarUpayitumAha-'jIve NaM bhaMte ! AhAragasamugghAeNaM samohae samohaNilA je poggale nicchubbhai, tehi NaM bhaMte ! poggalehiM keie khitte apphuNNe kevaie khete phuDe ?' he bhadanna ! jIvaH khalu AhArakasamudghAtena samavahataH san samavahatya-samud ghAtaM kRtvA yAna purlAn AhArakayogyAn svazarIrAntargatAn Atmapradezebhyo bahinikSipati-vizliSTAn karoti, he bhadanta ! taiH khalu AtmapradezavizliSTaiH pudgalaiH kiyatpramANaM kSetramApUrNa bhavati, kiyatpramANaM kSetraM spRSTaM bhAti ? bhagavAnAha-'goyamA!' he gautama ! 'sarIrappamANamette vikkhaMbhavAhalleNaM' zarI'pramANamAtraM viSkambhabAhalyena-yAvatpramANaH meM batalAyA gayA yaha kSetra paMcendriyaniyaMcayonikoM ko choDakara eka dizA athavA vidizA meM samajhanA caahie| paMcendriyatiryaca to eka hI dizA meM ApUrNa karate haiM, vidizA meM nahIM krte| isI abhiprAya ko spaSTa karane ke lie kahA hai-vizeSatA yaha hai ki paMcendriyatiryaca yathokta pramANa kSetra ko una pudgaloM se eka hI dizA meM ApUrNa aura vyApta karate haiM / isa prakAra itanA kSetra ApUrNa hotA haiM, itanA kSetra spRSTa hotA hai / gautamasvAmI-he bhagavan ! jIva AhArakasamudghAta se samavahata huaa| samavahata hokara vaha jina AhArakayogya, apane zarIra ke andara rahe hue punaH galoM ko bAhara nikAlatA hai, he bhagavan / una pudagalo se kitanA kSetra ApUrNa hotA hai ? kitanA kSetra spRSTa hotA hai ? nathI thatuM. utkRSTa rUpathI saMkhyAta jana pramANa kSetra apUrNa thAya che. jaghanya ane utkRSTa rUpamAM dekhADela A kSetra paMcendriyati ca nikAne choDIne eka dizA athavA vidizAmAM samajavuM joIe, paMcendriyatiryaMca te eka ja dizAmAM ApUrNa kare che, vidizAmAM nahI. A ja abhiprAyane spaSTa karavA mATe kahyuM che-vizeSatA e che ke paMcendritiya ca yAta pramANa kSetrone te pugelethI eka ja dizAmAM ApUrNa ane vyApta kare che. A rIte ATaluM kSetra ApUrNa thAya che, ATaluM kSetra pRSTa thAya che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! jIva AhArakasamuddaghAtathI samavahata thaye, samavahata thaIne te je AhAraka egya pitAnA zarIranAM aMdara rahelA pudgalene bahAra kADhe che, he bhagavan! te pulethI keTaluM kSetra ApUrNa thAya che? keTaluM kSetra pRSTa thAya che? zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1115 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1102 prajJApanAsUtre zarIrasya viSkambho vistAraH, yAvatpramANaM ca zarIrasya cAilyaM sthUla-vaM tAvatprapANaM kSetramityarthaH, 'AyAmeNaM jahaNNeNaM aMgulassa asaMkhejaibhAgaM, ukkoseNaM saMkhejjAI joyaNAI egadisiM' AyAmena-dairyeNa jaghanyena agulasya asaMkhyeyabhAgam utkRSTena saMkhyeyAni yojanAni yAvad ekadizi-ekasyAM dizi natu vidizi tathAvidhapudgalai yathoktapramANaM kSetramApUrNa bhavati, yathoktapramANaM spRSTaM bhavati, tadAha-'evaie khette' etArat-pUrvoktapramANaM kSetramApUrNa spRSTazca draSTavyamitibhAvaH, vigrahagatyapekSayA tathAvidhaM kSetra kiyatAkAlena tathAvidhaiH pudgalaigapUrNa spRSTazca bhavatIti jijJAsAyAmAha-'egasamaieNa vA dusamaieNa vA tisamaieNa vA viggaNaM evaikAlassa apphuNNe evaikAlassa phuDe ekasAmayikena vA dvisAmayikena vA trisAmayikena yA vigraheNa-vigrahagatyA etAvat kAlasyaetAvatAkAlena ekamAmayikAdi vigrahagatirUpeNetyarthaH pUrvoktapramANaM kSetra tathAvidhapudgalairApUrNa bhavati, etAvat kAlasya-etAvatA-kAlenaiva tat kSetraM spRSTazca bhavatIti bhAvaH, tathA cAhArakasamudghAto manuSyANAmeva bhavati tatrApi adhItacaturdazapUrvANAM tatrApi kepAzci bhagavAn-he gautama ! zarIra kA jitanA vistAra hai aura jitanI moTAI hai, jatanA kSetra vistAra aura viSkaMbha kI apekSA ApUrNa aura spRSTa hotA hai| lambAI kI dRSTi se jaghanya aMgula kA asaMkhyAtavAM bhAga aura uskRSTa saMkhyAta yojana taka eka dizA meM una pudgaloM se ApUrNa aura spRSTa hotA hai| vidizA meM ve pudgala kSetra ko ApUrNa yA vyApta nahIM karate haiN| isa prakAra itanA arthAta pUrvokta kSetra ApUrNa hotA hai, itanA kSetra spRSTa hotA hai| vigraha kI apekSA se utanA kSetra kitane kAla meM una pudagaloM dvArA ApUrNa aura spRSTa hotA haiM, yaha jijJAsA hone para kahA hai-eka samaya ke, do samaya ke athavA tIna samaya ke vigraha dvArA pUrvokta kSetra ApUrNa aura spRSTa hotA hai| ___ AhArakasamudghAta manuSyoM meM hI ho sakatA hai / manuSyoM meM bhI unhIM ko zrI bhagavAna-he gautama! zarIrane jeTale vistAra che ane jeTalI meTAI che. teTalA kSetra vistAra ane viSThabhanI apekSAe ApUrNa ane pRSTa thAya che, laMbAInI daSTie jaghanya AMgaLane asaMkhyAtame bhAga ane utkRSTa saMkhyAta jana sudhI eka dizAmAM te pudgalathI ApUrNa ane spaSTa thAya che. vizeSa vidizAmAM teo yugala kSetrane ApUrNa agara vyApta nathI karatA. e prakAre eTalA arthAt pUrvokta kSetra ApUrNa thAya che. eTalA kSetra pRSTa thAya che. vigrahanI apekSAe eTalA kSetra keTalA kALamAM te pudgala dvArA ApaNe ane skRSTa thAya che, e jijJAsA thatAM kahyuM che ke-eka samayanA be samayanA athavA traNa samayanA vigraha dvArA pUrvokta kSetra ApUrNa ane pRSTa thAya che. AhAraka samudraghAta mANasamAM ja thaI zake che. manuSyamAM paNa temane ja thAya che zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1116 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 36 sU0 13 vaikriyasamudghAtavizeSa nirUpaNam 1103 devAhArakalabdhimatAM na tadanyeSAM manuSyANAmapi, te nAdhItacaturdazapUrNa AhArakalabdhimanto manuSyA AhArasamudghAtagatA jaghanyena utkRSTena vA yathoktapramANaM kSetramAtmapradezavizliSTaH pudgalaire kasyAM dizi ApUrayanti vyApnuvanti ca na tu vidizi, vidizi tu prayatnAntara vizeSAdAtmapradezadaNDavikSepaH pudgale rApUraNaM vyApanazca bhavati, teSAzca prayojanAmAvAda gambhIratvAcca prayatnAntarArambhAbhAvAt, evameva AhArakasamudghAtagato'pi kazcid maraNamavApnoti vigraheNa cotpadyate vigrahazcotkRSTena trisAmayiko bhavatIti tAtparyeNaiva-'ega disi evaie khette phuDe' iti, tathA 'egasamaieNa vA, dumamaieNa vA, simaieNa bA, hotA hai jo caudaha pUrvo kA adhyayana kara cuke hoM / caudaha pUrvo ke adhyetAoM meM bhI kinhIM-kinhIM AhArakalabdhi ke dhAraka muniyoM ko hI hotA hai, saba ko nahIM / ve caudaha pUrvo ke adhyetA aura AhAra kalabdhi ke dhAraka manuSya japa AhArakasamudghAta karate haiM taya jaghanya aura utkRSTa rUpa se pUrvokta kSetra ko AtmapradezoM se pRthaka kie pudagaloM se, eka dizA meM, ApUrNa aura spRSTa karate haiM, vidizA meM ApUrNa aura spRSTa nahIM karate haiM / vidizA meM jo ApUrNa aura vyApta hotA hai, usake lie dUsare prayatna kI AvazyakatA hotI hai| kinta AhArakalabdhi ke dhAraka evaM AhArakasamudaghAta karanevAle ve munigaMbhIra hote haiM aura unhe vaisA koI prayojana bhI nahIM hotA, ataeva dUsarA prayatna karate nahIM haiM / isI prakAra AhArakasamudghAtagata koI jIva mRtyu ko prApta hotA hai aura vigrahagati se utpanna hotA hai| vigraha adhika se adhika tIna samaya kA hotA hai, imI abhiprAya se aisA kahA hai ki-'eka dizA meM itane kSetra kA sparza kiyA' tathA 'eka samaya ke, do samaya ke athavA tIna samaya ke'| je cauda pUrvanuM adhyayana karI cukela hoya, caudapUrvanA adhyetAomAM paNa kaI-kaI AhAraka labdhinA dhAka munine ja thAya che, badhAne nahIM. te cauda pUrvenA adhyetA ane AhAraka labdhinA dhAraka purUSa jyAre AhArakasamu. dUghAta kare che tyAre jaghanya ane utkRSTa rUpathI pUrvokta kSetrane AtmapradezathI pRthapha karela pudgalathI eka dizAmAM ApaNuM ane dhRSTa nathI karatA, vidizAomAM ApUrNa ane pRSTa kare che, vidizAmAM je ApUrNa ane vyApaka hoya che, tene mATe bIjA praya. nanI AvazyakatA hoya che. jitu AhAraka labdhinA dhAraka temaja AhArakasamughAta karanArA te muniye gaMbhIra hoya che ane temane evuM koI prayajana paNa nathI hotuM, tethI ja te A bIjo prayatna karatA nathI. e prakAre AhArakasamuddaghAtagata koI jIva mRtyune prApta thAya ane vigrahathI utpanna thAya che. vigraha adhikathI adhika, traNa samayane heya che. eja abhiprAyathI AvuM kahyuM che-"eka dizAmAM ATalAM kSetrane saMparza karyo tathA eka samayane be samayane athavA traNa samayane, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1117 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1104 prazApanAsUtre ityuktam gautamaH pRcchati 'teNaM bhaMte ! poggalA kevaikALassa nicchubmai ?' he bhadanta ! tAn khalu AhArakasamudghAtagatAtmapradezavizliSTAn pudgalAna kiyatkAlasyakiyatAkAlena nikSipati ? bhagavAnAha-'goyamA!' he gautama / 'jahANeNaM aMgulassa, uko seNaM aMtomuhunassa' jaghanyenApi antarmuhUrtasya antarmuhatenetyarthaH utkRSTenApi antamuharnasya antarmuhartenaiva kAlena tAn pugalAna AhArakasamudghAtagato manuSyo vikSi patIti bhAvA, gautamaH pRcchati-'teNaM bhate! poggalA nicchuDhA samANA jAI tastha pANAI bhUnAiM jIvAI sattAI abhihaNaMti jAva uddaveMti' he bhadanta ! te khaluAhArakasamudghAtagatAtmapradezavizliSTAH pudgalA vikSiptAH nisRSTAH santo yAn tatraAhAra samudghAtagatapuruSAtmapradeza vizliSTapudgalaspRSTe kSetra prAyAn bhUtAn jIvAn savAn abhinani yAvat-vartayanti lezayanti saMghAtayanti saMghadayanti paritApayanti klamayanti apadrAvayanti te hitoNaM bhaMte ! jIre kaikirie ?' he bhadanta ! tebhyaH khalu pudgalebhyo jIvaH katikriyo bhavati ? bhagavAnAha-'goyamA!' he gautama ! 'siya tikirie siya caukirie siya paMcakirie' syAt-kadAcid AhArakasamudghAnagato jIva khikriyo gautamasvAmI-he bhagavan ! una pudgaloM ko AhArakasamudghAta karanevAlA kitane samaya meM bAhara nikAlatA hai ? __bhagavAn-he gautama ! jaghanya bhI antarmuharta meM aura utkRSTa bhI antamuharta meM AhArakasamudghAtagata manuSya bAhara nikAlatA hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! bAhara nikAle hue ve pudgala jina kSetra meM vyApta hote haiM, una kSetra meM sthita jina prANoM, bhUtoM jIvoM aura sattvoM kA ghAta karate haiM, yAvatU-unheM Avartapatita karate haiM, sparza karate haiM, saMghAtita karate haiM, saMghaTita karate haiM, paritApa pahuMcAte haiM, mUrchita karate haiM, prANoM se rahita karate haiM, una ke kAraNa jIva kitanI kriyAvAlA hotA hai-usa jIva ko kitanI kriyAeM lagatI haiM ? zrI gautamasvAmI-he bhagavan! e pudgalene AhArasamudraghAta karanAre keTalA samayamAM bahAra kADhe che ? zrI bhagavAna-he gautama! jaghanya paNa antarmuhUrtamAM ane utkRSTa paNa antarmuhUtamAM AhArakasamuddaghAtagata pudgalene bahAra kADhe che. zrI gautamasvAmI-he bhagavAn ! bahAra kADhelA te pudgala je kSetramAM vyApta thAya che, te kSetramAM sthita je prANa, bhUta, che ane sattane ghAta kare che, vAva-temane Avarta patita kare che, parza kare che, saMghAtita kare che, saMghaphrita kare che, paritApa pahecADe che, mUchita kare che. prANathI rahita kare che, temanA kAraNe jIva keTalI kriyAvALA, thAya che-te jIvane keTalI kriyAo lAge che? zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1118 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 36 sU0 13 vaikriyasamudghAtavizeSanirUpaNam 1105 bhavati, syAt ka ciccatuSkriyo bhavati, syAt-kadAcit pazcakriyo bhavati, prAguktayukteHgautamaH pRcchani-'neNaM bhane ! jIrAo kaikiriyA' he bhadanta ! te khalu-AhArakasamud, ghAtagata pudgalApRSTA jIvA stasmAjjIvAt-AhArakasamudghAtagata jIvApekSayA katikriyA bhavanti ? bhagavAnAha-evaMceva' evaMJcaiva-pUrvoktarItyaiva syAt-kadAcit trikriyAH: syAtkadAciccatuSkriyAH, syAt kadAcit paJcakriyA bhavanti tathA ca yadA taM na kAzcidavAoM janayituM samarthI bhAnti tadA trikriyAH, yadA punastaM paritApayanti tadA catuSkriyA bhavanti zarIreNa spRzyamAnAnAM vRzcikAdInAM paritApakatvadarzanAt, yadA tu jIvitAdapi vyaparopayanti tadA paJcakri baseyAH, zarorega spRzyapAnAta sAdInAM jIvitAdapi vyaparopa bhagavAna-he gautama ! kadAcit tIna, kadAcit cAra aura kadAcit pAMca kriyAeM AhAra kasamudaghAtagata jIva ko lagatI haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! AhArakasamudghAtagata pudgaloM dvArA spRSTa ve jIva, AhArakasamudghAta vAle jIva ke nimitta se kitanI kriyAvAle hote haiM ? bhagavAn-he gautama! isI prakAra samajhanA, arthAta kadAcit koI tIna kriyAvAlA hotA hai, kadAcit koI cAra kriyAvAlA aura kadAcit koI pAMca kriyAvAlA hotA hai| tAtparya yaha hai ki AhArakasamudghAta dvArA bAhara nikAle hue pudagaloM se spRSTa hue ve jIva jaya AhArakasamudghAta karanevAle manuSya ko kisI prakAra kI bAdhA pahuMcAne meM samartha nahIM hote taba tIna kriyAvAle hote haiM, jaba use paritApa pahuMcAte haiM taba cAra kriyAvAle hote haiM, kyoMki zarIra se spRSTa hote hue vRzcika Adi paritApa janaka dekhe jAte haiN| jaba ve jIva usa AhArakasamudghAta kartA ko jIvana rahita karate haiM to pA~ca kriyAoM vAle zrI bhagavAna-he gItama! kadAcita traNa, kadAcita cAra ane kAcita pAMca kriyAo AhArakasamuddaghAtagata jIvane lAge che. zrI gautamasvAmI-he bhagavan! AhArakasa muddaghAtagata pugale dvArA pRSTa te jIva AhArakasa muddaghAtavALA jIvanA nimittathI keTalI kriyAvALA thAya che ? zrI bhagavAna-he gautama ! eja prakAre samajavuM arthAt kadAcituM keI traNa kriyAM. vALA hoya che, kadAcit kaI cAra kiyAvALA ane kadAcit pAMca kiyAvALA hoya che. tAtparya e che ke AhArakasamudraghAta dvArA bahAra kADhelAM pudgalathI pRTa thayela te che jyAre AhArakasamuddaghAta karanArA manuSyane koI prakAranI pIDA pahoMcADavAmAM samartha nathI thatA tyAre traNa kiyAvALA hoya che, jyAre temane paritApa pahoMcADe che, tyAre cAra kriyAvALA hoya che, kemake zarIrathI pRSTa thatA viMchI vagere paritApajanaka jovAmAM Ave che. jyAre te jIve te AhArakasamudraghAta kartAne jIvana rahita kare che te pAMca kiyAe vALA thAya che, kemake zarIrathI spaSTa thanArA sarSa Adi jIvana rahita karanArA paNa jovAmAM Ave che, have AhArakasamudUghAta kartA jIvanA dvArA mArI nAMkhanArA jIvonA dvArA je bIjA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1119 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1106 prajJApanAsUtre katyasya pratyakSasiddhatvAditi bhAvaH, sampati AhArakasamudaghAtagatena jIvena vyApAdyamAna jIvarye'nye jI vyApAdyante ye cAnya jIva ApAdyamAnA AhArakasamudaghAtagatena jIvena vyApAdyante tAnadhikRtya AhArakasamudaghAtagatasya tasya jIvasya teSAzcAhArakasamudghAtagatajIvAtmapradezavizliSTapudgalaspRSTAnAM jIvAnAM kriyAH prarUpayitumAha-'se NaM bhaMte ! teya jIyA aNNesiM jIvANaM paraMparAghAraNaM kati kiriyA ? he bhadanta ! sa khalu AhArakasamudra ghAtagato jIyA te ca-AhArakamamudghAtagAjIyasambandhi pudgalaspRSTA jIyAH anyeSA jIyAnAM parampara pAte khalu kati kriyA bhayanti ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'tikiriyA vicaukiriyA vi paMcakiriyA vi' trikriyA api te bhavanti catukriyA api te bhavanti paJcakriyA api te bhavanti prAguktayukteH, tAzca pazcakriyA:-ArambhikI prAdveSikI AdhikaraNiko pAritApaniko prANAtipAtakriyArUpAzvAvaseyAH, 'evaM maNUse vi' evamhote haiM, kyoMki zarIra se spRSTa honevAle sapa Adi jodhana rahita kara denevAle bhI dekhe jAte haiN| aba AhArakasamudghAta kA jIva ke dvArA mAre jAne vAle jIvoM ke dvArA jo dUsare jIva mAre jAte haiM aura anya jIvoM ke dvArA mAre jAne vAle AhAraka mamudghAta kartA jIva ke dvArA mAre jAte haiM, unakI apekSA se kriyAoM kA nirUpaNa karate haiM gautamasvAmI-he bhagavan ! AhArakasamudaghAna karane vAlA vaha jova aura AhArakasamudaghAtagata jIva saMbaMdhI pudgaloM dvArA spRSTa ve jIva anya prANiyAM kA paramparA se jo ghAta karate haiM, usa ghAta ke kAraNa unheM kitanI kriyAeM hotI haiM ? __ bhagavAn-he gautama ! pUrvokta yukti ke anusAra ve tIna kriyA vAle bhI hote haiM, cAra kriyAvAle bhI hote haiM aura pAMca kriyAvAle bhI hote haiN| ye pAMca kriyAeM ye haiM-kAyikI AdhikaraNikI, prAdveSikI, pAritApinikI aura praannaatipaatikii| jIva mArI nakhAya che ane anya jIve dvArA mArI nakhAnArA AhArakasamudagha ta kartA jIvanA dvArA mArI nakhAya che temanI apekSAe kriyAonuM nirUpaNa kare che zrI gautamasvAmI-he bhagavan! AhArakasamuddaghAta karanArA te jIva ane AhAraka samuddaghAtagata jIva saMbaMdhI pudgala dvArA pRSTa te jIva anyaprANi paraMparAthI ghAta kare che, te ghAtanA kAraNe temane keTalI kriyAo thAya che ? zrI bhagavAna-he gautama! pUrvokta yuktinA anusAra teo traNa kiyAvALA paNa hoya che, cAra kriyAvALA paNa hoya che ane pAMca kriyAvALA paNa hoya che. te pAMca kriyAe A che-kAcikI, AdhikaraNikI, prAaSikI, paritApanikI ane prANAtipAtikI. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1120 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 36 sU0 14 kevalisamudghAtagatakSetranirUpaNam ___ 1107 samuccaya jIvoktarItyA manuSye'pi AhAra kasamudghAtapaktavyatA draSTavyA, yadyapi manuSyA. NAmevAhArakasamudghAtasya sadbhAvena samuccayajIvapade AhAraka samudghAtaprarUpaNe manuSya syAntarbhAyo bhavati eya, tathApi caturviMzati daNDa kakrameNa vizeSatayA prAptasya manuSyasyAhArakasamudghAtaprarUpaNe na punaruktidoSaH sambhavatIti bhAvaH // sU0 13 // mUlam-aNagArasta NaM bhaMte ! bhAviyappaNo kevalisamugghAeNaM samo hayasta je caramA nijarApoggalA. suhumANaM te poggalA paNNattA samaNAuso ! savvalogaM pi ya NaM te phusittA NaM ciTuMti ? haMtA, goyamA ! aNagArassa bhAviyappaNo kevalisamugghAeNaM samohayassa je caramA nijarA poggalA, suhamANaM te poggalA paNNattA samaNAuso! savvalogaM pi ya NaM phusittANaM ciTaMti, chaumattheNaM bhaMte ! maNUse tesi gijjarApoggalANaM kiMci vaNNeNaM vaSNaM gadheNaM gaMdhaM raseNaM vA rasaM phAseNa vA phAsaM jAgai, pAsai ? goyamA ! No iNaTTe samaTe, se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai-chaumattheNaM maNUse tesiM NijjarApoggalANaM No kiMci vaNNeNaM vaNNaM gaMdheNaM gaMdhaM raseNaM rasaM kAseNaM phAsaM No jANai pAsai ? goyamA ! ayaM NaM jaMbuddIve dIve savvadIvasamudANaM savvabhaMtarAe savvakhuDDAe vaDhe tellApUdhasaMThANasaMThie, vaTTe rahacakavAlasaMThANasaMThie vaTTe pukkharakaNiyA saMThANasaMThie baTTe paripuNNacaMdasaMThANasaMThie egaM samuccaya jIva ke samAna manuSya ke AhArakasamudghAta kI vaktavyatA bhI samajha lenA cAhie / yadyapi AhAra kasamudghAta manuSyoM ko hI hotA hai, ata. eva samuccaya jIva pada meM jo AhArakasamudghAta kI prarUpaNA kI gaI hai, usameM manuSya kA antarbhAva ho hI jAtA haiM, tathApi daNDaka krama se vizeSa rUpa se prApta manuSya ke AhArakasamudghAta kA bhI ullekha kiyA gayA hai| isa kAraNa yahA~ punarukti doSa kI saMbhAvanA nahIM karanA cAhie / / / sU0 13 // samuccaya jIvanA samAna manuSyanA AhArakasamUddaghAtanI vaktavyatA paNa samajI levI joIe, yadyapi AhArakasamuddaghAta manuSyane ja thAya che, tethI ja samuccaya jIva padamAM je AhArakasamudraghAtanI prarUpaNA karAI che, temAM manuSyane antarbhAva thaI ja jAya che, chatAM paNa daMDaka kamathI vizeSa rUpathI manuSyanA AhArakasamuddaghAtane paNa ullekha karAve che, e kAraNe ahIM punarUkti deSanI saMbhAvanA na karavI joIe. sUtra 13 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1121 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1108 prajJApanAsUtre joyaNasayasahassaM AyAmavikkhaMbheNaM tiNi joyaNasayasahassAiM solasa sahassAI doNi sattAvIse joyazasae kose tiNi ya gAu aTThAvIsaM ca dhaNusayaM terasa ya aMgulAI addhaMgulaM ca kiMci visesAhie parikkheveNaM paNNatte, deveNaM mahiDDIe jAva mahAsokkhe egaM mahaM savilevaNaM gaMdhasamuggayaM gahAya taM avadAlei, taM mahaM egaM savilevaNaM gaMdhasamuggayaM avadAlaittA iNAmeva kaTu kevalakappaM jaMbuddIvaM dIvaM tehiM accharANivAtehiM tisattakhutto aNupariyaTTittANaM havyamAgacchejA, se nUNaM goyamA ! se kevalakappe jaMbuddIve dIye tehiM ghANazeggalehiM phuDe ? haMtA, phuDe, chaumatthe NaM goyamA ! maNUse tesiM ghANapuggalANaM kiMci vaNNeNaM vapaNe, gaMdheNaM gaMdha, raseNaM rasaM, phAseNaM phAsaM jANai pAsai ? bhagavaM ! jo iNaTe samaTe, se eeNaTreNaM goyamA! evaM vuccai chaumattheNaM maNUse tesiM NijjarApoggalANaM no kiMci vaNNeNaM vaNNaM, gaMdheNaM gaMdhaM, raseNaM rasaM, phAsaNaM phAsaM jANai pAsai, suhamANaM te poggalA paNNattA samaNAuso ! sabalogaM pi ya NaM phusitANaM ciTuMti // sU0 14 // chAyA-anagArasya khalu bhadanta ! bhAvitAtmanaH kevalisamudghAtena samayahatasya ye caramA nirjarA pudgalAH sUkSmAH khalu te pudgalAH prajJaptAH ? zramaNAyuSman ! sarvalokamapi ca khalu te spRSTAH tiSThanti ? hanta, gautama ! anagArasya bhAvitAtmanaH kevalisamudghAtena samabaha zabdArtha-(aNagArassa NaM bhaMte ! bhAviyappaNo ke lisamugghAeNaM samoha yassa) he bhagavan ! bhAvitAtmA kecalisamudghAta se samavahata anagAra ke (je caramA nijarApoggalA) jo carama-antima nirjarApudgala haiM (suhumANaM te poggalA paNNattA?) ye pudgala sUkSma kahe gae haiM ? (samaNAuso) he zramaNa ! he AyuSyan ! (saccaloga pi ya NaM te phusittA NaM ciTuMti ?) kyA ve samasta loka ko sparza Avi -(aNagArassa NaM bhaMte ! bhAviyamvo kevalisamugdhAraNa samohayassa) mApan ! mAtAmA pasisamuddhAtathI sabhapata manasArane (je caramA nijjarA poggalA) re carama-antima nirjarA pudgala che. (sahumANa poggalA paNNattA ?) te purAve sUkSma hekSA cha ? (samaNAuso) 9 zramaNa ! hai mAyubhan ! (savyaloga pi ya NaM te phusittA Na ciTuMti) zu tega samasta sone 25 rIne 27 cha ? (haMtA goyamA !) , gautama ! (aNagArassa bhAviyappaNo zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1122 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prayamebodhinI TIkA pada 36 sU0 14 kevalisamudghAtagatakSetranirUpaNam 1102 tasya ye caramA nirjarA pudgalAH sUkSmAH khalu te pudgalA prajJaptA: ? zramaNAyuSman ! sarvalokamapi ca khalu spRSTvA tiSThanti, chadmasthaH khalu bhadanta ! manuSyasteSAM nirjarApudgalAnAM kiJcivarNena varNa gandhena gandhaM rasena vA rasaM sarzana cA sparza jAnAti pazyati ? gautama ! nAyamayaH samarthaH, tat ke nArthena bhadanta ! evamucyate-chamasthaH khallu manuSya steSAM nirjarApudgalAnAM kizcid varNana varNam, gandhena gandham, rasena rasam, sparzana sparza no jAnAti kara ke rahate haiM ? (haMtA goyamA!) hAM, gautama ! (aNAgArassa bhAviyappaNo kevalisamugghAeNaM samohayassa) bhAvitAtmA kevalisamudghAta se samayahata anagAra ke (je caramA nijarA poggalA) jo carama nirjarApudagala haiM (suhamA NaM te poggalA paNNattA samaNAuso!) he zramaNa ! he AyuSman ! ve pudgala sUkSma kahe gae haiM (saJcalogaM pi ya NaM phusittANaM ciTuMti) sampUrNa loka ko sparza kara ke rahate haiM _ (chaumatthe NaM bhaMte ! maNUse) he bhagavan ! chadmastha manuSya (tesi NijjarA poggalANaM) una nirjarA pudagaloM ke (kiMci) kucha (vagaNeNaM) cakSuindriya se (vaNaM) varNa ko (gaMdheNaM gaMdha) ghANendriya se gaMdha ko (raseNa vA rasa) rasanendriya se rasa ko (phAseNaM vA phAsaM) athavA sparzendriya se sparza ko (jANai pAsai ?) jAnatA dekhatA hai ? (goyamA! No iNaDe samaDhe) he gautama ! yaha artha samartha nahIM hai (se keNaTeNaM bhaMte ! evaM yuccaI cha upattheNaM maNase tesi NijjarApoggalANaM) he bhagavan ! kisa hetu se aisA kahA hai ki chadmastha manuSya una nirjarA pudagaloM ke (No kiMci caNNeNaM vaNaM gaMdheNaM gaMdhaM raseNaM 2saM phAseNaM phAsaM No jANai keyalisamugghAeNa samohayassa) lAvitAmA patisamuddhAtathI sabhapata manAnA (je caramA nijjarA pAggalA) re ya2ma ni| isa cha (suhumANa te poggalA paNNattA samaNAuso) he zrama ! he AyuSyaman! te pAle sUkSma 498i cha (savvaloga pi ya NaM phusittA Na ciTuMti) sapUe sone 25za dharIne 29 che. (chaumattheNa bhaMte ! maNUse) he bhagavan ! chabhastha manuSya (tesi NijjarApoggalANa) te ni | sonA (kiMci) is (yaNNeNa) yakSundriyathA (vaNNa) 59degna (gaMdheNa) prANendriyathA dhane (raseNa vA rasa) 2sanendriyathA 2sane (phAseNa yA phAsaM) A24 / 25zendriyayA 25zana (jANai pAsai) taNe deNe cha ? (goyamA No iNadve samaDhe) , gautama ! ye satha samaya nathI. (se keNadveNa bhaMte ! evaM buccai-chaumattheNa maNUse tesi NijjarApoggalANa) mApana ! yA hetuthame 4thu cha ? cha bhastha manuSya te niga2 pugatAna (No kiMci vaNNeNa vaNNa, gaMdheNa gaMdha raseNa rasaM phAseNa phAsaM No jANai pAsai ?) yit yakSundriyayI pana, dhrANendriyathI gaMdhane, rasendriyathI rasane, sparzendriyathI sparzane nathI jANatA nathI dekhatA ? zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1123 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1110 prajJApanAstre pazyati ? gautama ! ayaM khalu jambUdvIpo dvIpaH sarvadvIpasamudrANAM sarvAbhyantarakaH sarvakSullako vRtta stailApUpasaMsthAnasaMsthito vRtto rathacakravAlasaMsthAnasaMsthitaH, vRttaH * puSkarakaNikA saMsthAnasaMsthito vRttaH paripUrNacandrasaMsthAnasaMsthitA, ekaM yojanazatasahasram AyAma viSkambheNa troNi yojanazatasahasrANi SoDazasahastrANi dve saptaviMzatiryojanazate krozAHtrINi ca gavyatAni aSTAviMzatizca dhanuH zataM trayodazacAGgulAni a gulaJca kizcida vizeSAdhika parikSepeNa prajJaptaH, devaH khalu mahaddhiko yAvad mahAsaukhyaH eka mahAntaM savilepana pAsai ?) kicit cakSuindriya se varNa ko, ghrANendriya se gaMdha ko rasanendriya rasa ko aura sparzanendriya se sparza ko nahIM jAnatA dekhatA ? (goyamA !) he gautama ! (ayaM NaM jaMbuddIve dIve) yaha jambUdvIpa nAmaka dvIpa (savvadIva samudANaM sayabhaMtagae) saba chIpa-samudroM ke saba se bIca meM haiM (saccakhuDAe) saba se choTA hai (baTTe) vRttAkAra hai (telApUyasaMThANasaMThie) tela ke pue ke AkAra kA hai| (vaDhe rahacakkacAlasaMThANasaMThie) gola ratha ke cakravAla ke AkAra kA hai (yahe pukkharakaNiyA saMThANasaMThie) gola kamala kI kaNikA ke AkAra kA hai (vaDhe paDipuNNacaMdasaMThANasaMThie) gola candramA ke AkAra kA hai (egaM joyaNasayasahassa) eka lAkha yojana (AyAmavivakhaMbheNaM) lambAIcauDAI meM (tiNi joyaNasayasahassAI) tIna lAkha yojana (solasasahassAI) solaha hajAra (doNi sattAbI se joyaNasae) dosau sattAIsa yojana (tiNi yakose) tIna kosa (aTThAvIsaM dhaNusaya) ekasau aTThAIsa dhanuSa (terasa ya agulAI teraha aMgula (addhaMgulaM ca) aura AdhA aMgula (kiMcibisesAhie) kiMcita vizeSAdhika (parikkheveNaM) paridhi se (paNNatte) kahA hai| _(deye NaM mahiDDie jAya mahAsokkhe) mahAna RddhicAlA yAvat mahAsukha (goyamA !) gautama ! (ayaM Na jaMbuddIve) mA 4mudra 5 namI5 (savvadovasamahANa savvabhaMtarAe) mA dIpasamudronA madhAnA payamA che (savvakhuDDAe) apAthI nAnI cha (vaDe) gANa (telApUyasaMThANasaMThie) tevanA pumAnA 241rne| che (vaTTe rahacakavAlasaMThANasaMThie) goNa rathanA 4110 ranA cha (baTTe pukharakaNNiyAsaMThANasaMThie) goNa bhanI sAnA sAnA che (vaTai paDipuNNacaMdasaMThANasaMThie) me yAdrabhAnA mArane cha (egaM joyaNasahassaM) me atm yogana (AyAmavikkhaMbheNa) mA pahANAmA (tiNNi joyaNasayasahassAI) ! 5 yona (solasasahassAI) saya 12 (doNi sattAvIse joyaNasaye) se satapAsa yoga (tiNNi ya kose) trae sa (advAyIsaM dhaNusaya) meso madhyAvAsa dhanuSya (terasa ya aMgulAI) te2 maNa (acaMgulaMca) manema / mAM (kiMci bisesAhie) yat vizeSAdhiH (parikkheveNa) parighiyA (paNNatte) 49 che. (deveNa mahaDUDhie jAva mahAsokkhe) mahAn RddhiyANA yAvat mahAsumA 65 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1124 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TokA pada 36 sU0 14 kevalisamudghAtagatakSetranirUpaNam 1111 gandhasamudgakaM gRhItvA tam avadAlayati taM mahAntam ekaM savilepanaM gandhasamudgakamavadAlya evamevaM kRtvA kevala kalpaM jambUdvIpaM dvIpaM vimirapsaronipAtaitrisaptakRtvo'nuparyaTaya zoghramA gacchet, tannUnaM gautama ! ma kevala kalpo jambUdvIpo dvIpastai NipudgalaiH spRSTaH ? hanta, spRSTaH, chamasthA khalu gautama ! manuSyasteSAM ghrANapudgalAnAM kizcid varNena varNam, gandhena gandham, rasena rapam. sparzana sparza jAnAti pazyati ? bhagavan ! nAyamarthaH samarthaH, tad ete. cAlA deva (egaM) eka (mahaM) baDI (savilevarNa) vilepana sahita (gaMdhasamuggayaM) sugaMdha kI DividhA ko (gahAya) grahaNa kara ke (taM abadAlei use kholatA hai (ta mahaM egaM savileSaNa gaMdhasamuggayaM abadAlaittA) usa baDI eka vilepana yukta gaMdha kI DibiyA ko kholakara (iNAmeva kaTUTu) aisA kara ke (kevalakappaM jaMbudoyaM) sampUrNa jambUdvIpa nAmaka dvIpa ko tihiM accharaNiyAtehiM) tIna cuTakiyoM meM (tisattakhutto) ikkIsa bAra (aNupariyaTTiyadittANa) ghUma kara (habdhamAgacchejA) zIghra A jAya (se nUrNa goyamA !) aba nizcaya he gautama ! (se kevala. kappe jaMbuddIce dIve) yaha sampUrNa jambUdvIpa nAmaka dvIpa (tehiM ghANapoggalehiM) una gaMdha pudgaloM se (phuDe ?) spRSTa hai ? (haMtA phuDe) hAM, spRSTa hai (cha umasthe gaM goyamA ! maNUse) he gautama ! chadmastha manuSya (tesi ghANapuggalANa) una gaMdha pudgaloM se (kiMci) kiMcit (vaNNeNaM vapaNaM) cakSu se varNa ko (gaMdheNaM gaMdha) ghANa se gaMdha ko (raseNaM rasa) rasanendriya se rasa ko (phAseNaM phAsaM) sparzanendriya se sparza ko (jANai pAsai ?) jAnatA dekhatA hai ? (bhagavaM, jo iNaTe samajhe) he bhagavan ! yaha artha samartha nahIM (eeNaTeNaM goyamA evaM buccaha) isa hetu se (ega) 4 (maha) bhATI (savilevaNa) sepana sahita (gaMdhasamugagaya) su bhAne (gahAya) bdd'e| rIne (taM avadAlei) tene pAsa cha (taM mahaM egaM savilevaNa gaMdhasamuggayaM avadalaittA) vise5 thI 12vI se bhArI mA mAtrIne. (iNAmeya kaTu) oma purIne (kevalakappaM jaMbuddIvaM dIva) sampU mudI5 nAma, dIpane (tihiM acchararANivAtehi) / 25TIyomA (tisattakhutto) se pIsa pA2 (aNupariyaTTittANa) sabhIna (havyamAgacchejjA) mApI jaya (se nUNa goyamA !) ye nizcaya gautama ! (se kevalakappe jaMbuddIve dIve) te sApa riyal5 nAma dvA5 (tehi ghANapoggalehi) te 5 lAthI (phuDe) 25Ta cha ? (haMtA phuDe) hai|, spRSTa che. (chaumattheNa goyamA ! maNUse) he gautama ! 76825 manuSya (tesi ghANapuggalANaM) te 5 sAthI (kiMci) yita (yaNNeNa yaNNa) yakSudhA pAne (gaMdheNa gaMdha) nAthI dhane (raseNa rasa) HthI 2sane (phAseNa phAsa) 250 nandriyA 25zana (jANai pAsai) and-hame cha. (bhagavaM No iNaDhe samajhe) he pApan / mAmaya samaya nathI (se eeNaTUTheNaM goyamA ! zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1125 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1912 prajJApanAsUtre nArthena gautama ! evamucyate-chadmasthaH khalu manuSyasteSAM nirjarApudgalAnAM no kizcida varNena varNam, gandhena gandham. rasena rasam, sparzena sparzam, jAnAti pazyati, sUkSmAH khalu te puda galAH prajJaptAH zramaNAyuSman ! sarvalokamapi ca spRSTvA tiSThanti // sU0 14 // TokA-pUrva SaNNAmapi chAasthikAnAM vedanAdi samudghAtAnAmAracane jaghanyena utkRSTena vA yAtpramANaM kSetramAtmavizliSTaH pudgale yathAsaMbhavamaudArikAdizarIrAntargatarApUrNa bhavati tAvatpramANamupadarzitam, samprati-kevalisamudghAtavidhau yathA svarUpai vitpramANaM kSetramApUrNa bhavati tathA svarUpaiH pudgale stAvatpramANasya kSetrasyApUraNaM prarUpayitumAha --'aNagArassaNaM bhaMte ! bhAviyappaNo kevalisa mugdhA eNaM samohayassa je caramA nijjarApoggalA, suhumANaM te he gautama ! aisA kahA jAtA hai (cha umastheNaM maNUse) chamastha manuSya (tesi nijarA pogagalANaM) una nirjarA-pudagaloM ke (no kiMci vaNNeNaM vaNaM, gaMdheNaM gaMdha, raseNaM rasaM, phAseNaM phAsaM jANai pAsai) kiMcit netra se varNa ko, ghrANa se gaMdha ko, rasanendriya se rasa ko aura sArzandriya se sparza ko nahIM jAnatA dekhatA (suhumA NaM te poggalA paNNatA sabhaNAuso!) he zramaNa ! AyuSman ! ve pudgala sUkSma kahe gae haiM (savvalogaM viya NaM phusittA ciTuMti) samagra loka ko sparza kara ke ve rahe hue haiN| / / sU0 14 // TIkArtha-pahale yaha nirUpaNa kiyA gayA hai ki chahoM vedanAdika chAnasthika samudghAto kI racanA karane meM kama se kama aura adhika se adhika inanA kSetra AtmA se pRthaka kie gae evaM audArika Adi zarIroM ke andara rahe hae pudagaloM se ApUrNa hotA hai| aba yaha dikhalAte haiM ki kevalitamudghAta karane meM una pudagaloM ke dvArA kitanA kSetra vyApta kiyA jAtA hai ? evaM vuccai) me tuthI gautama ! me pAya hai (chaumattheNa maNUse) 76625 manuSya (tesi nijjarApogalANa) tena pugatAna (no kiMcivaNNeNa vaNNa', gaMdheNaM gadhaM, raseNa rasa, phAseNaM phAsa jANai pAsai) yit netrathI varNane, nAkathI gaMdhane, rasendriyathI rasane, sparzendriyathI sparzane nathI jANatA-dekhatA. (suhamANa te poggalA paNNatA samaNAuso) 3 zrama, sAyudhaman , te pudarAso sUkSma sA che (savya loga pi ya Na phusittANa ciTuMti) samaya sone 254 zana teo rahelA che. je sU0 14 TIkA :-- pahelAM nirUpaNa kareluM che ke chae vedanA vagere cha masthika samudhAtenI racanA karavAmAM e chAmAM ochI ane adhikathI adhika ATalAM kSetra AtmAthI judAM karAyAM tema ja audArika vagere zarIranI aMdara rahelA pudgalathI ApUrNa thAya che. have te dekhADe che ke kevalisamuddaghAtamAM te pudgala dvArA keTalAM kSetra vyApta rAya cha ? zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1126 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 36 sU0 14 keyalisamudghAtagatakSetranirUpaNam 1113 poggalA paNattA ?' he bhadanta ! anagArasya khalu bhASitAtmanaH ke lisamudghAtena samapaha tasya ye caramA:-caramasamayabhAvina zcaturthatapayabhAvina ityarthaH, terepa pudgalaiH sakalalokA. pUraNAta , nirjarApudgalA:-nirjagaguNayogAt nirjarA:-nirjINAH, te ca pudagalAzceti nirjarApudgala : santi, sUkSmAH khalu te pudgalAH kiM prajJAptAH ? 'samagAuso' he zramaNa ! AyuSman ! 'sabalogaMpi ya NaM te phusittA NaM ciTThati ?' sarvalokapi ca khalu te spRSTvA khallu kiM tiSThanti ? bhagavAnAha--'haMtA, goyamA !' he gautama ! hanta-satyam , sarvalokamapi ca khalu te spRSTvA tiSThanni, paNagArassa bhAviyappaNo kevali samugyAeNaM sagohayassa je caramA nijjarA poggalA, suhamANaM te poggalA paNNattA' anagArasya bhAvitAtmanaH keyanisamuda. ghAtena samavahatasya ye caramA nirjarA pudgalAH santi 'suhamANaM te poggalA paNNattA' sUkSmA:-cakSurindriyAgocarAH khalu te pudgalAH prajJaptAH, 'samaNAuso !' he zramaNAyuSman ! 'sabaloga piya NaM phusittA NaM ciTuMti' sarvalokamapi ca khalu spRSTvA te tiSThanti, gautamaH pRcchati-'cha umamattheNaM bhaMte ! maNase tesiM NijjarApoggalANaM kiMci vaNNeNaM vaNaM gaMdheNaM gaM raseNa vA rasaM phAseNa vA phAsaM jANai pAsai ?' he bhadanta ! chadamasthaH khalu manuSya steSAM gautamasvAmI- he bhagavan ! bhAvitAtmA kevalisamudghAta se samayahata anagAra ke jo carama arthAt kevalisamudghAta ke cauthe samaya ke nirjIrNa pudgala haiM, ve pudgala kyA sUkSma kahe gae haiM ? bhagavAn-he gautama ! satya hai, ve nirjarApudgala arthAt nirjIrNa pudgala samaya loka ko vyApta kara ke rahe hue haiN| bhAvitAtmA kevalisamudaghAta se samabahata anagAra ke jo carama samayavartI arthAtU caturtha samaya ke pudgala haiM, ve sakSma kahe gae haiN| he zramaNa ! he AyuSman gautama ! ye pudagala samagra loka ko vyApta karake rahe haiM __ gautamasthAmo-he bhagavan ! kyA chamastha manuSya una nirjarApudagaloM ke kucha varNa grAhaka cakSurindriya se varNa ko, gaMdhagrAhaka ghrANendriya ke dvArA gaMdha ko, rasagrAhaka rasanendriya se rasa ko tathA sparzagrAhaka sparzanendriya se sparza ko zrI gautama svAmI-he bhagavana! bhAvitAtmA kevali samudraghAtathI samavahata anagAranA je carama arthAta kevali samuddaghAtanA cothA samayanA nirjIrNa pagale che, te muddagale zuM sUphama kahelAM che? zrI bhagavAna-he gautama ! satya che te nirjarA pudgala arthAt nirjI pudgala samagra lekane vyApta karIne rahelAM che bhAvitAtmA kevali samudraghAtathI samavahata anagAraje carama samayavatI arthAta cothA samayanA pudgala che, teo sUma kahelAM che te zramaNa ! he Ayuman gautama ! te pudgale samagra lekane vyApta karIne rahelAM che. zrI gautamasvAmI-he bhagavad ! zuM chadmastha manaSya te nirjarA pudgalene kAMIka vaNe grAhaka cakSu IndriyathI varNane, gaMdha grAhaka nAsikAthI gaMdhane, rasa grAhaka jIbhathI zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1127 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1114 prajJApanAsUtre nirjarApudgalAnAM kizcit prathama sAmAnyataH kiM jAnAni pazyati ? tadeva vizeSataH pratipAdayati-varNena-varNagrAhakacakSurindriyeNa varNa-kRSNAdirUpam, gandhena-gandhagrAhaka-ghrANendriyeNa gandham-surabhim anurabhi vA, rasena-rasagrAhakarasanendriyeNa rasam, sparzana sparzam-karkazAdisvarUpaM kiM jAnAti pazyati ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'jo iNaTe samaDhe' nAyamaryaH samarthaH-yuktyopapannaH, gautamaH pRcchati-se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vucca-chaumattheNaM maNUse te siM Ni jarApoggalANaM No kiMci vaNaM vaSNaM gaMdheNaM gadhaM raseNaM rasaM phAseNaM phAsaM jo jANai pAsai ?' he bhadanta ! tat-atha kenArthena-kathaM tAvata, evam uktarItyA ucyate yata-chadamasthaH khalu manuSya steSAM nijerApudagalAnAM no kizcita-sAmAnyato jAnAtipazyati vA, vizeSato'pi varNena-varNagrAhakeNa cakSurindriyeNa varNam gandhena-gandhagrAhakaghrANe. ndriyeNa gandhama, rasena-rasagrAhakeNa rasanendriyeNa rasam, sparzana-sparzagrAhakasparza nendriyeNa sparza vA no jAnAti pazyati, iti ? bhagavAnAha-'goyamA!' he gautama ! 'ayaM NaM jaMbuddIve dove savvadIvasamudANaM sadhabhaMrAe savvakhuDDAe' ayaM khalu jambUdvIpo dvIpaH sarvadvIpasamudrANAM sarvAbhyantarakaH-sarveSAmabhyantaro madhyavartI, sarvakSullakaH-sarvebhyo dvIpasamudrebhyaH jAnatA-dekhatA hai ? bhagavAn-he gautama ! yaha artha samartha nahIM hai arthAt chadmastha manuSya una pudagaloM ke varNa gaMdha Adi ko na sAmAnya rUpa se jAna sakatA hai, na vizeSa rUpa se jAna sakatA hai| gautamasvAmI-he bhagavan ! kisa hetu se aisA kahA jAtA hai ki chadmastha manuSya una nirjIrNa pudgaloM ko nahIM jAnatA / yaha cakSurindriya se una ke rUpa ko, ghANendriya se gaMdha ko, rasanendriya se rasa ko aura sparzanendriya se sparza ko nahIM jAnatA-dekhatA hai ? bhagavAn-he gautama ! yaha jambUdvIpa samasta dvopoM aura samudroM ke madhya meM haiM, saba se choTA hai| kyoMki jambUdvIpa se lekara sabhI samudroM aura dopoM kA rasane, sparza grAhaka sparzanendriyathI sparzane jANe-dekhe che? zrI bhagavAna -he gotama ! A artha samartha nathI arthAt chamastha manuSya te pudgalenA varNa, gadha, rasa vagerene sAmAnya rUpathI nathI jANI zakatA ane vizeSa rUpathI paNa nathI jANatA zrI gautamasvAmI-he bhagavan! zA hetuthI ema kahevAya che ke chadmastha manuSya te nirNa pulane nathI jANatA. te cakSurindriyathI temanA rUpane, ghANendriyathI gaMdhane, rasanendriyathI rasane ane sparzanendriyathI spaNane nathI jANatA-dekhatA? zrI bhagavAna-he gautama ! A jarabudvIpa samasta dvIpamAM ane samudranA madhyamAM che, badhAthI nAno che kema ke, jambudvIpathI laIne badhA samudra ane dvIpane vistAra zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1128 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bodhinI TIkA pada 36 sU) 14 kevalisamudghAta gatakSetra nirUpaNam 1115 " kSullaka:- laghuH sarvakSullakaH tathA ca jambUdvIpAdArabhya sarveSAM dvIpasamudrANAm Agamaprati pAditakrameNa dviguNadviguNavistAratayA vyavasthitatvAt sarveSAM dvIpasamudrANAM jambUdvIpos bhyantaro bhavati, evameva jambUdvIpAdArabhya sarveSAM lavaNAdisamudrANAM sarveSAM ghAtakIkhaNDAdInAM dvIpAnAm Agamoktena krameNa dviguNadviguNacakravAlavistarattrAt zeSadvIpasamudrApekSayA'yaM jambUdvIpaH sarva ghurbhavatIti bhAvaH, tathA 'vaTTe tellApUyasaMThANasaMThie' vRtta:- vartulo vartate yata staiLApUpasaMsthAna saMsthitaH - tailena pakko'pUpaH prAyeNa paripUrNavRto bhavati na ghRtapakva iti tailavizeSaNaM, tasyeva saMsthAnasaMsthitaH, evam- 'vaTUTe rahacakkavAla saMgaThANasaMThie' vRSa:- vartu kosyaM jambUdvIpo dvIpo vartate yato rathacakracALasaMsthAnasaMsthitaH - rathasya - zakaTasya cakrasya cakravAlaM - maNDalaM tasyeva yat saMsthAnaM tena saMsthitaH, evam- 'vaTTe pukkharakaNNiyAsaMThANasaMThie' vRtta:- vartulo'pi jambUdvIpo vartate yataH puSkarakarNikA saMsthAnasaMsthitaH puSkarasyakamasya karNikA - antarvarti freeder iva saMsthAnena saMsthitaH, evameva - 'vaTTe paDapuNacaMda saMThANasaMDie' vRtto- vartulo'yaM jambUdvIpo dvIpo vartate yataH pratipUrNacandra saMsthAnasaMsthitaH - pratipUrNa :- paripUrNo ya candra:- pUrNimAcandrastasyeva saMsthAnena saMsthito bhavati, 'egaM vistAra dugunA - dugunA hai| isI prakAra jambUdvIpa se lekara Age ke jo lavaNasamudra aura ghAtakIkhaNDa Adi dvIpa haiM, ve saba apane se pahale vAle dvIpasamudra se lambAI, cauDAI meM dugune aura paridhi meM bhI bahuta bar3e haiN| isa kAraNa jambudvIpa saba se choTA hai| vaha jambUdvIpa vRtta arthAt vartulAkAra hai kyoMki tela meM pakAe hue pUye ke AkAra kA hotA hai| tela meM pakAyA huA puA prAyaH pUrI taraha gola hotA hai, ghI meM pakAyA huA nahIM, isa kAraNa yahAM tela meM pakAyA kahA hai vaha jambUdvIpa vartula hai kyoMki usakA AkAra ratha ke cakra ke maNDala jaisA hai vaha vartula hai, kyoMki kamala kI karNikA ke samAna AkAra kA hai| isI prakAra vaha vartula haiM, kyoMki pUrNimA ke candramA ke AkAra kA haiN| vaha lambAI cauDAI meM eka lAkha yojana kA hai| tIna lAkha solaha hajAra dosau saptAIsa khamaNe!-mamaNeA che. eja prakAre jambudrIpathI laite AgaLatA lavaNusamudra ane dhAtakIkhaMDa vagere dvIpa che, te badhA peAtAnAthI AgalA dvIpa-samudrathI lakhAI paheALAImAM khamaNa ane paridhimAM paNa ghaNA meTA che. e kAraNe jambudrIpa khadhAthI nAnA che. te jambudrIpa vRtta arthAt vartulAkAra che, kema ke telamAM taLelA pukhAnA AkAre che, telamAM taLelA putrA prAya: kharAkhara goLa heAya che, ghImAM taLelA nahI. e kAraNe ahI telamAM taLela kahela che. te jambudvIpa vatula che kema ke tene AkAra rathanA cakranA samAna maDalAkAra che, te vatula che, kema ke imanI kaNikAnA samAna AkAranA che. eja prakAre te vala che, kema ke purNimAnA candranA AkAre che. te laMbAi paheALAImAM eka lAkha ceAjana che, traNu lAkha seLa hajAra khasA satyArthIsa zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1129 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1116 prajJApanAsUtre joyaNasayasaharU AyAma vikkhaMbheNaM' ekaM yojanazatasahasram AyAmaviSkambheNa - AyAmena - dairyeNa viSkambhena-sthUlatvena ca pratyekam ekaM yojanakakSamatyarthaH 'tiSNi ya joyaNasayasahassAI solasasahassAiM doNi ya sattAvIse joyaNasae kose tiSNi ya gAu aTThAvIsaM aNusa terasa ya aMgulAI arddhagulaM ca kici visesAhie parivakheveNaM paNNatte' trINi yojanazatasahasrANi yojanatra galakSANi SoDazasahasrANi dve yojanazate saptaviMzatiH kroza stroNi ca gavyUtAni aSTAviMzatizca dhanuHzatAni trayodazacA gulAni advagulaca kiJcidvizeSAdhikam 316227 yojanAni, 3 gavyUtAni, 128 dhanUMSi, 13 // kiJcidadhikAni, etAvatpramANaH parikSepeNa-parivinA jambUdvIpaH prajJaptaH, prakRtavaktavyatAM yojayati- 'deve NaM mahiDIe jAva mahAsokkhe evaM mahaM savilevaNaM gaMdhasamuggayaM gahAya taM avadAle ' devaH khalu mahardiko yAvat-mahAdyutiko mahAbalo mahAyazA mahAsaukhyaH ekaM mahAntaM saviLepanam - saha viziSTam ati zukSmarandhrANAmapi acchAdakatvAt lepanaM lepo jatulAkSAdikRtaM pidhAnaM vartate yasya taM tathAvidha gandhasamudgakaM gandhadravyaiH paripUrNa samudrakaM pAtravizeSamityarthaH gRhItvA taM gandhasamudgam avadAlayati - vidArayati udghATayatIti bhAvaH, 'taM mahaM egaM savilevaNaM gaMdhamugga adAlatA iNAmeva kaTTu kevalakappaM jaMbuddIvaM dIvaM tihi accharANivA te hi ti. sattakhuco aNupariyaTTittANaM hantramAgacchejjA' taM pUrvoktaM mahAntam ekaM savilepanaMgandhasamudgakam avadAlaya-udghATaya evamevamiti kRtvA - uccArya kevalakalpam - kevalaM kevalajJAnaM tatkalpaM paripUrNatayA tatsadRzaM paripUrNa jambUdvIpaM dvIpaM tribhiH apsaronipAtaiH - tisRmizrappuTikAbhiH - choTikAbhirityarthaH paH yAvatA kAlena tisrachoTikA: pUryante tAvatkA le nai vetyarthaH, yojana tIna gavyUti, eka sau aTThAIsa dhanuSa aura sADhe teraha aMgula se kucha adhika kI usakI paridhi hai / koI mahAna Rddhi kA dhAraka deva ho, yAvat mahato tivAlA, mahAbalavAn, mahAn yazasvI, evaM mahA saukhyavAn ho, vaha deva savilepana arthAt lAkha Adi ke DhakkanavAlI, gaMdhadravyoM se paripUrNa samudga ko (DibiyA ko ) yA kisI viziSTa pAtra ko lekara ke khole / usa savilepana evaM gaMdhadravyoM se pari pUrNa samudgaka ko kholakara sampUrNa jambUdvIpa nAmaka dvIpa ke, tIna cuTakiyoM meM, ceAjana, traNa gabyUti ekase! acAvIsa dhanuSya ane sADAnera AMgaLathI kAMIka adhikanI tenI paridhi che. koi mar3Ana RddhinA dhAraka deva hAya yAvat maDhutI tivALA hoya, mahAbaLavAna, mahAn yazasvI temaja maDAsaumyavAna hoya, te deva savilepana arthAt lAkha vagerenAM DhAMkaNAvALI ga MdhadravyathI paripUrNa samudgaka (DAbalI) agara koi viziSTa pAtrane laine khAle, te savilepana temaja gadha dravyathI paripUrNa samudgakane kheAlIne sampUrNa jammUDhIpa - zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1130 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 36 jhU0 14 kevalisamudghAtagatakSetranirUpaNam 1117 trisaptakRtyaH-ekaviMzativArAna anuparyaTya-paribhramaNaM vidhAya zIghramAgacchen-'se nUNaM goyamA ! se kevalakappe jabuddIce dIye tehi ghANapoggale hi phuDe ?' he gautama ! tat-atha nUnam-nizcayena sa kevala kalpaH-paripUrNatvena kevalajJAnasadRzo jambUdvIpo dvIpaH ki tairghANapudagalaiH gandhadravyasamudgakAbhirgatai gandhapudagalairityayaH spRSTo vyApto bhavati ? "haMtA, phuDe' hanta satyam bhagapan tathAvidhe rga-dhapudagalai jambUdvIpo dvIpo vyApto bhavati gandhayudgalAnAM sarvato'bhisarpagazIlatvAt 'chaumatthe NaM goyamA ! maNase tesiM ghANapuggalANaM kiMci vaNNeNaM vagaM gaMdheNaM gaMdhaM raseNaM rasaM phAseNaM phAsaM jANai pAsai ? he gautama ! chadamasthaH khalu manuSya steSAM ghrANapudagalAnAM-gandhapudgalAnAM kizcit- sAmAnyataH vizeSatastu varNena-varNagrAhakacakSuSA varNam, mandhena-gandhagrAhakaghrANena gandham, rasena-rasagrAhakarasanena rasam, sparzana sparzama, kiM jAnAti pazyati ? 'bhagavaM' he bhadanta ! 'No iNaTe samaDe' nAyamarthaH samarthaH--yuktyopapannaH saMbhavati / bhagavAn prakRtamupasaMharabAha-'se eeNaTeNaM goyamA! evaM cuccai-cha umasthe NaM maNase tesiM nijjarApoggalANaM no kiMci vaNNeNaM vaNaM gaMdheNaM gaMdhaM arthAt tIna cuTakI bajAne meM jitanA samaya lagatA hai utane samaya meM tInasAta arthAta ikIsa cAra cakkara lagAkara zIgha A jAya, to he gautama ! una gaMdha ke pudgaloM se sampUrNa jambUdvIpa vyApna hotA hai ? gautamasvAmI uttara dete haiM-hAM, spRSTa hotA hai| bhagavAn-he gautama ! chadmastha manuSya kyA una gaMdha pudgaloM ko kyA sAmA nya athavA vizeSa rUpa se jAnatA haiM ? kyA vaha netroM se unake varNa ko, ghrANe ndriya se unakI gaMdha ko, rasanendriya se unake rasa ko aura sparzanendriya se sparza ko jAnatA-dekhatA hai ? gautamasvAmI-he bhagavan / yaha artha samartha nahIM hai, arthAt chadmastha manuSya unheM nahIM jAna-dekha sktaa| bhagavAn-he gautama ! isa hetu se aisA kahA jAtA hai ki chadmastha manuSya nAmaka dvIpanA traNa capaTImAM arthAt traNa capaTI vagADavAmAM jeTalo samaya lAge che teTalA samayamAM traNa-sAta arthAt ekavIsa vAra cakkara lagAvIne zIgha AvI jAya to ha gautama ! te gadhanA pudgalathI saMpUrNa jambudvIpa vyApta thAya che? zrI gautamasvAmI uttara Ape che-hA, pRSTa thAya che. zrI bhagavAna he gautama! chatmastha manuSya zuM te gaMdha pudgalene zuM sAmAnya athavA vizeSa rUpe ja Ne che? zuM te netrathI temanA te varNane dhrANendriyathI tenI gaMdhane, rasanendriyathI temanAM rasane ane pazendriyathI sparzane jANe-dekhe che. zrI gautamasvAmI-he bhagavana! A artha samartha nathI, arthAta chadmastha manuSya te mane nathI jANe ke dekhI zakatA. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1131 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1118 prazApanAsUtre raseNaM rasaM phAseNaM phAsaM jANai pAsai' he gautama ! tat-atha etenArthena evam-uktarItyA ucyate yat-chadmasthaH khalu manuSyasteSAM nirjarApudgalAnAM no kizcit-sAmAnyato vA vizeSato vA varNena varNam, gandhena gandham, rasena rasam, sparzena sparza jAnAti pazyati 'muhumA NaM te poggalA paNNattA samaNAuso ! savvaloga pi ya NaM phusittANaM ciTuMti' he zramaNa ! AyuSman ! gautama ! sUkSmAH khalu te pudgalAH prajJaptAH, sarvalokamapi khalu spRSTvA tiSThanti, tathA ca yathA sakalajambUdvIpacyApino gandhapudgalAH sUkSmatvAt no chadmasthAnAM cakSurAdI ndriyagocarA bhavanti tathA sakalalokavyApino nirjarApudgalA api chadmasthAnAM no vakSurAdIndriyaviSayA bhavantIti bhAvaH // sU0 14 // kevlismudghaanpryojnvktvytaa| mUlam - kamhA NaM bhaMte ! kevalisamugghAyaM gacchai ? goyamA ! kevalista yattAri kamnasA akkhINA avediyA aNijiNNA bhavaMti, taM jahA-veya Nijja Aue nAme goe, savvabahuppaese se veyaNijje kamme havai satratyo Aue kamme havai, visamaM samaM karei baMdhaNehi ThiIhiM ya, visamasamIkaraNAe baMdhaNehi ThiIhi ya, visamasamIkaraNayAe baMdhaNehi ThiIhi una nirjarA-pudgaloM ke cakSurindriya dvArA rUpa ko, ghANendriya dvArA gaMdha ko rasanendriya dvArA rasa ko aura sparzanendriya dvArA sparza ko nahIM jAnatA-dekhatA hai / he zramaNa ! he AyuSman gautama ! isakA kAraNa yaha hai ki ve nirjarA-puda gala arthAt nirjIrNa hue pudgala sUkSma hote haiN| ve sampUrNa loka meM vyApta hokara rahate haiN| tAtparya yaha hai ki jaise sampUrNa jambUdvIpa meM vyApta ve gandha pudgala chanastha kI cakSurindriya Adi ke dvArA grAhya nahIM hote, usI prakAra sampUrNa loka meM vyApta ve nirjIrNa pudgala bhI sUkSma hone ke kAraNa chadmasthoM kI indriyoM dvArA grahaNa nahIM kie jA sakate haiN| // sU0 14 // zrI bhagavAna-he gautama! e hetuthI ema kahevAya che ke chatmastha manuSya te nirjara-pudgalene cakSurindriya dvArA rUpane, dhrANendriya dvArA gaMdha, rasanendriya dvArA rasane ane sparzanendriya dvArA sparzane nathI jANatA-dekhatA. he zramaNa, he AyuSmana ! he gautama! enuM kAraNa e che ke teo nirjarapuTUgala arthAt nIjIrNa thayela pugala sUkSama hoya che teo saMpUrNa lekamAM vyApta thaIne rahe che. tAtparya e che ke jema jambudvIpamAM vyApta te gaMdha pudgalo chadmasthanI cakSuri. ndriya Adi dvArA grAhya nathI thatAM, e ja prakAre saMpUrNa lekamAM vyApta te nirNa pudgala paNa sUkSama hovAne kAraNe chadmasthanI indriya dvArA grahaNa nathI karI zakAtAM ema kaheluM che, je sU0 14 che zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1132 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 36 20 15 kevalisamudghAtaprayojananirUpaNam 1119 ya evaM khala kevalI samohaNai, evaM khalu samugdhAyaM gacchai, savve viNaM bhaMte ! kevalI samohaNaMti, savve viNaM bhaMte ! kevalisamugghAyaM gacchati ? goyamA ! No iNaTe samaTe, jassAueNa tullAiM, baMdhaNehiM ThiIhi y| bhavovaggahakammAI, samugghAyaM se Na gacchai // 1 // agaMtUNaM samugghAyaM, aNaMtA kevlijinnaa| jaramaraNavippamukkA, siddhiM varagatiM gayA" // 2 // , kai samaieNaM bhaMte! AujjIkaraNe paNatte ? goyamA! asaMkhejasamaie aMtomuhuttie AujjIkaraNe paNatte, kaisamaieNaM bhaMte ! kevalisamugghAe paNNatte ? goyamA! aTThasamaie paNNatte, taM jahA-paDhame samae daMDaM karei, vIe samae kavADaM karei, taie samae maMthaM karei, utthe samae logaM pUrei, paMcame samae loyaM paDisAharai, chaTe samae maMthaM paDisAharai, sattamae samae kavADa paDisAharar3a, aTrame samae daMDaM paDisAharai, daMDaM paDisAha rettA tao pacchA saroratthe bhavai, se NaM bhaMte ! tahA samugghAe ki maNa jogaM juMjai vaijogaM juMjai kAyajogaM juMjai ? goyamA! no maNajogaM juMjai no vaijogaM jui, kAyajogaM juMjai, kAyajogeNaM bhaMte ! jujamANe ki orAliyakAyajogaM jujai orAliya mIsA sarIrakAyajogaM jujai, kiM veubviyasarIrakAyajogaM jujai, ve uThivayamIsAsarIrakAyajogaM jujai, kiM AhAragasarIrakAyajogaM juMjai, AhAragamIsAsarIrakAyajogaM muMjai, kiM kammagasarIrakAyajoga juMjai ? goyamA ! orAliyasarIrakAyajogaM pi juMjai, orAliyamIsAsarIrakAyajogaM pi jujai, no veubviyasarIrakAya jogaM juMjai, no veubviyamIsAsarIrakAyajogaM jujai, no AhAragasarIrakAyajogaM jujai, no AhAragamIsAsarIrakAyajogaM jujai, kammagasarorakAyajogaM pi juMjai, paDhamaTTamesu samaesu orAlayasarIrakAyajogaM juMjai, bitiyachaTThasattamesu samaesu orAliyamIlAsarIrakAyajogaM jujai, taiyava utthapaMcamesu samaesu kammagasarIrajogaM juMjai // sU0 15 // zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1133 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1920 prajJApanAsUtra chAyA-kasmAta khalu bhadanta ! kevalI samudayAtaM gacchati ? gautama ! kevalinazcatvAraH karmAzA akSINAH aveditA anirjIgA bhavanti, tadyathA-vedanIyama, AyuSyaman , nAmagotram, sarvabahupradezaM tad vedanIyaM karma bhavati sarvastokam AyuSyaM karma bhavati, viSamaM samaM karoti bandhanaiH sthitibhizca, viSamasya samIkaraNAya bandhanaiH sthitibhizca evaM khalu kevalI samavahanti, evaM khalu sadghAtaM gacchati, sarve'pi khalu bhadanta ! kevalina: samabadhnanti kevalisamudghAta kA prayojana zabdArtha-(kamhA gaM bhaMte ! kevalIsamugghAyaM gacchai 1) he bhagavan ! kisa prayojana se kevalIsamudghAta karate haiM ? goyamA ! kevalisa cattAri kammaMsA abakhINA) he gautama ! kevalI ke cAra karma kSINa nahIM hue (avediyA) vedana nahIM kie gae (aNijiNNA) nirjarA ko prApta nahIM hue (bhavaMti) haiM (taM jahAveyaNijje, Aue, nAme, goe) ve isa prakAra-vedanIya, Ayu, nAma, gotra (sandha bahuppaese se veyaNijje kamme havai) unakA vedanIya karma saba se adhika pradezoM vAlA hotA hai (savvatthove Aue kamme havAi) saba se kama unakA Ayu kama hotA hai (visamaM samaM karei) ve viSama ko sama karate haiM (baMdhaNehiM ThiIhiya) bandhanoM se aura sthiti se (visamasamIkaraNayAe baMdhaNehi ThiIhi ya) bandhana aura sthiti se viSaya ko sama karane ke lie (evaM khalu kevalI samohaNai) isa prakAra nizcaya se kevalIsamudaghAta karate haiM (evaM khalu samugghAyaM gacchada) isa prakAra samudghAta ko prApta hote haiN| (savve viNaM bhaMte ! kevalI samohaNaMti) he bhagavan ! kyA sabhI kevalI kevalisamudughAtanuM prajana zahAya :-(kamhA Na bhaMte ! keyalisamugdhAya gacchai ?) 3 mApan / 4yA prayAsa nayI patisamuddhAta 42 che ? (goyamA ! kevalissa cattAri kammaMsA akkhINA) gautama ! upasInA yAra 4bhakSI nathI Dotai (avediyA) vahana nahI yesai (aNijjiNNA) nizane prApta nahI yeai (bhavaMti) hAya che. (taM jahA-veyaNijje, Aue, nAme, goe) te mA Are-vahanIya, yu nAma, mAtra (savva bahupaese se veyaNijje kamme havai) tamanA vahanIya bha dhAthI adhi4 pradezavANA khAya che (savvatthove Aue kamme havai) adhAthI maach| tamanA sAyuma hAya 2. (visama sama karei) tameo viSabhane sama 42 cha (baMdhaNehi liIhiM ya) bhannAthI bhane sthitithI (visamasamIkaraNayAe baMdhaNehi ThiIhi ya) mandhana mana sthitithI vibhane sama 42vAne mATa (evaM khalu kevalI samohaNai) se prAre nizcayathI pakSAsamuddhAta 42 cha (evaM khalu samugdhAya gacchai) se are samuddhAtane prApta thAya che. (savve vi Na bhaMte ! kevalI samohaNaMti ?) 3 lAvan ! zumA 41kSI sabhapaData zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1134 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 36 sU0 15 kevalisamudghAtaprayojananirUpaNam ____1121 sarve'pi khalu bhadanta ! kevalinaH samudghAtaM gacchanti ? gautama ! nAyamaryaH samayaH "yasthAyupA tulyAni, bandhanaizca sthitibhizca ! bhavopagrAhakakarmANi samudghAtaM sa na gacchati // 1 // agatvA samudaghAtam anantAH kevalino jinAH / jarAmaraNavipramuktAH siddhi varagatiM gatAH // 21 // katisAmayikaM khalu bhadanta ! AvarjIkaraNaM prajJaptam ? gautama ! asaMkhyeyasAmayikA Anta muhartikam AvarjIkaraNaM prajJaptam, katisAmayikaH khalu bhadanta ! kenalisamudghAtaH prajJaptaH ? gautama ! aSTasAmayikaH prajJaptaH, tadyathA-prathame samaye daNDaM samavahata hote haiM ? (sane viNaM bhaMte ! kevalIsamugghAyaM gacchaMti ?) he bhagavan ! sabhI kevalIsamudghAta ko prApta hote haiM ? (goyamA ! No iNaDhe sama?) he gautama ! yaha artha samartha nahIM-aisA nahIM hotA / (jassAueNa tullAI baMdhaNehi ThiIhiya bhavovaggahakammAiM) jisa ke bhavopanAhI karma bandhana evaM sthiti se Ayu karma ke barAbara hote haiM (samugghAyaM se Na gacchada) vaha kevalIsamudghAta nahIM karatA // 1 // (agaMtuNasamugghAyaM) samudaghAta na karake (aNaMtA kevalI jiNA) ananta kevalajJAnI jinendra (jaramaraNavippamukA) jarA aura maraNa se sarvathA rahita hue haiM (siddhiM varagaI gayA) zreSTha gati siddhi ko prApta hue haiM // 2 // (kaisamaie NaM bhaMte ! AujIkaraNe paNNate) he bhagavan ! AvarjIkaraNa kitane samaya kA kahA gayA hai ? (goyamA ! asaMkhejaie aMtomuhuttie AujjI karaNe paNNatte) he gautama ! asaMkhyAta samaya ke antarmuhUrta kA AvarjIkaraNa kahA gayA hai| (kaisamaie NaM bhaMte ! kevalisamugghAe paNNatte ?) he bhagavan ! kevalisamud: yAya cha 1 (savve vi Na bhaMte ! kevalisamugghAyaM gacchaMti 1) bhagavan ! mAlI samudadhAtane prApta thAya cha ?(goyamA ! No iNaTre samaTe) he gautama ! ma ma samaya nthiiema nathI thatuM. (jassAueNa tullAI baMdhaNehiM ThiIDi ya bhavovAhakammAiM) remanA sopADI mamandhana tama sthitithI Ayu mana 5212 uya cha (samugghAyaM se Na gacchai) kSIsabhui. ghAta nathI karatA 1 ! (agaMtUNa samugghAya)samuddhAta na za (agaMtA kevalIjiNA) mana jJAnIchanendra (jarAmaraNavippamukkA) 12 // ane bha26thI savathA 2hita yesa (siddhiM varagaI gayA) 12gati siddhina-zreSTha siddhina prApta thayeTA che // 2 // (kai samaeNa bhaMte ! AujjIkaraNe paNNatte 1) le san ! bhAva 426 mA samayanai 4 cha 1 (goyamA ! asaMkhejja samaie aMtomuhuttiyA AujjIkaraNe paNNatte) he gautama ! asaMkhyAta samayanA AntamuhUrtanA AvAjIkaraNa kahela che. (kai samaieNaM bhaMte ! keva lisamugghAe paNNatte 13 sAvana ! patisamuddhAta dakSA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1135 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1922 prajJApanAsUtre karoti dvitIyasamaye kapATaM karoti, tRtIyasamaye manthaM karoti, caturthe samaye lokaM prayati, pazcame samaye lokaM pratisaMharati, SaSThe samaye manthaM pratisaMharati, sasame samaye kapATa pratisaMharati, aSTame samaye daNDa pratisaMharati, daNDaM prati saMhatya tataH pazcAt zarIrastho bhavati, sa khalla bhadanta ! tathA samudghAtagataH kiM manoyogaM yunakti vacoyogaM yunakti ? kAyayogaM yunakti ? gautama! no manoyogaM yukti, no vacoyogaM yunakti kAyayoga yunakti, kAyapogaM khalu bhadanta ! ghAta kitane samaya kA kahA hai ? (goyamA! asamaie paNNatte) he gautama ! ATha samaya kA kahA hai (taM jahA) vaha isa prakAra (paDhame samae daMDaM karei) prathama samaya meM daMDa karatA hai (bIe samae kavADaM karei) dusare samaya meM kapATa karatA hai (tatie samae maMthaM karei) tIsare samaya meM manthAna karatA hai (cautthe samae loga pUrei) cauthe samaya meM loka ko vyApta karatA hai (paMcame samae loyaM paDisAharai) pAMcaveM samaya meM loka pUraNa ko sikoDatA hai (chaTTe samae maMthaM paDisAiraha) chaThe samaya meM manthAna ko sikoDatA haiM (sattamae samae kavADaM paDisAharai) sAtaveM samaya meM kapATa ko sikoDatA hai (aTThame samae daMDaM paDisAharai) AThaveM samaya meM daMDa ko sikoDatA hai (daMDaM paDisAharettA) daMDa ko sikoDa kara (to pacchA) taspazcAt (sarIrasthe bhavai) zarIrastha hotA jAtA hai| (se NaM bhaMte ! tahA samugghAyagae) he bhagavan ! usa prakAra samudghAta prApta kevalI (kiM maNajogaM jujai) kyA manoyoga kA upayoga lagAtA hai ? (vaijogaM juMjai) vacanayoga kA upayoga lagAtA hai ? (kAyajogaM jujaha ?) kAyayoga kA upayoga lagAtA hai ? (goyamA! no maNajogaM jujai, no vaijogaM jujaI, kAyasamayAnA // cha ? (goyamA ! adusamaie pagNatte) he gautama ! 418 samayanA 4 . (ta jahA) te prAre-(paDhame samae daMDa karei) prathama samayamA 4 42 cha (bIe samae kavADaM karei) mI samayamA pATa 42 cha (taie samae maMthaM karei) zrIka samayamA bhanthAna 42 (caitthe samae loga pUre i) yAthA samayamA 42 0yAta 42 cha (paMcame. samae loya paDisAharai) pAMyamA samayamA puradhune sAye cha (chaTTe samae maMthaM paDisAharai) chaTTo samayamA bhayAnaka Aye che (sattamae samae kavADaM paDisAharai) sAtamA samayamA pATane sAye cha (aTrame samae daMDa paDisAharai) AmA sayamAM ne sahAya cha (iMDa parisAharettA) ne sathita 4zana ( tao pacchA) tatpazcAt (sarIratye bhavai) zarI225 26 jaya che. (se Na bhaMte / tahA samugghAe gae) gavan ! se prAre samuddhAta prApta pakSI (kiM maNajoga juMjai 1) shubhnyne| 6421 42 cha (baijoga juMjai) kyana yoganA apaya 42 cha ? (kAyajoga jujai) yyogn| upyo| 42 cha zu? (goyamA no maNajoga jujai, no vaijogaM jujai, kAyajoga juMjaha ) 3 gautama / zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1136 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ___ 1123 prameya bodhinI TIkA pada 36 sU0 15 kevalisamudghAtaprayojananirUpaNam yuJjan kim audArikazarIrakAyayoga yunakti ? audArikamizrazarIrakAyayogaM yunakti ? ki vaikriyazarIraphAyayoga yunakti, vaikriyamizrazarIrakArayogaM yunakti ? kim AhArakazarIrakAyayoga yunakti AhAra kamizrazarIrakAyayogaM yunakti ? kiM kArmaNazarIrakAyayogaM yunakti? gautama ! audArikazarIrakAyayogamapi yunakti. audArikamizrazarIrakAyayogamapi yunakti, no vaikriyazarIrakAyayogaM yunakti, no vaikriyamizrazarIrakAyayogaM yunakti, no AhArakazarIrakAya. jogaM jujai) he gautama ! na manoyoga kA upayoga lagAtA hai, na vacanayoga kA upayoga lagAtA hai, kAyayoga kA upayoga lagAtA hai (kAyajoge NaM jhuMjamANe kiM orAliyakAyajogaM jujai ?) kAyayoga kA upayoga lagAtA huA kyA audArika kAyayoga kA upayoga lagAtA hai ? (orAliyamIsAsarIra kAyajogaM jujai) audArikamizrazarIra kAyayoga kA upayoga lagAtA hai ? (kiM veubviyasarIrakAya jogaM jujaha ?) kyA vaikriyazarIra kAyayoga kA upayoga lagAtA hai ? (veubviyamIsAsarIrakAyajogaM jujai ?) vaikriyamizrazarIra kAyayoga kA upayoga karatA hai ? (fka AhAragasarIrakAyajogaM jhuMjaha ?) kyA AhArakazarIra kAyayoga kA upayoga karatA hai ? (AhAragamIsAsarIrakAyajogaM jujai ?) AhArakamizrazarIra kAyayoga kA upayoga karanA hai ? (ki kammagasarIra kAyajorga juMjai ?) kyA kArmaNazarIra kAyayoga kA upayoga karatA hai ? (goyamA ! orAliyasarIrakAyajogaM vi jujai) he gautama ! audArikazarIra kAyayoga kA bhI upayoga karatA hai (orAliyamIsAsarIrakAyajogaM vi muMjai) audArikamizrazarIra kAyayoga kA bhI upayoga karatA hai (no ve udivasarIrakAthajogaM jujA) mane yogane upayoga nathI karatA, vacanagane upayoga nathI karatA paNa kayoganA upaga kare che. (kAyajoga jujamANe kiM orAliyakAyajoga jujai ?) yayena payomarI ai zu mAri: yoganA 342 // 42 cha ! (orAliyamIsAsarIrakAyajoga jujai) mohAri mizra zarIra kAyAgane uga kare che? (kiM veuvviyasarIrakAyajoga juMjai ?) zuvaiThiya zarI2 yAnI payo 42 cha ? (veubdhiyamIsAsarIrakAyajoga jujai ?) vaiyi mizra zarI2 45yAganA upayoga 43 cha ? (kiM AhAragasarIrakAyajoga jujai) zubhADA2342 4yayogamA 75yo| 2 cha ? (AhAragamIsAsarIrakA yajoga jujai ?) mA 2 mizrazarIra yoganI upyo|| 42 cha ? (ki kammagasarIrakAyajoga juMjai) zubha zarI2 4yayene upayoga 42 cha, (goyamA ! orAliyasarIrakAyajoga pi juMjai) he gautama! mohA2i4 zarI2yayoganA para upyo|| 42 cha. (orAliyarasa mIsAsarIrakAyajoga pi jujai) gohA2i4 mizra zarIra kAyAgane paNa upayoga kare che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1137 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1124 prajJApanAsUtre yogaM yunakti, no AhArakamizrazarIrakAyayogaM yunakti, kArmaNazarIrakAyayogapi yunakti, prathamASTamayoH samayayoraudArikazarIrakAyayogaM yunakti dvitIyaSaSThASTameSu samayeSu audArikamizrazarIrakAyayogaM yunakti, tRtIyacaturthapaJcameSu samayeSu kArmaNazarIrakAyayogaM yunakti // 90 15 // TIkA-atha kevalinI samudghAtaprayojanaM prarUpayitumAha-'kamhA NaM bhaMte ! kevalI. sagghAyaM gacchai ?' he bhadanta ! kasmAt khalu-kathaM tAvat kevalisamudghAtaM gacchati-karoti ? vaikriyazarIra kAyayoga kA upayoga nahIM karatA (no veubviyamIsAsarIra kAya jogaM jujai) vaikriyamizrazarIra kAyayoga ko nahIM joDate (no AhAragasarIrakAyajoga jujai) AhArakazarIra kAyayoga ko nahIM joDate (no AhAragamIsAsarIra kAyajogeM juMjai) AhArakamizrazarIra kAyayoga kA upayoga nahIM karatA (kammagasarIrakAyajogaM pi juMjai) kArmaNazarIra kAyayoga ko joDatA hai (paDhama hamepTa samaepsu) prathama aura aSTama samaya meM (orAliyasarIrakAyajogaM juMjai) audArikazarIra kAyayoga kA prayoga karatA hai (vitiyachaTThasattamesu samaesu) hitIya, chaThe aura sAtaveM samayoM meM (orAliyamImAsarIra kAyajogaM jujai) audArikamizrazarIra kAyayoga kA upayoga karatA hai (tatiyacautthapaMcamasamaesa) tIsare, cauthe aura pAMcaveM samayoM meM (kammagasarIrakAyajogaM jujaha) kArmaNa zarIra kAyayoga kA upayoga karatA hai| // sU0 15 // TIkArtha-kevaliyoM ke samudghAta kA prayojana prakaTa karane ke lie prarUpaNA kI jAtI haigautamasvAmI-he bhagavan ! kevalI kisa prayojana ke lie samudaghAta karatA (no veuvviyasarIrakAyajoga juMjai) vaiThiya zarIra yArAnA upayoga nathI 42tA (no veuvviyamIsAsarIrakAyajoga jujai) vaiThiya bhizarIra 4yayoganA ] 64yA nayI 42ta. (no AhAragasarIrakAyajoga jujai) mA 24 22 yayAgane nayI tatA (no AhAragamIsAsarIrakAyajoga juMjai) mA.24 mizra zarI2 4yayagara 544 nathI onlytA (kammagasarIrakAyajoga pi jujai) 4 zarI2 yogana che. (paDhamaTTamesu samaesu) prathama mane maTama samayamA (orAliyasarIrakAyajoga jujai) audArika zarIra kAyayegano upayoga kare che. (bitiyachaTusattamesu samaesu) bhAta, ch| mane sAtamA samayamA (orAliya bhIsA sarIrakAyajoga jujai) mohari mizra 212 4AyAyAne upyo| 43 che. (tatiyaca utthapaMcamasamaesu) trIta, yAthA bhane pAMyamA samayamA (kammagasarIrakAyajoga jujai) mA zarI2 yoganI upayoga 43 che. // 20 15 // TIkArya :-kevalinA samudughAtanuM prayojana pragaTa karavAne mATe prarUpaNa karAya che- gautamasvAmI-De bhagavan! kevali kayA prajanane lidhe samuddaghAta kare che arthAta zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1138 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 36 sU0 15 kevalisamudghAtaprayojananirUpaNam 1125 tasya kRtArthatvena samudghAtaprayo janA bhAvAta, bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'kelissa cattAri kammaMsA akkhINA aveiyA aNijiNNA bhavati' kevalinazcatvAraH kamIzA:-karma prakArA akSoNA:-kSayamaprAptAH, yato'vedikAH ato'kSINA ityarthaH, karma gAM niyamAH pradezatovipAkato vA vedanAt kSayo bhavati, taduktam-'sabvaM ca parasatayA bhujai kammamaNubhAvo bhaiya' sarvazca pradezatayA bhujyate karmAnubhAvato bhaktam, iti, yataste catvAraH karmIzA api aveditA ato'kSINA iti bhAvaH, ata eva anirbINA: sAkalyena Atmapradezebhyo no jIrNatAM gatAH bhavanti-tiSThanti 'taM jahA-veyaNijje Aue nAme goe' tadyathA-vedanIyam, AyuSyama, nAmagotraM ca, tatra-'savvabahuSpaese se veNijje kamme havaI' yadA tasya kevalina: sarvabahupradezaM vedanIyaM karma bhavati, nAma gotrazcApi karma yadA sarvabahupadezaM bhavati 'sabathove hai ? arthAt kevalI to kRtakRtya hote haiM, unakA koI prayojana zeSa nahIM hotaa| phira samudghAta karane kA kyA hetu hai ? bhagavAn-he gautama ! jaba kevalI ke cAra prakAra ke karma kSINa nahIM hue, kyoMki unakA pUrNataH vedana nahIM huA; karmo kA kSaya to niyama se tabhI hotA hai jaba unakA pradezoM se athavA vipAka se vedana kara liyA jaae| kahA bhI haisabhI karma pradezoM se bhoge jAte haiM, vipAka se bhogane kI bhajanA hai / tAtparya yaha hai ki koI karma vipAka se bhogA jAtA hai, koI nahIM bhogA jAtA kintu pradezoM se niyama se bhogA jAtA hai| to ve cAra karma kSINa nahIM hue, kyoMki unakA vedana nahIM huaa| isI kAraNa unakI nirjarA nahIM huI arthAt ve AtmapradezoM se pRthak nahIM hue| ve cAra karma ye haiM-vedanIya, Aya, nAma aura gotr| ina cAra karmoM meM se jaba vedanIya karma sabase adhika pradezoMvAlA hotA hai, nAma aura gotra karma bhI bahuta pradezoM vAlA kevali te kRtakRtya hoya che, temanuM ke I prajana bAkI nathI hatuM te pachI samudraghAta karavAne hetu zuM che? zrI bhagavAna-he gautama! jyAre kevalinA cAra prakAranA karma kSINa nathI hotA, kema ke temanuM pUrNa paNe vedana nathI hotuM, karmonA kSa te niyame karI tyAre thAya che jyAre temanA pradezathI athavA vipAkathI vedana karI levAmAM Ave kahyuM paNa che--badhAM kama pradezathI bhegavAya che, vipAkathI bhegavavAnI bhajanA che. tAtparya e che ke koI karma vipAkathI bhagavAya che, keI nathI bhogavAtAM paNa pradezathI niyame karI bhagavAya che. te te cAra karma kSINa nathI thayAM, kemake temanA vadana nathI thayAM. e kAraNe temanI nirjarA nathI thaI arthAt teo AtmapadezathI pRthapha nathI thayAM. te cAra karmo A che-vedanIya, Ayu, nAma ane gotra e cAra karmothI jyAre vedanIya karma badhAMthI adhika pradezevALA hoya che, nAma ane getrakama paNa ghaNA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1139 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1126 prajJApanAsUtre Aue kamme havaI' sarvastokaJca AyuSyaM karma bhavati tadA-'visamaM samaM karei baMdhaNehi ThitIhi ya' viSamaM vedanIyAdikaM karma karoti bandhanaiH sthitibhizca, tathA ca badhyante AtmapradezaiH saha yogavazAta lolIbhAvena saMzliSTAH kriyante ye te bandhanAH karmaparamANaH sthitayazca vedanAkAlA vyapadizyante, tathAvidhai bandhanaH sthitibhizca viSama vedanIyAdikaM karma samudaghAtavidhinA AyuSA saha samaM karoti, uktazca-'visamaM sa karei samaM samoho baMdhaNehi Thiie ya / kammadavAI baMdhaNAI kAlo ThiItesi // 1 // viSamaM sa karoti samaM samavahato bandhanaiH sthityA ca / kamadravyANi bandhanAni kAlaH sthitisteSAm // 1 // iti, tadeva kevalisamudghAtaprayojana mityAha'visamasamIkaraNayAra baMdhaNehi ThitIhi ya evaM khalu kevalI samohagaI, evaM khalu samugdhAya gAI' viSamasya vedanIyAdisya karmaNaH samIkaraNAya tathAvidhai bandhanaiH sthitibhizca vedanAkAlasvarUpAbhiH, evam- uktarItyA khalu kevalI puruSaH samavahanti samudghAtaM karoti-samud hotA hai, aura Ayu karma saba se thoDe pradezoM vAlA hotA hai, taba kevalI bandhana aura sthiti se una viSama karmo ko sama karate haiM, jisase cAroM kA eka hI sAtha kSaya ho ske| yoga ke nimitta se jo baMdhate haiM, arthAt AtmapradezoM ke sAtha ekameka hote haiM, unheM bandhana kahate haiN| isa prakAra bandhana kA artha hai kameM paramANu vedanA kA kAla sthiti kahalAtA hai| ina donoM se kevalI vedanAdi karmo ko Ayu karma ke barAbara karate haiN| kahA bhI haiM-'karma dravyabandhana kahalAte haiM aura vedanakAla ko sthiti kahate haiM / kevalIsamudghAta dvArA bandhana aura sthiti se viSama karmoM ko sama karate haiM // 1 // yahI kevalIsamudghAta kA prayojana hai / tAtparya yaha hai ki jaba arihanta kevalI kI Ayu kama hotI hai aura vedanIya Adi tIna karmoM kI sthiti evaM pradeza adhika hote haiM, taba una saba ko samAna karane ke lie samudghAta kiyA jAtA hai| samudghAta karane se ukta pradezevALA hoya che ane Ayukama badhAthI thoDA pradezovALA hoya che, tyAre kevalI baMdhana ane sthitithI te viSamene sama kare che, jethI cArene ekI sAthe kSaya thaI jAya che. yeganA nimittathI je baMdhAya che arthAt AtmapradezonA sAthe eka meka thAya che, temane baMdhana kahe che, e prakAre baghanane artha che kama paramANu vedanAne samaya (kAla) sthiti kahevAya che. e bannethI vedanAdi karmone AyukarmanI barAbara kare che. kahyuM paNa che-kama dravya bandhana kahevAya che, ane vedana kAlane sthiti kahe che. kevalI samudraghAta dvArA bandhana ane rithatithI viSama kamane sama kare che ke 1 . Aja kevalI muddaghAtanuM prajana che. tAtparya e che ke jyAre arihaMta kevalInuM AyuSya ochuM hoya che ane vedanIya Adi traNa karmonI sthiti temaja pradeza adhika hoya che, tyAre te badhAne samAna karavAne mATe samuddaghAta karAya che, samudraghAta karavAthI ukta cAre pradeza ane sthiti kALamAM zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1140 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 36 sU0 15 kevalisamudghAtaprayojananirUpaNam 1127 ghAtAya pravartate iti bhAvaH, evaM khalu sanuddhataM gacchati - roti tathAcoktam- "AyuSi samAdhyamAne zeSANAM karmaNAM ca yadi samAptiH / na syAt sthitivaiSamyAt gacchati sa tataH samuddhatam ||1 | sthityA ca bandhanena ca samIkriyArthaM hi karmaNAM teSAm / antarmuhUrta zeSe tAyuSi samujjighAMsati saH || 2 || iti, samprati vizeSaparijJAnArthaM gautamaH pRcchati - 'savvevi NaM bhaMte ! kevalI samohaNaMti, savvevi NaM bhaMte ! kevalI samugdhAyaM gacchati ?' he madanta ! sarvepi valinaH kiM samavadhnanti ? samudghAtAya pravartante ? he bhadanta ! pravartanAnantarazca viniH khalu kiM samudghAtaM gacchanti ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! No cAroM karmoM ke pradeza aura sthiti kAla meM samAnatA A jAtI hai / samudghAta na kareM to Ayukarma pahale samApta ho jAya aura tIna karma zeSa raha jaaeN| aisI sthiti meM yA to tIna karmoM ke sAtha ve mokSagati meM jAeM yA navIna Ayuka kA bandha kreN| kintu ye donoM bAteM asaMbhava haiN| mukta dazA meM karma zeSa nahIM raha sakate Ara na kevalI navIna Ayu kA bandha hI kara sakate haiN| isI kAraNa ve samudghAta ke dvArA vedanIyAdi tIna karmoM ke pradezoM ko viziSTa nirjarA kara ke tathA unakI lambI sthiti kA ghAta kara ke unheM AyuSya karma ke barAbara kara lete haiM, jisase cAroM karmoM kA kSaya eka hI sAtha hotA hai| kahA bhI hai- 'Ayu karma kI samApti hone ke sAtha yadi zeSa tIna karmoM kI isa viSamatA ko dUra karane ke lie kevalI samudaghAta karate haiM // 1 // kevalI kI Ayu jaba antarmuhUrta zeSa raha jAtI hai taba sthiti aura bandhana pradezoM se cAroM karmoM ko sama karane ke lie samudghAta karate haiM ||2|| aba gautamasvAmI vizeSa parijJAna ke lie punaH prazna karate haiM-he bhagavan ! kyA sabhI kevalI samudghAta meM pravRtti karate haiM ? he bhagavan ! samudghAta ke lie samAnatA AvI jAya che, samuddAta na kare te Ayu mA~ paDelAM samApta thai jAya ane traNa kama' zeSa rahI jAya evI sthiti yA te traNa karmInI sAthe tee maikSatimAM jAya agara navIna Ayuka`nA baMdhana kare parantu A manta vAtAnA asa'bhava che. muktadazAmAM kazeSa nathI rahI zatAM ane kaivalI navIna AyunuM andhana paNa nathI karI zakatA. e kAraNathI te samuddhAta dvArA vedanIya Adi traNa karmAMnA pradezanI viziSTa nirA karIne tathA temanI lAMkhI sthitinA ghAta karIne temane AyuSya karmInA kharAkhara karI le che, jenAthI cAre karmAMnA kSaya eka ja sAthe thAya che, kahyu' paNa che--AyukamanI samApti thatAMnI sAthe pazeiSa traNa karmonI samApti na thAya te sthitinI A viSamatAne dUra karavAne mATe kelisamuddAta kare // 1 // kaivalInuM AyuSya jyAre antarmuhUta zeSa rahI jAya che tyAre sthiti ane anyana pradeze thI cAre karmIne sama karavAne mATe samuddAta kare che // 2 // zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1141 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1128 prazApanAsUtra iNaDhe samaTe' nAyamarthaH samarthaH yuktayopapannA, tathAhi sarve'pi kevalinaH samudghAtAya na pravartante nApi samudghAtaM sarve'pi kurvantyeva, api tu yeSAmAyuSaH samadhikaM vedanIyAdikaM karma bhavati ta eva kevalina stadarya pravartante samudghAtaM kurvanti ca, yasa tu svabhAvata eva AyuSA sahasapasthitikAni vedanIyAdIni karmANi bhavanti sa kevalI akRta samudghAta eSa tAni karmANi kSapayitvA siddhiM gacchati tadAha-'jassAueNa tullAI, baMdhaNehi ThitIhi ya / bhavo. gahakammAI, samugghAyaM se Na gacchaI // 1 // agaMtUNaM samugghAyaM, arNatA kevalI miNA / jaramaragavippamukA, siddhi varagati gA" ||2||, yasyAyuSA tulyAni bandhanaiH sthitibhizca / bhavopagrAhakarmANi samudghAtaM sa na gacchati // 1 // agavA samudghAtam anantAH kevalino jinAH / jarAmaraNavipramuktAH siddhi varagati gtaaH||2|| iti, tathA ca yasya kevalina AyuSA saha tulyAni-samAni bandhanaiH prAguktalakSaNaiH karmaparamANubhiH sthitibhizca vedanAkAlarUpAbhiH pravRtti karake kyA samudghAta ko prApta hote haiM ? bhagavAn-he gautama, yaha artha samartha nahIM hai arthAta aisA nahIM hotA / na sabhI kevalI samudghAta ke lie pravRtta hote haiM, na sabhI samudghAta karate hI haiM, kintu jinake vedanIya Adi karmoM kI sthiti Ayakarma se adhika hotI hai, hI samudghAta karate haiN| jisake vedanIya Adi karmoM kI sthiti Ayukarma kI sthiti ke samAna hI hotI hai, vaha samudghAta ke vinA hI eka sAtha cAroM karmoM kA kSaya kara ke siddhilAbha kara letA hai| kahA bhI hai-jisake vedanIyAdi karma pradeza aura sthiti kI dRSTi se Ayu karma ke barAbara hote haiM, vaha kevalIsamudaghAta nahIM karatA hai // 1 // samudaghAma kie binA hI ananta kevalI jinendra jarA aura maraNa se sadA ke lie sarvathA mukta hue haiM aura usamagati siddhi ko have gautamasvAmI vizeSa parijJAnane mATe punaH prazna kare che-he bhagavana ! zuM badhA kevalI samuddaghAtamAM pravRtti kare che, zuM samuddaghAtane prApta thAya che? zrI bhagavAna he gautama ! A artha samartha nathI, athata ema nathI thatuM. badhA kevalI samuddaghAtane mATe pravRtta nathI thatA. badhA samuddaghAta paNa nathI karatA paraMtu jemanAM vedanIya Adi karmonI sthiti AyukarmathI adhika hoya che, teo ja samuddaghAta kare che. jemanA vedanIya Adi karmonI sthiti AyukarmanI sthitinA samAna ja hoya che. te samuddaghAtanA vagara ja eka sAthe cAre karmone kSaya karIne siddhi prApta karI le che. kahyuM paNa che jenAM vedanIya vagere karma pradeza ane sthiti paNa daSTIthI AyukarmanI barAbara hoya che, teo kevalI samuddaghAta nathI karatAM che te che samughAta karyA vagara ja ananta kevalI bhagavAna jarA ane maraNathI sadAne mATe sarvathA mukta thayA che ane uttama gati siddhine prApta thayAM che, je 2 che zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1142 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TokA pada 36 sa0 15 kevalisamudghAtaprayojananirUpaNam 1129 sadRzAni bhavopagrAhakarmANi vedanIyanAmagotrANi santi sa kevalI samudghAtaM na gacchati, so'kRtasamudaghAta eva tAni karmANi kSapayitvA siddhizikharamAsAdayati ityarthaH, tathAco. ktam-'jassa u tullaM bhavai ya kammacaukkaM sabhAvato jo ya / so akapasamugghAo sijmaijugavaM khadeUNaM" // 1 // , yasya tu tulyaM bhavati tu karmacatuSkaM svabhAvato yazca (samakamA) / so'kRtasamudghAta: sidhyati yugapat kSapayitvA // 1 // iti, agatvA kevalisamudghAtam anantA kevalino jinAH / jarAmaraNavipramuktAH-jarAmaraNavarjitAH santaH siddhiM varagatirUpAM caramagati gatAH anantAH-anantasaMkhyakAH kevalina:-kevalajJAnadarzanazAlinaH samastarogazokAdi sAMsArikaklezavimuktA bhavantIti bhAvaH, siddhizcAzeSakarmA zApagamena AtmanaH svarUpe'vasthAnatvarUpA, varagatizca sarvagativRttamA avaseyA, samprati sarvo'pi kevalI kevalisamudaghAtaM kurvan prathAm AvarjIkaraNamupagacchati, tasmAd AvartI zaraNaM prarUpayitumAha-'kai samaie NaM bhaMte ! AujjIkaraNe paNNatte ?' he bhadanta ! kati sAmayikaM khalu AvarjIkaraNaM prajJaptam ? prApta hue haiM // 2 // abhiprAya yaha hai ki jisa kevalI ke vedanIya Adi tIna karma pradezoM aura sthiti kAla kI apekSA Ayu ke barAbara hote haiM vaha samudaghAta nahIM krtaa| samudghAta ke vinA hI cAroM karmoM kA eka sAtha kSaya kara ke vaha mukti prApta kara letA hai| kahA hai-'jisake cAroM karma svabhAvataH samAna hote haiM, vaha eka sAtha unakA kSaya karake, samudghAta kie binA hI, siddhi prApta karatA hai // 1 // samasta karmoM kA kSaya ho jAne para AtmA kA apane zuddha svabhAva meM sthita honA siddhi hai| kevali samudghAta karane se pahale AvarjIkaraNa kiyA jAtA hai, ataeva AvarjIkaraNa kI prarUpaNA karane ke lie kahate haiMgautamasvAmI-he bhagavan ! AvarjIkaraNa karane meM kitanA samaya lagatA hai ? abhiprAya e che ke je kevalInAM vedanIya vagere traNa karma pradeza ane sthiti kALanI apekSA AyunA barAbara hoya che, teo samudughAta nathI karatAM samudughAtanAM vagara ja cAre ya kamene ekI sAthe sama karIne te mukti prApta karI le che kahyuM che-jenAM cAre ya karma svabhAvatA samAna haiya che, te ekI sAthe temane kSaya karIne samuddaghAta karyA vagara ja siddhi prApta kare che ke 1. samasta karmone kSaya thaI gayA pachI AtmAnuM pitAnA zuddha svabhAvamAM sthita 2 siddha che. kevalI samudraghAta karyA pahelA AvajIkaraNa karAya che. tethI AvAjIkaraNanI praspaNa karavA mATe kahe che zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! AvAjIkaraNa karavAmAM keTalo samaya lAge che? zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1143 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre tatra AvarjanamArjaH-Atmano mokSamprati abhimukhIkaraNam-mokSamprati upayojanamiti bhAvaH, zubhamanovacaH kAyavyApAravizeSo vA Avarjanam, Avaryate--abhimukhI kriyate mokSo'neneti vyutpatteH, tathAcoktam-'AvajaNamuvogo vAvAro vA' iti, Avarjanamupayogo vyApAro vA iti, AvarmitakaraNamityapi kecit, padArthastu tathAvidha bhavyatvenAvarjitasya mokSagamana prati abhimukhIkRtasya karaNaM zubhayogavyApAraNamAvarjitakaraNamiti bodhyaH, kecittu 'AyojikAkaraNam' ityAhuH, tadarthazva A maryAdayA kevalidRSTayA yojanaM zumAnAM yogAnAM vyApAraNamAyojikA bhAve vuJ pratyayaH, tasyAH karaNamAyojikAkaraNamityavaseyaH, bhagavAnAha-- 'goyamA !' he gautama ! 'asaMkhejjasamaie aMto muhuttie AujjIkaraNe paNNatte' asaMkhyeyasAmayikam AntarmuhUrtikam AvarjIkaraNaM prajJaptam, tathA ca jaghanyena antarmuhUrtapramANam utkRSTena asaMkhyeyasamayapramANam AvarjI karaNaM bhavatItibhAvaH, AvarjI karaNAnantarazcA AtmA ko mokSa ke prati abhimukha karanA-mokSa kI ora lagAnA AvarjIkaraNa karanA kahalAtA hai / athavA zubha mana, vacana aura kAya ASarjana kahalAtA hai, jisake dvArA mokSa Avarjita arthAt abhimukha kiyA jAya vaha AvarjIkaraNa hai| kahA bhI hai-Avarjana arthAt upayoga athavA vyApAra / koIkoI ise bhAvarjita arthAt bhavyatva ke kAraNa mokSagamana ke prati abhimukha, usakA jo karaNa arthAt zubha yoga ko vyApta karanA, vaha AvarjitakaraNa hai| koI AcArya ise AyojikA karaNa kahate haiM, jisakA abhiprAya hai-A arthAtU maryAdA se-kevalI kI dRSTi se yojana karanA arthAt zubha yogoM ko vyApUna karanA ! zrIbhagavAn uttara dete haiM-he gautama ! AvarjIkaraNa eka antamuharta kA hotA hai aura usa antarmuharta meM asaMkhyAta samaya samajhanA cAhie / Azaya yaha hai ki AvarjIkaraNa kA samaya asaMkhyAta samaya kA antarmuhUrta pramANa hai| AtmAne mokSanI prApti mATe abhimukha karavo-mekSanI tarapha lagADavo tene AvakaraNa karavuM kahevAya che. athavA zubha mana vacana ane kAyA Avajana kahevAya che. jenA dvArA mokSa Avarjita arthAt abhimukha karAya te AvAjIkaraNa che. kahyuM paNa che-Avarjana arthAt upaga athavA vyApAra kaI-kaI tene Arjita karaNa paNa kahe che Avarjita arthAt bhavatvanA kAraNe mokSagati gamananI prApti abhimukha, tenuM je kAraNuM arthAt zubhAgane vyAvRtta kare che, te AvarjikaraNa che. keI AcArya ene AjikaraNa kahe che, jeno abhiprAya A che--A arthAta maryAdAthI-kevalInI dRSTithI jana karavuM arthAt zubha bhegene vyApta karavA, zrI bhagavAna uttara Ape che-he gautama ! AvAjIkaraNa eka antarmuhUrtanuM hoya che, ane te antarmuhUrtamAM asaMkhyAta samaya samaje joIe. Azaya e che ke A jIkaraNane jaghanya samaya asaMkhyAta samayanA antarmuhUrta pramANa che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1144 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 36 sU0 15 kevalisamudghAtaprayojananirUpaNam 1131 vyavadhAnena kevalisamudghAtamArabhate sa ca kati sAmayiko bhavati kevali samudghAta ityA. kAGkSAyAmAha-'kaisamaie NaM bhaMte ! kevalisamugghAe paNate ? he bhadanta ! katisAmayikaHkiyatsamayapramANaH khalu kevalisamudghAtaH prajJaptaH ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'ahasamaie paNNatte' aSTasAmayikaH-aSTasamayapramANaH kevalisArAtaH prajJaptaH, tatra yasmin samaye yatkaroti tatpratipAdayati-taM jahA-paDhame samae daMDaM karei' tadyathA prathame samaye daNDa karoti 'bIe samae kavADaM karei' dvitIye samaye kapATaM karoti, 'taie samae maMthaM karei' tRtIye samaye manthaM karoti, 'cautthe samae loga pUrei' caturthe samaye lokaM pUrayati, 'paMcame samae loyaM paDisAharai' pazcame samaye lokaM pratisaMharati-pratiloma vilomaM saMharaNaM karoti, 'chaTe samae maMthaM paDisAharai' SaSThe samaye manthaM pratisaMharati-pratiloma vilomaM saMharaNaM karoti, 'sattamae samaye kavADaM paDisAharai' saptame samaye kapATa pratisaMharati vilomaM saMharaNaM karoti, 'aTTame samae daMDaM paDiptAharai' aSTame samaye daNDaM prati saMharati-pratilomaM saMharaNaM karoti, 'daMDaM paDisAharettA ta bho pacchA sarIratthe bhavaI' daNDaM pratilomaM saMharaNaM kRtvA tataH pazcAt zarIra AvarjIkaraNa ke pazcAt, cinA vyavadhAna ke keyalisamudadhAta AraMbha kara diyA jAtA hai / vaha kevalisamudghAta kitane samaya kA hotA hai ? so kahate haiM gautamasvAmI-he bhagavan ! kevali samudaghAta kitane samaya kA hotA hai ? bhagavAn-he gautama! kecalisamudaghAta ATha samaya kA hotA hai| vaha isa prakAra hai-kevalI prathama samaya meM daNDa karatA hai, dUsare samaya meM kapATa karatA hai, tIsare samaya meM manthAna karatA hai, cauthe samaya meM loka ko pUrita karatA hai pAMcaveM samaya meM lokapUraNa kA saMkoca karatA hai| chaThe samaya meM manthAna kA saMkoca karatA hai, sAtayeM samaya meM kapATa kA saMkoca karatA haiM aura AThaveM samaya meM daMDa kA saMkoca karatA hai| daMDa kA saMkoca kara lene para pUrvavat zarIrastha ho jAtA hai| isa prakAra prAraMbha ke cAra samayoM meM AtmapradezoM AvarjIkaraNanA pachI, vinA vyavadhAnanA kevalisa muddaghAta AraMbha karI devAya che. te kevalisamuddaghAta keTalA samayano hoya che ? te kahe che zrI gautamasvAmI-he bhagavAna ! kevalisamuddaghAta keTalA samayane hAya che? zrI bhagavAna - gautama! kevalisamuddaghAta ATha samaya hoya che te A prakAre che prathama samayamAM daMDa kare che, bIjA samayamAM kapATa kare che, trIjA samayamAM maMthAna kare che, cothA samayamAM lokane pUrita kare che, pAMcamA samayamAM leka puraNane saMkeca kare che, chA samayamAM maMthAnane saMkeca kare che, sAtamA samayamAM kapATa saMkoca kare che ane AThamAM samayamAM daMDane saMkeca kare che, daMDane saMkeca karyA pachI pUrvavat zarIrastha thaI jAya che. e prakAre prAraMbhanA cAra samayamAM apapradezane phelAvatA jAya che ane pAchalA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1145 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1132 prajJApanAsUtra stho bhavati, tathA cAtrAdyaizcaturbhiH samayaiH krameNAtmapradezAnAM vistaraNaM karoti yathA tathA antimaitabhiH samayaiH krameNa pratilomaM saMharaNamiti bhAvaH, uktazca-'uDu aho ya logaMta gAminaM so sadeha vikkhaMbhaM / paDhame samami daMDaM karei piiyami ya kavADaM // 1 // taiya samayaMmi mathaM ca utthae logapUraNaM kuNai / paDilomaM sAharaNaM kAuMto hoi dehattho // 2 // " Urdhva. madhazca lokAntagAmina sa svadehaviSkabham / prathame samaye daNDaM karoti dvitIye ca kapATam // 1 // tRtIye manyAnaM caturthe lokapUraNaM karoti, pratilomaM saMharaNaM kRtvA tato bhavati dehasthA // 2 // iti, asmin samudghAte kriyamANe manoyogAdi vyApAraviSaye vaktavyatAmAha-'se NaM bhaMte ! tahA samugghAyagae ki maNajogaM jujai vaijogaM jhuMjai kAyajoga juMjai ?' he bhadanta ! sa khalu kevalI tathA samudghAtagataH san kiM manoyoga yunakti ? yacoyogaM yunakti ? kAyayogaM yA yunakti ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'no maNajogaM jujai no vaijogaM juMjai kAyajogaM jhuMjaI' samudghAtagataH kevalI no manoyogaM yunakti, no vA vacoyoga yunakti api tu kAyayogaM yunakti, tathA ca prayojanAbhAvAt samudaghAtagataH kevalI manoko phailAyA jAtA hai aura pichale cAra samayoM meM unheM sikoDA jAtA haiN| kahA bhI hai-'kevalI prathama samaya meM Upara aura nIce lokAntataka tathA vistAra meM apane deha pramANa daMDa karate haiM, dUsare meM kapATa karate haiM, tIsare meM manthAna aura cauthe meM lokapUraNa karate haiM / phira pratiloma saMhaNa kara ke arthAt viparIta krama se saMkoca kara ke svadehastha ho jAte haiM // 1-2 // kevalisamudghAta meM manoyoga Adi ke vyApAra kI vaktavyatA kahate haiM gautamasvAmI-he bhagavan ! samudghAtagata kevalI kyA manoyoga kA vyApAra karate haiM, vacanayoga kA vyApAra karate haiM athavA kAyayoga kA vyApAra karate haiM ? bhagavAn-he gautama ! samudghAtagata kevalI manoyoga aura vacanayoga kA vyApAra nahIM karate, kintu kAyayoga kA vyApAra karate haiN| kAyayoga meM bhI ce cAra samayamAM temane saMkeca karatA jAya che. kahyuM paNa che-"kevalI prathama samayamAM upara ane nIce lekAnta sudhI tathA vistAramAM pitAnA deha pramANe daMDa kare che, bIjAmAM kapATa kare che, trIjAmAM maLyAna ane cothAmAM leka pUraNa kare che. pachI pratima saMharaNa karIne athar viparIta kramathI saMkeca karIne videha thaI jAya che ke 1-2 kevalisamuddaghAtamAM maga AdinA vyApAranA vaktavyatA kahe che zrI gautamasvAmI-he bhagavan! samuddaghAtagata kevalI zuM maneyegane vyApAra kare che, vacanagane vyApAra kare che, athavA kAyAgane vyApAra kare che? zrI bhagavAna- he gautama! samudraghAtagata kevalI ma ga ane vacanagane vyApAra nathI karatA, paNa kAyamane vyApAra kare che, kAyegamAM paNa dArika kAga audA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1146 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 36 sU0 15 kevalisamudghAtaprayojananirUpaNam ___ 1133 yogaM vacoyogaM vA na vyApArayati kintu kevalaM kAyayoga vyApArayati; kAyayogaM yuJjAno'pi audArikakAyayogam audArikamizrakAyayoga kArmaNakAyayogaM vA yunakti na tadanyaM labdhyupajIvanAbhAvena zeSasya kAyayogasyAsaMbhavAt, ityabhiprAyeNa prarUpayitumAha'kAyajoge NaM bhaMte ! junamANe kiM orAliyakAyajogaM juMjai ?' he bhadanta ! samudghAtagataH kavalI kAyayoga khalu yuJjAnaH kim audArikakAyayogaM yunakti ? kiM vA-'porAliyamIsAsarIrakAyajogaM jujai ?" audArikamizrazarIrakAyayogaM yunakti ? 'kiM veuvyiyasarIrakAyajogaM jujai ? kiM caikriyazarIrakAyayogaM yunakti ? kiMvA- 'veubviyamIsAsarIrakAyajogaM muMjai kriyamizrazarIrakAyayogaM yuvakti ? 'ki AhAragasarIrakAyajogaM jhuMjai ?' kim AhArakazarIrakAyayogaM yunakti? kiMvA- 'AhAragamIsAsarIrakAyajogaM jujai ?' AhArakamizrazarIrakAyayogaM yunakti ? 'kiM kammagasarIrakAyajogaM juMnai ?' kiM kArmaNazarIrakAyayogaM yunakti ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'orAliyasarIrakAyajogapi juMjaI' samudghAtagataH kevaloka yayogaM yuJjAnaH audArikazarIrakAyayogamapi yunakti, 'orAliyamIsAsarIra. audArika kAyayoga, audArikamizra kAyayoga aura kArmaNa kAyayoga kA hI vyApAra karate haiM, anya kisI kAyayoga kA nahIM / yaha nirUpaNa karane ke lie kahA gayA hai gautamasvAmI-he bhagavan ! samudghAtagata kevalI kAyayoga ko vyApta karate hue kyA audArika kApayoga kA vyApAra karate haiM ? kyA audArikamizra kAyayoga kA vyApAra karate haiM ? kyo vaikriyazarIra kAyayoga kA prayoga karate haiM ? kyA vaikriyamizrazarIra kAyayoga kA prayoga karate haiM ? kyA AhArakazarIra kAyayoga kA vyApAra karate haiM ? kyA AhArakamizrazarIra kAyayoga kA vyApAra karate haiM ? athavA kyA kAmaNazarIra kAyayoga kA vyApAra karate haiM ? ___ bhagavAna-he gautama ! samudghAtagata kevalI kAyayoga kA vyApAra karate hue audArikazarIra kAyayoga kA bhI vyApAra karate haiM, audArikamizrazarIra kaayrika mizrAkAya vegane ane kAmaNa kAyayegane ja vyApAra kare che, bIjA koI kAyayegane nahIM, e nirUpaNa karavAne mATe kahevuM che zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! samuddaghAtagata kevala kAyamane vyAkRta karatA chatAM zuM audArika kAgano vyApAra kare che, zuM dArika mizra kAgano vyApAra kare che? zuM kriya zarIra kAgane prayoga kare che? zuM kriya mizra zarIrakAya gana praga kare che ? zuM AhAraka zarIra kAyamane vyApAra kare che, zuM AhAraka mizra zarIra kAyagano vyApAra kare che, athavA zuM kAmaNa zarIra kAgano vyApAra kare che? zrI bhagavAna-he gautama ! samughAtagata kevalIkAgano vyApAra karatAM chatAM audA rika zarIra kAgane paNa vyApAra kare che, audArikamizra zarIra kAgane paNa zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1147 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1934 prajJApanAsUtra kAyajoga pi jujaI audArikamizrazarIrakAyayogamapi yunakti, kintu-'no veuvyiyasarIrakAyajogaM jujaI' no vaikriyazarIrakAyayoga yunakti 'no veubdhiyamIsAsarIrakAyajogaM jujaI' no vA kripamizrazarIrakAyayogaM yunakti, 'no AhAragasarIrakAyajogaM jujai' nApi AhArakazarIrakAyayogaM yunakti, 'no AhAragamIsAsarIrakAyajogaM jujai' 'no vA AhArakamizrazarIrakAyayogaM yunakti, 'kammagasarIrakAyajogaMpi muMjaI' kintu kArmaNazarIrakAyayogamapi yukti tatra 'paDhamahamesu samaesu orAliyasarIrakAyajogaM jaMjai' prathame'STame ca samaye audArikazarIrakAyayoga yunakti 'bitiyachaTusattamesu samaesu orAliyamIsAsarIrakAyajogaM muMja' dvitIya paSThASTameSu samayeSu audArikamizrazarIrakAyayoga yunakti, 'taiyacauttha paMcamesu samaesu kammagasarIrakAyajogaM juMjaI' tRtIyacaturtha zcameSu samayeSu kArmaNazarIrakAyayogaM yunakti, tathA ca kevalo samudghAte kriyamANe sati prathamASTamayoH samapayoH kevalamaudArikameva zarIraM vyApArayati ityaudArikakAyayogaH, dvitIyaSaSThasaptameSu samayeSu ca kArmaNazarIramapi vyApArayati ityaudArikamizrakAyayogaH, tRtIye caturthe paJcame ca samaye kevalaM kArmaNazarIrameya vyApArayati iti kArmaNakAyayoga iti bhAvaH, uktaJca bhASye-'na kira samugdhAyagato maNavaiyogappayoyaNaM kugi| orAliyajogaM puNa muMjai paDhamaDhame sme|| 1 / / ubhayavvAcArApo tammItaM biiychttusttme| ticautthapaMcame kammagaM tu tammatta ceDhAo" // 2 // , na kila samudghAtagato mano vacoyogaprayojanaM kalpyate / audArikayogaM punaryunakti prathameyoga kA bhI vyApAra karate haiM, kintu vaikriyazarIra kAyayoga kA vyApAra nahIM karate, vaikriyamizrazarIra kAyayoga kA bhI vyApAra nahIM karate, AhAra kazarIrakAyayoga kA vyApAra nahIM karate, AhArakamizrazarIra kAyayoga kA bhI vyApAra nahIM karate, kintu kormaNazarIra kAyayoga kA vyApAra karate haiM / ATha samayoM meM se prathama aura aSTama samaya meM audArikazarIra kAyayoga kA upayoga karate haiM, dUsare, chaThe aura sAtaveM samaya meM audArikamizrazarIra kAyayoga kA prayoga karate haiM aura tRtIya, caturtha tathA paMcama samaya meM kArmaNazarIra kAyayoga kA vyApAra karate haiN| bhASya meM bhI kahA hai-"samudghAtagata kevalI manoyoga aura vyApAra kare che, paNa vaikiya zarIra kAgane vyApAra nathI karatA, vaikriya mizra zarIra kAyayoganA paNa vyApAra nathI karatA, AhAraka zarIra kAyavegane vyApAra nathI karatA, AhAraka mizra zarIra kAganA paNa vyApAra nathI karatA paNa kAmaNa zarIra kAyone vyApAra kare che. ATha samayamAMthI prathama ane aSTama samayamAM dArika zarIrakAyathegano upayoga kare che, bIjA ane chaThThA ane sAtamAM samayamAM dArika mizra zarIra kAgano pravega kare che, ane trIjA, cethA ane pAMcamA samayamAM kAmaNa zarIra kAgane vyApAra kare che. bhASyamAM paNa kahyuM-"samuddaghAtagata kevalI manovega ane vacanagano prayoga nathI zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1148 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 36 sU0 16 keyalisamudghAtagatavizeSanirUpaNam 1135 'STame samaye / 1 // ubhayavyApArau tanmitraM dvitIyaSaSThasaptamake tricaturthapaJcame kArmaNantu tanmAtraceSTAyAH // 2 // iti // sa0 15 // // kevalisamudghAtavizeSavaktavyatA // mUlam-se NaM bhaMte ! tahA samugghAyagae sijjhai bujjhai muccai parinivyAi, savvadukkhANaM aMtaM karei ? goyamA ! no iNaTe samaTe, se NaM tao paDiniyattai, paDiniyattittA tao pacchA maNajogaM pi jujai vaijogaM pi jujai kAyajogaM pi juMjai, bhaNajogaM jujamANe kiM sacca. bhaNajoge jujai mosamagajogaM jujai saccAmosamaNajogaM jhuMjai asaccAmosamaNajogaM juMjai ? goyamA ! saccamaNajogaM jhuMjai no mosamaNajogaM juMjai no saccAmosamaNajogaM jujai asaccAmosamaNajogaM juMjai, baijogaM juMjamANe kiM saccavaijogaM juMjai, mosavaijogaM jujai saccAmosabaijogaM jujai asaccAmosavaijogaM juMjai ? goyamA ! saccavaijogaM jujai no mosavaijogaM jujai no saccAmosavaijogaM juMjai asaccAmosavaijogaM pi juMjai, kAyajogaM muMjamANe Agacchejja vA gaccheja vA ciTuja vA nisIeja vA tuyaTeja vA ullaMgheja vA palaMgheja vA paDihAriyaM pIDhaphalagasejjAsaMthAragaM paJcapiNejA ||suu0 16 // ___ chAyA-sa khalu bhadanta ! tathA samudghAtagataH sidhyati budhyate mucyate parinirvAti vacanayoga kA prayoga nahIM karate haiN| ve prathama evaM aSTama samaya meM audArika yoga kA prayoga karate haiN| dUsare, chaThe aura sAtaveM samaya meM audArikamizra yoga kA prayoga karate haiM aura tIsare, cauthe tathA pAMcave samaya meM kArmaNazarIra kAyayoga kA vyApAra karate haiM // 1-2 / / / / sU0 15 // kecalisamudghAta kI vizeSa vaktavyatA zabdArtha-(se NaM bhaMte ! tahA samugdhAyagae sijjhai, bujjhai, muccai, prinikaratA teo pahelA tathA AThamA samayamAM audrArika yuganA prayoga kare che, bIjA. chaThThA ane sAtamA samayamAM audArika mizra vegane prayoga kare che ane trIjA, cothA tathA pAMcamA samayamAM kAmaNa zarIra kAyayogane vyApAra kare che 1-2 sUtra 15 kevalisa muddaghAtanI vizeSa vaktavyatA Awarm :-(se Na bhaMte ! tahA samugghAyagae sijjhai, bujjhai muccai, parinivvAi, zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1149 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1136 prajJApanAsUtre sarvaduHkhAnAmantaM karoti ? gautama ! nAyamarthaH samarthaH, sa khalu tataH pratinivartate pratinivayaM tataH pazcAd manoyogamapi yunakti yacoyogamapi yunakti kAyayogamapi yunakti, manoyoga yuJjAnaH kiM satyamanoyogaM yunakti, mRSAmanoyogaM yunakti, satyamRSAmanoyoga yunakti asatyAmRSAmanoyogaM yunakti ? gautama ! satyamanoyogaM yunakti, no mRSAmanoyogaM yunakti, no satyamRSAmanoyogaM yunakti, asalyAmRSAmanoyogaM yunakti, vacoyogaM yuJjAna kiM satyavacoyoga yunakti, mUSAvacoyogaM yunakti, satyamRSAvacoyogaM yunakti, asatyAcAi, savvadukkhANaM aMtaM karei ?) he bhagavan ! usa prakAra samudghAta ko prApta kevalI siddha ho jAte haiM ? buddha ho jAte haiM ? mukta ho jAte haiM ? paritirvANa prApta karate haiM ? sarvaduHkhoM kA anta karate haiM ? (goyamA ! no iNaTTe sama?) he gautama ! yaha artha samartha nahIM haiM aisA nahIM ho sakatA (se NaM tao paDiniyattaI) ve usase pratinivRtta hote haiM (paDiniyattittA) pratinivRtta hokara (tao pacchA) tatpazcAt (maNajogaM yi juMjai) manoyoga kA bhI vyApAra karate haiM (vaijogaM vi juMjai) vacanayoga kA bhI vyApAra karate haiM (kAyajogaM vi juMjai) kAyayoga kA bhI vyApAra karate haiN| (maNajogaM jujamANe) manoyoga kA vyApAra karate hue (kiM saccamaNajogaM sRjai ?) kyA satyamanoyoga kA vyApAra karate haiM ? (mosamaNajogaM jhuMjai ?) kyA mRSAmanoyoga kA vyApAra karate haiM ? (saccAmosamaNajogaM jujai ?) satya mRSA manoyoga kA vyApAra karate haiM ? (asaccAmosamaNajogaM jujaI ?) asatyAsavvaduHkhANa aMta karei) hai magara ! prAre samuddhAtana prApta 5A siddha 24 jAya che? buddha thaI jAya che, mukta thaI jAya che? parinirvANa prApta kare che? sarva mAnA 25-1 42 che ? (goyamA ! no iNadve samajhe) he gautama ! mI ma samaya nathI-mema nayI 4 zata. (se Na tao paDiniyattai) te anAthI pratinivRtta thAya cha (paDiniyattittA) pratinivRta thane (tao pacchA) tatpazcAta (maNajogaM vi jujai) manAyoganA 5 vyApAra 42 cha (vaijoga vi jujai) payanayogano 5 vyApAra 42 che (kAyajogavi juMjai) yayAno paNa vyApAra kare che. (maNajoga jujamANe) bhanAyoganI vyApAra 42di vdi (kiM saccamaNajoga jujai ?) zu satya bhanAyoganA vyApA2 43 cha ? (mosamaNajoga jujai ?) zubhRSAmanAyogano vy||52 42 cha ? (saccAmosamaNajoga jujai) satya bhRSamanAyogano vyApAra 52 cha ? (asaccAmosamaNajoga juMjai ?) masatyA bhUSA manoyoganA vyApA2 42 cha ? (goyamA ! saccamaNajoga juMjai) he gautama ! satyamanAyonI prayoga 32 che zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1150 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 36 sU0 16 kevalisamudghAtagatavizeSanirUpaNam 1137 mRSAvacoyogaM yunakti ? gautama ! satyavacoyogaM yunakti no mRSAyacoyogaM yunakti no satya mRSAvacoyogaM yunakti asalyAmRSAyacoyogamapi yunakti, kAyayogaM yuJjAnaH Agacched vA, gaccheda bA, tiSTheda vA, niSIdedavA, tvamvatayeta vA, ullaGghayed pA, paridhayedvA, pratihArikaM pIThaphalakazayyAsaMstArakaM pratyarpayet / / sU0 16 // mRSAmanoyoga kA vyApAra karate haiM ? (goyamA ! saccamaNajogaM jhuMjai) he gautama ! satyamanoyoga kA prayoga karate haiM (no mosamaNajogaM jujai) mRSAmanoyoga kA vyApAra nahIM karate (no saccAmosamaNajogaM jujai) satyAmRSAmanoyoga kA cyApAra nahIM karate (asaccAmosamaNajogaM jujai) amatyAmRSAmanoyoga kA vyApAra karate haiN| (cahajogaM jujamANe) vacanayoga kA prayoga karate hue (kiM saccavaijogaM juMjai ?) kyA satyavacanayoga kA prayoga karate haiM ? (mosavaijoga juMjai ?) mRSA vacanayoga kA prayoga karate haiM ? (saccAmosavai jogaM jujai asaccAmosavaijogaM jujai) satyamRSA athavA asatya mRSA vacanayoga kA prayoga karate haiM ? (goyamA ! saccavaijogaM jujai) he gautama! satyavacanayoga kA prayoga karate haiM (no mosa bahajogaM jujai) mRSAvacanayoga kA vyApAra nahIM karate (no saccAmosabaijogaM jujai) satyamRSA vacanayoga kA vyApAra nahIM karate (asaccAmosavahajogaM vi jujai) asatyAmRSAvacanayoga kA bhI prayoga karate haiN| (kAyajogaM jhuMjamANe) kAyayoga kA prayoga karate hue (Agaccheja vA) Ate haiM (gaccheja vA) jAte haiM (ciTeja vA) Thaharate haiM (nisIeja vA) baiThate haiM (tuyaTeja vA) leTate haiM (ullaMgheja vA) lAMghate haiM (palaMgheja vA) vizeSa rUpa se lAMghate haiM (no mosamaNajoga jujai) bhRSA bhanAganA vyApA2 nayI 42tA (no saccAmosamaNajoga jujai) satyAbhR55 manAyAganA prayAsa 55) nathI 42tA (asaccAmosamaNajoga juMjai) asatyAmRSA manoganA vyApAra kare che. (vaijoga jujamANe) kyanayoganA prayAsa 42 // chatai (kiM saccavaijoga jujai ?) zu satya yanayoganA prayAsa 42 cha ? (mosavaijogaM jujai) bhRSAkyanayAnI prayoga 42 cha, (saccAmosavaijoga juMjai) zu satyabhUSA kynpryo|| 42 cha ? (ahavA) athavA (asaccAmosa vaijoga muMjai) asatyAbhUSA kyananA yAne praya42 cha / (goyamA ! saccavaijoga jujai) 8 gautama! satyapayanayoganA yoga 42 che. (no mosavahajoga jujai) bhRSA vayanayogata vyA5:2 nathI 420i (no saccAmosavaijoga juMjai) satya-bhUSA kynyog| 05152 nayI 42tA (asaccAmosevaijogaMpi jujai) asatya-mRSA vacanagane praveza kare che. (kAyajoga jujamANe) yoganI prayoga 42di (Agaccheja vA) mAve cha (gacchejja vA) onya cha (ciDejja vA) 24ya che (nisIejja vA) mesecha (tuyadveja vA) sUbe cha (ullaMgheja zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1151 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1138 prajJApanAsUtre TIkA-samprati kevali samudavAnagata vizeSatAM parijJAtumAha--' se Na bhaMte ! tahA samugghAyagae sijjhAi bujjhai muccai parinivAi sambadukkhANaM aMtaM karei ? ' he bhadanta ! sa khalu kevalI tathA-daNDakapATAdikrameNa samudavAtagataH san ki sidhyati-niSThitArthoM bhavati ? budhyate-kevalajJAnena avagacchati-' ahaM nizcitaM niHzeSakAMzApagamena niSThitArthoM bhavidhyAmi' ityevaM jAnAti ? mucyate-zepakarmA zAda hIyate ? sucyamAnazca karmANuvedanAparitAparahito bhavati ityAha parinirvAti-parinirvANo bhavati zIto bhavati karmasantApavarjitatvAta ? sarvamanantaroktaM sAkalyenAha-sarvaduHkhAnAmantaM karoti kim ? bhagavAnAha'goyamA !' he gautama ! ' No iNaTe sama? ' nAyamarthaH samarthaH-yuktyopapannaH, kevalI samudghAtagataH sarvaduHkhAnAmantaM karotIti nopapadyate yoganirodhasya tAvatA'pyakRtatvAt , sayo(paDihAriya) paDihArI-jise vApisa lauTAyA jAya / (pIDhaphala gajjAsaMthAragaM paccappiNejA) pIDha, pATA, dArayA, saMstAraka vApisa lauTAte haiM / // sU0 16 // TIkArtha-aba kevalimamudaghAta ke viSaya meM vizeSa jAnane ke lie kahate haiM gautamasvAmI-he bhagavan ! daMDa kapATa Adi ke krama se samudaghAta ko prApta kevalI kyA samudrAta avasthA meM hI siddha arthAt niSThitArtha ho jAte haiM ? kevalajJAna se jAnate haiM ki-maiM nizcita rUpa se samasta karmoM ke dara hone para niSThitArtha ho jAUMgA ? mamasta karmoM se chuTakArA pA lete haiM ? parinirvANa ko prApta ho jAte haiM arthAt karma-saMtAra se rahita ho jAne ke kAraNa zItIbhUta ho jAte haiM ? aura kyA samasta duHkhoM kA anta kara dete haiM ? bhagavAn-he gautama ! yaha artha samartha nahIM hai, arthAt kevali samudrAta avasthA meM hI siddha, buddha, mukta, parinivRtta aura sarva duHkhahIna nahIM hote haiM, kyoMki usa samaya unake yogoM kA nirodha nahIM hotA hai aura sayogI ko vA) aip cha (palaMghejja vA) vizeSa 355 sAdhe cha (paDihAriyaM) SEN-Tne pAchu AyA zaya (pIDhaphalagasejjAsaMthAregaM paccappiNejjA) pADha, 5:yA, zayA, sastA25 pAcha 32 cha. // sU0 // rakA:-have kevavimuddaghAtanA viSayamAM vizeSa jANavA mATe kahe che zrI gautamasvAmI-he bhagavan! daMDa kapATa vagerenAM kramathI samudraghAtane prApta thayela kevali zuM samudraghAta avasthAmAM ja siddha ramathat nihitArtha thaI jAya che? buddha devaLajJAnathI jANe che ke huM nizcitarUpe samasta karmothI dUra thatAM niSTivArtha thaI jaIza ? karmothI vimukta thaI jAya che? parinirvANane prApta thAya che arthAta kamasaMtApathI rahita thaI javAne kAraNe zItIbhUta thaI jAya che ane zuM samasta duHkhano aMta lAvI de che ? zrI bhagavAna-he gautama ! A artha samartha nathI, athana kevali samudraghAta avathAmAM siddha ja hoya, buddha. mukta parinivRtta ane sarvaduHkhahana nathI detAM, kema ke te samaye temanA yogane nirodha nathI ane saMgIna siddhi prApta nathI thatI. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1152 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 36 sU0 16 kevalisamudghAtagatavizeSanirUpaNam 1139 gasya ca vakSyamANarItyA siddhayasaMbhapAta, ' se NaM sabhI paDiniyattA' sa khalu samudaghAta gataH kevalI tataH samudghAtAt pratinivartate 'paDiniyatitA tao pacchA maNajogaM pi juMjai' samudghAtAt pratinivRtya tataH-pratinivartanAt pazcAta-anantaram-manoyogamapi yunakti, 'vaijogaM pi juMjai kAyajoMga pi junaI' vacoyogamapi yunakti kAyayogamapi yunakti; vyApArayati tathAhi-sa bhagavAn kevalI bhavadhAraNIyakarmasu nAmagotra vedanIyeSu avarNyamahAmahimasamudghAtavazena pracureSu AyuSA saha samIkRtepapi antarmuhUrta bhAri paramapadatvatastasmin kAle anuttaropaNAtikAdi devena manasA pRSTaH san tad vyAkartuM manaH pudga lAn AdAya manoyogaM yuGkte, tamapi manoyoga satyam asatyAmRSArUpaM vA yukti ityabhi prAyeNAha-'maNajogaM juMjamANe kiM saccaraNajoga juMjai mosamaNajogaM jujai saccAmosa maNajogaM jujai asaccAmosamaNajoga jubai ?' manoyoga yuAno-vyApArayan ki satyamanoyoga yunaksi--vyApArayati ? ki vA mRSA manoyogaM yunakti ? kimmA satyamRpAmanoyoga siddhi prApta nahIM hotI / samudghAtagata kevalisamudghAta se nivRtta hote haiM aura nivRtta hone ke pazcAt manoyoga kA bhI vyApAra karate haiM, bacanayoga kA bhI vyApAra karate haiM aura kAzyoga kA bhI vyApAra karate haiN| tAtparya yaha hai ki ye kevalI bhagavAn vacanAgocara mahimA se yukta kevali samudrAta ke dvArA viSama sthiti vAle nAma gotra aura vedanIya karmako Ayukarma ke barAbara sthiti cAlA banA lete haiM / usa samaya antarmuhUrta meM hI unheM paramapada kI prApti hone vAlI hotI hai| parantu usa kAla meM bhI anuttaropapAtika devoM dvArA mana se pUche hue prazna kA manovargaNA ke pudgaloM ko grahaNa kara ke manoyoga kA vyAgara karate haiN| vaha manoyoga satya manoyoga athavA asatyAbhUSAmAnoyoga hotA hai isa abhiprAya se kahate haiM__gautamasvAmI-he bhagavan ! manoyoga kA vyApAra karate hue kevalI satya. manoyoga kA vyApAra karate haiM athayo mRSAmanoyoga kA vyApAra karate haiM ? yA samuddaghAta kevalI muddaghAtathI nivRtta thAya che ane nivRtta thayAM pachI managane paNa vyApAra kare che, vacanagane paNa vyApAra kare che ane kAyayogane paNa vyApAra kare che, tAtparya e che ke teo kevalI samudraghAta dvArA viSama sthitivALA nAma, gotra ane vedanIya karmane AyukarmanI barAbara sthitivALA banAvI le che. te samaye aMtarmuhUrtamAM ja temane paramapadanI prApti thAya che. paraMtu te samayamAM paNa anuttarapapAtika devo dvArA manathI pUchelA praznane mane vargaNAnAM pudde bhale grahaNa karIne ma gano vyApAra kare che te mane satyamayega athavA asayAmRSAmane vega hoya che. A abhiprAyathI kahe che- zrI gautamasvAmI-he bhagavana ! manegane vyApAra karatA kevalI satya manoyogane zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1153 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1140 prajJApanAsUtre yunakti ? kiMvA asatyAmRSA manoyogaM yunakti ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! ' sacca maNajogaM juMjai' samudghAtAt pratinivRttaH khalu kevalI satyamanoyogaM yunakti 'no mosamaNajogaM juMjai' no mRSAmanoyogaM yunakti 'no saccAmosamaNajogaM jujaI' no satyamRSAmanoyogaM yunakti tasya kSINarAgAditvAt, kintu - 'asaccAmosamaNajogaM juMjai' asatyAmRSA manoyogaM yunakti 'vahajogaM juMjamANe' vacoyogaM yuJjAnaH samudghAtAt pratinivRttaH kevalI 'kiM saccavaco jogaM kuMja' kiM satyavacoyogaM yunakti ? kiM vA - ' mosavaijogaM juMjai' mRSAvacoyoga yunakti ? kiM vA - ' saccAmosavaijogaM juMjai ' satyamRpAvacoyogaM yunakti ?' kiMvA 'asaccAmosavaijogaM juMjai ?' asatyAmRSAvattoyogaM yunakti ? bhagavAnAha - 'goyamA ! ' he gautama ! ' saccavaijogaM juMja' samudghAtAt pratinivRttaH kevalI satyayacoyogaM yunakti 'no mosavaijogaM juMjai' no mRSAvacoyogaM yunakti 'no saccAmosavaijogaM juMjai ' no vA satyamRSA vacoyogaM yunakti, tasya kSINarAgAditvAt api tu 'asaccAmosavaijogaM pi satyamRSAmanoyoga kA vyApAra karate haiM ? athavA asatyAmRSAmanoyoga kA vyApAra karate haiM ? " bhagavAn - he gautama! samudghAta se nivRtta kevalI satyamanoyoga kA vyA pAra karate haiM, mRSAmanoyoga kA vyApAra nahIM karate, satyamRSAmanoyoga kA bhI vyApAra nahIM karate, kintu asatyAmRSA manoyoga kA vyApAra karate haiM / gautamasvAmI - he bhagavan ! vacanayoga kA prayoga karate hue samudghAta se nivRtta kevalI kyA satyavacanayoga kA prayoga karate haiM, mRSA vacanayoga kA prayoga karate haiM, satyamRSA vacanayoga kA prayoga karate haiM athavA asatyAmRSA vacanayoga kA prayoga karate haiM ? bhagavAn - he gautama! samudghAta se nivRtta kevalI satyavacanayoga kA prayoga karate haiM, mRSA vacanayoga kA prayoga nahIM karate, satyamRSA vacanayoga kA prayoga vyApAra kare che? athavA mRSA manAyoganA vyApAra kare che? athavA asatya mRSA manA ceganA vyApAra kare che ? zrI bhagavAna-he gautama ! samudghatithI nivRtta kevalI satya manAyeAganA vyApAra kare che, mRSA manAyeAganA vyApAra nathI karatAM, satyamRSA manAyeAganA paNa vyApAra nathI karatAM, paraMtu asatyAmRSA manecegane vyApAra kare che, zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! vacanayoganA prayoga karatAM samudmAtathI nivRtta kevalI zu' satya vacanayoganA prayANa kare che, mRSA vacanayAganA praceAga kare che ? satya mRSA vacanayogane prayoga kare che ? athavA asatya mRSA vacanayoganA prayAga kare che ? zrI bhagavAnDe gautama! samudghAtathI nivRtakevalI satya vacanayoganA prayoga kare che, mRSAvacanayogane prayoga karatAM nathI, satyamRSA vacanayoganA paNa prayAga nathI zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1154 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 36 sU0 16 kevalisamudghAtagatavizeSanirUpaNam 1141 juMjai' asalyAmRSA bacoyogamapi yunakti, apinA pUrvoktaM satyayacoyogamapi yunaktItyarthaH AgamanAdau caudArikAdikAyayogamapi yunakti samudghAtAt pratinivRttaH kevalI, ityAha'kAyatogaM muMjamANe Agacchenja vA gaccheja vA ciTeja vA' kAyayogaM yuJjAnaH kevalI Agacched vA gacched vA tiSThed pA 'nisIeja vA' nipIded vA 'tuyaTeja vA, ullaMgheja vA palaMdheja vA ' tvag vartayed vA-pArzvaparivartanaM kuryAt , ullaGghayed vA, praladhayed vA 'paDihAriyaM pIDhaphalagasejjAsaMthAraMgaM paccappiNejjA' pratihArikaM vA poThaphalaka zayyAsaMstArakaM pratyarpayed-yata AnItaM tasmai samarpayet, tathA ca kAryavazAt kevalosamudghAtAt pratinivRtto'pi kutazcit sthAnAt vivakSite sthAne Agacchet , kvApi gacchedvA, UrdhvasthAne na vA avatiSTheta, niSIdedavA, tathAvidhazramApanodAya svaravartanaM vA kuryAt , viya kSite sthAne vA tathAvidhasampAtimasarAsaMkulAM bhUmi vilokya tatparihArAya prANirakSArtha mullakanaM vA pralanaM vA kuryAt , tatra svAbhAvikapAda vikSepApekSayA kizcidadhikataraH pAdavikSepaH ullaGghana vyapadizyate, sa evAtivikaTaH pAdavikSepaH alaGghanamucyate // sU0 16" nahIM karate, asatyAmRSA vacanayoga kA prayoga karate haiN| samudghAta se nivRtta kevalI gamanAgamana Adi zArIrika kriyAeM karate hue audArika Adi kAyayoga kA bhI prayoga karate haiM, yaha kahate haiM-kAyayoga kA prayoga karate hue kevalI Agamana karate haiM, gamana karate haiM, Thaharate haiM, baiThate haiM, leTate haiM-pasavADA badalate haiM, ullaMghana evaM pralaMghana karate haiM, arthAt eka sthAna se dUsare sthAna para Ate jAte haiM, khaDe hote haiM baiThate haiM, zrama ko dara karane ke lie pasavADA badalate haiM, kisI jagaha uDate-phirate jIvajantu hoM aura bhUmi unase vyApta ho to unakI rakSA ke lie ullaMghana aura pralaMghana bhI karate haiN| svAbhAvika cAla meM jo Daga bharI jAtI hai, usase kucha lambI Daga bharanA ullaMghana kaha lAtA hai| ati cikaTa caraNanyAsa ko pralaMghana kahate haiM / // sU0 16 // karatA, asatyamRSA vacanayogane prayoga kare che. samudraghAtathI nivRtta kevalI gamanAgamana vagere zArIrika kriyAo karatA audArika vagere kAyayogane paNa prayoga kare che, A kahe che-kAyayogane prayoga karatA kevalI mAgamana 42 cha, gamana 42 cha, roya cha, mese cha, sUve che, 5sapAmahale che, Sea. ghana ane pralaMghana kare che-arthAt eka sthAnethI bIjA sthAna para Ave-jAya che, UbhA thAya che, bese che, zramane dUra kare che, pasavADA badale che, kaI jagyAe uDatA pharatAM jIva-jaMtuo ane bhUmi temanAthI vyApta hoya te temanI rakSA mATe ullaMghana ane pralaMghana paNa kare che. svAbhAvika cAlamAM je DagaluM bharAya che, tenAthI lAMbu DagaluM bharavuM-te ullaMghana kahevAya che. ativikaTa caraNanyAsane palaMghana kahe che sa16 . zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1155 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1142 prajJApanAsUtre ___mUlam-se NaM bhaMte ! tahA sajogI sijjhai jAya aMtaM karei ? goyamA ! no iNaTe samaTe, se NaM puvvameva sapiNasa paMbiMdiyapajattayassa jahaNNajogisla heTA asaMkhejjaguNaparihINaM paDhamaM maNajogaM niraMbhai, tao aNaMtaraM beiMdiyapajattagassa jahaNNajogissa heTThA asaMkhijaguNa parihINaM doccaM vaijogaM niraMbhai, tao aNaMtaraM ca NaM suhumassa paNaga jIvassa apajjattayassa jahaNNajogissa heTThA asaMkhejaguNaparihINaM taccaM kAyajogaM niraMbhai, seNaM eeNa uvAeNaM--paDhaga maNajogaM niraMbhai, maNajogaM nibhittA vaijogaM niraMbhai, yaijogaM nilaMbhittA kAya jogaM niraMbhai, kAyajogaM nirUbhittA joganirohaM karei, joganirohaM karetA ajogayaM pAuNai ajogayaM pAuNittA IsiM hassapaMcakkharuccAraNaddhAe asaMkhejaisamaiyaM aMtomuhuttiyaM selesi paDiyajai, puThavaraiyaguNaseTIyaM ca NaM kamma, tIse selesimaddhAe asaMkhejAhiM guNase DhIhiM asaMkhene kammakhaMghe khavayai, khavaittA veyaNijjAuNAmagotte iccete cattAri kammaMse jugavaM khavei jugavaM khavettA orAliyateyAkammagAI savAhiM vippajahaNNAiM vippajahai, pippajahitA ujjumeDhI paDivaNNo aphusamANagaIe egasamapaNaM avigaheNaM uDDhaM gaMtA sAgArovautte sijjhai bujjhai muccai sambadukkhANaM aMtaM karei, tattha siddho bhavai, te NaM tattha siddhA bhavaMti asarIrA jIvaghaNA daMsaNaNANovauttA giTThiyaTA NIrayA NireyaNA vitimirA visuddhA sAsayamaNAgayaddhaM kAlaM ciTuMti se ke gaTTeNaM bhaMte ! evaM vuccai-te NaM tattha siddhA bhavati asarIrA jIvaghaNA daMsaNaNANovauttA niTriyaTA nIrayA nireyaNA vitimirA visuddhA sAsayamaNAgayaddhaM kAlaM ciTuMti ? goyamA se jahA nAmae bIyANaM aggidaDrANaM puNaravi aMkuruppattI Na bhavai, evAmeva siddhANa vi kammIesu daDDesu puNaravi jambhuppattI Na bhavai, se teNaTeNaM goyamA ! evaM buccai te NaM tattha siddhA bhavaMti asarIrA jIvaghaNA dasaNaNANova uttA NiTriyaTA NIrayA gireyaNA vitimirA visuddhA sAsaya. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1156 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1943 prameyabodhinI TIkA pada 36 sU0 17 sayogAvasthAyAM siddhayAdyabhAvanirUpaNam maNAvaddhaM kAlaM ciTTeti tti-nicchiNasandukkhA jAijarAmaraNavaMdhaNa - vimukkA sAsayamavyavAhaM citi suhI supattA ||1|| || sU0 17 // iti paNNavAe bhagavaIe samugdhAyapayaM chattIsaimaM payaM samattaM // 36 // ; chAyA - sa khalu bhadanta ! tathA sayogI sidhyati yAvad antaM karoti ? gautama ! nAyamarthaH samarthaH, tasya khalu pUrvameva saMjJinaH paJcendriyaparyAptasya jaghanyayoginaH adhastAd guNaparihInaM prathamaM manoyogaM niruNaddhi, tato'nantaraM dvandriyaparyAptasya jaghanyayogizabdArtha - ( se NaM tahA sajogI sijjhai jAva aMta karei) yaha usa prakAra ke sayogI siddha hote haiM yAvat anta karate haiM ? (godhamA ! no iNaDe samahe) he gautama ! yaha artha samartha nahIM hai ( se NaM) vaha (puvAmeva ) pahale hI (maNissa) saMjJI (paMcidiyapajjattayassa) paMcendriya paryApta (jahaNNajogissa) jadhanyayoga vAle kA (heTTA) nIce (asaMkhejjaguNaparihINaM) asaMkhyAtaguNa hIna ( paDhamaM ) pahale (maNajogaM) manoyoga ko (niraMbha) rokate haiM (tao anaMtaraM) usake bAda (beI. diyapajassa) dIndriya paryApta ke ( jahaNNajogissa) jaghanya yogadhAle ke (heTThA) nIce (asaMkhijjaguNaparihINaM) asaMkhyAta guNa hIna (doccaM) dUsare (vahajoga) vacanayoga kA (niraMbhai) nirodha karatA hai (tao anaMtaraM) tadanantara (ca NaM) aura (suhumasta paNagajIvassa) sUkSma panaka jIva ke ( apajattapassa) aparyApta ke ( jaNa jogissa) jaghandha yoga vAle ke (heTThA) nIce (asaMkhejjaguNaparihINaM) asaMkhyAtaguNa hIna ( taccaM kAyajogaM niraMbhai) tIsare kAyayoga kA nirodha karate haiM ( se jaM) vaha kevalI (eeNa uvAraNaM) isa upAya se ( paDhamaM maNajorAM zabdArtha :- (seNa tahA sajogI sijjhai jAva aMta karei) te te prahAra sayogI siddha hoya che yAvat che ? (goyamA ! No iNaTTe samaTTe) he gautama! yA artha samartha nathI. ( se Na) te (puvyAmeva ) pahelI 4 (saNissa) saMjJI (paMcidiyapajjattayarasa ) paMcendriya paryAta ( jahaNNa jogis ) 0 dhanya yogavANAnAM (heTThA (asaMkhejjaiguNaparihINa ) asaMkhyAta guhIna (padama) va (maNajoga) manoyogale (nirubhai) roDe che. (tao anaMtara ) te pachI (be iMdiyapajjattayassa) dvindrIya paryAptanA ( jahaNNajogissa ) dhanya yogavANAna (heTTA ) nAthe (asaMkhijjaguNaparihINa ) asaNyAta guNuhIna (doccaM ) jIna' ( vaijoga) pathanayoganA (nirubhai) nizeSa re . 4. (tao anaMtara) te pachI (caNaM) ane (suhumassa paNagajIvassa) sUkSma pana lavanA (apajjattayassa) paryAsanA (jahaNNa jogissa ) dhanya yogavANAnA (heTThA) nAtha (asaMkhejja guNaparihINa) asaM yAta guNahIna ( tacca kAyajogaM nirubhai) trIna ayayogano nizeSa 32. (seNaM eeNa upAeNa) te ThevalI mA upAyathI (paDhamaM maNajoga niraMbhai) prathama zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1157 -------------------------------------------------------------------------- ________________ % 3DEOS prajJApanAsUtre no'dhastAd asaMkhye yaguNaparihoNaM dvitIyaM vacoyogaM niruNaddhi, tato'nantaraJca khalu vakSmasya panakajIvasyAparyAptakasya jaghanyayogino'dhastAt asaMkhyeyaguNaparihINaM tRtIyaM kAyayogaM niruNaddhi, sa khalu etena upAyena-prathamaM manoyogaM niruNaddhi manoyogaM nirudhya vacoyoga niruNaddhi, bacoyogaM nirudhya kAyayogaM niruNaddhi, kAyayogaM nirudhya yoganirodhaM karoti, yoganirodhaM kRtvA ayogatAM prApnoti, ayogatAM prApya ISad hasvapaJcAkSaroccAraNAddhayA asaMkhyeyasAmayikIma AntarmuhUrtikI zailezI pratipadyate, pUrvaracita guNazreNIkaM ca khalu karma, tasyAM zailezyaddhAyAm asaMkhyeyAbhiH guNazreNIbhirasaMkhyeyAn karmaskandhAna kSapayati kSapayitvA vedanIyAyuSyanAmagotrANi ityetAn caturaH karmA zAn yugapat kSapayati-yugapat kSapa niraMbhai) prathama manoyoga kA nirodha karate haiN| (maNajogaM nirUbhittA) manoyoga kA nirodha kara ke (vaijogaM niraMbhai) cacanayoga kA nirodha karate haiM (vai jogaM nirUbhittA) vacanayoga kA nirodha kara ke (kAyajorga nirUMbhai) kAyayoga kA nirodha karate haiM (kAyajogaM nirUbhittA) kAyayoga kA nirodha kara ke (joganirohaM karei) yogoM kA nirodha karate haiM (joganirohaM karettA) yogoM kA nirodha kara ke (ajogattaM pAuNai) ayogatva prApta karate haiM (ajogayaM pANittA) ayogatva prApta kara ke (IsiM) dhIme (hassapaMcakkharuccAraNaddhAe) pAMca hUsvaakSara uccAraNa jitane kAla meM (asaMkhenjasamaiyaM aMtomuhattiyaM selesiM paDiyAjai) asaMkhyAta sAmayika antamuharta taka honevAle zailezIkaraNa ko aMgIkAra karate haiM (pucaraiyaguNaseDhIyaM ca NaM kamma) pUrva racita guNa zreNIvAle karma ko (tIse selesimaddhAe) usa zailezIkAla meM (asaMkhejAhiM guNaseDhIhiM) asaMkhyAta guNa. zreNiyoM se (asaMkhejje kammakhaMdhe) asaMkhyAta karmaskaMdhoM kA (khavayai) kSaya karate haiM (khavaittA) kSaya kara ke (veyaNijAuNAmagoe) vedanIya, Ayu, nAma aura gotra manAyoganA nirodha are (maNajoga nirUbhittA) manAyoganA niza5 4zana (vai joga niraMbhai) pynyogne| nirodha 43 cha (vaijoga nirUbhittA) payana yojanA nirodha parIne (kAyajoga niraMbhai) 4AyayojanA CAN5 42 cha (kAyajoga nirubhittA) AyayojanA nirAdha zana (jogaNiroha karei) yogAno nirI5 42 cha (joganiroha karettA) yogAno nizedha zana (ajogattaM pAuNai) ayo15 ta 42 cha (ajogaya pAuNittA) mAyogatva prApta 4rIne (IsiM) dhIme (hassapaMcakkharuccAraNadvAe) pAMyatra akSa2 yA295 2ai NamA (asaMkhejjasamaiyaM aMto muhuttiyaM selesi paDivajjai) madhyAta sAmAyi: mata. bhuta sudhii-11|| zaileSA2Nuna 2 2 42 cha (puvvaraiyaguNaseDhiyaM ca Na kamma) pUrva yi zusa zreNI mana (tIse selesimaddhAe) te zeSa mi (asaMkhejjehiM guNaseDhihiM) 255 yAta methI (asaMkhejje kammakhaMdhe) asayatama 24 dhAno (khazyai) kSaya 72 je. (khavaittA) kSaya 4zana (veyaNijjAunAmagoe) pehanIya, mAyu, nAma zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1158 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 36 sU0 17 sayogAvasthAyAM siddhathAdyabhAvanirUpaNam 1145 yitvA audArikataijasakAmapAni sarvaiH viprahAnaiH viprajahAti, viprahAya RjuzreNI pratipatraH, aspRzyamAnapatyA ekasamayena avigraheNa ardhva gatvA sAkAropayuktaH sidhyati budhyate mucyate sarvaduHkhAnAmantaM karoti, tatra siddho bhavati, te khalu natra siddhA bhavanti, azarIrA jIvadhanA darzanajJAnopayukA niSThitArthA nIrajasaH nirejanA vitimirA vizuddhAH zAzvatam anAgatAddhaM kAlaM tiSThAnna, tat kenArthena bhadanta ! evamucyate-te khalu tatra siddhA bhavanti azarIrA (iccete cattAri kammaMse) ye cAra karma prakAra (jugavaM khavei) eka sAtha kSaya karate haiM (jugavaM gvavettA) eka sAtha kSaya kara ke (orAlaya teyAkammagAI) audArika, taijasa aura kArmaNazarIra ko (sacAhiM vipajahaNAhiM) pUrI taraha tyAga dvArA (vippajahaha) tyAgate haiM (vippa hatto) tyAga kara ke (ujjuseDhI paDiyaNNo) Rju zreNI ko prApta hokara (aphumamANagaIe) aspRzata gati se (egasamaeNaM) eka samaya meM (aviggaheNaM) cinA vigraha-moDa ke (uDUM gaMtA) Upara jAkara (sAgArova utta) sAkAra upayoga-jJAnopayoga meM upayukta hokara (sijjhai) siddha hote haiM (bujjhai) buddha hote haiM (muccai) mukta hote haiM (savvadukkhANaM aMtaM kareM i) saba duHkhoM kA anta karate haiM (tattha siddho bhavai) vahAM siddha ho jAte haiN| (te NaM tatttha siddhA bhavaMti) ve siddha yahAM aise hote haiM ? (asarIrA) zarIra se rahita (jIvaghaNA) saghana AtmapradezoMvAle (dasaNaNANova uttA) darzana aura jJAna meM upayukta (niTThiyahA) kRtArtha (norayA) nIraja (nirayaNA) niSkampa (vitimirA) karma thA ajJAna ke timira se rahita (visuddhA) pUrNa zuddha (sAsayamaNAgayaddhaM kAlaM ciTuMti) zAzvata bhaviSya kAla meM rahate haiN| ___ (se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buccai) kisa hetu se he bhagavan ! aisA kahA hai ki bhane mAtra (iccete cattAri kammase) // yA2 4deg 412nA mazIna (jugavaM khavei) meDI sAtha kSaya 42 cha (jugava khavettA) meM hI sAthai kSaya harIna (orAliya teMyA kammagAI) mohA2i4, tesa mana mA zarIrane (savarahiM vippa jahaNAhi) pUrI zate tyA dvArA (vippajahai) tyAge cha (vippaja hittA) tyA prazane (ujjuseDhI paDivaNNo) R zreNIne prArata padhane (aphusamANagaie) 25Yzata atithI (ega samaeNa) 4 samayamA (aviggaheNa) pinA(vayaha bhAna (uDUDhaMgatA) 52 dhane (sAgArovautte) // 52 7521-jJAnopayogI upayukta ne (sijjhai) siM thAya che (bujjhai) suddha thAya che (muccai) bhuta thAya cha (savvadukkhANa aMta karei) sau mAno ta sA che (tattha siddhe bhavai) tyA siddha thaI jAya che. (teNa tattha siddhA bhavaMti) te siddha tyAM mApA 55 hAya cha (asarIrA) zarIrathI rahita (jIvaghaNA) sadhana mAma pradezoSANA (dasaNaNANova uttA) 42degna jJAnamA upayukta (nidriyaTTA) kRtArtha (nIrayA) nA24 (nirayaNA) 1045 (vitimirA) bha meM jAnanA timiyA 2hita (visuddhA) pUrNa zuddha (sAsayamaNAgayaddha kAla ciTuMti) zAyata aviSya zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1159 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1146 prajJApanAsUtre jIvanaH darzanajJAnopayuktAH niSThitAH nIrajaso nirejanA vitimirAH vizuddhAH zAzvatamanAgatArddha kAlaM tiSThanti ? gautama ! tat yathAnAma bIjAnAmagnidagdhAnAM punarapi maGkarotpatti bhavati evameva siddhAnAmapi karmavAjeSu dagdheSu punarapi janmotpattirna bhavati, tat tenArthena gautama ! evamucyate te khalu siddhA bhavanti azarIrA jIvaghanA darzanajJAnopayuktA niSThitA nIrajaso nirejanA vitimirA vizuddhAH zAzvatamanAgatAddhaM kAlaM tiSThanti iti, nistIrNa sarvaduHkhA jAtijarAmaraNabandhanavimuktAH / zAzvatamanyAvAdhaM tiSThanti sukhinaH sukhaM prjnyptaaH|| 1 // iti prajJApanAyAM bhagavatyAM samudyAtapadaM SaTtriMzattamaM padaM samAptam / / 365017 / / TIkA - atha samudghAtagatasya kevalinaH sayogAvasthAyAM siddhyAdyabhAvaM pratipAdayitumAha - ' se NaM bhaMte! tahA sa jogI sijjhai jAva aMta karei ?' he bhadanta ! sa khalu kevalI ( te NaM tattha siddhA) ityAdi pUrvavat (gogamA ! se jahAnAmae bIyANaM aggidANaM) he gautama! jaise Aga meM jale bIjoM se (puNaravi) phira bhI ( aMkurupattI Na bhavai) akura kI utpatti nahIM hotI (evAmeva) isI prakAra (siddhANa vi) siddhoM ke bhI (kammabIesa daDDhesu) karma bIjoM ke jala jAne para puNaravi) phira bhI ( jammuppattI) janma - utpatti (Na bhavai) nahIM hotI (se teNaTTeNaM goyamA ! evaM yuccai) isa hetu se he gautama ! aisA kahA hai ityAdi pUrvavat / (nicchiNaNyadukkhA) saba duHkhoM se pAra hue (jAijarAmaraNabaMdhaNavimukkA ) janma, jarA, maraNa evaM bandhana se sarvathA mukta (sAsa) sadaiva (avAvAha) bAdhA rahita (citi) rahate haiM (muhI) sukhI (suhaM pattA) sukha ko prApta / // sU0 17 // chattIsavAM pada samApta TIkArtha- kevalI jaba samudghAta -avasthA meM hote haiM, taba unheM siddhi nahIM aNabhA rahe che. (se keNaNaM bhaMte! evaM vuccai) uyA hetuthI he bhagavAna mevu (te) tyAhi pUrvavat. che ( goyamA ! se jahAnAmae bIyANa aggidaDDhANa) he gautama! prema AgamAM sajagesa jIthI (puNarabi) irI pazu (aMkurutpattI Na bhavai) aMDuranI utpatti nadhI thatI. (971Aa) ay da (fazmfa) fusi yg (z+#dtog zeby) 34o flmmi mul rqial (gorfa) kalal (argcqft) vrakila (0 175) dal ad. ( se teNaTuNa goyamA ! evaM buccai) mA hetuthI he gautama! me uche pagere pUrvavat. (nicchiNNa savvadukkhA) sau duHpothI pAra thayelA (jAijarAmaraNabaMdhaNavimukkA ) bhanbha, bharA, bharaNa tebhana maMdhanathI sarvAmukta (sAsaya) sadaiva (avvAbAha) AdhArahita (citi) rahe che (suhI) sumI (supattA) sumane prApta ||suu0017 chatrIsamu pada samApta TIkA :-keTalI jyAre samuddhAta avasthAmAM hAya che, tyAre temane siddhi prApta zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1160 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabodhinI TIkA pada 36 sU0 17 sayogAvasthAyAM siddhayAdyabhAvanirUpaNam 1147 tathA daNDakapATAdikrameNa samudghAtaM gataH san tataH pratinivRttaH sayogI - manovacaH kAyAnyatamayogaviziSTo bhUtvA kiM siddhayati yAvadbudhyate mucyate sarvaduHkhAnAmantaM karoti ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! no iNaTThe samaTThe' nAyamarthaH samarthaH - yuktyopapannaH saMbhapati, tathAhi- 'kammalahuyAe samao bhinna muhuttAvasesao kAlo / anne jahannameyaM chammAkosa micchati // 1 // tato'naMtara seleso vayagAo jaMca pADihArI NaM / paccatpaNameva sue iharA gahaNaM pi hojjAhi" // 2 // karmalaghutAyai samaya bhinnamuhUrtAvizeSakaH kAlaH / anye jaghanyamekaM SaNmAsam utkarSamicchanti / tato'nantaraM zailezIvacanato yacca prAtihAriNAM pratyarpaNameva zrutam itarAgrahaNamapi bhavet // iti bhASye karmalaghunAnimittaM samudghAtasya samaya: - avasaro bhinnamuhUrtAvizeSakAlaH pratipAditaH, tadanusAreNa antarmuhurtakAlaM yathAyogaM yogatrayavyApAra viziSTaH kevalI bhUtvA prApta hotI, yaha prarUpaNA karane ke lie kahate haiM gautamasvAmI - he bhagavan ! kevalI daMDa kapATa Adi ke krama se samudghAta ko prApta hue, phira usase nivRtta hokara kyA sayogI avasthA meM hI siddha ho jAte haiM ? yAvat saba duHkhoM kA anta karate haiM ? bhagavAna - he gautama! yaha artha samartha nahIM hai, arthAt aisA nahIM ho sakatA / karmoM kI laghutA ke kAraNa antarmuhUrtta kAla kahA gayA hai / anya AcArya jaghanya eka antarmuhUrtta samaya utkRSTa chaha mAsa mAnate haiM / tadantara zailezIkaraNa kA jo kathana kiyA gayA hai, usase pratihArikoM ko vApisa karanA hI sunA jAtA hai, anya kA agrahaNa bhI hotA hai / tadanusAra antarmuhUrtta taka yathAyogya kevalI tInoM yogoM ke vyApAra se yukta hote haiM / tadanantara atyanta nizcala, lezyA se thatI nathI. e prarUpaNA karavAne mATe kaDe che zrI gautamasvAmI-he bhagavan ! kevalI da'Da kapATa AdinA kramathI samudUdhAtane prApta thaine, pachI tenAthI vikRta thaine zu` sacegI avasthAmAM ja siddha thAya che yAvatu badhA duHkhanA aMta kare che ? zrI bhagavAna-he gautama! A asamartha nathI arthAt ema nathI thai zakatu kAMnI laghutAnA kAraNe antarmuhUta kAla kahelA che. anya AcAya jaghanya antarmuhUta utkRSTa cha mAsa mAne che. tadantara zailezIkaraNanu je kathana karAyelu che, tenAthI prAtihArikonu paravatana karavAnu` ja saMbhaLAya che, bIjAneA agrahaNa paNa thaI jAya che. tadanusAra antarmuhUta sudhI yathAyeAgya kevalI traNa cAgenA vyApArathI yukta hAya zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1161 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1148 - mum m er prajJApanAsatre tadanantaramatyantaprakalpaM lezyAtItaM paramanirjarAhetubhUtaM dhyAnaM pratipattumiccharavazyaM yoganirodhAyopakrameta yoge sati yathoktasvarUpasya dhyAnasyAsaMbhavAta, lezyAyA yogapariNAmAnyayavyatirekAnuvidhAyitvena yogapariNAmasyaiva lezyApadArthatayA yAvad yogastAvad lezyAyA avazyaM bhAvitayA yogasattve lezyAtItadhyAna na saMbhavati, kizca yAvaddyogastiSThati sAvat karmavandho'pi, kintu keyalaM sa karmavandhaH kevalayoganimittatvAt samayatrayAvasthAyI bhavati tatra prathamasamaye karmavadhyate dvitIyasamaye vedyate tRtIyasamaye punastatkarma akarmI bhavati, tatra pUrvapUrvakarmaNAM vinAzopagamapUrvakaM samayadvayarUpasthitikakarma karaNe'pi samaye samaye avicche. dena karmAdAne pravartamAne sati mokSo na bhavet tasmAt mokSagamanArthaM yoganirodhasyAvazyaatIta aura utkRSTa nirjarA ke hetubhUta dhyAna ko prAraMbha karane ke lie avazya hI yogoM kA nirodha karane ke lie prayatnazIla hote haiM, kyoMki yoga kI vidya. mAnatA meM ukta prakAra kA dhyAna ho nahIM sktaa| lezyA kA yoga ke sAtha anvaya aura vyatireka hai| arthAt lezyA ke hone para yoga hotA hai aura lezyA ke abhAva meM yoga nahIM hotaa| vastutaH yoga pariNAma hI lezyA hai| ataeva jaba taka yoga pariNAma hai taba taka lezyA avazya hI hotI hai| isa prakAra yoga kI vidyamAnatA meM lezyAtIta (alezya) dhyAna honA saMbhava nahIM haiN| isa ke atirikta jaba taka yoga hai taba taka karmabandha bhI hotA rahatA hai, kintu vaha karmabandha kevala yoga ke kAraNa hone se tIna samaya taka kA hI hotA hai| prathama samaya meM karma kA bandha hotA hai, dUsare sampaya meM ghedana hotA hai aura tIsare samaya meM vaha karma nirjaraNa (akarma) ho jAtA hai / isa prakAra pUrva-pUrva karmoM kA vinAza hote rahane para bhI pratyeka samaya, do samaya kI sthiti cAle karmoM kA che. tadanantara atyanta nizcala, lesthAthI atIta, ane utkRSTa nirjarAnA hetubhUta dhyAnane prAraMbha karavAne mATe avazya ja gane nirodha karavAne mATe prayatnazIla thAya che, kemake ganI vidyamAnatAmAM ukta prakAranuM dhyAna thaI zakatuM nathI, vezyAno yoganI sAthe anvaya ane vyatireka che arthAt vezyA hatAM jema hoya che ane lazyAnA abhAvamAM ega nathI hatA. vastutaH yega pariNAma ja laDyA che. tethI jyAM sudhI vega pariNAma che, tyAM sudhI vezyA avazya ja hoya che. e prakAre yoganI vidyamAnatAmAM lezyAtIta (alezya) dhyAna thavAnuM asaMbhavita che. tenA sivAya jyAM sudhI vega che, tyAM sudhI karmabandha paNa thayA kare che, paNa te karmabandha kevala yuganA kAraNe thAya che tethI traNa samaya sudhInA hoya che. prathama samayamAM karmanuM bandhana thAya che. bIjAmAM veThana thAya che ane trIjA samayamAM te karma nirjara (akarma) thaI jAya che. eja prakAre pUrva-pUrva karmane vinAza thato rahatA paNa pratyeka samaye be samaya, sthitivALA karmonA nirantara baMdha thatA rahevAthI mokSa nathI thaI zakate e kAraNe mokSa zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1162 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prayamebodhinI TIkA pada 36 sU0 17 sayogAvasthAyAM siddhayAdyabhAvanirUpaNam 1149, katvAt , uktazca-'sa tato yoganirodhaM karoti lezyAnirodhamabhikAGkSan / samayasthitica bandha yoganimitta sa nirurutsuH // 1 // samaye samaye karmAdAne sati santate ne mokSaH syAt / yadyapi hi vimucyante sthitikSayAt pUrvakarmANi // 2 // nAkarmaNohi vIrya yogadravyeNa bhavati jIvasya / tasyAvasthAnena tu siddhaH samayasthite bndhH||3|| evam--" viNivattasamugghAo tiNi vijoge jiNo pojanA / saccamasaccAmosaM ca somaNa taha vaijogaM // 1 // morAliya kAyajogaM gamaNAI pADihAriyANaM vA / paccappaNaM karejA joganiroha tao kuNai / / 2 / / kinna sa jogo siljhai sa baMdha he utti jaM sajogo'yaM / na samei paramasukaM niraMtara baMdha hote rahane se mokSa nahIM ho sktaa| isa kAraNa mokSa prApti ke lie yoga kA nirodha honA Avazyaka hai / kahA bhI hai-tatpazcAt kevalI lezyA kA nirodha karane ke lie yoga nirodha karate haiN| yoganimittaka eka samaya kI sthitivAle bandha kA ye nirodha karate haiM // 1 // kintu pratyeka samaya meM nUtana karmoM kA bandha cAlU rahane se bandha kI paramparA calatI rahatI hai, isa kAraNa usa samaya mokSa nahIM hotA, yadyapi pUryabaddha karma sthiti ke kSaya se nirjIrNa hote rahate haiM // 2 // karma rahita jIva kA vIrya yogadravya ke sAtha nahIM hotaa| usake avasthAna se / / 3 / / isa prakAra kevalI samudaghAta se nivRtta hokara tInoM yogoM kA vyApAra karate haiN| manoyoga meM satyamanoyoga aura asatyAmRSAmanoyoga kA tathA satyavacanayoga aura asatyAmRSA vacanayoga kA prayoga karate haiN| audArikazarIra kAyayoga ke dvArA ce gamana Adi kriyAeM karate haiM aura prati hArI pITha phalaka Adi vApisa lauTAte haiM / tatpazcAt yogoM kA nirodha karate prAptine mATe yogane nirAdha thave Avazyaka che. kahyuM paNa che tatpazcAta kevalI lazyAne nirodha karavAne mATe kahe che kega nimittaka eka samayanI sthitivALA bane teo nirodha karatA rahe che. pega nimittaka eka samaya sthitivALA baghane teo nirodha kare che 1 || kintu pratyeka samayamAM nUtanakanA bandha cAlu rahevAthI bandhanI paraMparA cAlyA kare che, e kAraNe te samaye mekSa nathI thata, yadyapi pUrva baddhakarmasisthati nA kSayathI niyatA 29 cha / // 2 // karma rahita jIva zuM vIrya dravyanA sAthe nathI hotA. tene avasthAnathI be samayanI sthitivALA bandha thAya che 3 e prakAre kevalI samudughAtathI nivRtta thaIne traNe enA vyApAra karatA rahe che. mAgamAM satyamayega ane asatyamRSAmaneyegane tathA satyavacanaga ane asatyAmRSAvacanagane pravega kare che. audArika zarIrakAyaganA dvArA teo gamana Adi kriyAo kare che ane pratihArI pITha phalaka Adi pAchA vALe che. tatpazcAta gene nirodha kare che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1163 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1150 prajJApanAsUtra sa nijarA kAraNaM paramaM // 3 // " iti, tasmAd yoganirodhaM kurvan prathamaM manoyoga niruNaddhi, tacca paryAptamAtrasaMjJipaJcendriyasya prathamasamaye yAyanti manodravyANi bhavanti yAvanmAtrazca tavyApArastadapekSayA'saMkhyeyaguNahInaM manoyogaM pratisamayaM nirundhan asaMkhyeyasamayeH sAmastyena niruNaddhi, tathAcoktam-' pajjattamettasaNNissa jattiyAI jahaNNajogissa / hoti maNodavAiM tavyAcAro ya jammatto // 1 // tadasaMkhaguNavihINaM samae samae niraMbhamANo so| maNaso sanirIha kare asaMkheja samaehiM // 2 // " iti, paryAptamAtrasaMjJino yAvanti jaghanyayoginaH / bhavanti manodravyANi tadvyApArazca janmataH // 5 // tadasaMkhyaguNavihInaM samaye samaye nirundhAno'sau / manasaH sarvanirodhaM karoti asaMkhyeyasamayaiH // 2 // iti, tadevAha-' se NaM puvvameva saNissa paMcidiyapajjattayasta ' sa khalu kevalI pUrvameva yoganirodha hai| kevalo sayoga-avasthA meM hI kyoM siddha nahIM ho jAte ? isakA kAraNa yaha hai ki yoga bandha kA kAraNa hai| sayogI paramanirjarA ke kAraNabhUta zukladhyAna kA AraMbha nahIM kara sakate // 1-3 // kevalI yoga kA nirodha karate hue pahale manoyoga kA nirodha karate haiN| paryApta mAtra saMjJI paMcendriya jIva ke prathama samaya meM jitane manodravya hote haiM aura jitanA usakA vyApAra hotA hai, usakI apekSA asaMkhyAta guNa hIna manoyoga kA pratyeka samaya meM nirodha karate hue asaMkhyAta samayoM meM manoyoga kA pUrI taraha nirodha karate haiN| kahA bhI hai - paryApta mAtra saMjJI evaM jaghanya yoga vAle jIva ke jitane manodravya hote haiM aura unakA jitanA vyApAra hotA haiM usase asaMkhyAtaguNa hIna manoyoga kA ye samaya samaya meM nirodha karate haiM / asaMkhyAta samayoM meM mana kA pUrNa rUpa se nirodha kara dete haiM // 1-2 // yahI kahate haiM yaha kevalI prathama yoga nirodha karane kI icchA karate hue kevalo sayoga avasthAmAM ja kema siddha nathI thaI jatA? uttara-tenuM kAraNa e che ke gabadhanuM kAraNa che. sagI paramanirjarAnA kAraNe bhUta zukaladhyAna AraMbha nathI karI zakatA che 1-3 kevalI vegane nirodha karatA pahelA manAyegane nirodha kare che. paryApta mAtrA saMjJI paMcendriya jIvanA prathama samayamAM jeTalAM modra hoya che ane jeTalA temanA vyApAra hoya che, tenI apekSAe asaMkhyAtaguNahIna maneyeganA pratyeka samayamAM nidhi karatA rahI asaMkhyAta samayamAM mAgane pUrI rIte nirodha kare che. kahyuM paNa cheparyApta mAtra saMjJI temaja jaghanya yogavALA jIvanA jeTalA madravya hoya che ane temanA jeTalA vyApAra hoya che, tenAthI asaMkhyAta guNahIna manAyegane teo samaya-samayamAM nidhi kare che. asaMkhyAta samayamAM manane pUrNa rUpe nirodha karI de che ke 1-2 che e ja kahe che-te kevalI prathama yuganirodha karavAnI IcchA karatA chatAM saMjJa zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1164 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 36 sU0 17 sayogAvasthAyAM siddhayAdyabhAvanirUpaNam 1151 kartumicchuH saMjJinaH paJcendriyaparyAptakasya " jahaNNajogissa heTThA asaMkhejja guNaparihINaM paDhamaM maNajogaM niraMbhai' jaghanyayoginaH satkasya manoyogasya adhastAda asaMkhyeya guNa pari. hIne manoyogaM samaye samaye nirundhana asaMkhyeyaiH samayaiH- sAmastyena prathama manoyogaM niru. Naddhi, 'tato aNaMtaraM beiMdiyapajjattagassa jahaNajogissa heTThA asaMkhijjaguNaparihINaM doccaM vaijogaM niraMbhaI' tato manoyoganirodhAd anantaraM dvIndriyaparyAptakasya jaghanyayoginaH satkasya vacoyogasya adhastAd asaMkhyeyaguNaparihInaM vacoyogaM sapaye samaye nirundhana asaMkhyeyaiH sapayaiH sAkalyena dvitIyaM vacoyogaM niruNaddhi, ' tao aNaMtaraM ca NaM suhu rasma paNajobassa apaja tayasta jahaNajogissa heTThA asaMkhejaguNaparihoNaM tac kAyajogaM niraMbhai' tata:-vacoyoganirodhAd anantaram ca khalu sUkSmasya panakajIvasya aparyAptakasya-prathamasamayotpannasya, jaghanyayoginaH-sarvApekSayA'lpavIryasya satkasya kAyayogasya adhastAd asaMkhyeyANaparihInaM kAyayogaM samaye samaye nirundhAno'saMkhyeyaiH samayaiH sAkalyenApi tRtIyaM kAyayogaM niruNaddhi taM ca kAyayogaM nirundhan samucchintrasUkSmakriyamavinazvaramapratipAti dhyAnamadhirohati pratprabhAvAcca vadanodarAdivivaraNapUraNena saMkucitadehasaMjJI paMcendriya paryApta jaghanya yoga vAle se bhI kama asaMkhyAta guNa hIna manoyoga kA pahale nirodha karate haiN| samaya-samaya meM manoyoga kA nirodha karate hue ve asaMkhyAta samayoM meM sampUrNa manoyoga ko roka dete haiM / manoyoga kA nirodha ho jAne ke pazcAt dvIndriya paryApta jaghanya yogI ke vacanayoga se kama asaMkhyAta guNa hIna yacanayoga kA samaya-samaya meM nirodha karate hue asaMkhyAta samayoM meM pUrva rUpa se dUsare vacanayoga kA nirodha karate haiM / jaba vacanayoga kA bhI nirodha ho jAtA hai taba aparyAptaka sUkSma panaka jIva, jo prathama samaya kA utpanna aura jaghanya yogavAlA ho, saba ko apekSA alpa vIryavAlA ho, usake kAya yoga se kama asaMkhyAtaguNa hIna kAyayoga kA samaya-samaya meM nirodha karate hue asaMkhyAta samayoM meM pUrNa rUpa se tIsare kAyayoga kA bhI nirodha kara dete haiN| paMcendriya paryApta jaghanya rogavALA paNa ochA saMkhyAta bhAgahIna magane pahelAM nirodha karatA chatAM teo asaMkhyAta samayamAM saMpUrNa maneyegane rokI de che, magane nirodha thaI gayA pachI dvAdriya paryApta jaghanya gInA vacana egathI ochA saMkhyAta guNahIna vacanagane samaya-samayamAM nirodha karatA chatAM asaMkhyAta samayamAM pUrNa rUpathI bIja vacanagane nirodha kare che, jyAre vacanagane paNa nirodha thaI jAya che, tyAre aparyApta sUkSma che jIve je prathama samayano utpanna ane jaghanya yogavALe haya, te badhAnI apekSAe alapa vIryavALo hoya, tenA kAyavegathI ochA asaMkhyAta guNahIna kAgane samaya-samayamAM nirAdha karatA chatAM asaMkhyAta samayamAM pUrNa rUpathI trIjA kAgane paNa virodha karI de che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1165 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre / tribhAgavartipradezo bhavati, uktaJca bhASye- ' tatto ya humapaNagassa paDhamasamayocavaNNassa / jo kira jahaNNajogI tadasaMkhejjaguNahIName kkekke / samapahiM rumamANo dehatibhAgaM ca mucato // 1 // bhai sa kAyajogaM saMkhAIerhi ceva samaehi ' tatazca sUkSmapanakasya prathamasamayopapannasya / yaH kila jaghanyayogI tadasaMkhyeyaguNahInamekaikaiH / samayaiH rundhAno dehavibhAgazca muJcan // 1 // ruNaddhi sa kAyayogaM saMkhyeyaizcaiva samayaiH' iti, prakRtavaktavyatAmupasaMharannAhaseNaM evaM upAe - paDhamaM magajogaM niraMbhai ' sa khalu kevalI etena - uparipradarzitena upAyena prathamaM manoyogaM niruNaddhi, 'maNajogaM niraMbhittA var3ajogaM niraMbhai manoyogaM nirudhya vacoyogaM niruNaddhi 'vaijogaM niraMbhittA kAyajogaM nirubhai ' vacoyogaM nirudhya kAyayoga niruddha ' kAyajoga niraMbhittA joganirohaM kare ' kAyayogaM nirudhya yoga 1152 isa krama se kAyayoga kA bhI nirodha kara ke kevalI samucchinna sUkSmakriya, avinazvara, apratipAtI dhyAna meM ArUDha hote haiM / isa dhyAna ke dvArA ve badana evaM udara Adi ke chidroM ko pUrita kara ke apane deha ke tIsare bhAga kama meM AtmapradezoM ko saMkucita kara lete haiM / bhASya meM kahA bhI hai- prathama samaya ke utpanna, sUkSma, jaghanya yogavAle panaka (lolaNa phUlaNa ) jIva ko jo kAyayoga hotA hai, usase asaMkhyAta guNa hIna kAyayoga kA samaya meM nirodha karate hue apane zarIra ke tIsare bhAga kA parityAga kara dete haiM ||1|| ve asaMkhyAta samaya meM kAyayoga kA pUrNa nirodha karate haiM / aba prakRta vaktavyatA kA upasaMhAra karate haiM kevalI bhagavAna isa upAya se sarva prathama manoyoga kA nirodha karate haiM / manoyoga kA nirodha kara ke phira vacanayoga kA nirodha karate haiM / vacanayoga kA nirodha kara ke kAyayoga kA nirodha karate haiM / kAyayoga kA nirodha kara ke e kramathI kAyayuganA paNa nirodha karIne kevalI samUIima sUmakriya, avinazvara, apratipAtI, dhyAnamAM ArUDha thAya che. e dhyAna dvArA tee varjhana temaja uttara Adi chidrone pUtikarI peAtAnA dehanA trInna bhAga ochAmAM Atmapradezane saMkucita karI de che. bhASyamAM kahyuM paNa che-prathama samayanA utpanna, sUkSma, jaghanya cALavALA panaka ( nIlaNu-phulaNa ) jIvane je kAyayoga thAya che, tenAthI asakhyAta guNuddIna kAyayuganA samaya samayamAM nirodha karI rahela peAtAnA zarIranA trIjA bhAganA parityAga karI Dhe che zobha adhu che||1|| asaMkhyAta samayeAmAM kAyayoganA pUrNa nirodha kare che-have prakRtavaktavyatAno upa saMhAra kare che kaivalI bhagavAn A upAyathI sarva prathama manAyeAganA nirodha kare che. maneyAganA nirodha karIne pachI vacanayogane nirodha kare che. vacanayoganA nirodha karIne kAyayoganA nirodha kare che. kAyayoganA nirodha karIne sampUrNa yoganA nirodha karI de che tyAre acA zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1166 -------------------------------------------------------------------------- ________________ , prabodhinI TIkA pada 36 sU0 17 sayogAvasthAyAM siddhyAdyabhAvanirUpaNam 1153 nirodhaM karoti, ' joganirohaM karettA ajogayaM pAuNDa ' yoganirodhaM kRtvA ayogatAM manovacaH kAyayogAbhAvaM prApnoti, 'ajogayaM pAuNittA IsiMhassa paMcakkharuccAraNadvAe asaMkhejjasamaiyaM aMtomuhuttiyaM selesi paDivajjara' ayogatAm-tathAvidhayogAbhAvaM prApya, ayogatAprAptyabhimukho bhUtvetyarthaH, ISat - kiJcit kAlam zailezIM pratipadyate ityagreNAnvayaH kiyatA kAlena viziSTAM zailezImityata Aha- hrasvapaJcAkSaroccAraNAdayA - nAtidrutaM vilambitam api tu madhyamena prakAreNa yAtratA kAlena hUsvAni ' a i u R lR ' ityevaM rUpANi paJcAkSarANi uccAryante tAvatA kAlena viziSTA mityarthaH punaH ki viziSTA mityAha- asaMkhyeyasAmayikIm asaMkhyeya samayapramANAm AntarmuhUrtikam - jaghanyena antarmuhUrtapramANAm, zailezIm - zIlam - cAritram - sarvasaMvararUpaM tasyezaH zILezaH, tasyAvasthA zailezI tAM pratipadyate, uktaJca - 'sIlaM va samAhANaM nicchayao savvasaMvaro so ya / tasseso sIleso seleso hoi tadavasthA || 1 || harasakkhAI majjheNa jeNa kAlena paMca bhaNati / accha selesigato tattiyamittaM tabhI kAlaM // 2 // taNurohAraMbhAthI jhAyai suhumakiriyA niyaTTi so | vocchinniirayamappaDivAI selesi kAlaMmi " ||3||, zIlaJca samAdhAnaM nizcayataH sarvasaMvaraH sa ca / tasyezaH zIlezaH zailezI bhavati tadavasthA | 1|| hrasvAkSarANi madhyena yena sampUrNa yoga kA nirodha kara dete haiM / isa prakAra jaba yoga kA nirodha kara dete haiM taba ayogatva ko arthAt ayogidazA prApta karate haiM / ayogitvadazA prApta karate hI zailezIkaraNa karate haiM aura na bahuta jaldI, na bahuta dhIre arthAt madhyama rUpa se pAMca hasva akSaroM kA -a, i, u, R, lR kA uccAraNa karane meM jitanA kAla lagatA hai, utane kAla taka zailezIkaraNa-abasthA meM rahate haiM / zIla kA artha hai sarvasaMvara rUpa cAritra, usakA Iza arthAt svAmI zIleza kahalAtA hai / zIleza kI avasthA zailezI hai / kahA bhI haizIla kA artha nizcayataH sarvasaMvara rUpa cAritra haiM / usakA Iza zIleza aura usakI tAtkAlika avasthA zailezI kahI jAtI hai || 1|| madhyama rUpa ke pAMca hasya gatvane arthAt ayagI dazAne prApta kare che yogI dazA prApta karatA ja zailezI karaNa kare che. ane ghaNI utAvaLathI nahIM, bahu dhIrethI nahI. arthAt madhyamarUpathI pAMca hasva akSaronA--a. i, u,R, lU nA uccAraNa karavAmAM jeTaleA kALa lAge che, teTalA kALa sudhI zailezIkaraNa avasthAmAM rahe che. zailanA atha che sava savara rUpa cAritra, tenA iza arthAt svAmI zIleza kahevAya che. zIlezanI avasthAmAM zailezI che. kahyuM paNa che--zIlanA atha nizcayataH sarva savarUpa cAritra che. tenA Iza zIleza ane tenI tAtkAlika avasthA zailezI kahevAya che. ! 15 madhyama rUpathI pAMca hasva akSara jeTalA samayamAM khelAya che, eTalA kALa sudhI zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1167 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1154 prajJApanAsUtre kAlena pazcamaNyante / ityadi, tathA na kevalaM zailezI pratipadyate api tu-puTavaraiyaguNaseDhIya ca NaM ka maM' pUrvaracitaguNazreNIkaM ca vedano yAdikaM karma khalu anumavituM pratipadyate tatpUrva kAyayoganirodhagate carame'ntarmuhUrte racitAgaNazreNayo yasya tat tathA, tadanantarazca'tIse selesimaddhAe asaMkhejAhi guNasehIdi akhejammakhadhe khavayaI tasyAM zailezyaddhAyAm-zailezIkAlaviziSTAvasthAyAM vartamAno'saMkhyeyAbhiH puNazreNIbhiH pUrvaniSpAditAbhiH prApitAn asaMkhyeyAna karmaskandhAna kSapayati vipAkataH pradezato vA nirjarayati, 'khavaittA veyaNi nAuNAmagotte icvete cattAri kammase juga khayei ' kSapayityAvipAkataH pradezato vA nirjIrya carame samaye vedanIyam AyurnAma tram ityetAn catura: kAzAn - karmaprakArAn yugapat kSapayati 'jugavaM savettA orAliyateyAkammagAI savyAhiM vippajahaNNAhiM vippanahAi' yugapat kSayitA audArikatainasamArmaNAni trINi zarIrANi sarvairvigrahAnaiH vipranahAti-sarvaiH prakAraiH parityajati, 'vippajahitA ujjuseDhI paDivaNNo aphusamANagatIe egasamaeNaM aviggaheNaM ugatA sAgArovautte sijjhai bujjhai muccA sambadukkhANaM aMtaM karei 'tantha siddho bhavai' viprahApa-sarvaprakAraiH parityajya RjuzreNIpratiakSara jitane samaya meM bole jAte haiM, utane kAla taka kevalI zailezI avasthA meM rahate haiM // 2 // usa samaya meM kevalI sUkSma kriyApatipAtI nAmaka tathA samu. cchinnakriya-apratipAtI nAmaka zukladhyAna meM lIna hote hai // 3 // usa samaya kevalI kevala zailezIkaraNa ko hI prApta nahIM karate kintu zailezIkAla meM pUrva racita guNazreNI ke anusAra asaMkhyAta guNa zreNioM dvArA asaMkhyAta vedanIyAdi karmoM ke skadhoM kA vipAka aura pradeza kSapaNa bhI karate haiM / isa prakAra antima samaya meM vedanIya, Ayu, nAma aura gotra, ina cAroM karmoM kA eka sAtha kSaya hote haiN| cAroM karmoM kA eka sAtha kSaya hote hI audA rika, tejasa aura kArmaNa, ina tIna zarIroM kA pUrI taraha tyAga kara dete haiN| phira RjuzreNI ko prApta hokara, eka hI samaya meM, vinA thigraha (moDa) ke zailezI avasthAmAM rahe che. A roga te samayamAM kevalI sUma kriyApratipAtI nAmaka tathA saMmUchima kriya-apratipAtI nAmaka zukala dhyAnamAM lIna thAya che | 3 te samaye kevalI kevaLa zailezIkaraNane ja prApta nathI karatA paNa zailezI kALamAM pUrva racita guNazreNInA anusAra asaMkhyAta guNa zreNiye dvArA asaMkhyAta vedanIya vagere karmone kanyanuM pAka ane pradezathI kSapaNa paNa kare che. e prakAre antima samayamAM vedanIya, Ayu, nAma, ane getra e cAre kamena eka-eka sAthe kSaya thatAM ja dArika, taijasa ane kArmaNa, e traNe zarIrone saMpUrNa rIte tyAga karI de che. pachI juNane prApta thaIne, eka ja samayamAM, vinA vigraha zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1168 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyabodhinI TIkA pada 36 sU0 17 sayAgAcasthAyAM siddhayAdyabhAvanirUpaNam 1955 pannaH ekasamayena avigraheNa Urdhva lokAnte gatyA sAkAropayuktaH san sidhyati-niSThitAoM bhavati zAzvataH siddho bhavati sarvAsAM labdhInAM sAkAropayogopayuktasyopajAyamAnatayA anA. kAropayuktasya tadabhAvAta, siddhirapi sarvalandhyuttamalabdhirUpA sAkAropayogopayuktasyopa. jAyate, uktaJca-'savvAo ddhIbho jaM sAgArovogalAbhAo / teNeha siddhiladdho uppa jjai taduvauttassa" // 1 // sarvAH labdhayo yat sAkAropayogakAbhAt , tena iha siddhilabdhi rutpadyate tadupayuktasyetibhAvaH, tadanantaraM punaH krameNopayogapravRttiH, ekzca kevalI yathAsiddho bhavati tathA prarUpitama , sampati yathA svarUpAH siddhA statrAvatiSThante tathA prarUpa yitumAha-'te NaM tattha siddhA bhavaMti asarIrA jIvaghaNA daMsaNaNANovauttA NiTriyaTThA' te khaTa tatra-lokAnte siddhA bhavanti azarIrA:-audArikA zarIravipramuktAH, audArikArikA ki zarIrANAM siddhatvaprathamasamaya eva sarvAtmanA parityaktatvAt , jIvadhanA:-nivacitajIvapradeza lokAnta meM jAkara, jJAnopayoga se upayukta hokara siddha ho jAte haiN| jitanI bhI labdhiyAM haiM, ve saba sAkAropayoga se upayukta ko arthAta jJAno payoga ke samaya meM hI hotI haiM / anAkAropayukta arthAt darzanopayoga ke samaya meM nahIM hotii| siddhi sabhI meM uttama labdhi hai, ataeva vaha bhI sAkAropayoga ke samaya hI hotI hai| kahA bhI hai-kyoMki samasta labdhiyAM sAkAropayoga vAle ko hI hotI haiM, ataeva siddhi-labdhi bhI usI mAkAropayoga vAle ke hI prApta hotI hai| usake bAda upayoga kI pravRtti krama se hotI hai| yahAM taka yaha pratipAdana kiyA gayA ki kisa krama se kebalI siddha daza prApta karate haiM / aba yaha batalAte haiM ki siddha vahA~ kisa svarUpa meM sthita rahate hai| lokAgrabhAga meM jo siddha virAjamAna hote haiM ve azarIra arthAt audAri kAdi zarIroM se rahita hote hai, kyoMki audArikAdi zarIroM kA siddhatva ve prathama samaya meM hI ve tyAga kara dete haiN| ve jIvadhana hote haiM, arthAt unave lakAntamAM jaIne, sAnepagathI upayukta thaIne siddha thaI jAya che. jeTalI paNa labdhi che, teo badhI sAkAre pagathI upayukta karI arthAta jJAne paganA samayamAM ja thAya che. anAkAre payukta arthAt darzano paganA samayamAM nathI thatI. siddhi badhAmAM uttama labdhi che, tethI ja te paNa sAkAro paganA samayamAM ja thAya che. kahyuM paNa che-kemake samasta labdhi sAkAro pagavALAone ja thAya che tenA pachI upayoganI pravRtti karma karI thAya che. ahIM sudhI e pratipAdana karAyuM ke kayA kamathI kevalI siddha dazA prApta kare che. have te batAve che ke siddha tyAM kayA svarUpamAM sthira rahe che? kAgrabhAgamAM je siddha birAjamAna che teo azarIra arthAt audArika vagere zarIrathI rahita hoya che, kema ke dvArikAdi zarIreno siddhatvanA prathama samayamAM ja teo tyAga karI de che. zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1169 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtre rUpA antararahitajIvapradezA ityarthaH zuSirApUraNAt sUkSmakriyA'pratipAti dhyAnapratipattikAle eva tatprabhAvAd vadanodarAdivivarANAmApUritatvAt darzanajJAnopayuktAH jIyasvabhAvatvAt , niSThitArthAH kRtArthatvAt , 'NIrayA NireyaNA vitimirA visuddhA sAsayamaNAgayaddhaM kAlaM ciTuMti' nIrajasa:-badhyamAnamarajomalarahitAH, nirejanAH niSkampAH kampakriyAhetuvirahAt , vitimirA:-karmatamorahitAH, vizuddhA:-atyantazuddhAH santaH zAzvataM yathA syAt tathA anAgatAddham-anAgatA-bhAvinI zraddhA-samyo yatra taM tathAvidhaM kAlaM yAvat tatragatA stiSTanti, samprati spaSTArtha tadeva vizadayitumAha - 'se keNaDhe NaM bhaMte ! evaM cuccai-teNaM tattha siddhA bhavaMti, asarIrA jIvaghaNA desaNaNANovauttA nidviyahA nIrayA nirayaNA vitimirA vimuddhA sAsayamaNAgayaddhaM kAlaM ciLaMti ?' he bhadanta ! tat-atha kenArthena-kathaM tAvat evam-uktarItyA ucyate yat-te khalu-pUrvokta kramasaMbhUtAH ayogAH kevalina statra-lokAnte siddhA bhavanti kiM svarUpAste ityAha-azarIrAH-siddhatvaprAptiprathamasamaye eva sarvAtmanA audArikAdizarIrANAM parityaktatayA tadrahitAH, jIvaghanAH, darzanajJAnopayuktAH-niSThitArthAH siddhaprayojanAH kRtArthA ityarthaH, nIrajasaH-karmaramomalarahitAH, nirejanA: Atmapradeza saghana ho jAte haiM, bIca meM koI chidra nahIM rahatA, kyoMki sUkSmakriya-apratipAtI dhyAna ke samaya meM hI usa dhyAna ke prabhAva se mukha, udara Adi ke vidharoM ko pUrita kara dete haiN| ve darzanopayoga aura jJAnopayoga meM upayukta hote haiM, kyoMki upayoga jIva kA svabhAva hai isI prakAra siddha kRtArtha hote haiM, nIraja hote haiM, arthAt badhyamAna karmaraja se rahita hote haiM, niSkampa hote haiM, kyoMki kampanakriyA kA koI kAraNa yahAM nahIM rahatA / ve citimira arthAt karmarUpI tamase rahita hote haiN| vizuddha arthAt vijAtIya dravya ke saMyoga se rahita -pUrNa zuddha hote haiM aura sadAsarvadA vahA~ virAjamAna rahate haiN| gautamasvAmI-he bhagavan ! kisa hetu se aisA kahA jAtA hai ki ve vahAM siddha hote haiM, azarIra, jIvadhana, darzana-jJAna meM upayukta, kRtArtha, nIraja, niSkampa, teo jIvaghana hoya che, arthAta temanA Atmapradeza saghana thaI jAya che, vacamAM kaI chidra nathI rahetuM, kemake sUmakriyA-pratipAti dhyAnanA samayamAM ja te dhyAnanA bhAvathI mukha, udara AdinA vivarene prerita karI de che, teo darzane paga ane jJAna pagamAM upayukta thAya che, kemake upaga jIvane svabhAva che. A e ja prakAre siddha kRtArtha thAya che, nIraja thAya che, arthAt baLamAna kamarathI rahita thAya che, nikapa hoya che, kemake kampana kriyAnuM keI kAraNa tyAM nathI rahetuM. teo vitimira arthAt karmarUpI tamathI rahita hoya che. vizuddha arthAt vijAtIya dravyanA saMgathI rahita pUrNa zuddha hoya che ane sadA sarvadA tyAM birAjamAna rahe che, zrI gautamasvAmI bhagavad ! kyA hetuthI evuM kahevAya che ke teo siddha thAya cha, aza2, 05dhana, zana, zAnamA a5yuta, tAtha, nI25, ni04-5, pitimira zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1170 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 36 50 17 sayogAvasthAyAM siddhayAdyabhAvanirUpaNam 1157 niSkampAH, vitimiga:-karmatimiravAsanArahitAH, vizuddhA:-nirmalAH santaH zAzvatam anAgatAddhaM kAlam-samasta bhAvikAlaM tiSThintIti ? bhagavAnAha-goyamA !' he gautama ! 'se jahANAmae bIyANaM aggidaDDANaM puNaravi aMkuruppattI Na bhavai, evAmeva siddhANavi kammavIesu daDDeya pugaravi jammuppattI Na bhavai' tat-atha yathAnAma iti vAkyAlaGkAre bIjAnAm agnidagdhAnAm analabhasmasAt kRtairvIrityarthaH punarapi aGkurotpattinaM bhavati aGkurolpAdana zaktividhvaMsAt eva peva-tathaiva siddhAnamapi karmabIjeSu dagdheSu-kevalajJAnAgninA bhasmasAt kRteSu punarapi-bhUyo'pi janmatpattiH- janmana utpattirna bhavati janmanaH kAraNabhUtAnAM karmarUpabIjAnA siddhayagninA samUlakASaGkaSitatvAt kAraNAbhAvena kAryAbhAvAt janmotpatti, viraho bhavati, rAgAdInAM hi AyuH prabhRti karmakAraNatvena teSAM kSINamohAvasthAyAM prAgeva kSINatyAt, kSINAnAzca teSAM rAgAdInAM na punarutpAdaH saMbhavati sahakArikAraNAvirahAta , vitimira, vizuddha hote haiM tathA sadA sarvadA vahAM virAjamAna rahate haiM ? ___ bhagavAn-he gautama ! jaise agni meM jale hue bIjoM se aMkura kI utpatti nahIM hotI, kyoMki agni unake aMkurajanana sAmarthya ko naSTa kara detI hai, isI prakAra siddhoM ke karma rUpo bIja jaba kevala jJAna rUpI agni ke dvArA bhasma ho cukate haiM, taba unakI phira janma se utpatti nahIM hotI, kyoMki janma kA kAraNa karma hai aura karma kA samUla vinAza ho jAtA hai| kAraNa ke abhAva meM kArya kI utpatti ho nahIM sktii| rAga-dveSa Adi vikAroM kA sarvathA abhAva ho jAne se punaH karma kA pandha kA bhI saMbhava nahIM hai / rAgAdi hI Ayu Adi karmoM ke kAraNa haiM aura unakA pahale hI kSaya kiyA jA cukA hai| kSINa rAgAdi kI punaH utpatti nahIM ho sakatI, kyoMki nimitta kAraNa kA abhAva hai / rAgAdi kI utpattimeM upAdAna kAraNa svayaM AtmA hai| usake vidyamAna hone para bhI vizuddha hoya che. tathA sadA-sarvadA tyAM birAjamAna rahe che? zrI bhagavAna-he gautama! jema agnithI zekAyelAM bIjemAM aMkuranI utpatti nathI thatI, kemake agni temanAM aMkura janita sAmarthyane naSTa karI de che. e ja prakAre siddhonA karmarUpI bIja jyAre kevalajJAnarUpI agni dvArA bhasma thaI jAya che, tyAre temanI pharIthI janmathI utpatti nathI thatI, kemake janmanuM kAraNa karma che ane karmane samUha vinAza thaI jAya che. kAraNanA abhAvamAM kAryanI utpatti thaI zakatI nathI rAga, dveSa Adi vikArone sarvathA abhAva thaI javAthI punaH karmane bandha paNa saMbhavatA nathI. rAgAdi ja Ayu Adi karmanA kAraNa che ane temane pahelethI kSaya karI didhela che. kSINa rAgAdinI punaH utpatti nathI thaI zakatI, kemake nimitta kAraNane abhAva che. rAgAdinI utpattimAM upAdAna kAraNa svayaM AtmA che. tenI hayAtImAM paNa sahakArI zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1171 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prazApanAsUtra rAgAdInAmutpattau pariNAmi kAraNabhUtasyAtmanaH satve'pi sahakArikAraNabhUtasya rAgAdivedanIyakarmaNo viraheNa tadubhayajanyarAgAdi kAryasya ekatarakAraNAbhAve'saMbhavAta, anyathA tasya samprati akizcitkaratvena akAraNatyApattiH syAt , siddhAnAJca rAgAdivedanIyakarmAbhAvAta, tasya pUrva meva zukladhyAnAgninA bhasmasAt kRtatvAt tatkAraNasya saMklezasyAbhAvAcca, rAgAdivedanIyAnAM karmaNAmutpattau rAgAdipariNatirUpasya saMklezasyotthAnam : rAgAdivedanIya karmavinimuktasya siddhasya na saMbhavati, tasmAt tadabhAvena rAgAdivedanIya karmAbhAvaH, tadabhAvAcca punarapi rAgAdInAM na sadbhAyaH saMbhavati, uktaJca-'khINA na hotI praNaravi sahakArikAraNAbhAvA / nahi saMkileso tehiM viuttassa jIvassa // 1 // tayabhAvA na ya baMdho tappAugamassa hoi kammarasa / tadabhAve tadabhAvo sabdhaddhaM ceva vinne o // 2 // " kSINAzca te na bhavanti punarapi sahakArikAraNAbhAvAt / nahi bhavati saMklezastebhyo viyusahakArI kAraNa vedanIya karma Adi vidyamAna na hone se, kArya kI utpatti nahIM ho sakatI, kyoMki donoM kAraNoM se utpanna hone vAlA kArya kisI eka kAraNa se nahIM hotaa| agara eka hI kAraNa se kArya ho jAya to dUsarA kAraNa akicitkara ho jAeM aura phira vaha kAraNa hI na kahA jA ske| siddhoM meM rAgAdi vedanIya karmoM kA prabhAva hotA hai, kyoMki ve unheM zukladhyAna rUpI agni se pahale hI bhasma kara cukate haiM aura unake kAraNa saMkleza kA bhI abhAva ho jAtA hai| rAgAdi vedanIya karmoM kI utpatti meM rAgAdi pariNati rUpa maMkleza kAraNa hotA hai| vaha saMkleza siddhoM meM saMbhava nahIM hai, kyoMki ve rAgAdi vedanIya karma se sarvathA mukta haiN| isa prakAra rAgAdi vedanIya karma kA abhAva hai aura usa kA abhAva hone se punaH rAgAdi kI utpatti nahIM hotI hai| kahA bhI hai-kSINa rAgAdi punaH utpanna nahIM hote, kyoMki sahakArI kAraNoM kA abhAva hai| jo jIva rAgAdi se rahita hai, usameM saMkleza nahIM hotA haiM // 1 // usake abhAva meM kama kA bandha nahIM honA aura isa kAraNa kAraNa vedanIya karma Adi vidyamAna na hovAthI karmanI utpatti nathI thaI zakatI, kemake bane kAraNethI utpanna thanAra kArya koI eka kAraNa nathI thatuM. agara eka ja kAraNatha kArya thaI jAva te bIjuM kAraNa akicikara thaI jAya ane pachI te kAraNa ja na kahI zakAya. siddhamAM rAgAdi vedanIya karmone abhAva hoya che, kemake teo temane zukala dhyAnarUpI agnithI pahelAM ja bhasma karI de che ane temanA kAraNe saMkalezane paNa abhAva thaI jAya che. 2 gAdi vedanIya karmonI utpattimAM rAgAdi pariNati rUpa saMkalaza kAraNa hoya che. te saMkalezane siMddhamAM saMbhava nathI, kema ke te rAgAdi vedanIya karmathI sarvathA mukta che. e prakAre rAgAdi vedanIya karmane abhAva che ane teo abhAva thavAthI punaH raNAdinI utpatti nathI thatI. kahyuM paNa che-kSINa rAgAdi punaH utpanna nathI thatAM kemake saha kArI kAranA abhAva hoya che. je jIva rAgAdithI rahita che, temAM kaleza nathI thatA 1 zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1172 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyabodhinI TIkA pada 36 sU0 17 sayogAvasthAyAM siddhayAdyabhAvanirUpaNam 1159 tasya jIvasya // 1 // tadabhAvAna ca bandha statprAyogyasya bhavati karmaNaH / tadabhAva tadabhAva: sarvoddhA caipa vijJeyA // 2 // iti, tasmAd rAgAdInAmabhAvAdAyuH prabhRtInAM karmaNAM punarutpAdAbhAvastadabhAvAcca na punarutpattiriti bhAvaH, tathA coktam-dagdhe bIje yathA'tyantaM prAdubhavati nAGkuraH / karmabIje tathA dagdhe na rohati bhvaangkurH||1|| iti, prakRtamupasaMharamAha'se teNaTeNaM goyamA ! evaM buccai-teNaM tattha siddhA bhavaMti asarIrA jIvaghaNA daMsaNaNANovauttA NihiyaTThA NorayA NireyaNA vitimirA vimuddhA sAsayamaNAgayaddhaM kAlaM ciTThati tti' he gautama ! tat-atha tenArthena eva mucyate yat te khalu ayogAH kelina statra-lokAnte siddhA bhavanti, kIdRzasvarUpAste ityAha-azarIrAH, jIvaghanAH, darzanajJAnopayuktAH, niSThi. tArthAH, nIrajasaH, nirejanAH, vitimirAH, vizuddhAH zAzvatam anAgatAddhaM kAlaM tiSThantIti, granthAdimadhyAnteSu maGgalaM kartavyamiti ziSTAcAraparamparA''ganiyamAnusAre granthasamAptau tadeva siddhisvarUpaM zAstrasya paramamaGgalamayaM ziSyopaziS gadizikSArthamupasaMharannAha-nicinchapunarjanma na hone ke kAraNa siddha sadaiva siddha dazA meM hI rahate haiM // 2 // tAtparya yaha hai ki rAgAdi kA abhAva ho jAne se Ayu Adi karmoM kI punaH utpatti nahIM honI aura karmoM kI utpatti na hone se unakA punarjanma nahIM hotaa| kahA bhI hai-jaise bIja ke jala jAne para usase aMkura utpanna nahIM hotA, usI prakAra karma-boja ke jala jAne para bhaya rUpa aMkura bhI nahIM ugatA hai // 1 // aba prakRta kA upasaMhAra karate haiM zrIbhagavAnU-he gautama ! isa hetu se aisA kahA jAtA hai ki ve kevalI vahAM siddha ho jAte haiN| ve azarIra. jIvadhana, darzanajJAnopayukta, kRtakRtya, nIraja.niSkampa, vitimira aura vizuddha hote haiM tathA sadA-sarvadA vahAM virAjamAna rahate haiN| ziSTa janoM ke ziSTAcAra kI paramparA yaha hai ki grantha kI Adi meM, madhya meM aura anta meM maMgalAcaraNa karanA caahie| isake anusAra prastuta grantha kI tenA abhAvamAM kamanA bandha nathI hotA ane e kAraNe punarjanma na thavAnA kAraNe siddha saMdeva siddhadazAmAM ja rahe che gharA tAtparya e che ke rAgAdine abhAva thaI javAthI Ayu Adi karmonI punaH utpatti nathI thatI ane karmonI utpatti na thavAthI temanA punarjanama paNa nathI thatA. kahyuM paNa che jema bIjanA sekAI javAthI tenAthI aMkura utpanna nathI thatA, eja prakAre kamabIjanA baLI javAthI bhavarUpa aMkura paNa nathI ugatA nA have prakRtano upasaMhAra kare che zrI bhagavAna-he gautama! e hetuthI ema kahevAya che ke te kevalIe tyAMthI siddha thA taya the. to mazarIra, dhana, zanazAnA5yoga, mRtakRtya, nI24, ni , vitimira ane vizuddha thAya che. tathA sadA sarvadA tyAM virAjamAna rahe che. ziSTajananA ziSTAcAra prarUpaNAnI paraMparA e che ke granthanI AdimAM, madhyamAM bhane mantamA masAya251 42 me, ma ' granthAdau madhye cAnte ca maGgalamAcaret' zrI prajJApanA sUtra : 5 Page #1173 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1960 prajJApanAsUtre nistIrNasarvaduHkhA:-nistIrNa durIkRtaM sarvaduHkhaM yaiste tathAvidhAH, samastasAMsArikaduHkha pAragatA ityarthaH, yataH-jAti jarAmaraNabandhanaSipramuktAH-tatra jAtizca prasiddhava, jarA ca sthaviratA, maraNazca prasiddhameva, bandhanAni ca jJAnAvaraNIyAdikamoNi tevipramuktAH-unmuktA:rahitA iti jAti jarAmaraNabandhanaviSamuktA ata evaM nistarNasarvaduHkhAH, te ityambhUtAH paramazAntirUpaM zAzvam-zazvadbhAvi, avyAbAdham-bAdhArahitam-rAgAdayo na tadbAdhituM prabhaviSNayaH, nApi teSI siddhAnAM rAgAdayaH santyeveni sarvathA sukhaM prAptAH santaH sukhino bhavantIti siddham / // sU0 17 // itizrI vizvakhyAta-jagadvallabha-prasiddhavAcakapaJcadazabhASAkalita-lalitakalApAlApaka pravizuddhagadyapadhAnaikagranthanirmApaka-bAdimAnamardaka-zrI zAhU chatrapatikolhApura rAjapradatta-jainazAstrAcArya-padavibhraSita-kolhApurarAjaguru-bAlabrahmacArI jainAcArya jainadharmadivAkara-pUjyazrI ghAsIlAla-vrativiracitAyAM zrI prajJApanAsUtrasya prameyabodhinyAkhyAyAM vyAkhyAyAM patriMzattamaM padaM samAptam // 36 // samApti meM vahI siddha svarUpa, jo ki parama maMgalamaya hai, ziSya-praziSya Adi kI zikSA ke lie kahA gayA hai-"siddha bhagavAn samasta duHkhoM se pAra ho cuke haiM, kyoMki janma, jarA, maraNa aura jJAnAvaraNIya Adi karma rUpa bandhanoM se sarvathA mukta ho gae haiN| ataeca ce zAzvata arthAt sadaiva rahanevAle aura avyA bAdha arthAt jisameM kisI prakAra kI bAdhA utpanna nahIM ho sakatI, aise parama Atmika sukha ko prApta rahate haiM / :1 // // sU. 17 // zrI jainAcArya jainadharmadivAkara pUjyazrI ghAsIlAla vrativiracita prajJApanAsUtra kI prameyabodhinI vyAkhyA meM - chattIsavAM pada samApta // 36 // iti ziSTAcAraH // tene anus| prastuta anyanI samAstimA te siddha 2535, ne paraM maMgalamaya che, ziSya praziSya vagerenI rikSA mATe kaheluM che " siddha bhagavA na samarata duHkhathI pAra pAmI gayelA che, kemake janma, jarA, maraNa ane jJAnAvaraNIya Adi karmarUpa bandhanothI sarvathA mukta thaI gayelA che, atae teo zAzvata arthAta deva rahenArA ane avyAbAdha arthAt jemAM koI prakAranI bAdhA utpanna nathI thaI zakI, evA parama Atmika sukhane te prApta kare che." pasU0 17 anteca-prajJApaneyaM bhavyAnAM, bhavabandhavimocanI // nirvANamA gantRNAM bhUyAnizreyase zriye // 1 // zrI jainAcArya jainadharmadivAkara pUjyazrI ghAsIlAla tiviracita prajJApanA sUtranI prameyAdhinI vyAkhyAnuM chatrIsamuM pada samApta . 36 zrI prajJApanA sUtra : 5