Book Title: Shatkhandagama Parishilan Author(s): Balchandra Shastri Publisher: Bharatiya Gyanpith Catalog link: https://jainqq.org/explore/001016/1 JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLYPage #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SaTakhaNDArAma parizIlana paM. bAlacandra zAstrI (For Private Per Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SaTkhaNDAgama-parizIlana 'SaTkhaNDAgama' jaina darzana aura siddhAnta kA sarvAdhika prAmANika evaM mahattvapUrNa grantha hai| isakI TIkAoM kA itanA vipula vizleSaNAtmaka sAhitya hai ki AcAryoM ke jJAna kI vizadatA aura zabdArtha-sAdhanA kI tanmayatA ko dekhakara buddhi hataprabha ho jAtI hai| paramparA se AcArya-kuloM meM, sAdhu-zrAvakoM meM pIr3hiyoM ke bAda pIr3hiyA~ inake adhyayana kI nipuNatA ko jJAna kI garimA kA nikaSa mAnatI rahI haiN| Adhunika yuga meM vizvavidyAlaya stara para inakA adhyayana-parizIlana hotA A rahA hai| isI dizA meM prastuta kRti 'SaTkhaNDAgama-parizIlana' eka aise vidvAn ke dazAbdiyoM ke cintana-manana kA suphala hai jisane mUla grantha aura usakI TIkAoM kA AloDana kiyA hai aura Adhunika zailI meM sampAdana kI bhUmi gor3I hai| 'SaTkhaNDAgama-parizIlana' kA prakAzana eka prakAra se aitihAsika ghaTanA hai. kyoMki lagabhaga bAraha hajAra pRSThoM meM saMgrathita evaM prakAzita sAmagrI ke sAra-saMcaya ko vidvAn lekhaka ne subodha banAkara prastuta kiyA hai| zAstrIya bhASA meM jise 'hastAmalakavat' kahate haiM usakA eka prakAra se. yaha nidarzana hai, namUnA hai| 'SaTkhaNDAgama' kA adhyayana uccatama evaM vizada stara para jina-jina pahaluoM se kiyA jAnA cAhie vaha saba prastuta parizIlana meM samAviSTa hai; yathA-Agama sAhitya kI pRSThabhUmi, granthakAroM aura TIkAkAroM kI vivecanApaddhati, mUlagrantha kA viSaya-paricaya, anya granthoM se tulanAtmaka adhyayana, pramukha TIkAkAra aura TIkAe~, ina sabakA vyApaka pariprekSya meM mUlyAMkana aura itihAsa aadi| aneka upayogI TIkAoM tathA solaha jildoM meM prakAzita SaTkhaNDAgama aura usakI TIkAoM meM prayukta pAribhASika zabdoM kI varNakrama se vistRta sUcI bhI grantha meM niyojita kI gayI hai| jaina darzana evaM siddhAnta ke adhyetAoM aura zodhakartAoM ke lie yaha advitIya sAmagrI aneka dRSTikoNoM se upAdeya aura lAbhadAyaka siddha hogii| Page #3 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #4 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Page #5 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SaTkhaNDAgama-parizIlana [SHATKHANDAGAMA-PARISHEELANA] paM. bAlacandra zAstrI 6pamAna bhAratIya jJAnapITha Page #6 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUrtidevI jaina granthamAlA : hindI granthAMka 21 prakAzaka : bhAratIya jJAnapITha 18, insTITyUzanala eriyA, lodI roDa nayI dillI-110032 mudraka : nAgarI priMTarsa dillI-110032 AvaraNa-citra: Agama-parizIlana meM saMlagna AcArya-dvaya (khajurAho, gyArahavIM zatI) dvitIya saMskaraNa : 1666 mUlya : 200.00 rupaye (c) bhAratIya jJAnapITha SHATKHANDAGAMA-PARISHEELANA Pt. Balchandra Shastri Published by Bharatiya Jnanpith 18, Institutional Area, Lodi Road New Delhi-110003 Second Edition : 1999 Price: Rs. 200.00 Page #7 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samarpaNa jo gambhIra adhyetA, saMzodhaka, sAhityasAdhanA meM avizrAnta nirata, apabhraMza bhASA ke uddhArakoM meM pramukha aura kuzala sampAdaka rahe haiM tathA jo jasaharacariu, karakaMDacariu, NAyakumAracariu, sAvayadhammadohA va pAhuDadohA jaise apabhraMza bhASA se sambandhita granthoM ko Adhunika paddhati se sampAdita kara usa (apabhraza) bhASA ko prakAza meM lAye haiM; jinhoMne apanI yogyatA va vyavasthAkuzalatA se dAna meM prApta svalpadravya ke bala para SaTkhaNDAgama paramAgama ke sampAdana-prakAzana ke stutya kArya ko sampanna karAyA hai, aura lambe samaya taka samparka meM rahate hue jinakA mujhe sauhArdapUrNa sneha milA hai va sIkhA bhI jinase maiMne bahuta kucha hai una sva0 DaoN0 hIrAlAla jaina ema0 e0, DI0 liTa0 ke lie maiM unakI usa sadicchA kI, jise ve bIca meM hI kAlakavalita ho jAne se pUrNa nahIM kara sake, AMzika pUrtisvarUpa isa kRti ko unhIM kI kRti mAna kara sAdara samarpita karatA huuN| -bAlacandra zAstrI Page #8 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Page #9 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pradhAna sampAdakIya AcArya puSpadanta aura bhUtabalI kRta SaTkhaNDAgama sUtra aura usakI AcArya vIrasena kRta dhavalA TIkA kI tAr3apatrIya pratiyA~ eka mAtra sthAna mUDabidrI ke jaina bhaNDAra meM surakSita thIM, aura ve pratiyA~ adhyayana kI nahIM, kintu darzana-pUjana kI vastu bana gayI thiiN| isakI pratilipiyA~ kisa prakAra ukta bhaNDAra se bAhara nikalIM yaha bhI eka rocaka ghaTanA hai / jaba san 1938 meM vidizA nivAsI zrImanta seTha sitAbarAya lakSmIcandajI ke dAna ke nimitta se isa paramAgama ke adhyayana va saMzodhana kArya meM hAtha lagAyA gayA taba samAja meM isakI bhinna-bhinna pratikriyAe~ huiiN| nayI pIr3hI ke samajhadAra vidvAnoM ne isakA hArdika svAgata kiyA aura kucha purAne paNDitoM aura zAstriyoM ne, jaise sva0 paM0 devakInandana jI zAstrI, paM0 hIrAlAla jI zAstrI, paM0 phUlacandra jI zAstrI aura paM0 bAlacandra jI zAstrI kA kriyAtmaka sahayoga prApta huA / kintu vidvAnoM ke eka varga ne isakA bar3A virodha kiyA / kucha kA abhimata thA ki SaTkhaNDAgama jaise paramAgama kA mudraNa karAnA zruta kI avinaya hai / yaha mata bhI vyakta kiyA gayA ki aise siddhAnta granthoM ko par3hane kA bhI adhikAra gRhasthoM ko nahIM hai / yaha kevala tyAgI - muniyoM ke hI adhikAra kI bAta hai / kintu jaba isa virodha ke hote hue bhI hamAre sahayogI vidvAna grantha ke saMzodhana meM dRr3hatA se pravRtta ho gaye aura eka varSa ke bhItara hI usakA prathama bhAga satprarUpaNA prakAzita ho gayA taba sabhI ko Azcarya huaa| kucha kAla pazcAt jaina zAstrArtha saMgha mathurA kI ora se 'kaSAyaprAbhRta' kA prakAzana prArambha huA tathA bhAratIya jJAnapITha kI ora se 'mahAbandha' kA prakAzana hone lgaa| isa prakAra jo dhavala, jayadhavala aura mahAdhavala nAma se prasiddha grantha pUjA kI vastu bane hue the ve samasta jijJAsuoM ke svAdhyAya hetu sulabha ho gaye / zrImanta seTha lakSmIcanda jI dvArA sthApita jaina sAhityoddhAraka phaNDa se samasta SaTkhaNDAgama aura usakI TIkA kA anuvAda Adi sahita saMzodhana - prakAzana 16 bhAgoM meM 1636 se 1956 I0 taka bIsa varSoM meM pUrNa ho gayA / samUcA grantha prakAzita hone se pUrva hI eka aura vivAda uTha khar3A huA / prathama bhAga ke sUtra 63 meM jo pATha hameM upalabdha thA, usameM artha - saMgati kI dRSTi se 'saMjadAsaMjada' ke Age 'saMjada' pada jor3ane kI AvazyakatA pratIta huii| kintu isase phalita hone vAlI saiddhAntika vyavasthAoM se kucha vidvAnoM ke mana AloDita hue aura ve 'saMjada' pada ko vahA~ jor3anA eka anadhikAra ceSTA kahane lage / isa para bahuta bAra maukhika zAstrArtha bhI hue aura uttara- pratyuttara rUpa lekhoM kI zrRMkhalAe~ bhI cala par3IM jinakA saMgraha kucha svatantra granthoM meM prakAzita bhI huA hai / isake 'maukhika samAdhAna hetu jaba sampAdakoM ne tAr3apatrIya pratiyoM ke pATha kI sUkSmatA se jAMca karAyI Page #10 -------------------------------------------------------------------------- ________________ taba patA calA ki vahA~ kI donoM bhinna pratiyoM meM hamArA sujhAyA gayA saMjada pada vidyamAna hai| isasa do bAteM spaSTa huIM / eka to yaha ki sampAdakoM ne jo pATha-saMzodhana kiyA hai vaha gambhIra cintana aura samajhadArI para AdhArita hai / aura dUsarI yaha ki mUla pratiyoM meM pATha milAna kI AvazyakatA aba bhI banI huI hai; kyoMki jo pAThAntara mUDabidrI se prApta hue the aura tRtIya bhAga ke anta meM samAviSTa kiye gaye the unameM yaha saMzodhana nahIM milaa| __ jIvasthAna SaTkhaNDAgama kA prathama khaNDa hai| usakA prathama anuyogadvAra satprarUpaNA hai / usameM TIkAkAra ne satkarma-prAbhRta aura kaSAya-prAbhUta ke nAmollekha tathA unake vividha adhikAroM ke ullekha evaM avataraNa Adi diye haiM / inake atirikta siddhasena divAkara kRta 'sanmatitarka' kA 'sammaIsutta' nAma se ullekha kiyA hai tathA usakI sAta gAthAoM ko uddhRta kiyA hai aura eka sthala para unake kathana se virodha batAkara usakA samAdhAna kiyA hai| unhoMne akalaMkadeva kRta tattvArtha rAjavArtika kA tattvArthabhASya nAma se ullekha kiyA hai aura usake aneka avataraNa kahIM zabdaza: aura kahIM kucha parivartana ke sAtha diye haiN| isake sivAya unhoMne jo 216 saMskRta va prAkRta padya bahudhA 'uktaM ca' kahakara aura kahIM-kahIM binA aisI sUcanA ke uddhRta kiye haiN| unameM se hameM kucheka AcArya kandakanda kRta 'pravacanasAra', 'paMcAstikAya' va usakI jayasena kRta TIkA meM, 'tiloyapaNNattI' meM, baTukera kRta malAcAra meM, akalaMkadeva kRta laghIyastraya meM. malArAdhanA meM. vasanandi-zrAvakAcAra meM, prabhAcandra kRta zAkaTAyananyAsa meM, devasena kRta nayacakra meM tathA AcArya vidyAnanda kI AptaparIkSA meM mile haiM / gommaTasAra jIvakANDa, karmakANDa kI jIvaprabodhinI TIkA meM isakI 110 gAthAe~ bhI pAyI jAtI haiM jo spaSTataH vahAM para yahIM se lI gayI haiN| kaI jagaha tiloyapaNNattI kI gAthAoM ke viSaya kA unhIM zabdoM meM saMskRta padya athavA gadya dvArA varNana kiyA gayA hai| paM0 bAlacandra zAstrI ne apanI isa pustaka meM ina sabhI bAtoM kI vistAra evaM vizada rUpa se samIkSA kI hai / ___SaTkhaNDAgama ke chaha khaNDoM meM prathama khaNDa kA nAma jIvaTThANa hai| usake antargata sat, saMkhyA, kSetra, sparzana, kAla, antara, bhAva aura alpabahutva-ye ATha anuyogadvAra tathA prakRtisamutkIrtana, sthAna-samutkIrtana, tIna mahAdaNDaka, jaghanya sthiti, utkRSTha-sthiti, samyaktvotpatti aura gati-Agati ye nau cUlikAe~ haiM / isa khaNDa kA parimANa dhavalAkAra meM aThAraha hajAra pada kahA hai| pUrvokta ATha anuyogadvAra aura nau cUlikAoM meM guNasthAna aura mArgaNAoM kA Azraya lekara vistAra se varNana kiyA gayA hai / isameM jo zaMkA-samAdhAna haiM unheM hama yahA~ uddhRta kara denA upayukta samajhate haiM--- zaMkA-puNya ke phala kyA haiM ? samAdhAna-tIrthakara, gaNadhara, RSi, cakravartI, baladeva, vAsudeva, deva aura vidyAdharoM kI RddhiyA~ puNya ke phala haiN| zaMkA-pApa ke phala kyA haiM ? samAdhAna-naraka, tithaMca aura kumAnuSa kI yoniyoM meM janma, jarA, maraNa, vyAdhi, vedanA aura dAridrya Adi kI utpatti pApa ke phala haiM / zaMkA-ayogI guNasthAna meM karmaprakRtiyoM kA bandha nahIM hotA isalie unakI dravya. pramANAnugama meM dravya-saMkhyA kaise kahI jAyegI? 6 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #11 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samAdhAna--yaha koI doSa nahIM, kyoMki bhUtapUrva nyAya kA Azraya lekara ayogI guNasthAna kI dravya-saMkhyA kA kathana sambhava hai / arthAt jo jIva pahale mithyAdRSTi Adi guNasthAnoM meM prakRtisthAnoM ke bandhaka the ve hI ayogI haiN| isa prakAra ayogI guNasthAna kI dravyasaMkhyA kA pratipAdana kiyA jA sakatA hai| zaMkA-mArgaNA kise kahate haiM ? samAdhAna-sat saMkhyA Adi anuyogadvAroM se yukta caudaha jIvasamAsa jisameM yA jisake dvArA khoje jAte haiM use mArgaNA kahate haiM / zaMkA-mArgaNAeM kitanI haiM ? samAdhAna-gati, indriya, kAya, yoga, veda, kaSAya, jJAna, saMyama, darzana, lezyA, bhavyatva, samyaktva, saMjJI aura AhAra-ye caudaha mArgaNAe~ haiN| inameM jIva khoje jAte haiN| zaMkA-jIvasamAsa kise kahate haiM ? samAdhAna--jisa meM jIva bhalI prakAra se rahate haiN| zaMkA-jIva kahA~ rahate haiM ? samAdhAna-jIva guNoM meM rahate haiN| zaMkA-ve guNa kauna-se haiM ? samAdhAna-audayika, aupazamika, kSAyika, kSAyopazamika aura pAriNAmika-ye pAMca prakAra ke guNa arthAta bhAva haiN| inakA khulAsA isa prakAra hai-jo karmoM ke udaya se utpanna hotA hai use audAyika bhAva kahate haiM / jo karmoM ke upazama se hotA hai use aupazamika bhAva kahate haiM / jo karmoM ke kSaya se utpanna hotA hai use kSAyika bhAva kahate haiM / jo vartamAna samaya meM sarvaghAtI spardhakoM ke udayAbhAvI kSaya se aura anAgata kAla meM udaya meM Ane vAle sarvaghAtI ke spardhakoM ke sadavasthA rUpa upazama se utpanna hotA hai use kSAyopazamika bhAva kahate haiM / jo karmoM ke aise upazama, kSaya aura kSayopazama kI apekSA ke binA jIva ke svabhAvamAtra se utpanna hotA hai use pAriNAmika bhAva kahate haiN| ina guNoM ke sAhacarya se AtmA bhI guNa saMjJA ko prApta hotA hai| -sAsAdana guNasthAna vAlA jIva mithyAtva karma kA udaya nahIM hone se mithyAdRSTi nahIM hai| samIcIna ruci kA abhAva hone se samyadRSTi bhI nahIM hai| tathA ina donoM ko viSaya karane vAlI samyagmithyAtva rUpa ruci kA abhAva hone se samyagmithyAdaSTi bhI nahIM hai| inake atirikta aura koI cauthI dRSTi nahIM hai| arthAt sAsAdana nAma kA koI svatantra guNasthAna nahIM mAnanA caahie| samAdhAna-aisA nahIM hai, kyoMki sAsAdana guNasthAna meM viparIta abhiprAya rahatA hai isalie use asad-dRSTi hI jaannaa| zaMkA-yadi aisA hai to use mithyAdRSTi hI kahanA cAhie ? samAdhAna-nahIM, kyoMki samyagdarzana aura svarUpAcaraNacaritra kA pratibandha karane vAle anantAnubandhi-kaSAya ke udaya se utpanna huA viparIta abhiniveza dUsare guNasthAna meM pAyA jAtA hai| kintu mithyAtvakarma ke udaya se utpanna huA viparIta abhi pradhAna sampAdakIya | Page #12 -------------------------------------------------------------------------- ________________ niveza vahA~ nahIM hai isalie use midhyAdRSTi nahIM kahate, apitu sAsAdana samyahI kahate haiM / zaMkA- eka jIva meM eka sAtha samyak aura mithyAdRSTi sambhava nahIM haiM isalie samyagmithyAdRSTi nAma kA tIsarA guNasthAna nahIM banatA ? samAdhAna - yugapat samIcIna aura asamIcIna zraddhAvAlA jIva samyagmithyAdRSTi hai, aisA mAnate haiM aura aisA mArane meM virodha nahIM AtA / zaMkA- pA~ca prakAra ke bhAvoM meM se tIsare guNasthAna meM kauna-sA bhAva ? samAdhAna -- tIsare guNasthAna meM kSAyopazamika bhAva hai / zaMkA- mithyAdRSTi guNasthAna se samyaD. mithyAtva guNasthAna ko prApta hone vAle jIva ke kSAyopazamika bhAva kaise sambhava hai ? samAdhAna - vaha isa prakAra hai ki vartamAna samaya meM mithyAtva - karma ke sarvaghAtI spardhakoM kA udayAbhAvI kSaya hone se sattA meM rahane vAle usI mithyAtva karma ke sarvaghAtI spardhakoM kA udayAbhAva lakSaNa upazama hone se aura samyaD. mithyAtva karma ke sarvaghAtI spardhakoM kA udaya hone se samyaD. mithyAtva guNasthAna paidA hotA hai, isalie vaha kSAyopazamika hai / zaMkA- audayika Adi pAMca bhAvoM meM se kisa bhAva ke Azraya se saMyamAsaMyama bhAva paidA hotA hai ? samAdhAna -- saMyamAsaMyama bhAva kSAyopazamika hai, kyoMki apratyAkhyAnAvaraNIya kaSAya ke vartamAnakAlIna sarvaghAtI spardhakoM ke udayAbhAvI kSaya hone se aura AgAmI kAla meM udaya meM Ane yogya unhIM ke sadavasthA rUpa upazama hone se tathA pratyAkhyAnAvaraNIya kaSAya ke udaya se saMyamAsaMyama rUpa apratyAkhyAna cAritra utpanna hotA hai / zaMkA-saMyamAsaMyama rUpa dezacAritra ke AdhAra se sambandha rakhane vAle kitane samyagdarzana hote haiM / samAdhAna - kSAyika, kSAyopazamika aura aupazamika / inameM se koI eka- samyagdarzana-vikalpa se hotA hai kyoMki unameM se kisI eka ke binA apratyAkhyAna cAritra kA prAdurbhAva nahIM ho sakatA / zaMkA- samyagdarzana ke binA bhI dezasaMyamI dekhane meM Ate haiM / samAdhAna- nahIM / jo jIva mokSa kI AkAMkSA se rahita hai aura jisakI viSaya-pipAsA dUra nahIM huI hai usake apratyAkhyAna-saMyama kI utpatti nahIM ho sakatI / zaMkA- yadi chaThe guNasthAnavartI jIva pramatta haiM to ve saMyata nahIM ho sakate / samAdhAna- yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki hiMsA, asatya, steya, abrahma aura parigraha ina pA~ca pApoM se viratibhAva ko saMyama kahate haiM jo ki tIna gupti aura pA~ca samitiyoM se rakSita hai / zaMkA- pA~ca prakAra ke bhAvoM meM se kisa bhAva se kSINakaSAya guNasthAna kI utpatti hotI hai ? - mohanIya karma ke do bheda haiM- dravyamohanIya ora bhAvamohanIya / isa guNasthAna ke samAdhAna - 10 / SaTkhaNDAgama - parizIlana Page #13 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pahale donoM prakAra ke mohanIya karma kA sarvathA nAza ho jAtA hai| ataeva isa guNasthAna kI utpatti kSAyika guNa se hai| zaMkA-upazama kise kahate haiM ? samAdhAna-udaya, udIraNA, utkarSaNa-apakarSaNa, paraprakRti-saMkramaNa, sthitikANDaka-ghAta aura anubhAga-kANDaka-ghAta ke binA hI karmoM ke sattA meM rahane ko upazama kahate haiN| zaMkA---kSapaka kA alaga guNasthAna aura upazama kA alaga guNasthAna kyoM nahIM kahA gayA ? samAdhAna -tahIM, kyoMki upazamaka aura kSapaka ina donoM meM anivRttirUpa pariNAmoM kI apekSA samAnatA hai| zaMkA-kSaya kise kahate haiM ? samAdhAna-jinake mUlaprakRti aura uttaraprakRtiyoM ke bheda se prakRtibandha, sthitibandha, anubhAgabandha aura pradezabandha aneka prakAra ke ho jAte haiM aise ATha karmoM kA jIva se jo atyanta vinAza ho jAtA hai use kSaya kahate haiN| anantAnubandhI krodha-mAnamAyA-lobha tathA mithyAtva, samyaD.mithyAtva aura samyaktvaprakRti ina sAta prakRtiyoM kA asaMyatasamyagdaSTi, saMyatAsaMyata, pramattasaMyata athavA apramattasaMyata jIva nAza karatA hai| zaMkA-ina sAta prakRtiyoM kA yugapat nAza karatA hai yA krama se ? samAdhAna-tIna karaNa karake anivRttikaraNa ke carama samaya ke pahale anantAnubandhi cAra kA eka sAtha kSaya karatA hai| pazcAt, phira se tInoM hI karaNa karake, unameM se adhaHkaraNa aura apUrvakaraNa ina donoM ko ullaMghana karake, anivattikaraNa ke saMkhyAta bahubhAga vyatIta ho jAne para mithyAtva kA kSaya karatA hai| isake anantara antarmuhUrta vyatIta kara samyaGa mithyAtva kA kSaya karatA hai / tatpazcAt antarmuhUrta vyatIta kara samyak prakRti kA kSaya karatA hai| zaMkA - huNDAvasarpiNI kAla ke doSa se striyoM meM samyagdRSTi jIva kyoM nahIM utpanna hotaa| samAdhAna-uparyukta doSa ke hI kAraNa unameM samyagdRSTi jIva nahIM utpanna hote haiN| zaMkA-yaha kisa pramANa se jAnA jAtA hai ? samAdhAna--isI ArSavacana se| zaMkA-to isI ArSavacana se dravya-striyoM kA mukti jAnA bhI siddha hogA? samAdhAna nahIM / kyoMki vastra sahita hone se unake saMyamAsaMyama guNasthAna hotA hai, ataeva unake saMyama kI utpatti nahIM hotii| zaMkA-vastrarahita hote hue bhI una dravya-striyoM ke bhAvasaMyama hone meM koI virodha nahIM hai ? samAdhAna-unake bhAvasaMyama nahIM haiN| anyathA, arthAt bhAvasaMyama ke hone para unake bhAva asaMyama ke avinAbhAvI vastrAdi kA grahaNa nahIM bana sktaa| zaMkA--to phira striyoM ke caudaha guNasthAna hote haiM yaha kathana kaise bana sakegA? samAdhAna-bhAvastrI arthAt strIveda yukta manuSyagati meM caudaha guNasthAnoM kA sadabhAva mAna lene para koI virodha nahIM aataa| pradhAna sampAdakIya/11 Page #14 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zaMkA-bAdaraka pAya guNasthAna ke Upara bhAvaveda pAyA jAtA hai isalie bhAvaveda meM caudaha guNasthAnoM kA sadbhAva nahIM hotA ? samAdhAna nahIM , kyoMki yahA~ para arthAt gatimArgaNA meM veda kI pradhAnatA nahIM hai kintu gati pradhAna hai aura vaha pahale naSTa nahIM hotii| zaMkA yadyapi manuSya gati meM caudaha guNasthAna sambhava haiM phira bhI use veda vizeSaNa se yukta kara dene para usameM caudaha guNasthAna sambhava nahIM ? -nahIM, kyoMki vizeSaNa ke naSTa ho jAne para bhI upacAra se vizeSaNayukta saMjJA ko dhAraNa karane vAlI manuSya gati meM caudaha guNasthAnoM kA sadabhAva hone meM virodha nhiiN| zaMkA-yaha bAta kisa pramANa se jAnI jAye ki nauveM guNasthAna taka tInoM veda hote haiM ? samAdhAna-asaMjJI paMcendriya se lekara saMyamAsaMyama guNasthAna taka tiryaMca tInoM veda vAle hote haiM aura mithyadRSTi guNasthAna se lekara anivRttikaraNa guNasthAna taka manuSya tInoM veda se yukta hote haiM -isa Agama-vacana se yaha bAta mAnI jAtI hai| isa prakAra prathama khaNDa jIvaTThANa meM guNasthAna aura mArgaNAoM kA Azraya leka ra vistAra se varNana kiyA gayA hai| dUsarA khaNDa khuddAbandha hai| isake gyAraha adhikAra haiM-(1) svAmitva, (2) kAla, (3) antara, (4) bhaMgavicaya, (5) dravyapramANAnugama, (6) kSetrAnugama, (7) sArzAnugama, (8) nAnAjIva kAla, (6) nAnAjIva antara, (10) bhAgAbhAgAnugama aura (11) alpabahutvAnugama / isa khaNDa meM ina gyAraha prarUpaNAoM dvArA karmabandha karane vAle jIva kA karmabandha ke bhedoM sahita varNana kiyA gayA hai| tIsare khaNDa kA nAma bandhasvAmitva-vicaya hai| kitanI prakRtiyoM kA kisa jIva ke kahA~ taka bandha hotA hai, kisake nahIM hotA hai, kitanI prakRtiyoM kI kisa guNasthAna meM vyucchitti hotI hai. svodayabandha rUpa prakRtiyA~ kitanI haiM aura parodayabandha rUpa kitanI haiM ityAdi karmabandha sambandhI viSayoM kA bandhaka jIva kI apekSA se isa khaNDa meM varNana hai| ___ cauthe, vedanA khaNDa meM kRti aura vedanA anuyogadvAra haiM / kRti meM audArika Adi pAMca zarIroM kI saMghAtana aura parizAtana rUpa kRti kA tathA bhava ke prathama aura aprathama samaya meM sthita jIvoM ke kRti, no-kRti aura avaktavya rUpa saMkhyAoM kA varNana hai / vedanA meM solaha adhikAroM dvArA vedanA kA varNana hai| pAMcaveM khaNDa kA nAma vargaNA hai| isI khaNDa meM bandhanIya ke antargata vargaNAadhikAra ke atirikta sparza, karmaprakRti aura bandhana kA pahalA bheda bandha-~-ina anuyogadvAroM kA bhI antarbhAva kara liyA gayA hai / isameM guNasthAnoM kA antarakAla kahA gayA hai| zaMkA--ogha se mithyAdRSTi jIvoM kA antarakAla kitanA hai ? samAdhAna-nAnA jIvoM kI apekSA antara nahIM hai, nirantara hai / eka jIva kI apekSA jaghanya antarakAla antarmuhUrta hai / eka mithyAdRSTi jIva samyaGa mithyAtva, avirata-samyaktva, saMyamAsaMyama aura saMyama se bahuta bAra parivartita hotA huA pariNAmoM ke nimitta se samyaktva ko prApta huA aura vahA~ para sarvalaghu antarmahUrta kAla taka samyaktva ke 12 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #15 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAtha rahakara mithyAtva ko prApta huA / isa prakAra se sarvajaghanya antarmuhUrta pramANa mithyAtva guNasthAna kA antara prApta ho gayA / zaMkA- sAsAdana samyagdRSTi aura samyaGa midhyAdRSTi jIvoM kA antara kitane kAla hotA hai ? samAdhAna - nAnA jIvoM kI apekSA jaghanya se eka samaya hotA hai / ukta donoM guNasthAnoM kA antarakAla palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga hai / zaMkA- palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kAla meM antarmuhUrta kAla zeSa rahane para sAsAdana guNasthAna kyoM nahIM prApta ho jAtA ? samAdhAna- nahIM, kyoMki upazamasamyaktva ke binA sAsAdana guNasthAna ke grahaNa karane kA abhAva hai / zaMkA- vahI jIva upazamasamyaktva ko bhI antarmuhUrta kAla ke pazcAt kyoM nahIM prApta hotA hai ? samAdhAna- nahIM, kyoMki upazamasamyagdRSTi jIva mithyAtva ko prApta hokara samyaktva - prakRti aura samyas. mithyAtva kI udvelanA karatA huA unakI anta: kor3Akor3I pramANa sthiti kA ghAta karake sAgaropama se athavA sAgaropama pRthaktva se jaba taka nIce nahIM karatA hai taba taka upazamasamyaktva grahaNa karanA hI sambhava nahIM hai / zaMkA- asaMyata samyagdRSTi guNasthAna se lekara apramattasaMyata guNasthAna taka ke pratyeka guNasthAnavAle jIvoM kA antara kitane kAla hotA hai ? samAdhAna - nAnA jIvoM kI apekSA antara nahIM hai, nirantara hai / kyoMki sarvakAla hI ukta guNasthAnavartI jIva pAye jAte haiM / zaMkA-upazamazreNI ke cAroM upazamakoM kA antara kitanA hai ? samAdhAna - nAnA jIvoM kI apekSA jaghanya se eka samaya antara hai / zaMkA- cAroM kSapaka aura ayogakevalI kA antarakAla kitanA hai ? samAdhAna - nAnA jIvoM kI apekSA jaghanya se eka samaya hotA hai / zaMkA-sayogakevaliyoM kA antara kAla kitanA hai ? samAdhAna - nAnA jIvoM kI apekSA antara nahIM hotA, nirantara hai / zaMkA- cAroM upazamakoM kA antarakAla kitanA hai ? samAdhAna - nAnA jIvoM kI apekSA jaghanya se eka samaya antara hai / cAroM upazamakoM kA utkRSTa varSa pRthaktva antara hai / zaMkA- cAroM kSapaka aura ayogakevaliyoM kA antara kitanA hai ? samAdhAna - nAnA jIvoM kI apekSA jaghanya se eka samaya hai / SaTkhaNDAgama: pustaka- 6 zaMkA--Apta, Agama aura padArthoM meM sandeha kisa karma ke udaya se hotA hai ? - samyagdarzana kA ghAta nahIM karanevAlA sandeha samyaktva prakRti ke udaya se utpanna hotA hai kintu sarvasandeha arthAt samyagdarzana kA pUrNarUpa se ghAta karanevAlA sandeha aura mUr3hatA mithyAtvakarma ke udaya se utpanna hotA hai / zaMkA- darzanamohanIya karma sattva kI apekSA tIna prakAra kA hai, yaha kaise jAnA jAtA hai ? pradhAna sampAdakIya / 13 samAdhAna Page #16 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samAdhAna -- Agama aura anumAna se jAnA jAtA hai ki darzanamohanIya karma sattva ko apekSA tIna prakAra kA hai / viparIta abhiniveza mUr3hatA aura sandeha ye mithyAtva ke cihna haiM | Agama aura anAgamoM meM samabhAva honA samyaGa mithyAtva kA cihna hai / Apta, Agama aura padArthoM kI zraddhA meM zithilatA aura zraddhA kI hInatA honA samyaktva prakRti kA cihna hai / zaMkA -- anantAnubandhI kRSAyoM kI zakti do prakAra kI hai, isa viSaya meM kyA yukti hai ? samAdhAna - samyaktva aura cAritra ina donoM kA ghAta karanevAle anantAnubandhI krodhAdika darzana mohanIya svarUpa nahIM mAne jA sakate haiM, kyoMki samyaktva prakRti mithyAtva aura samya. mithyAtva ke dvArA hI AvaraNa kiye jAnevAle samyagdarzana ke AvaraNa karane meM phala kA abhAva hai / zaMkA- pUrva zarIra ko chor3akara dUsare zarIra ko nahIM grahaNa karake sthita jIva kA icchita gati meM gamana kisa karma se hotA hai ? samAdhAna - AnupUrvI nAma karma se icchita gati meM gamana hotA hai / zaMkA -- vihAyogati nAma karma se icchita gati meM gamana kyoM nahIM hotA ? samAdhAna nahIM, kyoMki vihAyogati nAma karma kA audArika Adi tInoM zarIroM ke udaya ke binA udaya nahIM hotA hai / zaMkA-AkAra vizeSa ko banAye rakhane meM vyApAra karanevAlI AnupUrvI icchita gati meM gamana kA kAraNa kaise hotI hai ? - kyoMki AnupUrvI kA donoM hI kAryoM ke vyApAra meM virodha kA abhAva hai arthAt vigrahagati meM AkAra vizeSa ko banAye rakhane meM aura icchitagati meM gamana karAnA ye donoM hI nAmakarma ke kArya haiN| zaMkA-agurulaghutva to jIva kA svAbhAvika guNa hai use yaha karmaprakRtiyoM meM kyoM ginAyA ? samAdhAna-kyoMki saMsAra avasthA meM karmaparatantra jIva meM usa svAbhAvika agurulaghutva guNa kA abhAva hai / zaMkA--agurulaghutva nAma kA guNa saba jIvoM ke pAriNAmika hai, kyoMki saba karmoM se rahita siddhoM meM bhI usakA sadbhAva pAyA jAtA hai| isalie agurulaghutva nAmakarma kA koI phala na hone se usakA abhAva mAnanA cAhie / samAdhAna samAdhAna- uparyukta dopa prApta hotA yadi agurulaghutva nAmakarma jIvavipAkI hotA / kintu yaha karma pudgalavipAkI hai| kyoMki gurusparzavAlI anantAnanta pudgala vargaNAoM ke dvArA Arabdha zarIra ke agurulaghutva kI utpatti hotI hai / yadi aisA na mAnA jAye to gurubhAravAle zarIra se saMyukta yaha jIva uThane ke lie bhI nahIM samartha hotA, jabaki aisA nahIM hai / zaMkA-saMkleza nAma kisakA hai ? samAdhAna - amAtA ke bandhayogya pariNAma ko saMkleza kahate haiM / zaMkA- vizuddhi nAma kisakA hai ? samAdhAna -- sAtA ke bandhayogya pariNAma ko vizuddhi kahate haiM / 14 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #17 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zaMkA --- pariNAmoM kI karaNa saMjJA kaise huI ? samAdhAna - yaha koI doSa nahIM hai / sAdhakatama bhAva kI vivakSA se, pariNAmoM meM karaNapanA pAyA jAtA hai / zaMkA- mithyAdRSTi Adi jIvoM ke pariNAmoM kI adhaHpravRtta saMjJA kyoM nahIM kI ? samAdhAna - kyoMki yaha bAta iSTa hai arthAt mithyAdRSTi Adi ke adhastana aura uparitana samayavartI pariNAmoM kI pAyI jAnevAlI samAnatA meM adhaHpravRttakaraNa kA vyavahAra svIkAra kiyA jAtA hai / zaMkA- yaha kaise jAnA jAtA ? samAdhAna -- kyoMki adhaH pravRtta nAma antadIpaka hai isalie prathamopazamasamyaktva hone ke pUrva taka mithyAdRSTi Adi ke pUrvottarasamayavartI pariNAmoM meM jo samAnatA pAyI jAtI hai| vaha usakI adhaHpravRtta saMjJA kA sUcaka hai / zaMjJA - prathamopazamasamyaktva ke abhimukha jIva kisakA antara karatA hai ? samAdhAna- mithyAtva karma kA antara karatA hai, kyoMki yahA~ para anAdi mithyAdRSTi jIva kA adhikAra haiM / anyathA punaH jo tIna bhedarUpa darzanamohanIya karma hai usa sabakA antara karatA hai / zaMkA- vahA~ para kisa karaNa ke kAla meM antara karatA hai ? samAdhAna - anivRttikaraNa ke kAla meM saMkhyAta bhAga jAkara antara karatA hai / SaTkhaNDAgama: pustaka- 10 zaMkA-bandha ke kAraNa kauna-se haiM ? samAdhAna - mithyAtva asaMyama, kaSAya aura yoga - ye cAra bandha ke kAraNa haiM aura samyagdarzana, saMyama, akaSAya aura ayoga mokSa ke kAraNa haiM / zaMkA - jIva hI utkRSTa dravya kA svAmI hotA hai yaha kaise jAnA jAtA hai ? samAdhAna -- kyoMki midhyAtva, asaMyama, kaSAya aura yogarUpa karmoM ke Asrava anyatra nahIM pAye jAte; isIlie jo jIva-isa prakAra jIva ko vizeSa rUpa kiyA hai aura Age kahe jAnevAle saba isake vizeSaNa haiM / zaMkA- nArakI mithyAdRSTi aura sAsAdana samyagdRSTi jIva naraka se nikalakara kina-kina gatiyoM meM jAte haiM ? samAdhAna - tiryaMca gati meM bhI aura manuSya gati meM bhI / zaMkA - samyagdRSTi nArakI naraka se nikalakara kina-kina gatiyoM meM jAte haiM ? samAdhAna - eka mAtra manuSya gati meM hI jAte haiM / zaMkA- nIce sAtavIM pRthvI ke nArakI jIva kina gatiyoM meM jAte haiM ? samAdhAna - kevala eka, tiyaMca gati meM hI jAte haiM / unake zeSa tIna AyuoM ke bandha kA abhAva hai / zaMkA- saMkhyAta varSa kI AyuvAle manuSya va manuSyaparyAptakoM meM samyaktva sahita praveza karanevAle deva aura nArakI jIvoM kA vahA~ se sAsAdana- samyaktva ke sAtha kaise nikalanA hotA hai ? pradhAna sampAdakIya / 15 Page #18 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samAdhAna-deva aura nArakI samyagdRSTi jIvoM kA manuSyoM meM utpanna hokara upazama zreNI para ArohaNa karake aura phira nIce utarakara sAsAdana guNasthAna meM jAkara marane para sAsAdana guNasthAna sahita nikalanA hotA hai| paM0 bAlacandra zAstrI ke SaTkhaNDAgama-parizIlana meM hameM jo kamI pratIta huI use hamane pUrNa karane kA prayatna kiyA hai| ise par3hakara pAThaka bahuta kucha jAna skeNge| paM0 bAlacandra jI zAstrI kA yaha kRtitva mahattvapUrNa hai / unhoMne isameM apane anubhava kA pUrA upayoga kiyA hai, aura isa prakAra yaha eka vidvattApUrNa racanA bana gayI hai / - kailAzacandra zAstrI 16/ pakhaNDAgama-parizIlana Page #19 -------------------------------------------------------------------------- ________________ General Editorial Jainism, being one of the oldest, very comprehensive and culturally rich religious systems of civilized humanity, is emphatically a positive religion which seeks to bring true happiness to its votaries by elevating them morally and enabling them to attain the highest spiritual perfection they are capable of. The ultimate aim is the attainment of liberation (moksha or nirvana) from the unceasing cycle of birth and death, which characterises the soul's mundane existence and is full of misery, pain and suffering. The main cause of this samsari state or mundane existence is the karmic boadage in which the soul is being held. Hence, the doctrine of karma, a unique feature and peculiarity of the Jaina system of thought, is the keystone of its metaphysics, ontology, epistemology, ethics and philosophy. The entire sacred literature of the Jains is imbued with the interplay of the karma which is of two kinds, subjective and objective. The former represents the aberrations and perversions in the qualities natural of the pure soul, perversions such as delusion, attachment, aversion, hatred, anger, conceit, deceit, greed, lust, etc. The objective karma is a form of extremely subtle matter which is attracted by or flows into the soul and holds it in bondage when that soul happens to be afflicted by the said aberrations perversions. Every such bondage has its own duration with a certain intensity. On fruition the karma drops out. These material karmas are divided into eight principal kinds and one hundred and fortyeight subkinds. The restless mundane soul goes on indulging incessantly in mental, vocal and bodily activities that are actuated by one or more of those spiritual aberrations and perversions, and consequently it goes on binding itself with fresh karma every moment. The process goes on ad infinitum. It is only when a soul wakes up, becomes conscious of the divinity inherent in itself, and makes effort to free itself from the enthraldom of the karma that it launches upon the path of spiritual regeneration. Gradually by taking steps to stop the influx of fresh karmas and to annihilate the already bound ones, it finally becomes free of bondage and attains liberation or moksha, the state of purest and highest spiritual or Page #20 -------------------------------------------------------------------------- ________________ perfection and unmixed eternal bliss, whence there is no return to samsara or the mundane existence. In the current cycle of time, this truth was realised, practised and preached, one after the other, by twenty-four Jinas or Shramana Nirgrantha Tirthankaras, from Adinatha Rishabhadeva of the hoary antiquity down to Vardhamana Mahavira (599-527 B.C.), the last of them. Born in B.C. 599, he renounced worldly life at the age of 30, and practised the most austere ascetic discipline to purify his spiritual self for the next 12 years, consequently attaining kevala-jnana (enlightenment in B.C. 557, when he started delivering His sermons for the good of all the living beings. His chief disciple or Ganadhara, Indrabhuti Gautama, listened to and grasped the import of His divine sermons, which he compiled and codified in substance, in the form of the Dradashanga-shruta (twelvelimbed canon). The twelfth Anga, Drishti-pravada, and more especially its Purvagata section comprising fourteen Purvas, dealt in detail with the doctrinal aspects of the Jina's Teachings, including the Doctrine of karma. After Mahavira's Nirvana, in B.C. 527, this orisinal canonical knowledge started flowing, by word of mouth, through a succession of authoritative and competent gurus. But, it could remain intact only upto B.C. 365, when with the demise of the last Shruta-kevalin, Bhadrabahu I, it began to dwindle gradually in volume as well as substance. Notwithstanding a continuous and alarming decline in the canonical knowledge, Jaina gurus being possessionless forest recluses, conservative in their attitude and averse to writing, continued to resist, for the next three centuries or so, all attempts at redaction of the surviving shrutagama. About B.C. 150, Kharavela, the celebrated Jaina monarch of Kalinga (Orissa), convened at the Kumari Parvat a big religious conference which was attended by Jaina monks from all over India. The question of canonical redaction was naturally posed at this holy gathering. Although, this attempt bore no immediate fruit, the monks from Mathura, on their return from Kalinga, started the Sarasvati Movement in order to prepare the ground for the redaction, and, by the latter half of the first century B.C., the Jaina saints of the Dakshinapatha (southern India) came forward to take up the challenge. Bhadrabahu II (B.C. 37-14), Lohacharya (B.C.14-A.D.38), Kundakunda (B.C.8-A.D.44), Vattakera and several others did not wait for the redaction proper and started writing treatises on more relevant topics, based on the extant surviving portions of the shruta-agama. In this genial atmosphere Gunadhara, Dharasena, probably Vattakera also, agreed readily to redactor get redacted the more important portions of the original canon, of which they happened to be the authentic repositories at the time. 18 / Satkhandagama-parisheelan Page #21 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Dharasenacharya (circa 40--75 A.D.), who practised austerities residing in the Chandra-guha (Moon-cave) of Girinagar (Mt. Urjayant) in Saurashtra, had inherited frangmentary knowledge of the Angas and Purvas, including the full text of the Maha-kamma-payadi-pahuda (Mahakarmaprakriti-prabhrata) contained mainly in the fourth Prabhrata of the fifth Vastu of the Agrayini Purva of the Drishtipravada Anga, supplemented by relevant portions of other Purvas and Angas. He sent word to Arhadbali, the presiding Acharya of the congregation being held at the time at Mabimanagari on the banks of the river Venya, to send to him two capable scholarly saints. Consequently, Pushpadanta and Bhutabali presented themselves to Dharasenacharya who imported to them in full the canonical text mentioned above and bade them to redact it in the form of Sutras. The result was the redacted text of the aforesaid MKP, known as the Shata-khandagama since it was divided into six khandas or parts. The very high place, value and importance of this text in the sacred literature of the Jains cannot be exaggerated, simply because it is directly related to and derived or extracted from the original Jaina canon, the Dvadashanga-shruta, as compiled by Gautama the Ganadhara in the life-time and presence of the Tirthankara Mahavira Himself and incorporated the latter's own teachings. The main theme of this Agama is, apart from many other connected topics, the very detailed and complete exposition of Mahavira's doctrine of karma, the first three parts dealing mainly with the soul which is the subject and agent of karmic bondage, and the last three with the objective or material karma, its nature, kinds and classes and its operation, interaction or interplay with respect to a particular or individual soul. About half a dozen commentaries of this text were written by different authors at different times. Of these the latest, most exhaustive and the only available one is the Dhavala, written in mixed Prakrit and Sanskrit, running into 72000 Shloka-size, and completed, in Vikrama Samvat 838 (A.D. 780), at Vatagrama (near Nasik in Maharashtra), during the reign of the Rashtrakuta monarch Dhruva Dharavarsha Nirupama 'Vallabharaya' (779-793 A.D.), by Swami Virasena of the Panchastupa-nikaya, who was one of the most learned saints and greatest authors of Jaina literary history. The only extant manuscripts of this voluminous commentary were on palm-leaves and transcribed in the Kannada script, which were preserved in the Siddhanta Basadi at Moodbidre in South Canara (Karnataka). No light has yet been shed on the number, date, place, donor, scribe, etc., of these Mss. There is reason to believe that there are more than one set complete or incomplete, and that the earliest of them is the one prepared, about 1400 A.D., at the instance of Devamati, a princess probably of the Alupa family of the Tuluva region General Editora! / 19 Page #22 -------------------------------------------------------------------------- ________________ in which Moodbidre lay, as also that the Guru-basadi, in which this set was installed, thereafter came to be known as the Siddhanta-basadi. The story how a complete paper-copy of the Dhavala, transcribed in the Nagari script, was, in the twenties of the present century, secretly smuggled out of the Siddhanta Basadi of Moodbidre and reached northern India, is quite interesting. From this copy, several other copies were soon made. It was with the help of these copies that the late Prof. Hiralal Jain of Amraoti prepared a standard edition of the Shatakhanda-agama alongwith its Dhavala commentray, with critical notes, Hindi translation, learned introductions, useful appendices, etc., which was published in sixteen volumes, between 1938 and 1959 A.D., by the Jain Sahityoddharaka Fund endowed by Seth Lakshmi Chand of Vidisha (M.P.). This momentous publication aroused keen interest in many a Jaina and non-Jaina scholar who, as soon as the volumes began to apear one after the other, started delving into this ocean of Agamic knowledge. In fact, for a proper understanding of the Jaina doctrines prevailing prior to the schism of 79 A.D. which divided Mahavira's Order into the Digambara and Shvetambara sections, study of the Shatakhandagama is indispensable. It is equally valuable for a study of the early forms of the Prakrit language. Moreover, whereas the Shvetambara section claims to have preserved surviving portions and versions of the first eleven Angas as redacted by Devarddhi Gani in 466 A.D. and declares that the Twelfth Anga had already been entirely lost long before that time, the Digambaras disown the Shvetambara version of the Eleven Angas and claim to have scrupulously preserved specific portions of the Twelfth Anga, the Shatakhandagama being one of such portions that had been saved from oblivion. Thus, in a way, the two traditions would seem to complement each other. This fact also accounts for the agreement between the two sections on docrinal fundamentals and for the presence, in their respective canonical literatures, of many common gathas, which had been prevailing as common heritage before the schismatic division. In the foregoing several decades much useful light has been thrown on various aspects of this Agama and its Dhavala commentary, in the learned introductions to the published editions and in the critical discussions of reputed scholars like Pt. Nathuram Premi, Pt. Jugal Kishore Mukhtar, Prof. Hiralal Jain, Dr. A. N. Upadhye, Prof. S.M. Katre, Pt. Kailash Chandra Shastri, Pt. Phool Chandra Shastri, Pt. S.C. Divakar, Dr. J. P. Jain, and several others. Yet, the need of a more comprehensive and exhaustive study in one volume was being felt, which has happily been fulfilled by Pandit Balchandraji Shastri. Shastriji, having been closely associated with Dr. Hiralal Jain in the stupendous task of editing, translating and publishing this voluminous 20 Satkhandagam-parisheelan Page #23 -------------------------------------------------------------------------- ________________ work, naturally got an opportunity to study deeply the Shatakhandagama Sutras and their Dhavala commentary. Even after the last volume had been published, his interest, study and researches in the subject continued and ultimately fructified in the form of the present 'Shatakhandagama Parishilana'. It is, no doubt, a detailed and critical study, touching the different aspects of this esteemed canonical work. The discussion is divided into eleven chapters, of which the first two deal with the name of the work, its author, source, authenticity, language, style, method of exposition, classification of topics and certain other allied things; Ch. III describes in detail the subject matter of each of the six parts (or Khandas); Ch. IV provides a comparative study of Shatkhandagama with more than a dozen other works on the same subject; Ch. V deals with the known exegetical literature relating to this text is general, and its Dhavala commentary in particular; Ch. VI gives information about Santa-kammapanjiya (Satkarma-panjika), a short commentary of unknown authorship, on a portion of the text; Chs. VII to IX discuss works and authors quoted or alluded to, directly or indirectly in the Dhavala; Ch. X discusses the style and method of exposition employed in Virasena's Dhawala; and Ch. XI contains an index of the numerous quotations which Virasena had gleaned from different earlier works and used in the Dhavala. The study also contains useful appendices at the end, and the author's elaborate introduction as well as Pt. Kailash Chandra Shastri's General Editorial in Hindi at the beginning, all of which go to enhance the usefulness of this publication. It would not be out of place to point out that on certain points, such as the date and place of the completion of the Dhavala and the tentative dates, etc., of early authors including the redactors of this canonical text, the undersigned begs to differ, on good grounds, from the views of Pt. Balchandraji as well as Dr. Hiralalji whom the former seems to have naturally followed in such cases. There is, however, no doubt that Pt. Balchandraji has devoted much time and energy in writing out this comprehensive critical study of one of the surviving original Jaina Agamas, for which the authorities of the Bharatiya Jnanpith and myself, are grateful to him. Shri Sahu Shriyans Prasadji, President and Sahu Ashoka Kumarji Managing Trustee, and staff of the Bharatiya Jnanpith deserve thanks for bringing out Shastriji's this learned and specialised canonical study. It is hoped that its publication will inspire readers to study for themselves the original work, and that this 'Parishilana' will also be found useful to serious students and research workers in the field of Jaina metaphysics and ontology, particularly the Jaina Doctrine of karma. Jyoti Nikunj, Charbagh, Lucknow - 19 15th Oct., 1986 -Jyoti Prasad Jain Page #24 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Page #25 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA Agama kA mahattva manuSya paryAya kI prApti kA pramukha prayojana saMyama ko prApta kara karmabandhana se mukti pAnA honA caahie| isake lie jIvAdi padArthoM ke viSaya meM yathArtha zraddhApUrvaka unakA jJAna aura tadanurUpa AcaraNa Avazyaka hai / padArtha viSayaka vaha jJAna AgamAbhyAsa ke binA sambhava nahIM hai / yahI kAraNa hai ki AcArya kundakunda ne AgamaviSayaka adhyayana para vizeSa jora diyA hai| ve kahate haiM ki AgamaparizIlana ke binA padArthoM ke viSaya meM nizcaya nahIM hotA hai aura jaba taka nizcaya nahIM hotA taba taka zramaNa ekAgracitta nahIM ho sakatA hai / ekAgracitta vaha taba hI ho sakatA hai jaba use Atma-para kA viveka ho jAya / kAraNa yaha ki bhedavijJAna ke binA karmoM kA kSaya karanA zakya nahIM hai / isa prakAra yaha saba usa AgamajJAna para hI nirbhara hai| isIlie sAdhu ko AgamacakSu kahA gayA hai, jo sarvathA ucita hai| kAraNa yaha hai ki carmacakSu se to prANI sImita sthUla padArthoM ko hI dekha sakatA hai, sUkSma va deza-kAlAntarita asImita padArthoM ke dekhane meM vaha asamartha hI rahatA hai| kintu Agama ke dvArA parokSa rUpa meM una sabhI padArthoM kA jJAna sambhava hai jinheM kevalajJAnI pratyakSa rUpa meM jAnate dekhate haiM / isalie AcArya kundakunda ne yaha spaSTa kara diyA hai ki jisakI dRSTi AgamapUrva nahIM hai-AgamajJAna se susaMskRta nahIM hotI hai - usake saMyama nahIM hotA hai, yaha satravacana hai / aura jo saMyama se rahita hotA hai vaha zramaNa nahIM ho sktaa| abhiprAya yaha ki AgamajJAna ke binA tattva-zraddhApUrvaka jJAna, usake binA saMyama aura usa saMyama ke binA nirvANa kA prApta karanA sambhava nahIM hai|' Agama kI yathArthatA yaha avazya vicAraNIya hai ki Agama rUpa se prasiddha vividha granthoM meM vaha yathArtha Agama kyA ho sakatA hai, jisake Azraya se mumukSu bhavya jIva ukta Atmaprayojana ko siddha kara sake / AcArya kundakunda ke vacanAnumAra yathArtha Agama use samajhanA cAhie jo vItarAga sarvajJa ke dvArA kahA gayA ho tathA pUrvAparavirodhAdi doSoM se rahita ho / isI abhiprAya ko parIkSApradhAnI AcArya samantabhadra ne bhI abhivyakta kiyA hai ki jo 1. pravacanasAra 3,32-37 2. niyamasAra 7-8 Page #26 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Apta-sarvajJa va vItarAga-ke dvArA praNIta ho tathA jo pratyakSa va anumAnAdi pramANa se aviruddha hone ke kAraNa vastusvarUpa kA yathArtha prarUpaka ho use hI yathArtha Agama jAnanA caahie| aisA Agama hI prANiyoM ko kumArga se bacAkara una sabakA hita kara sakatA hai|' SaTakhaNDAgama kI yathArthatA aise yathArtha mAne jAne vAle AgamoM meM prastuta SaTkhaNDAgama anyatama hai| kAraNa yaha ki usakA mahAvIra-vANI se sIdhA sambandha rahA hai| use dikhalAte hue dhavalAkAra ne yaha spaSTa kara diyA hai ki isa prakAra se yaha SaTkhaNDAgama kevalajJAna ke prabhAva se pramANIbhUta AcAryaparamparA se avizrAnta calA AyA hai aura isIlie vaha pratyakSa evaM anumAnAdi pramANaM se aviruddha hone ke kAraNa pramANIbhUta hai| isa kAraNa mokSAbhilASI bhavya janoM ko usakA abhyAsa karanA caahie|' siddhoM ke pUrva arahantoM ko namaskAra kyoM ? dhavalA meM paMcaparameSThinamaskArAtmaka maMgalagAthA kI vyAkhyA ke prasaMga meM yaha eka zaMkA uThAyI gaI hai ki samasta karmalepa se rahita siddhoM ke rahane para salepa-cAra aghAtiyA karmoM ke lepa se sahita-arahantoM ko prathamata: namaskAra kyoM kiyA jAtA hai| isake samAdhAna meM dhavalAkAra ne kahA hai ki siddha , jo guNoM se adhika haiM, unakI usa guNAdhikatA viSayaka zraddhA ke kAraNa ve arahanta hI to haiM, isIlie unheM siddhoM ke pUrva namaskAra kiyA jA rahA hai| athavA yadi arahanta na hote to hama jaise chadmastha janoM ko Apta, Agama aura padArthoM kA bodha hI nahIM ho sakatA thaa| yaha mahAn upakAra una arahantoM kA hI to hai| isIlie unheM Adi meM namaskAra kiyA jAtA hai| isase nizcita hai ki arahanta (Apta) va unake dvArA prarUpita Agama hI eka aisA sAdhana hai jisase prApta tattvajJAna ke bala para jIva siddhi ko prApta kara sakatA hai| Agama ko mahattva dete hue A0 guNabhadra ne bhI 'AtmAnuzAsana' meM yahI abhiprAya prakaTa kiyA hai ki sabhI prANI jisa samIcIna sukha ko cAhate haiM, vaha yathArtha sukha karmoM ke kSaya se prAdurbhUta hotA hai / yaha karmakSaya vrata-saMyama se sambhava hai jo samyagjJAna para nirbhara hai| usa samyagjJAna kA kAraNa vaha Agama hai jo vItarAga sarvajJa ke dvArA kahA gayA ho| isa prakAra yathArtha (nirbAdha) sukha kA sAdhana vaha Apta aura usake dvArA praNIta Agama hI hai| ata: yukti se vicAra kara mumukSu bhavya ko usI kA Azraya lenA caahie| ___ isI 'AtmAnuzAsana' meM Age mana ko upadravI capala bandara ke samAna batalAte hue yaha abhiprAya prakaTa kiyA gayA hai ki jisa prakAra bandara phala puSpAdi se vyApta kisI hare-bhare vRkSa 1. ratnakaraNDaka 6 2. dhavalA pu0 6, pR0 133-34 3. dhavalA pu0 1, pR0 53-54 4. AtmAnuzAsana 6 (viparIta krama se isI abhiprAya kA prarUpaka eka padya 'tattvArthazloka vArtika' meM bhI uddhRta kiyA gayA hai|) 24 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #27 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ko pAkara upadrava chor3a detA hai aura usa para rama jAtA hai usI prakAra svacchandatA se indriya-viSayoM kI ora daur3ane vAle caMcala mana ko anekAntAtmaka padArthoM ke prarUpaka, aneka nayarUpa zAkhAoM se suzobhita zrutaskandharUpa vRkSa para ramAnA cAhie-- usake abhyAsa meM saMlagna karanA cAhie, jisake Azraya se vaha kalyANa ke mArga meM pravRtta ho sake / ' adhika kyA kahA jAya, trilokapUjya usa tIrthaMkara pada kI prApti kA kAraNa bhI abhIkSNajJAnopayogayuktatA' yA abhIkSNajJAnopayoga hI hai / SaTkhaNDAgama kI mahattA jaisA ki Upara ke vivecana se spaSTa ho cukA hai, prastuta SaTkhaNDAgama eka pramANabhUta paramAgamagrantha hai | AcArya akalaMkadeva ke dvArA sthAna sthAna para jisa DhaMga se usake mahattva ko pratiSThApita kiyA gayA hai usase bhI usakI paramAgamarUpatA va upAdeyatA siddha hotI hai / unhoMne apane tattvArthavArtika meM yathAprasaMga usake antargata khaNDa va anuyogadvAra Adi kA ullekha isa prakAra kiyA hai-- (1) kuta: ? Agame prasiddhe / Agame hi jIvasthAnAdisadAdiSvanuyogadvAreNA''dezavacane... | - ta0vA0 1,21,6 tathA Sa0kha0 sUtra 1,1, 24 va 25, 28 Adi / (2) evaM hyA uktaM sAsAdana samyagdRSTiriti ko bhAvaH ? pAriNAmiko bhAva iti / - ta0vA0 2,7,11 va Sa0 kha0 sUtra 1,7, 3 (3) evaM hi samayo'vasthitaH satprarUpaNAyAM kAyAnuvAde trasAnAM dvIndriyAdArabhya A ayogikevalina iti / - ta0 vA0 2,12,5 aura Sa0kha0 sUtra 1,1, 44 (4) Aha codaka: -- jIvasthAne yogabhaMge ? na virodhaH, abhiprAyakatvAjjIvasthAne sarvadeva-nArakANAM / ta0vA0 2,46, 8 va Sa0 kha0 sUtra 1,1, 57 (5) evaM hya uktamArSe vargaNAyAM bandhavidhAne noAgamadravyabandhavikalpe sAdisasikabandhanirdezaH proktaH / - ta0vA0 5,36,4 aura pa0kha0 sUtra 5, 6, 33-34 AcArya pUjyapAda ne 'tattvArthasUtra' ke antargata sUtra 1-8 kI vyAkhyA meM SaTkhaNDAgama paramAgama ke antargata satprarUpaNAdi ATha anuyogadvAroM ke prAyaH sabhI sUtroM ko chAyAnuvAda ke rUpa meM AtmasAt kiyA hai / A0 pUjyapAda bhaTTAkalaMkadeva ke pUrvavartI haiN| unake tattvArthavRtti (sarvArthasiddhi) gata vAkyoM ko akalaMkadeva ne apane 'tattvArthavArtika' meM samAviSTa kara unheM vizada kiyA hai / A0 pUjyapAda ne SaTkhaNDAgama jaise paramAgama ko pramANa mAnakara yaha bhI kahA hai "svanimittastAvadanantAnAma gurulaghuguNAnAmAgamaprAmANyAdabhyupagamyamAnAnAM SaTsthAnapatitayA vRddhyA hAnyA ca pravartamAnAnAM svabhAvAdeteSAmutpAdo vyayazca / " - sa0si0 5-7 isa prakAra AcArya pUjyapAda aura bhaTTAkalaMkadeva ne prakRta SaTkhaNDAgama ko vizeSa mahattva 1. AtmAnuzAsana 170 2. Sa0 kha0 sUtra 41 (108) 3. tattvArthasUtra 6-24 4. SaTkhaNDAgama ke isa sUtra (1,1, 44 ) kA saMketa sarvArthasiddhi (2-12) meM bhI 'Agama' ke nAma se hI kiyA gayA hai / prastAvanA / 25 Page #28 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dekara usakI upAdeyatA aura abhyasanIyatA ko prakaTa kiyA hai| ___ dhavalAkAra A0 vIrasena ne prasaMgaprApta satkarmaprAbhUta (SaTkhaNDAgama) auraka yaprAbhUta kI asUtra rUpatA kA nirAkaraNa karate hue unheM sUtra siddha kiyA hai va dvAdazAMgazruta jaisA mahattva diyA hai (pu0 1, pR0 217-22) / samyagdarzana aura samyakcAritra jaisA ki Upara 'Agama kA mahattva' zIrSaka meM spaSTa kiyA jA cukA hai, paramAgamarUpatA ko prApta prastuta SaTkhaNDAgama mumukSu bhavya janoM ko mokSa mArga meM pravRtta karAne kA eka apUrva sAdhana hai| kAraNa yaha ki mokSamArga ratnatraya ke rUpa meM prasiddha samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakacAritra ina tInoM kA samudayAtmaka hai| inameM samyagdarzana ko sarvAdhika mahattva prApta hai| vaha samyagdarzana anAdi mithyAdRSTi jIva ko kaba aura kisa prakAra se prApta hotA hai, ise spaSTa karane ke lie SaTkhaNDAgama ke prathama khaNDasvarUpa jIvasthAna meM sarvaprathama mokSa-mahala ke sopAnabhUta caudaha guNasthAnoM kA vicAra kiyA gayA hai| una guNasthAnoM meM vartamAna jIva uttarottara utkarSa ko prApta hote hue kisa prakAra se usa ratnatraya ko vRddhiMgata karate haiM, yaha dikhalAyA gayA hai| Age vahIM gatyAdi caudaha mArgaNAoM ke Azraya se vibhinna jIvoM kI vizeSatA ko bhI prakaTa kiyA gayA hai| isa jIvasthAna khaNDa se sambaddha jo nau cUlikAeM haiM unameM AThavIM 'samyaktvotpatti' calikA hai| usameM prathamata: chaThI aura sAtavIM ina pUrva kI do cUlikAoM kI saMgati ko spaSTa karate hae yaha kahA gayA hai ki ina do cUlikAoM meM yathAkrama se nirdiSTa karmoM kI utkRSTa aura jaghanya sthiti ke rahate hue jIva ukta samyagdarzana ko nahIM prApta karatA hai / kintu jaba vaha una karmoM kI anta:kor3Akor3i pramANa sthiti ko bAMdhatA hai taba vaha prathama samyaktva ko prApta karane yogya hotA hai / yahA~ yaha smaraNIya hai ki anAdi mithyAdRSTi jIva sarvaprathama anantAnubandhI krodhAdi cAra aura mithyAtva darzanamohanIya ko upazamAkara usa prathama samyaktva ko prApta karatA hai| isalie yahA~ prathamataH darzanamohanIya kI upazAmana vidhi kA vivecana kiyA gayA hai / isa prasaMga meM vahAM kauna jIva usake upazamAne ke yogya hotA hai tathA vaha kina avasthAoM meM use upazamAtA hai, ityAdi kA jI mUla grantha meM sUtra rUpa se vicAra kiyA gayA hai isakA spaSTIkaraNa dhavalAkAra ne vizeSa rUpa se kara diyA hai| yaha upazamasamyaktva cirasthAyI nahIM hai, antarmuharta meM vaha vinaSTa hone vAlA hai|' ___Age vahA~ mukti ke sAkSAt sAdhanabhUta kSAyika samyaktva kA vicAra karate hue usake rodhaka darzanamohanIya kA kSaya kahA~, kaba aura kisake pAdamUla meM kiyA jAtA hai, kA vicAra kiyA gayA hai| dhavalAkAra ne isakA vizadIkaraNa bhI vizeSa rUpa se kiyA hai / 2 isa prakAra samyaktva kI prarUpaNA karake, tatpazcAt isI 'samyaktvotpatti' cUlikA meM jIva samyaktvapUrvaka cAritra aura sampUrNa cAritra ko kisa prakAra se prApta karatA hai, isakA mUla granthakAra dvArA saMkSepa meM dizAvabodha karAyA gayA hai / use spaSTa karate hue dhavalAkAra ne 1. sUtra 1,6-8,1-10 (pu0 6, pR0 203-43) 2. sUtra 1,6-8,11-13 (pu0 6, pR0 243-66) 26 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #29 -------------------------------------------------------------------------- ________________ usa prasaMga meM saMyamAsaMyama tathA aupazamika, kSAyopazamika aura kSAyika prakalacAritra ke ina tIna bhedoM ke nirdezapUrvaka unameM se pratyeka kI prApti ke vidhAna kI pRthak-pRthak vistAra se prarUpaNA kI hai / ' isI prasaMga meM unhoMne jIva kisa krama se upazamazreNi aura kSapakazreNi para ArUDha hotA hai tathA vahA~ kisa krama se vaha vividha karmaprakRtiyoM ko upazamAtA va kSaya karatA hai, isakA vicAra bhI bahuta vistAra se kiyA hai / isI silasile meM vahA~ upazamazreNi para ArUDha huA saMyata kAlakSaya athavA bhavakSaya se usa upazamazreNi se patita hokara kisa krama se nIce AtA hai, isakA bhI vistAra se vivecana kiyA gayA hai| vahI saMyata mukti kI ananya sAdhanabhUta dUsarI kSapakazreNi para ArUDha hokara jIva ke samyagdarzanAdi guNoM ke vighAtaka karmoM kA kisa krama se kSaya karatA huA kSINakaSAya guNasthAna ko prApta hotA hai aura phira sayogakevalI hokara vahA~ jIvanmukta avasthA meM jaghanya se antarmuhUrta aura utkarSa se kucha kama pUrvakoTi pramANa rahatA huA ayogakevalI ho jAtA hai aura anta meM zeSa aghAtiyA karmoM ko bhI nirmUla karake mukti ko prApta kara letA hai -- isa sabakA vizada vivecana dhavalAkAra ne kiyA hai / " yaha jo samyaktva va cAritra kI prarUpaNA prathamataH SaTkhaNDAgama ke jIvasthAna khaNDagata satprarUpaNA anuyogadvAra meM tathA vizeSakara isa cUlikA meM kI gayI hai vaha AtmahitaiSI janoM ke lie mananIya hai / unake viSaya meM jisa prakAra kA spaSTIkaraNa yahA~ kiyA gayA hai vaha anyatra dravyAnuyogapradhAna granthoM meM prAyaH durlabha rahegA / samyagjJAna isa prakAra samyaktva va cAritra kI prarUpaNA kara dene para pUrvollikhita ratnatraya meM samyag - jJAna zeSa raha jAtA hai, jisakI prarUpaNA bhI yathAprasaMga prakRta SaTkhaNDAgama meM vistAra se kI gayI hai / yaha dhyAtavya hai ki samyagdarzana ke prAdurbhUta ho jAne para usakA jJAna, pUrva meM jo mithyA thA, usI samaya samyagrUpatA ko prApta kara letA hai / vaha yadi alpa mAtrA meM bhI ho to bhI vaha kevalajJAnapUrvaka prApta honevAlI mukti kI prApti meM bAdhaka nahIM hotA -- jaise tuSamAsa ke ghoSaka zivabhUti kA jJAna / isake viparIta bhavyasena muni bAraha aMga aura caudaha pUrvasvarUpa samasta zruta kA pAraMgata hokara bhI bhAvazramaNarUpatA ko prApta nahIM huA - mokSamArga se bahirbhUta dravyaliMgI muni hI rahA / 8, 13-14 (506, pR0 266-342) 1. sUtra 1, 2. sUtra 1, 8, 15-16 ( pu0 6, pR0 342-418) 3. dhavalA pu0 1, pR0 210-14 ( upazAmanavidhi ) tathA pR0 215-25 ( kSapaNa vidhi ) 4. puruSArthasiddhyupAya 32-34 5. tusa - mAsaM ghosaMto bhAvavisuddho mahANubhAvo ya / NAmeNa ya vibhUIkevalaNANI phuDaM jAo / - bhAvaprAbhRta 53 6. aMgAI dasa ya duNi ya caudasapuvvAI sayalasudaNANaM / paDhio a bhavvaseNo Na bhAvasamaNattaNaM patto // - bhAvaprAbhRta 52 prastAvanA / 27 Page #30 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prakRta samyagjJAna kI prarUpaNA prathamataH jIvasthAna khaNDa ke antargata 'satprarUpaNA' anuyogadvAra meM jJAnamArgaNA ke prasaMga meM kI jA cukI hai (sUtra 1,1,115-22; pu0 150 353-68) / tatpazcAta 'vargaNA' khaNDa ke antargata 'prakRti' anuyogadvAra meM noAgamakarmadravyaprakRti ke prasaMga meM usakI vistAra se prarUpaNA kI gayI hai| isa prakRtianuyogadvAra meM jJAnAvaraNIya Adi karmaprakRtiyoM ke bheda-prabhedoM ko prakaTa kiyA gayA hai / sarvaprathama vahA~ jJAnAvaraNIya ke pA~ca bhedoM kA nirdeza karate hue unameM AbhinibodhikajJAnAvaraNIya ke 4,24,28,32,48,144,168, 192,288,336 aura 384 bhedoM kA nirdeza kiyA gayA hai (sUtra 5,5,15-35) / ___ isa prasaMga meM dhavalAkAra ne jJAnAvaraNIya prakRtiyoM ke dvArA Avata kiye jAnevAle AbhinibodhikajJAna ke sabhI bheda-prabhedoM kI prarUpaNA kI hai| tatpazcAt vahA~ isI paddhati se zratajJAna, avadhijJAna aura manaHparyayajJAna ina jJAnabhedoM kI bhI prarUpaNA ko gaI hai|' anta meM kramaprApta kevalajJAna va usake viSaya ke sambandha meM vizadatApUrvaka vicAra kiyA gayA hai| ___isake pUrva 'vedanA' khaNDa ke antargata 'kRti' anuyogadvAra ko prArambha karate hue jo vahA~ vistRta maMgala kiyA gayA hai (sUtra 1-44). usameM aneka viziSTa RddhidharoM ko namaskAra kiyA hai| usa prasaMga meM dhavalAkAra dvArA avadhijJAna, paramAvadhi, sarvAvadhi, RjumatimanaHparyaya aura vipulamatimanaHparyaya kI prarUpaNA kI gayI hai| isa prakAra mokSa ke mArgabhUta ukta samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakcAritra ke viSaya meM vizada prakAza DAlanevAle prastuta SaTkhaNDAgama ko mokSazAstra hI samajhanA caahie| anya prAsaMgika viSaya 1. mokSa kA artha karma ke bandhana se chUTanA hai| isake lie karma kI bandhavyavasthA ko bhI samajha lenA Avazyaka ho jAtA hai| ise hRdayaMgama karate hue isake tIsare khaNDasvarUpa bandhasvAmitvavicaya meM jJAnAvaraNIya Adi karmaprakRtiyoM meM kauna prakRti kisa guNasthAna se lekara Age kisa guNasthAna taka baMdhatI hai, isakA mUla grantha meM hI vizada vicAra kiyA gayA hai, jisakA spaSTIkaraNa dhavalA meM bhI yathAvasara vizeSa rUpa se kiyA gayA hai (pu08)| isake pUrva dUsare kSudrakabandha khaNDa ke prArambha meM bandhaka satprarUpaNA meM bhI mUla granthakAra dvArA bandhaka-abandhaka jIvoM kA vivecana kiyA gayA hai (pu0 7) / isI khaNDa ke antargata gyAraha anuyogadvAroM meM jo prathama 'eka jIva kI apekSA svAmitva' anuyogadvAra hai usameM gati-indriyAdi caudaha mArgaNAoM ke Azraya se jIvoM ko nara-nAraka Adi 1. dhavalA pu0 13, pR0 216-44 AbhinibodhikajJAna; pR0 245-86 zrutajJAna; pR0 286. 328 avadhijJAna; pR0 328-44 manaHparyayajJAna / 2. sUtra 76-82; dhavalA pu0 13, pR0 345-53 3. yathA--avadhijJAna pu0 6, pR0 12-41, paramAvadhi pR0 41-47, sarvAvadhi pR0 47-51 ____ va Rju-vipulamatimanaHparyaya pR0 62-66 4. dhavalAkAra ne maMgala, nimitta va hetu Adi chaha kI prarUpaNA karate hue prastuta grantha kI ___ racanA kA hetu mokSa hI nirdiSTa kiyA hai-heturmokSaH |-dhvlaa pu0 1, pR0 60 28 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #31 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aksthAe~ kisa karma ke udaya, upazama, kSaya va kSayopazama se prApta hotI haiN| isakA vizava vivecana kiyA gayA hai (pu07)| pUrvokta tIsare khaNDa meM prasaMga pAkara dhavalAkAra ne karma ke bandhaka mithyAtva, asaMyama (avirati), kaSAya aura yoga ina cAra mUla pratyayoM va unake sattAvana (5+12+25+15) uttarabhedoM kI prarUpaNA vistAra se kI hai (pu0 8, pR0 13-30) / mUla granthakartA ne bhI karmabandhaka pratyayoM kA vicAra dUsare 'vedanA' khaNDa ke antargata AThaveM veyaNapaccavihANa anuyodvAra meM nayavivakSA ke anusAra kucha vizeSatA se kiyA hai (pu. 12) / 2. 'vargaNA' khaNDa ke antargata jo 'karma' anuyogadvAra hai usameM dasa prakAra ke karma kA nirUpaNa kiyA gayA hai| unameM chaThA adha:karma hai| adhaHkarma kA artha hai jIva ko adhogati svarUpa narakAdi durgati meM le jAne vAlA ghRNita AcaraNa / jaise-prANiyoM ke aMgoM kA chedana karanA, unake prANoM kA viyoga karanA, vividha upadrava dvArA unheM santapta karanA evaM asatyabhASaNa Adi / isa prakAra AtmaghAtaka adha:karma kA nirdeza karake ThIka usake Age IryApatha, tapaHkarma aura kriyAkarma-ratnatraya ke saMvardhaka ina prazasta karmoM (kriyAoM) ko bhI prakaTa kiyA gayA hai| inameM IryApatha karma ke svarUpa ko dhavalAkAra ne prAcIna tIna gAthAoM ko uddhRta kara unake Azraya se aneka vizeSatAoM ke sAtha spaSTa kiyA hai / isI prakAra tapaHkarma ke prasaMga meM chaha prakAra ke bAhya aura chaha prakAra ke abhyantara tapa ke svarUpa Adi ko spaSTa kiyA gayA hai| yahIM para isa abhyantara tapa ke antargata dhyAna kA vivecana dhyAtA, dhyAna, dhyeya aura dhyAnaphala ina cAra adhikAroM meM vistAra se kiyA gayA hai / yahA~ dharma aura zukla ina do prazasta dhyAnoM ko hI pramukhatA dI gayI hai| inameM antima do zukladhyAnoM kA phala yoganirodhakapUrvaka zeSa rahe cAra aghAtiyA karmoM ko bhI nimala karake zAzvatika nirbAdha sukha ko prAppa rahA hai| isa prakAra dhyAna mukti kA sAkSAt sAdhanabhUta hai / yaha saba mumukSujanoM ke lie mananIya hai (pu0 13) / 3. dUsare 'vedanA khaNDa ke antargata vedanA nAmaka dUsare anuyogadvAra meM jJAnAvaraNIya Adi vedanAoM kI prarUpaNA dravya, kSetra, kAla, bhAva va svAmitva Adi aneka avAntara anuyogadvAroM meM kI gayI hai / yaha saba saMvega aura nirveda kA kAraNa hai (pu0 10-12) / 4. pUrvanirdiSTa 'vargaNA' khaNDa meM jo 'bandhana' nAma kA anuyogadvAra hai usameM bandha, bandhaka, nIya aura bandhavidhAna ina cAra adhikAroM kA nirdeza karake bandha-bandhaka Adi kA vivecana pUrva khaNDoM meM kara diye jAne ke kAraNa unakI punaH prarUpaNA nahIM kI gayI hai| vahA~ pramukhatA se bandhanIya-bandha ke yogya teIsa prakAra kI pudgalavargaNAoM-kA vicAra kiyA gayA hai| unameM zarIra-racanA kI kAraNabhUta AhAravargaNA, taijasavargaNA, bhASAvargaNA, manovargaNA, karmarUpatA ko prApta honevAlI kArmaNavargaNA evaM bAdara-sUkSmanigodavargaNA Adi kA svarUpa jAnane yogya hai (pu0 14) / 5. kauna jIva kisa gati se kisa gati meM Ate-jAte haiM aura vahA~ ve jJAna evaM samyaktva Adi kina guNoM ko prApta kara sakate haiM va kina ko nahIM prApta kara sakate haiM, isakA vizada vivecana jIvasthAna khaNDa se sambandhita nau cUlikAoM meM se antima 'gati-Agati' cUlikA meM kiyA gayA hai (pu0 6) / ye saba viSaya aise haiM jinake manana-cintana se tattvajJAna to vRddhiMgata hotA hI hai, sAtha hI prastAvanA | 29 Page #32 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vastusthiti kA bodha hone se saMvega aura niveda bhI utpanna hotA hai| isake atirikta citta kI ekAgratA se azubha upayoga se bacakara jIva kI zubha upayoga meM pravRtti hotI hai jo zuddhopayoga kI bhI sAdhaka ho sakatI hai| isa prakAra prastuta SaTkhaNDAgama meM carcita ina kucha adhyAtmamArga meM pravRta karAnevAle viSayoM kA yahA~ paricaya karAyA gayA hai| unakA aura unase sambandhita anya aneka viSayoM kA kucha paricaya prakRta 'SaTkhaNDAgama-parizIlana' se bhI prApta kiyA jA sakatA hai| sarvAdhika jAnakArI to grantha ke adhyayana se hI prApta honevAlI hai| upayoga kI sthiratA jaisA ki Upara spaSTa kiyA jA cukA hai, uparyukta viSayoM ke adhyayana va manana-cintana se tattvajJAna kI vaddhi ke sAtha saMvega aura nirveda bhI utpanna hotA hai| isake atirikta unameM upayukta rahane se upayoga kI sthiratA se mana bhI ekAgratA ko prApta hotA hai| vaha upayoga zaddha, zabha aura azubha ke bheda se tIna prakAra kA hai / unameM saba prakAra ke Asrava se rahita hone ke kAraNa mokSa-sukha kA ananya sAdhanabhUta zuddha upayoga ho sarvathA upAdeya hai| arahanta Adi tathA pravacana meM abhiyukta anya RSi-maharSi Adi ke viSaya meM jo guNAnurAgAtmaka bhakti hotI hai va unheM dekhakara khar3e hote hue jo unakI vandanA evaM namaskAra Adi kiyA jAtA hai; yaha saba zubha upayoga kA lakSaNa hai, jise sarAgavaryA yA sarAgacAritra kahA jAtA hai| isakI bhI zramagadharma meM nindA nahIM kI gayI hai-vaha zuddhopayoga ke abhAva meM gRhastha kI to bAta kyA. maniyoM ko bhI grAhya hai| aise zubha upayoga se yukta munijana darzana-jJAna ke upadeza ke sAtha ziSyoM kA grahaNa evaM saMyama Adi se unakA poSaNa bhI kara sakate haiN| yahAM taka ki ve jinendrapUjA Adi kA upadeza bhI kara sakate haiN| usake kAraNa unakA sarAgacAritrarUpa zramaNadharma kalaSita nahIM hotA / kAraNa yaha ki muniyoM ke zuddha aura zubha donoM upayoga kahe gaye haiN| aise munijana anya glAna, guru, bAla va vRddha zramaNoM kI vaiyAvRtti ke lie lokika janoM ke sAtha sambhASaNa karake unheM prerita bhI kara sakate haiM / isa prakAra kI pravRtti muniyoM aura gahasthoM donoM ke lie prazasta va uttama kahI gayI hai (54) / usase sukha kI prApti bhI hotI hai| jo SaTkAya jIvoM kI virAdhanA se rahita cAturvarNya zramaNasaMgha kA upakAra karatA hai vaha bhI sarAgacAritra se yukta sAdha hai-use bhI zubha upayoga se yukta zramaNa hI samajhanA cAhie (46) / yaha adhyAtmapradhAnI AcArya kundakunda ke kathana kA abhiprAya hai, jise unhoMne apane 'pravacanasAra' meM abhivyakta kiyA hai|' isase yaha niSkarSa nikalatA hai ki AtmahitaiSI jIva ko, yadi vaha zuddha upayoga se pariNita nahIM ho sakatA hai to use, hajAroM duHkhoM se vyApta kumAnuSa, tiryaMca aura nAraka Adi durgati ke kAraNabhUta azubha upayoga se dUra rahakara svargasukha ke kAraNabhUta zubha upayoga meM tatpara rahanA ucita hai| AcArya pUjyapAda ne isa abhiprAya ko ina zabdoM meM vyakta kiyA gayA hai 1. pravacanasAra 3,45-60 2. pravacanasAra 1,11-12 30 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #33 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varaM vrataH padaM devaM nAvatarvata nArakam / chAyA''tapasthayorbhedaH pratipAlayatormahAn / / - iSTopadeza AcArya guNabhadra ne bhI isI abhiprAya ko prakArAntara se isa prakAra vyakta kiyA hai--- zubhAzubhe puNya-pApe sukhaduHkhe ca SaTtrayam / hitamAdhamanuSTheyaM zeSatrayamathAhitam / / tatrApyAdya parityAjyaM zeSau na sta: svataH svayam / zubhaM ca zuddha tyaktvAnte prApnoti paramaM padam / / -AtmAnuzAsana 336-40 siddhAnta ke marmajJa paM0 ToDaramala ne bhI zuddhopayoga ko upAdeya tathA zubhopayoga aura azubhopayoga donoM ko heya batalAte hue bhI yaha abhiprAya prakaTa kiyA hai ki jahA~ zuddhopayoga nahIM ho sakatA hai vahA~ azubhapayoga ko chor3a kara zubhopayoga meM pravRtta honA hitakara hai / kAraNa yaha ki zubhopayoga meM jahA~ bAhya vrata-saMyama Adi meM pravRtti hotI hai vahA~ azubhopayoga ke rahane para hiMsAdirUpa bAhya asaMyama meM pravRtti hotI hai jo jIva ko mokSamArga se bahuta dUra le jAnevAlA hai| pahale azubhopayoga chUTakara zubhopayoga ho aura phira zubhopayoga chUTakara zuddhopayoga, ho, yahI kramaparipATI hai|' isa ke pUrva eka zaMkA kA samAdhAna karate hue unhoMne yaha bhI spaSTa kiyA hai ki jo vratasaMyamAdi ko saMsAra kA kAraNa mAnakara unheM chor3anA cAhatA hai vaha nizcita hI hiMsAdi pApAcaraNa meM pravRtta hone vAlA hai, jo nArakAdi vargati kA kAraNa hai / isalie ise aviveka hI kahA jaayegaa| isake atirikta yadi vratAdi rUpa pariNati se haTakara vItarAga udAsIna bhAvarUpa zuddhopayoga hotA hai to yaha utkRSTa hI rahegA, kintu vaha nIce kI dazA meM sambhava nahIM hai, isalie vratAdi ko chor3akara svecchAcArI honA yogya nahIM hai| isase yaha niSkarSa nikalatA hai ki jo uparyukta vastusthiti ko na samajhakara yA buddhipuraHsara usakI upekSA kara yaha kahate haiM ki AtmotkarSa ke sAdhanabhUta jo samayasAra Adi adhyAtma grantha haiM ve hI paThanIya haiM; inake atirikta anya karmagrantha Adi ke adhyayana se kucha Atmahita honevAlA nahIM hai, unakA yaha kathana AtmahitaiSI janoM ko digbhrAnta karanevAlA hai| kAraNa yaha ki Upara ke vivecana se yaha spaSTa ho cukA hai ki samyagdarzana, jJAna aura cAritrasvarUpa jo mokSamArga hai usameM kramika utkarSa prAyaH inhIM granthoM ke adhyayana aura manana-cintana se sambhava hai| jIva kA svarUpa kaisA hai, vaha karma se sambaddha kisa prakAra se ho rahA hai, tathA vaha karmabandhana se chaTakArA kaise pA sakatA hai| isakA paricaya aise hI granthoM se prApta honevAlA hai / isa prakAra kramika vikAsa ko prApta hokara Atmahitecchuka bhavya jIva prayojanIbhUta tattvajJAna ko prApta karake jaba Atma-para-viveka se vibhUSita ho jAtA hai taba yadi vaha ukta samayasAra Adi adhyAtma granthoM kA adhyayana va manana-cintana karatA hai to yaha usake lie sarvotkRSTa pramANita hone vAlA hai| vidheya mArga to yahI hai, ise koI bhI vivekI asvIkAra nahIM kara 1. mokSamArgaprakAzaka (di0 jaina svAdhyAyamandira TrasTa, sonagar3ha) pR0 255-56 2. mokSamArgaprakAzaka (di0 jaina svAdhyAyamandira TrasTa, sonagar3ha) pR0 253-54 prastAvanA | 31 Page #34 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sakatA hai / yaha smaraNIya hai ki AtmotkarSa vAkapaTutA para nirbhara nahIM hai, vaha to anta:karaNa kI preraNA para nirbhara hai / jitane aMza meM usake antaHkaraNa se rAga-dveSa haTate jAyeMge utane aMza meM vaha AtmotkarSa meM agrasara hotA jaayegaa| yahI zuddhopayoga ke unmukha hone kA mArga hai / vratasaMyamAdirUpa zubhopayoga to taba nizcita hI chUTegA, vaha kabhI sAkSAt mukti kA sAdhana nahIM ho sakatA hai| isa prakAra se yaha nizcita hotA hai ki zuddhopayoga jahA~ sarvathA upAdeya aura azubhopayoga sarvathA heya hai vahA~ zubhopayoga kathaMcit upAdeya aura kathaMcit heya hai| amRtacandra sUri A0 kundakunda ke samayasAra Adi AdhyAtmika granthoM ke rahasya ke udghATaka haiM / unakI eka maulika kRti 'puruSArthasiddhayupAya' hai, jise apUrvazrAvakAcAra grantha kahanA cAhie / isameM unhoMne sallekhanA ke sAtha zrAvaka ke bAraha vratoM kA varNana karate hue usa prasaMga meM yaha spaSTa kara diyA hai ki jo vrata-saMrakSaNa ke lie nirantara ina samasta zIloM kA pAlana karatA hai usakA mukti-lakSmI pativarA ke samAna utsuka hokara svayaM varaNa karatI hai-use mukti prApta hotI hai|' isakA abhiprAya yahI hai ki zubhopayogasvarUpa vrata-saMyamAdi saMsAra ke hI kAraNa nahIM haiM, paramparayA ve mokSa ke bhI prApaka haiM / samanvayAtmaka dRSTikoNa kI AvazyakatA yaha suvidita hai ki jaina siddhAnta meM anekAnta ko mahattvapUrNa sthAna prApta hai / yadi usakA anusaraNa kiyA jAye to virodha ke lie koI sthAna nahIM rhtaa| jina amRtacandra sUri aura unake puruSArthasiddhayupAya kA Upara ullekha kiyA gayA hai unhoMne isa mahattvapUrNa grantha ko prArambha karate hue maMgalasvarUpa kevalajJAnarUpa paraMjyoti ke jayakArapUrvaka usa anekAnta ko namaskAra kiyA hai jo paramAgama kA bIja hokara samasta dravyAthika-paryAyAthika nayoM ke vilAsa rUpa nityaanitya va zuddha-azuddha Adi paraspara viruddha pratIta honevAle dharmoM ke virodha ko isa prakAra se dUra karatA hai jisa prakAra ki koI nirdoSa AkhoMvAlA sUjhatA puruSa hAthI ke kAna, sUMDha va pAMva Adi kisI eka-eka aMga ko TaTolakara use hI pUrA hAthI mAnanevAle kinhIM janmAndhoM ke pArasparika vivAda ko dUra kara detA hai / yaha bhI dhyAtavya hai ki amRtacandra sUri ne paramAgama ko tInoM lokoM kA advitIya netra ghoSita kiyA hai| ___ inhIM amRtacandra sUri kA jo dUsarA 'tattvArthasAra' grantha hai usameM unhoMne jIvAjIvAdi sAta tattvoM kA vivecana kiyA hai| anta meM unhoMne vahA~ usa saba kA upasaMhAra karate hue mumukSu bhavyajanoM ko preraNA dI hai ki isa prakAra se pramANa, naya, nikSepa, nirdeza-svAmitva Adi aura satsaMkhyA Adi ke Azraya se sAta tattvoM ko jAnakara unheM usa mokSamArga kA Azraya lenA cAhie jo nizcaya aura vyavahAra kI apekSA do prakAra se sthita hai| unameM nizcaya mokSamArga sAdhya aura vyavahAra mokSamArga usakA sAdhana hai| zuddha AtmA kA jo zraddhAna, jJAna aura upekSA-rAga-dveSa ke parityAgapUrvaka madhyasthatA-hai; yaha samyaktva, jJAna aura cAritrarUpa 1. iti yo vratarakSArtha satataM pAlayati sakalazIlAni / ___varayati pativareva svayameva samutsukA zivapada-zrIH // 18 // 2. pu0 si0 1-3 32 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #35 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nizcaya mokSamArga hai| tathA parasvarUpa se jo zraddhAna, jJAna aura upekSA hai vaha ukta ratnatrayasvarUpa vyavahAra mokSamArga hai, ityAdi / isa prakAra se unhoMne eka mAtra nizcaya kA mAlambana lekara na to vyavahAra mokSamArga ko asvIkAra kiyA hai aura na use heya hI kahA hai, balki unhoMne use nizcaya mokSamArga kA sAdhaka hI nirdiSTa kiyA hai| isase nizcita hai ki vastusvarUpa kA yathArtha vicAra va nirNaya rAga-dveSa ko chor3a madhyastha rahate hue anekAntAtmaka dRSTikoNa se hI kiyA jA sakatA hai, jo sva-para ke lie hitakara hogA / jo AtmahitaiSI vyavahAra aura nizcaya ko yathArtha rUpa se jAnakara durAgraha se rahita hotA huA madhyastha rahatA hai vahI dezanA ke paripUrNa phala ko prApta karatA hai| -(pu0 si0 8) amRtacandra sUri ne apane 'samayasAra-kalaza' meM yaha bhI spaSTa kiyA hai ki jinAgama dravyArthika aura paryAyArthika athavA zuddhanaya aura azuddha naya ina donoM ke virodha ko naSTa karanevAlA hai, vaha vivakSAbheda se vastusvarUpa kA nirUpaNa karatA hai / vahA~ usakA dyotaka cihna (hetu) 'syAt' pada hai, use syAdvAda' yA kathaMcid vAda kahA jAtA hai / udAharaNasvarUpa use zubhopayoga kI upAdeyatA aura iyattA ke rUpa meM pIche spaSTa bhI kiyA jA cukA hai| jo bhavya darzanamohasvarUpa mithyAdarzana se rahita hokara usa jinAgama meM ramate haiM-surucipUrvaka usakA abhyAsa karate haiM .-ve hI yathArtha meM nayapakSa se rahita hote hue paraMjyotisvarUpa nirbAdha samayasAra ko dekhate haiM, arthAt usake rahasya ko samajhate haiM / Age vyavahAranaya kI kahAM kitanI upayogitA hai, ise bhI spaSTa karate hue vahA~ yaha kahA gayA hai ki jo vizeSa tattvAvabodha se rahita nIce kI avasthA meM sthita haiM unake lie vyavahAranaya hAtha kA sahArA detA hai-vastasvarUpa ke samajhane meM sahAyaka hotA hai| kintu jo para ke samparka se rahita zuddha jJAna-darzanasvarUpa cetana AtmA kA abhyantara meM avalokana karane lage haiM unake lie vaha vyavahAra naya nirarthaka ho jAtA hai| -(sa0 kalaza 4-5) isa prakAra adhyAtma ke marmajJa hote hue amRtacandra sUri ne jo anekAnta ko mahattva diyA hai aura tadanusAra hI prasaMgaprApta tattva kA vivecana kiyA hai-usameM kahIM kisI prakAra kA kadAgraha nahIM hai-unakA vaha Adarza mumukSuoM ke lie grAhya honA caahie| AtmA kA hita vItarAgapUrNa dRSTi me hai, kisI prakAra kI pratiSThA va pralobhana meM vaha sambhava nahIM hai / kundakunda ko vyavahAra kA pratiSedhaka nahIM kahA jA sakatA ____ Upara ke vivecana se yaha spaSTa ho cukA hai ki A0 kundakunda adhyAtma pradhAna hokara bhI vyavahAra ke virodhI nahIM rahe haiM / yaha unake samayasAra ke sAtha anya granthoM-jaise paMcAstikAya, pravacanasAra, niyamasAra, darzanaprAbhRta, cAritraprAbhUta, dvAdazAnuprekSA Adi ke adhyayana 1. svayaM AcArya kundakunda ne syAdvAda ke mahattva ko isa prakAra se pratiSThApita kiyA hai siya atthi Natthi uhayaM avvattavvaM puNo ya tattidayaM / davvaM khu sattabhaMgaM AdesavaseNa saMbhavadi / / -paMcAstikAya, 14 asthi ti ya Natthi tti ya havadi avattavvamidi dvvN|| pajjaeNa du keNa vi tadubhayamAdiTThamaNNaM vA / / -pra0sA02-23 prastAvanA/33 Page #36 -------------------------------------------------------------------------- ________________ se suspaSTa hai / ve jina va jinAgama ke bhakta rahate hue puNyavardhaka kriyAoM ke virodhI nahIM rahe haiM / yadi ve puNyavardhaka kriyAoM ke virodhI hote to prAya: apane sabhI granthoM ke Adi va anta guNAnurAga se prerita hokara arahanta, siddha aura nAmanirdezapUrvaka, vividha tIrthaMkaroM ko namaskAra Adi kyoM karate ? para unhoMne unakI bhaktipUrvaka vandanA va namaskAra Adi kiyA hai / pravacanasAra ko prArambha karate hue to unhoMne vardhamAna, zeSa (23) tIrthaMkara, arahaMta, siddha, gaNadhara adhyApakavarga ( upAdhyAya) aura sarvasAdhuoM ko namaskAra kiyA hai / yaha unakI guNAnurAgapUrNa bhakti puNyavardhaka hI to hai, jo svargasukha kA kAraNa mAnI jAtI hai / ' unhoMne rAga-dveSa evaM karma-phala se anirlipta zuddha AtmA ke svarUpa ke atirikta anya pudgala Adi dravyoM kI bhI prarUpaNA kI hai| unakA paMcAstikAya grantha to pUrNatayA dravyoM aura padArthoM kA hI prarUpaka hai / isameM unhoMne una dravyoM aura padArthoM kA nirUpaNa karake anta meM usa sabakA upasaMhAra karate hue yaha hArdika bhAvanA vyakta kI hai ki maiMne pravacana - bhakti se prerita hokara mArgaprabhAvanA ke lie pravacana ke sArabhUta-dvAdazAMgasvarUpa paramAgama ke rahasya ke prarUpaka - isa paMcAstikAyasUtra ko kahA hai| 3 yahA~ yaha jJAtavya hai ki AcArya kundakunda ke samakSa kauna-sA pravacana rahA hai, jisakA gambhIra adhyayana karake unhoMne mArgaprabhAvanA ke lie usake sArabhUta prakRta paMcAstikAya grantha ko racA hai / SaTkhaNDAgama meM nirdiSTa zrutajJAna ke 41 paryAyanAmoM meM eka pravacana bhI hai ( sUtra 5, 5, 50 ) / dhavalAkAra ne isa 'pravacana' zabda ke artha ko spaSTa karate hue pUrvApara virodhAdi doSoM se rahita niravadya artha ke pratipAdaka prakRSTa zabda-kalApa ko pravacana kahA hai / Age unhoMne yahIM para varNaM-paMktisvarUpa dvAdazAMga zruta ko va prakArAntara se dvAdazAMga bhAvazruta ko bhI pravacana kahA hai / isake pUrva prasaMgaprApta usI kA artha unhoMne dvAdazAMga aura usameM honevAle dezavratI, mahAvratI aura samyagdRSTi bhI kiyA hai| isase itanA to spaSTa hai ki unake samakSa dravya-padArthoM kA prarUpaka koI mahattvapUrNa Agama grantha rahA hai, jisake AdhAra se unhoMne bhavya jIvoM ke hitArtha paMcAstikAya paramAgama ko racA hai / yaha bhI sambhava hai ki AcAryaparamparA se prApta ukta dravya padArtha viSayaka vyAkhyAna ke Azraya se hI unhoMne usakI racanA kI ho| isase yaha to spaSTa hai ki ve Agama-granthoM ke adhyayana-adhyApana ke virodhI nahIM rahe haiM / AcArya kundakunda lokahitaiSI zramaNa rahe haiM / unakI saMsAraparibhramaNa se pIr3ita prANiyoM ko usa dukha se mukta karAne kI Antarika bhAvanA prabala rahI hai / isI se unhoMne apane samayasAra Adi granthoM meM parigraha-pApa kA prabala virodha kiyA hai / parigraha yadyapi mUrcchA yA mamatva bhAva ko mAnA gayA hai, phira bhI jaba taka bAhya parigraha kA parityAga nahIM kiyA jAtA hai taba taka 'mama idaM' isa prakAra kI mamatva buddhi kA chUTanA sambhava nahIM hai / sambhavataH 1. arahaMta - siddha- cediya-pavayaNabhatto pareNa niyameNa / jo kuNadi tavokammaM so suralogaM samAdiyadi || - paMcAstikAya 171 2. jaise pravacanasAra 2, 35-52, niyamasAra 20 37 ityAdi / 3. paMcAstikAya 173 ( isake pUrva kI gAthA 103 bhI dekhI jA sakatI hai) / 4. dhavalA pu0 13, pR0 250 va 283 tathA pu08, pR0 0 5. pravacanasAra 3, 16-20 34 / SaTkhaNDAgama- parizIlana Page #37 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavAn pArzva prabhu ke nirvANa ke pazcAt zramaNoM meM bhI parigraha ke prati moha dikhane lagA thaa| isase A0 kundakanda ne vastrAdi bAhya parigraha ke parityAga para atyadhika jora diyA hai| aisA unhoMne kisI prakAra ke rAga-dveSa ke vazIbhUta hokara athavA kiso pakSa yA vyAmoha meM par3hakara nahIM kiyA, balki usa bAhya parigraha ko mokSamArga meM bAdhaka jAnakara hI unhoMne usakA prabala virodha kiyA hai| ____'darzanaprAbhUta' meM unhoMne yaha spaSTa kahA hai ki samyaktva se jJAna (samyagjJAna), jJAna se padArthoM kI upalabdhi aura usase sevya-asevya kA parijJAna hotA hai tathA jo sevya-asevya ko jAnatA hai vaha duHzIlatA-- asevya ke sevanarUpa durAcaraNa ko-chor3akara vrata-sayamAdi ke saMrakSaNarUpa zIla se vibhUSita ho jAtA hai, jisa ke phala se use abhyudaya-+paraloka meM svargA sukha-aura tatpazcAt nirvANa (zAzvatika mokSasukha) prApta ho jAtA hai|' Age unhoMne yahIM para yaha bhI spaSTa kiyA hai ki jo chaha dravyoM, nau padArthoM, pAMca astikAyoM aura sAta tattvoM ke svarUpa kA zraddhAna karatA hai use samyagdRSTi jAnanA caahie| jinendradeva ne jIvAdi ke zraddhAna ko vyavahAra samyaktva aura AtmazraddhAna ko nizcaya samyaktva kahA hai| isa prakAra jinopadiSTa samyagdarzanarUpa ratnatraya ko jo bhAva se dhAraNa karatA hai vaha mokSa ke sopAnasvarUpa usa ratnatraya meM sArabhUta samyaktvarUpa prathama sopAna para ArUr3ha ho jAtA hai| jo zakya hai usakA AcaraNa karanA cAhie, para jo zakya nahIM hai usakA zraddhAna karanA caahie| isa prakAra se zraddhAna karane vAle jIva ke kevalI jinadeva ne samyaktva kahA hai| caritraprAbhUta meM unhoMne sAgAra athavA gRhastha ke darzanika, pratika Adi gyAraha sthAnoM (pratimAoM) kA nirdeza karate hue bAraha bhedasvarUpa saMyamAcaraNa kA-zrAvaka ke vratoM kA nirUpaNa kiyA hai| dvAdazAnuprekSA meM bhI unhoMne dharmAnuprekSA ke prasaMga meM sAgAradharma aura anagAradharma donoM kA pratipAdana kiyA hai| isa sArI sthiti ko dekhate hue kyA yaha kalpanA kI jA sakatI hai ki A. kundakunda vyavahAra mArga ke virodhI rahe haiM ? kadApi nhiiN| unhoMne samayasAra meM jo vyavahAra mArga kA virodha kiyA hai vahA~ parigraha meM uttarottara bar3hatI huI prANiyoM kI Asakti ko dekhakara hI vaisA vivecana kiyA hai, anyathA ve apane anya granthoM meM vyavahAra samyaktva-cAritra Adi kI carcA nahIM kara sakate the| ve arahanta Adi ke svayaM bhI kitane bhakta rahe haiM, yaha bhI upayukta vivecana se spaSTa hai| upasaMhAra uparyukta vivecana vastusthiti kA paricAyaka hai| use samajhakara jo mahAnubhAva yathArtha meM 1. darzanaprAbhUta 15-16. 2. darzanaprAbhRta 16-22 3. cAritraprAbhRta 21-37 4. dvAdazAnuprekSA 68-82 prastAvanA | 35 Page #38 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sva-para kalyANa ke icchuka haiM unheM kisI prakAra kI pratiSThA yA pralobhana meM na par3akara eka mAtra samayasAra ke adhyayana se AtmakalyANa hone vAlA hai, isa kadAgraha ko chor3a kara A0 kandakanda ke paMcAstikAya va pravacanasAra Adi anya granthoM ke bhI adhyayana kI preraNA karanA cAhie / isake atirikta tattvArthasUtra, mUlAcAra, iSTopadeza, samAdhizataka aura puruSArthasiddhayupAya Adi granthoM kA svAdhyAya karanA bhI hitakara hogaa| samayasAra uccakoTi kA adhyAtma grantha hai, isakA koI bhI buddhimAn viSedha nahIM kara sakatA hai| para usameM kisa dRSTi se tattva kA vivecana kiyA gayA hai, ise samajha lenA Avazyaka hai, anyathA digbhrama ho sakatA hai / isake lie yathAyogya anya granthoM kA svAdhyAya bhI apekSita hai / jIva kA antima lakSya karma bandhana se mukti pAnA hI honA caahie| bAhya vrata-saMyamAdi kA vidhAna usI kI pUrti ke lie kiyA gayA hai| __antima nivedana jisa SaTkhaNDAgama se sambaddha yaha parizIlana likhA gayA hai usakA sampAdana-prakAzana kArya sva. DaoN0 hIrAlAla jI ke tattvAvadhAna meM san 1938 meM prArambha hokara 1958 taka lagabhaga bIsa varSa claa| usake antima arthAta chaThe khaNDa mahAbandha ko chor3a pUrva ke pA~ca khaNDa dhavalA TIkA aura hindI anuvAda ke sAtha 'seTha zitAbarAya lakSmIcanda jaina sAhityoddhAraka phaNDa kAryAlaya' se prakAzita hue haiN| unameM prArambha ke tIna bhAga paM0 phUlacandra jI siddhAntazAstrI aura paM0 hIrAlAla jI siddhAntazAstrI ke sahayoga se sampAdita hokara prakAzita hue haiN| Age ke cauthA aura pAMcavA~ ye do bhAga paM0 hIrAlAla jI zAstrI ke sahayoga se sampAdita hae haiM / chaThA bhAga cala hI rahA thA ki paM0 hIrAlAla jI kA sahayoga nahIM rahA / taba DaoN0 hIrAlAla jI ne usake Age ke kArya ko cAlU rakhane ke lie mujhase anurodha kiyaa| usa samaya kI paristhiti ko dekhakara maiMne usake sambandha meM apekSita kucha vizeSa UhApoha na karate hae unake anurodha ko svIkAra kara liyaa| yaha smaraNIya hai ki usa samaya maiM amarAvatI meM rahatA huA dhavalA kAryAlaya meM baiThakara DaoN. hIrAlAla jI ke tattvAvadhAna meM jaina saMskRtisaMrakSaka saMgha, solApura kI ora se tiloyapaNNattI kA kArya kara rahA thaa| isa prakAra DaoN0 sA0 ke anurodha ko svIkAra kara maiM SaTkhaNDAgama ke Age ke kArya ko sampanna karAne meM laga gayA / tadanusAra merA sambandha SaTakhaNDAgama ke adhUre chaThe bhAga se jur3akara usake antima solahaveM bhAga taka banA rhaa| bIca meM yathAsambhava paM0 phUlacanda jI siddhAntazAstrI kA bhI sahayoga upalabdha hotA rahA hai| ___ antima bhAga prakAzita karate hue DaoN0 hIrAlAla jI kI taba yaha icchA rahI AyI ki vartamAna grantha kI tADapatrIya pratiyoM ke jo phoTo upalabhya haiM unase sampUrNa grantha kA milAna kara pAThabhedoM ko aMkita kara diyA jAya / pUrva ke pratyeka bhAga kI prastAvanA meM jo kucha vicAra kiyA gayA hai tathA pariziSToM meM jo sAmagrI dI gaI hai usa sabako apekSita saMzodhana ke sAtha saMkalita kara isa bhAga meM de diyA jAya / digambara, zvetAmbara evaM anya bauddhAdi sampradAyagata karma se sambaddha sAhitya ke sAtha tulanAtmaka dRSTi se vicAra kara use bhI isa bhAga meM samAviSTa kara diyA jAya / para unakA svAsthya usa samaya gira rahA thA va isa prakAra ke kaThora parizrama yogya vaha nahIM thaa| isase unhoMne usa antima bhAga ko adhika samaya taka roka rakhanA ucita 36 / SaTakhaNDAgama-parizIlana Page #39 -------------------------------------------------------------------------- ________________ na samajha use prakAzita karA diyaa| phira bhI unakI vaha sadacchiA banI rhii| taba unhoMne yaha bhI vicAra kiyA ki uparyukta apekSita sArI sAmagrI ko yathAvakAza taiyAra kara use eka svatantra jilda meM samAviSTa karake prakAzita karA diyA jAya / apanI isa manogata bhAvanA ko unhoMne antima bhAga ke 'sampAdakIya' meM vyakta bhI kiyA hai| kintu unake svAsthya meM yatheSTha sudhAra nahIM huaa| isake atirikta jina anya kAryoM kA uttaradAyitva unake Upara rahA unheM bhI pUrA karanA Avazyaka thaa| aisI paristhiti meM ve apanI usa manogata bhAvanA ko caritArtha nahIM kara ske| antataH san 1973 meM unakA dukhada svargavAsa ho gyaa| idhara maiM bhI hastagata kucha anya kAryoM meM, vizeSakara 'jaina lakSaNAvalI' ke kArya meM, vyasta thaa| icchA rakhate hue bhI taba maiM usa kArya ko hAtha meM nahIM le sakA / pazcAt 'jana lakSaNAvalI ke kArya se avakAza milane para, maiMne socA ki apanI yogyatA ke anusAra yadi maiM sva0 DaoN0 sA0 kI usa sadicchA ko kucha aMza meM pUrNa kara sakatA hU~ to kyoM na usake lie kucha prayatna kiyA jAya / tadanusAra maiMne usake lie eka yojanA banAI va svAsthya kI jitanI kucha anukUlatA rahI, usa kArya ko prArambha kara diyaa| isa prakAra yathAsambhava usa kArya ko karate hue use isa rUpa meM sampanna kiyA hai| sva0 DaoN0 sA0 kI jo eka yaha icchA rahI hai ki grantha kI tAr3apatrIya pratiyoM se milAna kara pAThabhedoM ko aMkita kara diyA jAya, usa sambandha meM yaha spaSTa kara denA cAhatA hai ki 'jaina saMskRti saMrakSaka saMgha, solApura' meM rahate hue maiMne upalabdha eka prati ke phoTo para se, sva0 candrarAjayyA zAstrI ke sAtha, milAna karake lagabhaga prakAzita dasa bhAgoM ke pATha-bhedoM ko saMkalita kara liyA thA, jinakA upayoga alabhya bhAgoM ko dvitIya AvRtti meM ho rahA hai| candrarAjayyA zAstrI purAnI kAnaDI lipi se acche paricita the / unako grantha ke vAcana meM kacha bhI kaThinAI nahIM huii| ___khyAtiprApta vidvAn sva0 DaoN0 hIrAlAla jI pAzcAtya praNAlI Adi se adhika paricita rahe haiN| isase ve use jisa rUpa meM prastuta karanA cAhate the usa rUpa meM use prastuta karanA mere lie zakya nahIM rahA / kAraNa spaSTa hai ki merI usa prakAra kI yogyatA nahIM rahI hai| phira bhI usa ora merI ruci aura lagana rahI hai tathA grantha se bhI kucha paricita thaa| isase merA usake lie kucha prayatna rahA hai| isa prakAra DaoN0 sA0 ke dvArA nirdhArita viSayoM meM se jinheM meM prastuta kara sakatA thA unheM isameM samAviSTa kiyA hai| isa duSkara kArya meM maiM kahA~ taka saphala ho sakA hU~ tathA vaha kucha upayogI bhI ho sakA hai yA nahIM, isakA nirNaya to vijJa pAThaka hI kara skeNge| merI to grantha se kucha saMlagnatA rahane tathA sva0 DaoN0 sA0 kI uparyukta sadbhAvanA kI ora dhyAna banA rahane se maiMne yathAsambhava use sampanna karane kA prayatna kiyA hai| merA to sahRdaya pAThakoM se yahI anurodha hai ki apane uttarottara girate hue svAsthya aura smRtibhraMza kI sthiti meM mujhase isameM aneka bhUleM ho sakatI haiM tathA usake lie apekSita kitane hI grantha mujhe yahAM sulabha nahIM hue haiM, isase vidvAn pAThaka unheM sudhAra lene kA anugraha kreN| AbhAra prastuta 'SaTkhaNDAgama-parizIlana' ko prArambha karate hue maiMne jo usakI yojanA banAyI prastAvanA / 37 Page #40 -------------------------------------------------------------------------- ________________ thI use sammatyartha siddhAntAcArya paM. kailAzacandra jI zAstrI ke pAsa bhejI thii| paNDita jI ne use uttama batAkara kucha sujhAvoM ke sAtha apanI sammati dete hue isa kArya ke lie mujhe protsAhita kiyA hai| isa grantha ke lie unake prati apanI hArdika kRtajJatA prakaTa karatA haiN| vidyAvAridhi DaoN0 jyotiprasAda jI se maiMne isake viSaya meM aMgrejI meM apanA vaktavya likha dene kA anurodha kiyA thA, jise svIkAra kara unhoMne use 'pradhAna sampAdakIya' ke rUpa meM de diyA hai| isa anugraha ke lie maiM unakA vizeSa AbhAra mAnatA huuN| paM0 gopIlAla jI 'amara' ne grantha ke sampAdana prakAzana se sambandhita kucha sujhAva diye the| isake lie maiM unheM sAdhuvAda detA hU~ / merI kaniSTha putravadhU sau0 aMjanA ema0e0 grantha kI pANDulipi Adi ke karane meM sahAyatA karatI rahI hai isake lie maiM usake bhAvI ujjvala utkarSa kI hI apekSA karatA hai| bhAratIya jJAnapITha ke adhyakSa zrImAn sAhU zreyAMsaprasAda jI aura maiMnejiMga TrasTI zrImAn sAhU azokakumAra jI ne bahuvyayasAdhya prastuta grantha ko jJAnapITha ke antargata 'matidevI jaina granthamAlA' ke prakAzana kAryakrama meM svIkAra kara use prakAzita karA diyA hai| isa anugraha ke lie maiM unakA atizaya kRtajJa huuN| isameM pUrA sahakAra jJAnapITha ke bhUtapUrva nidezaka va vartamAna meM salAhakAra bAbU lakSmIcandra jI jaina tathA vartamAna nidezaka zrI bizana TaMDana jI kA rahA hai / isake lie maiM Apa donoM mahAnubhAvoM kA hRdaya se AbhAra mAnatA huuN| sva0 sAhU zAnti prasAda jI aura unakI suyogya patnI dharmavatsalA sva. ramArAnI dvArA deza-videza meM pratiSThAprApta 'bhAratIya jJAnapITha' jaisI jisa lokopakAraka saMsthA ko sthApita kiyA gayA hai usake dvArA cAlU apUrva kArya, vizeSakara sAhityika, cirasmaraNIya rahane vAlA hai / uttama sAhityasrajetAoM ko to usase paryApta protsAhana milA hai| ___DaoN0 gulAbacandra jI ne prastuta prakAzana ko surucipUrNa evaM sundara banAne ke lie jo tanmaya hokara usake mudraNa Adi kA kArya karAyA hai vaha sarAhanIya hai| maiM isake lie unheM atizaya dhanyavAda detA huuN| ___ isa prakAra uparyukta sabhI mahAnubhAvoM kI sadbhAvanA aura sahayoga se hI yaha gurutara kArya sampanna huA hai, jise sampanna hotA huA dekha maiM atizaya prasannatA kA anubhava kara rahA huuN| haidarAbAda dIpAvalI-vIranirvANa saM0 2513 2 navambara 1686 -bAlacandra zAstrI 18 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #41 -------------------------------------------------------------------------- ________________ viSayAnukramaNikA viSaya pRSThAMka SaTkhaNDAgama-pIThikA granthanAma aura khaNDavyavasthA granthakAra zratapaMcamI kI prasiddhi arthakartA granthakartA uttarottara-tantrakartA siddhAnta kA adhyayana indranandi-zrutAvatAra kI vizeSatA anyatra mAghanandI kA ullekha prAkRta paTTAvalI prAkRta paTTAvalI kI vizeSAe~ arhadabalI kA ziSyatva dharasenAcArya va yoniprAbhUta grantha kI bhASA vivecana-paddhati praznottara zailI anuyogadvAroM kA vibhAga ogha-Adeza cUlikA nikSepa va naya sUtraracanA cUrNisUtra vibhASA kucha nizcita zabdoM kA prayoga aneka zabdoM kA upayoga zabdoM kI punarAvRtti 9Uw 0 0 Page #42 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlagranthagata viSaya kA paricaya prathama khaNDa : jIvasthAna 1. satprarUpaNA 2. dravyapramANAnugama 3. kSetrAnugama 4. sparzanAnugama 5. kAlAnugama 6. antarAnugama 7. bhAvAnugama 8. alpabahutvAnugama jIvasthAna-cUlikA 1. prakRtisamutkIrtana 2. sthAnasamutkIrtana 3. prathama daNDaka 4. dvitIya daNDaka 5. tRtIya daNDaka 6. utkRSTa sthiti 7. jaghanya sthiti 8. samyaktvotpatti hai. gati-Agati dvitIya khaNDa : kSudrakabandha bandhakasattva 1. eka jIva kI apekSA svAmitva 2. eka jIva kI apekSA kAlAnugama 3. eka jIva kI apekSA antarAnugama 4. nAnA jIvoM ko apekSA bhaMgavicaya 5. dravyapramANAnuma 6. kSetrAnugama 7. sparzanAnugama 8. nAnA jIvoM kI apekSA kAlAnugama 6. nAnA jIvoM kI apekSA bhaMgavicaya 10. bhAgAbhAgAnugama 11. alpabahutvAnugama mahAdaNDaka (cUlikA) tRtIya khaNDa : bandhasvAmitvavicaya ogha prarUpaNA 40 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #43 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdezaprarUpaNA 72-103 999 . MGN. caturtha khaNDa : vedanA 1. kRti anuyogadvAra 2. vedanA anuyogadvAra 1. vedanA-nikSepa 2. vedanA-nayavibhASaNatA 3. vedanAnAmavidhAna 4. vedanAdra vyavidhAna cUlikA 5. vedanAkSetravidhAna 6. vedanAkAlavidhAna cUlikA 1 cUlikA 2 7. vedanAbhAvavidhAna culikA 1 cUlikA 2 calikA 3 8. vedanApratyayavidhAna 6. vedanAsvAmitvavidhAna 10. vedanAvedanAvidhAna 11. vedanAgatividhAna 12. vedanA-anantaravidhAna 13. vedanAsaMnikarSavidhAna 14. vedanAparimANavidhAna 15. vedanAbhAgavidhAna 16. vedanAalpabahutva 4 MIMG- 103-35 103 107 106 paMcama khaNDa : vargaNA 1. sparza (3) 2. karma (4) 3. prakRti (5) 4. bandhana (6) 1. bandha 2. bandhaka 3. bandhanIya (vargaNA Adi 1-8 anuyogadvAra) vargaNA anuyogadvAra meM vargaNAnikSepa Adi 16 anu0 117 121 121 121 viSayAnukramaNikA / 41 Page #44 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 122 vargaNA ke bheda-prabheda 121 (1) vargaNAnikSepa (2) vargaNAnayavibhASaNatA 112 vargaNAdi 8 anuyogadvAragata dUsare vargaNAdravyasamudAhAra meM vargaNAprarUpaNA va vargaNAnirUpaNAdi 14 anuyogadvAra 122 vargaNAprarUpaNA meM ekapradezika paramANupudgala vargaNAdi 23 vargaNAoM kA nirdeza 122 dUsare vargaNAnirUpaNA meM bheda va bhedasaMghAta Adi se utpanna hone kA vicAra 123 vargaNAdhra vAdhra vAnugama Adi zeSa 12 anuyogadvAroM kI prarUpaNA ___na kiye jAne viSayaka zaMkA-samAdhAna 123 bAhya vargaNA meM zarIrizarIraprarUpaNA Adi 4 anuyogadvAra 124 (1) zarIrizarIraprarUpaNA (2) zarIraprarUpaNA (3) zarIravisrasopacayaprarUpaNA 131 (4) visrasopacayaprarUpaNA 132 meM nigoda jIvoM kI utpati va maraNa Adi kA vicAra lh sh s 133 135-42 SaSTha khaNDa: mahAbandha 1. prakRtibandha 2. sthitibandha 3. anubhAgabandha 4. pradezabandha 138 136 140 SaTakhaNDAgama kI anya granthoM se tulanA 143 144 148 150 1. SaTkhaNDAgama va kaSAyaprAbhata donoM granthoM meM samAnatA donoM grantha meM vizeSatA 2. SaTkhaNDAgama va mUlAcAra donoM granthagata samAnatA upasaMhAra mUlAcAra kA kartRtva 3. SaTkhaNDAgama aura donoM meM viSayavivecana kI samAnatA upasaMhAra 4. SaTkhaNDAgama aura karmaprakRti 151 156 160 162 181 42 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #45 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 204 223 227 viSayaprarUpaNA meM zabdArthagata samAnatA 183 donoM granthagata vizeSatA 164 5. SaTkhaNDAgama aura sarvArthasiddhi 167 sa0si0 meM kI gayI 'satsaMkhyA' Adi sUtra (1-8) kI vyAkhyA SaTkhaNDAgama para AdhArita 168 anya kucha udAharaNa upasaMhAra 6. SaTkhaNDAgama aura tattvArthavAtika 208 dhavalAkAra dvArA tavA0 kA 'tattvArthabhASya' ke nAma se ullekha 206 ta vA0 ke kartA dvArA Sa0kha0 ke antargata khaNDa va anuyogadvAra __Adi kA ullekha donoM granthagata samAnatA ke kucha udAharaNa 7. SaTakhaNDAgama aura AcArAMga 220 prAstAvika donoM granthagata mana:paryaya aura kevalajJAna viSayaka sandarbho kI samAnatA 221 8. SaTkhaNDAgama aura jIvasamAsa 222 prAstAvika donoM granthagata samAnatA va vizeSatA upasaMhAra 6. SaTkhaNDAgama aura paNNavaNA (prajJApanA) 228 paNNavaNA kA saMkSipta paricaya donoM granthagata samAnatA donoM granthagata mahAdaNDaka viSayaka samAnatA aura vizeSatA donoM granthagata vizeSatA donoM granyagata praznottarazailI meM vizeSatA 246 SaTkhaNDAgama aura prajJApanA meM prAcIna kauna 248 upasaMhAra 10. SaTkhaNDAgama aura anuyogadvArasUtra anuyogadvAra ke raciyatA va racanAkAla anuyogadvAra meM cacita viSaya kA digdarzana aura usakI Sa0kha0 se samAnatA donoM granthoM kI vizeSatA 10kha0 mUla meM jisakA spaSTIkaraNa nahIM hai anuyogadvAra meM usakA spaSTIkaraNa kiyA gayA hai 266 Sa0kha0 kI TIkA dhavalA va anuyogadvAra 270 dhavalA meM prarUpita viSayoM kI anuyogadvAra ke sAtha samAnatA upasaMhAra 275 viSayAnukramaNikA | 43 : Page #46 -------------------------------------------------------------------------- ________________ " .00 11. SaTkhaNDAgama aura nandisUtra nandisUtra meM maMgalapUrvaka sthavirAvalI kA kramanirdeza donoM granthoM meM prarUpita jJAnAvaraNIya aura jJAnaviSayaka samAnatA anya jJAtavya 283 12. SaTkhaNDAgama (dhavalA) aura di0 paMcasaMgraha 284 paM0saM0 kA prathama prakaraNa jIvasamAsa va Sa0kha0 kA jIvasthAna khaNDa 285 dhavalA meM uddhata gAthAeM pracura saMkhyA meM paMcasaMgraha meM upalabdha kyA prastuta pacasaMgraha dhavalAkAra ke samakSa rahA hai ? paMcasaMgraha ke anya prakaraNoM meM bhI dhavalA kI samAnatA vizeSatA 265 vizeSa prarUpaNA 266 13. SaTkhaNDAgama aura gommaTasAra 300 (1) jIvakANDa mUlAcAra tattvArthavAtika granthAntara 318 bIsa prarUpaNAoM kA antarbhAva 316 anyatra se grantha meM AtmasAt kI gayo gAthAoM kI anukramaNikA 320 (2) karmakANDa 324 upasaMhAra rrrr m m ~ ~ 340 SaTkhaNDAgama para TIkAe~ 1. padmanando viracita parikarma 2. zAmakuNDakRta paddhati 3. tumbulUrAcArya kRta cUDAmaNi 4. samantabhadra viracita TIkA 5. vappadeva viracita vyAkhyA 6. A0 vIrasena viracita dhavalA TIkA vicAraNIya samasyA AcArya vIrasena aura unakI dhavalA TIkA guru Adi kA ullekha tathA racanAkAla vIrasena kA vyaktitva siddhAntapArigAmitA jyotirvittva gaNijJatA 341 342 344 345 348-63 348 350 351 352 44 / SaTakhaNDAgama-parizIlana Page #47 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vyAkaraNapaTutA nyAyanipuNatA kAvyapratibhA dhavalAgata viSaya kA paricaya prathama khaNDa : jIvasthAna satprarUpaNA maMgala Adi chaha adhikAra maMgala, maMgalakartA Adi anya chaha adhikAra bhI nirdeza nimitta kA prakArAntara kartA -- arthakartA va granthakartA SaTkhaNDAgama kI racanA kaise huI ? jIvasthAna kA avatAra ( AnupUrvI, nAma, pramANa, vaktavyatA va arthAdhikAra ) nikSepa, naya va anugama bhAvapramANa ke 5 bhedoM meM zrutabheda jIvasthAnagata cUlikAoM kA udgama darzanaviSayaka vicAra upazAmana - kSapaNa vidhi AlApa (bIsa prarUpaNAe~) dravyapramANAnugama (dravyapramANa ke sAtha loka Adi kI prAsaMgika carcA ) kSetrAnugama meM lokasthiti kA vicAra sparzanAnugama (A0 vIrasena dvArA svayambhUramaNa samudra ke Age bhI rAju ke ardhacchedoM ke astitva kI siddhi) kAlAnugama ( dina va rAtri ke 15-15 muhUrtoM kA ullekha ) antarAnugama bhAvAnugama alpabahutvAnugama jIvasthAna - cUlikA ( prakRtisamutkIrtana Adi nau cUlikAe~) (1) prakRtisamutkIrtana (2) sthAnasamutkIrtana (3-5) tIna daNDaka (6) utkRSTa sthiti ( 7 ) jaghanya sthiti (8) samyaktvotpatti (6) gati - Agati 354 358 363 364 365 367 367 " 368 366 370 372 374 376 381 385 388 401 405 412 416 421 427 428 426 430 "" 431 432 433 447 viSayAnukramaNikA / 45 Page #48 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 447 452 dvitIyakhaNDa : kSudrakabandha 'bandha kasatva' va antima 'mahAdaNDaka' ke sAtha 'eka jIva kI apekSA svAmitva' Adi 11 anuyogadvAroM kA spaSTIkaraNa cUlikA-mahAdaNDaka tRtIya khaNDa : bandhasvAmitvavicaya bandhasvAmitva kA udagama va usakA spaSTIkaraNa svodaya-parodayabandha Adi viSayaka 23 prazna tIrthakara prakRti ke bandhaka-abandhaka tIrthakara prakRti ke bandhaka kAraNa 453 455 456 458 456 xxurPage #49 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 486 460 463 465 466 501 (5) vedanAkSetravidhAna padamImAMsAdi tIna anuyogadvAra kSetra kI apekSA jJAnAvaraNa kI utkRSTa-anukaSTa vedanA vedanIya kI anutkRSTa evaM jJAnAvaraNIya kI jaghanya kSetravedanA 488 (6) vedanAkAlavidhAna jJAnAvaraNa kI utkRSTa-anutkRSTa kAlavedanA vedanAkAlavidhAna se sambaddha cUlikA-1 sthitibandhasthAna prarUpaNAdi vedanAkAlavidhAna se sambaddha cUlikA-2 (7) vedanAbhAvavidhAna 462 " , cUlikA-1 ,, , cUlikA-2 (8) vedanApratyayavidhAna (6) vedanAsvAmitva vidhAna (10) vedanAvedanAvidhAna (11) vedanAgatividhAna 467 (12) vedanAantaravidhAna 464 (13) vedanAsaMnikarSavidhAna (14) vedanAparimANavidhAna (15) vedanAbhAgAbhAgavidhAna (16) vedanAalpabahutvavidhAna 505 paMcama khaNDa : vargaNA 1. sparzaanuyogadvAra (13 prakAra ke sparza kA vivecana) 505 2. karmaanuyogadvAra (10 prakAra ke karma kA vicAra) 508 tapaHkarma ke prasaMga meM dasa prakAra kA prAyazcitta 506 tapaHkarma ke prasaMga meM cAra adhikAroM meM dhyAnaviSayaka vicAra 511 kriyAkarma (kRtikarma yA vandanA) 516 karmaanuyogadvAra meM prasaMgaprApta eka zaMkA kA samAdhAna 521 3. prakRtianuyogadvAra mUla-uttara prakRtiyoM ke prasaMga meM pAMca jJAna Adi kA vivecana 522 4. bandhana anuyogadvAra teIsa vargaNAoM meM pratyekazarIra-dravyavargaNA para vizeSa prakAza 524 bAdaranigodavargaNA 526 sUkSmanigodavargaNA 527 bAhyavargaNA ke prasaMga meM cAra anuyogadvAra-(1) zarIrizarIra prarUpaNA, (2) zarIraprarUpaNA, (3) zarIravisrasopacaya prarUpaNA aura (4) visrasopacayaprarUpaNA 526 viSayAnukramaNikA /47 504 Page #50 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 530 532 535 538 541 544 546 546 546 551 AhAraka va tejasa zarIra mUla granthakAra dvArA aprarUpita zeSa 18 anuyogadvAra 7. nibandhana anuyogadvAra 8. prakrama anuyogadvAra (prasaMgaprApta carcA ke sAtha prakramabheda) 6. upakrama anuyogadvAra upazAmanopakrama ke prasaMga meM upazAmanA ke bheda-prabheda 10. udayaanuyogadvAra 11. mokSa anuyogadvAra 12. saMkrama anuyogadvAra 13. lezpAanuyogadvAra 14. lezyAkarma anuyogadvAra 15. lezyApariNAma anuyogadvAra 16. sAta-asAta anuyogadvAra 17. dIrgha-hrasva anuyogadvAra 18. bhavadhAraNIya anuyogadvAra 20. nidhatta-anidhatta anuyogadvAra 21. nikAcita-anikAcita anuyogadvAra 22. karmasthiti anuyogadvAra 23. pazcimaskandha anuyogadvAra 24. alpabahutva anuyogadvAra saMtakammapaMjiyA (satkarmapaMjikA) paricaya utthAnikA arthavivaraNa paddhati saMtakammapAhuDa saiddhAntika jJAna 552 553 555 563 granthollekha 572 573 1. AcArAMga 2. uccAraNA 3. karmapravAda 4. karaNANiogasutta 5. kasAvapAhuDa upasaMhAra mUlakaSAyaprAbhUta 574 582 553 48 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #51 -------------------------------------------------------------------------- ________________ xx KE sa 40 603 6. chedasutta 7. jIvasamAsa 8. joNipAhuDa 6. NirayAubandhasutta 10. tattvArthasUtra 586 11. tattvArthabhASya 587 12. tiloyapaNNattisutta 13. pariyamma 586 14. paMcatthipAhuDa 15. piDiyA 566 16. pejjadosapAhuDa 17. mahAkammapaDipAhuDa 18. mUlatantra 16. viyAhapaNNattisutta 20. sammaisutta 21. saMtakammapayaDipAhuDa 22. saMtakammapAhuDa 605 23. sArasaMgraha 24. siddhivinizcaya 25. suttaposthaya SaTkhaNDAgama ke antargata khaNDa va anuyogadvAra Adi anirdiSTanAma grantha 1. anuyogadvAra 2. AcArAMganiyukti 3. AptamImAMsA 612 4. Avazyakaniyukti 613 5. uttarAdhyayana 6. kasAyapAhuDa 7. gommaTasAra 8. cAritraprAbhUta 6. jaMbUdIvapaNNattisaMgaho 10. jIvasamAsa 11. tattvArthavArtika 12. tattvArthasUtra 13. tiloyapaNNasa 14. dazavaikAlikI 626 15. dhanaMjayanAmamAlA 626 viSayAnukramaNikA / 46 Page #52 -------------------------------------------------------------------------- ________________ : : : : 635 16. dhyAnazataka 17. nandisUtra 18. paMcAstikAya 16. prajJApanA 20. pramANavAtika 21. pravacanasAra 22. bhagavatIArAdhanA 23. bhAvaprAbhUta 24. mUlAcAra 25. yuktyanuzAsana 26. laghIyastraya 27. lokavibhAga 28. vizeSAvazyakabhASya 26. sanmatisUtra 30. sarvArthasiddhi 31. saundarAnandamahAkAvya 32. sthAnAMga 33. svayambhUstotra 34. harivaMzapurANa 636 642 643 646 647 655 656 668 674 granthakArollekha 1. AryanandI 2. AryamaMkSu aura nAgahastI 3. uccAraNAcArya 4. elAcArya 5. giddhapicchAiriya (gRddhapicchAcArya) 6. guNadharabhaTTAraka 7. gautamasvAmI 8. dharasenAcArya 6. nAgahastI kSamAzramaNa 10. nikSepAcArya 11. puSpadanta 12. pUjyapAda 13. prabhAcandra 14. bhUtabali 15. mahAvacaka kSamAzramaNa 16. yativRSabha 676 681 655 50 SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #53 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 17. vyAkhyAnAcAryaM 18. AcArya samantabhadra 16. sUtrAcAryaM 20. secIya vyAkhyAnAcArya vIrasenAcArya kI vyAkhyAna-paddhati vIrasenAcArya kI prAmANikatA sUtra - pratiSThA (punarukti doSa kA nirAkaraNa ) sUtra - sUcita viSaya kI aprarUpaNA sUtra - viruddha vyAkhyAna kA niSedha 668 700 703 707 706 paraspara viruddha sUtroM ke sadbhAva meM dhadalAkAra kA dRSTikoNa sUtra ke abhAva meM AcArya - paramparAgata upadeza va guru ke upadeza ko mahattva 717 AcArya-paramparAgata upadeza aura gurUpadeza (tAlikA) 722 723 sUtrAbhAva dakSiNa-uttara pratipatti va pavAijjaMta apavAijjaMta upadeza svatantra abhiprAya dezAmarzaka sUtra Adi sUtra asUtra-vicAra upadeza ke abhAva meM prasaMgaprApta viSaya kI aprarUpaNA upadeza prApta kara jAna lene kI preraNA avataraNa vAkya anukramaNikA pariziSTa (4) kauna jIva kisa gati se kisa gati meM jAtA-AtA hai| (5) jJAnAdiguNotpAdana tAlikA (6) bandhodaya tAlikA (7) karmabandhakapratyaya tAlikA pariziSTa - 2 mUla SaTkhaNDAgama ke antargata gAthAsUtra 687 688 666 667 pariziSTa 1 ( viSayaparicAyaka tAlikA) (1) karmaprakRtiyA~ aura unakI utkRSTa jaghanya sthiti Adi 771 (2) narakAdi gatiyoM meM samyaktvotpatti ke bAhya kAraNa 776 (3) cAroM gatiyoM meM guNasthAna vizeSa se sambandhita praveza aura nirgamana 777 778 724 727 734 737 740 741 743-770 780 78 1 784 785 viSayAnukramaNikA / 51 Page #54 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 788 836 840 pariziSTa-3 SaTkhaNDAgama mUlagata pAribhASika zabdAnukramaNikA pariziSTa-4 jJAnAvaraNAdi ke bandhaka pratyaya pariziSTa-5 dhavalAntargata aitihAsika nAma pariziSTa-6 bhaugolika zabda pariziSTa-7 SaTkhaNDAgama sUtra va dhavalA TIkA ke solahoM bhAgoM kI sammilita pAribhASika zabda-sUcI SaTkhaNDAgama-parizIlana meM prayukta granthoM kI sUcI zuddhi-patra 845 847 106 52 / paTalaNDAgama-parizIlana Page #55 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SaTkhaNDAgama : pIThikA grantha-nAma aura khaNDa-vyavasthA ___ AcArya puSpadanta va bhUtabali viracita prastuta pasagama kA kyA nAma rahA hai, isakA saMketa kahIM mUlasUtroM meM dRSTigocara nahIM hotaa| AcArya vIrasena ne apanI mahattvapUrNa dhavalA TIkA meM use khaNDa-siddhAnta kahakara usake chaha khaNDoM meM prathama khaNDa kA ullekha 'jIvaTThANa' (jIvasthAna) ke nAma se kiyA hai| para ve chaha khaNDa kauna-se haiM, isakI sUcanA vahAM unhoMne kahIM nahIM kI hai|' yahIM para Age calakara punaH yaha kahA gayA hai ki AcArya bhUtabali ne dharasenAcArya bhaTTAraka ke dvArA samasta mahAkarmaprakRtiprAbhUta kA upasaMhAra kara zruta-nadI pravAha ke viccheda ke bhaya se usake chaha khaNDa kiye| ve chaha khaNDa kauna haiM, isakA kucha saMketa unhoMne yahAM bhI nahIM kiyA hai| 'khaNDasiddhAnta' kahane kA abhiprAya unakA yaha dikhatA hai ki jIvasthAnAdi chaha khaNDoM meM vibhakta prastuta grantha pUrNa grantha to nahIM hai, vaha 'mahAkarmaprakRtiprAbhRta' ke upasaMhAra svarUpa usakA kucha hI aMza hai / isa paristhiti meM use khaNDasiddhAnta hI kahA jA sakatA hai| isa 'khaNDasiddhAnta' kA ullekha unhoMne tIna sthAnoM para kiyA hai--prathama 'jIvasthAna' ke prasaMga meM, dUsarA zaMkA ke rUpa meM 'vedanA'khaNDa meM, aura tIsarA 'vargaNA'khaNDa meM / / __ yahAM yaha bhI smaraNIya hai ki prastuta SaTakhaNDAgama meM ukta mahAkarmaprakRtiprAbhUta ke 24 anuyogadvAroM meM kevala kRti, vedanA, sparza, karma, prakRti aura bandhana ina prArambha ke chaha anu 1. NAmaM jIvaTThANamidi |-dhvlaa, pu0 1, pR0 60 / idaM puNa 'jIvaTThANaM' khaMDasiddhataM paDu ca puvvANupuvIe dvidaM chaNhaM khaMDANaM paDhamakhaMDaM jIva tttthaannmidi|-dhvlaa pu0 1, pR0 74 2. .."teNa vi giriNayara-caMdaguhAe bhUtabali-pupphadaMtANaM mahAkammapayaDipAhuI sayalaM samappidaM / tado bhUtabalibhaDAraeNa suda-NaIpavAha-vocchedabhIeNa bhaviyalogANuggahaTTa mahAkammapayaDipAhuDamuvasaMhariUNa chakhaMDANi kayANi / -dhavalA pu0 6, pR0 133 3. dhavalA pu0 1, pR0 60 evaM 74 4. kadi-pAsa-kamma-payADiaNiyogaddArANi vi ettha parUvidANi, tesiM khaMDaggaMthasaNNamakA UNa tiNNi ceva khaMDANi tti kimahaM uccade ? Na, tesiM phaannaabhaavaado|-dhvlaa pu0 6, pR0 105-6 5. edaM khaMDagaMthamajjhappavisayaM paDucca kammaphAseNa payadamidi bhaNidaM / mahAkammapayaDipAhaDe puNa davvaphAseNa savvaphAseNa kammaphAseNa payadamidi / -dhavalA pu0 13, pR0 36 Page #56 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yogadvAroM kI hI prarUpaNA kI gaI hai| zeSa aThAraha anuyogadvAroM kI prarUpaNA dhavalA meM svayaM vIrasenAcArya ne kI hai| una chaha aMnuyogadvAroM meM bhI kRti aura vedanA ina do anuyogadvAroM kI prarUpaNA vedanA'khaNDa meM, tathA sparza, karma, prakRti aura bandhana ina cAra anuyogadvAroM kI prarUpaNA 'vargaNA' khaNDa meM kI gayI hai|' - vizeSa itanA hai ki ukta chaha anuyogadvAroM meM chaThA 'bandhana' anuyogadvAra bandha, bandhanIya, bandhaka aura bandhavidhAna ke bheda se cAra prakAra kA hai| unameM bandha aura bandhanIya (vargaNA) ina do kI prarUpaNA pUrvokta sparzAdi ke sAtha vargaNA khaNDa (pu0 13 va 14) meM kI gayI hai, tathA bandhaka kI prarUpaNA dUsare khaNDa 'kSudrakabandha' (khuddAbaMdha) meM kI gayI hai| aba jo zeSa bandhavidhAna raha jAtA hai usake viSaya meM dhavalAkAra ne 'vargaNAkhaNDa ke anta meM yaha saMketa kara diyA hai ki dhAvadhAna prakRAta, sthiti, anubhAga aura pradezabandha ke bheda se cAra prakAra kA hai| una cAroM kI prarUpaNA bhUtabali bhaTTAraka ne 'mahAbandha' (chaThA khaNDa) meM vistAra se kI hai isalie use hama yahAM nahIM likhate haiN| isase samasta mahAbandha kI yahA~ prarUpaNA karane para bandhavidhAna samApta hotA hai| vedanAkhaNDa ke prArambha meM (pU0hai) NamojiNANaM Adi 44 satroM ke dvArA jo vistata maMgala kiyA gayA hai, usake viSaya meM dhavalA meM yaha zaMkA uThAI gayI hai ki Age kahe jAne vAle tIna khaNDoM meM yaha kisa khaNDa kA maMgala hai ? isake samAdhAna meM dhavalAkAra ne kahA hai ki vaha una tInoM khaNDoM kA maMgala hai| isakA kAraNa yaha hai ki Age vargaNA aura mahAbandha khaNDoM ke prArambha meM koI maMgala nahIM kiyA gayA aura maMgala ke binA bhUtabali bhaTTAraka grantha ko prArambha karate nahIM haiM, kyoMki vaisA karane se unake anAcAryatva kA prasaMga prApta hotA hai|' dhavalAkAra ke isa zaMkA-samAdhAna se mahAkarmaprakRtiprAbhUta ke, jisakA dUsarA nAma ghedanAkRtsnaprAbhUta bhI hai, upasaMhAra svarUpa prastuta paramAgama ke antargata vedanA, vargaNA aura mahAbandha ina tIna khaNDoM kI sUcanA milatI hai| phira bhI kSadrakabandha aura bandhasvAmitvavicaya ina do khaNDoM kA nAma jJAtavya hI raha jAtA hai / jIvasthAna kA nAma satprarUpaNA meM pahale hI nirdiSTa kiyA jA cukA hai-jIvANaMTThANavaNNaNAdo jIvaTThANamidi goNapadaM (pu0 1, pR0 76) / 1. dhavalA pu0 6 (kRti), pu0 10-12 (vedanA), pu0 13 (sparzAdi 3) va pu0 14 (bandha, bandhaka, bandhanIya) 2. jaM taM baMdhavihANaM taM cauvvihaM--payaDibaMdho, TidibaMdho, aNubhAgabaMdho, padesabaMdho cedi (sUtra 797) / edesi caduNhaM baMdhANaM vihANaM bhUdabalibhaDAraeNa mahAbaMdhe sappavaMceNa lihida ti amhehi ettha Na lihidaM / tado sayale mahAbaMdhe ettha parUvide baMdhavihANaM samappadi / dhavalA pu0 14, pR0 564 3. uvari uccamANesu tisu khaMDesu kassedaM maMgalaM ? tiNNaM khaNDANaM / kudo ? vaggaNA mahAbaMdhANamAdIe maMgalAkaraNAdo / Na ca maMgaleNa viNA bhUdabalibhaDArao gaMthassa pAraMbhadi, tassa aNA iriyattappa sNgaado|-dhvlaa pu0 6, pR 105 4. veyaNakasiNapAhuDe tti vi tassa vidiyaM NAmamatthi / veyaNA kammANamudayo, ta kasiNaM __NiravasesaM vaSNedi, ado veyaNa kasiNapAhuDamidi edamavi guNaNAmameva / dhavalA pu0 1, pR0 124-25; pIche pR0 74 bhI draSTavya hai| 2 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #57 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaisA ki Apa Age 'granthollekha' ke prasaMga meM dekheMge, yadyapi ukta kSudrakabandha aura bandhasvAmitvavicaya kA ullekha dhavalA meM aneka bAra kiyA gayA hai, para vaha kahIM bhI khaNDa ke rUpa meM nahIM kiyA gayA hai| ___ isa prakAra yadyapi mUlagrantha aura usako dhavalA TIkA meM spaSTa rUpa se pUre chaha khaNDoM ke nAmoM kA ullekha nahIM dekhA jAtA hai, phira bhI usake antargata una chaha khaNDoM ke nAma indranandizrutAvatAra meM isa prakAra upalabdha hote haiM--prathama jIvasthAna, dUsarA kSullakabandha, tIsarA bandhasvAmitva, cauthA vedanA, pA~cavA~ vargaNAkhaNDa' aura chaThA mahAbandha / ' isa sabako dRSTi meM rakhate hue 'seTha zitAbarAya lakSmIcanda jaina sAhityoddhAraka phaNDa kAryAlaya' se prastuta paramAgama ke 'mahAbandha' khaNDa ko chor3akara zeSa pA~ca khaNDoM ko 16 bhAgoM meM dhavalA TIkA ke sAtha 'SaTakhaNDAgama' ke nAma se prakAzita kiyA gayA hai| chaThA khaNDa mahAbandha 7 bhAgoM meM 'bhAratIya jJAnapITha' dvArA prakAzita huA hai| isake atirikta mula grantha bhI hindI anavAda ke sAtha 'A0 zA0 ji0 jIrNoddhAra saMsthA' phalaTaNa se prakAzita ho cukA hai| isa prakAra una chaha khaNDoM meM vibhakta prastuta grantha sAmAnya se do bhAgoM meM vibhakta rahA dikhatA hai| kAraNa isakA yaha hai ki jisa prakAra vargaNA (5) aura mahAbandha (6) ina do khaNDoM ke prArambha meM kisI prakAra kA maMgala nahIM kiyA gayA hai, usI prakAra kSullakabandha (2) aura bandhasvAmitvavicaya (3) ke prArambha meM bhI mUlagranthakAra ke dvArA koI maMgala nahIM kiyA gayA hai| aura jaisA ki Upara kahA jA cukA hai, AcArya bhUtabali binA maMgala ke grantha ko prArambha nahIM karate haiM, isase yahI pratIta hotA hai ki jIvasthAna ke prArambha meM bhagavAn puSpadanta dvArA kiyA gayA paMcanamaskArAtmaka maMgala hI kSullakabandha aura bandhasvAmitvavicaya kA bhI maMgala rahA hai| isa prakAra SaTkhaNDAgama ke antargata una chaha bhAgoM meM jIvasthAna, kSullakabandha aura bandhasvAmitvavicaya ina tIna khaNDasvarUpa usakA pUrvabhAga tathA vedanA, vargaNA aura mahAbandha ina tIna khaNDasvarUpa usakA uttara bhAga rahA hai / granthakAra prastuta grantha ke kartA AcArya puSpadanta aura bhUtabali haiM / kartA arthakartA, granthakartA aura uttarottara-tantrakartA ke bheda se tIna prakAra ke hote haiN| inameM prathamataH arthakartA ke prasaMga meM vicAra karate hue dhavalA meM kahA gayA hai ki mahAvIra nirvANa ke pazcAt indrabhUti (gautama), 1. triMzatsahasrasUtragranthaM viracayadasau mahAtmA / teSAM paJcAnAmapi khaNDAnAM zraNuta nAmAni / / Adya jIvasthAnaM kSullakabandhAhvayaM dvitiiymtH| bandhasvAmitvaM bhAvavedanA-vargaNAkhaNDe / / ---indranandi-zrutAvatAra 140 -41 2. sUtrANi SaTsahasragranthAnyatha pUrvasUtrasahitAni / praviracya mahAbandhAhvayaM tataH SaSThaka khaNDam / / -indranandi-zrutAvatAra 136 3. dekhie pu0 7 aura pu0 8 SaTjhaNDAgama : pIThikA / 3 Page #58 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lohArya (sudharma) aura jambUsvAmI ye tIna kevalI hue / pazcAt viSNu, nandimitra, aparAjita, govardhana aura bhadrabAhu ye pA~ca avicchinna paramparA se caudaha pUrvo ke dhAraka (zrutakevalI) hue / tadanantara usI avicchinna paramparA se vizAkhAcArya Adi gyAraha AcArya gyAraha aMgoM aura utpAdapUrva Adi dasa pUrvo ke dhAraka hue| zeSa cAra pUrvo ke ve ekadeza ke dhAraka the| anantara nakSatrAcArya Adi pA~ca AcArya gyAraha aMgoM ke paripUrNa aura caudaha pUrvo ke ekadeza ke dhAraka hue / tatpazcAt subhadra, yazobhadra, yazobAhu aura lohArya ye cAra AcArya usI avicchinna paramparA se AcArAMga ke pUrNa jJAtA tathA zeSa aMga-pUrvo ke ve eka deza ke dhAraka hue / isa prakAra zruta ke uttarottara kSINa hone para saba aMga-pUrvo kA ekadeza usI avicchinna AcArya paramparA se AtA huA dharasenAcArya ko prApta huaa|' saurASTra deza ke antargata girinagara paTana kI candraguphA meM sthita ve AcArya dharasena aSTAMga mahAnimitta ke jJAtA the / unhoMne ukta krama se uttarottara.kSINa hote zruta ke pravAha ko dekhakara jAnA ki isa samaya unheM jo aMga-pUrvo kA ekadeza prApta hai vaha bhI kAlAntara meM astaMgata ho jAnevAlA hai| isa bhaya se unhoMne pravacanavatsalatA ke vaza mahimA nAmaka nagarI meM (athavA kisI mahattvapUrNa mahotsava meM) sammilita hue dakSiNApatha ke AcAryoM ke pAsa eka lekha bhejA / lekha meM sthita dharasenAcArya ke vacana kA abhiprAya jAnakara una AcAryoM ne bhI Andhra deza meM avasthita veNNA nadI ke taTa se aise do sAdhuoM ko bheja diyA jo grahaNa-dhAraNa meM samartha, vinIta, zIlamAlA ke dhAraka, gurujanoM ke dvArA bheje jAne se saMtuSTa, deza-kula-jAti se zuddha aura samasta kalAoM meM pAraMgata the| taba dharasenAcArya ke pAsa jAte samaya una donoM ne tIna bAra una AcAryoM se pUchakara vahA~ se prasthAna kiyaa| jisa dina ve vahA~ pahu~canevAle the usa dina AcArya dharasena ne rAtri ke pichale bhAga meM svapna meM tIna pradakSiNA dekara apane pAMvoM meM girate hue uttama lakSaNoM se saMyukta do dhavalavarNa bailoM ko dekhA / isa prakAra ke svapna ko dekhakara santoSa ko prApta hue dharasenAcArya ke mukha se sahasA 'jayau suyadevadA' yaha vAkya niklaa| usI dina ve donoM dharasenAcArya ke pAsa jA phuNce| vahA~ pahu~cakara unhoMne dharasena bhagavAn kI vandanA Adi karake do dina vitaaye| tatpazcAt tIsare dina vinayapUrvaka dharasenAcArya ke pAsa jAkara unhoMne nivedana kiyA-bhagavan ! amuka kArya se hama donoM Apake pAdamUla ko prApta hue haiN| taba dharasena bhaTTAraka ne 'bahuta acchA, kalyANa ho' yaha kahakara unheM Azvasta kiyaa| tatpazcAt dharasena ne yatheccha pravRtti karanevAloM ko vidyA kA dAna saMsAra ke bhaya ko bar3hAne vAlA hotA hai| yaha socakara svapna ke dekhane se unake viSaya meM vizvasta hote hue bhI unakI parIkSA karanA ucita smjhaa| isake lie unhoMne unake lie do 1. dhavalA pu0 1, pR0 60-67; yahI prarUpaNA Age vedanA khaNDa (pu0 6 pR0 107-33) meM punaH kucha vistRta rUpa meM kI gayo hai, vahA~ kevalI va zrutakevaliyoM Adi ke samaya kA bhI nirdeza kiyA gayA hai| 2. vissamido taddivasaM mImaMsittA Nivedayadi gnninno| viNaeNAgamakajja vidie tadie va divasammi / / mUlAcAra 4-44 (Age-pIche kI bhI kucha gAthAe~ draSTavya haiM) 3. .'idivayaNAdo jahA chaMdAINaM vijjAdANaM saMsArabhayavaddhaNaM |-dhvlaa pu0 1, pR0 70 4 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #59 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vidyAe~, jinameM eka adhika akSara vAlI aura dUsarI hIna akSara vAlI thI, dIM aura kahA ki inheM SaSThopavAsa ke sAtha siddha karo / tadanusAra vidyAoM ke siddha karane para unhoMne pRthak-pRthak do vidyAdevatAoM ko dekhA jinameM eka bar3e dAMtoM vAlI aura dUsarI kAnI thI 1 isa para donoM ne vicAra kiyA ki devatAoM kA svarUpa aisA to nahIM hotaa| yaha vicAra karate hue maMtra va vyAkaraNa zAstra meM kuzala una donoM ne hIna akSara vAlI vidyA meM chUTe hue akSara ko jor3akara tathA adhika akSara vAlI vidyA meM se adhika akSara ko nikAlakara unheM punaH japA | taba unhoMne apane svAbhAvika rUpa meM upasthita vidyAoM ko dekhaa| anta meM unhoMne vinayapUrvaka dharasena bhaTTAraka ke pAsa jAkara isa ghaTanA ke viSaya meM nivedana kiyA / isa para atizaya saMtoSa ko prApta hue dharasenAcArya ne saumya tithi, nakSatra, aura vAra meM grantha ko par3hAnA Arambha kara diyA / isa prakAra kramazaH vyAkhyAna karane se ASAr3ha zuklA ekAdazI ke dina pUrvAhna meM grantha samApta ho gayA / vinayapUrvaka grantha ke samApta karane se saMtuSTa hue bhUtoM ne unameM se eka kI puSpa - bali Adi se mahatI pUjA kii| yaha dekhakara bhaTTAraka dharasena ne usakA nAma bhUtabali rakhakhA / dUsare kI pUjA karate hue usake asta-vyasta dA~toM kI paMkti ko haTAkara samAna kara diyaa| taba bhaTTAraka ne usakA nAma puSpadanta kiyA / ' grantha ke samApta ho jAne para dharasenAcArya ne unheM usI dina vApisa bheja diyaa| taba una donoM ne guru kA vacana anullaMghanIya hotA hai, yaha jAnakara vahA~ se Ate hue aMkulezvara meM varSA - kAla kiyA / pazcAt yoga ko samApta kara puSpadantAcArya jinapAlita ko dekhakara vanavAsa deza ko gaye aura bhUtabali bhaTTAraka dramila deza ko cale gaye / dharasenAcArya ne grantha samApta hote hI unheM vahA~ se kyoM bheja diyA, isa viSaya meM dhavalA meM kucha spaSTa nahIM kiyA gayA hai / para indranandi-zrutAvatAra meM kahA gayA hai ki dharasenAcArya apanI mRtyu ko nikaTa jAna usase una donoM ko kleza na ho, isa vicAra se unheM hitakara vacanoM ke dvArA Azvasta karate hue grantha- samApti ke dUsare dina hI vahA~ se bheja diyA / yahIM para Age ukta zrutAvatAra meM jinapAlita ko AcArya puSpadanta kA bhAnajA nirdiSTa kiyA gayA hai / vanavAsa deza meM jAkara A0 puSpadanta ne jinapAlita ko dIkSA dekara bIsa sUtroM (bIsa prarUpaNAoM se sambaddha satprarUpaNA ke 177 sUtroM ) kI racanA kI, tathA unheM jinAlita ko par3hAkara una sUtroM ke sAtha bhagavAn bhUtabali ke pAsa bhejA / bhUtabali bhagavAn ne una sUtroM ko dekhakara va nipAlita se unheM alpAyu jAnakara 'mahAkarma prakRtiprAbhRta kA vyuccheda ho jAne vAlA hai' isa vicAra se 'dravyapramANAnugama' ko Adi karake Age ke grantha kI racanA kI / isa prakAra isa khaNDa-siddhAnta kI apekSA usake kartA bhUtabali aura puSpadanta kahe jAte haiM / 3 dhavalAkAra ke isa vivaraNa se yaha spaSTa hai ki AcArya puSpadanta ne satprarUpaNAdi ATha anuyogadvAroM meM kevala satprarUpaNA nAmaka prathama anuyogadvAra kI hI racanA kI hai / yadyapi dhavalA meM 'vIsadi suttANi kariya' itanA hI saMkSepa meM kahA gayA hai, para usase unakA abhiprAya 1. dhavalA pu0 1, pR0 67-71 2. indranandi - zrutAvatAra 126-34 3. dhavalA pu0 1, pR0 71 SaTkhaNDAgama: pIThikA / 5 Page #60 -------------------------------------------------------------------------- ________________ guNasthAna va jIvasamAsa Adi bIsa prarUpaNAoM kA rahA hai|' Age dravya pramANAnugama se prArambha karake samasta jIvasthAna, kSullakabandha, bandhasvAmitva vicaya, vedanA, vargaNA aura mahAbandha isa sampUrNa grantha ke racayitA bhagavAn bhUtabali haiM / " zrutapaMcamI kI prasiddhi indranandi- zrutAvatAra ke anusAra prastuta grantha kI racanA ke samApta hone para use asadbhAvasthApanA se pustakoM meM Aropita karake jyeSTha zuklA paMcamI ke dina cAturvarNya saMgha ke sAtha una pustaka rUpa upakaraNoM ke Azraya se vidhipUrvaka pUjA kI gayI / tabase yaha tithi zrutapaMcamI ke rUpa meM prasiddha huI, jo Aja bhI pracAra meM A rahI hai / usa dina prabuddha jaina janatA ukta SaTkhaNDAgamAdi granthoM ko sthApita kara bhaktibhAva se sarasvatI pUjA Adi karatI hai / Age ukta zrutAvatAra meM yaha bhI kahA gayA hai ki tatpazcAt A0 bhUtabali ne pustaka ke rUpa meM una chaha khaNDoM ko jinapAlita ke sAtha puSpadanta guru ke pAsa bhejA / usa samaya puSpadanta guru ne bhI jinapAlita ke hAtha meM sthita SaTkhaNDAgama pustaka ko dekhakara saharSa vicAra kiyA ki jisa kArya ko maiMne socA thA vaha pUrA ho gayA hai| isa prakAra zrutAnurAga ke vaza puSpadantAcArya ne bhI vidhipUrvaka cAturvarNya saMgha ke sAtha zrutapaMcamI ke dina gandhAkSatAdi ke dvArA pUrvavat siddhAnta-pustaka kI mahatI pUjA kI / * zrutAvatAra ke isa ullekha se yaha nizcita hotA hai ki prastuta SaTkhaNDAgama kI racanA ke samApta hone taka AcArya puSpadanta jIvita the / A0 puSpadanta viracita satprarUpaNAsUtroM ke sAtha nipAti ke bhUtabali bhaTTAraka ke pAsa pahu~cane para unheM puSpadanta ke alpAyu hone kA bodha ( 1 ) indranandi- zrutAvatAra meM ise spaSTa bhI kiyA gayA hai : vAcchan guNajIvAdika-viMzatividhasUtra-satprarUpaNayA / yuktaM jIvasthAnAdyadhikAraM vyaracayat samyak / / 135 / / 2. (ka) saMpadi coddasaNhaM jIvasamANamatthittamavagadANaM sissANaM tesiM ceva parimANapaDibIeng bhUtabaliyA iriyo suttamAha / - dravyapramANAnugama pu0 3, pR0 1 (kha) uvari uccamANesu tisu vikhaMDesu kassedaM maMgalaM ? tiNNaM khaNDANaM / kudo ? vaggaNA-mahAbaMdhANamAdIe maMgalAkaraNAdo / Na ca maMgaleNa viNA bhUtabali - bhArao gaMthassa pArabhadi / pu0 6, pR0 105 (ga) tado bhUtabalibhaDAraeNa suda-NaIpavAhavocchedabhIeNa bhavilogANuggahaTTha mahAkampasipAhuDamuvasaMhariUNa chakhaMDANi kayANi / pu0 6, pR0 133 (gha) dhavalA pu0 14, pR0 564 / 3. jyeSThA - sitapakSa paJcamyA cAturvarNya saMghasamavetaH / tatpustakopakaraNairvyadhAt kriyApUrvakaM pUjAm / / 143 / / zrutapaMcamIti tena prakhyAti tithiriyaM parAmApa / adyApi yena tasyAM zrutapUjAM kurvate jainAH / / 144 / / 4. indranandi - zrutAvatAra 145-148 6 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #61 -------------------------------------------------------------------------- ________________ huA thaa| arthakartA dhavalAkAra ne zrutadharoM kI paramparA kA ullekha jisa prakAra satprarUpaNA meM kiyA hai, lagabhaga usI prakAra se unhoMne Age calakara vedanAkhaNDa ke antargata kRti anuyogadvAra meM bhI ukta zrutapamparA kI prarUpaNA punaH kucha vistAra se kI hai| isameM aneka vizeSatAe~ bhI dekhI jAtI haiM / yathA satprarUpaNA ke samAna yahA~ bhI kartA ke do bheda nirdiSTa kiye gaye haiM-arthakartA aura granthakartA / inameM arthakartA mahAvIra kI yahA~ dravya, kSetra, kAla aura bhAva kI apekSA se prarUpaNA kI gayI hai| unameM dravya kI apekSA se bhagavAna mahAvIra ke zarIra kI vizeSatA aneka mahattvapUrNa vizeSatAoM ke Azraya se prakaTa kI gayI hai va unameM pratyeka kI sArthakatA ko prakaTa karate hue use grantha kI pramANatA meM upayogI kahA gayA hai| jaise 'nirAyudha' yaha vizeSaNa bhagavAn vIra jinendra ke krodha, mAna, mAyA, lobha, janma, jarA, maraNa, bhaya aura hiMsA kA abhAva kA sUcaka hai, jo grantha kI pramANatA kA kAraNa hai| kSetra kI apekSA prarUpaNA karate hue kahA gayA hai, ki paMcazailapura (rAjagRha) kI naiRtya dizA meM sthita vipulAcala parvata para virAjamAna samavasaraNa-maNDala meM avasthita gandhakuTI rUpa prAsAda meM sthita siMhAsana para ArUDha vardhamAna bhaTTAraka ne tIrtha ko utpanna kiyaa| isa kSetraprarUpaNA ko yahA~ vardhamAna bhagavAna kI sarvajJatA kA hetu kahA gayA hai| yahA~ zaMkA uThAI gayI hai ki jina jIvoM ne jinendra ke zarIra kI mahimA ko dekhA hai unhIM ke lie vaha jina kI sarvajJatA kA hetu ho sakatI hai, na ki zeSa sabake lie? isa zaMkA ke samAdhAna svarUpa jina-rUpatA ke jJApanArtha yahA~ Age bhAva-prarUpaNA kI gayI hai| isa bhAvaprarUpaNA meM sarvaprathama dArzanika paddhati se jIva kI jar3asvabhAvatA kA nirAkaraNa karate hue use sacetana va jJAna-darzanAdi svabhAva vAlA siddha kiyA gayA hai| tatpazcAt karmoM kI nityatA va niSkAraNatA kA nirAkaraNa karate hue unake mithyAtva, asaMyama va kaSAya ina kAraNoM ko siddha kiyA gayA hai tathA una mithyAtvAdi ke pratipakSabhUta samyaktva, saMyama aura kaSAyoM ke abhAva ko una karmoM ke kSaya kA kAraNa kahA gayA hai| isa prakAra se jIva ko kevalajJAnAvaraNa ke kSaya se kevalajJAnI, kevaladarzanAvaraNa ke kSaya se kevaladarzanI, mohanIya ke kSaya se vItarAga aura antarAya ke kSaya se vighnavijita ananta balavAlA siddha kiyA hai| Age pUrva prarUpita dravya, kSetra aura bhAva prarUpaNA ke saMskArArtha kAlaprarUpaNA kI AvazyakatA 1. bhUdabalibhayapadA jiNavAlida pAse diTTa vIsadisutteNa appAuo tti avagayajiNa___vAlideNa -dhavalA pu0 1, pR071 2. dhavalA pu0 6, pR0 107-106 3. vahI, pR0 106-113 4. vahI, pu06, pR0 113-117 5. vahI pR0 117-118 SaTkhaNDAgama : pIThikA 7 Page #62 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ko prakaTa karate hue kahA gayA hai ki isa bharata kSetra meM avasarpiNI kAla ke cauthe duHSama-suSama kAla meM jaba tetIsa varSa, chaha mAsa aura nau dina zeSa rahe the taba tIrtha kI utpatti huii| isakA abhiprAya yaha hai ki bahattara varSa kI Ayu vAle bhagavAn mahAvIra jaba ASAr3ha kRSNA SaSThI ke dina garbha meM avatIrNa hue usa samaya cauthe kAla meM pacahattara varSa aura sAr3he ATha mAsa zeSa the / kAraNa yaha ki 72 varSa kI unakI Ayu thI tathA usa cauthe kAla meM sAr3he tIna varSa zeSa raha jAne para unhoMne mukti prApta kara lI thii| pUrva meM jo yahA~ tIrthotpatti ke samaya 33 varSa 6 mAsa aura 6 dina cauthe kAla meM avaziSTa batAye gaye haiM, usakA abhiprAya yaha hai ki 72 varSa kI Ayu vAle bhagavAn mahAvIra kA kevalikAla 30 varSa rahA hai / kevalajJAna ke utpanna ho jAne para bhI gaNadhara ke abhAva meM 66 dina unakI divyadhvani nahIM nikalI / isase ukta 30 varSa meM 66 dina kama kara dene para 26 varSa, 9 mAsa, 24 dina zeSa rahate haiM / jaba ve mukta hue taba usa cauthe kAla meM 3 varSa, 8 mAsa aura 15 dina zeSa the| inheM ukta 26 varSa, 9 mAsa aura 24 dina meM jor3a dene para 33 varSa, 6 mAsa aura 6 dina ho jAte haiN|' anya kinhIM AcAryoM ke matAnusAra bhagavAn mahAvIra kI Ayu 72 varSa meM 5 dina aura 8 mAsa kama (71 varSa, 3 mAsa, 25 dina) thii| isa mata ke anusAra unake garbhasthakAlAdi ko bhI prarUpaNA dhavalA meM kI gayI hai, jo saMkSepa meM isa prakAra hai--- varSa mAsa dina garbhasthakAla kumArakAla 7 12 chadmasthakAla 12 kevalikAla 26 5 20 samasta Ayu 3 25 unake mukta hone para cauthe kAla meM jo 3 varSa, 8 mAsa aura 15 dina zeSa rahe the unheM usa Ayu-pramANa meM jor3a dene para unake garbha meM avatIrNa hone ke samaya usa cauthe kAla meM 75 varSa 10 mAsa zeSa rahate haiN|' pranthakartA isa prakAra arthakartA kI prarUpaNA ke pazcAt granthakartA kI prarUpaNAko prArambha karate hue arthakartA se granthakartA ko bhinna svIkAra na karane vAle kI zaMkA ke samAdhAna meM dhavalAkAra kahate haiM ki aThAraha bhASA aura sAta sau kUbhASA rUpa dvAdazAMgAtmaka bIjapado ko jo prarUpaNA karatA hai usakA nAma arthakartA hai tathA jo una bIjapadoM meM vilIna artha ke prarUpaka bAraha kI racanA karate haiM una gaNadhara bhaTTArakoM ko granthakartA mAnA jAtA hai| abhiprAya yaha hai ki bajipadoM ke vyAkhyAtA ko granthakartA samajhanA cAhie / yaha arthakartA aura granthakartA meM bheda hai| yahA~ bajipadoM ke svarUpa ko prakaTa karate hue kahA gayA hai ki jo zabdaracanA meM saMkSipta hokara 1. dhavalA pu0 6, pR0 116-121 2. vahI, pR0 121-126 8 / SaTlaNDAgama-parizIlana Page #63 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ananta artha ke avagama ke kAraNabhUta aneka liMgoM se sahita hotA hai unakA nAma bIjapada hai| isa prakAra yahA~ gaNadhara deva ko granthakartA batalAte hue usakI aneka vizeSatAoM ko prakaTa kiyA gayA hai / yaha sAmAnya se arthakartA aura granthakartA kI prarUpaNA kI gaI hai|' ___Age vardhamAna jina ke tIrtha meM vizeSa rUpa se granthakartA kI prarUpaNA karate hue yaha abhiprAya prakaTa kiyA gayA hai ki saudharma indra jaba pAMca-pAMca sau antevAsiyoM se veSTita aise tIna bhAiyoM se saMyukta gautamagotrIya indrabhUti brAhmaNa ke pAsa pahuMcA taba usane usake sAmane jaina pAribhASika zandoM se nirmita paMceva asthikAyA chajjIvanikAyA mahavvayA paMca / aTTha ya pavayaNamAdA saheuo baMdha-mokkho ya / / - isa gAthA ko upasthita karate hue usake Azaya ke viSaya meM prazna kiyaa| isapara sandeha meM par3akara jaba vaha usakA uttara na de sakA taba usase usane apane guru ke pAsa calane ko khaa| yahI to saudharma indra ko abhISTa thaa| isa prakAra jaba vaha vardhamAna jinendra ke samavasaraNa meM pahuMcA taba vahA~ sthita mAnastambha ke dekhate hI usakA samasta abhimAna galita ho gayA va usakI vizuddhi uttarottara bar3hane lgii| taba usane bhagavAn jinendra kI tIna pradakSiNA dekara unakI vandanA kI va jinendra kA dhyAna karate hue saMyama ko grahaNa kara liyaa| usI samaya vizuddhi ke bala se usake antarmuharta meM ho samasta gaNadhara ke lakSaNa prakaTa ho gye| isa prakAra pramukha gaNadhara ke pada para pratiSThita hokara usa indrabhUti brAhmaNa ne AcArAdi bAraha aMgoM aura sAmAyika-catuviMzatistava Adi caudaha aMgabAhya svarUpa prakIrNakoM kI racanA kara dii| usa dina zrAvaNa mAsa ke kRSNapakSa kI pratipadA thI, jise yuga kA Adi divasa mAnA jAtA hai / isa prakAra vardhamAna jinendra ke tIrtha meM indrabhUti bhaTTAraka granthakartA hue| uttarottara-tantrakartA isa prakAra yahA~ arthakartA aura granthakartA kI prarUpaNA ke pazcAt uttarottaratantrakartA kI prarUpaNA karate hue kahA gayA hai ki kArtika kRSNA caturdazI kI rAtri ke pichale bhAga meM mahAvIra jina ke mukta ho jAne para, kevalajJAna kI santAna ke dhAraka gautama svAmI hue| bAraha varSa kevalivihAra se vihAra karake unake mukta ho jAne para lohArya usa kevalajJAna kA santAna ke dhAraka hue / bAraha varSa kevalivihAra se vihAra karake lohArya bhaTTAraka ke mukta ho 1. dhavalA pu0 6, pR0 126-128 2. dhavalA pu0 6, pR0 126-130 3. 'lohArya' yaha sudharma kA dUsarA nAma rahA hai| isa nAma kA ullekha svayaM dhavalAkAra ne bhI jayadhavalA (. .) meM kiyA hai / harivaMzapurANa (3-42) meM pA~caveM gaNadhara kA ullekha sudharma nAma se kiyA gayA hai| jaMbUdIvapaNNattI meM spaSTa rUpa se lohArya kA dUsarA nAma sudharma kahA gayA hai-- teNa vi lohajjassa ya lohajjeNa ya sudhammaNAmeNa / gaNadharasudhammaNA khalu jaMbUNAmassa NiddiThaM / / -jaM0 dI0 pa0 1-10 SaTkhaNDAgama : pIThikA / & Page #64 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jAne para jambU bhaTTAraka usa kevalajJAna santAna ke dhAraka hue / ar3atIsa varSa kevalivihAra se vihAra karake jambU bhaTTAraka ke mukta ho jAne para bharatakSetra meM kevalajJAna santAna kA viccheda ho gyaa| isa prakAra mahAvIra nirvANa ke pazcAt bAsaTha varSoM meM kevalajJAnarUpa sUrya bharatakSetra meM astaMgata ho gyaa| ___ isake pUrva jaisA ki satprarUpaNA meM kahA jA cukA hai, tadanusAra vedanAkhaNDa ke prArambha (kRti anuyogadvAra) meM bhI Age pA~ca zrutakevaliyoM, gyAraha ekAdaza-aMgoM va dasa pUrvI ke dhArakoM, pA~ca ekAdazAMgadharoM aura cAra AcArAMgadharoM kA ullekha kiyA gayA hai / vizeSatA vahA~ yaha rahI hai ki ukta pA~ca zrutakevaliyoM Adi ke samaya kA bhI sAtha meM ullekha kiyA gayA hai| vaha isa prakAra haivarSa kevalI Adi 3 kevalI 100 5 zrutakevalI 183 11 gyAraha aMgoM va vidyAnuvAdaparyanta dRSTivAda ke dhAraka 220 5 gyAraha aMgoM va daSTivAda ke ekadeza ke dhAraka 118 4 AcArAMga ke sAthaM zeSa aMga-pUrvo ke ekadeza ke dhAraka 683 samasta kAla kA pramANa antima AcArAMgadhara lohArya ke svargastha ho jAne para AcArAMga lupta ho gayA / isa prakAra bharatakSetra meM AcArAMga Adi bAraha aMgoM ke astaMgata ho jAne para zeSa AcArya saba aMga-pUrvo ke ekadezabhUta pejja-dosa aura mahAkammapaDipAhuDa Adi ke dhAraka raha gye| isa prakAra pramANIbhUta maharSiyoM kI paramparA se Akara mahAkammapayaDipAhuDa dharasena bhaTTAraka ko prApta huaa| unhoMne bhI usa samasta mahAkammapayaDipAhuDa ko girinagara kI candraguphA meM bhUtabali aura puSpadanta ko samarpita kara diyA / tatpazcAt bhUtabali bhaTTAraka ne zruta-nadI ke pravAha ke viccheda se bhayabhIta hokara bhavyajana ke anugrahArtha usa mahAkammapayaDipAhuDa kA upasaMhAra kara chaha khaNDa kiye| isalie ananta kevalajJAna ke prabhAva se pramANIbhUta AcAryaparamparA se cale Ane ke kAraNa pratyakSa aura ana mAna ke virodha se rahita yaha grantha pramANa hai / isalie mumukSa bhavya jIvoM ko usakA abhyAsa karanA caahie|' siddhAnta kA adhyayana __ yahA~ yaha vizeSa dhyAna dene yogya hai ki AcArya vIrasena ne sAmAnyataH sabhI mumukSu bhavya jIvoM se prastuta SaTkhaNDAgama ke adhyayana kI preraNA kI hai, unhoMne usake abhyAsa ke lie vizeSarUpa se kevala saMyatajanoM ko hI prerita nahIM kiyaa| 1. dhavalA pu0 1, pR0 64-67 2. dhavalA pu0 6, pR0 130-134 3. tado bhUdabalibhaDAraeNa suda-NaIpavAhavocchedabhIeNa bhaviyalogANuggahaTTha mahAkamma payaDipAhuDamuvasaMhariUNa chakhaMDANi kayANi / tado tikAlagoyarAsesapayatthavisayapaccakkhANaMtakevalaNANappabhAvAdo pamANIbhUdaAiriya-paNAleNAgadattAro pamANameso gNtho| tamhA mokkhakaviNA bhaviyaloeNa aDabhaseyavyo |-pu0 6, pR0 133-1354 10 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #65 -------------------------------------------------------------------------- ________________ isase kucha arvAcIna granthagata ullekhoM ke AdhAra se kucha mahAnubhAvoM kI jo yaha dhAraNA bana gayI hai ki gRhasthoM ko siddhAnta-granthoM ke rahasya ke adhyayana kA adhikAra nahIM hai, vaha nirmUla siddha hotI hai| zrAvakoM ke chaha AvazyakoM meM svAdhyAya ko mahattvapUrNa sthAna prApta hai| svayaM SaTkhaNDAgamakAra ne tIrthakara-nAma-gotra ke bandhaka solaha kAraNoM meM 'abhIkSNa-abhIkSNajJAnopayoga yuktatA' ko sthAna diyA hai| use spaSTa karate hue dhavalAkAra kahate haiM ki 'abhIkSNa-abhIkSNa' nAma bahuta vAra kA hai, 'jJAnopayoga' se bhAvazruta aura dravyazruta apekSita hai, usake viSaya meM nirantara udya kta rahane se tIrthakara nAmakarma baMdhatA hai| ____ mUlAcAra ke racayitA vaTTakerAcArya vipAkavicaya dharmadhyAna ke svarUpa ko spaSTa karate hue kahate haiM ki dhyAtA vipAkavicaya dharmadhyAna meM jIvoM ke dvArA eka va aneka bhavoM meM upAjita puNya-pApa karmoM ke phala kA tathA udaya, udIraNA, saMkrama, bandha aura mokSa ina sabakA vicAra kiyA karatA hai / siddhAnta-granthoM meM inhIM udaya, udIraNA aura saMkrama kA vicAra kiyA gayA hai| Upara dhavalAkAra ne mokSAbhilASI bhavya jIvoM ke lie jo prastuta SaTkhaNDAgama ke abhyAsa ke lie prerita kiyA hai vaha kitanA mahattvapUrNa hai, yaha vicAra karane kI bAta hai / SaTkhaNDAgama aura kaSAyaprAbhUta jaise mahattvapUrNa karmagranthoM ke abhyAsa ke binA kyA mumukSu bhavya jIva dvArA karmabandha kyA va kitane prakAra kA hai, AtmA ke sAtha una puNya-pApa karmoM kA sambandha kina kAraNoM se huA, ve kauna-se kAraNa haiM ki jinake Azraya se una karmoM kA kSaya kiyA jA sakatA hai, tathA jIva kA svabhAva kyA hai, ityAdi prakAra se saMsAra va mokSa ke kAraNoM ko jAnA jA 'sakatA hai ? nahIM jAnA jA sakatA hai| isake atirikta saMsAra va mokSa ke kAraNoM ko jaba taka nahIM samajhA jAyegA taba taka mokSa kI prApti bhI sambhava nahIM hai / isIlie dhavalAkAra ne sabhI mumukSu janoM se siddhAnta-granthoM ke abhyAsa kI preraNA kI hai| Age jAkara dhavalAkAra ne vAcanAzuddhi ke prasaMga meM vaktA aura zrotA donoM ke lie dravyazuddhi, kSetrazuddhi, kAlazuddhi aura bhAvazuddhi kA vistAra se vicAra kiyA hai| vahA~ bhI 1. (ka) diNapaDima-vIracariyA-tiyAlajogesu Natthi ahiyaae| siddhata rahassANa vi ajjhayaNe desaviradANaM ||-vsu0 zrAva0 312 (kha) zrAvakovIracaryAhaHpratimAtApanAdiSu / syAnnAdhikArI siddhAntarahasyAdhyayane'pi ca ||--saagaardh0 7/50 (ga) AryikANAM gRhasthAnAM ziSyANAmalpamedhasAm / na vAcanIyaM purata: siddhAntAcArapustakam ||-niitisaar 32 2. bandhasvAmitva vicaya, sUtra 36-42, pu0 8 / 3. abhikkhaNamabhikkhaNaM NAma bahuvAramidi bhaNidaM hodi| NANovajogo tti bhAvasudaM davvasudaM vAvekkhade / tesu muhammuhujuttadAe titthayaraNAmakamma bajjhai |-dhvlaa pu0 8, pR0 61 4. eyANeyabhavagayaM jIvANaM puNNa-pAvakammaphalaM / udaodIraNa-saMkama-baMdhaM mokkhaM ca viciNAdi ||--muulaa0 5-204 SaTsaNDAgama : pIThikA | 11 Page #66 -------------------------------------------------------------------------- ________________ unhoMne ukta prakAra se siddhAnta ke adhyayana kA pratiSedha nahIM kiyaa|' saMsAra va mokSa ke una kAraNoM kA dhyAnazataka meM saMsthAnavicaya dharmadhyAna ke prasaMga meM vistAra se kiyA gayA hai| isa prasaMga se sambaddha usakI kitanI hI gAthAoM ko vIrasenAcArya ne apanI usa dhavalA TIkA meM udadhRta bhI kiyA hai|' AcArya guNabhadra ne zAstrasvAdhyAya ko mahattva dete hue caMcala mana ko markaTa mAnakara use pratidina zrutaskandha ke Upara ramAne kI preraNA kI hai tathA isa prakAra se zruta ke abhyAsa meM mana ke lagAne vAle ko vivekI kahA hai| . ___ isa prakAra hama dekhate haiM ki prAcIna ArSa-granthoM meM paramAgama ke abhyAsa ke viSaya meM saMyata-asaMyatoM kA kahIM kucha bheda nahIM kiyA gayA hai| indranandi-zrutAvatAra kI vizeSatA jisa AcArya paramparA kA ullekha dhavalAkAra ne jIvasthAna-satprarUpaNA meM va vedanAkhaNDagata kRti anuyogadvAra ke prArambha meM kiyA hai usakA ullekha anyatra tiloyapaNNattI, harivaMzapurANa, jaMbUdIvapaNNattI evaM indranandi-zrutAvatAra Adi meM bhI kiyA gayA hai| inameM se indranandi-zrutAvatAra meM jo vizeSatA dRSTigocara hotI hai use yahA~ prakaTa kiyA jAtA hai- yahA~ 'lohArya' ke sthAna meM unakA 'sudharma' (zloka 73) nAmAntara pAyA jAtA hai| sammilita sabakA kAla-pramANa 683 varSa hI hai / yahA~ AcAryoM ke nAmoM meM jo kucha thor3A-sA bheda dekhA jAtA hai usakA kucha vizeSa mahatva nahIM hai / prAkRta zabdoM kA saMskRta meM rUpAntara karane meM tathA 1. dhavalA pu0 6, pR0 251-56 2. dhyAnazataka 54-60 3. dhyAnazataka kI prastAvanA pR0 56-62 meM 'dhyAnazataka aura dhavalA kA dhyAnaprakaraNa' zIrSaka anekAntAtmArthaprasava-phalabhArAtivinate vacaHparNAkIrNe vipulanaya-zAkhAzatayutte / samutta Gge samyak pratatamati-mUle pratidinaM zrutaskandhe dhImAn ramayatu manomarkaTamamum / / -AtmAnuzAsana 170 5. ti0 pa0 4,1404-62 6. ha0 pu0 66, 22-25; yahA~ zloka 25 meM jina nAmoM kA ullekha kiyA gayA hai ve i0 zrutAvatAra se kucha milate-julate isa prakAra haiMmahAtapobhRd vinayaMdharazrutAmRSizruti (?) guptapadAdikAM dadhat / munIzvaro'nyaH zivaguptasaMjJako guNaiH svamarhabalirapyadhAt padam / / 2 / / 7. jaM0 dI0pa0 1, 8-17 8. i0 zrutAvatAra 66-85; dhavalA se vizeSa vinayadharaH zrIdattaH zivadatto'nyo'rhaddattanAmate / ArAtIyA yatayastato'bhavannaGga-pUrvadezadharAH / 84 / / sarvAMga-pUrvadezaikadezavit puurvdeshmdhygte| zrIpuNDravardhanapure munirajani tatohabalyAkhyaH / / 8 / / 12 / SaTkSaNDAgama-parizIlana Page #67 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lekhaka kI kucha asAvadhAnI se aisA zabdabheda honA sambhava hai| __ yahA~ eka vizeSatA yaha dekhI jAtI hai ki lohArya ke pazcAt vinayadhara, zrIdatta, zivadatta, arddhadatta ina cAra ArAtIya anya AcAryoM ke nAmoM kA bhI nirdeza eka sAtha kiyA gayA hai| dhavalA meM inakA kucha bhI ullekha nahIM kiyA gayA hai| vahA~ itanA mAtra kahA gayA hai ki lohArya ke svargastha ho jAne para zeSa AcArya saba aMga-pUrvo ke ekadezabhUta pejjadosa aura mahAkammapayaDipAhuDa Adi ke dhAraka raha gaye, isa prakAra maharSiyoM kI paramparA se Akara vaha mahAkammapayaDipAhuDa dharasena bhaTTAraka ko prApta huA / vahA~ yaha spaSTa nahIM kiyA gayA hai ki kitane maharSiyoM kI paramparA se Akara vaha mahAkammapayaDipAhuDa dharasenAcArya ko prApta huaa| aisI sthiti meM A0 indranandI ke dvArA zrutAvatAra meM jo uparyukta vinayadhara Adi anya cAra ArAtIya AcAryoM kA ullekha kiyA gayA hai vaha apanA alaga mahattva rakhatA hai| kintu vaha mahAkammapayaDipAhuDa dharasenAcArya ko sAkSAt kisa maharSi se prApta huA, isakA ullekha na dhavalAkAra ne kahIM kiyA hai aura na indranandI ne hii| isase dharasenAcArya ke garu kauna the, yaha jAnanA kaThina hai / indranandI ne to guNadhara bhaTTAraka aura dharasenAcArya meM pUrvottarakAlavartI kauna hai, isa viSaya meM bhI apanI ajAnakArI prakaTa kI hai|' indranandI ne vinayadhara Adi una cAra AcAryoM ke ullekha ke pazcAt arhadabali kA ullekha karate hue kahA hai ki pUrvadeza ke madhyavartI puNDravardhana nagara meM arhadbali nAmaka muni dvArA jo saba aMga-pUrvo ke dezakadeza ke jJAtA the| saMgha ke anugraha va nigraha meM samartha ve aSTAMganimitta ke jJAtA hokara pAMca varSoM ke anta meM sau yojana ke madhyavartI munijana samAja ke sAtha yagapratikramaNa karate hue sthita the| kisI samaya yuga ke anta meM pratikramaNa karate hue unhoMne samAgata munijana samUha se pUchA ki kyA saba yatijana A gaye haiN| uttara meM una saba ne kahA ki bhagavan ! hama saba apane-apane saMgha ke sAtha A gaye haiN| isa uttara ko sunakara unhoMne vicAra kiyA ki isa kalikAla meM yahA~ se lekara Age aba yaha jaina-dharma gaNa-pakSapAta ke bhedoM ke sAtha rahegA, udAsInabhAva se nahIM rhegaa| aisA socakara gaNI (saMghapravartaka) una arhadabali ne jo munijana guphA se Aye the unameM kinhIM kA 'nandI' aura kinhIM kA. 'vIra' nAma kiyaa| jo azokavATa se Aye the unameM kinhIM ko 'aparAjita' aura kinhIM ko 'deva' nAma diyA / jo paMcastapyanivAsa se Aye the unameM kinhIM kA 'sena' aura kinhIM kA 'bhadra' nAma kiyaa| jo zAlmalI vRkSa ke mUla se Aye the unameM kinhIM kA 'guNadhara' aura kinhIM kA 'gupta' nAma kiyaa| jo khaNDakesara vRkSa ke mUla se Aye the unameM kinhIM kA 'siMha' aura kinhIM kA 'candra' nAma kiyaa| isakI puSTi Age indranandi-zrutAvatAra meM 'uktaM ca' ke nirdezapUrvaka eka anya padya ke 1. guNadhara-dharasenAnvayagurvoH pUrvAparakramo'syAbhiH / na jJAyate tadanvayakathakAgama-munijanAbhAvAt ||-i0 zrutAvatAra 151 2. i0 zrutAvatAra 85-65 SaTkhaNDAgama : pIThikA | 13 Page #68 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvArA kI gayI hai|' Age vahA~ 'anya kahate haiM aisI sUcanA karate hue uparyukta saMghanAmoM ke viSaya meM kucha matabheda bhI prakaTa kiyA gayA hai| ThIka isake anantara usa zrutAvatAra meM kahA gayA hai ki tatpazcAt muniyoM meM zreSTha mAghanandI nAmaka muni hue, jo aMgapUrvo ke ekadeza ko prakAzita kara samAdhipUrvaka svargasthahue / . mAghanandI muni ke viSaya meM jo eka kathAnaka prasiddha hai tadanusAra ve kisI samaya jaba caryA ke lie nikale taba unakA prema eka kumhAra kI lar3akI se ho gyaa| isase ve saMgha meM vApasa na jAkara vahIM raha gye| tatpazcAt kisI samaya saMgha meM kisI sUkSma tattva ke viSaya meM matabheda upasthita huA / taba saMghAdhipati ne usakA nirNaya karane ke lie sAdhuoM ko mAghanandI ke pAsa bhejA / unake pAsa pahu~cakara jaba sAdhuoM ne vivAdagrasta usa tattva ke viSaya meM mAghanandI se nirNaya mA~gA taba unhoMne unase pUchA ki saMgha kyA mujhe aba bhI yaha sanmAna detA hai| isa para muniyoM ke yaha kahane para ki 'zrutajJAna kA sanmAna sadA hone vAlA hai' ve punaH virakta hokara vahAM rakhe hue pIchI-kamaNDalu ko lekara saMgha meM jA pahu~ce va punardIkSita ho gye| unake viSaya meM isI prakAra kA eka bhajana bhI prasiddha hai / anyatra mAghanandI kA ullekha eka mAghanandI kA ullekha muMni padmanandI viracita 'jaMbUdIvapaNNattisaMgaho' meM bhI kiyA gayA hai / vahA~ una mAghanandI guru ko rAga-dveSa-moha se rahita zrutasAgara ke pAragAmI aura tapa-saMyama se sampanna kahA gayA hai| unake ziSya siddhAnta rUpa mahAsamudra meM kaluSa ko dhaunevAle sakalacandra guru aura unake bhI ziSya samyagdarzana se zuddha vikhyAta zrInandI rahe haiM, jinake namitta jambUdvIpa kI prajJapti likhI gayI / ukta zrutAvatAra meM una mAghanandI ke pazcAt surASTra deza meM girinagarapura ke samIpavartI karjayanta parvata ke Upara candra guphA meM nivAsa karanevAle mahA tapasvI muniyoM meM pramukha una risenAcArya kA ullekha kiyA gayA hai jo agrAyaNIya pUrva ke antargata pA~caveM 'vastu' adhikAra ke sa prAbhRtoM meM cauthe prAbhUta ke jJAtA the|6 / dhavalA ke anusAra dharasena bhaTTAraka ne AcArya-sammelana ke lie jo lekha bhejA thA, 1. Ayatau nandi-vIrau prakaTagiriguhAvAsato'zokavATAd devazcAnyo'parAjita iti yatiyau sena-bhadrAhva yau ca / paJcastUpyAt saguptau guNadharavRSabhaH zAlmalI vRkSamUlA niryAtau siMha-candrau prathiguNa-gaNau kesarAt khaNDapUrvAt ||--i0 zrutA0 66 2. i0 zrutAvatAra 67-101 3. vahI, 102 4. jaina siddhAnta-bhAskara, san 1913, aMka 4, pR0 115 (dhavalA pu0 1 kI prastAvanA pR0 16-17) 5. jaM0 dI0 pa0 13, 154-56 6. i0 zrutAvatAra 103-4 :/ SaTkhaNDAgama-parizIlana . Page #69 -------------------------------------------------------------------------- ________________ usameM unhoMne kyA likhA thA yaha vahA~ spaSTa nahIM hai| kintu indranandi-zrutAvatAra meM yaha kahA gayA hai ki usa samaya brahmacArI ke hAtha se usa lekha-patra ko lekara va bandhana ko chor3akara una mahAtmA AcAryoM ne use isa prakAra par3A-svasti zrImAn ! Ujaryanta taTa ke nikaTavartI candraguphAvAsa se dharasena gaNI veNAka taTa para samudita yatiyoM kI vandanA karake isa kArya ko kahatA hai ki hamArI Ayu bahuta thor3I zeSa raha gayI hai, isase hamAre dvArA sune gaye (adhIta) zAstra kI vyucchitti jisa prakAra se na ho usa prakAra se grahaNa-dhAraNa meM samartha tIkSNabuddhi do yatIzcaroM ko Apa bheja deN|' prAkRta paTTAvalI yaha paTTAvalI 'jaina siddhAnta bhAskara' bhAga 1, ki0 4, san 1913 meM chapI hai jo aba upalabdha nahIM hai / isake prArambha meM 3 saMskRta zloka haiM, jo svayaM paTTAvalI ke kartA dvArA na likhe jAkara kisI anya ke dvArA usameM yojita kiye gaye dikhate haiN| inameM 3 kevaliyAM, 5 zrutakevaliyoM, 11 dazapUrvadharoM, 5 ekAdazAMgadharoM tathA 4 daza-nava-ATha aMgadharoM ke nAmoM kA nirdeza karate hue unameM se pratyeka ke samaya kA bhI ullekha pRthak-pRthak kiyA gayA hai| sAtha hI sammilita rUpa unake samudita kAla kA bhI vahA~ nirdeza kiyA gayA hai / yahA~ dazapUrvadharoM va dazanava-ATha pUrvadharoM ke kAla kA nirdeza karate hue donoM meM kahIM 2-2 varSa kI bhUla huI hai, anyathA samudita rUpa meM jo unakA kAla nirdiSTa hai vaha saMgata nahIM rhtaa| ukta paTTAvalI ke anusAra vaha vIranirvANakAla se pazcAt kI kAlagaNanA isa prakAra hai-- 1. gautama kevalI 12 varSa 2. sudharma 12 // 3. jambUsvAmI 38, 62 varSa zrutakevalI 14 varSa 4. viSNu 5. nandimitra 6. aparAjita 7. govardhana 8. bhadrabAhu 22 // 26 // 100 varSa dazapUrvadhara 10 varSa 6. vizAkhAcArya 10. proSThila 11. kSatriya 12. jayasena 16 // 17 , 21 // 1. i0 zru tAvatAra 108-10 2. vizeSa ke lie dekhiye 10 kha0 pu0 1 kI prastAvanA, pu0 24-26 SaTkhaNDAgama : pIThikA | 15 Page #70 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dazapUrvadhara 18 varSa 13. nAgasena 14. siddhArtha 15. dhRtiSeNa 16. vijaya 17. brahilaMga 18. deva 16. dharmasena 14[16] 181183] varSa ekAdazAMgadhara 18 varSa 20. nakSatra 21. jayapAlaka 22. pANDava 23. dhra vasena 24. kaMsa - - 123 varSa 6 varSa daza-nava-ATha-aMgadhara 18 // 25. subhadra 26. yazobhadra 27. bhadrabAhu 28. lohAcArya 23 , 52[50] 66 [17] varSa ekaaMgadhara 28 varSa 21, 26. ahaMbalI 30. mAdhanandI 31. dharasena 32. puSpadanta 33. bhUtabali Mr wr W0 0 118 varSa vicAraNIya 1. paTTAvalI ke antargata gAthA 6 meM jo ekAdazAMgadharoM kA pRthak-pRthak kAla nirdiSTa kiyA gayA hai usakA jor3a 181 AtA hai / kintu isake pUrva gAthA 7 meM vahA~ vIranirvANa se 162 varSa vItane para 183 varSoM ke bhItara 11 dazapUrvadharoM ke utpanna hone kA spaSTa ullekha hai| isase nizcata hai ki usa gAthA 6 meM dazapUrvadharoM ke kAla kA jo pRthak-pRthak nirdeza kiyA gayA hai usameM kisI eka ke kAla ke nirdeza meM 2 varSa kama ho gaye dikhate haiN| Age gAthA 10 meM 16 / SaTkhaNDAgama-parizIlana . Page #71 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhI yaha spaSTa kahA gayA hai ki antima jina ke mukta hone para 345 varSoM ke bItane para gyAraha / aMgoM ke dhAraka munivara hue| isa prakAra uparyukta 2 varSa kI bhUla rahe binA yaha 345 varSa bhI ghaTita nahIM hote 62+100+181 =343 / isa prakAra kula 345 ke sthAna para 343 hI rahate haiN| 2. isI prakAra daza-nava-aSTAMgadharoM meM pratyeka ke alaga-alaga nirdiSTa kiye gaye kAlapramANa meM kahIM para do varSa adhika ho gaye haiN| kAraNa yaha ki isI paTTAvalI kI gAthA 12 ke uttarArdha meM una cAroM kA sammilita kAla 67 varSa kahA gayA hai, jo jor3a meM ukta krama se 66 hotA hai arthAt 6 +18+23+52 =66 / ataH yahA~ bhI 2 varSa kI bhUla ho jAnA nizcita hai / isake atirikta Age 15vIM gAthA meM jo yaha kahA gayA hai ki antima jina ke mukta hone ke bAda 565 varSoM ke bItane para 5 AcArya eka aMga ke dhAraka hue, yaha bhI tadanusAra asaMgata ho jAtA hai, kyoMki ukta krama se usakA jor3a 567 AtA hai arthAt 62+100-183+ 123+66 =567; jabaki vaha honA cAhie 565 varSa / isa paTTAvalI ke anusAra dharasena, puSpadanta aura bhUtabali-ye tInoM AcArya vIranirvANa ke pazcAt 683 varSa ke hI bhItara A jAte haiM yAnI 62 -100+183 +123 / 67+28+21+16+30+20-683 / isa 683 varSa pramANa sammilita kAla kA bhI ullekha usa paTTAvalI kI 17vIM gAthA meM arhadabalI Adi una 5 eka aMga ke dhArako ka samudita kAla ko lekara kiyA gayA hai| isake atirikta ukta paTTAvalI ke anusAra AcAya dharasena, puSpadanta aura bhUtabali eka aMga ke dhAraka siddha hote haiM / isa paTTAvalI kI vizeSatAe~ 1. tiloyapaNNattI, dhavalA, harivaMzapurANa Adi granthoM meM isa zrutadharaparamparA kA ullekha karate hue pratyeka AcArya ke kAla kA pRthaka-pRthaka nirdeza nahIM kiyA gayA hai, jabaki isa paTTAvalI meM unake kAla kA pRthak-pRthaka ullekha hai tathA samudita rUpa meM bhI usakA ullekha kiyA gayA hai| 2. anyatra jahA~ nakSatrAcArya Adi 5 ekAdazAMgadharoM kA kAla-pramANa 220 varSa kahA gayA hai vahA~ isa par3AvalI meM unakA vaha kAla-pramANa 123 varSa kahA gayA hai| ukta 5 AcAryoM kA kAla 220 varSa apekSAkRta adhika va asambhava-sA dikhatA hai| 3. anyatra jahA~ isa AcArya paramparA ko lohArya taka sImita rakhA gayA hai va samudita samaya vIranirvANa ke pazcAta 683 varSa kahA gayA hai vahA~ isa par3AvalI meM use lohAcayya (lohAcArya) ke Age arhabalI Adi anya bhI pA~ca AcAryoM kA ullekha karane ke pazcAt samApta kiyA gayA hai tathA lohArya taka kA kAla 565 varSa batalAkara va usameM anyatra anirdiSTa ina pA~ca arha balI Adi eka aMga ke dhArakoM ke 118 varSa kAla ko sammilita kara samasta kAla kA pramANa vahI 683 (565+118) varSa dikhalAyA gayA hai| 4. subhadra, yazobhadra, bhadrabAha aura lohArya ko anyatra jahA~ eka AcArAMga va zeSa aMgapUrvo ke eka deza ke dhAraka kahA gayA hai| vahA~ isa padAvalI meM unheM dasa, nau aura ATha aMgoM ke dhAraka kahA gayA hai| isa prakAra isa paTTAvalI ke anusAra sUtrakRtAMga Adi 10 aMgoM kA eka sAtha lopa nahIM huA hai, kintu tadanusAra ukta sabhadrAcArya Adi cAra AcArya dasa, nau SaTkhaNDAgama : pIThikA / 17 Page #72 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aura ATha aMgoM ke dhAraka hue haiN| para una cAra AcAryoM meM dasa, nau aura ATha aMgoM ke dhAraka kauna rahe haiM, yaha paTTAvalI meM spaSTa nahIM hai| isa paTTAvalI meM ina cAroM AcAryoM kA samudita kAla 67 varSa kahA gayA hai, jabaki anyatra unakA vaha kAla 118 varSa kahA gayA hai| 5. jaisA ki pUrva meM kahA jA cukA hai, anyatra yaha AcArya paramparA lohArya para samApta ho gayI hai / parantu isa paTTAvalI meM una lohAcArya ke Age arhabalI, mAghanandI, dharasena, puSpadanta aura bhUtabali ina pA~ca anya AcAryoM kA bhI ullekha kiyA gayA hai tathA unakA kAla pramANa pRthak-pRthak krama se 28,21,16,30 aura 20 varSa va samudita rUpa meM 118 (28+21+16+30+20) varSa kahA gayA hai| mahAvIra nirvANa ke pazcAt isa AcAryaparamparA kA samasta kAla 683 varSa jaise dhavalA Adi meM upalabdha hotA hai vaise hI vaha isa paTTAvalI meM bhI pAyA jAtA hai / vizeSatA yaha hai ki anyatra dhavalA Adi meM jahA~ 5 gyAraha-aMgoM ke dhArakoM kA kAla 220 varSa nirdiSTa kiyA gayA hai vahA~ isa paTTAvalI meM unakA vaha kAla 123 varSa kahA gayA hai| isa prakAra yahA~ usameM 67 (220-123) varSa kama ho gaye haiM tathA anyatra jahA~ subhadrAcArya Adi cAra AcAryoM kA samasta kAla 118 varSa batalAyA gayA hai vahA~ isa paTTAvalI meM unakA vaha kAla 67 varSa hI kahA gayA hai| isa prakAra 21 (118-67) varSa yahA~ bhI kama ho gaye haiN| donoM kA jor3a 118 (67 +21) varSa hotA hai / yahI kAla isa paTTAvalI meM una arhadbalI Adi pA~ca AcAryoM kA hai, jinakA ullekha anyatra dhavalA Adi meM nahIM kiyA gayA hai| isa prakAra 683 varSoM kI gaNanA ubhayatra samAna ho jAtI hai / arhabalI kA ziSyatva ___ zravaNabelagola ke eka zilAlekha meM AcArya puSpadanta aura bhUtabali ko AcArya arhabalI kA ziSya kahA gayA hai| vaha isa prakAra hai yaH puSpadantena ca bhUtabalyAkhyenApi ziSyadvitayena reje / phalapradAnAya jagajjanAnAM prApto'kurAbhyAmiva kalpabhUjaH // arhadbalissaMghacaturvidhaM sa zrIkoNDakundAnvayamUlasaMgham / kAlasvabhAvAdiha jAyamAnadvaSetarAlpIkaraNAya cakre // -zilAlekha kra0 105, padya 25-26 yaha zilAlekha zaka saMvat 1320 kA hai| lekhaka ne puSpadanta aura bhUtabali ko kisa AdhAra para arhabalI kA ziSya kahA hai, yaha jJAta nahIM hai| yadi yaha sambhava ho sakatA hai to samajhanA cAhie ki arha balI una donoM ke dIkSAguru aura dharasena vidyAguru rahe hai / vaisI paristhiti meM yaha bhI sambhava hai ki dharasenAcArya ne mahimA meM sammilita jina dakSiNApatha ke AcAryoM ko lekhapatra bhejA thA unakA vaha sammelana sambhavata: indranandi-zrutAvatAra' ke anusAra saMgha-pravartaka inhIM arhadbalI ke dvArA paMcavarSIya yuga-pratikramaNa ke samaya bulAyA gayA ho tathA isI sammelana meM se una arhabalI ne puSpadanta aura bhUtabali ina do apane suyogya ziSyoM 1. indranandi-zrutAvatAra, 85-65 18 / SaTakhaNDAgama-parizIla Page #73 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ko Andhra deza kI veNyA nadI ke taTa se dharasenAcArya ke pAsa bhejA ho / uparyukta zilAlekha ke AdhAra para yaha sambhAvanA hI kI jA sakatI hai, vastu-sthiti vaisI rahI yA nahIM rahI, yaha anveSaNIya hai / uparyukta paTTAvalI meM arhadbalI, mAghanandI, dharasena, puSpadanta aura bhUlabali ko eka aMga ke dhAraka kahA gayA hai / ' isa prakAra paTTAvalI ke anusAra arhadbalI ko eka aMga ke jJAtA hone para bhI tiloyapaNNattI Adi granthAntaroM meM prarUpita usa AcArya paramparA meM jo sthAna nahIM milA hai usakA kAraNa sambhavataH unake dvArA pravartita vaha saMghabheda hI ho sakatA hai / munijanoM ke vividha saMghoM meM vibhakta ho jAne para jo jisa saMgha kA thA vaha apane hI saMgha ke munijanoM ko mahattva dekara anyoM kI upekSA kara sakatA hai / jaise - harivaMzapurANa ke kartA AcArya jinasena ne grantha ko prArambha karate hue samantabhadra, siddhasena, devanandI (pUjyapAda), raviSeNa, vIrasena guru aura pArzvabhyudaya ke kartA jinasenAcArya Adi kitane hI AcAryoM kA smaraNa kiyA hai, kintu unhoMne kundakunda jaise labdhapratiSTha AcArya kA vahA~ smaraNa nahIM kiyA / isI prakAra mahApurANa ke kartA jinasenAcArya ne bhI usake prArambha meM siddhasena, samantabhadra, zrIdatta, prabhAcandra, zivakoTi, jaTAcArya, devanandI aura bhaTTAkalaMka Adi kA smaraNa karake bhI una kundakundAcArya kA smaraNa nahIM kiyA / AcArya vIrasena svAmI ne apanI dhavalA TIkA meM granthAntaroM se sUtra va gAthA Adi ko uddhRta karate hue kahIM-kahIM guNadhara bhaTTAraka' gRddhapicchAcArya' samantabhadra svAmI, yativRSabha, pUjya - pAda" aura prabhAcandra bhaTTAraka Adi kA ullekha kiyA hai, kintu kundakundAcArya viracita paMcAstikAya aura pravacanasAra kI kucha gAthAoM ko dhavalA meM uddhRta karate hue bhI A0 kundakunda kA kahIM ullekha nahIM kiyA / isakA kAraNa saMghabheda yA vicArabheda hI ho sakatA hai / dharasenAcArya va yoniprAbhRta SaTkhaNDAgama ke antargata prakRti anuyogadvAra meM kevalajJAnAvaraNIya ke prasaMga meM kahA gayA hai ki svayaM utpanna jJAna-darzI bhagavAn kevalI deva, asura va mAnuSa loka kI Agati evaM gati Adi, saba jIvoM aura saba bhAvoM ko jAnate haiM / " 1. ahiballI mAghaNaMdi ya dharaseNaM puphphayaMta bhUhabalI / asarsI igavIsaM ugaNIsaM tIsa vIsa vAsa puNo / / 16 / / igasaya aThAravAse iyaMgadhArI ya muNivarA jAdA / 17 pU0 2. ha0 pu0 1, 26-40 3. ma0 pu0 1, 4. dhavalA pu0 12, pR0 232 5. vahI, pu0 4, pR0 316 6. vahI, pu0 6, pR0 167 7. vahI, pu0 1. pR0 302 va pu0 12, pR0 132 8. vahI, pu0 6, pR0 165-167 6. vahI, pu0 6, pR0 166 10. sUtra 5.5, 82 ( pu0 13 pR0 346 ) SaTkhaNDAgama: pIThikA / 16 --- Page #74 -------------------------------------------------------------------------- ________________ isa sUtra kI vyAkhyA karate hue vIrasena svAmI ne dhavalA meM prasaMga-prApta anubhAga ko jIvAnubhAga va pudgalAnubhAga Adi ke bheda se chaha prakAra kA nirdiSTa kiyA hai| unameM pudgalAnubhAga ke svarUpa ko dikhalAte hue unhoMne kahA hai ki jvara, kor3ha aura kSaya Adi kA vinAza karanA va unheM utpanna karanA; isakA nAma pudgalAnubhAga hai| isake niSkarSasvarUpa unhoMne Age yaha kahA hai ki yoniprAbhUta meM nirdiSTa maMtra-taMtra zaktiyoM ko pudgalAnubhAga grahaNa karanA caahie| ___ sva0 paM0 jugalakizorajI mukhtAra ne isa grantha kA paricaya karAte hue likhA hai ki 800 zloka-pramANa yaha grantha prAkRta gAthAbaddha hai| viSaya usakA maMtra-taMtravAda hai| vi0 saMvat 1556 meM likhI gayI bahaTTippaNikA nAma kI granthasUcI ke anusAra, vaha vIranirvANa se 600 varSa ke pazcAt dharasena ke dvArA racA gayA hai / isa grantha kI eka prati bhANDArakara risarca iMsTITyUTa, pUnA meM hai, jise dekhakara paM0 becaradAsajI ne jo noTsa liye the unhIM ke AdhAra se mukhtAra sA0 dvArA vaha paricaya karAyA gayA hai / isa prati meM grantha kA nAma to yoniprAbhata hI hai, para katA kA nAma paNhasavaNa muni dekhA jAtA hai| ukta paNhasavaNa mani ne use kaSmANDinI mahAdevI se prApta kiyA thA aura apane ziSya paSpadanta va bhatabali ke lie likhA thaa| ina do nAmoM ke nirdeza se usake dharasenAcArya ke dvArA race jAne kI sambhAvanA adhika hai| prati meM jo kartA kA nAma paNhasavaNa dikhalAyA gayA hai vaha vastutaH nAma nahIM hai| 'paNhasavaNa'' (prajJAzravaNa) una muniyoM ko kahA jAtA hai jo autpattikI Adi cAra prakAra kI prajJA ke dhAraka hote haiM / ata: 'paNhasavaNa' yaha dharasenAcArya kA bodhaka ho sakatA hai| pIche granthakartA ke prasaMga meM yaha kahA hI jA cukA hai ki jaba puSpadanta aura bhUtabali dharasena bhaTTAraka ke pAsa pahu~ce the taba unhoMne parIkSaNArtha una donoM ke lie hIna-adhika akSaroM vAlI do vidyAe~ dI thIM va unheM vidhipUrvaka siddha karane ke lie kahA thaa| tadanusAra una vidyAoM ke siddha karane para jaba unake sAmane vikRta rUpa meM do deviyA~ upasthita huIM taba una donoM ne apane-apane azuddha maMtra ko zuddha karake punaH japA thaa| ___ isa ghaTanA se yaha spaSTa hai ki dharasena bhaTTAraka tathA puSpadanta aura bhUlabali tInoM hI maMtra-taMtra ke pAraMgata the| aura jaisA ki dhavalA meM kahA gayA hai, vaha yoniprAbhRta graMtha maMtra-taMtra kA hI prarUpaka rahA hai / isake atirikta jaisA ki Upara sUcita kiyA gayA hai, yaha graMtha paNhasavaNa muniko kuSmANDinI devI se prApta huA thA aura unhoMne use apane ziSya puSpadanta aura bhUtabali ke lie likhA thA, ye donoM dharasenAcArya ke ziSya rahe haiM, yaha spaSTa hI hai / ataH paNhasavaNa muni dharasenAcArya hI ho sakate haiM aura sambhavataH unhIM ke dvArA vaha likhA gayA hai| pUrvollikhita nandisaMgha kI prAkRta paTTAvalI ke anusAra, A0 dharasena kA kAla vIranirvANa se 62+100+183+123+7+28+21 =614 varSa ke pazcAt par3atA 1. dhavalA pu0 13, pR0 346 2. dekhie anekAnta varSa 2, ki06 (1-7-1936), pR0 485-60 para 'prakAzita yoniprAbhata aura jagatsundarI yogamAlA' zIrSaka lekha 3. 'paNhasavaNa' (prajJAzravaNa) ke svarUpa ke lie dekhie dhavalA pu0 6, pR0 81-84 / 20 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #75 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hai| udhara bRhaTTippaNikA meM vIra nirvANa se 600 varSa ke pazcAt usa yoniprAbhUta ke race jAne kI sUcanA kI gaI hai| isa prakAra vaha dharasenAcArya ke dvArA paTTakAla se 14 varSa pUrva likhA jA sakatA hai / isa prakAra prA0 paTTAvalI aura usa bRhaTTippaNikA meM kucha virodha bhI nahIM rhtaa| isase ina donoM kI prAmANikatA hI siddha hotI hai / prantha kI bhASA prastuta SaTkhaNDAgama kI bhASA zaurasenI hai / prAcIna samaya meM mathurA ke Asa-pAsa ke pradeza ko zUrasena kahA jAtA thaa| isa pradeza kI bhASA hone ke kAraNa use zaurasenI kahA gayA hai| vyAkaraNa meM usake jina lakSaNoM kA nirdeza kiyA gayA hai ve saba prastuta SaTkhaNDAgama aura pravacanasAra Adi anya di0 granthoM kI bhASA meM nahIM pAye jAte, isI se use jaina zaurasenI kahA gayA hai| pravacanasAra va tiloyapaNNattI Adi prAcIna di0 granthoM kI prAyaH yahI bhASA rahI hai| usakA zuddha rUpa saMskRta nATakoM meM pAtra vizeSa ke dvArA bolI jAne vAlI prAkRta meM kahIM-kahIM dekhA jAtA hai| SaTkhaNDAgama ke mUla sUtroM kI bhASA meM jo zaurasenI ke vizeSa lakSaNa dRSTigocara hote haiM unheM kucha sImA taka yahA~ udAharaNapUrvaka spaSTa kiyA jAtA hai 1. zaurasenI meM sarvatra za, Sa aura sa ina tInoM ke sthAna meM eka sa kA hI upayoga huA hai| SaTkhaNDAgama meM bhI sarvatra una tInoM vargoM ke sthAna meM eka mAtra sa hI pAyA jAtA hai, za aura Sa vahA~ kahIM bhI dRSTigocara nahIM hote / 2. zaurasenI meM prathamA vibhakti ke eka vacana ke anta meM 'o' hotA hai, jo SaTkhaNDAgama meM prAyaH sarvatra dekhA jAtA hai / jaise-- jo so baMdhasAmittavicao NAma tassa imo Nideso (sUtra 3-1)' / yahA~ jo so Adi sabhI pada prathamAnta va ekavacana meM upayukta haiM aura unake anta meM 'o' kA upayoga huA hai| 3. zaurasenI meM zabda ke madhyagata ta ke sthAna meM da, tha ke sthAna meM dha (prA0 zabdAnuzAsana 3 / 2 / 1) aura kvacit bha ke sthAna meM ha hotA hai / Sa0 kha0 meM inake udAharaNata=da-vItarAga =vIdarAga (1,4,173) / __ saMyatAsaMyata =saMjadAsaMjada (1,1,13) / tha=dha-pRthaktvena-pudhatteNa (2,2,15) / granthakRti =gaMdhakadI (4,1,46) / bha=ha-vedanAbhibhUta = veyaNAhibhUda (1,6-6,12) / Abhinibodhika = AhiNibohiya (1,6-6,216) 1. yahA~ jo aMka diye jA rahe haiM unameM prathama aMka khaNDa kA, dUsarA aMka anuyogadvAra kA aura tIsarA aMka sUtra kA sUcaka hai| jahA~ cAra aMka haiM vahAM prathama aMka khaNDa kA, dUsarA aMka anuyogadvAra kA, tIsarA aMka avAntara anuyogadvAra kA aura cauthA aMka sUtra kA sUcaka hai / 6-1 va 6-2 Adi aMka prathama khaNDa kI nau cUlikAoM meM prathama-dvitIyAdi cUlikA ke sUcaka haiN| SaTkhaNDAgama : pIThikA / 21 Page #76 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAbhRtaH pAhuDo (4,1,45 va 63 tathA 5,5,46) / vibhaMga vihaMga (5,6,16) / vibhASA=vihAsA (1,6-1,2) / 4. zaurasenI meM pUrvakAlika kriyA meM ktvA ke sthAna meM tA aura dRNa hotA hai| (prA. za0 3 / 2 / 10) / Sa0 kha0 meM inake udAharaNa haiMttA-samutpAdayitvAH - samuppAda ittA (4,2,4,106) / upazAmayitvA-upasAma ittA (4,2,4,102) / anupAlayitvA- aNupAla ittA (4,2,4,71 va 102 tathA 5,6,467) / vihRtya ---viharittA (4,2,4,107) / dUNa-kRtvA-kAdUNa (4,2,4,70 va 101 tathA 4,2,5,11) / bhUtvA hodUNa (1,6-6,216, 220, 226, 233, 240 va 243 aadi)| saMsRtya =saMsaridUNa (4,2,4,71 va 102) / 5. zaurasenI meM kvacit ra ke sthAna meM la bhI dekhA jAtA hai / usake udAharaNara=la-udAra orAla (5,6,237) / audArika= orAliya (5,6,237) / hAridra-hAlidda (1,6-1,37) / rUkSa= lukkha (1,6-1,40 va 5,5,32-36) / 6. jaina zaurasenI kahI jAne vAlI zaurasenI ke kucha aise lakSaNa haiM jo prastuta SaTkhaNDAgama meM pAye jAte haiM / jaise--- R=a-mRdumauva (1,6-1,40) (prA0 za0 1,2,73) / antakRta= aMtayaDa (1,6-6,216 va 220, 226, 233, 243) / kRta=kada (5,5,68) dRSTvA = daLUNa (1,6-6,22,40) / R= i-Rdvi = iDDhi (5,5,68) / prA0 1 / 2 / 75 RddhiprApta -- iDDhipatta (1,1,56) / mithyAdRSTi-micchAiTThI (1,1,6 va 11) / samyagdRSTi= sammAiTThI (1,1,10 va 12) / mRga =miya (5,5,157) / R=u--pRthivI-puDhavI (1,1,36 va 40) / prA0 1 / 2 / 80 Rjumati = ujumadi (5,5,77-78) / Rjuka = ujjuga (5,5,86) / vRddhiH= vuDDhI (5,5,66) / ativRSTi-anAvRSTi=aibuTTi-aNAvuTThi (5,5,76 va 88) / R=o-mRSA= mosa (1,1,46-53 va 55) / 112 / 85 R=ri-RSeH---risissa (4,1,44) / 1-2.86 RNa riNa (4,1,66 dhvlaa)| 7. trivikrama prA0 zA0 sUtra 1,3,8 ke anusAra ka, ga, ca, ja, ta, da, pa, ya aura va 22 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #77 -------------------------------------------------------------------------- ________________ akSara yadi asaMyukta hoM aura Adi meM nahIM hoM to vikalpa se unakA lopa hotA hai| Sa0 kha0 meM unake kucha udAharaNaka-lopa--sarvaloke savvaloe (1,3,7) / prAsuka - pAsua (3-41) / ekaH= eo (4,1,66) / loke = loe (1,1,1 tathA 4,1,43) / ekendriyA:---eiMdiyA (1,1,33) / ga-lopa-prayogakarma-paoakamma (5,4,4 va 15,16) / tribhAge tibhAe, tibhAge (5,6,6,44) / prayogabandhaH--paoabaMdho (5,6,27 va 38) / ca-lopa-apracurA:- apaurA (5,6,127) / ja-lopa--manujaloke -maNualoe (5,5,64) / . ta-lopa-gati --- gai (1,1,2 va 2,1,2) / catuHsthAneSu - cauTThANesu (1,1,25) / caturvidham . cauvvihaM (1,6-1,41 va 5,5,131) / tiryaggatau :-tirikkhagaIe 1,2,24) / manuSyagatau-maNusagaIe (1,2,40) / vanaspati = vaNapphai (1,1,36 va 41) / da-lopa-mRdukanAma-- mauaNAma (1,6-1,40 va 5,5,130) / pa-lopa--vipula- viula (4,1,11 tathA 5,5,77; 86 va 64) / ya-lopa-kaSAyI-- kasAI (1,1,111-13) / kSAyika-- khaiya (1,1,144-45) / vAyu-vAu (1,1,36-40) / sAmAyika -- sAmAiya (1,1,123 va 125) / AyuH AuaM (1,6-1,6) / AyuSaH / Augassa (1,6-1, 25) / AyuSaH.... Auassa (5,5,114 va 115) / prayogabandhaH paoabaMdho (5,6,27 va 38) / anuyogadvArANi - aNiogaddA rANi (4,2,5,1 va 5,6,70) / samaye-samae (4,1,67) / 8. Upara jina ka, ga Adi vargoM kA vikalpa se lopa dikhAyA gayA hai unakA lopa hone para jo a-varNa zeSa raha jAtA hai vaha tri0 prA0 zA0 sUtra 1,3,10 ke anusAra kvacit ya zruti se yukta dekhA jAtA hai / Sa0 kha0 meM udAharaNaka-lopa meM-tIrthakara -- titthayara (1,6-1,28; 1,6-6,216 va 3-37,36,40,41) / sAmparAyika -sAMparAiya (1,1,17 va 18 tathA 1,2,151) / pRthivIkAyika - puDhavikAiya (1,1,36 va 40) / sAmAyika sAmAiya (1,1.125 tathA 1,2,76) / SaTakhaNDAgama : pIThikA/ 23 Page #78 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekavidhA =aNeyavihA (4,1,71) / ga-lopa meM-nagara == Nayara (5,5,76 va 87) / bhagavAn = bhayavaM (5,5,68) / vItarAgANAM-vIyarAyANaM (5,4,24) / ca-lopa meM pracalApracalA=payalApayalA (1,6-1, 16 tathA 5,5,101) / pravacana --pavayaNa (3-41 va 5,5,51) / vAcanA=vAyaNA (4,1,55 va 5,5.13 tathA 5,6,12 va 25) / AcAradharaH- AyAradhara (5,6,16) / ja-lopa meM-bhAjana- bhAyaNa (5,5,18) / ta-lopa meM-vItarAga - vIyarAga (1,1,16 va 20) / da-lopa meM-vedanA veyaNA (1,6-6,12 tathA 4,2,1 va 3, va 7-8 aadi)| va-lopa meM parivartanA=pariyaTTaNA (4,1,55,5,513;5,5,156,5,6,12 va 25) / lopa ke abhAva meM ka-bhAvakalaMka=bhAvakalaMka (5,6,127) / eka: ekko (1,2,6 va 11) / ga--sayoga=sajoga (1,1,21) / ayoga= ajoga (1,1,22) / yogasthAna =jogaTThANa (4,2,4,12 va 16) / yogena jogeNa (4,2,4,17 va 22) / yoge-joge (4,2,4,36) / ca-vicayaH-vicao (3-1) / vicayasya- vicayassa (3-2) / vacanayogI-vacijogI (1,1,47 va 52-5.5) / vacanabalibhyaH --vacibalIMNaM (4,1,36) / vacanaprayogakarma= vacipaoakamma (5,4,16) / jalacareSu = jalacaresu (4,2,4,36 va 36) / ja-parijita -- parijita (4,1,54, 5,5,156 va 5,6,25) / vijaya-vaijayanta--vijaya-vaijayaMta (1,1,100) / ta-avitatha -- avitatha (5,5,51) / lokottarIya = loguttarIya (5,5,51) / da-vedaka - vedaga (1,1,144 va 146) / adattAdAna- adattAdANa (4,2,8,4) / udayena-udaeNa (2,1,81) / audayikena= odaieNa (2,1,85 va 86) / sUtrodakAdInAm -- suttodayAdINaM (4,1,71) / pa-dravyapramANena --- danvapamANeNa (1,2,2, va 7-6 aadi)| 24 / SaTkhaNDAgama-parizIlana . Page #79 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pa - vinayasampannatA - viNayasaMpaNNadA ( 3- 41) / saMvegasampannatA == saMvegasaMpaNNadA ( 3- 41) / upasaMpatsAMnidhye uvasaMpadasaNNijjhe ( 4, 1,71) / bhavapratyayika - bhavapaccaiya ( 5, 5, 54 va 57 ) / ya--- AyAmaH - - AyAmo (1,2,22 ) / nayavidhiH NayavidhI ( 5, 5, 51 ) / hI mAnakaM hIyamANayaM ( 5,5,57 ) / vanayavAdaH - Naya vAdo (5,5,51) / pravaravAdaH = pavaravAdo (5,5, 51 ) / divasAntaH - divasaMto (5,5,63) / va -- baMdhAdhyavasAna - baMdha jhavasANa (4,2, 7, 276 Adi) / bhavagrahaNe - bhavaggahaNe ( 4, 2, 4, 21) / jaina zaurasenI ke anusAra SaTkhaNDAgama kI bhASAgata kucha anya vizeSatAe~ ka - ga -- lokAH logA ( 1,2,4) / khujja ( 1, 6 1,34 va 5, 5, 124) / kIlita khIliya (1,6-1, 36 va 5, 5, 126) / ka- kha - kubja kha gha - ha - sukha = suha ( 5, 5,76) 1 - h -- jaghanyA = meghAnAm me hANaM (5,6,37) / tha - ha - IryApatha : IriyAvaha ( 5,4,4 va 23-24) / - yathA jahA (1,1,3) / rathAnAm dha - ha - sAdhubhyaH jaNA ( 4, 2, 4,2 va 3 ) / rahANaM ( 5, 6,41) / sAhUNaM ( 1, 1, 1 va 3-41) / samAhi (3-41) / samAdhi anekavidhA - aNeya vihA ( 5, 5, 17 ) / bha ha-- zubhanAma suhaNAma (1,6 - 1,28) / zubhAzubha suhAsuha ( 5, 5, 117) / prAbhRtaH pAhuDo (4,1,45) / ThaDha-piTharaH piDhara (5, 5, 18) | Ta - Da ghaTa -- ghaDa (5.5.18 ) / taDa - pratIcchanA pratipatti: paDivatti ( 5, 5, 49 ) / pratipAtI = paDivAdI (5,5, 75) / pratisevita paDisevida (5,5,68 ) / ha- - bharate bharahe ( 5, 5, 64) / pacchiNA ( 4, 1, 55,5, 5, 13 va 156 tathA 5, 6, 12 va 25 ) / ta dara - paJcadazaH paNNA rasa ( 1, 6 - 6, 7 va 8 ) / audArika orAliya (1,1,56 ) / = SaTkhaNDAgama: pIThikA / 25 Page #80 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tha= Dha-pRthivIkAyikA---puDhavikAiyA (1,1,36-40) / tha:-hanAthadharmaH- NAhadhamma (5,6,16) / na = Na--mAnakaSAyI--mANakasAI (1,1,111 va 112) / kanakAnAm-kaNayANaM (5,6,37) / na=Na-namaH= Namo (1,1,1 va 4,1,1-44) / (zabda ke Adi meM) jJAnI= NANI (1,1,115) / nAma--- NAma (1,6-1,10) / nAmnaH= NAmassa (1,6-1, 27 va 5,5,116) / nirdezaH- Niddeso (1,1,8 va 1,2,1) / nayaH- Nao (4,1,47 va 4,2,1) / pa-va-upazamAH -- uvasamA (1,1,16 va 18) / kSapakAH-- khavA (1,1,16 va 18) / upapAdena --- uvavAdeNa (2,6,1 va 6,8,13 aadi)| apagatavedAH = avagadavedA (1,1,101 va 104) / ya-ja-saMyatAH- saMjadA (1,1,123 va 124 aadi)| saMyogAvaraNArtham saMjogAvaraNaTTha (5,5,46) / yazaHkIti- jasakitti (1,6.1, 28 va 5,5,117) / raHla-haridrA hAlidda (1,6-1,37 va 5,5,127) / za:- sa-zalAkA zivikAnAm : siviyANaM (5,6,41) / Sa - sa-kaSAyI kasAI (1,1,111-14) / saMzleSa - saMsilesa (5,6,40) / vipaH visa (5,3,30) / Sa--cha-SaSaSThI -- chAvaTTi (1,6,4) / SaNmASA: -- chammAsaM (1,6.17) / SaTsthAna - chaTThANa (4,2,7,168) / adhas - he?-adhaHsthAna - heTThaTTANa (4,2,7,168) / prA0 zabdAnuzAsana 1 / 3 / 68 arthaH aTTha-arthAdhikArAH- aTTahiyArA (4,1,54) / (1 / 4 / 15) bahis = bAhira-bAhya bAhiraM (5,4,26) / prA0 za0 1 / 3 / 101 / stoka - thova--stokAH - thovA (1,8,2 va 15,21,25 aadi)| pra0 za0 113 / 105 karkaza ::- kakkhaDa-karkazanAm : kakkhaDaNAmaM (1,6-1, 40 va 5,5,130) / karkazasparzaH kakkhaDaphAso (5,3,24) / styAna -- thINa-styAnagRddhiH = thINa giddhI (1,6-1,16 va 5,5,101) / 1 / 4 / 13 kSa- kha-kSAyikaH-- khaio (1,7,5) / kSAyopazamika: =khaovasamio (1,7,4-5) / 26 / SaTakhaNDAgama-parizIlana Page #81 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSa = kha -- kSaNa = khaNa ( 5, 5,60 ) / kSINa- khINa (1,1,20 va 5,6,18 ) / STa = Tha - dRSTiH = iTThI ( 1, 1, 6 12 va 1,2,2) / 1 / 4 / 14 aSTa = aTTha (1,4,4 va 6 tathA 1, 6- 6, 27) / tya= ca--amAtya - amacca ( 1, 1, 1 ud0 gA0 38 ) / 1 / 4 / 17 satya = sacca (1,1,46-55) / pratyaya paccaya ( 4, 2, 8, 1-6) / parityAga paricAga ( 3- 41) / tsa = cha-- matsyaH = maccho ( 4,2,5, 8) / 1 / 4 / 23 dhya - jha - upAdhyAyebhya: uvajjhAyANaM ( 1,1,1) / dhyAna - jhANa (1,1, 17 dha0 u0 gA0 120 ) / 1 / 4 / 26 saMdhyA = saMjhA (5,6,37) / = dya - ja - udyota - ujjova (1,6- 1, 28 va 5, 5,1-17) / 1 / 4 / 24 vidyatAM vijjaNaM (5,6, 37) / yaM = ja - paryAptAH :- pajjattA ( 1, 1, 34 va 35 ) / 1 / 4 / 24 paryAptayaH = pajjattIo (1,1,70 va 72,74) / mana:paryayamaNapajjava (1,1,115 ) / rta - Ta ---- udvartita = uvvaTTida (1,6-6, 76 tathA 87,63 Adi ) | 1 | 4 | 30 = tta - Ta - pattaNa = paTTaNa ( 5, 5, 76 va 88 ) / 1 / 4 / 31 rdha == Dha-ardhatRtIyeSu = aDDhA ijjesu (1,6-8, 11) / 1 / 4 / 34 ddha = Dha - Rddhi - iDDhi ( 5, 5, 68 ) / 114134 RddhiprAptAnAM = iDDhipattANaM ( 1, 1, 5) / parivRddhyA Jca - Na - paJcadaza jJa - Na - jJAnaM saMjJA statha -- stava parivaDDhIe (4,2, 7, 204-14) / 1 / 4 / 35 paNNA rasa ( 1, 6-6, 7-8 ) / 1 / 4 / 36 gANaM (1,6 - 6, 205 va 208,212 va 216 Adi ) | 1|4|37 saMjJI - saNNI (1,1,172 va 173) / - saNNA (5,5, 41 va 76,88 ) / thaya ( 4, 1, 55 tathA 5, 5, 13 va 5, 5, 156) / 1 / 4 / 38 stuti - thudi ( 4, 1, 55 tathA 5, 5, 13 va 5, 5,156) / 1 / 4 / 40 gmama - yugma - jumma (4,2,7,168 va 203) / 1 / 4 / 47 -- hva bha - jihva endriya jibbhidiya ( 5, 5, 26 va 28,30,32,34 Adi) / 1 / 4 / 51 ( eka meM) kakka--eko ekko (1, 2, 6 va 11) / 2 / 1 / 20 = 'bhava' ke artha meM nAma ke Age 'illa' hotA hai / Sa0 kha0 meM udAharaNaadhastanInAM = heTThillINaM (4,2, 4, 11 va 18 tathA 5,6,101) / 2 / 1 / 17 uparitanInAM = uvarillINaM (4,2, 4, 11 va 18 tathA 5, 6, 66 va 101) / bAhya = bAhirillae ( 4, 3, 5 va 8 ) / madhyame -- majjhille (5,6,644) / SaTkhaNDAgama : pIThikA / 27 Page #82 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tvA --UNa-zrutvA =soUNa (1,6-68 va 22,30,37 va 36 Adi) / 2 / 1 / 26 kRtvA =kAdUNa (4,2,5,11) / kRtvA = kAUNa (4,2,14,45) / saMsRtya-saMsaridUNa (4,2,4,14 va 21) / 'dakSiNa' zabda meM a varNa dIrgha aura 'kSa' ke sthAna meM ha hotA hai / Sa0 khaM0 meM pradakSiNaM = padAhINaM (5,4,28) / 1 / 2 / 6 'AcArya' zabda meM cakAravartI AkAra hrasva va ikAra bhI hotA hai / Sa0 khaM0 meM AcAryebhyaH -- AiriyANaM (1,1,1) / 112 / 35 'vRSTi' Adi zabdoM meM R ke sthAna meM i, u hote haiN| jaise Sa0 khaM0 meM vRSTiH = vuTTi (5,5,76 va 88) / 112183 'mRSA' zabda meM R ke sthAna meM u, o aura I hotA hai / Sa0 kha0 meM o kA udAharaNa mRSA ==mosa (1,1,46-52) / 112185 kucha anya saMyukta vyaMjanoM meMkta-tta---tikta--titta (1,6-1,36) / yuktaM == yuttaM (5,5,68) / krakka-zazAnA:-- sakkIsANA (5,5.70) / cakra cakka (4,1,71) / kla - kaka ---zukla-sukka (1,1,136) / gra ga -grantha ... gaMdha (4,5,46; gaMtha 4,1,54 va 67) / gra ---gga-vigraha viggaha (1,1,60 va 4,2,511) / ttva - cca-tattvaM tacca (5,5,51) / tya ca-tyakta ... catta (4,3,63) / tva-ta-tvak ..-taya (5,3,4 va 20) / tra-tta--kSetre -khete (1,3,2,va 5,7,6) / tra= ttha-tatra = tatya (1,1,2 tathA 4,2,1,1 va 4,2,4,1) / thya-ccha-mithyAtvaM micchatta (1,6-1,21 va 5,5,106) / dya=uja-udyota-ujjova (1,6-1,21 va 5,5.117) / ddha- jjha-vizuddhatA=visujjhadA (3-41) / dvi-du-dvipada-duvaya (5,5,157) / dhyayana= jheNa--upAsakAdhyayana uvAsayajjheNa (5,6,16) / dhya= jha-siddhyanti budhyante sijhaMti bujjhaMti (1,6-6,216 va 220,226,233) = kka-taka=takka (5,5,68) / ka-kkha-karkaza= kakkhaDa (-6-1, 40 va 5,5,130) / =gga--vagga (1,2,55 va 56,63,68) / ghaMha-dIrghaH=dIhe (4,5,45) / / rcacca-arcanIyAH accaNijjA (3-42) / 28 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #83 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jajja -varjayitvA bajja (1,6-2,14 va 23,26,26,32,35 aadi)| f=NNa-varNa-vaNNa (1,6-1,28 va 37 tathA 5,5,117 va 127) / cUrNa =cuNNa (2,1,65) / prA0 za0 1 / 2 / 40 svara hrasva udIrNA= udiNNA (4,2,10,4 va 6,11 aadi)| taM-TTa-parivarta pariyaTTa (1,5,4) / parivartanA=pariyaTTaNA (4,5,55 tathA 5,5,13) / ta-tta-parivartamAnapariyamANa (4,2,7,32) / dhaM-DDha--vardhamAna-vaDDhamANa (4,1,44) / pappa-tarpaNAdInAM tappaNAdINaM (5,5,18) / rbha-bha-garbhopakrAntikeSu-gabbhovakkaMtie su (1,6-6,17 tathA 18 va 25 Adi) darbhaNa- danbheNa (5,6,41) / durbhikSaM dubbhikkhaM (5,5,76 va 88) / mamma -karma-kamma (1,6-1,1 va 20-24) / dharma-dhamma (4.1,55 tathA 5,5,13 va 156) / rya=jja-paryAptAH -pajjattA (1,1,34 va 35) / lalla -nirlepana =NillevaNa (5,6,652-53) / vaM-vva-pUrva-parva = puvva-pavva (5,5,60) / rSa-ssa-varSa-vassa (2,2,2) / vya--vva-kartavyaH ---kAdavvo (1,6-4,1 va 1,4-5,1 tathA 5,6,643 kAyavvA ) jJAtavyAni --NAyAdavvANi (5,6,66) / zna--- eNa-praznavyAkaraNa = paNNavAgaraNa (5,6,16) / STa --dRSTayaH diTThI (1,1,6-12) / SNa-ha-kRSNa =kiNha (1,1,136 va 137 tathA 1,2,162 va 1,3,72) / ska-kha-skandha-- khaMdha (5,6,67 va 104) / sta-..tha-stava-stuti ..thaya-thudi (4,1,55 va 5,5,13) / stha-Tha-sthAna-ThANa (1,6-2,1,5,7,6 aadi)| sthApanAkRtiH--ThavaNakadI (4,1,46 va 52) / sna- Na-snigdhaHNiddha (1,6-1,40 va 5,6,32-36) / spa-pa-sparza pAsa (1,6-1,40) / spa ..pha-sparza =- phAsa (5,3,1-5 va 6-33) / 'spa.. pho-sparzanAnugamena - phosaNANugameNa (1,4,1) / spRSTaM -phosidaM (1,4,2 va 3,5,7,9 Adi) / smR:- sa--- smRtiH - sadI (5,5,41) / hma mha-brahma ==bamha (5,5,70) / hvaH= bha-jihvandriya -- jibhidiya (5,5,26 va 27,30,32 evaM 34) / 1. kartA kAraka (prathamA) ke ekavacana ke anta meM kvacit 'e' dekhA gayA hai / jaise-- 'iMdie, kAe joge' ityAdi (1,1,1 va 2,1,2) / SaTakhaNDAgama : pIThikA/ 26 Page #84 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 'veyaNAe passe kamme' ityAdi ( 4, 1,45) / 2. karmakAraka meM kahIM bahuvacana ke anta meM 'e' tathA strIliMga meM 'o' dekhA gayA hai jaiseatthe (arthAn) jANadi (5,5,7 va 88 ) / ko Nao ke baMdhe (kAn bandhAn ) icchadi (5,6,3) / Negama-vavahAra-saMgahA savve baMdhe (sarvAn bandhAn ) (5,6,4) / strIliMga meM -- ko Nao kAo kadIo (kAH kRtI:) icchadi (4,1, 47) / Negama-vavahAra-saMgahA savvAo (sarvAH ) ( 4, 1,48) / 3. tRtIyA vibhakti ke bahuvacana meM 'bhis' ke sthAna meM 'hi' dekhA jAtA hai / jaisemithyAdRSTibhiH = micchAdiTThIhi (1,4, 2 tathA 11 va 2 ) / saMyatAsaMyataH = saMjadAsaMjadehi (1,4,7) / katibhiH kAraNaiH = kadihi kAraNehi (1,6 - 6, 6 va 10 Adi) / tribhiH kAraNaiH = tIhi kAraNehi (1,6 - 6, 7) / dvivacana meM bahuvacana kA hI upayoga huA hai jaisesamudghAtopapAdAbhyAM = samugghAda uvavAdehi (2,7,10 ) / 4. paMcamI vibhakti meM eka vacana ke anta meM 'A' aura 'do' dekhA jAtA hai / jaise-- niyamAt NiyamA ( 1, 1, 83 tathA 85 va 88 evaM 1, 6-6, 43) / narakAt = NirayAdo (1,6 - 6, 203 va 206,209 ) / == dravyataH = : davvado ( 4, 2, 4,2 va 6 ) | kSetrataH = khettado (4,2, 5, 3 va 12, 15, 16 Adi) / 5. SaSThI bahuvacana ke anta meM kahIM para ( sarvanAma pado meM ) 'siM' dekhA jAtA hai / jaiseeSAm = imesi (1,1,2) / eteSAm = edesi ( 1, 1, 5, 1, 6 - 8, 5 tathA 2,1,1) / teSAm = tesiM (5,6,65) / pareSAM = paresi ( 5, 5,88) / etAsAm = edAsi ( 1, 6 1, 5 va 6, 12, 15, 18 Adi) / anyatra 'NaM' yA 'haM' bhI dekhA jAtA hai / jaise-- jIvasamAsAnAM jIvasamAsANaM ( 1, 1, 5 va 3-4) / prakRtInAM = pathaDINaM ( 1, 6-2,64 va 66, 68 Adi) / karmaNAM=kammANaM (1,6-8, 5) / dvayoH = doNhaM (1,6-2,18 ) / caturNAM caduNhaM (1,5,12 va 16) / paJcAnAM = paMcahaM (1,6, 2-5) / SaNNAM = chaNhaM (1,6 - 2,7 va 11) / navAnAM - navahaM (1,6-2,7) / eka vacana meM 'sya' ke sthAna meM 'ssa' dekhA jAtA hai / jaise-- lokasya = logassa (1,3,3-5) / 30 / SaTkhaNDAgama- parizIlana Page #85 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMyatAsaMyatasya-saMyatasya -saMjadAsaMjadassa-saMjadassa (1,9-2,3 tathA 6,13 va 19 aadi)| bandhamAnasya baMdhamANa ssa (1,6-2,5 va 6,12 aadi)| karmaNa:-kammarasa (1,6-2,4 va 7,17,20 aadi)| nAmnaH= nAmassa (1,6-2,4 va 7,20,50 aadi)| sarvanAma strIliMga meM 'syAH' ke sthAna meM se' dekhA jAtA haiekasyAH - ekkisse (1,6-2,108) / etasyAH - edisse (1,6-2,108) / anyatra bhinnarUpatAprathamAyAH pRthivyAH : paDhamAe puDhavIe (1.6-6,48) / dvitIyAyAH -- vidiyAe (1,6-6,46) / 6. saptamI meM eka vacana ke anta meM kahIM 'mi' aura kahIM 'mhi' dekhA jAtA hai| jaiseekasmin ekkammi (1,1,36 tathA 43,126 va 148-46) / ekasmin - ekkamhi (1,1,63 va 1,6-2,5 evaM hava 12) / kasmin - kamhi (1,6-8,11) / kasmin, yasmin, tasmin - kamhi, jamhi, tamhi (1,6-8,11) / 7. svaroM meM 'ai' ke sthAna meM 'e' aura kahIM 'ai' bhI dekhA jAtA hai / jaise - caiva- ceva (1,1,5) / naiva- Neva (2,1,36-bandhaka-abandhaka; 2,1,86-svaamitv)| naigama =Negama (4,1,56 tathA 4,2,2,1 va 4,2,3,1) / naigama - Na igama (4,1,48) / 8. 'au' ke sthAna meM 'o' aura kvacit 'u' bhIaudayika:- odaio (1,7,2) / aupamikaH ovasamio (1,7,8 va 13,17,25 aadi)| AmaSau Sadhi Amosahi (4,1,30) / aupazamikaH:: uvasamio (1,7,5 va 84) / aupazamikaM -- uvasamiyaM (1,7,83 va 85) / 8. 'ava' ke sthAna meM 'o' dekhA jAtA hai-- avagrahaH-oggahe (5,5,37) / avadhi - ohi (1,1,115 va 116 tathA 5,5,52-54) / dezAvadhiH -desohI (5,5,57) / 10. kriyApadoM kA upayoga SaTkhaNDAgama meM kama hI huA hai| jahA~ unakA upayoga kucha huA bhI hai vahA~ prAyaH parasmaipada dekhA jAtA hai / unake udAharaNa 'asti' ke sthAna meM 'atthi' Adeza hotA hai| usakA prayoga eka va vahuvacana donoM meM samAna rUpa se huA hai / jaise pajjattANaM asthi [vibhaMgaNANaM] / 1,1,118 (eka vacana meM) santi mithyAdRSTayaH= asthi micchAiTThI (1,1,6) / prA0 za0 114 / 10 SaTkhaNDAgama : pIThikA / 31 Page #86 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nAsti = Natthi / isakA bhI prayoga eka aura bahuvacana donoM meM huA hai / jaise-- eka vacana meM - Natthi aMtaraM (1,6, 2 va 6, 16, 28, 35, 36 Adi) / titthayaraM Natthi ( 3- 87) / bahuvacana meM abaMdhA Natthi (3-44 va 56, 74,101,141, 146 Adi) / kucha anya kriyApadoM ke udAharaNa-bhavati: bhavadi (1, 6-4, 1, 1, 6-5, 1 tathA 2, 1, 4 va 6, 8, 10, 12, 14, 16, va bhavati - havadi ( dhavalA pu0 3, pR0 24) / bhavati - hodi (2,2,108 tathA 2, 6, 11 va 15, 18, 21, 24, 27, 30, 33,36,36 va 42 tathA 5,6,123) / bhavati = havedi (5,6, 36 ) bhavet -- bhave (4,2,7,174 gA0 7 tathA 5, 6, 125 ) / baMdi, labbhadi, laMbhadi, karedi (1,6- 1,1 ) ; kassAmo 1, 2, 1 ) ; vaNNaissAmo 1, 62,1 va 1,6-6,2); kitaissAmo (1,6- 3, 1 ) ; lahRdi (1,6 - 8, 1 ); labbhadi (1, 6-8, 2 va 3); uvedi, uppAdedi (1,6-8, 5); ohaTTe di (1,6 - 8, 6); karedi 1, 6-8, 7); kareMti (1, 6-8,130 va 137); uvasAmedi (1, 6-8, 8); Arabhate, ADhavedi (1,6 - 8, 11); Nivedi 1,6 - 8,12 ) ; niryAnti nIti ( 1, 6-6, 44-47 va 46-56, 61-75); gacchadi (4,2, 4, 12 va 16,26,54); gacchaMti (1,6 - 6,101-16 Adi); AgacchaMti ( 1, 6-6,76-80 Adi); udvartante--ubvaTTiti (1,6-6,86 va 100, 184) cayaMti ( 1, 6-6, 184 va 187 ) ; sijyaM - ti, bujjhaMti, muccaMti, pariNivvANayaMti, parivijANaMti (1,6 - 6, 216 va 220, 226,233 240,243) ; icchadi (4,1,47 va 4,2, 2, 1 ) ; icchaMti ( 4, 1, 50 ); baMdhaMti (4,2,6,175 - 80); jANadi (5,5, 76 va 80,86,88, 18); paTuppAdedi (5, 5, 61 ) ; passadi (5, 5, 68 ) ; viharadi (5, 5, 68 ); saMbhavadi (5,6, 43); bajjhati ( 5, 6, 34 ) ; muMcati ( 5,6,127 ); vakkamaMti (5,6,5,81-84), vuccadi (5,6,644) / 0 khaM0 meM varNavikAra ke kucha anya udAharaNaanuyoga - aNiyoga (1,1, 5) / ap Au (1,1,36) / tejas = teu (1,1,36) / audArika = orAliya (1,1,56 ) / vaiktika - veudhviya ( 1, 1, 56 ) / kApota : ta kAu (1,1,136 ) / vajra == vaira ( 1, 9-1,36) / kiyantaH = kevaDiyA (1,3,2) / palyopama palidopama (1, 2, 6 ) / stoka = thova (1,8,2) / Arabhan = ADhaveMto (1,6-8, 11) / 32 / SaTkhaNDAgama-parizIlana 18 Adi) / Page #87 -------------------------------------------------------------------------- ________________ utpannAH = uvavaNNalayA (1,6-6,205) / jAtismaraNAt -- jAissarA (1,6-6,8) / AmoM SadhiH-- Amosahi (4,1,30) / saMnikarSa -- saNNiyAsa (4,2,1,1) / jAgata- jAgAra (4.2.6.8) / syAt - siyA (4,2,6,2-3 aadi)| strI= itthI (1,1,101) / puruSa-purisa (1,1,101) / droNamukha= doNAmuha (5,5,76) / pudgala -poggala (2,2,12) / maithuna -- mehuNa (4,2,8,5) / paJcAzat - paNNAsAe (4,2,6,108) / SaTkhaNDAgama meM uparyukta bhASA ke antargata jo bahuta-se zandoM meM varNa vikAra dekhA jAtA hai usake kucha udAharaNa isa prakAra haiM anuyogaH aNiyoga (1,1,5) / nAraka- Neraiya (1,1,25) / ap == Au (1,1,36) / tejas- teu (1,1,36) / mRSA-mosa (1,1,46) / audArika --orAliya vaikriyika-- veuvviya (1,1,56) / ardhatRtIya ---- aDDhAijja (1,1,163) / kApota --kAu (1,1,136) / palyopama-palidovama (1,2,6) / kiyantaH --- kevaDiyA (1,2,2) / kiyat- kevaDiyaM (1,4,2) / stoka -- thova (1,8,2) / vaja = vaira (1,6-1,36) / bhArabhan-ADhaveto (1,6.8,11) / jAtismaraNAt =jAissarA (1,6-6,8) / utpannAH - uvavaNNallayA (1,6-6,205) / karkaza -- kakkhaDa (1,6-1,40) / mAmazauM Sadhi= Amosahi (4,1,30) / saMnikarSa- saNNiyAsaH- (4,2,1,1) / jAgata-jAgAra (4,2,6,8) / syAt --siyA (4,2,6,2) / SaTkhaNDAgama : pIThikA / 33 Page #88 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vivecana-paddhati praznottara zailI prastuta SaTkhaNDAgama meM prati gadya viSaya kA vivecana prAya: praznottara ke rUpa meM kiyA gayA hai / kahIM para yadi eka sUtra meM vivakSita viSaya se sambaddha prazna ko uThAkara usakA uttara de diyA gayA hai to kahIM para eka sUtra meM prazna ko uThAkara AvazyakatAnusAra usakA uttara eka va aneka sUtroM meM bhI diyA gayA hai / jaise 1. jIvasthAna-dravyapramANAnugama meM eka hI sUtra (6) ke dvArA praznottara ke rUpa meM sAsAdana-samyagdRSTi Adi saMyatAsaMyata paryanta cAra guNasthAnavI jIvoM ke dravyapramANa kA ullekha kara diyA gayA hai| isI prakAra yahIM para praznottara ke rUpa meM hI sUtra 7 meM pramattasaMyatoM aura sUtra 8 meM apramattasaMyatoM ke dravyapramANa ko prakaTa kiyA gayA hai| 2. isake pUrva isI dravyapramANAnugama meM sUtra 2 meM mithyAdaSTi jIvoM ke dravyapramANa viSayaka prazna ko uThAte hue usI sUtra meM uttara bhI de diyA gayA hai ki ve ananta haiM / Age sUtra 3 ke dvArA unake pramANa ko kAla kI apekSA aura sUtra 4 ke dvArA kSetra kI apekSA kahA gayA hai / aba rahA bhAva kI apekSA unakA dravyapramANa, so usake viSaya meM Age ke sUtra 5 meM yaha kaha diyA gayA hai ki dravya, kSetra aura kAla ina tInoM kA jAna lenA ho bhAva pramANa hai| __isI prakAra yaha praznottara zailI jIvasthAna ke kSetrAnugama Adi Age ke anuyogadvAroM meM bhI cAlU rahI hai| vizeSa itanA hai ki prasaMga ke anurUpa usake prathama satprarUpaNA anuyogadvAra meM aura antima alpabahutvAnugama meM uparyukta praznottara zailI ko cAlU nahIM rakhA jA sakA hai| Age isa jIvasthAna khaNDa se sambaddha nau calikAoM meM se prathama ATha cUlikAoM meM bhI yaha praznottara zailI anAvazyaka rahI hai| kintu antima gati-Agati cUlikA meM gati-Agati Adi viSayaka carcA usI praznottara zailI meM kI gaI hai| dvitIya khaNDa kSudrakabandha meM sarva prathama sAmAnya se bandhaka-abandhaka jIvoM kA vicAra karake usake antargata svAmitva Adi 11 anuyogadvAroM meM cauthe 'nAnA jIvoM kI apekSA bhaMgavicaya' aura antima alpabahutvAnugama ko chor3akara zeSa 6 anuyogadvAroM meM vivakSita viSaya kA vivecana usI praznottara zailI meM kiyA gayA hai / isI prakAra 'bandhasvAmitvavicaya' Adi Age ke khaNDoM meM kucha apavAdoM ko chor3akara tattva kA nirUpaNa usI praznottara zailI se kiyA gayA hai| vedanA khaNDa ke antargata 'vedanAdravyavidhAna' anuyogadvAra meM 'dravya kI apekSA utkRSTa . Page #89 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jJAnAvaraNIya vedanA kisake hotI hai' isa prazna ko uThA kara (sUtra 4,2,4,6) usakA uttara guNitakarmAzika ke lakSaNoM ko prakaTa karate hue 26 (7-32) sUtroM meM pUrA kiyA gayA hai| anuyogadvAroM kA vibhAga vivakSita viSaya ko sarala va subodha banAne ke lie use jitane va jina anuyogadvAroM meM vibhakta karanA Avazyaka pratIta huA unakA nirdeza prakaraNa ke prArambha meM kara diyA gayA hai| tatpazcAt usI krama se prasaMga prApta viSaya kI prarUpaNA kI gaI hai / jaise--prathama khaNDa jIvasthAna ke prArambha meM satprarUpaNA Adi ATha anuyogadvAroM kA nirdeza karake tadanusAra hI krama se jIvoM ke sattva aura dravyapramANa Adi kI prarUpaNA kI gaI hai| ogha-Adeza una anuyogadvAroM meM bhI jo kramazaH pratipAdya viSaya kI prarUpaNA kI gaI hai vaha ogha aura Adeza ke krama se kI gaI hai| ogha kA artha sAmAnya yA abheda tathA Adeza kA artha vizeSa athavA bheda rahA hai|' abhiprAya yaha hai ki vivakSita viSaya kA vicAra vahA~ prathamataH sAmAnya se--gati-indriya Adi kI vizeSatA se rahita mithyAtva Adi caudaha guNasthAnoM ke AdhAra se-aura tatpazcAt Adeza se-gati-indriya Adi avasthAbheda ke Azraya se-pratipAdya viSaya kI prarUpaNA kI gaI hai| isa prakAra se yaha pratipAdya viSaya kI prarUpaNA kA krama itanA suvyavasthita, kramabaddha aura saMgata rahA hai ki yadi lipikAra kI asAvadhAnI se kahIM koI zabda yA vAkya Adi likhane se raha gayA hai to vaha pUrvApara prasaMgoM ke Azraya se sahaja hI pakar3a meM A jAtA hai| udAharaNa ke rUpa meM, satprarUpaNA (pu0 1) ke antargata sUtra 63 meM nAgarI lipi meM likhita kucha pratiyoM meM manuSyaNiyoM se sambaddha pramattAdi saMyata guNasthAnoM kA bodhaka 'saMjada' zabda likhane se raha gayA thaa| usake sampAdana ke samaya jaba usa para dhyAna gayA to Age ke dravyapramANAnugama Adi anya anuyogadvAroM meM una manuSyaNiyoM ke prasaMga meM yathAsthAna usa 'saMjada' zabda ke astitva ko dekhakara yaha nizcita pratIta huA ki yahA~ vaha 'saMjada' zabda likhane se raha gayA hai| bAda meM muDabidrI meM surakSita kAnar3I lipi meM tAr3apatroM para likhita pratiyoM se usakA milAna karAne se usakI puSTi bhI ho gii| cUlikA sUtroM meM nirdiSTa aura unake dvArA sUcita tattva kI prarUpaNA yadi una anuyogadvAroM meM 1. odhena sAmAnyenAbhedena prarUpaNamekaH, aparaH Adezena bhedena vizeSeNa prarUpaNamiti / -dhavalA pu01, pR0 160 2. dekhie sUtra 1,1,8-6 (pu0 1); sUtra 1,2,1-2 (pu0 3); sUtra 1,3,1-2, stra 1,4, 1-2 va sUtra 1,5, 1-2 (pu0 4); sUtra 1,6,1-2, sUtra 1,7,1-2 va sUtra 1, 8, 1-2 (pu0 5) / 3. vizeSa jAnakArI ke lie dekhie pu0 7 kI prastAvanA pR0 1-4 vivecana-paddhati | 35 Page #90 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAMgopAMga kahI nahIM kI jA sakI hai to usakI pUrti ke lie anta meM AvazyakatAnusAra culikA nAmaka prakaraNa yojita kiye gaye haiN| sutrasUcita artha ko prakAzita karanA, yaha una cUlikA prakaraNoM kA prayojana rahA hai| yathA ---- 1. jIvasthAna khaNDa ke antargata satprarUpaNAdi ATha anuyogadvAroM ke samApta ho jAne para anta meM cUlikA prakaraNa ko yojita kiyA gayA hai| usameM nau culikAyeM haiN|2| 2. dvitIya khaNDa 'khuddAbaMdha' ke anta meM 'mahAdaNDaka' nAma kA prakaraNa hai| use dhavalAkAra ne 'cUlikA' kahA hai| 3. vedanAdravyavidhAna meM padamImAMsA, svAmitva aura alpabahutva ina tIna anuyogadvAroM ke anta meM 'cUlikA' ko yojita kiyA gayA hai / 4. vedanAkAlavidhAna meM AvazyakatAnusAra do calikAoM ko yojita kiyA gayA hai| 5. vedanAbhAvavidhAna meM prasaMgAnusAra tIna cUlikAyeM jor3I gaI haiN| 6. bandhana anuyogadvAra meM bhI eka cUlikA yojita kI gaI hai|" nikSepa va naya pratipAdya viSaya kI prarUpaNA prasaMgAnurUpa saMgata va AgamAviruddha ho, isake lie prAcIna AgamavyAkhyAna kI paddhati meM nikSepa va nayoM ko mahattvapUrNa sthAna prApta huA hai / kAraNa yaha hai ki eka hI zabda ke aneka artha sambhava haiN| prakRta meM unameM usakA kauna-sA artha abhipreta hai, yaha nikSepa vidhi se hI ho sakatA hai| udAharaNa ke rUpa meM, kisI kA nAma yadi pArzvanAtha hai to yaha jAna lenA Avazyaka hai ki vaha nAma se hI 'pArzvanAtha' hai, sthApanA yA bhAva se pArzvanAtha nahIM hai / anyathA jise vaisA jJAna nahIM hai vaha avivekI usakI pUjA-vandanAdi meM bhI pravRtta ho sakatA hai| kintu jo yaha samajha cukA hai ki vaha kevala nAma se pArzvanAtha hai, na to usameM pArzvanAtha kI sthApanA kI gaI hai aura na vaha bhAva se (sAkSAt) pArzvanAtha hai, vaha usakI vandanAdi meM pravRtta nahIM hotaa| prastuta SaTkhaNDAgama meM AvazyakatAnusAra sarvatra pratipAdya viSaya kI prarUpaNA karate hue prathamata: vivakSita viSaya ke sambandha meM nikSepoM kI prarUpaNA kI gaI hai va prasaMgaprApta viSaya ko prakaraNa ke anurUpa spaSTa kiyA gayA hai / 1. suttasUidatthapayAsaNaM cUliyANAma / dhavalA pu0 10, pR0 365 (pu0 6, pR0 2; pu0 7, pR0 575; pu0 11, pR0 140; pu0 12, pR0 88 aura pu0 14, pR0 466 bhI draSTavya haiM) 2. ye saba cUlikAyeM Sa0 kha0 pu. 6 meM dekhI jA sakatI haiN| 3. samattesu ekkArasaaNiyogaddAresu kimaTThameso mahAdaMDao vottumADhattao? vuccade---khuddA. baMdhassa ekkArasaaNiogaddAraNibaddhassa cUliyaM kAUNa mahAdaMDao vuccade / ---dhavalA pu0 7, pR0 575 8. dekhie Sa0 khaM0 pu. 10, pR0 365 5. vahI, pu0 11, pR0 140 va 308 .. vahI, pu0 12, pR0 78,87 va 241 7. vahI, pu0 14, pR0 466 36 / SaTkhaNDAgama-pariza Page #91 -------------------------------------------------------------------------- ________________ udAharaNasvarUpa kRti-anuyogadvAra ko le lIjiye / vahA~ sarvaprathama nAma-sthApanAdi ke bheda se 'kRti' ko sAta prakAra kahA gayA hai (sUtra 4,1,46) / Age ina sabake svarUpa ko prakaTa karate hae anta meM (4,1,76) yaha spaSTa kara diyA gayA hai ki inameM yahA~ gaNanAkRti prakRta hai| ____ yahI avasthA naya kI bhI hai| eka hI vastu meM eka-aneka, sat-asat aura nitya-anitya Adi paraspara viruddha dikhanevAle aneka dharma rahate haiN| unakI saMgati naya-prakriyA ke jAne binA nahIM baiThAyI jA sakatI hai / ise spaSTa karate hue AcArya samantabhadra sumati jina kI prastuti meM kahate haiM ki he bhagavan ! vahI tattva aneka bhI hai aura eka bhI hai, yaha usameM bheda kA aura anvaya kA jo jJAna hotA hai usase siddha hai| udAharaNArtha, manuSyoM meM yaha devadatta hai, isa prakAra jo bhinnatA kA bodha hotA hai usase unameM kathaMcit anekatA siddha hai| sAtha hI unameM yaha devadatta bhI manuSya hai aura yaha jinadatta bhI manuSya hai, isa prakAra jo unameM anvaya rUpa bodha hotA hai usase unameM manuSya jAti sAmAnya kI apekSA kathaMcit ekarUpatA bhI siddha hai| yadi ina donoM meM se kisI eka kA lopa kiyA jAtA hai to dUsarA bhI vinaSTa ho jAtA hai / taba vaisI sthiti meM vastuvyavasthA hI bhaMga ho jAtI hai / isI prakAra se sattvaasattva aura nitya-anitya Adi paraspara viruddha dikhanevAle anya dharmoM meM bhI nayavivakSA se samanvaya hotA hai|' yaha Avazyaka hai ki isa vyavasthA meM mukhyatA aura gauNatA apekSita hai| arthAt yadi vizeSa mukhya aura sAmAnya gauNa hai to isa dRSTi se tattva kI anekatA siddha hai / isake viparIta yadi sAmAnya mukhya aura vizeSa gauNa hai to isa apekSA se vahI tattva kathaMcit eka bhI hai| isa prakAra vastu-vyavasthA ke lie nayavivakSA kI anivAryatA siddha hotI hai| tadanusAra prastuta SaTkhaNDAgama meM vivakSita viSaya kA vicAra usa nayavivakSA ke Azraya se kiyA gayA hai / udAharaNArtha, usI kRti anuyogadvAra meM ukta sAta kRtiyoM meM kauna naya kina kRtiyoM ko svIkAra karatA hai, aisA prazna uThAte hue yaha spaSTa kiyA gayA hai ki naigama, saMgraha aura vyavahAra una sabhI kRtiyoM ko viSaya karate haiN| kintu RjusUtra sthApanAkRti ko viSaya nahIM karatA tathA zabdAdika naya nAmakRti aura bhAvakRti ko svIkAra nahIM krte| isake lie vahA~ kahIM-kahIM 'nayavibhASaNatA' nAmaka eka svatantra anuyogadvAra bhI rahA hai| sUtra-racanA SaTkhaNDAgama kA adhikAMza bhAga gadyAtmaka sUtroM meM racA gayA hai| phira bhI usameM kucha 1. aneka mekaM ca tadeva tattvaM bhedAnvayajJAnamidaM hi satyama / ___ mRSopacAro'nyatarasyalope taccheSalopo'pi tato'nupAkhyam ||-svyNbhuu0 22 2. vidhiniSedhazca kathaMcidiSTau vivakSayA mukhya-guNavyavasthA / - iti praNItiH sumatestaveyaM matipravekaH stuvato'stu nAtha ||--svyNbhuu0 25 3. dekhie sUtra 4,1,47-50 (pu0 6) 4. dekhie sUtra 4,1,47 (pu06), sUtra 4,2,2,1 (pu0 10), sUtra 5,3,5 (pu0 13) aura sUtra 5,4,5 (pu0 13) ityAdi / vivecana-paddhati / 37 Page #92 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthAtmaka sUtra bhI upalabdha hote haiN| ye gAthAtmaka sUtra caturtha vedanAkhaNDa meM 8 aura pAMcaveM vargaNAkhaNDa meM 28, isa prakAra saba 36 haiM / cUrNisUtra jisa prakAra AcArya guNadhara viracita kaSAyaprAbhRta meM kahIM-kahIM pUrva meM mUlagAthA sUtra aura tatpazcAt unake vivaraNasvarUpa bhASya gAthAe~ racI gaI haiN| usI prakAra prastuta SaTkhaNDAgama meM kahIM para saMkSepa meM pratipAdya viSaya ke sUcaka mUla gAthAsUtra ko racakara tatpazcAt granthakAra dvArA usake vivaraNa meM AvazyakatAnusAra kucha gadyAtmaka sUtra bhI race gaye haiN| jaise__ vedanAbhAvavidhAna anuyogadvAra meM prathamataH uttaraprakRtiyoM ke utkRSTa anubhAgaviSayaka alpabahutva kI saMketAtmaka zabdoM meM saMkSepa meM prarUpaNA karanevAle tIna gAthA-sUtroM ko racakara tatpazcAt unake jaghanya anubhAgaviSayaka alpaba hutva ke prarUpaka anya tIna gAthA-sUtra race gaye haiN| unameM prathama tIna gAthAgata gUr3ha artha ke spaSTIkaraNa meM "etto ukkassao causaTThipadiyo mahAvaMDao kAyavvo bhavadi (sUtra 65)" aisI sUcanA karate hue 52 (66-117) gadyAtmaka sUtra race gaye haiM ! pazcAt Age ke una tIna gAthA-sUtroM ke spaSTIkaraNa meM "etto jahaNNao causapidiyo mahAdaMDao kAyanvo bhavadi (118)" aisA nirdeza karate hue 56 (116-74) sUtroM ko racakara unake Azraya se una tIna (4-6) gAthAoM ke durUha artha ko spaSTa kiyA gayA hai| una vivaraNAmaka gadya-sUtroM kI AvazyakatA isalie samajhI gaI ki ukta gAthAsUtroM meM nAmake Adya akSaroM ke dvArA jina prakRti vizeSoM kA ullekha kiyA gayA hai unakA vizeSa spaSTIkaraNa karane ke binA sarvasAdhAraNa ko bAdha nahIM ho sakatA thA / jaise----'de' se devagati va 'ka' se kArmaNa zarIra aadi| ina vivaraNAtmaka sUtroM ko dhavalAkArane 'cUNisUtra' kahA hai|' Age isI vedanAbhAvavidhAna kI prathama cUlikA ke prArambha meM "sammattuppattI vi ya" Adi do gAthAsUtra haiM, jinake dvArA gyAraha guNazreNiyoM rUpa pradezanirjarA aura usameM laganevAle kAla ke krama kI sUcanA kI gaI hai| ___ isake pUrva ina donoM gAthAoM ko dhavalAkAra dvArA vedanAdravyavidhAna meM gAthAsUtra ke rUpa meM uddhRta kiyA jA cukA hai| 1. jaise 15veM 'cAritramohakSapaNA' adhikAra meM mUla gAthAsUtra 7 aura unakI bhASya gAthA meM krama se 5,11,4,3,3,1 aura 4 haiM / dekhie ka0 pA0 sutta pariziSTa 1, pR0 615 18 (gA0 124-161) 2. dekhie dhavalA pu0 12, pR 40-75 3. ka-tadaNaNuvRttI vi kudo Navvade? edassa gAhAsuttassa vivaraNabhAveNa racida uvarima cuNNisuttAdo |-pu0 12, pR0 41 kha-kadhaM savvamidaM Navvade ? uvari bhnnnnmaanncunnnnisuttaado|-pu0 12, pR0 42-43 ga-kadhaM samANattaM Navvade ? uvari bhnnnnmaanncunnnnisuttaado|-dhvlaa pu0 12, pR0 43 4. dhavalA pu0 10, pR0 282 38 / baTkhaNDAgama-parizIlana Page #93 -------------------------------------------------------------------------- ________________ una donoM gAthAsUtroM ke abhiprAya ko antahita karanevAlA eka sUtra tattvArthasatra meM bhI dhyAna ke prasaMga meM prApta hotA hai| vizeSatA usameM yaha hai ki dUsare gAthAstra ke uttarArdha meM jo nirjarA ke kAlakrama kA bhI nirdeza kiyA gayA hai vaha usa tattvArthasUtra meM nahIM kiyA gayA hai| ina gAthAsUtroM kI vyAkhyA meM dhavalAkAra ne jahA~ gyAraha guNazreNiyoM kI sUcanA kI hai vahA~ tattvArthastra ke vRttikAra AcArya pUjyapAda ne sarvArthasiddhi meM asaMkhyeyaguNa nirjarA meM vyApata una samyagdRSTi Adi dasa kI hI sUcanA kI hai| vahA~ sUtra meM sAmAnya se nirdiSTa 'jina' meM koI bheda nahIM kiyA gyaa| phira bhI SaTkhaNDAgama ke kartA AcArya bhUtabali ne svayaM una gAthAsUtroM ke vivaraNa meM 'jina' ke ina do bhedoM kA nirdeza kiyA hai.-adhaHpravRtta kevalIsaMyata aura yoganirodha kevalIsaMyata / ' ye donoM gAthAe~ zivazarmasUri viracita karmaprakRti meM bhI upalabdha hotI haiN| vahA~ dUsarI gAthA ke pUrvArdha meM jiNe ya duvihe aisA nirdeza kiyA gayA hai / karmaprakRti meM una gAthAoM kI vyAkhyA karate hue AcArya malayagiri ne gyAraha guNazreNiyoM kA ullekha kiyA hai| unhoMne vahA~ dasavIM guNazreNi sayogakevalI ke aura gyArahavIM ayogakevalI ke batalAyI hai| uparyukta do gAthAsUtroM meM jisa guNazreNinirjarA aura usake kAla kA saMkSepa meM nirdeza kiyA gayA hai usakA spaSTIkaraNa svayaM sUtrakAra A0 bhUtabali ne Age 22 gadyasUtroM (175. 66) dvArA kiyA hai / ina gadyasUtroM ko bhI pUrvokta dhavalAkArake abhiprAyAnusAra cUNisUtra hI samajhanA caahie| vibhASA kahIM para saMkSepa meM prarUpita duravabodha viSaya kA spaSTIkaraNa svayaM mUlagranthakAra dvArA 'vibhASA' aisI sUcanA ke sAtha bhI kiyA gayA hai| sUtra se sUcita artha ke vizeSatApUrvaka vivaraNa ko vibhASA kahate haiM / vaha prarUpaNA-vibhASA aura sUtra-vibhASA ke bheda se do prakAra kI hai| sUtra-padoM kA uccAraNa na karake sUtrasUcita samasta artha kI jo vistArapUrvaka prarUpaNA kI jAtI hai usakA nAma prarUpaNAvibhASA hai / gAthAsUtroM ke avayavasvarUpa padoM ke artha kA parAmarza karate hue jo sUtra kA sparza kiyA jAtA hai use sUtra-vibhASA kahA jAtA hai| 1. samyagdRSTi-zrAvaka-viratAnantaviyojaka-darzanamohakSapakopazamopazAntamoha-kSapaka-kSINamoha jinAH kramazo'saMkhyeyaguNanirjarAH / ta0 sU0-45 2. sUtra 4,2,7,184-87 (pu0 12, pR0 84-85) 3. ka0 pra0 udaya gAthA 8-6 / 4. vivihA bhAsA vihAsA, parUvaNA NirUvaNA vakkhANamidi eyaTTho |-dhvlaa pu0 6, pR0 5 5. sutteNa sUcidatthassa visesiyUNa bhAsA vihAsA vivaraNaM ti vutta hodi / vihAsA duvihA hodi-parUvaNAvihAsA suttavihAsA cedi / tattha parUvaNAvihAsA NAma suttapadANi aNuccAriya suttasUcidAsesatthassa vitthrpruuvnnaa| suttavihAsA NAma gAhAmuttANamavayavatthaparAmarasamuheNa suttaphAso |-jydh0 (ka0 pA0 sutta prastAvanA pR0 22) vivecana-paddhati | 33 Page #94 -------------------------------------------------------------------------- ________________ usa vibhASA ko spaSTa karane ke lie prakRta meM jIvasthAna- cUlikA kA udAharaNa upayukta hai / vahA~ nau cUlikAoM meM se prathama cUlikA ke prArambha meM eka pRcchAsUtra prApta hotA hai, jisameM ye pRcchAyeM nihita haiM--- prathama samyaktva ke abhimukha huA jIva kitanI aura kina prakRtiyoM ko bA~dhatA hai, kitane kAla kI sthitivAle karmoM ke nimitta se jIva samyaktva ko prApta karatA karatA hai, athavA nahIM prApta karatA hai, kitane kAla ke dvArA mithyAtva ke kitane bhAgoM ko karatA hai, upazAmanA va kSapaNA kina kSetroM meM, kisake mUla meM va kitane darzanamohanIya karma kA kSaya karanevAle aura sampUrNa cAritra ko prApta karanevAle ke hotI hai (sUtra 1, 6 1, 1 ) / ina pRcchAoM kI vibhASA - prarUpaNA yA vyAkhyA - meM svayaM sUtrakAra dvArA nau cUlikAoM kI prarUpaNA kI gaI hai / " jaisA ki Upara kaSAyaprAbhRta ke udAharaNa dvArA spaSTa kiyA jA cukA hai, AgamagranthoM ke racayitAoM kI yaha paddhati rahI hai ki ve prathamataH pRcchAsUtra ke rUpa meM, cAhe vaha gAthAtmaka ho yA gadyAtmaka ho, varNanIya viSaya kI saMkSepa meM sUcanA karate the / tatpazcAt Age ve bhASyagAthAoM yA gadyAtmaka sUtroM dvArA usakA vistArapUrvaka vizeSa vyAkhyAna kiyA karate the / yaha pUrvollikhita pRcchAsUtra ke AdhAra se nirmita una nau cUlikAoM kI racanA se spaSTa ho cukA hai / isake pUrva bhI use 'praznottarazailI' zIrSaka meM spaSTa kiyA jA cukA hai / kucha nizcita zabdoM kA prayoga AgamagranthoM kI racanA-paddhati athavA unake vyAkhyAna kI yaha eka paddhati rahI hai ki usameM yathAprasaMga kucha niyamita viziSTa zabdoM kA upayoga hotA rahA hai / jaise-- jIvasamAsa- sAdhAraNataH isa zabda kA upayoga bAdara-sUkSma va paryApta aparyApta ekendriyAdi caudaha jIvabhedoM ke prasaMga meM kiyA gayA hai|" kintu prastuta SaTkhaNDAgama meM usakA upayoga caudaha guNasthAnoM ke artha meM kiyA gayA hai, yaha dhavalA se spaSTa hai svayaM sUtrakAra AcArya bhUtabali ne bhI Age 'bandhasvAmitvavicaya' ke prasaMga meM pUrva meM ( sUtra 3 - 3) mithyAdRSTi Adi caudaha guNasthAnoM kA nAma nirdeza karate hue anantara 'edesi coddasahaM jIvasamAsANaM payaDivocchedo kAdavvo bhavadi' ( sUtra 3-4 ) aisA kahakara una caudaha guNasthAnoM kA ullekha 'jIvasamAsa' ke nAma se kiyA hai aura tadanusAra hI Age krama se una mithyAdRSTi Adi caudaha guNasthAnoM meM kRta pratijJA ke anusAra karmaprakRtiyoM ke bandhavyuccheda kI prarUpaNA kI hai / * 1. isake lie dekhie dhavalA pu0 6, pR0 2-4 (vizeSakara pR0 4 ) 2. mUlAcAra (12,152-53 ) meM bAdara - sUkSma ekendriyAdi 14 jIvabhedoM kA ullekha to kiyA gayA para 'jIvasamAsa' zabda vyavahRta nahIM huA, vRttikAra ne unheM 'jIvasamAsa' hI kahA hai / (go0 jIvakANDa gAthA 70-111 bhI draSTavya haiM ) / ti0 pa0 ke prAyaH sabhI mahAdhikAroM meM una 14 jIvabhedoM ko lakSya karake yathAprasaMga usa 'jIvasamAsa' zabda kA vyavahAra huA hai / 3. jIvAH samasyante eSviti jIvasamAsAH / teSAM caturdazAnAM jIvasamAsAnAm, caturdazaguNa sthAnAnAmityarthaH / dhavalA pu0 1, pR0 131 4. Sa0 khaM0, pu0 8, pR0 4-5 40 / SaTkhaNDAgama - parizIlana Page #95 -------------------------------------------------------------------------- ________________ RSamadeva kezarImala zve0 saMsthA ratalAma se prakAzita 'jIvasamAsa' grantha meM mithyAdaSTi Adi caudaha guNasthAnoM kA ullekha 'jIvasamAsa' nAma se kiyA gayA hai (gAthA 8-6) / saMyatavizeSa-AThaveM, nauveM aura dasaveM guNasthAnavartI saMyatoM kA ullekha sarvatra krama se apUrvakaraNa-praviSTa-zuddhisaMyata, anivRttibAdara-sAmparAya-praviSTa-zuddhisaMyata aura sUkSmasAmparAyikapraviSTazuddhisaMyata ina nAmoM se kiyA gayA hai|' gyArahaveM aura bArahaveM guNasthAnavartI jIvoM ke lie krama se upazAntakaSAya-vItarAga-chadmastha aura kSINakaSAyavItarAga-chadmastha ina nAmoM kA nirdeza kiyA gayA hai| tIrthakara-nAma-gotrakarma ---tIrthakara nAmakarma kA ullekha 'tIrthakara-nAma-gotrakarma' ke rUpa meM bhI kiyA gayA hai| isake viSaya meM dhavalA meM yaha zaMkA uThAyI gaI hai ki nAmakarma ke avayavabhUta tIrthakara prakRti kA nirdeza 'gotra' ke nAma se kyoM kiyA gayA / usake samAdhAna meM dhavalAkAra ne kahA hai ki uccagotra kA avinAbhAvI hone se usa tIrthakara prakRti ke gotratA siddha hai| utitasamAna-isa zabda kA artha vivakSita paryAya ko samApta kara anyatra utpanna honA hai / yadyapi dhavalA meM isakA artha spaSTa nahIM kiyA gayA hai, phira bhI mUlAcAra kI A0 vasunandI viracita vRtti meM usakA vaisA artha kiyA gayA hai| SaTkhaNDAgama meM isa zabda kA upayoga kevala narakagati meM vartamAna nArakiyoM ke anya gati meM Ate samaya kiyA gayA hai| Agati-yadyapi prasaMga prApta gati-Agati' cUlikA meM dhavalAkAra ne isa zabda ke artha ko spaSTa nahIM kiyA hai, kintu Age 'prakRti anayogadvAra' meM manaHparyayajJAna ke viSaya ke prasaMga meM sUtrakAra dvArA vyavahRta usa zabda ko spaSTa karate hue unhoMne kahA hai ki anya gati se icchita gati meM Ane kA nAma Agati hai| isa zabda kA upayoga kevala nArakiyoM aura devoM ke usa gati se tiyaMcagati va manuSyagati meM Ate samaya kiyA gayA hai| kAlagatasamAna---isa zabda kA artha dhavalAkAra ne 'vinaSTa hote hue' kiyA hai| isakA upayoga kevala tithaMcagati meM vartamAna tiryacoM aura manuSyagati meM vartamAna manuSyoM ke lie anya 1. udAharaNa ke rUpa meM dekhie sUtra 1,1,16-18 (pu0 1, pR0 176-87) 2. udAharaNasvarUpa dekhie 1,1,16-20 (pu0 1) 3. sUtra 3,36-42 (pu08) 4. kadhaM titthayarassa NAmakammAvayavassa godasaNNA ? Na, uccAgodabaMdhAviNAbhAvittaNeNa tittha___ yarassa vi godttsiddhiido|-dhvlaa pu0 8 pR076 5. udvartanam asmAdanyatrotpattiH / -- mUlA0 vRtti 12-3 6. dekhie sUtra 1,6-6,76 va 87,63,203,206,206,213,217 7. aNNagadIdo icchidagadIe AgamaNamAgadI NAma / -dhavalA pu0 13, pR0 346 8. nArakiyoM ke lie satra 1,6-6,76-85 va 87-61 Adi tathA devoM ke lie sUtra 1,6-6, 173-83 va 185-86 Adi / 6. kAlagadasamANA viNavA saMttA tti ghettatvaM / -pu. 6, pR0 454 viSecana-patati / 41 Page #96 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gati meM jAte samaya kiyA gayA hai|' gati-icchita gati se anya gati meM jAne kA nAma gati hai| isakA upayoga kevala tiyaMcoM aura manuSyoM ke lie apanI-apanI gati se anya gati meM jAte samaya kiyA gayA hai|' . urtitacyutasamAna-- 'urtita' kA artha mUlAcAravRtti ke anusAra pUrva meM nirdiSTa kiyA jA cukA hai / saudharma indra Adi devoM kA jo apanI sampatti se viyoga hotA hai usakA nAma cayana hai| isakA upayoga bhavanavAsI, vAnavyantara, jyotiSka aura saudharma-aizAna kalpavAsI devoM ke lie usa gati se nikalakara anyatra utpanna hone ke samaya kiyA gayA hai| cyutasamAna-'cayana' kA artha Upara nirdiSTa kiyA jA cukA hai| isakA upayoga kevala sanatkumArAdi Upara ke vimAnavAsI devoM ke lie usa paryAya ko chor3akara anyatra utpanna hote samaya kiyA gayA hai| aneka zabdoM kA upayoga kahIM-kahIM para prazaMsA ke rUpa meM prAyaH eka hI abhiprAya ke poSaka aneka zabdoM kA upayoga kiyA gayA hai / jaise 1. tIrthakara nAmakarma ke udaya se jIva arcanIya, pUjanIya, vandanIya, namaskaraNIya, netA aura dharmatIrtha kA kartA hotA hai / sAmAnya se samAnArthaka hone para dhavalAkAra ne unakA pRthakpRthak viziSTa artha bhI kiyA hai| 2. koI antakRt hokara siddha hote haiM, buddha hote haiM, mukta hote haiM, parinirvANa ko prApta hote haiM, aura saba duHkhoM ke anta ko prApta hote haiM / dhavalAkAra ne 'buddhayante', 'muccaMti', 'parinirvAnti' aura 'sarvaduHkhAnAmantaM parivijAnanti' ina padoM kI saphalatA krama se kapila, naiyAyika-vaizeSika-sAMkhya-mImAMsaka, tArkika aura punaH tArkika inake abhimata ke nirAkaraNa meM prakaTa ko hai| zabdoM kI punarAvRtti sUtroM meM kahIM-kahIM eka hI zabda kA do-tIna bAra prayoga kiyA gayA hai| jaise 1. dekhie tiryacoM ke lie sUtra 1,6-6,101 va Age 107, 112,115,118,131,134 138; manuSyoM ke lie sUtra 1,6-6,141 va Age 147,150,163,166,170 2. icchidagadIdo aNNagadigamaNaM gadI NAma |--dhvlaa pR0 13, pa0346 3. dekhie tiryacoM ke lie sUtra 1,6-6,101-26 va 131-40 4. sohammiMdAdidevANaM sagasaMpayAdo viraho cayaNaM NAma |-dhvlaa pu0 13, pR0 146-47 5. dekhie sUtra 1,6-6, 173 va Age 185,160 6. dekhie sUtra 1,6-6,161, 162,168 7. sUtra 3-42 va usakI dhavalA TIkA draSTavya hai| --pu0 8, pR0 61-62 8. dekhie sUtra 1,6-6,216 va Age 220,226,233,240,243 (pu. 6) 6. dhavalA pu0 6, pR0 460-61 42 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #97 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1. tirikkhA "tirikkhehi' kAlagadasamANA kadigadIo gacchaMti (sUtra 1, 6-6, 101) / yahA~ dhavalAkAra dvArA spaSTa kiyA gayA hai ki aupacArika tiryaMcoM ke pratiSedha ke dvitIya 'tiryaMca' pada ko grahaNa kiyA gayA hai| 'tirikkhehi' kA artha 'tiryaMca paryAyoM se' kiyA gayA hai| 2. adho sattamA puDhavIe NeraiyA NirayAdo NeraiyA uccaTTidasamANA kadi gadIo gacchati ? (sUtra 1, 6-6, 203 ) / dhavalA meM yahA~ yadyapi isa zabda punarAvRtti kA kucha spaSTIkaraNa nahIM kiyA gayA / para Age jAkara sUtra 206 meM punaH isI prakAra kA prasaMga prApta hone para usakA spaSTIkaraNa unhoMne isa prakAra kiyA hai- 'tirikkhA ettha 'chaDI puDhavIe NeraiyA uvvaTTidasamANA kadi gadIo AgacchaMti' tti vattavvaM, Na 'NirayAdo rayA' tti, tassa phalAbhAvA ? Na esa doso, chaTThIe puDhavIe raiyA NirayAdoriyajjAyAdo, unbaTTidasamANA - vigaDA saMtA, NeraiyA - davvaTThiyaNayAvalaMbaNeNa NeraiyA hodUNa, kadi gadIo Agacchati tti taduccAraNAe phalovalaMbhA (pu0 6, pR0 485-86) / 3. isake pUrva yahIM para 'samyaktvotpatti' cUlikA meM kSAyika samyaktva kI prApti ke prasaMga meM prApta sUtra 114 meM jina, kevalI jaura tIrthaMkara ina tIna zabdoM kA upayoga kiyA gayA hai / inameM jina va kevalI zabda prAyaH samAnArthaka haiM, phira bhI unakA jo pRthak-pRthak upayoga kiyA gayA hai unakI saphalatA kA spaSTIkaraNa dhavalA meM kara diyA gayA hai|" 1. ovayAriyatirikkhapaDise bidiyatiritrakhagaNaM / tirikkhehi tirikkhapajjAehi / - dhavalA pu0 6, pR0 454 2. dekhiye pu0 6, pR0 243-47 vivecana-paddhati / 43 Page #98 -------------------------------------------------------------------------- ________________ malagranthAgata viSaya kA paricaya prathama khaNDa : jIvasthAna jaisA ki pUrva meM kahA jA cukA hai, prastuta SaTkhaNDAgama jIvasthAna, kSudrakabandha, bandhasvAmitvavicaya, vedanA, vargaNA aura mahAbandha ina chaha khaNDoM meM vibhakta hai| unameM jo prathama khaNDa jIvasthAna hai usameM ye ATha anuyogadvAra haiM --1. satprarUpaNA, 2. dravyapramANAnugama, 3. kSetrAnugama, 4. sparzanAnugama, 5. kAlAnugama, 6. antarAnugama, 7. bhAvAnugama aura 8. alpabahutvAnugama / inakA yahA~ krama se viSayaparicaya karAyA jA rahA hai -- 1. satprarUpaNA yaha pIche 'granthanAma' zIrSaka meM spaSTa kiyA jA cukA hai ki mUla grantha meM kahIM koI khaNDavibhAga nahIM kiyA gayA hai| prakRta meM jo chaha khaNDoM kA vibhAga kiyA gayA hai vaha dhavalA TIkA aura indranandi zrutAvatAra ke AdhAra se kiyA gayA hai| sarvaprathama yahA~ 'Namo arihaMtANaM Namo siddhANaM' Adi paMcanamaskArAtmaka maMgalagAthA ke dvArA-jise anAdi mUlamantra mAnA jAtA hai--adAdi pA~ca parameSThiyoM ko namaskAra kiyA gayA hai / tatpazcAt dUsare sUtra ke dvArA caudaha jIvasamAsoM ke mArgaNArtha-caudaha guNasthAnoM ke anveSaNArtha ----caudaha mArgaNAoM ko jAna lene yogya kahA gayA hai| jaisA ki dhavalA meM spaSTa kiyA gayA hai isa sUtra meM uparyukta 'jIvasamAsa' se yahA~ mithyAtvAdi caudaha guNasthAna abhipreta haiN| sUtra meM jina mArgaNAsthAnoM ko jJAtavya kahA gayA hai ve caudaha mArgaNAsthAna kauna haiM, ise Age ke sUtra dvArA spaSTa karate hue unake nAmoM kA ullekha isa prakAra kiyA gayA hai-gati, ndriya, kAya.yoga, veda, kaSAya. jJAna. saMyama, darzana. lezyA, bhavyatva, samyaktva, saMjJI aura AhAra (sUtra 4) / tatpazcAt pUrvanirdiSTa caudaha jIvasamAsoM kI prarUpaNA ke nimittabhUta uparyukta satprarUpaNAdi ATha anuyoga dvAroM ko jJAtavya kahA gayA hai (5-7) / ina bhUmikA svarUpa sAta sUtroM ko sammilita kara prakRta satprarUpaNA anuyoga dvAra meM saba sUtra 177 haiN| ___'satprarUpaNA' meM sat kA artha astitva aura prarUpaNA kA artha prajJApana hai / isa prakAra isa satprarUpaNA anuyoga ke Azraya se gati-indriyAdi caudaha mArgaNAoM meM jIvoM ke astitva kA parijJAna karAyA gayA hai| vaha prathamataH ogha, arthAt sAmAnya yA mArgaNA nirapekSa kevala guNasthAnoM ke AdhAra se, aura tatpazcAt Adeza se, arthAt gati-indriya Adi mArgaNAoM kI vizeSatA ke sAtha karAyA gayA hai| ogha se jaise-mithyAdRSTi hai, sAsAdana samyagdRSTi hai, Page #99 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAgmadhyAdRSTi hai, ityAdika vizeSa rUpa se yahA~ apUrvakaraNapraviSTazuddhisaMyatoM, anivRttibAdara-sAmparAyikapraviSTazuddhisaMyatoM aura sUkSmasAmparAyikapraviSTazuddhisaMyatoM ina tIna (8, 6, 10) guNasthAnoM meM upazama zreNi kI apekSA upazamakoM ke aura kSapakazreNi kI apekSA kSapakoM ke bhI astitva ko prakaTa kiyA gayA hai| (8-22) / isa prakAra sAmAnya se caudaha guNasthAnavI jIvoM ke astitva ko dikhAkara tatpazcAt guNasthAnAtIta siddhoM ke bhI astitva ko prakaTa kiyA gayA hai (23) / 1. gatimArgaNA-oghaprarUpaNA ke pazcAt Adeza prarUpaNA ko prArambha karate hue caudaha mArgaNAoM meM prathama gati mArgaNA kA Azraya lekara usake ye pA~ca bheda nirdiSTa kiye gaye haiMnarakagati, tiryaMcagati, manuSyagati, devagati aura siddhagati / inameM se nArakiyoM ke mithyA dRSTi Adi cAra, tiryaMcoM ke mithyAdRSTi Adi pA~ca, manuSyoM ke mithyAdaSTi Adi caudahoM aura devoM ke mithyAdRSTi Adi cAra guNasthAnoM ke astitva ko prakaTa kiyA gayA hai (24-28) / isa prasaMga meM Age kucha vizeSatA prakaTa karate hue ekendriyoM se lekara asaMjJI paMcendriya paryanta tiyaMcoM ko zuddha tiryaMca aura saMjJI mithyAdRSTi se lekara saMyatAsaMyata paryanta mizra kahA gayA hai| isakA abhiprAya yaha hai ki ekendriyAdi asaMjJI paryanta saba jIva ekamAtra tiyaMcagati meM hote haiM, isIlie unheM zuddha tiryaMca kahA gayA hai| para Age ke ve saMjJI paMcendriyAdi saMyatAsaMyata paryanta prathama cAra guNasthAnoM kI apekSA zeSa tIna gatiyoM ke jIvoM se tathA saMyatAsaMyata guNasthAnavartI ve isa guNasthAna kI apekSA manuSyoM se samAnatA rakhate haiM, isIlie unheM mizra kahA gayA hai / yahI abhiprAya Age mizra aura zuddha manuSyoM ke kahane meM bhI samajhanA cAhie (26-32) / 2. indriya-dUsarI indriya mArgaNA ke prasaga meM prathamataH ekendriya, dvIndriya, trIndriya, caturindriya, paMcendriya aura anindriya (indriyAtIta siddha) ina indriyoM kI apekSA pA~ca jIvabhedoM kA ullekha karake tatpazcAt paMcendriya paryanta una ekendriyAdi jIvoM ke yathAkrama se bhedaprabhedoM kA nirdeza kiyA gayA hai (33-35) / Age unameM sambhava guNasthAnoM kA ullekha karate hue ekendriya se lekara asaMjJI paryanta saba ke eka mithyAdRSTi guNasthAna ke astitva ko prakaTa kiyA gayA hai| Age ke satra meM asaMjJI paMcendriya se lekara ayogikevalI paryanta saba hI jIva paMcendriya hote haiM, yaha kahA gayA hai, jisakA abhiprAya yaha hai ki saMjJI paMcendriyoM meM caudahoM guNasthAna sambhava haiM (36-37) / tatpazcAt vahAM yaha bhI spaSTa kara diyA hai ki ukta ekendriyAdi paMcendriya jIvoM se pare saba jIva anindriya-ekendriyAdi jAtibheda se rahita karma-kalaMkAtIta (siddha) hote haiM (38) / 3. kAya-tIsarI kAyamArgaNA ke prasaMga meM pRthivIkAyika, apkAyika, tejakAyika, vAyukAyika, vanaspatikAyika, trasakAyika aura akAyika jIvoM ke astitva ko dikhAkara Age unake bheda-prabhedoM ko prakaTa kiyA gayA hai| anantara pRthivIkAyikAdi pA~ca sthAvara jIvoM meM ekamAtra mithyAdRSTi guNasthAna ke sadbhAva ko batalAkara dvIndriya se lekara ayogikevalI paryanta saba jIva trasakAyika hote haiM, yaha abhiprAya vyakta kiyA gayA hai| bAdara ekendriya se lekara ayogikevalI paryanta saba jIva bAdara hote haiN| ina sthAvara aura trasa jIvoM se pare akAyika zarIra se rahita hue siddha hote haiM (36-46) / mUlagranthagata viSaya kA paricaya | 45 Page #100 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 4. yogamArgaNA - yaha cauthI mArgaNA hai / isake prasaMga meM prathamataH manoyogI, vacanayogI va kAyayogI ina tIna sayogiyoM aura tatpazcAt ayogiyoM ke astitva ko prakaTa karake Age manoyoga ke ye cAra bheda nirdiSTa kiye gaye haiM--satya manoyoga, mRSA manoyoga, satya- mRSA manoyoga aura asatya - mRSA manoyoga / Age isameM kauna manoyoga kisa guNasthAna taka hotA hai, ise spaSTa karate hue kahA gayA hai ki sAmAnya se manoyoga, satya manoyoga aura asatya - mRSA manoyoga saMjJI mithyAdRSTi se lekara sayogikevalI paryanta tathA mRSA manoyoga aura satya- mRSA manoyoga saMjJI mithyAdRSTi se lekara kSINakaSAya- vItarAga chadamastha taka hote haiM (47-51) / yahA~ kSINakaSAya guNasthAna taka jo mRSA manoyoga aura satya - mRSA manayoga kA sadbhAva batalAyA gayA hai vaha viparyaya aura anadhyavasAya rUpa ajJAna ke kAraNa mana ke sadbhAva ke kAraNa batalAyA gayA hai / " manoyoga ke samAna vacanayoga bhI cAra prakAra kA - satya vacanayoga, mRSA vacanayoga, satya-mRSA vacanayoga aura asatya - mRSA vacanayoga / inameM sAmAnya vacanayoga aura asatya mRSA vacanayoga dvIndriya se lekara sayogikevalI taka, satya vacanayoga saMjJI mithyAdRSTi se lekara sayaugikevalI taka tathA mRSA vacanayoga aura satyamRSA vacanayoga saMjJI mithyAdRSTi se lekara kSINakaSAya- vItarAga chadmastha taka hote haiM (52-55) / mRSA aura satyamRSA vacanayogoM kA sadbhAva jo kSINakaSAya guNasthAna taka nirdiSTa kiyA gayA hai vaha asatya vacanayoga ke kAraNabhUta ajJAna ke vidyamAna rahane ke kAraNa nirdiSTa kiyA gayA hai / " kAyayoga audArika, audArikamizra, vaikriyika, vaikriyikamizra, AhAraka, AhArakamizra aura kArmaNa ke bheda se sAta prakAra kA hai| inameM audArika aura audArikamizra kAyayoga tiryaMca va manuSyoM ke, vaiRiyika aura vaikriyikamizra kAyayoga devoM va nArakiyoM ke, AhAraka aura AhArakamizra kAyayoga RddhiprApta saMyatoM ke tathA kArmaNa kAyayoga vigrahagati meM vartamAna jIvoM ke aura samudghAtagata kevaliyoM ke hotA hai (56-60 ) / uparyukta sAta kAyayogoM meM sAmAnya kAyayoga ke sAtha audArika aura audArikamizra ye do kAyayoga ekendriya se lekara sayogikevalI taka, vaikriyika va vaikriyikamizra ye do saMjJI mithyAdRSTi se lekara asaMyata samyagdRSTi guNasthAna taka, AhAraka va AhArakamizra ye do kAyayoga ekamAtra pramattasaMyata guNasthAna meM, aura kArmaNa kAyayoga ekendriya se lekara sayogikevalI guNasthAna taka hotA hai / yaha sAmAnya kathana hai / vizeSa rUpa meM isakA abhiprAya yaha samajhanA cAhie ki jina saMyatAsaMyata aura saMyata guNasthAnoM meM aparyAptatA sambhava nahIM hai vahA~ kArmaNa kAyayoga nahIM hotA / isI prakAra samudghAta ko chor3akara paryAptoM ke vaha nahIM hotA (61-64) / saMjJI mithyAdRSTi se lekara sayogikevalI taka mana, vacana va kAya tInoM yoga hote haiM / vacanayoga va kAyayoga dvIndriya se lekara asaMjJI paMcendriya taka hote haiM / kAyayoga ekendriya jIvoM ke hotA hai / manoyoga aura vacanayoga paryAptaka jIvoM ke hote haiM, aparyAptakoM ke ve nahIM 1. dekhie sUtra 1,1, 51 kI TIkA, dhavalA pu0 1, pR0 285-86 2. sUtra 1,1,55 kI TIkA, dhavalA pu0 1, pR0 286 46 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #101 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hote / kintu kAyayoga paryAptakoM ke bhI hotA hai aura aparyAptakoM ke bhI hotA hai ( 64-66 ) / prasaMga pAkara yahA~ yaha spaSTa kiyA gayA hai ki chaha paryAptiyA~ aura chaha aparyAptiyA~ saMjJI mithyAdRSTi se lekara asaMyatasamyagdRSTi taka, pA~ca paryAptiyA~ va pA~ca aparyAptiyA~ dvIndriya se lekara asaMjJI paMcendriya taka aura cAra paryAptiyA~ va cAra aparyAptiyA~ ekendriya jIvoM ke hotI haiM ( 70-75 ) 1 uparyukta audArikAdi sAta kAyayogoM meM kauna paryApta jIvoM ke aura kauna aparyApta jIvoM ke hote haiM, isakA bhI yahA~ vicAra kiyA gayA hai ( 76-78 ) / tatpazcAt krama se cAroM gatiyoM meM paryApta aparyApta jIvoM ke jo guNasthAna sambhava haiM aura jo sambhava nahIM haiM unake sadbhAvaasadbhAva ko prakaTa kiyA gayA hai (76- 100 ) / 5. vedai -- isa mArgaNA ke prasaMga meM strIvedI, puruSavedI, napuMsakavedI aura apagatavedI jIvoM ke astitva ko prakaTa karate hue yaha kahA gayA hai ki inameM strIvedI aura puruSavedI asaMjJI mithyAdRSTi se lekara anivRttikaraNa guNasthAna taka tathA napuMsakavedI ekendriya se lekara anivRttikaraNa guNasthAna taka hote haiM / isake Age saba jIva apagataveda (veda se rahita ) hote haiN| Age isa prasaMga meM yahA~ krama se narakAdi cAroM gatiyoM meM kisa vedavAle kahA~ taka hote haiM, isakA bhI vicAra kiyA gayA hai (101-10) / 6. kaSAya - kaSAyamArgaNA meM krodhakaSAyI, mAnakaSAyI, mAyAkaSAyI, lobhakaSAyI aura akaSAyI jIvoM ke astitva ko dikhAkara unameM kauna kisa guNasthAna taka hote haiM ise spaSTa karate hue kahA gayA hai ki krodhakaSAyI, mAnakaSAyI aura mAyAkaSAyI ye ekendriya se lekara anivRttikaraNa guNasthAna taka, lobhakaSAyI ekendriya se lekara sUkSmasAmparAya guNasthAna taka tathA akaSAyI jIva upazAntakaSAya, kSINakaSAya, sayogikevalI aura ayogikevalI ina cAra guNasthAnoM meM hote haiM (111-14) / 7. jJAna - jJAnamArgaNA kI prarUpaNA meM matiajJAnI, zrutaajJAnI aura vibhaMgajJAnI ina tIna ajJAniyoM ke sAtha Abhinibodhika jJAnI Adi pA~ca samyagjJAniyoM ke astitva ko dikhalAkara unameM yathA sambhava guNasthAnoM ke sadbhAva ko prakaTa kiyA gayA hai / samyagmithyAdRSTi guNasthAna meM Abhinibodhika Adi tIna samyagjJAnoM ko matiajJAna Adi tIna ajJAnoM se mizrita kahA gayA hai ( 115-22) / 8. saMyama -- isa mArgaNA ke prasaMga meM sAmAyika zuddhisaMyata, chedopasthApanA - zuddhisaMyata, parihAravizuddhisaMyata, sukSmasAmparAyika zuddhisaMyata va yathAkhyAtavihAra-zuddhisaMyata ina pA~ca saMyatoM ke sAtha saMyatAsaMyata aura asaMyata jIvoM ke astitva ko prakaTa karake unameM kahA~ kitane guNasthAna sambhava haiM; ise spaSTa kiyA gayA hai ( 123-30) | yahA~ dhavalA meM yaha zaMkA kI gaI hai ki saMyama ke prasaMga meM asaMyatoM aura sayatAsayatoM kA grahaNa nahIM honA cAhie / isake samAdhAna meM vahA~ yaha spaSTa kiyA gayA hai ki jisa prakAra AmravRkSoM kI pradhAnatA se 'Amravana' ke nAma se prasiddha vana ke bhItara avasthita nIma Adi anya vRkSoM kA bhI 'Amravana' yaha nAma dekhA jAtA hai usI prakAra saMyama kI pradhAnatA se isa saMyamamArgaNA meM asaMyatoM aura saMyatoM kA grahaNa viruddha nahIM hai / anyathA, Amravana meM avasthita nIma Adi anya vRkSoM se vyabhicAra kA prasaMga prApta hotA hai / 6. darzana - isa mArgaNA ke prasaMga meM cakSudarzanI, acakSudarzanI, avadhidarzanI aura kevala mUlagranthagata viSaya kA paricaya / 47 Page #102 -------------------------------------------------------------------------- ________________ darzanI jIvoM ke astitva ko prakaTa karake unameM sambhava guNasthAnoM kA ullekha hai (131-35) / 10 lezyA-isa mArgaNA kI prarUpaNA karate hue kRSNalezyA, nIlalezyA, kApotalezyA, pItalezyA, pAlezyA aura zuklalezyA ina lezyAvAle jIvoM ke sAtha usa lezyA se rahita hue alezya (siddha) jIvoM ke bhI astitva ko vyakta karake unameM kisake kitane guNasthAna sambhava haiM; isakA vicAra kiyA gayA hai (136-40) / 11. bhavya-yahA~ bhavyasiddhika aura abhavyasiddhika jIvoM ke astitva ko dikhAkara Age unakA guNasthAnaviSayaka vicAra karate hue kahA gayA hai ki bhavyasiddhika jIva ekendriya se lekara ayogikevalI taka aura abhavyasiddhika ekendriya se lekara saMjJI mithyAdaSTi taka hote haiM (141-43) / 12. samyaktva-isa mArgaNA ke prasaMga meM samyagdRSTi, kSAyikasamyagdRSTi, vedakasamyag dRSTi, upazamasamyagdRSTi, sAsAdanasamyagdRSTi, samyagmithyAdRSTi aura mithyAdRSTi inake astitva ko dikhAkara unameM kauna kisa guNasthAna taka sambhava haiM; ise spaSTa kiyA gayA hai (144-50) / Age krama se cAroM gatiyoM ke jIvoM meM kauna kisa-kisa samyagdarzana se rahita hote hue kisa guNasthAna taka sambhava haiM, isakA vizeSa vicAra kiyA gayA hai| jaise-nArakiyoM meM mithyAdRSTi, sAsAdanasamyagdRSTi, samyagmithyAdRSTi aura asaMyatasamyagdRSTi ina cAra guNasthAna vAle hote haiM / unameM asaMyatasamyagdRSTi guNasthAnavartI kSAyika samyagdRSTi prathama pRthivI meM hI sambhava haiM, dvitIyAdi zeSa pRthiviyoM meM ve saMbhava nahIM haiM / zeSa pRthiviyoM meM ve vedakasamyagdRSTi aura upazamasamyagdRSTi hI hote haiM (151-55) / isI prakAra se Age tiryaMcoM, manuSyoM aura devoM meM samyagdarzana bhedoM ke sAtha yathAsambhava guNasthAnoM ke sadbhAva ko prakaTa kiyA gayA hai (156-71) / 13. saMjJI--isa mArgaNA meM saMjJI aura asaMjJI jIvoM ke astitva ko dikhAkara Age yaha spaSTa kara diyA hai ki unameM saMjJI jIva mithyAdRSTi guNasthAna se lekara kSINakaSAya guNasthAna taka hote haiM / asaMjJI jIva ekendriya se lekara asaMjJI paMcendriya taka hote haiM (172-74) / 14. AhAra--isa margaNA ke prasaMga meM AhAraka-anAhAraka jIvoM ke astitva ko prakaTa karate hue AhAraka jIvoM kA sadbhAva ekendriya se lekara sayogikevalI taka batalAyA gayA hai| anAhAraka jIva vigrahagati meM vartamAna jIva, samudghAtakevalI, ayogikevalI aura siddha ina cAra sthAnoM meM sambhava haiM (175-77) / isa prakAra AcArya puSpadanta viracita yaha satprarUpaNA anuyogadvAra 177 sUtroM meM samApta huA hai| vaha dhavalA TIkA ke sAtha SaTkhaNDAgama kI 16 jildoM meM se prathama va dvitIya ina do jildoM meM prakAzita huA hai / dUsarI jilda meM sUtra koI nahIM hai, vahA~ dhavalAkAra dvArA uparyukta 177 sUtroM se sUcita guNasthAna va jIvasamAsa Adi rUpa bIsa prarUpaNAoM ko vizada kiyA gayA hai| 2. dravyapramANAnugama 'dravya' se yahA~ chaha dravyoM meM jIvadratya vivakSita hai| usake pramANa (saMkhyA) kA anugama (bodha) karAnA, yaha isa anuyodvAra kA prayojana rahA hai / isa dravya pramANa kI prarUpaNA ke yahA~ 48 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #103 -------------------------------------------------------------------------- ________________ do prakAra rahe haiM-ogha aura Adeza / ina donoM kA abhiprAya Upara 'satprarUpaNA' ke prasaMga meM prakaTa kiyA jA cukA hai|' unameM prathamataH ogha kI apekSA dravyapramANa kI prarUpaNA karate hue krama se mithyAdRSTi Adi caudaha guNasthAnavI jIvoM ke pramANa kA vicAra kiyA gayA hai| yathA--mithyAdRSTi jIva dravyapramANa kI apekSA kitane haiM aisA prazna uThAte hue uttara meM kahA gayA hai ki ve ananta haiM / kAla kI apekSA ve anantAnanta avasarpiNI va utsapiNiyoM se apahRta nahIM hote| kSetra kI apekSA ve anantAnanta loka pramANa haiM / dravya, kAla aura kSetra ina tInoM pramANoM kA jAna lenA; yahI bhAvapramANa hai (sUtra 2-5) / Upara kAla kI apekSA mithyAdRSTi jIvoM ke pramANa kI prarUpaNA meM jo yaha kahA gayA hai ki ve anantAnanta avasarpiNI-utsapiNiyoM se apahRta nahIM hote, usakA abhiprAya yaha hai ki eka ora anantAnanta avasarpiNI-utsapiNiyoM ke samayoM ko rakkhe aura dUsarI ora mithyAdRSTi jIvarAzi ko rakkhe, pazcAt usa kAla ke samayoM meM se eka samaya ko aura usa jIvarAzi meM se eka jIva ko apahRta kare, isa prakAra se uttarottara apahRta karane para saba samaya to samApta ho jAte haiM, para mithyAdRSTi jIvarAzi samApta nahIM hotii| isI prakAra kSetra kI apekSA jo unheM anantAnanta loka pramANa kahA gayA hai usakA bhI abhiprAya yaha hai ki lokAkAza ke eka-eka pradeza para eka-eka mithyAdaSTi jIva ko rakhane para eka loka hotA hai, aisI mana se kalpanA kare / isa prakriyA ke bAra-bAra karane para mithyAdRSTi jIvarAzi anantAnanta lokapramANa hotI hai| ___ Age sAsAdanasamyagdRSTi Adi saMyatAsaMyata paryanta cAra guNasthAnavI jIvoM ke dravyapramANa kI prarUpaNA meM kahA gayA hai ki unameM se pratyeka kA dravyapramANa palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga hai| inameM se pratyeka ke pramANa kI apekSA antarmuhUrta se palyopama apahRta hotA hai / inake pramANa kI prarUpaNA yahA~ kAla aura kSetra kI apekSA nahIM kI gaI hai, kyoMki prakRta meM unakI sambhAvanA nahIM rahI (sUtra 6) / / inake pRthak-pRthak pramANa kA spaSTIkaraNa dhavalA meM vistAra se kiyA gayA hai|' Age pramattasaMyatoM kA dravyapramANa koTipRthaktva aura apramattasaMyatoM kA vaha saMkhyAta nirdiSTa kiyA gayA hai (7-8) / cAra upazAmakoM ke dravyapramANa kI prarUpaNA karate hue unheM praveza kI apekSA eka, do, tIna va utkarSa se cauvana kahA gayA hai| kAla kI apekSA unheM saMkhyAta kahA gayA hai| isI prakAra cAra kSapakoM ko praveza kI apekSA eka, do, tIna va utkarSa se eka sau ATha kahA gayA hai| kAla kI apekSA unheM bhI saMkhyAta kahA gayA hai (6-12) / dhavalA ke anusAra saMdRSTi meM sthUla rUpa se caudaha guNasthAnavI jIvoM kA pramANa isa prakAra hai 1. dhyAna rahe ki yahA~ ina anuyodvAroM meM jo viSaya kA paricaya karAyA jA rahA hai vaha mUla sUtroM ke AdhAra se saMkSepa meM karAyA jA rahA hai, vizeSa paricaya dhavalA ke AdhAra se Age karAyA jaayegaa| 2. pu0 3, pR0 63-88 mUlamanyagata viSaya kA paricaya | 46 Page #104 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 0 0 Www IMGGG WM guNasthAma pramANa 1. mithyAdRSTi ananta 2. sAsAdanasamyagdRSTi asaMkhya 3. samyagmithyAdRSTi 4. asaMyatasamyagdRSTi 5. saMyatAsaMyata 6. pramattasaMyata 56368206 7. apramattasaMyata 26666103 8. apUrvakaraNa 6. anivRttikaraNa 10. sUkSmasAmparAya 11. upazAntamoha 12. kSINamoha 518 13. sayogikevalI 898502 14. ayogikevalI 568 oSaprarUpaNA ke pazcAt AdezaprarUpaNA meM krama se gati-indriya Adi caudaha mArgaNAoM meM jahA~ jo guNasthAna sambhava haiM unameM vartamAna mithyAdRSTi Adi jIvoM ke dravya pramANa kI prarUpaNA isI paddhati se kI gaI hai (15-162) / isa prakAra yaha anuyogadvAra 162 sUtroM meM samApta huA hai| vaha ukta 16 jildoM meM se tIsarI jilda meM prakAzita huA hai| 3. kSetrAnugama uparyukta ATha anuyogadvAroM meM yaha tIsarA hai| isameM samasta satra 62 haiM / kSetra se yahA~ AkAza abhipreta hai| vaha do prakAra kA hai-- lokAkAza aura alokAkAza / jahA~ taka jIvAdi pA~ca dravya avasthita haiM utane AkAza kA nAma lokAkAza hai / isa lokAkAza ke saba aura una jIvAdi dravyoM se rahita zaddha ananta alokAkAza hai| kRta meM lokAlAza vivakSita hai| ____ kauna jIva kitane lokAkAza meM rahate haiM, isakA bodha karAnA isa anuyogadvAra kA prayojana hai / pUrvokta dravya-pramANAnugama ke samAna isa kSetrAnugama meM prata kSetra kI prarUpaNA bhI prathamataH ogha arthAt mArgaNAnirapekSa ke guNAsthAna ke AdhAra se kI gaI hai aura tatpazcAt gatiindriya Adi caudaha mArgaNAoM ke Azraya se una meM yathAsambhava guNasthAnoM ko lakSya karake usa kSetra kI prarUpaNA kI gaI hai| unameM ogha kI apekSA kSetra kI prarUpaNA karate hue mithyAdRSTi jIvoM kA kSetra samasta loka tathA Age ke sAsAdanasamyagdRSTi Adi ayogikevalI paryanta pratyeka guNasthAnavI jIvoM kA kSetra loka kA asaMkhyAtavA~ bhAga kahA gayA hai (stra 2-3) / loka se yahA~ 343 ghana rAja pramANa loka kI vivakSA rahI hai / yahA~ sUtra (3) meM jo sAmAnya se sAsAdanasamyagdaSTi Adi ayogikevalI paryanta aisA kahA gayA hai usameM yadyapi sayogikevalI bhI A jAte haiM, para unake kSetra meM 'loka ke asaMkhyAtaveM bhAga se' vizeSatA hai, ataeva use spaSTa karane ke lie apavAda 50/SaTakhaNDAgama-parizIlana Page #105 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rUpa se racita agale sUtra (4) meM yaha spaSTa kara diyA gayA hai ki sayogikevalI loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM, loka ke asaMkhyAta bahubhAgoM meM, athavA saba hI loka meM rahate haiN| isameM jo unakA loka kA asaMkhyAtavA~ bhAga kSetra kahA gayA hai vaha daNDa aura kapATa samudghAtagata kevaliyoM kI apekSA kahA gayA hai| pratarasamudghAtagata kaivaliyoM kA kSetra jo loka ke asaMkhyAta bahubhAga pramANa kahA gayA hai usakA abhiprAya yaha hai ki ve vAtavalaya se roke gaye loka ke asaMkhyAtaveM bhAga ko chor3akara zeSa bahubhAgoM meM rahate haiN| lokapUraNasamudghAtagata kevalI 343 ghanarAju pramANa saba hI loka me rahate haiM, kyoMki isa samuddhAta meM unake Atmapradeza samasta lokAkAza ko hI vyApta kara lete haiN| isa prakAra yahA~ oghaprarUpaNA 2-4 sUtra meM samApta ho jAtI hai| AdezaprarUpaNA meM pUrva paddhati ke anusAra prastuta kSetra prarUpaNA bhI gati-indriya Adi caudaha mArgaNAoM, jahA~ jo guNasthAna sambhava haiM unameM vartamAna jIvoM kI, kI gaI hai (5-62) / isa prakAra yaha kSetrAnugama 62 sUtroM meM samApta huaa| 4. sparzanAnugama isa cauthe sparzanAnugama anuyogadvAra meM saba sUtra 185 haiM / sparzana se abhiprAya jIvoM ke dvArA spRSTa kSetra kA hai / pUrva kSetrAnugama meM jahA~ jIvoM ke kSetra kI prarUpaNA vartamAnakAla ke Azraya se kI gaI hai vahA~ isa sparzanAnugama anuyogadvAra meM vibhinna jIvoM ke dvArA tInoM kAloM meM sparza kie jAnevAle kSetra kI prarUpaNA kI gaI hai| yaha kSetrAnagama kI apekSA isa sparzanAnugama kI vizeSatA hai| yahA~ ogha kI apekSA sparzana kI prarUpaNA meM sarvaprathama mithyAdaSTi jIvoM ke dvArA kitanA kSetra sparza kiyA gayA hai, ise spaSTa karate hue kahA gayA hai ki unake dvArA saba hI loka kA sparza kiyA gayA hai (sUtra 2) / isakA abhiprAya yaha hai ki samasta loka meM aisA koI pradeza nahIM hai, jo mithyAdRSTi jIvoM se achUtA rahA ho| ___ Age sAsAdanasamyagdapTiyoM ke sparzanakSetra kA nirdeza karate hue kahA gayA hai ki unake dvArA loka kA asaMkhyAtavA~ bhAga sparza kiyA gayA hai / yaha unakA kSetra pramANa vartamAna kAla kI apekSA nirdiSTa kiyA gayA hai, jo pUrva kSetrAnugama meM bhI kahA jA cukA hai| __ atIta kAla kI apekSA unake sparzanapramANa ko spaSTa karate hue kahA gayA hai ki athavA unake dvArA lokanAlI ke caudaha bhAgoM meM se kucha kama ATha bhAga (8/14) aura kucha kama bAraha bhAga sparNa kie gae haiM (3-4) / sUtra nidiSTa unakA vaha ATha baTe caudaha bhAga sparzanakSetra vihAra athavA vedanAsamudghAtAdi meM pariNata sAsAdanasamyagdaSTiyoM ke sambhava hai| kAraNa yaha hai ki bhavanavAsI deva merutala se nIce tIsarI pRthivI taka do dhanarAju kSetra meM jAte haiM tathA Upara ve uparima devoM ke prayoga se solahaveM kalpa taka chaha ghanarAju kSetra meM jA sakate haiM / isa prakAra caudaha ghana rAju pramANa vasanAlI meM ATha (2+6) rAju pramANa kSetra meM unakA gamana sambhava hai / kucha kama meM use tIsarI pRthivI ke nIce ke eka hajAra yojanoM se kama samajhanA caahie| unakA bAraha baTe caudaha bhAga sparzanakSetra mAraNAntika samudghAtagata sAsAdanasamyagdRSTiyoM kI apekSA kahA gayA hai| isakA kAraNa yaha hai ki merutala se Upara ISatprAgbhAra pRthivI taka mUlagandhagata viSaya kA paricaya | 51 Page #106 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAta rAju aura nIce chaThI pRthivI taka pAMca rAju, itane kSetra meM unakA mAraNAntikasamuddhAta sambhava hai| isa prakAra mAraNAntikasamudghAta kI apekSA unakA bAraha (7+ 5) rAju pramANa sparzanakSetra ghaTita hotA hai| kucha kama meM use chaThI pRthivI ke nIce ke eka hajAra yojana se kama samajhanA caahie| isI prakAra se Age isa ogha prarUpaNA meM samyagmithyAdRSTi va asaMyatasamyagdRSTi (5-6), saMyatAsaMyata (7-8) aura pramattasaMyatAdi ayogikevalI paryanta (8) guNasthAnavI jIvoM ke viSaya meM usa sparzana ke pramANa kI prarUpaNA kI gaI hai| sayogikevaliyoM ke dvArA spRSTa kSetra ke pramANa meM vizeSatA hone se usakI prarUpaNA pRthak se agale sUtra (10) meM kI gaI hai| Age Adeza kI apekSA gati-indriyAdi caudaha mArgaNAoM meM jahA~ jo-jo guNasthAna sambhava haiM unameM vartamAna jIvoM ke viSaya meM bhI vaha sparzanaprarUpaNA isa paddhati se kI gaI hai| 5. kAlAnugama isa pAMcaveM anuyogadvAra meM samasta sUtra saMkhyA 342 hai| yahA~ pUrva paddhati ke anusAra prathamataH ogha kI apekSA aura tatpazcAt Adeza kI apekSA kAla kI prarUpaNA kI gaI hai| kAla se yahA~ dravyakAla se utpanna pariNAmasvarUpa noAgama bhAvakAla vivakSita rahA hai, jo kalpakAla paryanta krama se samaya va AvalI Adi svarUpa hai| kAla kI yaha prarUpaNA yahA~ eka jIva kI apekSA aura nAnA jIvoM kI apekSA pRthak-pRthak kI gaI hai| oghaprarUpaNA ko prArambha karate hue yahA~ sarvaprathama mithyAdRSTiyoM ke kAla kA ullekha kiyA gayA hai va kahA gayA hai ki mithyAdRSTi jIva nAnA jIvoM kI apekSA sarva kAla rahate haiN| para eka jIva kI apekSA unakA vaha kAla anAdi-aparyavasita, anAdi-saparyavasita aura sAdi-saparyavasita hai| Age sUtra meM sAdi-saparyavasita kAla ko spaSTa karate hue kahA gayA hai ki jinameM sAdi-saparyavasita kAla hai usakA pramANa jaghanya se antarmuhUrta aura utkarSa se kucha kama ardhapudgalaparivartana hai (2-4) / yahA~ jo mithyAtva kA kAla anAdi-aparyavasita kahA gayA hai vaha abhavya jIva kI apekSA kahA gayA hai, kyoMki usake mithyAtva kA na Adi hai, na anta aura na madhya hai--vaha sadA banA rahane vAlA hai / dUsarA anAdi-saparyavasita kAla usa bhavya ke mithyAtva ko lakSya meM rakhakara nirdiSTa kiyA gayA hai jo anAdi kAla se mithyAdRSTi rahakara anta meM usase rahita hotA huA samyagdRSTi ho jAtA hai aura punaH mithyAtva ko na prApta hokara mukti ko prApta kara letA hai / dhavalA meM usake lie vardhanakumAra kA udAharaNa diyA gayA hai| __ sAdi-saparyavasita mithyAtva kA kAla jaghanya aura utkRSTa ke rUpa meM do prakAra kA hai| inase jaghanya se usakA pramANa antarmuhUrta hai / jaise--koI samyagmithyAdRSTi, asaMyatasamyagdRSTi, saMyatAsaMyata athavA pramattasaMyata pariNAma ke vaza mithyAtva ko prApta huA / vaha usa sAdi mithyAtva ke sAtha sabase jaghanya antarmuhartakAla rahakara phira se bhI samyagmithyAtva, asaMyama ke sAtha samyaktva, saMyamAsaMyama athavA apramattasvarUpa se saMyama ko prApta huaa| isa prakAra usake usa sAdi mithyAtva kA sabase jaghanya kAla usakA utkRSTa kAla kucha kama ardhapudagala parivartana hai| kAraNa yaha hai ki ukta prakAra se mithyAtva ko prApta jIva usa mithyAtva ke sAtha adhika-se-adhika kucha (caudaha antarmuhUrta) 52 / SaTsaNDAgama-parizIlana Page #107 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kama ardhapudgala parivartanakAla taka hI saMsAra meM paribhramaNa karatA hai, isake bAda vaha samyaktva grahaNakara niyama se mukti ko prApta kara letA hai| isa oghaprarUpaNA meM Age isI prakAra se sAsAdanasamyagdRSTi, samyagmithyASTi, asaMyata samyagdRSTi, saMyatAsaMyata, pramatta-apramattasaMyata, cAra upazamaka, cAra kSapaka aura sayogikevalI inake kAla kI prarUpaNA kI gaI hai (5-32) / ___ oghaprarUpaNA ke pazcAt AdezaprarUpaNA meM kama se gati-indriya Adi caudaha mArgaNAoM meM jahA~ jitane guNasthAna sambhava haiM unameM vartamAna jIvoM ke kAla kI prarUpaNA usI paddhati se kI gaI hai (33-342) / kSetrAnugama, sparzanAnugama aura kAlAnugama ye tIna anuyogadvAra dhavalA TIkA ke sAtha cauthI jilda meM prakAzita hue haiM / 6. antarAnugama antarAnu gama meM ogha aura Adeza kI apekSA krama se antara kI prarUpaNA kI gaI hai / antara, uccheda, viraha aura pariNAmAntara kI prApti ye samAnArthaka zabda haiN| abhiprAya yaha hai ki kisI guNasthAna se dUsare guNasthAna meM jAkara punaH usa guNasthAna kI prApti meM jitanA kAla lagatA hai usakA nAma antara hai| __ ogha kI apekSA usa antara kI prarUpaNA karate hue sarvaprathama mithyAdaSTiyoM kA antara kitane kAla hotA hai isake spaSTIkaraNa meM kahA gayA hai ki nAnA jIvoM kI apekSA unakA kabhI antara nahIM hotA--ve sadA hI vidyamAna rahate haiN| ___ eka jIva kI apekSA unakA antara sambhava hai / vaha jaghanya se antarmuhUrta aura utkarSa se kucha kama do chayAsaTha (6642-132) sAgaropama pramANa hotA hai (2-4) / ' dhavalA meM ise isa prakAra se spaSTa kiyA gayA hai-koI eka tiryaMca yA manuSya caudaha sAgaropama pramANa Ayu sthiti vAle lAntava kApiSTa kalpavAsI devoM meM utpanna huaa| vahA~ usane eka sAgaropama vitAkara dUsare sAgaropama ke prathama samaya meM samyaktva ko grahaNa kara liyaa| isa prakAra se vaha vahA~ samyaktva ke sAtha teraha sAgaropama kAla taka rahakara vahA~ se yuta huA aura manuSya ho gyaa| vahA~ vaha saMyama athavA saMyamAsaMyama kA paripAlana kara manuSya Ayu se kama bAIsa sAgaropama sthiti vAle AraNa-acyuta kalpa ke devoM meM utpanna huA / vahA~ se cyuta hokara vaha punaH manuSya huaa| vahA~ saMyama kA paripAlana karake vaha manuSyAyu se kama ikatIsa sAgaropama kI sthitivAle devoM meM utpanna huaa| isa prakAra se vaha antarmuhUrta se kama chyAsaTha (13 + 22 + 31) sAgaropama ke antima samaya meM pariNAma ke vaza samyagmithyAtva ko prApta huA aura usake sAtha antarmuhUrta rahakara punaH samyaktva ko prApta ho gyaa| tatpazcAt vahA~ se cyuta hokara vaha manuSya ho gyaa| vahA~ saMyama athavA saMyamAsaMyama kA paripAlana karake vaha manuSyAyu se kama bIsa sAgaropama AyuvAle devoM meM utpanna huaa| aura tatpazcAt vaha manuSyAyu se kama kramazaH bAIsa aura caubIsa sAgaropama kI sthitivAle devoM meM utpanna huaa| isa prakAra antarmuhUrta kama do chyAsaTha (13+22+31 = 66; 20+-22 1. isa sabakA spaSTIkaraNa Age 'dhavalAgata-viSaya-paricaya' meM kiyA jAne vAlA hai| mUlagranthagata viSaya kA paricaya | 53 Page #108 -------------------------------------------------------------------------- ________________ +24 = 66) sAgaropama ke antima samaya meM mithyAtva ko prApta ho gyaa| isa prakAra se mithyAtva kA vaha utkRSTa antara antarmuhUrta kama do chyAsaTha sAgaropama upalabdha ho jAtA hai / yaha avyutpanna janoM ke avabodhanArtha dizAvabodha karAyA gayA hai / vastutaH usa antara kI pUrti jisa kisI bhI prakAra se karAI jA sakatI hai| - isI prakAra se Age sAsAdanasamyagdaSTi Adi zeSa guNasthAnavI jIvoM ke antara kI prarUpaNA nAnA jIvoM va eka jIva jI apekSA kI gaI hai (5-20) / isa prakAra oghaprarUpaNA ko samApta kara Age Adeza kI apekSA usa antara kI prarUpaNA karate hue krama se gati-indriya Adi caudaha mArgaNAoM meM yathAsambhava guNasthAnoM ke Azraya se usa antara kI prarUpaNA usI paddhati se eka aura nAnA jIvoM kI apekSA kI gaI hai (21367) / isa prakAra yaha anuyogadvAra 367 sUtroM meM samApta huA hai| 7. bhAvAnugama ___bhAva se yahA~ jIvapariNAma kI vivakSA rahI hai| vaha pA~ca prakAra kA hai / audayika, aupazamika, kSAyika, kSAyopazamika aura pAriNAmika / prakRta meM ina jIvabhAvoM kI prarUpaNA yahA~ pUrva paddhati ke anusAra prathamataH ogha ko apekSA aura tatpazcAt Adeza kI apekSA kI gaI hai / yahA~ saba sUtra 63 haiN| oghaprarUpaNA meM sarvaprathama 'mithyAdRSTi' yaha kauna-sA bhAva hai, ise spaSTa karate hue kahA gayA hai ki yaha audayika bhAva hai| kAraNa yaha hai ki vaha tattvArtha ke azraddhAnarUpa mithyAtva pariNAma mithyAtva karma ke udaya se utpanna hotA hai (2) / __ Age kramaprApta dUsare 'sAsAdana' pariNAma ko pAriNAmika kahA gayA hai| jo bhAva karmoM ke udaya, upazama, kSaya aura kSayopazama ke binA anya kAraNoM se utpanna huA karatA hai use pAriNAmika bhAva kahA jAtA hai| prakRta sAsAdana pariNAma cUMki darzanamohanIya ke udaya, upazama aura kSaya kI apekSA na karake anya kAraNoM se utpanna hotA hai, isIlie use pAriNAmika bhAva kahA gayA hai / yadyapi vaha sAsAdana bhAva anyatara anantAnubandho ke udaya se hotA hai, isalie use isa apekSA se audayika kahA jA sakatA thA; kintu isa bhAva prarUpaNA ke prasaMga meM prathama cAra guNasthAnoM meM darzanamohanIya ke udayAdi se utpanna hone vAle bhAvoM kI hI vivakSA rahI hai, anya kAraNoM se utpanna hone vAle bhAvoM kI vahA~ vivakSA nahIM rhii| yahI kAraNa hai jo sAsAdana pariNAma ko sUtra meM pAriNAmika kahA gayA hai (3) / isI prakAra se prarUpaNA karate hue Age samyagmithyAdRSTi ko kSAyopazamika bhAva kahA gayA hai / asaMyatasamyagdRSTi bhAva aupazamika bhI hai, kSAyika bhI hai aura kSAyopazamika bhI hai| vizeSatA yaha hai ki asaMyatasamyagdRSTi kA asaMyatatva bhAva audayika hai, kyoMki vaha saMyamaghAtI karmoM ke udaya se utpanna hotA hai / saMyatAsaMyata, pramattasaMyata aura apramattasaMyata ye tIna bhAva kSAyopazamika haiN| kAraNa yaha ki ye tInoM bhAva cAritramohanIya ke kSayopazama se u haiM / yaha kathana cAritramohanIya kI pradhAnatA se kiyA gayA hai, yahA~ darzanamohanIya kI vivakSA nahIM rahI hai| Age cAra upazAmaka bhAvoM ko aupazamika tathA cAra kSapaka, sayogikevalI aura ayogikevalI ina bhAvoM ko kSAyika bhAva kahA gayA hai (4-6) / isa prakAra oghaprarUpaNA ko samApta kara Adeza kI apekSA bhAvoM kI prarUpaNA karate hue 54 / SaTakhaNDAgama-parizIlana . Page #109 -------------------------------------------------------------------------- ________________ krama se gati-indriyAdi caudaha mArga gAoM meM jo-jo guNasthAna sambhava haiM unake Azraya se prakRta bhAvaprarUpaNA kI gaI hai (10-63) / 8. alpabahutvAnugama jIvasthAna ke uparyukta ATha anuyogadvAroM meM yaha antima hai / isakI sUtrasaMkhyA 382 hai / alpabahutva kA artha hInAdhikatA hai / vivakSita guNasthAnavartI jIva anya guNasthAnavI jIvoM se alpa haiM yA adhika haiM, ityAdi kA vicAra isa anayogadvAra meM kiyA gayA hai| pUrva paddhati ke anusAra usa alpa bahutva kI prarUpaNA bhI prathamataH ogha kI apekSA aura tatpazcAt Adeza kI apekSA kI gaI hai / jaise-- apUrva karaNa, anivRttikaraNa aura sUkSmasAmparAya ina tIna guNasthAnavartI upazAmaka praveza kI apekSA paraspara samAna tathA anya guNasthAnavI jIvoM kI apekSA alpa haiN| upazAntakaSAyavItarAga-dgastha bhI utane hI haiM / kSapaka unase saMkhyAtaguNe (dugune) haiM / kSINakaSAya-vItarAgachadmastha pUrvokta kSapakoM ke samAna utane hI haiN| sayogikevalI aura ayogikevalI donoM praveza kI apekSA paraspara meM samAna va utane hI haiN| kintu sayogikevalI saMcaya kI apekSA unase saMkhyAtagaNe haiN| ina sayogikevaliyoM se akSapaka va anapazAmaka apramattasaMyata saMkhyAtaguNe, una / pramattasaMyata saMkhyAtaguNe, unase saMyatAsaMyata asaMkhyAtaguNe, unase sAsAdanasamyagdRSTi asaMkhyAtagaNe, unase samyagmithyAdRSTi saMkhyAtaguNe, unase asaMyatasamyagdRSTi asaMkhyAtaguNe aura unase mithyA dRSTi anantaguNe haiM (2-14) / __Age yahA~ asaMyatasamyagdRSTi va saMyatAsaMyata Adi ukta gaNasthAnoM meM pRthak-pRthak upazamasamyagdRSTi, kSAyika samyagdRSTi aura vedakasamyagdRSTi ina tInoM meM bhI paraspara alpabahutva ko prasTa kiyA gayA hai (15-26) / jaise____ asaMyatasamyagdRSTi sthAna meM upazamasamyagdRSTi sabase kama haiM, unase kSAyikasamyagdRSTi asaMkhyAtaguNe haiM, unase vedakasamyagdRSTi asaMkhyAtaguNe haiM; ityAdi / isa prakAra oghaprarUpaNA ko samApta kara tatpazcAt Adeza prarUpaNA meM gati-indriya Adi caudaha mArgaNAoM meM jahA~ jo guNasthAna sambhava hai unameM vartamAna jIvoM ke alpa-bahutva ko prakaTa kiyA gayA hai (27-380) / antarAnugama, bhAvAnugama aura alpabahutvAnugama ye tIna anuyogadvAra SaTakhaNDAgama kI 16 jildoM meM se 5vIM jilda meM prakAzita hue haiN| jIvasthAna-cUlikA jIvasthAna khaNDa ke antargata uparyukta satprarUpaNAdi ATha anuyogadvAroM ke samApta ho jAne para Age kA jo gati-Agati paryanta grantha bhAga hai dhavalAkAra ne use jIvasthAna kI cUlikA kahA hai / ' dhavalAkAra ke anusAra ukta ATha anuyodvAroM ke viSama sthaloM kA vivaraNa denA, 1. tihuvaNa siraseharae bhavabhayagambhAdu Niggade paNauM / siddhe jIvaTThANassamaliNaguNacUliyaM vocchaM ||-dhvlaa pu0 6, pR 1 mUlagatagrantha viSaya kA paricaya / 55 Page #110 -------------------------------------------------------------------------- ________________ isa cUlikA kA prayojana rahA hai|' isameM ye nau cUlikAyeM haiM.--1. prakRtisamutkIrtana, 2. sthAnasamutkIrtana, 3. prathama mahAdaNDaka, 4. dvitIya mahAdaNDaka, 5. tRtIya mahAdaNDaka, 6. utkRSTa sthiti, 7. jaghanya sthiti, 8. samyaktvotpatti, aura 6. gati-Agati / yahA~ unakA yathAkrama se saMkSepa meM paricaya karAyA jAtA hai sarvaprathama yahA~ grantha ke prArambha meM jo prathama sUtra prApta huA hai usameM ye prazna uThAye gaye haiM-prathama samyaktva ke abhimukha huA jIva kitanI va kina prakRtiyoM ko bAMdhatA hai, kitane kAla kI sthitivAle karmoM ke Azraya se samyaktva ko prApta karatA hai, athavA nahIM prApta karatA hai, kitane kAla ke dvArA mithyAtva ke kitane bhAgoM ko karatA hai, upazAmanA athavA kSapaNA kina kSetroM meM va kisake samIpa meM, kitane darzanamohanIya ke kSaya ke karanevAle va sampUrNa cAritra ko prApta karanevAle ke hotI hai| ye prazna una nau cUlikAoM kI bhUmikA svarUpa haiM, jinakI ki prarUpaNA krama se Age kI jAnevAlI hai, inhIM ke spaSTIkaraNa meM ve nau cUlikAyeM racI gaI haiN| inake antargata viSaya kA paricaya yahA~ sUtrAnasAra saMkSepa meM karAyA jAtA hai| usakA vizeSa paricaya Age dhavalA ke AdhAra se karAyA jAne vAlA hai| 1. prakRtisamutkIrtana--yahA~ prathamataH jJAnAvaraNIyAdi ATha mUla karmaprakRtiyoM kA aura tatpazcAt pRthak-pRthak unakI uttara prakRtiyoM kA nirdeza kiyA gayA hai| yahA~ saba mUtra 46 haiN| 2. sthAnasamatkIrtana--prathama cUlikA meM jina karma-prakRtiyoM kA ullekha kiyA gayA hai ve eka sAtha ba~dhatI haiM yA krama se ba~dhatI haiM, ise isa dUsarI cUlikA meM spaSTa kiyA gayA hai| jisa saMkhyA athavA avasthA vizeSa meM prakRtiyA~ rahatI haiM usakA nAma sthAna hai| vaha mithyAdRSTi, sAsAdanasamyagdRSTi, samyagmithyAdRSTi, asaMyatasamyagdRSTi, saMyatAsaMyata aura saMyatasvarUpa hai (1-3) / saMyata zabda se yahA~ pramattasaMyata Adi sayogikevalI paryanta ATha guNasthAna abhipreta haiM / ayogikevalI guNasthAna karmabandha se rahita hai, ataH usakA grahaNa nahIM kiyA gayA hai| ina sthAnoM kI prarUpaNA yahAM krama se isa prakAra kI gaI hai jJAnAvaraNa kI Abhinibodhika Adi pA~ca prakRtiyA~ haiM / ye pA~coM sAtha-sAtha hI baMdhatI haiN| isa prakAra ina pA~coM ko bA~dhanevAle jIva kA pAMca saMkhyArUpa eka hI avasthA vizeSa meM avasthAna hai| vaha mithyAdRSTi, sAsAdanasamyagdRSTi, samyagmithyAdRSTi, asaMyatasamyagdRSTi, saMyatAsaMyata aura saMyata ke hotA hai| 'saMyata' se yahA~ sUkSmasAmparAya paryanta saMyatoM ko grahaNa karanA cAhie, kyoMki Age ke upazAntakaSAyAdi saMyatoM se unakA bandhana sambhava nahIM Age darzanAvaraNIya ke prasaMga meM kahA gayA hai ki darzanAvaraNIya karma ke nau, chaha aura cAra ke tIna sthAna haiM / unameM nidrAnidrA Adi nau hI darzanAvaraNIya prakRtiyoM ke bA~dhanevAle jIva kA samyaktva ke abhAva rUpa eka avasthA vizeSa meM avasthAna hai / vaha mithyAdRSTi aura sAsAdanasamyagdRSTi ke hotA hai / kAraNa yaha ki Age nau kI saMkhyA meM unakA bandha sambhava nahIM 1. sammattesu aTThasu aNiyogaddAresu cUliyA kimaTThamAgadA ? puvyuttANamaTTaNNamaNiogaddArANa visamapaesavivaraNa?mAgadA |-dhvlaa pu0 6, pR0 2 56 / SaTkhaNDAgama-parizIlana . Page #111 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hai| una nau prakRtiyoM meM nidrAnidrA, pracalApracalA aura styAnagRddhi ina tIna ko chor3akara zeSa chaha kA dUsarA sthAna hai, jo samyagmithyAdRSTi se lekara apUrvakaraNa ke sAta bhAgoM meM se prathama bhAga taka avasthita saMyatoM ke hI sambhava hai, Age chaha kI saMkhyA meM unakA bandha sambhava nahIM rahatA / cakSudarzanAvaraNa, acakSudarzanAvaraNa, avadhidarzanAvaraNa aura kevaladarzanAvaraNa ina cAra darzanAvaraNa prakRtiyoM kA tIsarA sthAna hai jo apUrvakaraNa ke dUsare bhAga se lekara sUkSmasAmparAyika saMyata taka sambhava hai| isake Age usa darzanAvaraNIya kA bandha nahIM hotA (7-16) / isI paddhati se Age kramaza: vedanIya Adi zeSa karmoM ke bhI yathAsambhava sthAnoM kI prarUpaNA kI gaI hai (17-117) / / isa prakAra yaha dUsarI sthAnasamutkIrtana cUlikA 117 sUtroM meM samApta huI hai| 3. prathamamahAdaNDaka-isa tIsarI cUlikA meM do hI sUtra haiM / inameM se prathama sUtra meM 'aba prathama samyaktva ke abhimukha huA jIva jina prakRtiyoM ko nahIM bA~dhatA hai unakA nirUpaNa karate haiM' aisI pratijJA kI gaI hai| dUsare sUtra meM kRta pratijJA ke anusAra una prakRtiyoM kA ullekha kara diyA gayA hai jinheM prathama samyaktva ke abhimukha huA saMjJI paMcendriya tiryaMca aura manuSya bAMdhatA hai| isa sUtra ke madhyagata 'AugaM ca Na baMdi' isa vacana dvArA AyU karma ke bandha kA niSedha kiyA gayA hai / sAtha hI usake antargata 'ca' zabda se una anya prakRtiyoM kI bhI sUcanA kI gaI hai jinheM vaha Ayu ke sAtha nahIM bA~dhatA hai| una prakRtiyoM kA nirdeza yadyapi sUtra meM nahIM kiyA gayA hai, phira bhI unakA ullekha dhavalA meM kara diyA gayA hai / 4. dvitIya mahAdaNDaka-isa cauthI cUlikA meM bhI 2 hI sUtra haiM / yahA~ pahale sUtra meM dUsare daNDaka ke karane kI pratijJA kI gaI hai aura tadanusAra agale sUtra meM una prakRtiyoM kA ullekha kara diyA gayA hai jinheM prathama samyaktva ke abhimukha haA deva va sAtavIM pRthivI ke nArakI ko chor3a kara anya nArakI bA~dhatA hai| pUrva ke samAna yahA~ bhI 'AugaM ca Na baMdhadi' isa sUtrAMza ke dvArA Ayu ke bA~dhane kA niSedha kiyA gayA hai| sAtha hI 'ca' zabda se sUcita una anya prakRtiyoM ke bandha kA bhI niSedha kiyA gayA hai jinheM vaha nahIM bA~dhatA hai| sUtra meM anidiSTa una na ba~dhane vAlI anya prakRtiyoM kA ullekha dhavalA meM kara diyA gayA hai| 5. tRtIya mahAdaNDaka-isa pA~cavIM cUlikA meM bhI 2 hI sUtra haiN| unameM prathama sUtra ke dvArA tIsare mahAdaNDaka ke karane kI pratijJA karate hue agale sUtra meM una prakRtiyoM kA nAma nirdeza kiyA gayA hai jinheM prathama samyaktva ke abhimUkha haA sAtavIM pRthivI kA nArakI bA~dhatA hai| yahA~ bhI 'AugaM ca Na baMdhadi' isa satrAMza ke dvArA Aya ke bandha kA tathA 'ca' zabada se sacita anya kacha prakatiyoM ke bandha kA bhI niSedha kara diyA gayA hai| 6. utkRSTa sthiti -isa chaThI cUlikA meM 44 sUtra haiN| cUlikA ko prArambha karate hue pama jo prazna uThAye gaye the una meM eka prazna yaha bhI thA ki kitane kAla kI sthitivAle karmoM ke Azraya se samyaktva ko prApta karatA hai. athavA nahIM karatA hai| usakI yahA~ prathamasatra meM punarAvRtti karate hue yaha kahA gayA hai ki 'kitane kAla kI sthitivAle karmoM ke Azraya se samyaktva ko nahIM prApta karatA hai?' isa prazna ko isa calikA meM spaSTa kiyA jAtA hai / abhiprAya yaha hai ki karmoM kI jisa utkRSTa sthiti ke rahate hue vaha samyagdarzana prApta nahIM hotA hai usa utkRSTa sthiti kI prarUpaNA isa chaThI cUlikA meM kI gaI hai| mUlagranthagata viSaya kA paricaya | 57 Page #112 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Age usa sthiti ke varNana kI pratijJA karate hue yahA~ prathamataH pA~ca jJAnAvaraNIya, nau darzanAvaraNIya, asAtAvedanIya aura pA~ca antarAya ina karmoM kI samAna rUpa se ba~dhanevAlI tIsa kor3Akor3I sAgaropama pramANa utkRSTa sthiti kA ullekha kiyA gayA hai| sAtha hI unake AbAdhAkAla aura niSekaracanA ke krama kA nirdeza karate hue yaha kahA gayA hai ki unakA AbAdhAkAla tIna hajAra varSa hai| isa AbAdhAkAla se hIna unakA karmaniSeka hotA hai (2-6) / bAMdhe gaye karmaskandha jaba taka udaya yA udIraNA ko prApta nahIM hote taba taka kA kAla AbAdhAkAla kahalAtA hai| bAMdhI gaI sthiti ke pramANa meM se isa AbAdhAkAla ke kama kara dene para zeSa sthitipramANa ke jitane samaya hote haiM utane karmaniSeka hote haiM jo AbAdhAkAla ke anantara niyamita krama se pratyeka samaya meM nirjarA ko prApta hote haiN| udAharaNArtha, Upara jo jJAnAvaraNAdi kI tIna hajAra varSa pramANa AbAdhA batalAI gaI hai use usa tIsa sAgaropama sthiti meM se kama kara dene para zeSa sthitipramANa ke jitane samaya rahate haiM utane niSeka hoNge| unameM ekaeka niSeka krama se tIna hajAra varSa ke anantara eka-eka samaya meM nirjIrNa honevAlA hai| isa prakAra sthiti ke antima samaya meM antima niSeka nirjarA ko prApta hogaa| isI paddhati se Age krama se samAna sthiti vAle anya sAtA vedanIya Adi karmoM kI utkRSTa sthiti, AbAdhA aura karmaniSeka kI prarUpaNA kI gaI hai (7-21) / ___ Ayu karma ko chor3a zeSa sAta karmoM kI AbAdhA ke viSaya meM sAdhAraNataH yaha niyama hai ki eka kor3Akor3I sAgaropama pramANa sthiti kI AbAdhA sau varSa hotI hai / isI niyama ke anusAra vivakSita karma kI sthiti ko AbAdhA ke pramANa ko prApta kiyA jA sakatA hai / anta: kor3Akor3I pramANa sthiti kI AbAdhA antarmuhUrta hotI hai| yaha AbAdhA kA niyama Ayu karma ke viSaya meM lAgU nahIM hotaa| Ayu karma kI AbAdhA usake bA~dhane ke samaya jitanI bhujyamAna Ayu zeSa rahatI hai utanI hotI hai| vaha pUrvakoTi ke tRtIya bhAga se lekara asaMkSepAddhA (kSudrabhava ke saMkhyAtaveM bhAga) paryanta hotI hai / prastuta clikA meM Ayukarma ke prasaMga meM nArakAyu aura devAyu kI utkRSTa sthiti tetIsa sAgaropama pramANa va usakI AbAdhA pUrvakoTi ke tRtIya bhAga pramANa nirdiSTa kI gaI hai| usakA karmaniSeka anya karmoM ke samAna AbAdhAkAla se hIna na hokara sampUrNa karmasthiti pramANa kahA gayA hai| tiryaMca Ayu aura manuSya Ayu kI utkRSTa sthiti tIna palyopama pramANa tathA usakA AbAdhAkAla pUrvakoTi kA tRtIya bhAga nirdiSTa kiyA gayA hai| karma niSeka usakA sampUrNa karmasthiti pramANa hI hotA hai (22-26) / isI paddhati se Age dvIndriya-trIndriyAdi anya ke karmoM kI bhI yathAsambhava utkRSTa sthiti, AbAdhA aura karmaniSeka kI prarUpaNA kI gaI hai (30-44) / 7. jaghanyasthiti--jisa prakAra isase pUrva chaThI cUlikA meM saba karmoM kI utkRSTa sthiti Adi kI prarUpaNA kI gaI hai usI prakAra isa cUlikA meM saba karmoM kI jaghanya sthiti, AbAdhA aura karmaniSeka kI prarUpaNA kI gaI hai| isameM saba sUtra 43 haiN| 8. samyaktvotpatti---isa AThavIM cUlikA meM sarvaprathama yaha sUcanA kI gaI hai ki jIva itane kAla kI sthitivAle, pUrva do cUlikAoM meM nirdiSTa utkRSTa aura jaghanya sthiti se yukta, karmoM ke rahate samyaktva ko nahIM prApta karatA hai| usa samyaktva kI prApti kaba sambhava hai ise 58 / SaTavaNDAgama-parizIlana Page #113 -------------------------------------------------------------------------- ________________ spaSTa karate hue Age kahA gayA hai ki jaba jIva ina saba karmoM kI antaHkor3Akor3I sAgaropama pramANa sthiti ko bA~dhatA hai taba vaha prathama samyaktva ko prApta karatA hai (1-3) / isakA abhiprAya yaha hai ki karmoM ke utkRSTa va jaghanya sthitibandha, utkRSTa va jaghanya sthitisattva, utkRSTa va jaghanya anubhAgasattva tathA utkRSTa va jaghanya pradezasattva ke hone para jIva samyaktva ko nahIM prApta karatA hai / kintu jaba vaha una karmoM kI antaHkor3Akor3I pramANa sthiti ko bA~dhatA hai taba prathama samyaktva ko prApta karatA hai / yaha bhI sAmAnya se kahA gayA hai / vastutaH usa samyaktva kI prApti adhaHkaraNa, apUrvakaraNa aura anivRttikaraNa ina tIna pariNAmoM ke antima samaya meM hI sambhava hai / Age prathama samyaktva ke abhimukha hue jauva ke svarUpa ko prakaTa karate hue kahA gayA hai ki use paMcendriya, saMjJo mithyAdRSTi, paryApta aura sarvavizuddha honA caahie| vaha jaba ina sabhI karmoM kI saMkhyAta hajAra sAgaropamoM se hIna antaH kor3Akor3I pramANa sthiti ko sthApita karatA hai taba prathama samyaktva ko utpanna karatA hai / prathama samyaktva ko utpanna karatA huA vaha antarmuhUrta antarakaraNa karake mithyAtva ke tIna bhAga karatA hai-- samyaktva, mithyAtva aura samyagmithyAtva | isa prakAra se vaha darzanamohanIya ko upazamAtA hai (4-8 ) / vivakSita karmoM kI nIce va Upara kI sthitiyoM ko chor3akara madhyavartI antarmuhUrta mAtra sthitiyoM ke niSekoM kA pariNAmavizeSa ke dvArA abhAva karanA, yaha antarakaraNa kA lakSaNa hai / isa saba kA upasaMhAra karate hue Age ke sUtra meM kahA gayA hai ki isa prakAra darzanamohanI ko upazamAtA huA vaha use cAroM hI gatiyoM meM upazamAtA hai, cAroM gatiyoM meM upazamAtA huA paMcendriyoM meM upazamAtA hai, ekendriya va vikalendriyoM meM nahIM; paMcendriyoM meM upazamAtA huA saMjJiyoM meM upazamAtA hai, asaMjJiyoM meM nahIM; saMjJiyoM meM upazamAtA huA garbhajoM meM upazamAtA hai, saMmUrcchinoM meM nahIM; garbhajoM meM bhI paryAptakoM meM upazamAtA hai, aparyAptakoM meM nahIM; paryAptakoM meM bhI saMkhyAta varSAyuSkoM (karmabhUmijoM) meM bhI upazamAtA hai aura asaMkhyAta varSAyuSkoM (bhogabhUmijoM) meM bhI upazamAtA hai / vaha darzanamohanIya kI upazAmanA kisI bhI kSetra meM va kisI ke bhI samIpa meM kI jA sakatI hai, isake lie kSetra vizeSa kA kucha niyama nahIM hai / isI prakAra kisake samIpa meM vaha kI jAtI hai, isake lie bhI koI vizeSa niyama nahIM haikisI ke bhI samIpa meM vaha kI jA sakatI hai ( 6-10 ) / isa prakAra darzanamohanIya kI upazAmanA vidhi kI prarUpaNA kara dene para yaha pUchA gayA hai ki darzanamohanIya ke kSaya ko prArambha karanevAlA jIva kahA~ use prArambha karatA hai / isake uttara meM kahA gayA hai ki vaha use ar3hAI dvIpa - samudroM ke antargata pandraha karmabhUmiyoM meM prArambha karatA hai, jahA~ va jisa kAla meM vahA~ jina, kevalI va tIrthakara hoN| vaha usakA samApana cAroM gatiyoM meM kahIM bhI kara sakatA hai (11-12) / yahA~ ( sutra 11 meM) sAmAnya se uparyukta jina, kevalI aura tIrthaMkara zabdoM ke viSaya meM spaSTIkaraNa karate hue dhavalAkAra ne prathama to dezajina aura sAmAnya kevalI kA niSedha karake tIrthaMkara kevalI ko grahaNa kiyA hai / tatpazcAt vikalpa rUpa meM ' athavA ' kahakara yaha bhI abhiprAya prakaTa kiyA hai ki 'jina' zabda se caudaha pUrvI ke dhArakoM, 'kevalI' zabda se tIrthakara prakRti ke udaya se rahita kevalajJAniyoM ko, aura 'tIrthaMkara' zabda se tIrthaMkara prakRti ke udaya se utpanna honevAle ATha pratihAryo aura cauMtIsa atizayoM se sampanna arahantoM ko grahaNa mUlagranthagata viSaya kA paricaya / 56 Page #114 -------------------------------------------------------------------------- ________________ karanA cAhie / ina tInoM meM se kisI ke bhI pAdamUla meM usa darzanamohanIya ke kSaya ko prArambha kiyA jA sakatA hai|' pUrva meM prathama samyaktva kI utpatti ke prasaMga meM yaha kahA jA cukA hai ki prathama samyaktva ke abhimukha huA jIva Ayu ko chor3akara zeSa sAta karmoM kI sthiti ko hajAra sAgaropamoM se hIna antaHkoDAkor3I pramANa sthApita karatA hai (5) / usakA smaraNa karAte hue yahA~ punaH yaha kahA gayA hai ki samyaktva ko prApta karanevAlA jIva Ayu ko chor3a zeSa jJAnAvaraNIyAdi sAta karmoM kI sthiti ko sarvavizuddha mithyAdRSTi kI apekSA saMkhyAtaguNI hIna antaHkor3Akor3I pramANa sthApita karatA hai (13) / Age cAritra kI utpatti ke prasaMga meM kahA gayA hai ki cAritra ko prApta karane vAlA jIva Ayu ko chor3a zeSa jJAnAvaraNIyAdi sAta karmoM kI sthiti ko samyaktva ke abhimukha hue usa mithyAdRSTi ke dvArA sthApita sthiti kI apekSA saMkhyAtaguNI hIna anta:kor3Akor3I pramANa sthApita karatA hai (14) / sampUrNa cAritra ko prApta karane vAlA jIva jJAnAvaraNIya, darzanAvaraNIya, mohanIya aura antarAya ina cAra karmoM kI sthiti ko antarmuhUrtamAtra sthApita karatA hai / vedanIya kI sthiti ko vaha bAraha mahUrta, nAma va gotra kI sthiti ko ATha muhUrta aura zeSa karmoM kI sthiti ko bhinna muhUrta mAtra sthApita karatA hai (15-16) / __ yahA~ dhavalA meM saMyamAsaMyama tathA kSAyopazamika, aupazamika aura kSAyika ina tIna bhedasvarUpa sakalacAritra kI prApti ke vidhAna kI vistAra se prarUpaNA kI gaI hai| isI prakAra Age sampUrNa cAritra kI prApti ke vidhAna kI bhI vahA~ vistArapUrvaka prarUpaNA kI gaI hai|' isa saba kA spaSTIkaraNa Age 'dhavalA' ke prasaMga meM kiyA jaaegaa| 9. gati-Agati --uparyukta nau calikAoM meM yaha antima hai / isameM gati-Agati ke Azraya se ina cAra viSayoM kA krama se vicAra kiyA gayA hai 1. nAraka mithyAdRSTi Adi prathama samyaktva ko utpanna karate hue use ve kisa avasthA meM va kina kAraNoM se utpanna karate haiM, isakA vicAra kiyA gayA hai (sUtra 1-43) / 2. nAraka mithyAdaSTi Adi vivakSita gati meM kisa gaNasthAna ke sAtha praviSTa hote haiM aura vahA~ se ve kisa guNasthAna ke sAtha nikalate haiM, isakA spaSTIkaraNa kiyA gayA hai (44-75) / __3. nAraka mithyAdRSTi va sAsAdanasamyagdRSTi Adi vivakSita paryAya meM apanI Ayu ko samApta karake agale bhava meM anyatra kina gatiyoM meM Ate-jAte haiM tathA vahA~ ve kina avasthAoM ko prApta karate haiM va kina avasthAoM ko nahIM prApta karate haiM, isakI carcA kI gaI hai (76-202) / 1. dhavalA pu0 6, pR0 246 2. 'sampUrNa cAritra' se yaha abhiprAya samajhanA cAhie ki yoga kA abhAva ho jAne para jaba ___ ayogikevalI ke zailezya avasthA prApta hotI hai tabhI cAritra kI pUrNatA hotI hai| 3. dhavalA pu0 6, pR0 268-342 4. dhavalA pu0 6, pR0 342-418 60 / SaTkhaNDAgama-parizIlana . Page #115 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 4. nAraka Adi vivakSita paryAya ko chor3akara kina gatiyoM meM Ate-jAte haiM va vahA~ utpanna hokara kina-kina jJAnAdi guNoM ko utpanna karate aura kina guNoM ko ve nahIM utpanna karate haiM, ise spaSTa kiyA gayA hai (203-43) / __ inameM se pratyeka ko yahA~ udAharaNa ke rUpa meM usake prArambhika aMza ko lekara spaSTa kiyA jAtA hai 1. nArakI mithyAdRSTi prathama samyaktva ko utpanna karate hue use paryAptakoM meM utpanna karate haiM, aparyAptakoM meM nhiiN| paryAptakoM meM bhI ve paryApta hone ke prathama samaya se lekara tatprAyogya antarmuhUrta ke pazcAt utpanna karate haiM, usake pUrva meM nahIM / prathama tIna pRthiviyoM meM vartamAna nArakiyoM meM koI usa samyaktva ko jAtismaraNa se, koI dharmazravaNa se aura koI vedanA ke anubhava se isa prakAra tIna kAraNoM se utpanna karate haiN| nIce cAra pRthiviyoM ke nArakI dharmazravaNa ke binA uparyukta do hI kAraNoM se use utpanna karate haiM (1-12) / isI prakAra se zeSa tiryaMcoM Adi meM bhI ukta samyaktva kI utpatti ko spaSTa kiyA gayA hai| 2. nArakiyoM meM kitane hI mithyAtva ke sAtha narakagati meM praviSTa hokara va vahA~ mithyAtva athavA samyaktva ke sAtha rahakara anta meM vahA~ se mithyAtva ke sAtha nikalate haiN| koI mithyAtva ke sAtha vahA~ praviSTa hokara anta meM sAsAdanasamyaktva ke sAtha vahA~ se nikalate haiM / koI mithyAtva ke sAtha praviSTa hokara samyaktva ke sAtha vahA~ se nikalate haiN| koI samyaktva ke sAtha narakagati meM praviSTa hokara samyaktva ke sAtha hI vahA~ se nikalate haiN| para yaha prathama pRthivI meM praviSTa hone vAle nArakiyoM ke hI sambhava hai| isakA kAraNa yaha hai ki jinhoMne samyaktva ke prApta karane ke pUrva nArakAyu ko bA~dha liyA hai va tatpazcAt samyaktva ko prApta kiyA hai ve baddhAyuSka jIva narakagati meM to jAte haiM, para prathama pRthivI meM hI jAkara utpanna hote haiM; Age kI pRthiviyoM meM unakI utpatti sambhava nahIM hai| dUsarI se chaThI pRthivI ke nArakiyoM meM koI mithyAtva ke sAtha vahA~ jAkara mithyAtva ke sAtha hI vahAM se nikalate haiM,koI mithyAtva ke sAtha vahA~ jAkara sAsAdanasamyaktva ke sAtha vahA~ se nikalate haiM, aura koI mithyAtva ke sAtha jAkara samyaktva ke sAtha vahAM se nikalate haiN| sAtavIM pRthivI ke nArakiyoM meM sabhI mithyAtva ke sAtha hI vahA~ se nikalate haiN| jo nArakI vahA~ samyaktva, sAsAdanasamyaktva va samyagmithyAtva ko bhI prApta hote haiM ve maraNa ke samaya usase cyuta hokara niyama se mithyAtva ko prApta hote haiM (44-52) / ___ isI prakAra se Age krama se tiryaMca, manuSya aura devoM ke viSaya meM bhI prakRta prarUpaNA kI gaI hai (53-75) / 3. nArakI mithyAdRSTi va sAsAdanasamyagdRSTi naraka se nikalakara kitanI gatiyoM meM Ate haiM, ise spaSTa karate hue kahA gayA hai ki ve tiyaMca gati aura manuSya gati ina do gatiyoM meM Ate haiN| tiryaMcoM meM Ate hue ve paMcendriyoM meM Ate haiM, ekandriyoM va vikalendriyoM meM nahIM aate| paMcendriyoM meM Ate hue ve saMjJiyoM meM Ate haiM, asaMjJiyoM meM nhiiN| saMjJiyoM meM Ate hue ve garbha janmavAloM meM Ate haiM, sammUrchana janmavAloM meM nahIM / garbhajoM meM Ate hue ve paryAptakoM meM Ate haiM, aparyAptakoM meM nhiiN| paryAptakoM meM Ate hue ve saMkhyAtavarSAyuSkoM meM Ate haiM, asaMkhyAtavarSAyuSkoM meM nhiiN| mUlagataprantha viSaya kA paricaya | 61 Page #116 -------------------------------------------------------------------------- ________________ manuSyoM meM Ate hue ve garbhajoM meM Ate haiM, sammUrchanoM meM nahIM / garbhajoM meM Ate hue be paryAptakoM meM Ate haiM, aparyAptakoM meM nahIM / paryAptakoM meM Ate hue ve saMkhyAtavarSAyuSkoM meM Ate haiM, asaMkhyAta varSAyuSkoM meM nahIM (76-85) / yaha prarUpaNA yahA~ nArakI mithyAdRSTi aura sAsAdanasamyagmithyAdRSTiyoM ke Azraya se kI gaI hai| isI paddhati se Age vaha samyagmithyAdRSTi Adi nArakiyoM (86-100), vibhinna tiryaMcoM (101-40), manuSyoM (141-72) aura devoM (173-202) ke Azraya se bhI kI gaI hai| vizeSa itanA hai ki samyagmithyAtva ke sAtha kahIM se bhI nikalanA sambhava nahIM hai, kyoMki isa guNasthAna meM maraNa nahIM hotaa| 4. nIce sAtavIM pRthivI ke nArakI nAraka paryAya ko chor3akara kitanI gatiyoM meM Ate haiM, isa prazna ko spaSTa karate hue Age kahA gayA hai ki ve eka mAtra tiryaMcagati meM Ate haiN| tiyaMcoM meM utpanna hokara ve tiryaMca AbhinibodhikajJAna, zrutajJAna, avadhijJAna, samyagmithyAtva, samyaktva aura saMyamAsaMyama ina chaha ko nahIM utpanna karate haiM / chaThI pRthivI ke nArakI naraka se nikalate hue tiyaMca gati aura manuSya gati ina do gatiyoM meM Ate haiM / tiyaMcoM aura manuSyoM meM utpanna hue unameM se kitane hI ina chaha ko utpanna karate haiM-AbhinibodhikajJAna, zrutajJAna, avadhijJAna, samyagmithyAtva, samyaktva aura sNymaasNym| pAMcavIM pathivI ke nArakI naraka se nikala kara tiryaMca gati aura manuSya gati ina do gatiyoM meM Ate haiM / tiryaMcoM meM utpanna hue unameM se kitane hI ina chaha ko utpanna karate haiMAbhinibodhikajJAna, zrutajJAna, avadhijJAna, samyagmithyAtva, samyaktva aura saMyamAsaMyama / manuSyoM meM utpanna hue unameM se kucha ina ATha ko utpanna karate haiM-AbhinibodhikajJAna, zrutajJAna, avadhijJAna, manaHparyayajJAna, samyagmithyAtva, samyaktva, saMyamAsaMyama aura saMyama / cauthI pRthivI ke nArakI naraka se nikalakara tiryaMca aura manuSya ina do gatiyoM meM Ate haiM / tiryaMcoM meM utpanna hue unameM se kitane hI pUrvokta AbhinibodhikajJAna Adi chaha ko utpanna karate haiM / manuSyoM meM utpanna hue unameM se kitane hI ina dasa ko utpanna karate haiM-AbhinibodhikajJAna Adi pAMca jJAna, samyagmithyAtva, samyaktva, saMyamAsaMyama, saMyama aura mukti / para ve baladeva, vAsudeva, cakravartI aura tIrthaMkara nahIM hote / mukti ke prasaMga meM yahA~ kahA gayA hai ki unameM kitane hI antakRta hokara siddha hote haiM, buddha hote haiM, mukta hote haiM, parinirvANa ko prApta hote haiM, aura saba duHkhoM ke anta hone kA anubhava karate haiN| ____ Upara kI tIna pRthiviyoM ke nArakiyoM kI prarUpaNA pUrvokta caturtha pRthivI se nikalate hue nArakiyoM ke hI samAna hai| vizeSatA itanI hai ki una tIna pRthiviyoM se nikalakara manuSyoM meM utpanna hue unameM kucha pUrvokta dasa ke sAtha tIrthakaratva ko bhI utpanna karate haiM, isa prakAra ve gyAraha ko utpanna karate haiN| ____ yaha prarUpaNA yathAsambhava sAtavIM-chaThI Adi pRthiviyoM se nikalate hue nArakiyoM ke viSaya meM kI gaI hai (203-20) / isI paddhati se Age prakRta prarUpaNA tiryaMca-manuSyoM (221-25) aura devoM (226-43) ke viSaya meM bhI kI gaI hai| isa prakAra uparyukta nau cUlikAoM meM vibhakta yaha jIvasthAna khaNDa se sambaddha cUlikA prakaraNa 515 sUtroM (46+ 117+2+2+2+44+43+16+ 243) meM samApta huA 62 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #117 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hai| vaha 16 jildoM meM se chaThI jilada meM prakAzita huA hai| dvitIya khaNDa : kSudrakabandha (khuddAbandha) 'kSudrakabandha' yaha prastuta SaTkhaNDagama kA dUsarA khaNDa mAnA jAtA hai| jaisA ki pUrva meM spaSTa kiyA jA cakA hai, mUlagranthakAra ne ina khaNDoM kI na kahIM koI vyavasthA kI hai aura na ina khaNDoM meM prastuta 'khuddAbaMdha" ke atirikta anya kisI khaNDa kA unhoMne nAmanirdeza bhI kiyA hai / dhavalAkAra ne bhI prastuta khaNDa kI 'dhavalA' TIkA ko prArambha karate hue mahAdaNDaka ke prArambha meM (pR0 575) gyAraha anuyogadvAroM meM nibaddha 'khuddAbaMdha' kA nAma nirdeza kiyA hai / para vaha SaTkhaNDAgama kA dUsarA khaNDa hai aisA saMketa unhoMne kahIM bhI nahIM kiyaa| isI prakAra unhoMne anyatra yathAprasaMga isake sUtrAM ko uddhRta karate hue prAyaH 'khuddAbaMdha' isa nAma nirdeza ke sAtha hI unheM uddhRta kiyA hai / para vaha prastuta SaTkhaNDAgama kA dUsarA khaNDa hai, aisA unhoMne kahIM saMketa bhI nahIM kiyaa| isameM bandhaka jIvoM kI prarUpaNA saMkSepa se kI gaI hai, isIlie ise nAma se 'kSudrakabandha' kahA gayA hai| yaha apekSAkRta nAma nirdeza hai / kAraNa yaha ki AcArya bhUtabali ke dvArA jo prastuta SaTkhaNDAgama kA chaThA khaNDa 'mahAbandha' racA gayA hai vaha granthapramANa meM tIsa hajAra (30,000) hai, jaba ki yaha kSudrakabandha unake dvArA 1586 sUtroM meM hI racA gayA hai| bandhakasattva yahAM sarvaprathama "je te bandhagA NAma tesimimo Niddeso" isa prathama sUtra ke dvArA bandhaka jIvoM kI prarUpaNA karane kI sUcanA karate hue Age ke sUtra meM gati va indriya Adi caudaha mArgaNAoM kA nirdeza kiyA gayA hai| tatpazcAt yathAkrama se una gati-indriya Adi caudaha mArgaNAoM meM bandhaka-abandhaka jIvoM ke astitva ko prakaTa kiyA gayA hai| yathA-- gatimArgaNA ke anusAra narakagati meM nArakI jIva bandhaka haiM / tiryaMca bandhaka haiN| deva bandhaka haiM / manuSya bandhaka bhI haiM aura abandhaka bhI haiN| siddha abandhaka haiM (sUtra 3-7) / ___isa paddhati se Age indriya Adi zeSa teraha mArgaNAoM ke Azraya se yathAsambhava una bandhaka-abandhaka jIvoM ke astitva kI prarUpaNA kI gaI hai| isameM saba sUtra 43 haiM / isakA ullekha anuyogadvAra ke rUpa meM nahIM kiyA gayA hai| isa prakAra bandhaka-abandhakoM ke astitva ko dikhalAkara Age una bandhaka jIvoM kI prarUpaNA meM prayojanIbhUta ina gyAraha anuyogadvAroM ko jJAtavya kahA gayA ha--1. eka jIva kI apekSA svAmitva, 2. eka jIva kI apekSA kAla, 3. eka jIva kI apekSA antara, 4. nAnA jIvoM kI apekSA bhaMgavicaya, 5. dravyapramANAnugama, 6. kSetrAnugama, 7. sparzanAnugama, 1. gadiyANuvAdeNa NirayagadIe NerazyA bandhA tirikkhiA baMdhA..... siddhA abNdhaa| evaM .. khuddAbaMdha ekkArasa aNiyogaddAraM NeyavvaM / 2. yaha sUtra isI rUpa meM jIvasthAna ke satprarUpaNA anuyogadvAra meM bhI A cukA hai / pR0 1, pR0 132, sUtra 4 mUlagatagrantha viSaya kA paricaya / 63 Page #118 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. nAnAjIvoM kI apekSA kAla, 6. nAnA jIvoM kI apekSA antara, 10. bhAgAbhAgAnugama aura 11. alpabahutvAnugama / 1. eka jIva kI apekSA svAmitva ukta krama se ina gyAraha anuyogadvAra ke Azraya se una bandhakoM kI prarUpaNA karate hue kramaprApta isa 'eka jIva kI apekSA svAmitvAnugama' ke prasaMga meM sarvaprathama sUtrakAra dvArA 'eka jIva kI apekSA svAmitva' kI prarUpaNA karane kI pratijJA kI gaI hai| tatpazcAt gatimArgaNA ke anusAra naraka gati meM 'nArakI' kaise hotA hai, aisA prazna uThAte hue usake spaSTIkaraNa meM kahA gayA hai ki narakagati nAmakarma ke udaya se nArakI hotA hai| isI paddhati se Age tiryaMcagati nAmakarma ke udaya se tiyaMca, manuSya gati nAmakarma ke udaya se manuSya aura devagati nAmakarma ke udaya se deva hotA hai, yaha spaSTa kiyA gayA hai| isI prasaMga meM Age siddhagati meM siddha kaise hotA hai, ise spaSTa karate hue kahA gayA hai ki siddha kSAyikalabdhi se hotA hai (3-13) / isI paddhati se Age krama se indriya Adi zeSa mArgaNAoM ke Azraya se bhI yathAyogya una bandhakoM ke svAmitva kI prarUpaNA kI gaI hai (14-61) / yahA~ saba sUtra 61 haiN| 2. eka jIva kI apekSA kAlAnugama ___ isa dUsare anuyogadvAra meM eka jIva kI apekSA una bandhakoM ke kAla kI prarUpaNA karate hue prathamataH naraka gati meM nArakI kitane kAla rahate haiM, yaha pRcchA kI gaI hai| pazcAt use spaSTa karate hue kahA gayA hai ki ve vahA~ jaghanya se dasa hajAra varSa aura utkarSa se tetIsa sAgaropama kAla taka rahate haiN| (1-3) / yaha unake kAla kA nirdeza sAmAnya se kiyA gayA hai| Age vizeSa rUpa meM pRthiviyoM ke Azraya se unake kAla kI prarUpaNA karate hue kahA gayA hai ki prathama pRthivI ke nArakiyoM kA kAla jaghanya dasa hajAra varSa aura utkRSTa eka sAgaropama hai / anantara dvitIya pRthivI se lekara sAtavIM pRthivI taka ke nArakiyoM kA jaghanya kAla krama se eka, tIna, sAta, dasa, satraha aura bAIsa sAgaropama tathA vahI utkRSTa krama se tIna, sAta, dasa, satraha, bAIsa aura teMtIsa sAgaropama kahA gayA hai (4-6) / __ Age isI paddhati se tiryaMca gati meM tiryacoM (10-18), manuSya gati meM manuSyoM (16-24) aura devagati meM devoM (25-38) ke kAla kI prarUpaNA kI gaI hai| tatpazcAt usI paddhati se Age krama se indriya Adi anya mArgaNAoM ke Azraya se prakRta kAla kI prarUpaNA kI gaI hai| isa anuyogadvAra kI sUtra saMkhyA 216 hai / yahA~ yaha smaraNIya hai ki prastuta kAla kI prarUpaNA isake pUrva jIvasthAna khaNDa ke antargata pA~caveM kAlAnugama anuyogadvAra meM kI jA cukI hai| para vahA~ jo usakI prarUpaNA kI gaI hai vaha kramase gati-indriya Adi caudaha mArgaNAoM meM yathAsambhava guNasthAnoM ke Azraya se kI gaI hai| kintu yahA~ usakI prarUpaNA guNasthAna nirapekSa kevala mArgaNAoM me hI kI gaI hai / yaha una donoM meM vizeSatA hai| yahI vizeSatA Age eka jIva kI apekSA antarAnugama Adi anya anuyogadvAroM meM bhI rahI hai| 64 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #119 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 3. ekajIva kI apekSA antarAnugama yahAM gati-indriya Adi unhIM caudaha mArgaNAoM meM apage-apane avAntara bhedoM ke sAtha eka jIva kI apekSA antara kI prarUpaNA kI gaI hai / yathA narakagati meM nArakiyoM kA antara kitane kAla hotA hai, isa prazna ko spaSTa karate hue kahA gayA hai ki vaha unakA antara jaghanya se antarmuhUrta aura utkarSa se asaMkhyAta pudgala parivartana rUpa ananta kAla taka hotA hai / yaha jo sAmAnya se antara kahA gayA hai vahI antara pRthak-pRthak sAtoM pRthiviyoM ke nA rakiyoM kA bhI hai (1-4) / abhiprAya yaha hai ki koI eka nArakI naraka se nikalakara yadi garbhaja tiryaMca yA manuSyoM meM utpanna hotA hai aura vahA~ sabase jaghanya Ayu ke kAla meM nAraka Ayu ko bA~dhakara maraNa ko prApta hotA huA punaH nArakiyoM meM utpanna hotA hai to isa prakAra se vaha sUtrokta antarmuhUrta mAtra jaghanya antara prApta ho jAtA hai| / sUtranirdiSTa asaMkhyAta pudgalaparivartana pramANa vaha utkRSTa antara use nArakI kI apekSA upalabdha hotA hai jo naraka se nikalakara, naraka gati ko chor3a anya gatiyoM meM AvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra pudgalaparivartana pramANa paribhramaNa karatA huA pIche phira se nArakiyoM meM utpanna hotA hai| __ jisa prakAra yaha antara kI prarUpaNA naraka gati ke Azraya se nArakiyoM ke viSaya meM kI gaI hai isI prakAra se vaha Age sAmAnya tiryaMcoM va unake avAntara bhedoM meM, sAmAnya manuSyoM va unake avAntara bhedoM meM (5-10) tathA sAmAnya devoM va unake antargata bhedoM meM (11-34) kI gaI hai| isI prakAra se Age prakRta antara kI prarUpaNA yathAkrama se indriya Adi anya mArgaNAoM ke Azraya se kI gaI hai (35-151) / isa anuyogadvAra meM samasta sUtroM kI saMkhyA 151 hai / 4. nAnA jIvoM kI apekSA bhaMgavicaya isa anuyogadvAra kI samasta sUtra saMkhyA 23 hai / gati-indriya Adi caudaha mArgaNAoM meM jIva niyama se kahA~ sadAkAla vidyamAna rahate haiM aura kahA~ ve kadAcit rahate haiM va kadAcit nahIM bhI rahate haiM, isa prakAra isa anuyogadvAra meM vivakSita jIvoM ke astitva va nAstitva rUpa bhaMgoM kA vicAra kiyA gayA hai / yathA-- gatimArgaNA ke prasaMga meM kahA gayA hai ki sAmAnya nArakI tathA pRthak-pRthak sAtoM pRthiviyoM ke nArakI niyama se rahate haiM, unakA vahA~ kabhI abhAva nahIM hotA (1-2) / tiyaMcagati meM sAmAnya tiryaMca va paMcedriya tiryaMca Adi vizeSa tiryaMca tathA manuSyagati meM manuSya, manuSya paryApta va manuSyiNI ye saba jIva niyama se sadA hI rahate haiM (3) / manuSya aparyApta kadAcit rahate haiM aura kadAcit nahIM bhI rahate haiM (4) / devagati meM sAmAnya se deva va vizeSa rUpa se bhavanavAsI Adi sabhI deva niyama se sadA kAla rahate haiM (5-6) / isI paddhati se Age anya indriya Adi mArgaNAoM meM bhI jIvoM ke astitva-nAstitva kA vicAra kiyA gayA hai (7-23) / yahA~ vizeSa jJAtavya yaha hai ki Upara jisa prakAra manuSya aparyAptoM ke kadAcit rahane aura malagatagrantha viSaya kA paricaya | 65 Page #120 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kadAcit na rahane kA ullekha kiyA gayA hai (4) usI prakAra Age vaikriyikamizrakAyayogI, AhArakakAyayogI, AhArakamizra kAyayogI (1), sUkSmasAmparAyika zuddhisaMyata (16), upazamasamyagdRSTi, sAsAdanasamyagdRSTi aura samyagmithyAdRSTi (21) jIvoM ke bhI kadAcit rahane aura kadAcit na rahane kA ullekha kiyA gayA hai| pUrvokta manuSya aparyApta aura vaikriyikamizrakAyayogI Adi sAta, isa prakAra ye ATha sAntaramArgaNAyeM nirdiSTa kI gaI haiM ! 5. dravyapramANAnugama isa anuyogadvAra meM gati-indriya Adi una caudaha mArgaNAoM meM yathAkrama se jIvoM kI saMkhyA kA vicAra kiyA gayA hai / yathA dravyapramANAnugama se gatimArgaNA ke anusAra naraka gati meM nArakIjIva dravyapramANa se kitane haiM, aisA prazna uThAte hue usake spaSTIkaraNa meM kahA gayA hai ki ve dravyapramANa se asaMkhyAta haiM / kAla kI apekSA ve asaMkhyAtAsaMkhyAta avasarpiNI-utsapiNiyoM se apahRta hote haiN| kSetra ko apekSA ve jagapratara ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra asaMkhyAta jagazreNi pramANa haiM / una jagazreNiyoM kI viSkambhasUcI sUcyaMgula ke dvitIya vargamUla se guNita usI ke prathama vargamUla pramANa haiM (1-6) / isa prakAra sAmAnya nArakiyoM kI saMkhyA kA ullekha karake Age prathamAdi pRthiviyoM meM vartamAna nArakiyoM kI saMkhyA kA bhI pRthak-pRthak ullekha kiyA gayA hai (7-13) / isI prakAra se Age tiryaMca Adi zeSa tIna gatiyoM aura indriya-kAya Adi zeSa mArgaNAoM meM bhI jIvoM kI saMkhyA kI prarUpaNA kI gaI hai / yahA~ saba sUtra 161 haiM / 6. kSetrAnugama isa anayogadvAra meM gati-indriya Adi caudaha mArgaNAoM meM vartamAna jIvoM ke vartamAna nivAsa svarUpa kSetra kI prarUpaNA svasthAna, samudghAta aura upapAda ina padoM ke Azraya se kI gaI hai| yathA gati mArgaNA ke anusAra naraka gati meM nArakI svasthAna, samudghAta aura upapAda kI apekSA kitane kSetra meM rahate haiM, isa prazna ke sAtha yaha spaSTa kiyA gayA hai ki ve ina tIna padoM kI apekSA loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM rahate haiN| yahI kSetra pRthak-pRthak prathamAdi sAtoM pRthiviyoM meM vartamAna nArakiyoM kA bhI hai (1-3) / / svasthAna do prakAra kA hai-svasthAna-svasthAna aura vihAravatsvathAna / jIva jisa grAmanagarAdi meM utpanna huA hai usI meM sonA, baiThanA va gamana Adi karanA, isakA nAma svasthAna-svasthAna hai| apane utpanna hone ke grAmanagarAdi ko chor3akara anyatra sone, baiThane evaM gamana Adi karane kA nAma vihAravatsvasthAna hai| vedanA va kaSAya Adi ke vaza AtmapradezoM kA bAhara nikalakara jAnA, isakA nAma samudghAta hai / vaha vedanA, kaSAya, vaikriyika, mAraNAntika, taijasa, AhAraka aura kevalisamudghAta ke bheda se sAta prakAra kA hai| inameM se prakRta meM vedanA, kaSAya vaikriyika aura mAraNAntika ina cAra samaghAtoM kI vivakSA rahI hai| kAraNa yaha ki AhArakasamaghAta nArakiyoM ke sambhava nahIM hai, kyoMki vaha Rddhi prApta maharSiyoM ke hI hotA hai / kevalisamud1. go0 jIvakANDa, 142 16 / SaTakhaNDAgama-parisa Page #121 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ghAta kevaliyoM ke hotA hai, ataH vaha bhI nArakiyoM ke sambhava nahIM hai| tejasa samudghAta mahAvratoM ke binA nahIM hotA, isase usakI bhI sambhAvanA nArakiyoM ke nahIM hai / pUrva bhava ko chor3akara agale bhava ke prathama samaya meM jo pravRtti hotI hai, ise upapAda kahA jAtA hai / isa prakAra narakagati meM nArakiyoM ke kSetrapramANa ko dikhAkara Age tiryaMcagati meM usa kSetra kI prarUpaNA karate hue kahA gayA hai ki tiyaMcagati meM sAmAnya tiryaMca ukta tIna padoM kI apekSA saba loka meM rahate haiN| paMcendriya tiryaMca, paMcendriya tiryaMca paryApta, paMcendriya tiryaMca yonimatI aura paMcendriya tiryaMca aparyApta ye una tInoM padoM kI apekSA loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM rahate haiM / ( 4-7 ) / manuSyagati meM sAmAnya manuSya, manuSya paryApta aura manuSyaNI svasthAna aura upapAda pada se loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM rahate haiM / samudghAta kI apekSA ve loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM, asaMkhyAta bahubhAgoM meM aura samasta loka meM rahate haiN| manuSya aparyApta una tInoM padoM se loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM rahate haiM / ( 8-14) / yahA~ samudghAta kI apekSA jo manuSyoM kA kSetra asaMkhyAta bahubhAga aura samasta loka kahA gayA hai vaha krama se pratarasamudghAta aura lokapUraNa samudghAtagata kevaliyoM kI apekSA se kahA gayA hai / devagati meM sAmAnya devoM kA tathA vizeSarUpa meM bhavanavAsI Adi sarvArthasiddhi vimAna vAsI devoM taka kA kSetra sAmAnya se devagati ke samAna loka kA asaMkhyAtavA~ bhAga nirdiSTa kiyA gayA hai (15-17) / isI paddhati se Age indriya va kAya Adi anya mArgaNAoM ke Azraya se bhI kramazaH prakRta kSetra kI prarUpaNA kI gaI hai / yahA~ saba sUtra 124 haiM / 7. sparzanAnugama pUrvakSetrAnugama anuyogadvAra meM jahA~ jIvoM ke vartamAna nivAsabhUta kSetra kA vicAra kiyA gayA hai vahA~ isa sparzanAnugama meM ukta tIna padoM kI apekSA una caudaha mArgaNAoM meM yathAkrama se vartamAna kSetra ke sAtha atIta 6 janAgata kAla kA bhI Azraya lekara isa sparzanakSetra kI prarUpaNA kI gaI hai yathA- narakagati meM nArakiyoM ne svasthAna pada se kitane kSetra kA sparza kiyA hai, isa prazna ko uThAte hue usake spaSTIkaraNa meM yaha kahA gayA hai ki unhoMne svasthAna kI apekSA loka ke asaMkhyAtaveM bhAga kA sparza kiyA hai tathA samudghAta aura upapAda ina do padoM kI apekSA loka ke asaMkhyAtaveM bhAga kA athavA kucha kama chaha baTe caudaha bhAgoM kA sparza kiyA hai (1-5) / yaha kucha kama chaha baTe caudaha bhAga pramANa kSetra atIta kAla ke Azraya se sAtavIM pRthivI ke nArakI dvArA kie jAnevAle mAraNAntika samudghAta aura upapAda padoM kI apekSA kahA gayA hai / isameM jo kucha kama kiyA gayA hai vaha dhavalAkAra ke abhiprAyAnusAra saMkhyAta hajAra yojanoM se kama samajhanA cAhie / prakArAntara se dhavalAkAra ne yaha bhI kahA hai ki athavA 'kama kA pramANa itanA hai', yaha jAnA nahIM jAtA, kyoMki pArzva bhAgoM ke madhya meM itanA kSetra kama hai, isa viSaya meM viziSTa upadeza prApta nahIM hai| Age unhoMne kahA hai ki upapAda pada ke prasaMga meM bhI isa granthagata viSaya kA paricaya / 67 Page #122 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kamI ke pramANa ko pUrva ke samAna jAnakara kahanA caahie|' prathama pRthivI ke nArakiyoM ne ukta tInoM padoM se loka ke asaMkhyAtaveM bhAga kA sparza kiyA dUsarI se lekara sAtavIM pRthivI taka ke nArakiyoM ne svasthAna kI apekSA loka ke asaMkhyAtaveM bhAga tathA samudghAta aura upapAda kI apekSA loka ke asaMkhyAtaveM bhAga athavA caudaha bhAgoM meM yathAkrama se kucha kama eka, do, tIna, cAra, pA~ca aura chaha bhAgoM kA sparza kiyA hai (8-11) / ___isI paddhati se Age tiryaMcagati Adi tIna gatiyoM aura indriya-kAya Adi zeSa mArgaNAoM ke Azraya se prakRta sparzana kI prarUpaNA kI gaI hai / yahA~ saba sUtra 276 haiM / 8. nAnA jIvoM kI apekSA kAlAnugama __ isa anuyogadvAra meM gati-indriya Adi mArgaNAoM meM vartamAna jIva vahA~ nAnA jIvoM kI apekSA kitane kAla rahate haiM, isakA vicAra kiyA gayA hai| yathA__nAnA jIvoM kI apekSA kAlAnugama se gatimArgaNA ke anusAra narakagati meM nArakI jIva kitane kAla rahate haiM, yaha pUche jAne para uttara meM kahA gayA hai ki ve vahA~ sarvakAla rahate haiM, unakA vahA~ kabhI abhAva nahIM hotaa| yaha jo sAmAnya se nArakiyoM ke kAla kA nirdeza kiyA gayA hai| vahI pRthak-pRthak sAtoM pRthiviyoM ke nArakiyoM ko bhI nirdiSTa kiyA gayA hai (1-3) / tiryaMcagati meM nAnA jIvoM kI apekSA pA~coM prakAra ke tiryaMcoM aura manuSyagati meM manuSya aparyAptakoM ko chor3akara sabhI manuSyoM kA bhI sarvakAla (anAdi-ananta) hI kahA gayA hai| manuSya aparyApta jaghanya se kSudrabhavagrahaNa mAtra aura utkarSa se ve palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtrakAla taka apanI usa paryAya meM rahate haiM (4-8) / devagati meM sAmAnya se devoM kA va vizeSa rUpa se bhavanavAsiyoM ko Adi lekara sarvArthasiddhi vimAnavAsI taka pRthak-pRthak sabhI deva sadAkAla rahate haiM, unameM se kinhIM kA bhI kabhI abhAva nahIM hotA (6-11) / isI paddhati se Age indriya Adi anya mArgaNAoM meM bhI prastuta kAla kI prarUpaNA kI gaI hai| saba sUtra yahA~ 55 haiN| 6. nAnA jIvoM kI apekSA antarAnugama yahA~ gati-indriya Adi mArgaNAoM meM nAnA jIvoM kI apekSA yathAkrama se antara kI prarUpaNA kI gaI hai| yathA gatimArgaNA ke anusAra nAnA jIvoM kI apekSA antarAnugama se narakagati meM nArakiyoM kA antara kitane kAla hotA hai, isa prazna ko uThAte hue usake uttara meM kahA gayA hai ki unakA antara nahIM hotA, ve nirantara haiM-sadAkAla vidyamAna rahate haiN| isI prakAra sAtoM pRthiviyoM meM nArakI jIvoM kA antara nahIM hotA-ve sadA vidyamAna rahate haiM (1-4) / tiryaMcagati meM pA~coM prakAra ke tiryaMca aura manuSyagati meM sAmAnya manuSya, manuSya paryApta 1. dhavalA pu07, pR0 366-70 68/paTavaNDAgama-parizI Page #123 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aura manuSyaNI ye jIvarAziyAM bhI nirantara haiM, unakA kabhI abhAva nahIM hotaa| manuSya aparyAptoM kA antara jaghanya se eka samaya aura utkarSa se palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtrakAla taka hotA hai (5-10) / devagati meM sAmAnya devoM kA aura unhIM ke samAna bhavanavAsiyoM se lekara sarvArthasiddhi vimAnavAsI taka kinhIM devavizeSoM kA bhI antara nahIM hotA, ve saba hI nirantara haiM (11-14) / isI paddhati se Age indriya va kAya Adi anya mArgaNAoM meM bhI yathAkrama se usa antara kI prarUpaNA kI gaI hai| yahA~ saba sUtra 68 haiM / yahA~ yaha vizeSa jJAtavya hai ki pIche 'nAnA jIvoM kI apekSA bhaMgavicaya' anuyogadvAra meM jina ATha sAntara mArgaNAoM kA nirdeza kiyA gayA hai unameM jahA~ jitanA antara sambhava hai usake pramANa ko yahA~ prakaTa kiyA gayA hai| jaise--- 1. manuSya aparyAptoM kA antara jaghanya se eka samaya aura utkarSa se palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra kAla taka hotA hai (sUtra 8-10) / 2. vaikriyika mizrakAyayogiyoM kA antara jaghanya se eka samaya aura utkarSa se bAraha muhUrta taka hotA hai (24-26) / 3-4. AhArakakAyayogiyoM aura AhArakamizrakAyayogiyoM kA antara jaghanya se eka samaya aura utkarSa se varSapRthaktva kAla taka hotA hai (27-26) / 5. sUkSmasAmparAyika zuddhisaMyatoM kA antara jaghanya se eka samaya aura utkarSa se chaha mAsa taka hotA hai (42-44 / 6. upazamasamyagdRSTiyoM kA antara jaghanya se eka samaya aura utkarSa se sAta rAta-dina hotA hai (57-56) / 7-8. sAsAdanasamyagdRSTiyoM aura samyagmithyAdRSTiyoM kA antara jaghanya se eka samaya aura utkarSa se palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra kAla taka hotA hai (60-62) / 10. bhAgAbhAgAnugama _ 'bhAgAbhAga' meM bhAga se abhiprAya anantaveM bhAga, asaMkhyAtaveM bhAga aura saMkhyAtaveM bhAga kA hai tathA abhAga se abhiprAya anantabahubhAga, asaMkhyAtabahubhAga aura saMkhyAta bahubhAga kA rahA hai| tadanusAra isa anuyogadvAra meM gati-indriya Adi caudaha mArgaNAoM meM vartamAna nArakI Adi jIvoM meM vivakSita jIva anya saba jIvoM ke kitane bhAga pramANa haiM, isakA yathAkrama se vicAra kiyA gayA hai / jaise gatimArgaNA ke anusAra narakagati meM nArakI jIva saba jIvoM ke kitane veM bhAga pramANa haiM, isa prazna ko uThAte hue spaSTa kiyA gayA hai ki ve saba jIvoM ke anantaveM bhAga pramANa haiN| isI prakAra pRthak-pRthak sAtoM pRthiviyoM meM sthita nArakI saba jIvoM ke anantaveM bhAga pramANa hI haiM (1-3) / tiyaMcagati meM sAmAnya se tiryaMca jIva saba jIvoM ke anantabahubhAga pramANa haiM / vahA~ paMcendriya tiryaMca Adi anya cAra prakAra ke tiryaMca tathA manuSyagati meM manuSya, manuSya paryApta, yUnagranthagata viSaya kA paricaya | 66 Page #124 -------------------------------------------------------------------------- ________________ manuSyaNI aura manuSya aparyApta ye saba pRthak-pRthak saba jIvoM ke anantaveM bhAga pramANa devagati meM sAmAnya se deva aura vizeSa rUpa se bhavanavAsiyoM ko Adi lekara sarvArthasiddhi vimAnavAsI devoM taka saba hI pRthak-pRthak saba jIvoM ke anantaveM bhAga pramANa haiM (8-10) / ____ isI paddhati se Age indriyAdi anya mArgaNAoM ke Azraya se prastuta bhAgAbhAga kA vicAra kiyA gayA hai / yahA~ saba sUtra 88 haiM / 11. alpabahutvAnugama isa antima anuyogadvAra meM gati-indriya Adi una caudaha mArgaNAoM meM vartamAna jIvoM ke pramANaviSayaka hInAdhikatA kA vicAra kiyA gayA hai| yahA~ gatimArgaNA ke prasaMga meM sarvaprathama pAMca gatiyoM kI sUcanA karate hue unameM isa prakAra alpabahutva prakaTa kiyA gayA hai manuSya sabase stoka haiM, nArakI unase asaMkhyAtaguNe haiM, deva asaMkhyAtaguNe haiM, siddha anantaguNe haiM, aura tiryaMca unase anantaguNe haiM (1-6) / ___ Age prakArAntara se ATha gatiyoM kI sUcanA karate hue unameM isa prakAra se alpabahutva kA nirdeza kiyA gayA hai____ manuSyaNI sabase stoka haiM, manuSya unase asaMkhyAtaguNe haiM, nArakI asaMkhyAtaguNe haiM, paMcendriya tiyaMca yonimatI asaMkhyAtaguNI haiM, deva saMkhyAtaguNe haiM, deviyA~ saMkhyAtaguNI haiM, siddha anantaguNe haiM, aura unase tiryaca anantaguNe haiM (7-15) / dUsarI indriyamArgaNA meM jIvoM ke alpabahutva ko isa prakAra prakaTa kiyA gayA haiindriyamArgaNA ke anusAra paMcendriya sabase stoka haiM, caturindriya unase vizeSa adhika haiM, trIndriya vizeSa adhika haiM, dvIndriya vizeSa adhika haiM, anindriya anantaguNe haiM, aura unase ekendriya anantaguNe haiM (16-21) / isa indriyamArgaNA meM paryApta-aparyAptoM kA bheda karake prakArAntara se puna: usa alpabahutva kI prarUpaNA kI gaI hai (22-37) / isI paddhati se Age krama se kAyamArgaNA Adi anya mArgaNAoM meM prastuta alpabahutva kI prarUpaNA kI gaI hai / yahA~ saba sUtra 205 haiN| jaisA ki Upara gati aura indriya mArgaNA meM dekha cuke haiM, kucha anya mArgaNAoM meM bhI aneka prakAra se usa alpabahutva kI prarUpaNA kI gaI hai / jaise kAyamArgaNA meM cAra prakAra se (38-44, 45-56, 60-75 va 76-106); yogamArgaNA meM do prakAra se (107-10 va 111-26); vedamArgaNA meM do prakAra se (130-33 va 13444); saMyamamArgaNA meM saMyatoM ke alpabahutva ko dikhAkara (156-67) Age saMyatabhedoM meM cAritralabdhiviSayaka alpabahutva ko bhI prakaTa kiyA gayA hai (168-174); samyaktvamArgaNA meM usa alpabahutva ko do prakAra se prakaTa kiyA gayA hai (186-62 va 163-66) / yahA~ kAyamArgaNA ke antargata jisa alpabahutva kI cAra prakAra se prarUpaNA kI gaI hai usameM sUtra 58-56, 74-75, va 105-6 meM nigoda jIvoM ko vanaspatikAyikoM se vizeSa adhika kahA gayA hai| sAdhAraNata: nigodajIva vanaspatikAyikoM ke hI antargata mAne gaye haiM, unase bhinna nigodajIva nahIM mAne gye| para isa alpabahutva se unakI vanaspatikAyikoM se 70 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #125 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhinnatA siddha hotI hai| isa viSaya meM dhavalAkAra dvArA jo aneka zaMkA-samAdhAnapUrvaka spaSTIkaraNa kiyA gayA hai usakA ullekha Age ke prasaMga meM kiyA jaaegaa| mahAdaNDaka cUlikA ukta alpabahutva kI prarUpaNA ke anantara sUtrakAra ne "Age saba jIvoM meM mahAdaNDaka karane yogya hai" aisA nirdeza karate hue samasta jIvoM meM mArgaNAkrama se rahita usa. alpabahutva kI prarUpaNA kI hai| ise dhavalAkAra ne cUlikA kahA hai| yathA manuSya paryApta garbhopakrAntika sabase stoka haiM, manuSyaNI unase saMkhyAtaguNI haiM, sarvArthasiddhivimAnavAsI deva unase saMkhyAtaguNe haiM, bAdara tejaskAyika paryApta unase asaMkhyAtaguNe haiM, ityAdi / yahA~ saba sUtra 76 haiN| ___ isa prakAra sUtrakAra dvArA nirdiSTa 'eka jIva kI apekSA svAmitva' Adi una gyAraha anuyogadvAroM meM pUrvaprarUpita bandhakasattvaprarUpaNA aura isa mahAdaNDaka ko sammilita karane para 13 adhikAra hote haiM / isa prakAra yaha kSudrakabandha khaNDa uparyukta 13 adhikAroM meM samApta huA hai / isameM samasta sUtrasaMkhyA 43 + 61+216-151+23 -171-124+274+55 +68+88+ 206+76.-1586 hai / yaha dUsarA khaNDa eka hI 7vIM jilda meM prakAzita huA hai| tRtIya khaNDa : bandha-svAmitvavicaya yaha prastuta SaTkhaNDAgama kA tIsarA khaNDa hai| isameM samasta sUtra 324 haiN| jaisA ki isa khaNDa kA nAma hai, tadanusAra usameM bandhaka ke svAmiyoM kA vicAra kiyA gayA hai| sarvaprathama yahA~ vaha bandhasvAmitvavicaya kI prarUpaNA ogha aura Adeza ke bheda se do prakAra kI hai, aisI sUcanA kI gaI hai / tatpazcAt ogha se kI jAnevAlI usa bandhasvAmitvaviSayaka prarUpaNA meM ye caudaha jIvasamAsa (guNasthAna) jJAtavya haiM, aisA kahate hue Age una caudaha guNasthAnoM kA nAma nirdeza kiyA gayA hai| tadanantara ina caudaha jIvasamAsoM ke Azraya se prakRtiyoM ke bandhavyuccheda (bandhavyucchitti) kI prarUpaNA kI jAtI hai, aisI pratijJA kI gaI hai (sUtra 1-4) / oghaprarUpaNA kRta pratijJA ke anusAra Age ogha kI apekSA usa bandhavyucchitti kI prarUpaNA karate hue jJAnAvaraNIya Adi ke krama se unake sAtha vivakSita guNasthAna meM bandha se vyucchinna honevAlI anya karma prakRtiyoM ko bhI yathAkrama se sammilita karake praznottarapUrvaka una bandhaka-abandhakoM kI prarUpaNA kI gaI hai| jaise-- pAMca jJAnAvaraNIya, cAra darzanAvaraNIya, yaza:kIrti, uccagotra aura pA~ca antarAya ina 1. dekhie dhavalA pu0 7, pR0 536-41 2. khuddAbaMdhassa ekkArasaaNiyogaddAraNibaddhassa cUliyaM kAUNa mahAdaMDao vuccde|- dhavalA pu0 7, pR0 575 mUlagranthagata viSaya kA paricaya | 71 Page #126 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 16 karmaprakRtiyoM kA kauna bandhaka hai aura kauna abandhaka hai, isa prazna ke sAtha use spaSTa karate hue yaha kahA gayA hai ki mithyAdRSTi se lekara sUkSmasAmparAyikazuddhi-saMyatoM meM upazamaka aura kSapaka taka bandhaka haiM, sUkSma sAmparAyika zuddhikAla ke antima samaya meM jAkara unake bandha kA vyuccheda hotA hai / ye bandhaka haiM, zeSa abandhaka haiM (5-6) / ina sUtroM kI vyAkhyA karate hue dhavalAkAra ne unheM dezAmarzaka kahakara unase sUcita artha kI prarUpaNA meM pRcchAsvarUpa 5veM sUtra kI vyAkhyA meM kyA bandhapUrva meM vyucchinna hotA hai, kyA udaya pUrva meM vyucchinna hotA hai; kyA donoM sAtha hI vyucchinna hote haiM; inakA kyA apane udaya ke sAtha bandha hotA hai, ityAdi rUpa se sUtragata eka hI pRcchA meM nilIna 23 pRcchAoM ko udbhAvita kiyA hai tathA unameM se kucha viSama pRcchAoM kA samAdhAna bhI kiyA hai|' inakA spaSTIkaraNa Age 'dhavalAgata viSaya paricaya' ke. prasaMga meM kiyA gayA hai| agale sUtra (6) kI vyAkhyA meM unhoMne uparyukta 23 pRcchAoM ko uThAkara sUtra meM nirdiSTa una pAMca jJAnAvaraNIya Adi prakRtiyoM ke sAtha anya karmaprakRtiyoM ke viSaya meM bhI prastuta prarUpaNA vistAra se kI hai| yahA~ dhavalA meM isa prasaMga se sambaddha aneka prAcIna ArSa gAthAoM ko uddhRta karate hue unake AdhAra se yaha prAsaMgika vivecana vistAra se kiyA gayA hai| isa viSaya meM vizeSa prakAza Age dhavalA ke prasaMga meM DAlA jaaegaa| ___isI paddhati se Age darzanAvaraNa ke antargata nidrAnidrA, pracalApracalA va styAnagRddhi tathA anya anantAnubandhI Adi prakRtiyoM ke bandhaka-abandhakoM kA vicAra karate hue isa oghAzrita prarUpaNA ko samApta kiyA gayA hai (7-38) / yahA~ prasaMga pAkara Age tIrthaMkara prakRti ke bandha ke kAraNabhUta darzanavizuddhi Adi 16 kAraNoM kA bhI ullekha kiyA gayA hai| sAtha hI usake prabhAva se prApta honevAlI lokapUjyatA Adi rUpa vizeSa mahimA ko bhI prakaTa kiyA gayA hai (36-43) / una 16 kAraNoM kA vivecana dhavalA meM vistAra se kiyA gayA hai|' AdezaprarUpaNA oghaprarUpaNA ke samAna vaha bandhaka-abandhakoM kI prarUpaNA Age Adeza kI apekSA yathAkrama se gati-indriya Adi caudaha mArgaNAoM meM kI gaI hai (43-324) / isa prakAra yaha tIsarA khaNDa 324 sUtroM meM samApta huA hai| vaha una 16 jildoM meM se 8vIM jilda meM prakAzita huA hai| caturtha khaNDa : vedanA pUrvanirdiSTa mahAkarma prakRtiprAbhRta ke kRti-vedanAdi 24 anayogadvAroM meM se prArambha ke kRti aura vedanA ye do anuyogadvAra isa 'vedanA' khaNDa ke antargata haiN| kRti anuyogadvAra se 1. dhavalA pu0 8, pR0 7-13 2. vahI, pR0 13-30 3. vahI, pu0 8, pR0 76-61 72 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #127 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vedanA anuyogadvAra ke atyadhika vistRta hone ke kAraNa yaha khaNDa 'vedanA' nAma se prasiddha huA hai| 1. kRti anuyogadvAra ___vedanA khaNDa ko prArambha karate hue isa kRti anuyogadvAra meM sarvaprathama ''Namo jiNANaM, Namo ohijiNANaM" ko Adi lekara "Namo vaddhamANabaddharisissa" paryanta 44 sUtroM ke dvArA maMgala ke rUpa meM 'jinoM' aura 'avadhijinoM Adi ko namaskAra kiyA gayA hai| / tatpazcAt 45veM sUtra meM yaha nirdeza kiyA gayA hai ki agrAyaNIya pUrva ke antargata caudaha 'vastu' nAma ke adhikAroM meM pA~caveM adhikAra kA nAma cyavanalabdhi hai| usake antargata bIsa prAbhatoM meM cauthA karmaprakRtiprAbhata hai| usameM ye 24 anuyogadvAra jJAtavya haiM-1. kRti 2. vedanA, 3. sparza, 4. karma, 5. prakRti, 6. bandhana, 7. nibandhana, 8. prakrama, 6. upakrama, 10. udaya, 11. mokSa, 12. saMkrama, 13. lezyA, 14. lezyAkarma, 15. lezyApariNAma, 6. sAta-asAta, 17. dIrgha-hrasva, 18. bhavadhAraNIya, 16. pudgalAtta, 20. nidhatta-anidhatta, 21. nikAcita-anikAcita, 22. karmasthiti, 23. pazcimaskandha aura 24 alpabahutva / _ina 24 anuyogadvAroM meM prathama kRti anuyogadvAra hai| isameM 'kRti' kI prarUpaNA kI gaI hai / vaha sAta prakAra kI hai - --1. nAmakRti, 2. sthApanAkRti, 3. dravyakRti, 4. gaNanAkRti. 5. granthakRti, 6. karaNakRti aura 7 bhAvakRti (sUtra 46) / isa prakAra se ina sAta kRtibhedoM kA nirdeza karake Age 'kRtinayavibhASaNatA' ke Azraya se kauna naya kina kRtiyoM ko svIkAra (viSaya) karatA hai, ise spaSTa karate hue kahA gayA hai ki naigama, vyavahAra aura saMgraha ye tIna naya una saba hI kRtiyoM ko svIkAra karate haiN| RjusUtranaya sthApanA kRti ko svIkAra nahIM karatA hai-zeSa chaha ko vaha viSaya karatA hai| zabda naya Adi nAma kRti aura bhAva kRti ko svIkAra karate haiM (47-50) / 1. isa prakAra kRtinayavibhASaNatA ko samApta kara Age krama se una sAta kRtiyoM ke svarUpa ko prakaTa karate hue prathama nAmakRti ke viSaya meM kahA gayA hai ki jo eka jIva, eka ajIva, bahuta jova, bahuta ajIva, eka jIva va eka ajIva, eka jIva va bahuta ajIva, bahuta jIva va eka ajIva tathA bahuta jIva va bahuta ajIva ina ATha meM jisakA 'kRti' yaha nAma kiyA jAtA hai use nAmakRti kahate haiM (51) / 2. kASThakarma, citrakarma, pottakarma, lepyakarma, leNNa (layana) karma, zailakarma, gRhakarma, bhitti karma, dantakarma aura bhaMDakarma inameM tathA akSa va varATaka inako Adi lekara aura bhI jo isI prakAra ke haiM unameM 'yaha kRti hai' isa prakAra se sthApanA ke dvArA jo sthApita kiye jAte haiM usa sabakA nAma sthApanAkRti hai (52) / ___ abhiprAya yaha hai ki uparyukta kASThakarma Adi vividha kriyAvizeSoM ke Azraya se jo mUrtiyoM kI racanA kI jAtI hai usakA nAma sadbhAva (tadAkAra) sthApanAkRti hai tathA akSa (pAMsA) va kaur3I Adi meM jo 'kRti' isa prakAra sthApanA kI jAtI hai use asadbhAva (atadAkAra) sthApanAkRti jAnanA caahie| 3. dravyakRti do prakAra kI hai-AgamadravyakRti aura noAgama dravyakRti / inameM jo Agama dravyakRti hai usake ye nau arthAdhikAra haiM--sthita, jita, parijita, vAcanopagata, sUtrasama, mUlapranyagata viSaya kA paricaya / 73 Page #128 -------------------------------------------------------------------------- ________________ arthasama, granthasama; nAmasama aura ghoSasama (53-54) / __ Age 'bandhana' anuyogadvAra meM AgamabhAvabandhakA vicAra karate hue punaH isI prakAra kA prasaMga prApta huA hai (sUtra 5, 6, 12 pu0 14, pR0 7) / vahA~ aura yahA~ bhI dhavalAkAra ne ina sthita-jita Adi AgamabhedoM ke svarUpa ko spaSTa kiyA hai| ina donoM prasaMgoM para jo unake lakSaNoM meM vizeSatA dekhI jAtI hai use bhI yahA~ sAtha meM spaSTa kiyA jAtA hai| yathA jo puruSa vRddha athavA rogI ke samAna bhAvAgama meM dhIre-dhIre saMcAra karatA hai usa puruSa aura usa bhAvAgama kA nAma bhI sthita hai / Age punaH prasaMga prApta hone para dhavalA meM usake svarUpa kA nirdeza karate hue yaha bhI kahA gayA hai ki jisane bAraha aMgoM kA avadhAraNa kara liyA hai vaha sAdhu sthita-zrutajJAna hotA hai| svAbhAvika pravatti kA nAma jita hai, jisa saMskAra se puruSa nirvAdha rUpa se bhAvAgama meM saMcAra karatA hai usa saMskAra se yukta puruSa ko aura usa bhAvAgama ko bhI jita kahA jAtA hai| ___jisa-jisa viSaya meM prazna kiyA jAtA hai usa-usake viSaya meM jo zIghratA se pravRtti hotI hai usakA nAma paricita hai, tAtparya yaha ki jisa jIva kI pravRtti bhAvAgama rUpa samudra meM krama, akrama athavA anubhaya rUpa se machalI ke samAna atizaya caMcalApUrvaka hotI hai usa jIva ko aura bhAvAgama ko bhI paricita kahA jAtA hai| prakArAntara Age isake lakSaNa meM yaha bhI kahA gayA hai ki jo bAraha aMgoM meM pAraMgata hotA huA nirbAdha rUpa se jAne hue artha ke kahane meM samartha hotA hai use paricita zrutajJAna kahate haiN| jo nandA, bhadrA, jayA aura saumyA ina cAra prakAra kI vAcanAoM ko prApta hokara dUsaroM ke lie jJAna karAne meM samartha hotA hai usakA nAma vAcanopagata hai / tIrthaMkara ke mukha se nikale hue bIjapada ko sUtra kahate haiM, usa sUtra ke sAtha jo rahatA hai, utpanna hotA hai, aise gaNadhara deva meM sthita zrutajJAna ko sUtrasama kahA jAtA hai| prakArAntara se Age usake prasaMga meM zrutakevalI ko sUtra aura usake samAna zrutajJAna ko sUtrasama kahA gayA hai / athavA bAraha aMgasvarUpa zabdAgama kA nAma sUtra hai, AcArya ke upadeza binA jo zrutajJAna sUtra se hI utpanna hotA hai use sUtrasama jAnanA caahie| bAraha aMgoM ke viSaya kA nAma artha hai, usa artha ke sAtha jo rahatA hai use arthasama kahate haiN| isakA abhiprAya yaha hai ki dravyazruta-AcAryoM kI apekSA na karake, saMyama ke Azraya se honevAle zrutajJAnAvaraNa ke kSayopazama se jo bAraha aMgasvarUpa zruta hotA hai tathA jisake AdhAra svayaMbuddha huA karate haiM use arthasama kahA jAtA hai| Age punaH usa prasaMga ke prApta hone para AgamasUtra ke binA samasta zrutajJAnarUpa paryAya se pariNata gaNadhara deva ko artha aura usake samAna zrutajJAna ko arthasama kahA gayA hai| yahIM para prakArAntara se yaha bhI kahA gayA hai ki athavA bIjapada kA nAma artha hai, usase jo samasta zrutajJAna utpanna hotA hai vaha arthasama kahalAtA hai| gaNadhara deva viracita dravyazruta kA nAma grantha hai, usake sAtha jo dvAdazAMga zrutajJAna rahatA hai, utpanna hotA hai use granthasama kahate haiN| yaha zrutajJAna bodhitabuddha AcAryoM meM avasthita rahatA hai / Age punaH prasaMga prApta hone para usake svarUpa ko spaSTa karate hue kahA gayA hai ki 1. dhavalA pu0 6, pR0 251-61 tathA pu0 14, pR0 7-8 74 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #129 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcAryoM ke upadeza kA nAma grantha hai, usake samAna zruta ko granthasama kahA jAtA hai / abhiprAya yaha hai ki AcAryoM ke pAdamUla meM bAraha aMgoMrUpa zabdAgama ko sunakara jo zrutajJAna utpanna hotA hai use granthasama jAnanA caahie| nAmabheda ke dvArA aneka prakAra se artha jJAna ke karAne ke kAraNa eka Adi akSaroMsvarUpa bAraha aMgoM ke anuyogoM ke madhya meM sthita dravyazrutajJAna ke bhedoM ko nAma kahA jAtA hai, usa nAmarUpa dravyazruta ke sAtha jo zrutajJAna rahatA hai, utpanna hotA hai vaha nAmasama kahalAtA hai| yaha nAmasama zrutajJAna zeSa AcAryoM meM sthita hotA hai| isI ke sambandha meM Age prakArAntara se yaha kahA gayA hai ki AcAryoM ke pAdamUla meM dvAdazAMga zabdAgama ko sunakara jisake pratipAdya arthaviSayaka hI zrutajJAna utpanna hotA hai use nAmasama kahA jAtA hai| ___ 'ghoSa' zabda se yahA~ nAma kA eka deza hone se ghoSAnuyoga vivakSita hai, usa 'ghoSa' dravyAnuyogadvAra ke sAtha jo rahatA hai usa anuyoga zru tajJAna kA nAma ghoSasama hai| Age prakArAntara se usake sambandha meM kahA gayA hai ki bAraha aMgoMsvarUpa zabdAgama ko sunate hue jisake sune hue artha se sambaddha artha ko viSaya karanevAlA hI zrutajJAna utpanna huA hai use ghoSasama kahA jAtA hai| ___ isa prakAra Agama dravyakRtiviSayaka nau arthAdhikAroM kA nirdeza karate hue Age una arthAdhikAroM sambandhI upayogabhedoM kA ullekha isa prakAra kiyA gayA hai--una nau arthAdhikAroM ke viSaya meM jo vAcanA, pRcchanA, pratIcchanA, parivartanA, anuprekSaNA, stava, stuti, dharmakathA tathA aura bhI jo isa prakAra ke haiM ve upayoga haiM (55) / sUtra meM 'upayoga' zabda ke na hone para dhavalAkAra ne yaha spaSTa kara diyA hai ki sUtra meM yadyapi 'upayoga' zabda nahIM hai to bhI arthApatti se usakA adhyAhAra karanA caahie| ukta sthita Adi nau AgamoMviSayaka jo yathAzakti bhavya jIvoM ke lie granthArtha kI prarUpaNA kI jAtI hai usakA nAma vAcanA-upayoga hai| ajJAta padArtha ke viSaya meM prazna karanApUchanA, isakA nAma pRcchanA upayoga hai / vismaraNa na ho, isake lie punaH punaH bhAvAgama kA parizIlana karanA. yaha parivartanA nAma kA upayoga hai| karmanirjarAke lie asthi-majjAse anugata-hRdayaMgama kiye gaye-zrutajJAna kA parizIlana karanA, ise anuprekSaNA upayoga kahA jAtA hai| abhiprAya yaha hai ki sune hue artha kA jo zrutake anusAra cintana kiyA jAtA hai use anuprekSaNA upayoga samajhanA caahie| samasta aMgoM ke viSaya kI pramukhatA se kiye jAnevAle bAraha aMgoM ke upasaMhAra kA nAma stava hai| bAraha aMgoM meM eka aMga ke upasaMhAra ko stuti aura aMga ke kisI eka adhikAra ke upasaMhAra ko dharmakathA kahA jAtA hai|' ukta vAcanAdi upayogoM se rahita jIva ko, cAhe vaha zrutajJAnAvaraNa ke kSayopazama se rahita ho athavA vinaSTa kSayopazamavAlA ho, anupayukta kahA jAtA hai / aise anupayuktoM kI prarUpaNA karate hue Age kahA gayA hai ki naiga aura vyavahAra naya kI apekSA eka anupayukta ko athavA aneka anupayuktoM ko Agama se dravyakRti kahA jAtA hai| saMgrahanaya kI apekSA eka athavA aneka anupayukta jIva Agama se dravyakRti haiM / RjusUtra naya kI apekSA eka anupayukta 1. isake lie Age dhavalA pu0 14, pR0 6 aura go0 karmakANDa gAthA 46 bhI draSTavya haiN| mUlagranthagata viSaya kA paricaya / 75 Page #130 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama se dravyakati hai / zabdanaya kI apekSA pravaktavya hai| isa saba ko Agama se dravyakRti kahA gayA hai (56-60) / noAgama dravyakRti jJAyakazarIra Adi ke bheda se tIna prakAra kI hai| inameM jJAyakazarIra noAgamadravyakRti ke prasaMga meM punaH una sthita-jita Adi nau arthAdhikAroM kA nirdeza kiyA gayA hai| cyuta, cyAvita aura tyakta zarIravAle kRtiprAbhUta ke jJAyaka kA yaha zarIra hai, aisA mAna karake Adheya meM AdhAra ke upacAra se una zarIroM ko hI jJAyakazarIra noAgamadravyakati kahA gayA hai / jo jIva bhaviSya meM ina kRtiana yogadvAroM ke upAdAna kAraNa rUpa se sthita hai unheM karatA nahIM hai; una sabakA nAma bhAvI nopAgamadravyakRti hai / granthima, vAima, vedima, pUrima,saMghAtima, Ahodima, nikkhodima, provellima, udvellima, varNa, cUrNa, gandha aura vilepana aAdi tathA anya bhI jo isa prakAra ke sambhava haiM una sabako jJAyakazarIra-bhAvIvyatirikta noAgamadravyakRti kahA gayA hai (61-65) / 4. gaNanAkRti aneka prakAra kI hai / jaise--'eka' (1) saMkhyA nokRti, 'do' (2) saMkhyA kRti aura nokRti ke rUpa se pravaktavya, 'tIna' (3) saMkhyA ko Adi lekara Age kI saMkhyAta, asaMkhyAta va ananta saMkhyA katisvarUpa hai (66) / jisa saMkhyA kA varga karane para vaha vRddhi ko prApta hotI hai tathA apane varga meM se vargamUla ko kama karake punaH varga karane para vRddhi ko prApta hotI hai use kRti kahA jAtA hai| '1' saMkhyA kA varga karane para vaha vRddhi ko nahIM prApta hotI tathA usameM se vargamUla ke kama kara dene para vaha nirmUla naSTa ho jAtI hai, isalie '1' saMkhyA ko nokRti kahA gayA hai / '2' saMkhyA kA varga karane para vaha vRddhiMgata to hotI hai (2x2 =4), para usake varga meM se vargamUla ko kama karane para vaha vRddhi ko prApta nahIM hotI (2x2=4, 4-2 2), utanI hI rahatI hai, isalie use na nokRti kahA jA sakatA hai aura na kRti bhii| isalie use avaktavya kahA gayA hai| '3' saMkhyA kA varga karane para tathA varga meM se vargamUla kama karane para bhI vaha vRddhi ko prApta hotI hai (3X 3-6, 6-3-6), isalie '3' isako Adi lekara Age kI 4,5,6 Adi saMkhyAta, asaMkhyAta aura ananta ina saba saMkhyAoM ko kRti kahA gayA hai / ye gaNanAkRti ke tIna prakAra hue| yahA~ dhavalAkAra ne isa sUtra ko dezAmarzaka kahakara usake prAzraya se dhana, RNa aura dhanaRNa saba gaNita ko prarUpaNIya kahA hai| Age unhoMne kRti, nokRti aura avaktavya inakI sodAharaNa prarUpaNA karane kI pratijJA karate hue usake viSaya meM ina cAra anuyogadvAroM kA nirdeza kiyA hai--oghAnuyoga, prathamAnuyoga, caramAnuyoga aura saMcayAnuyoga / inakI prarUpaNA karate hue saMcayAnugama ke prasaMga meM unhoMne usakI prarUpaNA satyaprarUpaNA va dravyapramANAnugama grAdi pATha anuyogadvAroM ke prAzraya se vistArapUrvaka kI hai|' 5. pA~cavIM granthakRti hai| usake svarUpa kA nirdeza karate hue yaha kahA gayA hai ki loka, veda aura samayaviSayaka jo zabda prabandharUpa akSara-kAvyAdikoM kI grantha-racanA kI jAtI hai usa sabakA nAma granthakRti hai (67) / yahA~ dhavalAkAra ne granthakRti ke viSaya meM cAra prakAra ke nikSepa kI prarUpaNA karate hue 1. dhavalA pu0 6, pR0 276-321 76 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #131 -------------------------------------------------------------------------- ________________ noAgamabhAvakRti ke ina do bhedoM kA nirdeza kiyA hai-zrutabhAva granthakRti aura nozrutabhAva granthakRti / isa prasaMga meM unhoMne zruta ko laukika, vaidika aura sAmAyika ke bheda se tIna prakAra kA kahA hai| inameM hAthI, azva, taMtra, kauTilya aura vAtsyAyana Adi ke bodha ko laukikabhAva zrutagrantha kahA gayA hai| dvAdazAMgaviSayaka bodha kA nAma vaidikabhAva zrutagrantha hai / naiyAyika, vaizeSika, lokAyata, sAMkhya, mImAMsaka aura bauddha Adi vividha prakAra ke darzanoM ke bodha ko sAmAyikabhAvazrutagrantha kahA jAtA hai| inakI jo pratipAdya artha ko viSaya karane vAlI zabdaprabandharUpa grantha racanA kI jAtI hai usakA nAma zrutagranthakRti hai| nozrutagranthakati abhyantara va bAhya ke bheda se do prakAra kI hai| unameM mithyAtva, tIna veda, hAsya. rati, arati, zoka, bhaya, jagapsA, krodha, mAna, mAyA aura lobha ina caudaha ko abhyantara nozrutagranthakRti tathA kSetra va vAstu Adi dasa ko bAhya nozrutagranthakRti kahA jAtA hai| 6. karaNakRti mUlakaraNakRti aura uttarakaraNakRti ke bheda se do prakAra kI hai| inameM mUlaka raNakRti pA~ca prakAra kI hai-audArika zarIramUlaka raNakRti, vaikriyika zarIramUlakaraNakRti, AhAraka zarIramUlaka raNakRti, taijasazarIramUlakaraNakRti aura kArmaNazarIramUlakaraNakRti / inameM audArika, vaikriyika, AhAraka ina tIna zarIramUlakaraNakRtiyoM meM pratyeka saMghAtana, parizAtana aura saMghAtana-parizAtana kRti ke bheda se tIna-tIna prakAra kI hai| tejasa aura kArmaNa zarIramUlakaraNakRti do prakAra kI hai--parizAtanakRti aura saMghAtana-parizAtanakRti (68-70) / vivakSita zarIra ke paramANuoM kA nirjarA ke binA jo kevala saMcaya hotA hai usakA nAma saMghAtanakRti hai / unhIM vivakSita zarIra ke pudgala skandhoM ke saMcaya ke binA jo nirjarA hotI hai use parizAtanakRti kahA jAtA hai| vivakSita zarIragata pudgala skandhoM kA jo Agamana aura nirjarA donoM sAtha hote haiM use saMghAtana-parizAtanakRti kahate haiN| ____ agale sUtra meM yaha sUcanA kI gaI hai ki ina sUtroM (69-70) dvArA teraha (ukta prakAra se 3 audArikazarIramUlakaraNakRti, 3 vaikriyikazarIramUlakaraNakRti, 3 AhArakazarIramUlakaraNakRti, 2 tejasazarIramUlaka raNakRti aura 2 kArmaNazarIramUlakaraNakRti) kRtiyoM kI satprarUpaNA kI gaI hai' (71) / 1. isake zabdavinyAsa va racanApaddhati ko dekhate hue yaha sUtra nahIM pratIta hotA hai, kintu dhavalA kA aMza dikhatA hai / sUtrakAra ne anyatra kahIM apane dvArA viracita sandarbha kA 'sUtra' ke rUpa meM ullekha karake yaha nahIM kahA ki isa yA ina sUtroM ke dvArA amuka viSaya kI prarUpaNA kI gaI hai| hA~, unhoMne Age varNana kie jAnevAle viSaya kA ullekha kahIM-kahIM pratijJA ke rUpa meM avazya kiyA hai / jaise1. etto TThANasamukkittaNaM vaNNaissAmo |--suutr 1,6-2,1 2. idANi paDhamasammattAbhimuho jAo payaDIo baMdhadi tAo payaDIo kittissaamo| -sUtra 1,6-3,1 3. tattha imo vidio mahAdaMDao kAdavo bhavadi / 1,6-4,1 4. tattha imo tadio mahAdaMDao kAdavvo bhvdi| 1,6-5,1 5. etto savva jIvesa mahAdaMDao kAdavvo bhavadi / 2,11-2,1 (zeSa pRSTha 78 para dekhie) mUlagranthagata viSaya kA paricaya | 77 Page #132 -------------------------------------------------------------------------- ________________ isa prasaMga meM dhavalAkAra te kahA hai ki yaha sUtra dezAmarzaka hai, ata: isase sUcita adhikAroM kI prarUpaNA kI jAtI hai, kyoMki unake binA sattva ghaTita nahIM hotaa| aisI pratijJA karate hue unhoMne Age padamImAMsA, svAmitva aura alpabahutva ina tIna adhikAroM kA nirdeza kiyA hai aura tadanusAra krama se una mUlakaraNa kRtiyoM kI prarUpaNA kI hai|' tatpazcAt unhoMne 'aba yahA~ dezAmarzaka sUtra se sUcita anuyogadvAroM kI prarUpaNA karate haiM' aisA nirdeza karate hue Age kramazaH satprarUpaNA va dravyapramANAnugama Adi ATha anuyodvAroM ke Azraya se una mUlakaraNakRtiyoM kI prarUpaNA kI hai| uttarakaraNakRti aneka prakAra kI hai| jaise-asi, vAsi,parazu, kudArI, cakra, daNDa, vema, nAlikA, zalAkA, miTTI, sUtra aura pAnI Adi kAryoM kI samIpatA se vaha uttarakaraNakRti aneka prakAra kI hai| isI prakAra ke jo aura bhI haiM una sabako uttarakaraNakRti samajhanA cAhie (72-73) / 7. kRti kA sAtavA~ bheda bhAvakRti hai| usake lakSaNa meM kahA gayA hai ki jo jIva kRtiprAbhRta kA jJAtA hokara usameM upayukta hotA hai usakA nAma bhAvakRti hai (74-75) / ___ isa prakAra uparyukta sAtoM kRtiyoM ke svarUpa ko dikhalAkara anta meM 'ina kRtiyoM meM kauna kRti yahA~ prakRta hai' ise spaSTa karate hue yaha kahA gayA hai ki inameM yahA~ gaNanAkRti prakRta (prasaMga prApta) hai (76) / yahA~ sUtrakAra ne gaNanAkRti ko prakRta batalAkara svayaM usakI kucha prarUpaNA nahIM kI hai| jaisAki pUrva meM kahA jA cukA hai, dhavalAkAra ne usa gaNanAkRti ke svarUpa ke nirdezaka sUtra (66) kI vyAkhyA karate hue usake viSaya meM vizeSa prakAza DAlA hai (pu0 6, pR0 274-321) / yaha kRti anuyogadvAra havIM jilda meM prakAzita huA hai / 2. vedanA anuyogadvAra caturtha 'vedanA' khaNDa kA yaha dUsarA anuyogadvAra hai| vividha adhikAroM meM vibhakta usake atizaya vistRta hone se dhavalAkAra ne use vedanAmahAdhikAra kahA hai| prakRta meM to aisA pratIta hotA hai ki dhavalAkAra yaha kaha rahe haiM ki sUtrakAra ne ina sUtroM ke dvArA teraha mUlakaraNakRtiyoM ke sattva kI prarUpaNA kI hai / yaha sattva kI prarUpaNA padamImAMsA Adi tIna adhikAroM ke binA banatI nahIM hai, ataeva hama yahA~ dezAmarzaka sUtra ke dvArA sUcita adhikAroM kI prarUpaNA karate haiN| yadi vaha sUtra hotA to dhavalAkAra usake Age 'puNo edeNa desAmAsiyasutteNa' meM 'puNo' yaha nahIM kahate / / isI prakAra Age (pu0 14, pR0 466) "etto uvarimagaMtho cUliyANAma" yaha bhI sUtra (5, 6, 581) ke rUpa meM sandehAspada hai| sUtrakAra ne granthagata kisI sandarbha ko 'cUlikA' nahIM khaa| 1. dhavalA pu0 6, pR0 326-54 2. vahI, pR0 354-450 3. kammaTThajaNiyaveyaNauvaTTisamuttiNNae jiNe NamiuM / __veyaNamahAhiyAraM vivihahiyAraM parUvemo / / pu0 10, pR0 1 58/pakhaNDAgama-parizIlana Page #133 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUtrakAra ne 'vedanA' isa rUpa meM prakRta anuyogadvAra kA smaraNa karAte hue usameM ina solaha anuyogadvAroM ko jJAtavya kahA hai--1. vedanAnikSepa, 2. vedanAnayavibhASaNatA, 3. vedanAnAmavidhAna, 4. vedanAdravyavidhAna, 5. vedanAkSetravidhAna, 6. vedanAkAlavidhAna, 7. vedanAbhAvavidhAna, 8. vedanApratyayavidhAna, 6. vedanAsvAmitvavidhAna, 10. vedanAvedana vidhAna, 11. vedanAgatividhAna, 12. vedanAanantaravidhAna, 13. vedanAsaMnikarSavidhAna, 14. vedanAparimANavidhAna, 15. vedanAbhAgAbhAgavidhAna aura 16. vedanAalpabahutva (sUtra 1) / ina 16 anuyogadvAroM ke Azraya se yahA~ yathAkrama se 'vedanA' kI prarUpaNA isa prakAra kI gaI hai 1. vedanAnikSepa-~-isa anuyogadvAra meM kevala do sUtra haiN| unameM se prathama sUtra ke dvArA 'vedanAnikSepa' adhikAra kA smaraNa karAte hue vaha vedanAnikSepa cAra prakAra kA hai, yaha sUcanA kI gaI hai tathA dUsare sUtra ke dvArA usake una cAra bhedoM kA nAmollekha isa prakAra kiyA gayA hai-nAmavedanA, sthApanAvedanA, dravyavedanA aura bhaavvednaa| 2. vedanAnayavibhASaNatA --vedanAnikSepa meM nirdiSTa vedanA ke una cAra bhedoM meM kauna naya kina vedanAoM ko svIkAra karatA hai, ise spaSTa karate hue yahA~ kahA gayA hai ki naMgama, vyavahAra aura saMgraha ye tIna naya saba hI vedanAoM ko svIkAra karate haiN| RjusUtranaya sthApanAvedanA ko svIkAra nahIM karatA hai, tathA zabdanaya nAmavedanA aura bhAvavedanA ko svIkAra karatA hai (sUtra 1-4) / 3. vedanAnAma-vidhAna-yahA~ bandha, udaya va sattvasvarUpa no Agamadravya karmavedanA prakRta hai| prakRtavedanA ke aura nAma ke vidhAna kI prarUpaNA karanA-isa anuyogadvAra kA prayojana hai| tadanusAra yahA~ prArambha meM vedanAnAma vidhAna kA smaraNa karAte hue naigama aura vyavahAra naya kI apekSA ukta vedanA ke ye ATha bheda nirdiSTa kiye gaye haiM-jJAnAvaraNIyavedanA, darzanAvaraNIyavedanA, vedanIyavedanA, mohanIyavedanA, AyuvedanA, nAmavedanA, gotravedanA aura antarAyavedanA (suutr)| nAmavidhAna ko spaSTa karate hue dhavalA meM kahA gayA hai ki 'jJAnamAvRNotIti jJAnAvaraNIyam' isa nirukti ke anasAra jJAna ko AvRta karanevAle karmadravya kA nAma jJAnAvaraNIya hai / 'jJAnAvaraNIyavedanA' meM dhavalAkAra ke abhiprAyAnusAra 'jJAnAvaraNIyameva vedanA jJAnAvaraNIyavedanA' aisA karmadhAraya samAsa karanA cAhie, na ki 'jJAnAvaraNIyasya vedanA' isa prakAra kA tatpuruSa samAsa; kyoMki dravyArthika nayoM meM bhAva kI pradhAnatA nahIM hotii| tadanusAra jJAnAvaraNIya rUpa pudgala karmadravya ko hI jJAnAvaraNIyavedanA samajhanA caahie| ina donoM nayoM kI apekSA jJAnAvaraNIya kI vedanA ko jJAnAvaraNIyavedanA nahIM kahA jA sktaa| saMgrahanaya kI apekSA AThoM hI karmoM kI eka vedanA hai (2) / eka 'vedanA' zabda se samasta vedanAbhedoM kI avinAbhAvinI eka vedanAjAti upalabdha hotI hai, isalie isa naya kI apekSA AThoM karmoM kI eka vedanA hai / RjusUtranaya kI apekSA na jJAnAvaraNIya vedanA hai aura na darzanAvaraNIya vedanA Adi bhI haiM kintu isa naya kI apekSA eka vedanIya hI vedanA hai (3) / lokavyavahAra meM sukha-duHkha ko vedanA mAnA jAtA hai / ye sukha-duHkha vedanIyarUpa karmapudgalaskandha ko chor3akara anya kisI karma se nahIM hote, isIlie isa naya kI apekSA anya karmoM kA mUlagranthagata viSaya kA paricaya | 76 Page #134 -------------------------------------------------------------------------- ________________ niSedha karake udaya ko prApta eka vedanIyakarma dravya ko vedanA kahA gayA hai / zabda naya kI apekSA 'vedanA' hI vedanA hai (4) / isa naya kI apekSA vedanIya dravyakarma ke udaya se utpanna honevAle sukha-duHkha athavA ATha karmoM ke udaya se utpanna jIva kA pariNAma vedanA hai, kyoMki usa zabda-naya kA viSaya dravya nahIM hai| isa anuyogadvAra meM 4 hI sUtra haiN| 4. vedanAdravyavidhAna--yaha 'vedanA' anuyogadvAra kA cauthA avAntara anuyogadvAra hai| isameM uparyukta vedanArUpa dravya ke vidhAnasvarUpa se utkRSTa, anutkRSTa, jaghanya aura ajaghanya padoM kI prarUpaNA kI gaI hai| yahA~ prArambha meM 'vedanAdravyavidhAna' kA smaraNa karAte hue usakI prarUpaNA meM ina tIna anuyogadvAroM ko jJAtavya kahA gayA hai--padamImAMsA, svAmitva aura alpbhutv| inameM se padamImAMsA meM jJAnAvaraNIya vedanA kyA utkRSTa hai, kyA anukRSTa hai, kyA jaghanya hai aura kyA ajaghanya hai| isa prazna ko uThAte hue usake uttara meM kahA gayA hai ki ukaSTa bhI hai, anutkRSTa bhI hai, jaghanya bhI hai aura ajaghanya bhI hai| Age saMkSepa meM yaha sUcanA kara dI gaI hai ki isa jJAnAvaraNIya ke samAna anya sAta karmoM ke bhI ina padoM kI prarUpaNA karanA cAhie yahA~ dhavalAkAra ne pUrvokta pRcchAsUtra (2) aura uttarasUtra (3) ko dezAmarzaka kahakara unake dvArA sUcita ukta utkRSTha Adi cAra padoM ke sAtha anya sAdi-anAdi Adi nau padoM viSayaka pacchAoM aura unake uttara ko prarUpaNIya kahA hai| isa prakAra una do sUtroM ke antargata teraha-teraha anya sUtroM ko samajhanA caahie| usa sabake viSaya meM vizeSa vicAra 'dhavalA' ke prasaMga meM kiyA jaaygaa| dUsare svAmitva anuyogadvAra meM svAmitva ke ye do bheda nirdiSTa kiye gaye haiM-jaghanya padaviSayaka aura utkRSTa padaviSayaka / inameM utkRSTa pada ke Azraya se pUchA gayA hai ki svAmitva kI apekSA utkRSTa pada meM jJAnAvaraNIya vedanA dravya se utkRSTa kisake hotI hai (5-6) / isake uttara meM yaha kahanA abhipreta hai ki vaha jJAnAvaraNIya vedanA dravya se utkRSTa guNitakauzika ke hotI hai| isI abhiprAya ko hRdayaMgama karate hue yahA~ usa guNitakarmAzika ke ye lakSaNa prakaTa kiye gaye haiM-jo sAdhika do hajAra sAgaropama se hIna karmasthitikAla taka bAdara pRthivIkAyika jIvoM meM rahA hai, vahA~ paribhramaNa karate hue jisake paryAptabhava bahuta aura aparyAptabhava thor3e hote haiM, paryAptakAla bahuta va aparyAptakAla thor3e hote haiM (7-6), ityAdi anya kucha vizeSatAoM ko prakaTa karate hue (10-20) Age kahA gayA hai ki isa prakAra se paribhramaNa karake jo antima bhavagrahaNa meM nIce sAtavIM pRthivI ke nArakiyoM meM utpanna huA hai (21), Age isa nArakI kI kucha vizeSatAoM ko dikhalAte hue (22-26) kahA gayA hai ki vahA~ rahate hue jo dvicarama aura carama samaya meM utkRSTa saMkleza ko prApta huA hai, carama aura dvicarama samaya meM utkRSTa yoga ko prApta huA hai, isa prakAra jo caramasamayavartI tadbhavastha huA hai usa caramasamayavartI tadbhavastha nArakI ke jJAnAvaraNIyavedanA dravya se utkRSTa hotI hai (30-32) / isa prakAra ye saba vizeSatAe~ aisI haiM ki unake Azraya se jJAnAvaraNIyarUpa karmapudgalaskandhoM kA usa guNitakauzika jIva ke uttarottara adhikAdhika saMcaya hotA jAtA hai| isa 80/SakhaNDAgama-parizIlana Page #135 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prakAra se paribhramaNa karatA huA jaba vaha anta meM sAtavIM pRthivI ke nArakiyoM meM teMtIsa sAgaropama pramANa Aya ko lekara utpanna hotA hai taba usake Ayu ke antima samaya meM una jJAnAvaraNIyarUpa karmaskandhoM kA sarvAdhika saMcaya hotA hai, yaha yahA~ abhiprAya prakaTa kiyA gayA hai| ___ukta gaNitakarmAzika jIva ke jJAnAvaraNIya karmadravya kA kitanA saMcaya hotA hai tathA vaha kisa krama se uttarottara vRddhi ko prApta hotA hai, isa sabakI prarUpaNA yahA~ dhavalAkAra ne gaNita prakriyA ke AdhAra se bahuta vistAra se kI hai|' Age jJAnAvaraNIya vedanA dravya se anatkaSTa kisake hotI hai, isa viSaya meM yaha kaha diyA gayA hai ki uparyukta utkRSTa jJAnAvaraNIya dravyavedanA se bhinna anutkRSTa dravyavedanA isakA spaSTIkaraNa dhavalA meM paryApta rUpa meM kiyA gayA hai|' isa prakAra jJAnAvaraNIya kI utkRSTa-anutkRSTa dravyavedanA ke svAmI kI prarUpaNA karake tatpazcAt anya chaha karmavedanAoM ke viSaya meM saMkSepa se yaha kaha diyA hai ki jisa prakAra jJAnAvaraNIya ke utkaSTa-anatkaSTa dravya kI prarUpaNA kI gaI hai usI prakAra se Aya karma ko chor3a zeSa chaha karmoM ke utkRSTa-anutkRSTa dravya kI prarUpaNA karanA cAhie / (34) / ___Ayukarma ke viSaya meM jo vizeSatA rahI hai use spaSTa karate hue Age kahA gayA hai ki pUrvakoTi pramANa AyuvAlA jo jIva parabhava sambandhI pUrvakoTi pramANa Ayu ko bA~dhatA huA use jalacara jIvoM meM dIrgha Ayubandha kAla se tatprAyogya saMkleza ke sAtha utkRSTa yoga meM bA~dhatA hai, jo yogayavamadhya ke Upara antarmaharta kAla rahA hai, antima jIvaguNahAnisthAnAntara meM prAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra kAla taka rahA hai, isa krama se kAla ko prApta huA pUrvakoTi pramANa AyuvAle jalacara jIvoM meM utpanna huA hai, antarmuhurta meM sabase alpa samaya meM saba paryAptiyoM se paryApta huA hai, antarmuhUrtakAla se phira se bhI jalacara jIvoM meM pUrvakoTi pramANa Ayu ko bA~dhatA hai, usa Ayu ko. jo dIrgha Ayubandha kAla meM tatprAyogya utkRSTa yoga ke dvArA bAMdhatA hai, yogayavamadhya ke Upara antarmuhUrtakAla rahatA hai, antima guNahAnisthAnAntara meM AvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga kAla taka rahA hai, bahuta-bahuta bAra sAtAbandha ke yogyakAla se yukta hotA hai, tathA jo anantara samaya meM parabhavika Ayu ke bandha ko samApta karane vAlA hai, usake AyukarmavedanA dravya se utkRSTa hotI hai (35-46) / ina saba vizeSatAoM kA spaSTIkaraNa dhavalAkAra ne vistAra se kiyA hai| usake sambandha meM Age 'dhavalAgata viSaya paricaya' meM vizeSa vicAra kiyA jAnevAlA hai| ___ Age AyuvedanA dravya se anutkRSTa kisake hotI hai, isa viSaya meM yaha kaha diyA hai ki uparyukta uskRSTa dravyavedanA se bhinna anutkRSTa dravyavedanA jAnanA cAhie (47) / ___ isa prakAra utkRSTa-anutkRSTa dravyavedanA ke prasaMga ko samApta kara Age dravya se jaghanya vedanA kI prarUpaNA karate hue svAmitva kI apekSA jaghanya pada meM jJAnAvaraNIya vedanAdravya se jadhanya kisake hotI hai, isa prazna para vicAra karate hue kahA gayA hai ki jo jIva palyopama 1. dhavalA pu0 10, pR0 106-210 2. vahI, pR0 210-24 mUlapranthagata viSaya kA paricaya / 81 Page #136 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ke asaMkhyAtaveM bhAga se hIna karma sthitikAla paryanta sUkSmanigoda jIvoM meM rahA hai, vahA~ paribhramaNa karate hue jisake aparyApta bhava bahu ta va paryApta bhava thor3e rahate haiM, ityAdi krama se jo yahA~ jaghanya jJAnAvaraNIya dravyavedanA ke svAmI ke lakSaNa prakaTa kie gaye haiM (48-56) ve prAyaH sabhI pUrvokta utkRSTa jJAnAvaraNIya dravyavedanA ke svAmI ke lakSaNoM se bhinna haiM / isI prasaMga meM Age kahA gayA hai ki isa prakAra se paribhramaNa karake jo bAdara pRthivIkAyika paryApta jIvoM meM utpanna huA hai, antarmuhUrta meM sarvalaghu kAla se saba paryAptiyoM se paryApta huA hai, antarmuhUrta meM kAla ko prApta hokara jo pUrvakoTi pramANa AyuvAle manuSyoM meM utpanna huA hai, sarvalaghukAla (sAta mAsa) meM yoniniSkramaNa rUpa janma se jo ATha varSa kA hokara saMyama ko prApta huA hai, vahA~ kucha kama pUrvakoTi pramANa bhavasthiti taka saMyama kA pAlana kara jIvita ke thor3A zeSa rahane para jo mithyAtva ko prApta huA hai, isa mithyAtva se sambaddha sabase alpa asaMyamakAla meM rahA hai, ityAdi krama se yahA~ anya bhI kucha vizeSatAoM ko prakaTa karate hue (56-70) Age kahA gayA hai ki isa prakAra nAnA bhava-grahaNoM se ATha saMyama-kANDakoM kA pAlana karake, cAra bAra kaSAyoM ko upazamAkara, palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra saMyamAsaMyama aura samyaktvakANDakoM kA pAlana karake jo isa prakAra se paribhramaNa karatA huA antima bhavagrahaNa meM phira se bhI pUrvakoTi pramANa AyuvAle manuSyoM meM utpanna huA hai, vahA~ sarvalaghu kAlavAle yoniniSkramaNa rUpa janma se ATha varSa kA hokara jo saMyama ko prApta huA hai, kucha kama pUrvakoTi pramANa kAla taka saMyama kA pAlana kara jIvita ke thor3A zeSa raha jAne para jo kSapaNA meM udyata huA hai| isa prakAra jo antima samayavartI chadmastha (kSINakaSAya guNasthAnavartI) huA hai usake jJAnAvaraNIyavedanA dravya kI apekSA jaghanya hotI hai (71-75) / ___ abhiprAya yaha hai ki dravya se jaghanya jJAnAvaraNIya vedanA kSapitakauzika jIva ke hotI hai| ina sUtroM meM usI kSapitakauzika ke lakSaNoM ko prakaTa kiyA gayA hai| ye saba lakSaNa aise haiM jinake Azraya se jJAnAvaraNIya rUpa karma pudgalaskandhoM kA saMcaya uttarottara hIna hotA gayA hai| dhavalA meM isakA spaSTIkaraNa vistAra se kiyA gayA hai / Age isa jaghanya jJAnAvaraNIya dravyavedanA se bhinna ajaghanya jJAnAvaraNIya dravyavedanA hai, yaha sUcanA kara dI gaI hai (76) / isakA spaSTIkaraNa dhavalA meM vistAra se kiyA gayA hai|' Age darzanAvaraNIya, mohanIya, aura antarAya ina tIna karmoM kI jaghanya dravyavedanA ke sambandha meM yaha sUcanA kara dI gaI hai ki jisa prakAra jaghanya jJAnAvaraNIya dravyavedanA ke svAmI kI prarUpaNA kI gaI hai usI prakAra se ina tIna jaghanya karmadravyavedanAoM kI prarUpaNA karanA caahie| vizeSa itanA hai ki mohanIyakarma kI kSapaNA meM udyata jIva antima samayavartI sakaSAyI (sUkSmasAmparAyikasaMyata) hotA hai taba usake mohanIya vedanA dravya se jaghanya hotI hai (77) / isa jaghanya dravyavedanA se bhinna una tInoM karmoM kI ajaghanya dravyavedanA hai (78) / anantara dravya se jaghanya vedanIyavedanA ke svAmI kI prarUpaNA karate hue kahA gayA hai ki jo jIva palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga se hIna karma sthitikAla taka sUkSma nigoda jIvoM meM 1. dhavalA pu0 10, pR0 266-312 82 / SaTkhaNDAgama-parizIla Page #137 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rahA hai, vahA~ paribhramaNa karate hue usake aparyApta bhava bahuta va paryApta bhava thor3e rahe haiM, ityAdi krama se usake lakSaNoM ko spaSTa karate hue (76 - 101 ) anta meM kahA gayA hai ki isa prakAra se paribhramaNa karake jo antima bhavagrahaNa meM phira se pUrvakoTi pramANa AyuvAle manuSyoM meM utpanna hokara sarvalaghu yoniniSkramaNa rUpa janma se ATha varSa kA hotA huA saMyama ko prApta huA hai, antarmuhUrta se kSapaNA meM udyata huA va antarmuhUrta meM kevalajJAna aura kevaladarzana ko utpanna karake kevalI huA hai, isa prakAra kucha kama pUrvakoTi pramANa bhavasthiti kAla taka ShafevihAra se vihAra karake jIvita ke thor3A zeSa raha jAne para jo antima samayavartI bhavya'siddhika huA hai usake dravya se jaghanya vedanIyavedanA hotI hai ( 102 - 8 ) / zrajaghanya vedanIyadravyavedanA usase bhinna nirdiSTa kI gaI hai ( 106) / isake anantara yaha kahA gayA hai ki jisa prakAra Upara jaghanya - ajaghanya vedanIyadravyavedanA kI prarUpaNA kI gaI hai usI prakAra nAma va gotra ina do karmoM kI bhI jaghanya - ajaghanya dravyavedanAoM kI prarUpaNA karanA cAhie ( 110 ) / svAmitva ke Azraya se jaghanya pada meM dravya se jaghanya AyuvedanA kisake hotI hai, ise spaSTa karate hue Age kahA gayA hai ki jo pUrvakoTi pramANa AyuvAlA jIva alpa prAyubandhakAla nIce sAtavIM pRthivI ke nArakiyoM meM Ayu ko bA~dhatA hai, use jo tatprAyogya jaghanya yoga ke dvArA bA~dhatA hai, yogayavamadhya ke nIce jo antarmuhUrtakAla rahatA hai, prathama jIvaguNahAnisthAnAntara meM jo AvalI ke zrasaMkhyAtaveM bhAga mAtra rahatA hai, pazcAt krama se kAla ko prApta hokara jo nIce sAtavIM pRthivI ke nArakiyoM meM utpanna huA hai, vahA~ prathama samayavartI AhAraka aura prathama samayavartI tadbhavastha hokara jisane jaghanya yoga ke dvArA pudgalapiNDa ko grahaNa kiyA hai, jo jaghanya vRddhi se vRddhiMgata huA hai, antarmuhUrta meM sarvAdhika kAla se jo saba paryAptiyoM se paryApta huA hai, vahA~ para teMtIsa sAgaropama pramANa bhavasthiti taka Ayu kA pAlana karatA huA jo bahuta bAra asAtAkAla se yukta huA hai; tathA jIvita ke thor3A zeSa raha jAne para jo anantara samaya meM parabhava sambandhI Ayu ko bA~dhegA usake dravya se jaghanya AyuvedanA hotI hai ( 111-21) / dravya se jaghanya isa AyuvedanA se bhinna prajaghanya AyurvedanA kahI gaI hai (122) / Ayukarma ke isa ajaghanya dravya kI prarUpaNA gaNitaprakriyA ke anusAra dhavalA meM vistArapUrvaka kI gaI hai / ' isa prakAra yahA~ svAmitva anuyodvAra samApta ho jAtA hai / alpabahutva -- ' vedanA dravyavidhAna' kA tIsarA anuyogadvAra hai / isameM ye tIna anuyogadvAra haiM-- jaghanya padaviSayaka, utkRSTa padaviSayaka aura jaghanya utkRSTa padaviSayakaM alpabahutva (123) / inameM jaghanya padaviSayaka alpabahutva kI prarUpaNA meM kahA gayA hai ki jaghanya pada kI apekSA dravya se jaghanya AyuvedanA sabase stoka hai, dravya se jaghanya nAmavedanA va gotravedanA donoM paraspara samAna hokara usase asaMkhyAtaguNI hai, dravya se jaghanya jJAnAvaraNIya, darzanAvaraNIya aura antarAya tInoM vedanA meM paraspara samAna va una donoM se vizeSa adhika haiN| unase jaghanya moha 1. dhavalA pu0 10, pR0 336-84 lagranthagata viSaya kA paricaya / 83 Page #138 -------------------------------------------------------------------------- ________________ atrdravyavedanA vizeSa adhika hai, jaghanya vedanIyavedanA usase vizeSa adhika hai ( 124-25) / isI paddhati se Age utkRSTa padaviSayaka alpabahutva kI prarUpaNA kI gaI hai ( 129-33) / jaghanya - utkRSTa padaviSayaka alpabahutva ke prasaMga meM dravya se jaghanya AyuvedanA ko sabase stoka, usase usI kI utkRSTa vedanA asaMkhyAtaguNI, usase nAmavedanA aura gotra vedanA dravya se jaghanya donoM paraspara samAna hokara asaMkhyAtaguNI haiM, isa paddhati se Age isa jaghanya - utkRSTa padaviSayaka alpabahutva kI prarUpaNA kI gaI hai (134-43) / cUlikA - isa prakAra padamImAMsA, svAmitva aura alpabahutva ina tIna adhikAroM meM vibhakta prastuta vedanA dravyavidhAna ke samApta ho jAne para usakI cUlikA prApta huI hai / yadyapi mUla grantha meM isa prakaraNa kA ullekha 'cUlikA' nAma se nahIM kiyA gayA hai, para dhavalAkAra ne use cUlikA kahA hai | dhavalA meM isa prakaraNa ke prArambha meM yaha zaMkA kI gaI hai ki pUrvokta tIna anuyogadvAroM ke Azraya se vistArapUrvaka vedanA dravyavidhAna kI prarUpaNA kara dene para yaha Age kA grantha kisalie kahA jAtA hai / isakA samAdhAna karate hue dhavalAkAra ne niSkarSa ke rUpa meM kahA hai ki vedanA dravyavidhAna kI cUlikA kI prarUpaNA karane ke lie yaha Age kA grantha AyA hai| sUtroM se sUcita artha ko prakAzita karanA, yaha cUlikA kA lakSaNa hai / ' isa prakaraNa ke prArambha meM sUtra kAra ne kahA hai ki yahA~ jo yaha kahA gayA hai ki " "bahutabahuta bAra utkRSTa yogasthAnoM ko prApta hotA hai" (4,2, 4, 12 va 16 ) tathA 'bahuta - bahuta bAra jaghanya yogasthAnoM ko prApta hotA hai" (4,2, 4, 54 ) yahA~ usake spaSTIkaraNa meM alpabahutva do prakAra kA hai-yogAlpabahutva aura pradezAlpabahutva (144) / yaha kahate hue unhoMne Age jIvasamAsoM ke Azraya se prathamataH yogAlpabahutva kI prarUpaNA isa prakAra kI hai sUkSma ekendriya aparyApta kA jaghanya yoga sabase stoka hai, bAdara ekendriya aparyApta kA jaghanya yoga usase asaMkhyAtaguNA hai, dvIndriya aparyApta kA jaghanya yoga usase asaMkhyAtaguNA hai, ityAdi (145-73) / dhavalAkAra ne isa mUlavINA ke alpabahutvAlApa ko dezAmarzaka kahakara yahA~ dhavalA meM usase sUcita prarUpaNA, pramANa aura alpabahutva ina tIna anuyogadvAroM kI prarUpaNA kI hai / * isa prakAra yogAlpabahutva kI prarUpaNA karake Age krama prApta pradezAtpabahutva kI prarUpaNA ke viSaya meM yaha kaha diyA hai ki jisa prakAra yogAlpabahutva kI prarUpaNA kI gaI hai usI prakAra pradezAlpabahutva kI prarUpaNA karanA cAhie / vizeSa itanA hai ki sUtroM meM jahA~ yogAlpabahutva prasaMga meM yoga ko alpa kahA gayA hai vahA~ isa pradezAlpabahutva ke prasaMga meM pradezoM ko alpa kahanA cAhie (174) / Age yogasthAnaprarUpaNA meM ye dasa anuyogadvAra jJAtavya kahe gae haiM-- avibhAga praticchedaprarUpaNA, vargaNAprarUpaNA, spardhakaprarUpaNA, antaraprarUpaNA, sthAnaprarUpaNA, anantaropanidhA, paramparopanidhA, samayaprarUpaNA, vRddhiprarUpaNA aura alpabahutva ( 175-76) / 1. dhavalA pu0 10, pR0 365 2. dhavalA pu0 10, pR0 403-31 84 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #139 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1. avibhAgapraticchedaprarUpaNA meM yaha spaSTa kiyA gayA hai ki eka-eka jIvapradeza meM yoga ke kitane avibhAgapraticcheda hote haiM (177-79) / 2. vargaNAprarUpaNA meM yaha spaSTa kiyA gayA hai ki asaMkhyAta loka mAtra avibhAgapraticchedoM kI eka vargaNA hotI hai| aisI vargaNAe~ zreNi ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra asaMkhyAtahotI haiM (180-81) / 3. eka spardhaka zreNi ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra asaMkhyAta vargaNAoM kA hotA hai| aise spardhaka zreNi ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra asaMkhyAta hote haiN| yaha vivecana spardhaka-prarUpaNA meM kiyA gayA hai (182-83) / 4. antaraprarUpaNA meM eka-eka spardhaka kA antara asaMkhyAta lokamAtra hotA hai, ise spaSTa kiyA gayA hai (184-85) / 5. sthAnaprarUpaNA meM yaha spaSTa kiyA gayA hai ki zreNi ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra asaMkhyAta spardhakoM kA eka jaghanya yogasthAna hotA hai| aise yogasthAna zreNi ke asaMkhyAtaveM bhAga asaMkhyAta hote haiM (186-87) / 6. anantaropanidhA meM yogasthAnagata spardhakoM kI hInAdhikatA ko prakaTa kiyA gayA hai (188-62) / 7. paramparopanidhA meM yaha spaSTa kiyA gayA hai ki jaghanya yogasthAnoM se Age zreNi ke asaMkhyAtaveM bhAgamAtra jAkara ve duguNI vRddhi ko prApta hue haiM / isa prakAra ve utkRSTa yogasthAna taka uttarottara duguNI vRddhi ko prApta hue haiM, ityAdi (163-66) / 8. samayaprarUpaNA meM cAra samaya vAle va pA~ca samaya vAle Adi yogasthAna kitane haiM, ise spaSTa kiyA gayA hai (167-200) / ____6. vRddhiprarUpaNA meM yaha spaSTa kiyA gayA hai ki yogasthAnoM meM itanI vRddhi-hAniyA~ haiM aura itanI nahIM haiN| sAtha hI unake kAla kA bhI yahA~ nirdeza kiyA gayA hai (201-5) / 10. alpabahutva anuyogadvAra meM ATha va sAta Adi samayoMvAle yogasthA meM hInAdhikatA ko prakaTa kiyA hai (206-12) / anta meM yaha nirdeza kiyA gayA hai ki jo (jitane) yogasthAna haiM ve (utane) hI pradeza-bandhasthAna haiM / vizeSa itanA hai ki pradezabandhasthAna prakRti vizeSa se vizeSa adhika haiN| (213) / ise dhavalA meM bahuta kucha spaSTa kiyA gayA hai| isa prakAra yaha vedanAdravyavidhAna anuyogadvAra samApta huA / vedanA anuyogadvAra ke antargata pUrvokta 16 anuyogadvAroM meM se pUrva ke ye cAra anuyogadvAra dasavIM jilda meM prakAzita hue haiN| - 5. vedanAkSetra vidhAna. vedanA ke antargata 16 anuyogadvAroM meM yaha pA~cavA~ anuyogadvAra hai / pUrva vedanAdravyavidhAna ke samAna isa vedanAkSetra vidhAna meM bhI ve hI padamImAMsA, svAmitva aura alpabahutva nAma ke tIna anuyogadvAra haiM (sUtra 1-2) / padamImAMsA ke anusAra yahA~ yaha pUchA gayA hai ki jJAnAvaraNIyavedanA kSetra kI apekSA kyA utkRSTa hai, kyA anukRSTa hai, kyA jaghanya hai, aura kyA ajaghanya hai / uttara meM kahA gayA hai ki vaha utkRSTa bhI hai, anutkRSTa bhI hai, jaghanya bhI aura ajaghanya bhI hai| Age yaha sUcanA kara 1. dhavalA pu0 10, pR0 505-12 malagranthagata viSaya kA paricaya / 85 Page #140 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dI gaI hai ki isI prakAra se zeSa darzanAvaraNIya Adi sAta karmoM ke viSaya meM bhI padamImAMsA karanA cAhie (3-5) / svAmitva anuyogadvAra meM svAmitva ke ye do bheda nirdiSTa kiye gaye haiM--jaghanya padaviSayaka aura utkRSTa padaviSayaka / Age pUchA gayA hai ki svAmitva kI apekSA utkRSTa pada meM jJAnAvaraNIya vedanA kSetra kI apekSA utkRSTa kisake hotI hai| uttara meM kahA gayA hai ki eka hajAra yojana vistAravAlA jo matsya svayambhUramaNa samudra ke bAhya taTa para sthita hai, vedanAsamudghAta se samudghAta ko prApta huA hai, kAkalezyA-kauve ke samAna varNavAle tIsare tanuvAtavalaya-se saMlagna hai, phira bhI mAraNAntika samudghAta ko karate hue kANDaka (vANa) ke samAna tIna bAra Rjugati se calakara do bAra mur3A hai, aisA karake jo anantara samaya meM nIce sAtavIM pRthivI ke nArakiyoM meM utpanna honevAlA hai, usake kSetra kI apekSA jJAnAvaraNIyavedanA utkRSTa hotI hai (6-12) / ___kSetra kI apekSA usa utkRSTa jJAnAvaraNIya vedanA se bhinna anutkRSTa jJAnAvaraNIyakSetravedanA kahI gaI hai (13) / Age darzanAvaraNIya, mohanIya aura antarAya ina tIna karmoM kI utkRSTa-anutkRSTa vedanA ke kSetra kI prarUpaNA ke viSaya meM yaha sUcanA kara dI gaI hai ki jisa prakAra jJAnAvaraNIya kI utkRSTa-anutkRSTavedanA ke kSetra kI prarUpaNA kI gaI hai usI prakAra ina tIna karmoM kI bhI utkRSTa-anutkRSTa vedanA ke kSetra kI prarUpaNA karanA cAhie (14) / 'pazcAt kSetra kI apekSA utkRSTa vedanIyavedanA ke svAmI kI prarUpaNA karate hue kahA gayA hai ki kevalisamudghAta se samudghAta ko prApta hokara samasta loka ko vyApta karanevAle kisI bhI kevalI ke vaha kSetra kI apekSA utkRSTa vedanIyavedanA hotI hai (15) / ___isa utkaSTa vedanIyavedanA se bhinna kSetra kI apekSA anutkRSTa vedanIyavedanA nirdiSTa kI gaI hai (16-17) / ___ Age Ayu, nAma aura gotra ina tIna vedanAoM ke viSaya meM yaha nirdeza kara diyA gayA hai ki jisa prakAra yaha vedanIyavedanA ke utkRSTa-anutkRSTa kSetra kI prarUpaNA kI gaI hai usI prakAra Ayu, nAma aura gotra vedanAoM ke bhI utkRSTa-anutkRSTa kSetra kI prarUpaNA karanA cAhie, kyoMki usase inake kSetra meM kucha vizeSatA nahIM hai (18) / kSetra kI apekSA jaghanya jJAnAvaraNIya vedanA usa anyatara sUkSmanigoda jIva aparyAptaka ke nirdiSTa kI gaI hai jo tRtIya samayavartI AhAraka aura tRtIya samayavartI tadbhavastha hokara jaghanya yoga se yukta hotA huA zarIra kI sabase jaghanya avagAhanA meM vartamAna hai| isase bhinna kSetra kI apekSA jJAnAvaraNIya vedanA ajaghanya hai| isa prakAra zeSa sAta karmavedanAoM ke bhI jaghanyaajaghanya kSetra kI prarUpaNA karanA cAhie, kyoMki inake kSetra meM jJAnAvaraNIya vedanA ke usa jaghanya-ajaghanya kSetra se kucha vizeSatA nahIM hai (16-22) / alpa-bahutva anuyogadvAra meM jaghanya pada-viSayaka, utkRSTa padaviSayaka aura jaghanya-utkRSTa pada viSayaka ina avAntara anuyoga dvAroM ke Azraya se usa vedanA viSayaka kSetra ke alpa-bahutva kI prarUpaNA kI gaI hai (23.26) / Age jisa avagAhanAdaNDaka kI prarUpaNA kI gaI hai usakI utthAnikA ke rUpa meM dhavalAkAra ne kahA hai ki yaha alpabahutva sUtra saba jIvasamAsoM kA Azraya lekara nahIM kahA gayA hai, 86/paTavaNDAgama-parizIlana Page #141 -------------------------------------------------------------------------- ________________ isalie aba Age sUtrakAra saba jIvasamAsoM ke Azraya se jJAnAvaraNAdi karmoM ke jaghanya aura utkRSTa kSetra kI prarUpaNA ke lie alpabahutvadaNDaka kahate haiN|' tadanusAra hI Age granthakAra dvArA "yahA~ saba jIvoM meM avagAhanAdaNDaka kiyA jAtA hai" aisI pratijJA karate hue (sUtra 30) usa alpabahutvadaNDaka kI prarUpaNA kI gaI hai| yathA sUkSma nigodajIva aparyAptaka kI jaghanya avagAhanA sabase stoka hai, sUkSma vAyukAyika aparyAptaka kI jaghanya avagAhanA usase asaMkhyAta guNI hai, sUkSma tejakAyika kI jaghanya avagAhanA usase asaMkhyAta guNI hai, sUkSma apkAyika aparyAptaka kI jaghanya avagAhanA usase asaMkhyAtaguNI hai, ityAdi (sUtra 31-64) / Age isa alpabahutva meM avagAhanA ke guNakAra kA nirdeza karate hue yaha spaSTa kara diyA hai ki eka sUkSma jIva se dUsare sUkSma jIva kA avagAhanA-guNakAra AvalI kA asaMkhyAtavA~ bhAga. sakSma se bAdara jIva kI avagAhanA kA gaNakAra palyApama kA asaMkhyAtavA~ bhAga. bAdara se sUkSma kI avagAhanA kA guNakAra AvalI kA asaMkhyAtavA~ bhAga, aura bAdara se bAdara jIva kI avagAhanA kA guNakAra palyopama kA asaMkhyAtavA~ bhAga hai / Age punaH bAdara se bAdara kA guNakAra jo saMkhyAta samaya kahA gayA hai vaha dvIndriya Adi nivRttyaparyApta aura unhIM paryApta jIvoM ko lakSya karake kahA gayA hai (65-66) / isa prakAra se yaha vedanAkSetra vidhAna anuyogadvAra samApta huA hai / yahA~ saba sUtra 66 haiN| 6. vedanAkAlavidhAna-yahA~ bhI padamImAMsA, svAmitva aura alpabahutva nAma ke ve hI tIna anuyogadvAra haiN| padamImAMsA meM kAla kI apekSA jJAnAvaraNIya Adi vedanAoM sambandhI utkRSTa, anutkRSTa, jaghanya aura ajaghanya padoM kA vicAra kiyA gayA hai (1-5) / svAmitva anuyogadvAra meM svAmitva ke ye do bheda nirdiSTa kiye gaye haiM-jaghanyapadaviSayaka aura utkRSTapadaviSayaka / inameM svAmitva ke anusAra kAla kI apekSA jJAnAvaraNIyavedanA utkRSTa kisake hotI hai, ise spaSTa karate hue kahA gayA hai ki vaha usa anyatara paMcendriya saMjJI mithyAdaSTi ke hotI hai jo saba paryAptiyoM se paryApta ho cukA hai| vaha karmabhUmija, akarmabhUmija athavA karmabhUmi pratibhAga meM utpanna inameM koI bhI ho; saMkhyAtavarSAyuSka athavA asaMkhyAtavarSAyuSka meM koI bhI ho; deva, manuSya, tiryaMca athavA nArakI koI bhI ho; strIvedI, puruSavedI athavA napuMsakavedI koI bhI ho; jalacara, sthalacara athavA nabhacara koI bhI ho; kintu sAkAra upayogavAlA ho, jAgRta ho, zrutopayoga se yukta ho, tathA utkRSTa sthiti ke bandhayogya utkRSTa sthitisaMkleza meM vartamAna athavA kucha madhyama pariNAmavAlA ho (6-8) / isakI vyAkhyA karate hue dhavalAkAra ne yahA~ sUtra meM upayukta 'akarmabhUmija' zabda se bhogabhUmijoM ko na grahaNa kara deva-nArakiyoM ko grahaNa kiyA hai, kyoMki bhogabhUmija usakI utkRSTa sthiti ko nahIM bAMdhate haiN| 1. dhavalA pu0 11, pR0 55 2. yaha avagAhanA alpabahutva isake pUrva jIvasthAna-kSetrAnugama meM dhavalA meM 'vedanAkSetravidhAna' ke nAmanirdezapUrvaka uddhRta kiyA gayA hai / pu04, pR0 64-68; vaha go0 jIvakANDa meM bhI 'jIvasamAsa' adhikAra meM upalabdha hotA hai / gA0 67-101 mUlagranthagata viSaya kA paricaya | 87 Page #142 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 'saMkhyAta varSAyuSka' se ar3hAI dvIpa-samudroM meM utpanna aura karmabhUmi pratibhAga meM utpanna jIva ko grahaNa kiyA hai| 'karmabhUmipratibhAga' se svayaMprabha parvata ke bAhya bhAga meM utpanna jIvoM kA abhiprAya rahA hai| __'asaMkhyAtavarSAyuSka' se eka samaya adhika pUrvakoTi ko lekara Age kI AyuvAle tiryaMca va manuSyoM ko na grahaNa karake deva-nArakiyoM ko grahaNa kiyA hai| __ kAla kI apekSA jJAnAvaraNIyavedanA anutkRSTa uparyukta utkRSTavedanA se bhinna kahI gaI hai (6) Age yaha sUcanA kara dI gaI hai ki jisa prakAra Upara kAla kI apekSA utkRSTa-anutkRSTa jJAnAvaraNIyavedanA kI prarUpaNA kI gaI hai usI prakAra Ayu ko chor3akara zeSa chaha karmoM ke viSaya meM prarUpaNA karanA cAhie (10) / kAla kI apekSA utkRSTa Ayu karmavedanA ke viSaya meM vicAra karate hue Age kahA gayA hai ki vaha usa anyatara manuSya athavA saMjJI paMcendriya tiyaMca ke hotI hai jo saba paryAptiyoM se paryApta ho cukA hai; vaha samyagdRSTi athavA mithyAdRSTi meM koI bhI ho; karmabhUmija athavA karmabhUmi pratibhAga meM utpanna koI bhI ho; kintu saMkhyAtavarSAyuSka honA cAhie; strIveda, puruSaveda athavA napuMsakaveda inameM kisI bhI veda se yukta ho; jalacara ho yA thalacara ho; sAkAra upayoga se yukta, jAgRta va tatprAyogya saMkleza athavA vizuddhi se yukta ho; tathA jo utkRSTa AbAdhA ke sAtha deva athavA nArakI kI Ayu ko bA~dhanevAlA hai| usake AyuvedanA kAla kI apekSA utkRSTa hotI hai (11-12) / __ yahA~ yaha jJAtavya hai ki utkRSTa devAyu ko manuSya hI bA~dhate haiM, para utkRSTa nArakAyu ko manuSya bhI bA~dhate haiM aura saMjJI paMcendriya tiryaMca bhI bA~dhate haiM, isI abhiprAya ko hRdayaMgama karate hue sUtra meM manuSya aura tiryaMca ina donoM zabdoM ko grahaNa kiyA gayA hai / isI prakAra devoM kI utkRSTa Ayu ko samyagdRSTi aura nArakiyoM kI utkRSTa Ayu ko mithyAdRSTi hI bA~dhate haiM; isake jJApanArtha sUtra meM 'samyagdRSTi aura mithyAdRSTi' ina donoM ko grahaNa kiyA gayA hai| devoM kI utkRSTa Ayu pandraha karmabhUmiyoM meM hI bAMdhI jAtI hai, kintu nArakiyoM kI utkRSTa Ayu pandraha karmabhUmiyoM aura karmabhUmi pratibhAgoM meM bhI bA~dhI jAtI hai, isa abhiprAya se sUtra meM karmabhUmija aura karmabhUmi-pratibhAgaja ina donoM kA nirdeza kiyA gayA hai| devanArakiyoM kI utkRSTa Ayu ko asaMkhyAta varSAyuSka tiryaMca aura manuSya nahIM bA~dhate haiM, saMkhyAta varSa kI AyuvAle hI unakI utkRSTa Ayu ko bA~dhate haiN| sUtra meM kAla kI apekSA utkRSTa AyuvedanA meM tInoM vedoM ke sAtha avirodha prakaTa kiyA gayA hai| ise spaSTa karate hue dhavalAkAra ne kahA hai ki 'veda' se yahA~ bhAvaveda ko grahaNa kiyA gayA hai, kyoMki dravya strIveda ke sAtha nArakiyoM kI utkRSTa Ayu kA bandha nahIM hotaa| aisA na mAnane para "A paMcamI tti siMhA itthIo jaMti chaTThipuDhavi ti" isa sUtra (mUlAcAra 12, 113) ke sAtha virodha kA prasaMga anivArya hogaa| isI prakAra devoM kI utkRSTa Ayu bhI dravya strIveda ke sAtha nahIM bA~dhI jAtI, anyathA "NiyamA NiggaligeNa" isa sUtra (mUlAcAra 12134) ke sAtha virodha avazyaMbhAvI hai / yadi kahA jAya ki dravya striyoM ke nirgranthatA sambhava hai to yaha kahanA saMgata nahIM hogA, kyoMki vastra Adi ke parityAga binA unake bhAvanirgranthatA asambhava hai / dravyastrI aura napuMsaka vedavAloM ke vastra kA tyAga nahIM hotA, anyathA chedasUtra ke 88 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #143 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAtha virodha kA prasaMga prApta hotA hai / " devoM va nArakiyoM kI utkRSTa Ayu ko nabhacara nahIM bA~dhate, isa abhiprAya ko vyakta karane ke lie sUtra meM jalacara aura thalacara ina do ko hI grahaNa kiyA gayA hai| kAla kI apekSA isa utkRSTa AyuvedanA se bhinna anutkRSTa Ayu vedanA hai (13) 1 jaghanya pada meM kAla kI apekSA jaghanya jJAnAvaraNIya vedanA ke svAmI kA nirdeza karate hue kahA gayA hai ki vaha anyatara antima samayavartI chadmastha ke hotI hai| isase bhinnakAla kI apekSA ajaghanya jJAnAvaraNIya vedanA hai (15-16) / jisa prakAra kAla kI apekSA jaghanya - ajaghanya jJAnAvaraNIya - vedanA kI prarUpaNA gaI hai usI prakAra kAla kI apekSA jaghanya - ajaghanya darzanAvaraNIya aura antarAya vedanAoM kI bhI prarUpaNA karanA cAhie, kyoMki usase inakI prarUpaNA meM kucha vizeSatA nahIM hai (17) / svAmitva ke anusAra jaghanya pada meM kAla kI apekSA vedanIyavedanA jaghanya kisake hotI hai, ise spaSTa karate hue Age kahA gayA hai ki vaha antima samayavartI bhavyasiddhika ( ayogikevalI ) ke hotI hai| isase bhinna kAla kI apekSA vedanIyavedanA ajaghanya hai ( 18-20 ) / jisa prakAra vedanIyavedanA ke jaghanya - ajaghanya svAmitva kI prarUpaNA kI gaI hai usI prakAra zrAyu, nAma aura gotra karmoM ke bhI jaghanya - ajaghanya svAmitva kI bhI prarUpaNA karanA cAhie (121) / mohanIya vedanA kAla kI apekSA jaghanya antima samayavartI anyatara sakaSAya ( sUkSmasAmparAyika) kSapaka ke hotI hai| isase bhinna kAla kI apekSA ajaghanya mohanIyavedanA hai (22-24) / alpabahutva anuyogadvAra meM ye tIna avAntara anuyogadvAra haiM-- jaghanya padaviSayaka, utkRSTa padaviSayaka aura jaghanya - utkRSTa padaviSayaka / ina tIna ke Azraya se kramazaH kAla kI apekSA una jJAnAvaraNIya Adi karmavedanAoM ke alpabahutva kI prarUpaNA kI gaI hai (25-35) / isa prakAra padamImAMsA, svAmitva aura alpabahutva ina tIna anuyogadvAroM ke samApta ho jAne para yaha vedanAkAlavidhAna anuyogadvAra samApta huA hai / cUlikA 1 uparyukta vedanAkAlavidhAna ke samApta ho jAne para Age usakI cUlikA prApta huI hai| dhavalAkAra ne kAlavidhAna ke dvArA sUcita arthoM ke vivaraNa ko cUlikA kahA hai / jisa artha kI prarUpaNA karane para ziSyoM ko pUrvaprarUpita artha ke viSaya meM nizcaya utpanna hotA hai use cUlikA samajhanA cAhie / yahA~ sarvaprathama sUtra meM kahA gayA hai ki yahA~ jo mUlaprakRtisthitibandha pUrva meM jJAtavya hai usameM ye cAra anuyogadvAra haiM -- sthitibandhasthAna prarUpaNA, niSeka prarUpaNA, AbAdhAkANDaka prarUpaNA aura alpabahutva ( 36 ) / sthitibandhasthAnaprarUpaNA meM jIvasamAsoM ke Azraya se sthitibandhasthAnoM kI prarUpaNA kI 1. dhavalA pu0 11, pR0 114-15 mUlagranthagata viSaya kA paricaya / 8 Page #144 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gaI hai / yathA sUkSma ekendriya aparyApta ke sthitibandhasthAna sabase stoka haiM, bAdara ekendriya aparyApta ke sthitibandhasthAna unase saMkhyAtaguNe haiM, sUkSma ekendriya paryApta ke sthitibandhasthAna unase saMkhyAtaguNe ityAdi (37-50) / dhavalAkAra ne isa avvogADha alpabahutvadaNDaka ko dezAmarzaka batalAkara yahA~ usake antargata svasthAna avvogADha alpabahutva, parasthAna avvogADha alpabahutva, svasthAna mUlaprakRti alpabahutva aura parasthAna mUlaprakRti alpabahutva Adi vividha alpabahutvoM kI prarUpaNA kI hai|' isI prasaMga meM Age sUtrakAra dvArA saMkleza-zuddhisthAnoM (51-64) aura sthitibandha (65-100) ke alpabahutva kI prarUpaNA kI gaI hai| niSekaprarUpaNA anuyogadvAra meM anantaropanidhA aura paramparopanidhA ina do anuyogadvAroM kA nirdeza karate hue prathamataH anantaropanidhA ke anusAra paMcendriya saMjJI mithyAdRSTi Adi ke dvArA jJAnAvaraNIya Adi karmoM ke prathama-dvitIyAdi samayoM meM niSikta pradezAgra sambandhI pramANa ko prakaTa kiyA gayA hai (101-10) / paramparopanidhA ke anusAra paMcendriya saMjJI-asaMjJI Adi jIvoM ke dvArA prathama samaya meM niSikta AThoM karmoM kA pradezAgra kitanA adhvAna jAkara uttarottara dugunA-dugunA hIna huA hai, ityAdi kA vivecana kiyA gayA hai (111-20) / AbAdhAkANDakaprarUpaNA se yaha abhiprAya prakaTa kiyA gayA hai ki paMcendriya saMjIasaMjJI va caturindriya Adi jIvoM ke dvArA Ayu ko chor3akara zeSa sAta karmoM kI jo utkRSTa AbAdhA ke antima samaya meM utkRSTa sthiti bA~dhI jAtI hai usameM krama se eka-eka samaya ke hIna hone para palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga nIce jAkara eka AbAdhAkANDaka kiyA jAtA hai| yaha krama jaghanya sthiti taka calatA hai (121-22) / ___Ayukarma kI amuka sthiti amuka aAbAdhA meM hI baMdhatI hai, aisA kucha niyama na hone se use yahA~ chor3a diyA gayA hai| ___ alpabahutva-yahAM paMcendriya saMjJI va asaMjJI Adi jIvoM kI sAta karmoM sambandhI AbAdhA, AbAdhAsthAna, AbAdhAkANDaka, nAnApradezaguNahAnisthAnAntara, eka pradezaguNahAnisthAnAntara, sthitibandha aura sthitibandhasthAna inameM hInAdhikatA ko prakaTa kiyA gayA hai (123-64) / yahA~ dhavalA meM isa alpabahutva se sUcita anya kitane hI alpabahutvoM kI prarUpaNA vistAra se kI gaI hai| ___isa prakAra isa alpabahutva anuyogadvAra ke samApta ho jAne para yaha cUlikA samApta cUlikA 2 yaha prastuta kAlavidhAna kI dUsarI cUlikA hai| isameM ye tIna anuyogadvAra haiM----jIva 1. dhavalA pu0 11, pR0 147-205 2. vahI, pu0 11, pR0 276-308 90 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #145 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samudAhAra, prakRtisamudAhAra aura sthitismudaahaar| jIvasamudAhAra meM sAtA vA asAtAvedanIya kI eka-eka sthiti meM itane-itane jIva haiM, ityAdi kA vicAra kiyA gayA hai / yathA-- jJAnAvaraNIya ke bandhaka jIva do prakAra ke haiM-sAtabandhaka aura asAtabandhaka / inameM mAtabandhaka jIva tIna prakAra ke haiM-catuHsthAnabandhaka, tristhAnabandhaka aura dvisthAnabandhaka / asAtabandhaka jIva bhI tIna prakAra ke haiM--dvisthAnabandhaka, tristhAnabandhaka aura catu:sthAnabandhaka / sAtA ke catuHsthAnabandhaka jIva se vizuddha, tristhAnabandhaka saMkliSTatara aura dvisthAnabandhaka unase saMkliSTatara hote haiN| asAtA ke dvisthAnabandhaka jIva sabase vizuddha, tristhAnabandhaka saMkliSTatara aura catuHsthAnabandhaka unase saMkliSTatara hote haiM (165-74) / sAtAvedanIya kA anubhAga cAra prakAra kA hai--gur3a, khAMDa, zakkara aura amRta / inameM cAroM ke bandhaka catuHsthAnabandhaka, amRta ko chor3a zeSa tIna bandhaka tristhAnabandhaka aura amRta va zakkara ko chor3a zeSa do ke bandhaka dvisthAnabandhaka kahalAte haiN| ___'sarvavizuddha' kA artha hai sAtA ke dvisthAnabandhaka aura tristhAnabandhakoM se vizuddha / yahA~ vizuddhatA se atizaya tIvrakaSAya kA abhAva athavA mandakaSAya abhipreta hai| athavA jaghanya sthitibandha ke kAraNabhUta pariNAma ko vizuddhi samajhanA caahie| __ asAtAvedanIyakA anubhAga bhI cAra prakAra kA hai-nIma, kAMjIra, viSa aura hAlAhala / inameM cAroM ke bandhaka jIva asAtA ke catuHsthAnabandhaka, hAlAhala ko chor3a tristhAnabandhaka aura hAlAhala va viSa ko chor3a dvisthAnabandhaka kahalAte haiN| Age sAtA-asAtA ke catuHsthAnabandhaka Adi jIva jJAnAvaraNIya kI jaghanya Adi kisa prakAra kI sthiti ko bA~dhate haiM, ityAdi kA vicAra kiyA gayA hai (175-238) / prakRtisamudAhAra meM do anuyogadvAra haiM-pramANAnugama aura alpabahutva / inameM se pramANAnugama meM jJAnAvaraNIya Adi karmoM ke sthitibandhAdhyavasAnoM kA pramANa prakaTa kiyA gayA hai (236-41) / ___ alpabahutva meM una sthitibandhAdhyavasAnasthAnoM kI hInAdhikatA ko dikhalAyA gayA hai (242-45) / ___ sthitisamudAhAra meM ye tIna anuyogadvAra haiM-pragaNanA, anukRSTi aura tIvra-mandatA / inameM se pragaNanA meM isa sthiti ke bandha ke kAraNabhUta itane-itane sthitibandhAdhyavasAnasthAna hote haiM, ise spaSTa kiyA gayA hai (246-68) / anukRSTi meM una sthitibandhAdhyavasAnasthAnoM kI samAnatA va asamAnatA ko vyakta kiyA gayA hai (266-71) / tIvra-mandatA ke Azraya se jJAnAvaraNIya Adi ke jaghanya aAdi sthiti sambandhI sthitibandhAdhyavasAnasthAna ke anubhAga kI tIvratA va andatA kA vicAra kiyA gayA hai (272-76) / ___isa sthitisamudAhAra ke samApta hone para prastuta vedanAkAlavidhAna anuyogadvAra kI dUsarI cUlikA samApta hotI hai / isa prakAra yahA~ vedanAkAlavidhAna samApta huA hai| vedanAkSetravidhAna aura vedanAkAlavidhAna ye do (5,6) anuyogadvAra 11vIM jilda meM prakAzita hue haiN| mUlagranyagata viSaya kA paricaya | 61 Page #146 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 7. ghedanAbhAvavidhAna-isameM bhI ve hI tIna anuyogadvAra haiM--padamImAMsA, svAmitva aura alpbhutv| padamImAMsA meM bhAva kI apekSA jJAnAvaraNIya Adi vedanAe~ kyA utkRSTa haiM, kyA anutkRSTa haiM, kyA jaghanya haiM, aura kyA ajaghanya haiM, ina padoM kA vicAra kiyA gayA hai (1-5) / svAmitva meM unhIM jJAnAvaraNIya Adi karmoM kI bhAvavedanAviSayaka uparyukta utkRSTaanukaSTa Adi padoM ke svAmiyoM kI prarUpaNA kI gaI hai / yathA svAmitva do prakAra kA hai-utkRSTa padaviSayaka aura jaghanya padaviSayaka / inameM utkRSTa pada ke anusAra jJAnAvaraNIyavedanA bhAva kI apekSA utkRSTa kisake hotI hai, isakA vicAra karate hue kahA gayA hai ki niyama se anyatara paMcendriya, saMjJI, mithyAdRSTi, sabhI paryAptiyoM se paryApta, jAgRta aura utkRSTa saMkleza se sahita aise jIva ke dvArA bA~dhe gaye utkRSTa anubhAga kA jisake sattva hotA hai usake bhAva kI apekSA vaha jJAnAvaraNIyavedanA utkRSTa hotI hai| vaha ekendriya, dvIndriya, trIndriya, caturindriya aura paMcendriya inameM koI bhI ho sakatA hai; vaha saMjJI bhI ho sakatA hai aura asaMjJI bhI; athavA bAdara bhI ho sakatA hai aura sUkSma bhI; paryApta bhI ho sakatA hai va aparyApta bhI ho sakatA hai| isI prakAra vaha cAroM gatiyoM meM se kisI bhI gati meM vartamAna ho sakatA hai-ina avasthAoM meM usake lie koI vizeSa niyama nahIM hai| isa se bhinna bhAva kI apekSA jJAnavaraNIyavedanA anutkRSTa hotI hai (6-10) / Age darzanAvaraNIya, mohanIya aura antarAyavedanAoM ke viSaya meM yaha spaSTa kara diyA gayA hai ki jisa prakAra jJAnAvaraNIya ke utkRSTa-anutkRSTa anubhAga kI prarUpaNA kI gaI hai usI prakAra ina tIna ghAtiyA karmoM ke bhI utkRSTa-anutkRSTa anubhAga kI prarUpaNA karanA cAhie-usase inameM koI vizeSatA nahIM haiM (11) / / vedanIyavedanA bhAva kI apekSA utkRSTa kisake hotI hai, isakA vicAra karate hue Age kahA gayA hai ki jisa anyatara sUkSmasAmparAyikazuddhisaMyata kSapaka ne antima samaya meM usake utkRSTa anubhAga ko bA~dhA hai usake bhAva kI apekSA vedanIyavedanA utkRSTa hotI hai, sAtha hI jisake usakA utkRSTa sattva hai| vaha usakA-usakA sattva kSINakaSAya-vItarAga-chadmastha va sayogikevalI ke hotA hai| ataH unake bhI bhAva kI apekSA utkRSTa vedanIyavedanA hotI hai / isase bhinna bhAva kI apekSA vedanIyavedanA anutkRSTa hotI hai (12-15) / / ____ abhiprAya yaha hai ki sAtAvedanIya ke utkRSTa anubhAga ko bA~dhakara kSINakaSAya, sayogI aura ayogI guNasthAnoM ko prApta hue jIva ke ina guNasthAnoM meM bhI vedanIya kA utkRSTa anubhAga hotA hai / sUtra meM yadyapi 'ayogI' zabda nahIM hai, phira bhI dhavalAkAra ke abhiprAyAnusAra sUtra meM upayukta do 'vA' zabdoM meM se dUsare 'vA' zabda se usakI sUcanA kI gaI hai| bhAva kI apekSA utkRSTa-anutkRSTa nAma aura gotra vedanAoM kI prarUpaNA uparyukta vedanIyavedanA ke samAna hai (16) / _Age bhAva kI apekSA utkRSTa AyuvedanA ke svAmI kI prarUpaNA karate hue kahA gayA hai ki sAkAra upayoga se yukta, jAgRta aura tatprAyogya vizuddhi se sahita anyatara apramattasaMyata ke dvArA bA~dhe gae usake utkRSTa anubhAga kA sattva jisake hotA hai usake bhAva kI apekSA utkRSTa aAyuvedanA hotI hai| usakA sattva saMyata athavA anuttara vimAnavAsI deva ke hotA hai, ataeva usake vaha bhAva kI apekSA utkRSTa AyuvedanA jAnanA cAhie / sAtha hI jisa 62 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #147 -------------------------------------------------------------------------- ________________ apramattasaMyata ne usake utkRSTa anunAga ko bA~dhA hai vaha bhI Ayu kI utkRSTa bhAvavedanA kA svAmI hotA hai| isase bhinna usakI anutkRSTa vedanA hotI hai (17-20) / bhAva kI apekSA jJAnAvaraNIya kI jaghanya vedanA antima samayavartI chadmastha kSapaka ke hotI hai / isase bhinna usakI jaghanya bhAvavedanA nirdiSTa kI gaI hai / darzanAvaraNIya aura antarAya ina do karmoM kI bhI bhAva kI apekSA jaghanya-ajaghanya vedanAoM kI prarUpaNA jJAnAvaraNIya ke hI samAna hai (21-24) / isI prakAra se Age vedanIya Adi zeSa karmoM kI bhAva kI apekSA jaghanya-ajaghanya vedanAoM kI prarUpaNA kI gaI hai (25-36) / isa prakAra svAmitva anuyogadvAra samApta huA hai| alpabahutva anuyogadvAra meM jaghanya padaviSayaka, utkRSTa padaviSayaka aura jaghanya-utkRSTa padaviSayaka ina tIna anuyogadvAroM ke Azraya se bhAvavedanA sambandhI alpabahutva kI prarUpaNA karate hue prathamataH jJAnAvaraNIya Adi mUla prakRtiyoM kI bhAvavedanA ke alpabahutva kI prarUpaNA kI gaI hai| yathA__ mohanIyavedanA bhAva kI apekSA jaghanya sabase stoka hai, antarAyavedanA bhAva se jaghanya usase anantaguNI hai , jJAnAvaraNIya aura darzanAvaraNIya vedanAe~ bhAva kI apekSA jaghanya paraspara samAna hotI huI antarAyavedanA se anantaguNI haiM, AyuvedanA bhAva se jaghanya anantaguNI hai, ityAdi (40-64) / Age yahA~ tIna gAthAsUtroM ke dvArA uttara prakRtiyoM ke Azraya se utkRSTa anubhAgaviSayaka alpabahutva kI prarUpaNA saMkSepa meM kI gaI hai| isake anantara 'yahA~ causaTha padavAlA utkRSTa mahAdaNDaka kiyA jAtA hai' isa sUcanA ke sAtha Age una tIna gAthAoM dvArA saMkSepa meM nirdiSTa usI alpabahutva kA spaSTIkaraNa gadyAtmaka sUtroM dvArA punaH vistAra se kiyA gayA hai / yathA__ lobhasaMjvalana sabase manda anubhAgavAlA hai| mAyAsaMjvalana usase anantaguNA hai| mAnasaMjvalana usase anantaguNA hai| krodhasaMjvalana usase anantaguNA hai| manaHparyayajJAnAvaraNIya aura dAnAnta rAya ye donoM paraspara tulya hokara usa krodhasaMjvalana se anantaguNe haiM, ityAdi / ___ ina gadyAtmaka sUtroM ko dhavalAkAra ne una gAthAsUtroM ke gUr3ha artha ko spaSTa karanevAle cUrNisUtra kahA hai / Age anya tIna gAthAsUtroM dvArA uttaraprakRtiyoM ke Azraya se jaghanya anubhAgaviSayaka alpabahutva kI prarUpaNA kI gaI hai| ThIka isake pazcAt 'yahA~ cauMsaTha padavAlA jaghanya mahAdaNDaka kiyA jAtA hai' isa sUcanA ke sAtha Age una gAthAsUtroM dvArA nirdiSTa usI saMkSipta alpabahutva kA spaSTIkaraNa punaH 1. dhavalA pu0 12, 1040-44 2. vahI, pR0 44-56, sUtra 65-117 3. vahI, pu0 12, pR0 41,42-43 va 43 4. vahI, pu0 12, pR0 62-64 mUlagranthagata viSaya kA paricaya | 63 Page #148 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gadyAtmaka sUtroM meM kiyA gayA hai|' jaise ukta tIna gAthAoM meM se prathama gAthA ke prArambha meM yaha kahA gayA hai--- saMja-maNadANamohIlAbhaM / isameM 'saMja' se cAra saMjvalana, 'maNa' se mana:paryayajJAnAvaraNIya, 'dANa' se dAnAntarAya aura 'ohI' se avadhijJAnAvaraNa va avadhidarzanAvaraNa abhipreta rahe haiM / tadanusAra gadyasUtroM meM use isa prakAra spaSTa kiyA gayA hai-- saMjvalanalobha sabase manda anubhAgavAlA hai, saMjvalanamAyA usase anantaguNI hai, saMjvalanamAna usase anantaguNA hai, saMjvalanakrodha usase anantaguNA hai, mana:paryayajJAnAvaraNa aura dAnAntarAya ye donoM paraspara tulya hokara usase anantaguNe haiM, avadhijJAnAvaraNIya, avadhidarzanAvaraNIya aura lAbhAntarAya tInoM paraspara tulya hokara unase anantaguNe haiM (sUtra 119-24), ityAdi / isa prakAra padamImAMsA, svAmitva aura alpabahutva ina tIna anuyogadvAroM ke samApta hone para Age prastuta vedanAbhAvavidhAna se sambandhita tIna cUlikAe~ haiM / cUlikA 1 " yahA~ sarvaprathama 'sammattappattI vi ya' ityAdi do gAthAe~ prApta hotI haiN| ina gAthAoM dvArA samyaktva kI utpatti, dezavirati saMyata, anantAnubandhI kA visaMyojana, darzanamoha kA kSapaka, kaSAya kA upazAmaka, upazAntakaSAya, kSapaka, kSINamoha aura jina adhaHpravRttakevalI va yoganirodha ke ina sthAnoM meM niyama se uttarottara honevAlI asaMkhyAtaguNI nirjarA aura viparIta krama se usa nirjarA ke saMkhyAtaguNe kAla kI prarUpaNA kI gaI hai / Age ina donoM gAthAoM ke abhiprAya ko gadyasUtroM meM svayaM granthakAra dvArA isa prakAra abhivyakta kiyA gayA hai darzanamoha ke upazAmaka kI guNazreNinirjarA kA guNakAra sabase stoka hai / usase saMyatAsaMyata kI guNazreNinirjarA kA guNakAra asaMkhyAtaguNA hai| usase adhaHpravRttasaMyata kI guNazreNinirjarA kA guNakAra asaMkhyAtaguNA hai| usase anantAnubandhI ke visaMyojaka kI guNazreNinirjarA kA guNakAra asaMkhyAtaguNA hai, ityAdi (sUtra 175-85) / isa guNazreNinirjarA kA viparIta kAlakrama yoganirodhakevalI kI guNazreNi kA kAla sabase stoka hai / adhaHpravRtta kevalI kI guNazreNi kA kAla usase saMkhyAtaguNA hai / kSINakaSAya- vItarAgachadmastha kI guNazreNi kA kAla usase saMkhyAtaguNA hai, ityAdi (sUtra 186 - 66) / cUlikA 2 pUrva meM vedanAdravyavidhAna, vedanAkSetra vidhAna aura vedanAkAlavidhAna ina tIna anuyogadvAroM meM ajaghanya aura anutkRSTa anubhAgabandhasthAnoM kI sUcanA mAtra kI gaI hai, unakI prarUpaNA vahA~ nahIM kI gaI hai| aba isa dUsarI cUlikA meM zravibhAgapraticchedaprarUpaNA, sthAnaprarUpaNA, antaraprarUpaNA, kANDakaprarUpaNA, proja-yugmaprarUpaNA, SaTsthAnaprarUpaNA, adhastanasthAnaprarUpaNA, samayaprarUpaNA, 1. dhavalA sUtra, 118-74, pR0 65-75 2. vahI, pu0 12, pR0 78 64 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #149 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vRddhiprarUpaNA, yavamadhyaprarUpaNA, paryavasAnaprarUpaNA aura alpabahutva ina bAraha anuyogadvAroM ke Azraya se unhIM anubhAgabandhAdhyavasAnasthAnoM (anubhAgabandhasthAnoM) kI prarUpaNA kI gaI hai| dhavalAkAra ne 'anubhAgabandhAdhyavasAnasthAna' se 'anubhAgabandhasthAna' kA abhiprAya vyakta kiyA hai (sUtra 167) / yaha dUsarI cUlikA 167 veM sUtra se prArambha hokara 267veM sUtrapara samApta huI hai| cUlikA 3 __ prastuta bhAvavidhAna se sambaddha isa tIsarI cUlikA meM jIvasamudAhAra ke antargata ye ATha anuyogadvAra nirdiSTa kie gae haiM-ekasthAnajIvapramANAnugama, nirantarasthAnajIvapramANAnugama, sAntarasthAnajIvapramANAnugama, nAnAjIvakAlapramANAnugama, vRddhiprarUpaNA, yavamadhyaprarUpaNA, sparzanaprarUpaNA aura alpabahutva / 1. ekasthAnajIvapramANAnugama meM eka-eka anubhAgabandhasthAna meM jaghanya se itane aura utkarSa se itane jIva hote haiM, ise spaSTa kiyA gayA hai (266) / 2. nirantarasthAnajIvapramANAnugama ke Azraya se nirantara jIvoM se sahagata anubhAga-sthAna itana aura utkarSa se itane hote haiM, yaha spaSTa kiyA gayA hai (270) / 3. nirantara jIvoM se virahita ve sthAna jaghanya se itane aura utkarSa se itane hote haiM, ise sAntarasthAnajIvapramANAnugama meM spaSTa kiyA gayA hai (271) / 4. nAnAjIvakAlapramANAnugama meM eka-eka sthAna meM jaghanya se itane aura utkarSa se itane jIva hote haiM, ise spaSTa kiyA gayA hai (272-74) / ropanidhA aura paramparopanidhA ke Azraya se jI prakaTa kiyA gayA hai (275-86) / 6. krama se bar3hate hue jIvoM ke sthAnoM ke asaMkhyAtaveM bhAga meM yavamadhya hotA hai| usase Upara ke saba sthAna jIvoM se vizeSa hIna hote gaye haiN| isakA spaSTIkaraNa yavamadhyaprarUpaNA meM kiyA gayA hai (260-62) / 7. sparzana anuyogadvAra meM atIta kAla meM eka jIva ke dvArA eka anubhAga-sthAna itane kAla sparza kiyA gayA hai, isakA vicAra kiyA gayA hai (263.303) / 8. alpabahutva anuyogadvAra meM pUrvokta tInoM anubhAga sthAnoM ke alpabahutva kA vivecana kiyA gayA hai (304-14) / isa prakAra yaha tIsarI bhAvavidhAna-cUlikA 268 veM sUtra se prArambha hokara 314 veM sUtra para samApta huI hai| ina tInoM cUlikAoM ke samApta ho jAne para prastuta vedanAbhAvavidhAna anuyogadvAra samApta huA hai| 8. vedanApratyayavidhAna-isa anuyogadvAra meM jJAnAvaraNIya Adi ATha karmavedanAoM ke pratyayoM (kAraNoM) kA vicAra kiyA gayA hai / yathA naigama, vyavahAra aura saMgraha ina tIna nayoM kI apekSA jJAnAvaraNIya Adi ATha karmavedanAoM meM pratyeka ke ye pratyaya nirdiSTa kiye gaye haiM-prANAtipAta, mRSAvAda, adattAdAna, ma Ar 1. pu0 12, pR0 87-240 mUlagatagrantha viSaya kA paricaya | 65 Page #150 -------------------------------------------------------------------------- ________________ maithuna, parigraha va rAtri bhojana; isI prakAra krodha, mAna, mAyA, lobha, rAga, dveSa, moha, prema nidAna, abhyAkhyAna, kalaha, paizUnya, rati, arati, upadhi, nikRti, mAna, mAya (meSa), moSa, (steya), mithyAjJAna, mithyAdarzana aura prayoga (suutr1-11)| tattvArthasUtra (8-1) meM mithyAdarzana, avirati, pramAda, kaSAya aura yoga inako bandha kA kAraNa kahA gayA hai| dhavalAkAra ne uparyukta vedanApratyayavidhAna meM nirdiSTa una saba pratyayoM ko inhIM mithyAdarzana Adi ke antargata kiyA hai| unhoMne uparyukta pratyayoM meM prANAtipAta mRSAvAda, adattAdAna, maithuna, parigraha aura rAtri bhojana ina prArambha ke chaha pratyayoM ko asaMyama pratyaya kahA hai| krodha, mAna, mAyA, lobha, rAga, dveSa, moha, prema, nidAna, abhyAkhyAna, kalaha, paizUnya, rati, arati, upadhi, nikRti, mAna (prastha Adi), mAya (meya-gehU~ Adi), aura moSa (steya), ina sabako dhavalA meM kaSAya pratyaya kahA gayA hai / inake atirikta vahA~ mithyAjJAna aura mithyAdarzana ko mithyAtva pratyaya tathA prayoga ko yoga pratyaya nirdiSTa kiyA gayA hai| pramAda ke viSaya meM dhavalA meM vahA~ yaha zaMkA uThAyI gaI hai ki ina pratyayoM meM yahA~ pramAda pratyaya kA nirdeza kyoM nahIM kiyA gyaa| isake samAdhAna meM dhavalAkAra ne kahA hai ki ina pratyayoM ke bAhara pramAda pratyaya nahIM pAyA jAtA-use inhIM pratyayoM ke antargata samajhanA caahie| Age RjusUtra naya kI apekSA jJAnAvaraNIya Adi vedanAoM ke pratyaya kI prarUpaNA karate hue yaha spaSTa kiyA gayA hai ki isa naya kI apekSA prakRti aura pradeza piNDa svarUpa vaha karmavedanA yoga pratyaya se tathA sthiti aura anubhAga starUpa vaha vedanA kaSAya pratyaya se hotI hai (12-14) / anta meM zabdanaya kI apekSA ukta karmavedanAoM ke pratyaya ko prakaTa karate hue use 'avaktavya' kahA gayA hai (15-16) / dhavalAkAra ne isakA kAraNa zabdanaya kI dRSTi meM samAsa kA abhAva batalAyA hai| udAharaNa ke rUpa meM vahA~ yaha kahA gayA hai ki 'yogapratyaya' meM 'yoga' zabda yogarUpa artha ko tathA 'pratyaya' zabda pratyayarUpa artha ko kahatA hai, isa prakAra samAsa ke abhAva meM do padoM ke dvArA eka artha kI prarUpaNA nahIM kI jAtI hai / ataeva tInoM zabdanayoM kI apekSA vedanA kA pratyaya avaktavya hai| isa prakAra yaha vedanA pratyaya vidhAna anuyogadvAra 16 sUtroM meM samApta huA hai / 6. vedanA-svAmitva-vidhAna--isa anuyogadvAra meM jJAnAvaraNIya Adi karmavedanAoM ke svAmI ke viSaya meM vicAra kiyA gayA hai| yathA sarvaprathama yahA~ vedanAsvAmitvavidhAna adhikAra kA smaraNa karAte hue kahA gayA hai ki 1. evamasaMyamapratyayo paruvido |-dhvlaa pu0 12, pR0 283 2. krodha-mANa-mAyA-lobha-rAga-dosa-moha-pemma-NidANa-abbhakkhANa-kalaha-pesuNa-radi-aradi uvahi-mANa-mAya-mosehi kasAyapaccao pruuvido| micchaNANa-micchadaMsaNehi micchatta paccao nnihittttho| paoeNa jogapaccao pruuvido| pamAdapaccao ettha kiNNa vutto? Na, edehito bajjhapamAdANuvasaMbhAdo |-dhvlaa pu0 12, pR0 286 66 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #151 -------------------------------------------------------------------------- ________________ maigama aura vyavahAra ina do nayoM kI apekSA jJAnAvaraNIya Adi AThoM karmavedanAe~ kaMthacit eka jIva ke, kathaMcit no-jIva ke, kathaMcit aneka jIvoM ke, kathaMcit aneka no-jIvoM ke, kathaMcit eka jIva va eka no-jIva ke, kathaMcit eka jIva va aneka no-jIvoM ke, kathaMcit aneka jIva va eka no-jIva ke, aura kathaMcit aneka jIvoM va aneka no-jIvoM ke hotI haiM (9-10) / vaha vedanA saMgrahanaya kI apekSA jIva ke athavA jIvoM ke hotI hai (11-13) / zabda aura RjusUtra ina do nayoM kI apekSA vaha karmavedanA jIva ke hotI hai (14-15) / kAraNa yaha ki ina donoM nayoM kI dRSTi meM bahutva sambhava nahIM hai| isa prakAra yaha anayogadvAra 15 satroM meM samApta huA hai| 10. vedanAvedanAvidhAna-'vedanAvedanAvidhAna' meM prathama 'vedanA' zabda kA artha 'vedyate vaidiSyate iti vedanA' isa nirukti ke anusAra vaha ATha prakAra kA karmapudgalaskandha hai, jisakA vartamAna meM vedana kiyA jAtA hai va bhaviSya meM vedana kiyA jaaegaa| dUsare 'vedanA'. zabda kA artha anubhavana hai / 'vidhAna' zabda kA artha prarUpaNA hai / isa prakAra isa anuyogadvAra meM badhyamAna, udIrNa aura upazAnta karmavedanAoM kI prarUpaNA naigamAdi nayoM ke Azraya se kI gaI hai| yathA yahA~ prathama sUtra meM prastuta anuyogadvAra kA smaraNa karAte hue Age kahA gayA hai ki badhyamAna, udIrNa aura upazAnta-isa tIna prakAra ke karma kA nAma naigama naya kI apekSA prakRti hai, aisA mAnakara yahAM usa sabakI prarupaNA kI jA rahI hai (1-2) / ___abhiprAya yaha hai ki naigamanaya badhyamAna, udIrNa aura upazAnta ina tInoM karmoM ke 'vedanA' nAma ko svIkAra karatA hai / tadanusAra Age yahA~ usa naMgama naya kI apekSA jJAnAvaraNIya vedanA ke Azraya se ina badhyamAnAdi tInoM kI prarupaNA eka-eka rUpa meM aura dvisaMyogI-trisaMyogI bhaMgoM ke rUpa meM bhI kI gaI hai| jJAnAvaraNIya vedanA kathaMcit badhyamAna vedanA hai / kathaMcit udIrNa vedanA hai| kathaMcit upazAnta vedanA hai / kathaMcit badhyamAna va udIrNa vedanA (dvisaMyogI bhaMga) hai (3-6) / __ isI prakAra se Age ekavacana, dvivacana aura bahuvacana ke saMyoga se dvisaMyogI va trisaMyogI bhaMgoM ke rUpa meM usa jJAnAvaraNIya vedanA kI prarUpaNA kI gaI hai (10-28) / Age yaha sUcanA kara dI gaI hai ki jisa prakAra naigamanaya ke abhiprAyAnusAra jJAnAvaraNIya ke vedanAvedanavidhAna kI prarUpaNA kI gaI hai usI prakAra darzanAvaraNIya Adi anya sAtoM karmoM ke vedanAvedanavidhAna kI prarUpaNA isa nayake Azraya se karanA cAhie, usameM kucha vizeSatA nahIM hai (26) / ___ vyavahAra nayake Azraya se jJAnAvaraNIya va usI ke samAna anya sAtoM karmoM kI vedanA kathaMcit badhyamAna vedanA, kathaMcit udIrNa vedanA va kathaMcit upazAnta vedanA hai| kathaMcit udIrNa vedanAe~ va upazAnta vedanAe~ haiM / isI prakAra Age bhI isa naya kI apekSA usa vedanA kI prarUpaNA kI gaI hai (30-47) / yahA~ sUtra (33) meM badhyamAna vedanA kA bahuvacana ke rUpa meM ullekha nahIM kiyA gayA hai| usake spaSTIkaraNa meM dhavalAkAra ne kahA hai ki vyavahAra naya kI dRSTi meM badhyamAna vedanA kA bahutva sambhava nahIM hai / kAraNa yaha hai ki bandhaka jIvoM ke bahuta hone se to badhyamAna vedanA kA bahutva sambhava nahIM hai, kyoMki jIvoM ke bheda se badhyamAna vedanA meM bheda kA vyavahAra nahIM hotaa| mUlapranthagata viSaya kA paricaya | 17 Page #152 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prakRti ke bheda se usakA bheda sambhava nahIM hai, kyoMki eka jJAnAvaraNIya prakRti meM bheda kA vyavahAra nahIM dekhA jaataa| samayabheda se bhI usakA bheda sambhava nahIM hai, kyoMki badhyamAna vedanA vartamAna kAla ko viSaya karatI hai, ataH usameM kAla kA bahutva nahIM ho sktaa| isI paddhati se Age yathAsambhava saMgrahanaya kI apekSA prakRta karmavedanA kI prarUpaNA kI gaI (47-55) hai| __ RjusUtra naya kI apekSA udIrNa-jisakA vipAka phala ko prApta hai-hI vedanA hai| yahI abhiprAya anya darzanAvaraNIya Adi sAta karmoM ke viSaya meM samajhanA cAhie (56-57) / isake spaSTIkaraNa meM dhavalAkAra ne kahA hai ki jo karmaskandha jisa samaya meM ajJAna ko utpanna karatA hai usI samaya meM vaha jJAnAvaraNIya vedanA rUpa hotA hai, Age ke samaya meM vaha usa rUpa nahIM hotA; kyoMki usa samaya usakI karmaparyAya naSTa ho jAtI hai| pUrva samaya meM bhI vaha ukta vedanA svarUpa nahIM ho sakatA, kyoMki usa samaya vaha ajJAna ke utpanna karane meM samartha nahIM rhtaa| isalie isa nayakI dRSTi meM eka udIrNa vedanA hI vedanA ho sakatI hai| zanda nayakI apekSA use avaktavya kahA gayA hai, kyoMki usakA viSaya dravya nahIM hai (58) / isa prakAra yaha vedanAvedanAvidhAna 58 sUtroM meM samApta huA hai| 11. vedanAgatividhAna-vedanA kA artha karmaskandha aura gati kA artha gamana yA saMcAra hai| tadanusAra abhiprAya yaha huA ki rAga-dveSAdi ke vaza jIvapradezoM kA saMcAra hone para unase sambaddha karmaskandhoM kA bhI unake sAtha saMcAra hotA hai| prastuta anuyogadvAra meM nayavivakSA ke anusAra jJAnAvaraNIyAdi rUpa karmaskandhoM kI usI gati kA vicAra kiyA gayA hai| yathA-naigama, vyavahAra aura saMgraha ina tIna nayoM kI apekSA jJAnAvaraNIya vedanA kathaMcit asthita (saMcArita) hai| kathaMcit vaha sthita-asthita hai (1-3) / isakA abhiprAya yaha hai ki vyAdhivedanAdi ke abhAva meM jina jIva pradezoM kA saMcAra nahIM hotA unameM samaveta karmaskandhoM kA bhI saMcAra nahIM hotA tathA unhIM jIvapradezoM meM kucha kA saMcAra hone para unameM sthita karmaskandhoM kA bhI saMcAra hotA hai / isI apekSA se usa jJAnAvaraNIya vedanA ko kathaMcit sthita-asthita kahA gayA hai| Age yaha sUcanA kara dI gaI hai ki jisa jJAnAvaraNIya kI do prakAra gatividhAna kI prarUpaNA kI gaI hai usI prakAra darzanAvaraNIya, mohanIya aura antarAya ina tIna karmoM ke gatividhAna kI prarUpaNA karanA cAhie (4) / vedanIyavedanA kathaMcita-ayogikakevalI kI apekSA-sthita, kathaMcit asthita aura kathaMcit sthita-asthita hai| isI prakAra Ayu, nAma aura gotra karmoM ke gatividhAna kI prarUpaNA jAnanA cAhie (5-8) / RjusUtra naya kI apekSA jJAnAvaraNIya vedanA kathaMcit sthita aura kathaMcit asthita hai / isa naya kI apekSA anya sAta karmoM ke bhI gatividhAna kI prarUpaNA isI prakAra karanA cAhie (8-11) / zabdanaya kI apekSA vaha avaktavya kahI gaI hai (12) / isa prakAra yaha vedanAgatividhAna anuyogadvAra 12 sUtroM meM samApta huA hai| 12. vedanA-anantara-vidhAna--pUrva vedanA-vedanA-vidhAna anuyogadvAra meM badhyamAna, udIrNa aura upazAnta ina tInoM avasthAoM ko vedanA kahA jA cukA hai| unameM badhyamAna karma baMdhane 68 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #153 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ke samaya meM hI vipAka ko prApta hokara phala detA hai athavA dvitIya Adi samayoM meM vaha phala detA hai, isakA spaSTIkaraNa isa vedanA-anantara-vidhAna meM kiyA gayA hai| bandha anantara-bandha aura paramparA-bandha ke bheda se do prakAra kA hai| inameM kArmaNa vargaNAsvarUpa se sthita pudgala skandhoM kA mithyAtva Adi ke dvArA karmasvarUpa se pariNata hone ke prathama samaya meM jo bandha hotA hai vaha anantara-bandha kahalAtA hai| bandha ke dvitIya samaya se lekara karmapudgala-skandhoM aura jIvapradezoM kA jo bandha hotA hai use paramparA-bandha kahA jAtA hai / isa prakAra uttarottara samayoM meM hone vAle bandha kI nirantaratA ko paramparA-bandha samajhanA caahie| isakA vivecana yahA~ saMkSepa meM nayavivakSA ke anusAra kiyA gayA hai / yathA pUrva paddhati ke anusAra prastuta vedanA-anantara-vidhAna kA smaraNa karAte hue Age kahA gayA hai ki nagama, vyavahAra aura saMgraha ina tIna nayoM kI apekSA jJAnAvaraNIya vedanA-anantarabandha rUpa, paramparA-bandharUpa aura ubhaya-bandha rUpa haiN| isI prakAra isa naya kI apekSA anya sAta karmoM kI prarUpaNA karanA cAhie (1-5) / isakA spaSTIkaraNa dhavalA meM prakArAntara se isa prakAra kiyA gayA hai-jJAnAvaraNAdirUpa anantAnanta karmaskandha jo nirantara svarUpa se paraspara meM sambaddha hokara sthita hote haiM unakA nAma anantara-bandha hai / ye hI anantara-bandha rUpa karmaskandha jaba jJAnAvaraNAdi karmarUpatA ko prApta hote haiM taba unheM paramparA-jJAnAvaraNAdi-vedanA kahA jAtA hai| anantAnanta karmapudgala skandha paraspara meM sambaddha hokara zeSa karmaskandhoM se asambaddha rahate hue jaba jIva ke dvArA sambandha ko prApta hote haiM taba ve paramparA-bandha kahalAte haiN| ye bhI jJAnAvaraNAdi vedanA svarUpa hote haiN|' saMgraha naya kI apekSA una jJAnAvaraNAdi vedanAoM ko anantara-bandha va paramparA bandha bhI kahA gayA hai (6.8) / ____ Age RjasUtra naya kI apekSA AThoM jJAnAvaraNAdi vedanAoM ko paramparA-bandha aura zabda naya kI apekSA unheM avaktavya kahA gayA hai (6-11) / ___ isa anuyogadvAra meM 11 hI sUtra haiN| 13. vedanA-saMnikarSa-vidhAna-jaghanya va utkRSTa bhedoM meM vibhakta dravya, kSetra, kAla aura bhAva inameM kisI eka kI vivakSA meM zeSa pada kyA utkRSTa haiM, anutkRSTa haiM, jaghanya haiM yA ajaghanya haiM; isakI jo parIkSA kI jAtI hai, isakA nAma saMnikarSa hai / vaha svasthAna saMnikarSa aura parasthAna saMnikarSa ke bheda se do prakAra kA hai| inameM vivakSita karmaviSayaka dravya, kSetra, kAla aura bhAva ko viSaya karanevAle saMnikarSa kA nAma svasthAna saMnikarSa tathA AThoM karmoM sambandhI dravya, kSetra, kAla aura bhAva ko viSaya karanevAle saMnikarSa kA nAma parasthAna saMnikarSa hai| prastuta anuyogadvAra meM isI saMnikarSa kI prarUpaNA kI gaI hai / yathA yahA~ sarvaprathama 'vedanA saMnikarSa vidhAna' kA smaraNa karAte hue saMnikarSa ke pUrvokta ina do bhedoM kA nirdeza kiyA gayA hai--svasthAna-vedanA-saMnikarSa aura parasthAna-vedanA-saMnikarSa / inameM svasthAna-vedanA-saMnikarSa ko jaghanya aura utkRSTa ke bheda se do prakAra kA nirdiSTa kiyA gayA hai| utkRSTa svasthAnavedanAsaMnikarSa dravya, kSetra, kAla aura bhAva kI apekSA cAra prakAra kA hai (1-5) / 1. dhavalA, pu. 12, pR0 371-72 mUlamanthagata viSaya kA paricaya | EE Page #154 -------------------------------------------------------------------------- ________________ isa prakAra saMnikarSa ke bheda-prabhedoM ko prakaTa karake Age jisake jJAnAvaraNIya vedanA dravya se utkRSTa hotI hai usake kSetra kI apekSA vaha kyA utkRSTa hotI hai yA anutkRSTa, ise spaSTa karate hue kahA gayA hai ki usake kSetra kI apekSA vaha niyama se anutkRSTa hokara asaMkhyAtaguNI hIna hotI hai (6-7) / __ise spaSTa karate hue dhavalA meM kahA gayA hai ki pAMca sau dhanuSa pramANa utsedhavAle sAtavIM pRthivI ke nArakI ke antima samaya meM jJAnAvaraNa kA utkRSTa dravya pAyA jAtA hai| utkRSTa dravya ke svAmI isa nArakI kA kSetra saMkhyAta ghanAMgula pramANa hai, kyoMki pAMca sau dhanuSa U~ce aura usake AThaveM bhAga pramANa-viSkambhavAle isa kSetra kA samIkaraNa karane para saMkhyAta pramANa ghanAMgula prApta hote haiN| udhara samudghAta ko prApta mahAmatsya kA utkRSTa kSetra asaMkhyAta jagazreNi pramANa hai / isa prakAra isa mahAmatsya ke utkRSTa zretra kI apekSA utkRSTa dravya ke svAmI usa nArakI kA kSetra kama hai| isalie sUtra meM dravya kI apekSA usa kSetravedanA ko niyama se anutkRSTa kahA gayA hai| isa prakAra vaha niyama se anutkRSTa hokara bhI usase asaMkhyAtaguNI hIna hai, kyoMki utkRSTa dravya ke svAmI usa nArakI ke utkRSTa kSetra kA matsya ke utkRSTa kSetra meM bhAga dene para jagazreNi kA asaMkhyAtavA bhAga prApta hotA hai| kAla kI apekSA vaha utkRSTa bhI hotI hai aura anutkRSTa bhI (8-6) / yadi utkRSTa dravya ke svAmI usa nArakI ke aMtima samaya meM utkRSTa sthiti saMkleza hotA hai to kAla kI apekSA bhI usake jJAnAvaraNIya vedanA utkRSTa ho sakatI hai, kyoMki utkRSTa saMkleza se utkRSTa sthiti ko chor3akara anya sthitiyoM kA bandha sambhava nahIM hai| kintu yadi usake antima samaya meM utkRSTa sthitisaMkleza nahIM hotA hai to vaha jJAnAvaraNa vedanA kAla kI apekSA usake niyama se anutkRSTa hotI hai, kyoMki aMtima samaya meM utkRSTa sthitisaMkleza ke na hone se usake utkRSTa sthiti kA bandha sambhava nahIM hai / utkRSTa kI apekSA yaha anutkRSTa vedanA kitanI hIna hotI hai, ise spaSTa karate hue Age kahA gayA ki vaha utkRSTa kI apekSA eka samaya kama hotI hai (9-10) / bhAva kI apekSA vaha utkRSTa bhI hotI hai aura anutkRSTa bhI hotI hai / utkRSTa kI apekSA anutkRSTa ina chaha sthAnoM meM patita hotI hai--anantabhAga hIna, asaMkhyAtabhAga hIna, saMkhyAtabhAga hIna, saMkhyAtaguNa hIna, asaMkhyAtaguNa hIna aura anantaguNa hIna (11-14) / ____ isI paddhati se Age krama se jJAnAvaraNa vedanA ko kSetra (15-23), kAla (24-32) aura bhAva (33-41) kI apekSA pramukha karake usake Azraya se yathA sambhava anya utkRSTa-anutkRSTa padoM kI prarUpaNA kI gaI hai| Age yaha sUcanA kara dI gaI hai ki jisa prakAra Upara jJAnAvaraNa vedanA ke kisI eka pada kI vivakSA meM anya padoM kI utkRSTatA-anutkRSTatA kI prarUpaNA kI gaI hai usI prakAra se darzanAvaraNIya, mohanIya aura antarAya vedanAoM meM prastuta padoM kI prarUpaNA karanA cAhie, kyoMki usase ina tIna karmavedanAoM ke padoM kI prarUpaNA meM kucha vizeSatA nahIM hai (42) / . ___isI paddhati se Age vedanIya vedanA (43-66), nAma-gotra (70) aura Ayu (71-64) vedanAoM ke prastuta saMnikarSa kI prarUpaNA kI gaI hai| 1. dhavalA pu0 12, pR0 377-78 100 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #155 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatpazcAt pUrva (sUtra 4) meM jisa jaghanya svasthAna-vedanA-saMnikarSa ko sthagita kiyA gayA thA usake Azraya se Age jJAnAvaraNIya vedanA ke viSaya meM dravya, kSetra, kAla athavA bhAva se jaghanya kisI eka kI vivakSA meM anya padoM kI jaghanya-ajaghanyatA kI prarUpaNA kI gaI hai (95-216) / isa prakAra svasthAna-vedanA-saMnikarSa ko samApta kara Age parasthAna-vedanA-saMnikarSa kI prarUpaNA karate hue use jaghanya parasthAna-saMnikarSa aura utkRSTa parasthAna-saMnikarSa ke bheda se do prakAra kA nirdiSTa kiyA gayA hai| yahAM bhI jaghanya parasthAna-saMnikarSa ko sthagita karake prathamataH utkRSTa parasthAna-saMnikarSa kI prarUpaNA kI gaI hai / utkRSTa svasthAna-vedanA ke samAna yaha parasthAna vedanA-saMnikarSa bhI dravya, kSetra, kAla aura bhAva kI apekSA cAra prakAra kA hai| inameM dravya kI apekSA jisake utkRSTa jJAnAvaraNIya vedanA hotI hai usake Ayu ko chor3akara zeSa chaha karmavedanAe~ dravya se utkRSTa hotI yA anutkRSTa, isakA vicAra kiyA gayA hai / yathA-jisake jJAnAvaraNIya vedanA dravya se utkRSTa hotI hai usake Ayu ko chor3a zeSa karmoM kI vedanA dravya se utkRSTa bhI hotI hai aura anutkRSTa bhii| utkRSTa se anukRSTa anantabhAga hIna aura asaMkhyAtabhAga hIna ina do sthAnoM meM patita hotI hai| usake AyuvedanA dravya kI apekSA niyama se anutkRSTa hokara asaMkhyAtaguNI hIna hotI hai / isI prakAra se Age Ayu ko chor3akara anya chaha karmoM ke Azraya se prastuta saMnikarSa kI prarUpaNA karane kI sUcanA kara dI gaI hai (216-25) / ___Age Ayu karma kI pramukhatA se prastuta saMnikarSa kA vicAra karate hue kahA gayA hai ki jisake AyuvedanA dravya se utkRSTa hotI hai usake zeSa sAta karmoM kI vedanA dravya kI apekSA niyama se anutkRSTa hokara asaMkhyAtabhAga hIna, saMkhyAtabhAga hIna, saMkhyAtaguNa hIna aura asaMkhyAtaguNa hIna ina cAra sthAnoM meM patita hotI hai (226-28) / ___ isI prakAra se Age kSetra (226-37), kAla (238-45), aura bhAva (246-61) kI pramukhatA se ina karmavedanAoM ke viSaya meM prastuta saMnikarSa kA vicAra usI paddhati se kiyA gayA hai| isa prakAra se yahA~ utkRSTa parasthAnavedanA-saMnikarSa samApta ho jAtA hai| pUrva (sUtra 218) meM jisa jisa jaghanya parasthAnavedanA ko sthagita kiyA gayA thA yahA~ Age usakI prarUpaNA bhI pUrva paddhati ke anusAra kI gaI hai (262-320) / isa vedanA saMnikarSa anuyogadvAra meM 320 sUtra haiN| 14. vedanAparimANavidhAna--isameM prakRtiyoM ke pramANa kI prarUpaNA kI gaI hai| yahAM prArambha meM 'vedanAparimANavidhAna' anuyogadvAra kA smaraNa karAte hue usameM ina tIna anuyoga dvAroM kA ullekha kiyA gayA hai-prakRtyarthatA, samayaprabaddhArthatA aura kSetrapratyAsa (1-2) / prakRtyarthatA meM prakRti ke bheda se prakRtiyoM ke pramANa kI prarUpaNA kI gaI hai / yathA prakRtyarthatA ke Azraya se jJAnAvaraNIya aura darzanAvaraNIya karma kI kitanI prakRtiyAM haiM, ise spaSTa karate hue kahA gayA hai ki unakI asaMkhyAta loka pramANa prakRtiyA~ haiM (3-5) / prakRtikA artha svabhAva yA zakti hai / jJAnAvaraNa kA svabhAva jJAna ko AcchAdita karane kA aura darzanAvaraNa kA svabhAva darzana ko AcchAdita karane kA hai| kramazaH unase AviyamANa jJAna aura darzana ina donoM ke asaMkhyAta lokapramANa bheda haiM / ataH unako krama se AcchAdita karanevAle jJAnAvaraNIya aura darzanAvaraNIya karma bhI asaMkhyAta loka pramANa haiM / mUlagranthagata viSaya kA paricaya | 101 Page #156 -------------------------------------------------------------------------- ________________ isI prakAra se Age vedanIya Adi anya karmoM kI prakRtiyoM ke bhedoM kI prarUpaNA kI gaI hai (6-23) / samayaprabaddhArthatA meM samayaprabaddha ke bheda se prakRtiyoM ke bhedoM kA nirdeza kiyA gayA hai / yathA-samaya prabaddhArthatA kI apekSA jJAnAvaraNIya, darzanAvaraNIya aura antarAya inakI kitanI prakRtiyAM haiM, ise spaSTa karate hue kahA gayA hai ki inameM pratyeka prakRti tIsa koDAkor3I sAgaropamoM ko samayaprabaddhArthatAM se guNita karane para jo prApta hotA hai utane pramANa hai| isI prakAra se Age apanI-apanI sthiti ke anusAra vedanIya Adi anya karmaprakRtiyoM ke bhI pramANa ko prakaTa kiyA gayA hai (24-42) / kSetrapratyAsa meM kSetra ke bheda se prakRtiyoM ke bhedoM kI prarUpaNA kI gaI hai / yathA kSetrapratyAsa ke anusAra jJAnAvaraNIya kI kitanI prakRtiyA~ haiM, ise spaSTa karate hue kahA gayA hai ki svayambhUramaNa samudra ke bAhya taTa para sthita jo eka hajAra yojana avagAhanAvAlA matsya vedanAsamudghAta se samudghAta ko prApta hokara kAkavarNavAle tanuvAtabalaya se saMlagna huA hai, phira bhI jo mAraNAntika samudghAta se samudghAta ko prApta hotA huA tIna vigrahakANDakoM ko karake, arthAt tIna bAra Rjugati se jAkara do mor3a letA huA, anantara samaya meM nIce sAtavIM pRthivI ke nArakiyoM meM utpanna honevAlA hai usake isa kSetrapratyAsa se pUrvokta samaya-prabaddhArthatA prakRtiyoM ko guNita karane para jo prApta ho utanI jJAnAvaraNa prakRtiyA~ haiM' (44-47) / __ abhiprAya yaha hai ki prakRtyarthatA meM jina jJAnAvaraNIya prakRtiyoM kI prarUpaNA kI gaI hai unako apane apane samaya-prabaddhArthatA se guNita karane para samaya-prabaddhArthatA prakRtiyAM hotI haiN| unako jagapratara ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra kSetrapratyAsa se guNita karane para yahAM kI prakRtiyoM kA pramANa hotA hai| isI paddhati se Age yahA~ darzanAvaraNIya Adi anya karmaprakRtiyoM ke pramANa kI prarUpaNA kI gaI hai (48-53) / 15. vedanAbhAgAbhAgavidhAna-pUrvokta vedanA-parimANa-vidhAna ke samAna yahA~ bhI prakRtyarthatA, samaya-prabaddhArthatA aura kSetrapratyAsa nAma ke ve hI tIna anuyogadvAra haiM / yahA~ kramazaH ina tInoM ke Azraya se vivakSita karmaprakRtiyAM saba prakRtiyoM ke kitane bhAga pramANa haiM, ise spaSTa kiyA gayA hai / isa anuyogadvAra meM saba sUtra 21 haiN| 16. vedanAalpabahatva-yaha vedanA khaNDa ke antargata dUsare 'vedanA' anuyogadvAra ke pUrvokta 16 anuyogadvAroM meM antima hai| yahA~ bhI prakRtyarthatA, samaya-prabaddhArthatA aura kSetra-pratyAsa ye ve hI tIna anuyogadvAra haiN| yahA~ krama se ina tInoM anuyogadvAroM ke Azraya se prakRtiyoM ke alpabahutva ko prakaTa kiyA gayA hai| yathA prakRtyarthatA ke Azraya se gotrakarma kI prakRtiyAM sabase stoka, utanI hI vedanIya kI prakRtiyA~, unase AyukarmakI prakRtiyA~ saMkhyAtaguNI, unase antarAya kI vizeSa adhika, mohanIya kI saMkhyAtaguNI, nAmakarmakI asaMkhyAtaguNI, darzanamohanIya kI asaMkhyAtaguNI aura unase jJAnAvaraNIya kI prakRtiyA~ asaMkhyAtuguNI nirdiSTa kI gaI haiM (1-10) / 1. isake lie sUtra 4,2,5,7-12 va unakI dhavalA TIkA draSTavya hai / pu0 11, pR0 14-23 102 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #157 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samayaprabaddhArthatA ke Azraya se Ayukarma kI prakRtiyAM sabase stoka, gotra kI asaMkhyAtaguNI, vedanIya kI vizeSa adhika, antarAya kI saMkhyAtaguNI, mohanIya kI saMkhyAtaguNI, nAmakarma kI asaMkhyAtaguNI, darzanAvaraNIya kI asaMkhyAtaguNI aura unase jJAnAvaraNIya kI prakRtiyA~ vizeSa adhika kahI gaI haiM (11-18) / kSetra-pratyAsa ke Azraya se antarAya kI prakRtiyAM sabase stoka, mohanIya kI saMkhyAtaguNI, Ayu kI asaMkhyAtaguNI, gotra kI asaMkhyAtaguNI, vedanIya kI vizeSa adhika, nAmakarma kI asaMkhyAtagaNI, darzanAvaraNIya kI asaMkhyAtaguNI aura jJAnAvaraNIya kI prakRtiyAM unase vizeSa adhika kahI gaI haiM (16-26) / yahA~ saba sUtra 26 haiN| isa prakAra isa vedanA alpabahutva anuyogadvAra ke samApta hone para caturtha vedanAkhaNDa samApta huA hai / pUrvokta vedanAbhAvavidhAna Adi alpabahutva paryanta dasa (7-16) anuyogadvAra 12vIM jilda meM prakAzita hue haiN| paMcama khaNDa : vargaNA isa khaNDa meM sparza, karma va prakRti ina tIna anuyogadvAroM ke sAtha bandhana anuyogadvAra ke antargata bandha, bandhaka, bandhanIya va bandhavidhAna ina cAra adhikAroM meM bandha aura bandhanIya ye do adhikAra samAviSTa haiN| inameM yahA~ bandhanIya-vargaNAoM-kI prarUpaNA ke vistRta hone se isa khaNDa kA nAma 'vargaNA' prasiddha huA hai| 1. sparza isameM ye 16 anuyogadvAra jJAtavya kahe gaye haiM-sparzanikSepa, sparzanaya- vibhASaNatA, sparzanAmavidhAna, sparzadravyavidhAna, sparzakSetra vidhAna, sparzakAlavidhAna, sparza-bhAvavidhAna, sparzapratyayavidhAna, sparzasvAmitvavidhAna, sparzasparzavidhAna, sparzagatividhAna, sparzaanantaravidhAna, sparzasaMnikarSavidhAna, sparzaparimANavidhAna, sparzabhAgAbhAgavidhAna aura sparzaalpabahutva (sUtra 1-2) / ye anuyogadvAra nAma se ve hI haiM, jinakA ullekha vedanA anuyogadvAra ke prArambha (sUtra 4,2,1,1) meM kiyA gayA hai, para pratipAdya viSaya bhinna hai / vedanA anuyogadvAra meM jahA~ unake Azraya se vedanA kI prarUpaNA kI gaI hai vahA~ isa anuyogadvAra meM unake Azraya se sparza kI prarUpaNA kI gaI hai| isI se una sabake Adi meM vahA~ 'vedanA' zabda rahA hai-jaise vedanAnikSepa va vedanAnayavibhASaNatA Adi, aura yahA~ 'sparza' zabda yojita kiyA gayA hai-jaise sparzanikSepa va sparzanayavibhASaNatA aadi| yahI prakriyA Age karmaanuyogadvAra (5,4,2) meM bhI apanAI gaI hai| 1. sparzanikSepa-ukta 16 anuyogadvAroM meM prathama sparzanikSepa hai / isameM yahA~ sparza ke ina 13 bhedoM kA nirdeza kiyA gayA hai--nAmasparza, sthApanAsparza, dravyasparza, ekakSetrasparza, anantara kSetra sparza, dezasparza, tvaksparza, sarvasparza, sparzasparza, karmasparza, bandhasparza, bhavyasparza aura bhAvasparza (3-4) / 2. sparzanayavibhASaNatA-- yahA~ adhikAra prApta uparyukta teraha prakAra ke sparza ke svarUpa mUlagranthagata viSaya kA paricaya | 103 Page #158 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ko na prakaTa karake prathamataH nayavibhASaNatA ke Azraya se una sparzoM meM kauna naya kina sparzoM ko svIkAra karatA hai, ise spaSTa karate hue Age kahA gayA hai ki naMgamanaya una sabhI sparzoM ko svIkAra karatA hai / vyavahAra aura saMgraha ye do naya bandhasparza aura bhavyasparza ko svIkAra nahIM karate, zeSa gyAraha sparzoM ko ve svIkAra karate haiN| RjusUtra naya ekakSetra sparza, anantarasparza, bandhasparza aura bhavyasparza ko svIkAra nahIM karatA hai / zabdanaya nAmasparza, sparzasparza aura bhAvasparza ko svIkAra karatA hai (5-8) / yahA~ avasaraprApta sUtrokta teraha sparzoM ke artha ko spaSTa na karake nayavibhASaNatA ke anusAra kauna naya kina sparzoM ko viSaya karatA hai, yaha prarUpaNA usake pUrva kyoM kI gaI, ise spaSTa karate hue dhavalAkAra ne kahA hai ki 'nizcaye kSipatIti nikSepo nAma' isa nirukti ke anusAra jo nizcaya meM sthApita karatA hai usakA nAma nikSepa hai / nayavibhASaNatA ke binA nikSepa saMzaya, viparyaya aura anadhyavasAya meM avasthita jIvoM ko una saMzayAdi se haTAkara nizcaya meM sthApita nahIM kara sakatA hai, isIlie pUrva meM nayavibhASaNatA kI jA rahI hai| vivakSita naya amuka sparzoM ko kyoM viSaya karate haiM, anya sparzoM ko ve kyoM nahIM karate, isakA spaSTIkaraNa Age 'dhavalA' ke prasaMga meM kiyA jaaegaa| nAmasparza-isa prakAra pUrva meM naya vibhASaNatA ko kahake tatpazcAt pUrvokta sparzoM ke svarUpa ko spaSTa karate hue prathamata: avasara prApta nAmasparza ke viSaya meM kahA gayA hai ki eka jIva, eka ajIva, bahuta jIva, bahuta ajIva, eka jIva va eka ajIva, eka jIva va bahuta ajIva, bahuta jIva va eka ajIva aura bahuta jIva va bahuta ajIva, ina ATha meM jisakA 'sparza' aisA nAma kiyA jAtA hai vaha nAmasparza kahalAtA hai (8) / sthApanAsparza-kASThakarma, citrakarma, pottakarma, lepyakarma, layanakarma, zailakarma, gRhakarma, bhittikama, dantakarma aura bheMDakarma inameM tathA akSa va varATaka Adi anya bhI jo isa prakAra ke haiM unameM sthApanA ke dvArA 'yaha sparza hai' isa prakAra kA jo adhyAropa kiyA jAtA hai usakA nAma sthApanAsparza hai (10) / dravyasparza-eka dravya jo dUsare dravya ke dvArA sparza kiyA jAtA hai, isa sabako dravyasparza kahA gayA hai / abhiprAya yaha hai ki eka pudgaladravya kA jo dUsare pudgaladravya ke sAtha saMyoga athavA samavAya hotA hai usakA nAma dravyasparza hai| athavA jIvadravya aura pudgaladravya ina donoM kA jo ekatA ke rUpa meM sambandha hotA hai use dravyasparza samajhanA cAhie (11-12) / / jIva, pudgala, dharma, adharma, AkAza aura kAla ke bheda se dravya chaha prakAra kA hai| inameM sattva va prameyatva Adi kI apekSA dravya ke rUpa meM paraspara samAnatA hai / ataH inameM eka, do, tIna Adi ke saMyoga yA samavAya ke rUpa meM jo sparza hotA hai usa saba ko naigamanaya kI apekSA dravyasparza kahA gayA hai / yahA~ do saMyogI Adi jo samasta tiresaTha (6 / -15+20+15+6+1=63) bhaMga hote haiM unakA spaSTIkaraNa dhavalA meM kiyA gayA hai| usa sabako Age dhavalA ke prasaMga meM spaSTa kiyA jaaegaa| ekakSetrasparza-eka AkAza pradeza meM sthita anantAnanta pudagalaskandhoM kA jo samavAya yA saMyoga ke rUpa meM sparza hotA hai use eka kSetrasparza kahate haiM (13-14) / anantarakSetrasparza-jo dravya anantara kSetra se sparza karatA hai use anantarakSetrasparza kahA jAtA hai (15-16) / 104 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #159 -------------------------------------------------------------------------- ________________ eka AkAzapradeza kI apekSA aneka AkAzapradezoM kA kSetra anantara kSetra hotA hai| isa prakAra do AkAzapradezoM meM sthita dravyoM kA jo anya do AkAzapradezoM meM sthita dravyoM ke sAtha sparza hotA hai, vaha anantarakSetrasparza kahalAtA hai| isI prakAra do AkAzapradeza sthita dravyoM kA jo tIna pradezoM meM sthita, cAra pradezoM meM sthita, pAMca pradezoM meM sthita, ityAdi krama se mahAskandha paryanta AkAzapradezoM meM sthita anya dravyoM ke sAtha jo sparza hotA hai usa sabako anantarakSetrasparza kahA jAtA hai| yaha dvisaMyogI bhaMgoM kI' prarUpaNA huii| isI prakAra trisaMyogI. cataHsaMyogI Adi anya bhaMgoM ko bhI samajhanA caahie| yahA~ ekakSetrasparzana aura anantarakSetrasparzana meM yaha vizeSatA prakaTa kI gaI hai ki samAna avagAhanAvAle skandhoM kA jo sparza hotA hai use ekakSetrasparza aura asamAna avagAhanAvAle skandhoM kA jo sparza hotA hai use anantarakSetrasparza kahA jAtA hai| deza-sparza-jo dravya kA eka deza (avayava) anya dravya ke deza ke sAtha sparza ko prApta hotA hai, usakA nAma dezasparza hai (17-18) / yaha deza-sparza skandha ke avayavoM kA hI hotA hai, paramANu pudgaloM kA nahIM; isa abhiprAya kA nirAkaraNa karate hue dhavalAkAra ne kahA hai ki aisA mAnanA ThIka nahIM hai| kAraNa yaha ki vaisA kahanA taba saMgata ho sakatA hai jaba ki paramANu niravayava hoN| parantu paramANuoM kI niravayavatA siddha nahIM hai| parikarma meM jo paramANu ko 'apradeza' kahA gayA hai usake abhiprAyAnusAra pradeza kA artha paramANu hai, vaha jisa paramANu meM samavetasvarUpa se nahIM rahatA hai vaha paramANu apradezI hai| isase usakI niravayavatA siddha nahIM hotI / isake viparIta paramANu kI sAvayavatA ke vinA cUMki skandha kI utpatti banatI nahIM hai, isase usakI sAvayavatA hI siddha hotI hai / tvakasparza-jo dravya tvak aura notvak ko sparza karatA hai usa sabako tvaksparza kahA jAtA hai / tvak se abhiprAya vRkSoM Adi ke chAla kA aura notvaka se abhiprAya adarakha, pyAja va haldI Adi ke chilake kA rahA hai (19-20) / sarvasparza-jo dravya sabako sarvAtmasvarUpa se sparza karatA hai usakA nAma sarvasparza hai / jaise-paramANu dravya / isakA abhiprAya yaha hai ki jisa prakAra paramANu dravya saba hI anya paramANu ko sparza karatA huA use sarvAtmasvarUpa se sparza karatA hai usI prakAra kA anya bhI jo sparza hotA hai use sarvasparza jAnanA cAhie (21-22) / isakA vizeSa spaSTIkaraNa prAsaMgika zaMkA-samAdhAnapUrvaka dhavalA meM kiyA gayA hai / tada. nusAra Age isa para vicAra kiyA jaaygaa| __ sparza-sparza-karkaza, mRdu, guru, laghu, snigdha, rUkSa, zIta aura uSNa ke bheda se sparza ATha prakAra kA hai / usa sabako sUtrakAra ne sparza-sparza kahA hai (23-24) / ___ isakI vyAkhyA karate hue dhavalAkAra ne yaha spaSTa kiyA hai ki 'spRzyata iti sparzaH' isa nirukti ke anusAra 'sparza-sparza' meM eka sparza zabda kA artha karkazAdi rUpa ATha prakAra kA sparza hai tathA dUsare sparza kA artha 'spazyati anena iti sparzaH' isa nirukti ke anusAra tvak (sparzana) indriya hai, kyoMki usake dvArA karkazAdi kA sparza kiyA jAtA hai| isa prakAra sparzana indriya ke dvArA jo karkaza Adi ATha prakAra ke sparza kA sparza kiyA jAtA hai use sparza-sparza jAnanA caahie| sparza ke ATha bheda hone se sparza-sparza bhI ATha prakAra kA hai| prakArAntara se vahA~ yaha bhI kahA gayA hai ki karkazAdi ATha prakAra ke sparza mUlagranthagata viSaya kA paricaya / 105 Page #160 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kA jo paraspara meM sparza hotA hai use sparza-sparza samajhanA caahie| usake eka do tIna Adi ke saMyoga se 255 bhaMga hote haiN| ___ karmasparza-karmoM kA karmoM ke sAtha jo sparza hotA hai usakA nAma karmasparza hai| vaha jJAnAvaraNIyasparza va darzanAvaraNIyasparza Adi ke bheda se ATha prakAra kA hai (25-26) / bandhasparza-bandhasvarUpa praudArika Adi zarIroM ke bandha kA nAma bandhasparza hai| vaha praudArika zarIra bandhasparza Adi ke bheda se pA~ca prakAra kA hai (27-28) / yahA~ dhavalAkAra ne 'badhnAtIti bandhaH, audArikazarIrameva bandhaH audArikazarIrabandhaH' aisI. nirukti karate hue yaha abhiprAya prakaTa kiyA hai ki bAMdhane vAle audArika zarIra Adi hI bandha haiM, ataH unake sparza ko bandhasparza samajhanA caahie| isa prakAra zarIra ke bheda se bandhasparza bhI pAMca prakAra kA hai| Age unhoMne isa bandhasparza ke bhaMgoM ko bhI spaSTa kiyA hai| yathA 1. praudArikanokarmapradeza tiryacoM va manuSyoM meM audArika zarIranokarmapradezoM se spRSTa hote haiN| 2. audArika nokarmapradeza tiyaMcoM va manuSyoM meM vaikriyika nokarmapradezoM ke sAtha sparza ko prApta haiN| 3. audArika zarIra nokarmapradeza pramattasaMyata guNasthAna meM AhAraka-zarIra-nokarmapradezoM ke sAtha sparza ko prApta hote haiN| isa paddhati se prodArika bandhasparza ke 5, vaikriyika zarIrabandhasparza ke 4, AhArakazarIrabandha ke 4, taijasazarIrabandha ke 5, aura kArmaNazarIra bandha ke 5bhaMgoM kA ullekha kiyA gayA hai| bhavyasparza-viSa, kUTa va yaMtra Adi, unake nirmAtA tathA unako icchita sthAna meM sthApita karanevAle; ye saba bhavyasparza ke antargata haiM / kAraNa yaha ki ve vartamAna meM to pAta Adi ke lie icchita vastu kA sparza nahIM karate haiM, kintu bhaviSya meM unameM usakI yogyatA hai, ata: kAraNa meM kArya kA upacAra karake ina sabako bhavyasparza kahA gayA hai (26-30) / bhAvasparza-jo jIva sparzaprAbhUta kA jJAtA hokara vartamAna meM tadviSayaka upayoga se bhI sahita hai usakA nAma bhAvasparza hai (31-32) / ina saba sparzoM meM yahA~ kisa sparza kA prasaMga hai, yaha pUche jAne para uttara meM kahA gayA hai ki yahA~ karmasparza prasaMga-prApta hai (33) / __ isa anuyogadvAra meM saba sUtra 33 haiN| yahA~ sUtra meM 'karmasparza' ko prasaMga-prAnta kahA gayA hai| para dhavalAkAra ne isa sUtra kI vyAkhyA karate hue yaha spaSTa kiyA hai ki yaha khaNDagrantha adhyAtmaviSayaka hai, isI apekSA se sUtrakAra dvArA yahA~ karmasparza ko prakRta kahA gayA hai / kintu mahAkarmaprakRtiprAmRta meM dravyasparza, sarvasparza aura karmasparza prakRta haiM, kyoMki digantarazuddhi meM dravyasparza kI prarUpaNA ke binA vahA~ sparza anuyogadvAra kA mahattva ghaTita nahIM hotaa| prastuta anuyogadvAra ko prArambha karate hue sUtrakAra dvArA usakI prarUpaNA meM 16 anuyogadvAroM kA nirdeza kiyA gayA hai / yahA~ dhavalA meM yaha zaMkA uThAyI gaI hai ki yadi yahA~ karmasparza prakRta hai to granthakartA bhUtabali bhagavAn ne usa karmasparza kI prarUpaNA yahA~ karmasparza-naya vibhASaNatA Adi zeSa pandraha anuyogadvAroM ke prAzraya se kyoM nahIM kI hai| isakA samAdhAna karate hue dhavalAkAra ne kahA hai ki karmaskandha kA nAma sparza hai, ataH usakI prarUpaNA karane para vedanA anuyogadvAra meM prarUpita artha (karmaskandha) se kucha vizeSatA nahIM rahatI, isI se 106 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #161 -------------------------------------------------------------------------- ________________ usakI prarUpaNA yahA~ sUtrakAra dvArA nahIM kI gaI hai| karma-prasaMga prApta isa karma anuyogadvAra ko prArambha karate hue karmanikSepa va karmanaya vibhASaNatA Adi unhIM 16 anuyogadvAroM kA nirdeza kiyA gayA hai, jinakA ki nirdeza pUrva sparza-anuyogadvAra meM sparzanikSepa va sparzanayavibhASaNatA Adi ke rUpa meM kiyA gayA hai (sUtra 1-2) / 1. karmanikSepa-ukta 16 anuyogadvAroM meM prathama karmanikSepa hai| isameM karma kI prarUpaNA karate hue yahAM usake ina dasa bhedoM kA nirdeza kiyA gayA hai-nAmakarma, sthApanAkarma, dravyakarma, prayogakarma, samavadAnakarma, adha:karma, IryApathakarma, tapaHkarma, kriyAkarma aura bhAvakarma (3.4) / 2. karmanayavibhASaNatA-pUrva sparza anuyogadvAra ke samAna yahAM bhI prathamataH prasaMgaprApta una karmoM kI prarUpaNA na karake usake pUrva karmanayavibhASaNatA ke Azraya se ina karmoM meM kauna naya kina karmoM ko viSaya karatA hai, isakA vicAra kiyA gayA hai| yathA nagama, vyavahAra aura saMgraha ye tIna naya una karmoM meM sabhI karmoM ko viSaya karate haiN| RjasUtranaya sthApanAkarma ko viSaya nahIM karatA, kyoMki isa naya kI dRSTi meM saMkalpa ke vaza anya kA anyasvarUpa se pariNamana sambhava nahIM hai, isake atirikta saba dravyoM meM sadRzatA bhI nahIM rhtii| zabdanaya nAmakarma aura bhAvakarma ko viSaya karatA hai (5-8) / nAmakarma-Age yathAkrama se una dasa karmoM kA nirUpaNa karate hue pUrva paddhati ke anusAra nAmakarma ke viSaya meM kahA gayA hai ki eka jIva, eka ajIva, bahuta jIva, bahuta ajova, eka jIva va eka ajIva, eka jIva va bahuta ajIva, bahuta jIva va eka ajIva tathA bahuta jIva va bahuta ajIva ina ATha meM jisakA 'karma' aisA nAma kiyA jAtA hai vaha nAmakarma kahalAtA hai (6-10) / sthApanAkarma--kASThakarma, citrakarma va pottakarma Adi tathA akSa va varATaka Adi meM jo sthApanA buddhi se 'yaha karma hai' isa prakAra kI kalpanA kI jAtI hai usakA nAma sthApanAkarma hai (11-12) / _dravyakarma-jo dravya sadbhAvakriyA se siddha haiM una sabako dravyakarma kahA jAtA hai / sadbhAva kriyA se yahA~ jIvAdi dravyoM kA apanA-apanA svAbhAvika pariNamana abhipreta hai / jaisejIvadravya kA jJAna-darzanAdisvarUpa se aura pudgala dravya kA varNa-gandhAdisvarUpa se pariNamana, ityAdi (13-14) / prayogakarma-- manaHprayogakarma, vacanaprayogakarma aura kAyaprayogakarma ke bheda se prayogakarma tIna prakAra kA hai| yaha mana, vacana aura kAya ke sAtha hone vAlA prayoga saMsArI (chadmastha) jIvoM ke aura sayogikevaliyoM ke hotA hai (15-18) / yahA~ sUtra (17) meM saMsArAvasthita aura sayogikevalI ina do kA pRthak rUpa se ullekha kiyA gayA hai / isake spaSTIkaraNa meM dhavalAkAra ne kahA hai ki 'saMsaranti anena iti saMsAra:' isa nirukti ke anusAra jisake dvArA jIva caturgatirUpa saMsAra meM paribhramaNa kiyA karate haiM usa ghAtikarmakalApa kA nAma saMsAra hai, usameM jo avasthita haiM ve saMsArAvasthita haiN| isa prakAra 'saMsArAvasthita' se yahA~ mithyAdRSTi se lekara kSINakaSAya paryanta chadmastha jIva vivakSita rahe haiM / sayogikevaliyoM ke isa prakAra kA saMsAra nahIM rahA hai, para tInoM yoga unake vartamAna haiM, isa vizeSatA ko prakaTa karane ke lie sUtra meM sayogikevaliyoM ko pRthak se grahaNa kiyA mUlagranthagata viSaya kA paricaya | 107 Page #162 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gayA hai| samavadAnakarma-ATha prakAra ke, sAta prakAra ke aura chaha prakAra ke karmoM kA jo bheda rUpa se grahaNa pravRtta hotA hai usakA nAma samavadAnakarma hai| abhiprAya yaha hai ki akarmarUpa se sthita kArmaNa vargaNA ke skandha mithyAtva va asaMyama Adi kAraNoM ke vaza pariNAmAntara se antarita na hokara jo anantara samaya meM hI ATha, sAta athavA chaha karmasvarUpa se pariNata hokara grahaNa karane meM Ate haiM, use samavadAnatAkarma kahA jAtA hai' (16-20) / ____ adhaHkarma-upadrAvaNa, vidrAvaNa, paritApana aura Arambha kArya se jo audArika zarIra utpanna hotA hai use adhaHkarma kahate haiM / jIva kA upadrava karane kA nAma upadrAvaNa, aMgoM ke cheda Adi karane kA nAma vidrAvaNa, santApa utpanna karane kA paritApana aura prANI ke prANoM kA viyoga karane kA nAma Arambha hai| ina kAryoM se jo audArika zarIra utpanna hotA hai use adhaHkarma jAnanA cAhie / abhiprAya yaha hai ki jisa zarIra meM sthita prANiyoM ke prati dUsaroM ke nimitta se upadrava Adi hote haiM use adhaHkarma kahA jAtA hai (21-22) / IryApathakarma-IryA kA artha yoga hai, kevala yoga ke nimitta se jo karma ba~dhatA hai usakA nAma IryApatha karma hai / vaha IryApatha karma chadmastha vItarAga-upazAnta kaSAya aura kSINakaSAya saMyatoM ke tathA sayogi kevaliyoM ke hotA hai (23-24) / tapaHkarma-anazana Adi chaha prakAra ke bAhya aura prAyazcitta Adi chaha prakAra ke abhyantara, isa bAraha prakAra ke tapa kA nAma tapaHkarma hai (25-26) / kriyAkarma-AtmAdhIna (svAdhIna) honA, pradakSiNA karanA, tIna bAra namaskAra Adi karanA, tIna avanamana karanA, sira jhukAkara cAra bAra namaskAra karanA aura bAraha Avarta karanA; isa sabakA nAma kriyAkarma hai| ise hI kRtikarma va vandanA kahA jAtA hai (27-28) / ise spaSTa karate hue dhavalAkAra ne isa kriyAkarma ke chaha bhedoM kA nirdeza kiyA haiAtmAdhIna, pradakSiNA, triHkRtvA (tIna bAra karanA), avanamanatraya, catuHzira aura dvAdaza Avarta / (1) kriyAkarma karate hue use jo apane adhIna rahakara-parAdhIna na hokara-kiyA jAtA hai, usakA nAma AtmAdhIna hai / (2) vandanA ke samaya jo guru, jina aura jinAlaya inakI pradakSiNA karate hue namaskAra kiyA jAtA hai use pradakSiNA kahate haiM / (3) pradakSiNA aura namaskArAdi kriyAoM ke tIna bAra karane ko 'tri:kRtvA' kahA jAtA hai / athavA eka hI dina meM jina, guru aura RSi kI jo tIna bAra vandanA kI jAtI hai use triHkRtvA samajhanA caahie| (4) avanamana kA artha bhUmi para baiThanA hai jo tIna bAra hotA hai-nirmalacitta hokara pAdaprakSAlanapUrvaka jinendra kA darzana karate hue jina-ke Age baiThanA, yaha eka avanamana hai / phira uThakara jinendra Adi kI vinatI, vijJapti yA prArthanA karake baiThanA yaha dUsarA avanamana hai / tatpazcAt punaH uThakara sAmAyika daNDaka ke sAtha Atmazuddhi karake kaSAya ke parityAgapUrvaka zarIra se mamatva chor3anA, caubIsa tIrthaMkaroM kI vandanA karanA tathA jina, jinAlaya aura guru kI stuti karanA-isa saba anuSThAna ko karate hue baiThanA, yaha tIsarA avanamana hai / (5) saba kriyAkarma catuHzira hotA hai--sAmAyika ke Adi meM jo sira ko namAyA jAtA hai, yaha eka sira huaa| usI sAmAyika ke anta meM jo sira ko namAyA jAtA hai yaha dUsarA sira 1. isa bAraha prakAra ke tapa kI prarUpaNA dhavalA meM vistAra se kI gaI hai| pu0 13, 54-88 108 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #163 -------------------------------------------------------------------------- ________________ huA / 'thossAmi' daNDaka ke Adi meM jo sira ko namAyA jAtA hai yaha tIsarA sira huA / tathA usa 'thossAmi' daNDaka ke anta meM jo sira ko namAyA jAtA hai yaha cauthA sira huA / isa prakAra eka kriyAkarma 'catuH zira' hotA hai / prakArAntara se dhavalAkAra ne isa catuH zira kA anya abhiprAya prakaTa karate hue yaha kahA hai ki athavA saba hI kriyAkarma arahanta, siddha, sAdhu aura dharma ina cAra kI pradhAnatA se jo kiyA jAtA hai use catuH zira kA lakSaNa samajhanA cAhie, kyoMki una cAra ko pradhAnabhUta karake hI sArI kriyAkarma kI pravRtti dekhI jAtI hai / (6) sAmAyika aura thossAmi daNDakoM ke Adi va anta meM jo mana, vacana va kAya kI vizuddhi kA bAraha bAra parAvartana kiyA jAtA hai, isakA nAma dvAdazAvarta hai / isa prakAra eka kriyAkarma ko dvAdazAvarta svarUpa kahA gayA hai / " bhAvakarma -- yaha pUrvokta karma ke dasa bhedoM meM antima hai / jo karmaprAbhRta kA jJAtA hotA huA vartamAna meM usameM upayukta bhI hotA hai use bhAvakarma kahA jAtA hai (29-30 ) / uparyukta 10 karmoM meM yahA~ samavadAna karma ko prakRta kahA gayA hai, kyoMki karmAnuyogadvAra meM usI kI vistAra se prarUpaNA kI gaI hai (31) / isake spaSTIkaraNa meM dhavalAkAra ne kahA hai ki sUtra meM jo yahA~ samavadAna karma ko prakRta kahA gayA hai vaha saMgraha naya kI apekSA kahA gayA hai / kintu mUlataMtra meM prayogakarma, samavadAnakarma, adha:karma, IryApathakarma, tapaHkarma aura kriyAkarma ina chaha karmoM kI pradhAnatA rahI hai, kyoMki vahA~ inakI vistAra se prarUpaNA kI gaI haiM / isa sUcanA ke sAtha dhavalAkAra ne yahA~ una chaha karmoM kI sat-saMkhyA Adi ATha anuyogadvAroM ke Azraya se vistArapUrvaka prarUpaNA kI hai / 3. prakRti- yahA~ 'prakRti' kI pramukhatA se ( prakRtinikSepa va prakRtinayavibhASaNatA Adi ) unhIM solaha anuyogadvAroM ko jJAtavya kahA gayA hai, jinakA ullekha sparza kI pramukhatA se 'sparza' anuyogadvAra meM aura karma kI pramukhatA se 'karma' anuyogadvAra meM kiyA jA cukA hai (1-2) / prakRtinikSepa una 16 anuyogadvAroM meM yaha prathama hai / usameM isake ye cAra bheda nirdiSTa kiye gae haiM-nAma prakRti, sthApanAprakRti, dravyaprakRti aura bhAvaprakRti ( 3-4 ) | prakRtinayavibhASaNatA -- sparza va karma anuyogadvAra ke samAna yahA~ bhI avasara prApta una nAmaprakRti Adi cAra nikSepoM kI prarUpaNA na karake usake pUrva prakRtinayavibhASaNatA ke anusAra kauna naya kina prakRtiyoM ko viSaya karatA hai, isakA vicAra kiyA gayA hai / yathAnaigama, vyavahAra aura saMgraha ye tIna naya una nAmAdirUpa cAroM prakRtiyoM ko viSaya karate haiM / RjusUtra naya sthApanAprakRti ko viSaya nahIM karatA hai / zabda naya nAmaprakRti aura bhAvaprakRti ko viSaya karatA hai ( 5-8 ) / Age pUrvanirdiSTa cAra prakAra ke prakRtinikSepa kI prarUpaNA karate hue prathamataH nAma prakRti ke svarUpa ke viSaya meM kahA gayA hai ki eka jIva va eka ajIva Adi ATha meM se jisakA 'prakRti' aisA nAma kiyA jAtA hai use nAmaprakRti kahate haiM ( 6 ) / kASTha va citrakarma Adi karmavizeSoM meM tathA akSa va varATaka Adi aura bhI jo isa prakAra 1. pu0 13, pR0 60-166 mUlagranthagata viSaya kA paricaya / 106 Page #164 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ke haiM unameM 'yaha prakRti hai' isa prakAra jo abheda rUpa meM sthApanA kI jAtI hai usakA nAma sthApanA prakRti hai ( 10 ) / dravyaprakRti Agama aura noAgama ke bheda se do prakAra kI hai| inameM Agama dravyaprakRti ke ye nau arthAdhikAra haiM--sthita, jita, parijita, vAcanopagata, sUtrasama, arthasama, granthasama, nAmasama aura ghoSasama / ina AgamavizeSoM ko viSaya karane vAle ye ATha upayogavizeSa haiMvAcanA, pRcchanA, pratIcchanA, parivartanA, anuprekSaNA, stava, stuti aura dharmakathA / ina upayogoM se rahita (anupayukta) puruSa dravyarUpa hote haiM / isakA yaha abhiprAya huA ki jo jIva prakRtiprAbhRta ke jJAtA hokara bhI tadviSayaka upayoga se rahita hote haiM una sabako Agamadravya prakRti jAnanA cAhie (11-14) / noAgama dravyaprakRti karmaprakRti aura nokarmaprakRti ke bheda se do prakAra kI hai| inameM prakRti ko sthagita kara prathamataH noAgama prakRti kA vicAra karate hue use aneka prakAra kA nirdiSTa kiyA gayA hai / yathA - aneka prakAra ke pAtroM rUpa jo ghaTa, piDhara, sarAva, araMjana va uluMcana Adi haiM unakI prakRti miTTa hai tathA dhAna va tarpaNa Adi kI prakRti jau va gehU~ hai / isa sabako noAgamadravya prakRti kahA jAtA hai (15-18 ) / ' jisa karma prakRti ko pUrva meM sthagita kiyA gayA hai usakI aba prarUpaNA karate hue usake ye ATha bheda nirdiSTa kiye gae haiM -- jJAnAvaraNIya, darzanAvaraNIya, vedanIya, mohanIya, Ayu, nAma, gotra aura antarAya / inameM jJAnAvaraNIya kI Abhinibodhika jJAnAvaraNIya Adi pA~ca prakRtiyA~ nirdiSTa kI gaI haiM / inameM Abhinibodhika jJAnAvaraNIya ke cAra, caubIsa, aTThAIsa aura battIsa bhedoM kA nirdeza karate hue unameM usake ye cAra bheda kahe gaye haiM-- avagrahAvaraNIya, hAvaraNIya, avAyAvaraNIya aura dhAraNAvaraNIya / inameM avagrahAvaraNIya arthAvagrahAvaraNIya aura vyaMjanAvagrahAvaraNIya ke bheda se do prakAra kA hai / inameM vyaMjanAvagrahAvaraNIya zrotrendriya, ghrANendriya, jihvendriya aura sparzanendriya ke bheda se cAra prakAra kA hai / arthAvagrahAvaraNIya pA~ca indriyoM aura noindriya ke nimitta se chaha prakAra kA hai / isI prakAra se Age IhAvaraNIya, avAyAvaraNIya aura dhAraNAvaraNIya inameM bhI pratyeka ke indriya aura noindriya ke Azraya se ve hI chaha-chaha bheda nirdiSTa kiye gaye haiM / isa prakAra se anta meM usa Abhinibodhika jJAnAvaraNIya ke cAra, caubIsa, aTThAIsa, battIsa, ar3atAlIsa, eka sau cavAlIsa, eka sau ar3asaTha, eka sau bAnabai, do sau aThAsI, tIna sau chattIsa aura tIna sau caurAsI bheda jJAtavya kahe gaye haiM (16-35) / ina bhedoM kA kucha spaSTIkaraNa yahA~ kiyA jAtA hai-Abhinibodhika jJAnAvaraNIya ke mUla meM vyaMjanAvagrahAvaraNIya aura arthAvagrahAvaraNIya ye do bheda nirdiSTa kiye gaye haiM / inameM kramazaH unase AvriyamANa vyaMjanAvagraha cakSuindriya va mana ko chor3a zeSa cAra indriyoM ke Azraya se cAra prakAra kA tathA arthAvagraha pA~coM indriyoM aura mana ke Azraya se chaha prakAra kA hai / isI prakAra IhA Adi tIna bhI pRthak-pRthak chaha-chaha prakAra ke haiM / isa prakAra vyaMjanAvagraha ke 4 aura arthAvagraha ke 24 (46) bheda hue| donoM ke milakara 28 (4 + 24) bheda hote haiN| ina 28 uttara bhedoM meM avagraha Adi 4 mUla bhedoM ke milAne para 32 bheda hote haiM / isa prakAra 4, 24, 28 aura 32 ko pA~ca indriya va mana ina chaha se 24; 24X6 - - 144, 286 = 168, 32x6 == 162 guNita karane para 4X6= bheda hote haiM / ukta avagraha 110 / SaTkhaNDAgama- parizIlana Page #165 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Adi bahu va eka Adi bAraha ( 6 + 6) prakAra ke padArthoM ko viSaya karate haiM, ataH unhI cAra ( 4, 24, 28 va 32) ko 12 se guNita karane para itane bheda ho jAte haiM-- 412=48, 24x12 = 288; 28x12336; 32 x 12 = 384 / indriya va mana ina 6 se pUrva meM guNita kiyA jA cukA hai aura yahA~ phira se bhI unase guNita kiyA gayA hai, ataH ina 24 (64) punarukta bhedoM ke nikAla dene para sUtra (35) meM nirdiSTa ve bheda ukta krama se prApta ho jAte haiM / Age 'usI Abhinibodhika jJAnAvaraNIya kI anya prarUpaNA kI jAtI haiM' yaha sUcanA karate hue ukta avagraha Adi cAroM ke paryAyazabdoM ko isa prakAra prakaTa kiyA gayA hai1. avagraha -- avagraha, avadAna, sAna, avalambanA aura medhA / 2. IhA - IhA, kahA, apohA, mArgaNA, gaveSaNA aura mImAMsA / 3. avAya -- avAya, vyavasAya, buddhi, vijJapti, AmuNDA aura pratyAmuNDA / 4. dhAraNA - dharaNI, dhAraNA, sthApanA, koSThA aura pratiSThA / Abhinibadhika jJAna ke samAnArthaka zabda haiM--saMjJA, smRti, mati aura cintA / isa prakAra Abhinibodhika jJAnAvaraNIya karma kI anyaprarUpaNA samApta kI gaI hai (36-42) / tatpazcAt zrutajJAnAvaraNIya karma kI kitanI prakRtiyA~ haiM, ise spaSTa karate hue kahA gayA hai ki zrutajJAnAvaraNIya karma kI saMkhyAta prakRtiyA~ haiM / isake spaSTIkaraNa meM Age kahA gayA hai ki jitane akSara athavA akSarasaMyoga haiM utanI zrutajJAnAvaraNIya karma kI prakRtiyA~ haiM / Age ina saMyogAvaraNoM ke pramANa ko lAne ke lie eka gaNitagAthA sUtra ko prastuta karate hue yaha abhiprAya prakaTa kiyA gayA hai ki saMyogAkSaroM ko lAne ke lie 64 saMkhyA pramANa do (2) rAziyoM ko sthApita karanA cAhie, unako paraspara guNita karane para jo prApta ho usameM eka kama karane para saMyogAkSaroM kA pramANa prApta hotA hai ( 43-46) / cauMsaTha akSara isa prakAra haiM- k kh g gh D. (kavarga), c ch j jh Ja, (cavarga,) T Th D Dh N (Tavarga), t th d dh n ( ta varga ), p ph b bh m ( pa varga ); isa prakAra 25 vargAkSara / antastha cAra--y r l v; USmAkSara cAra z S s ha; ayogavAha cAra- aM aH ka svara sattAIsa --a i u R lR e ai o au ye nau hrasva, dIrgha aura pluta ke bheda se tIna-tIna prakAra ke haiM, isa prakAra 27 ( CX3 : 27 ) svara | ye saba milakara cauMsaTha hote haiM25+4+4+4+27 64 / ina akSaroM ke bheda se zrutajJAna ke tathA unake AvAraka zrutajJAnAvaraNa ke bhI utane (64-64 ) hI bheda hote haiM / isa prakAra uparyukta gaNita gAthA ke anusAra 64 saMkhyA pramANa '2' ke aMka ko rakhakara paraspara guNita karane para itanI saMkhyA prApta hotI hai - 18446744073706551615 / itane mAtra saMyogAkSara hote haiM / inake Azraya se utane hI zrutajJAna utpanna hote haiM / isa prakAra unake AvAraka zrutajJAnAvaraNa ke bhI utane hI bheda hote haiM / " isa prakAra akSara pramANAdi kI prarUpaNA karake Age 'usI zrutajJAnAvaraNIya karma kI 1. ina akSara saMyogoM kA vivaraNa dhavalA meM vistAra se kiyA gayA hai / - pu0 13, pR0 247-60 mUlagranthagata viSaya kA paricaya / 111 Page #166 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bIsa prakAra kI prarUpaNA kI jAtI hai' aisI pratijJA karate hue usake bIsa bhedoM kA ullekha prathamataH saMkSepa meM gAthAsUtra ke dvArA aura tatpazcAt unhIM kA pRthak-pRthak vivaraNa gadyAtmaka sUtra ke dvArA kiyA gayA hai| ve 20 bheda ye haiM-paryAyAvaraNIya, paryAyasamAsAvaraNIya, akSarAbaraNIya, akSarasamAsAvaraNIya, padAvaraNIya, padasamAsAvaraNIya, saMghAtAvaraNIya, saMghAtasamAsAvaraNIya, pratipattiAvaraNIya, pratipattisamAsAvaraNIya, anuyogadvArAvaraNIya, anuyogabArasamAsAvaraNIya, prAbhRtaprAbhRtAvaraNIya, prAbhRtaprAbhRtasamAsAvaraNIya, prAbhRtAvaraNIya, prAbhRtasamAsAvaraNIya, vastuAvaraNIya, vastusamAsAvaraNIya, pUrvAvaraNIya aura pUrvasamAsAvaraNIya (47-48) / uparyukta bIsa prakAra ke zrutajJAnAvaraNIya ke dvArA AdriyamANa akSara va akSara-samAsa mAdi bIsa prakAra ke zrutajJAna kI prarUpaNA dhavalA meM vistAra se kI gaI hai|' Age 'usI zrutajJAnAvaraNIya kI anya prarUpaNA hama kareMge' aisI pratijJA karate hue zrutajJAna ke ina ikatAlIsa paryAya-zabdoM kA nirdeza kiyA gayA hai-(1) prAvacana (2) pravacanIya, (3) pravacanArtha, (4) gatiyoM meM mArgaNatA, (5) AtmA, (6) paramparAlabdhi, (7) anuttara, (8) pravacana, (6) pravacanI, (10) pravacanAddhA, (11) pravacana saMnikarSa, (12) naya vidhi, (13) nayAntaravidhi, (14) bhaMgavidhi, (15) bhaMgavidhivizeSa, (16) pRcchAvidhi, (17) pRcchAvidhivizeSa, (18) tattva, (16) bhUta, (20) bhavya, (21) bhaviSyat, (22) avitatha (23) avihata, (24) veda, (25) nyAyya, (26) zuddha, (27) samyagdRSTi, (28) hetuvAda, (29) nayavAda, (30) pravaravAda, (31) mArgavAda, (32) zrutavAda, (33) paravAda, (34) laukikavAda, (35) lokottarIyavAda, (36) agrya, (37) mArga, (38) yathAnumArga, (36) pUrva, (40) yathAnupUrva aura (41) pUrvAtipUrva (46-50) / dhavalA meM yahAM yaha zaMkA kI gaI hai ki sUtrakAra zrutajJAnAvaraNIya ke samAnArthaka zabdoM kI prarUpaNA karane kI pratijJA kara rahe haiM, para prarUpaNA Age zrutajJAna ke samAnArthaka zabdoM kI kI jA rahI hai, yaha kyA saMgata hai ? isa AzaMkA kA nirAkaraNa karate hue vahA~ yaha kahA gayA hai ki yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki AvaraNIya (zrutajJAna) kI prarUpaNA kA avinAbhAva usake AvaraNa ke svarUpa ke jJAna ke sAtha hai| prakArAntara se vahA~ yaha bhI kahA gayA hai ki athavA 'AvaraNIya' zabda karmakAraka meM siddha huA hai, ata: 'zrutajJAnAvaraNIya' se zrutajJAna kA grahaNa ho jAtA hai| Age dhavalA meM ina paryAya zabdoM kA bhI niruktipUrvaka pRthak-pRthak artha prakaTa kiyA gayA hai| Age krama prApta avadhijJAnAvaraNIya kI prarUpaNA ke prasaMga meM usakI kitanI prakRtiyA~ haiM, ise spaSTa karate hue kahA gayA hai ki avadhijJAnAvaraNIya kI asaMkhyAta prakRtiyA~ haiM / vaha avadhijJAna bhavapratyaya aura gaNapratyaya ke bheda se do prakAra kA hai| inameM bhavapratyaya avadhijJAna devoM va nArakiyoM ke hotA hai tathA guNapratyaya tiryaMca va manuSyoM ke| Age isa avadhijJAna ko aneka prakAra kA kahakara usake ina bhedoM kA ullekha kiyA gayA hai-dezAvadhi, paramAvadhi, sarvAvadhi, hIyamAna, vardhamAna, avasthita, anavasthita, anugAmI, ananugAmI, sapratipAtI, apratipAtI, eka kSetra aura aneka kSetra (51-56) / 1. pu. 13, pR0 260-76 2. pu0 13, pR0 280-86 112 / SaTlaNDAgama-parizIlana Page #167 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yahA~ guNapratyaya avadhijJAna ke svarUpa ko spaSTa karate hue dhavalA meM kahA gayA hai ki 'guNa' se yahAM samyaktva se adhiSThita aNuvrata-mahAvata abhipreta haiM, tadanusAra isa guNa ke Azraya se jo avadhijJAna utpanna hotA hai use guNapratyaya avadhijJAna kahA jAtA hai| ___ eka kSetra va aneka kSetra avadhijJAna ke svarUpa ko spaSTa karate hue dhavalA meM kahA gayA hai ki jisa avadhijJAna kA karaNa jIva ke zarIra kA ekadeza huA karatA hai vaha ekakSetra avadhijJAna kahalAtA hai tathA jo avadhijJAna pratiniyata kSetra ko chor3a kara zarIra ke saba avayavoM meM rahatA hai use anekakSetra avadhijJAna kahA jAtA hai / tIrthaMkara, deva aura nArakiyoM kA avadhijJAna aneka kSetra hI hotA hai, kyoMki vaha zarIra ke saba avayavoM se apane viSayabhUta padArtha ko grahaNa kiyA karatA hai| inake atirikta zeSa jIva ekadeza se hI padArtha ko jAnate haiM, aisA niyama nahIM karanA cAhie, kyoMki paramAvadhi aura sarvAvadhi ke dhAraka gaNadhara Adi ke apane saba avayavoM se apane viSayabhUta artha kA grahaNa upalabdha hotA hai| isase yaha samajhanA cAhie ki zeSa jIva zarIra ke ekadeza va saba avayavoM se bhI jAnate haiN|' bhAge isa ekakSetra avadhi ke vizeSa svarUpa ko prakaTa karate hue kahA gayA hai ki jina jIva pradezoM meM avadhijJAnAvaraNIya kA kSayopazama haA hai unake karaNasvarUpa zarIra ke pradeza aneka AkAroM meM avasthita hote haiN| jaise-zrIvatsa, kalaza, zaMkha, svastika aura nandyAvarta Adi (57-58) / ___ abhiprAya yaha hai ki jisa prakAra indriyA~ pratiniyata AkAra meM hotI haiM usa prakAra avadhijJAnAvaraNa ke kSayopazama yukta jIvapradezoM ke karaNasvarUpa zarIra pradeza pratiniyata AkAra meM nahIM hote, kintu ve zrIvatsa va kalaza Adi aneka AkAroM meM pariNata hote haiM / ye tiryaMca va manuSyoM ke nAbhi ke Upara hote haiM, usake nIce nahIM hote, kyoMki zubha AkAroM kA zarIra ke adhobhAMga ke sAtha virodha hai| eka jIva ke eka hI sthAna meM ve AkAra hote hoM yaha bhI niyama nahIM hai, kintu ve eka do tIna Adi aneka sthAnoM meM ho sakate haiN| vibhaMgajJAnI tiryaca-manuSyoM ke giragiTa Adi azubha AkAra huA karate haiM, jo nAbhi ke nIce hote haiM / yadi ina vibhaMgajJAniyoM ke samyaktva ke prabhAva se avadhijJAna utpanna hotA hai to ve giragiTa Adi ke azubha AkAra haTakara nAbhi ke Upara zaMkha Adi zubha AkAra utpanna ho jAte haiN| isI prakAra avadhijJAniyoM ke mithyAtva ke vaza avadhijJAna vinaSTa hokara vibhaMgajJAna hotA hai to unake ve nAbhi ke Upara ke zaMkha Adi zubha AkAra vinaSTa hokara nAbhi ke nIce azubha AkAra ho jAte haiM / yaha abhiprAya dhavalAkAra ne sUtra ke abhAva meM guru ke upadezaanusAra prakaTa kiyA hai| kucha AcAryoM ke abhiprAyAnusAra avadhijJAna aura vibhaMgajJAna ke na kSetragata AkAra meM kucha bheda hotA aura na nAbhi ke nIce-Upara kA bhI kucha niyama rahatA hai / samyaktva va mithyAtva kI saMgati se kiye gaye nAmabheda ke kAraNa unameM bheda nahIM hai, anyathA avyavasthA honA sambhava hai| pUrva meM avadhijJAna ke dezAvadhi Adi jina aneka bhedoM kA nirdeza kiyA gayA hai unameM 1. pu0 13, pR0 265-66 2. pu0 10, pR0 266-68 mUlapravagata viSaya kA paricaya | 113 : Page #168 -------------------------------------------------------------------------- ________________ eka anavasthita avadhijJAna bhI hai / anavasthita avadhijJAna vaha hai jo utpanna hokara ghaTatAbar3hatA rahatA hai| isa anavasthita avadhijJAna ke jaghanya va utkRSTa kAla ke antargata aneka kAla bhedoM kI prarUpaNA karate hue samaya, prAvali, kSaNa, lava, muhUrta Adi sAgaropama paryanta aneka kAla bhedoM kA ullekha kiyA gayA hai (56) / do paramANuoM kA tatprAyogya vega se Upara va nIce jAte hue zarIroM ke sAtha paraspara sparza hone meM jitanA kAla lagatA hai usakA nAma samaya hai| yaha usake pravasthAna kA jaghanya kAla hai| kAraNa yaha ki koI avadhijJAna utpanna hone ke dasare hI samaya meM vinaSTa hotA huA upalabdha hotA hai| isI prakAra usakA avasthAna kAla kSaNa-lava Adi samajhanA caahie| ___ Age avadhijJAna kA jaghanya kSetra dikhalAte hue kahA gayA hai ki tRtIya samayavartI AhAraka aura tRtIya samayavartI tadbhavastha hue sUkSma nigoda labdhyaparyAptaka kI jitanI avagAhanA hotI hai utanA avadhijJAna kA jaghanya kSetra hai| isa prakAra avadhijJAna ke jaghanya kSetra ko dikhalA kara Age kSetra se sambaddha kAla kI aura kAla se sambaddha kSetra ke pramANa kI prarUpaNA kI gaI hai| isI prasaMga meM nAnA kAla aura nAnA jIvoM ke Azraya se dravya, kSetra, kAla aura bhAva se sambaddha vRddhi ke krama ko bhI prakaTa kiyA gayA hai| isa prakAra dravya se sambaddha usake kSetra-kAla Adi kI prarUpaNA karate hue kauna-kauna jIva usa avadhijJAna ke dvArA kSetra-kAla Adi kI apekSA kitanA jAnate haiM; ise spaSTa kiyA gayA hai (gAthA sUtra 3-17, pR0 301-28) / __ isa prakAra avadhijJAnAvaraNIya kI prarUpaNA ko samApta kara Age manaHparyayajJAnAvaraNIya karma kI prarUpaNA karate hue usakI kitanI prakRtiyA~ haiM, isake spaSTIkaraNa meM kahA gayA hai ki usakI do prakRtiyA~ haiM--RjumatimanaHparyayajJAnAvaraNIya aura vipulamatimanaHparyayajJAnAvaraNIya / inameM jo RjumatimanaHparyayajJAnAvaraNIya karma hai vaha tIna prakAra kA hai - Rjumanogata artha ko jAnatA hai, Rjuvacanagata artha ko jAnatA hai aura RjukAyagata artha ko jAnatA hai (60-62) / isakA abhiprAya yaha rahA hai ki Rjamanogata artha ko viSaya karanevAle, Rjuvacanagata arthako viSaya karanevAle aura RjukAyagata artha ko viSaya karanevAle isa tIna prakAra ke manaHparyayajJAna ko AvRta karanevAlA RjumatimanaHparyayajJAnAvaraNIya karma bhI tIna prakAra kA hai| isake pazcAt RjumatimanaHparyaya jJAna ke viSaya kI prarUpaNA karate hue yaha kahA gayA hai ki manaHparyayajJAnI mana (matijJAna) se mAnasa ko grahaNa karake dUsaroM kI saMjJA, smRti, mati, cintA, jIvita-maraNa, lAbha-alAbha, sukha-duHkha, nagaravinAza, dezavinAza, janapadavinAza, kheTavinAza, karvaTavinAza, maDaMbavinAza, paTTanavinAza, droNamukhavinAza, ativRSTi, anAvRSTi, suvRSTi, durvRSTi, subhikSa, durbhikSa, kSema, akSema, bhaya aura roga ina saba kAla se vizeSita padArthoM ko jAnatA hai| inake atirikta vaha vyakta manavAle apane va dUsare jIvoM se sambandhita vastuoM ko jAnatA hai, kintu avyakta manavAle jIvoM se sambandhita vastuoM ko vaha nahIM jAnatA hai / Age isI prasaMga meM kAla aura kSetra kI apekSA vaha kitane viSaya ko jAnatA hai. ise bhI spaSTa kiyA gayA hai (63-66) / isa prakAra RjumatimanaHparyayajJAnAvaraNIya kI prarUpaNA ko samApta kara Age vipula 114 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #169 -------------------------------------------------------------------------- ________________ matimanaHparyayajJAnAvaraNIya karma kI prarUpaNA ke prasaMga meM usake ye chaha bheda nirdiSTa kiye gaye haiM---vaha Rju va anRju manogata artha ko jAnanA hai, Rju va anRju vacanagata artha ko jAnatA hai tathA Rju va anRju kAyagata artha ko jAnatA hai| isakA abhiprAya RjumatimanaHparyayajJAnAvaraNIya ke hI samAna samajhanA cAhie / isI prakAra Age RjumatimanaHparyaya ke samAna isa vipulamatimanaHparyayajJAna ke viSaya kI bhI prarUpaNA usI paddhati se kI gaI hai (70-78) / ___ Age kramaprApta kevalajJAnAvaraNIya kI prarUpaNA ke prasaMga meM usakI kitanI prakRtiyA~ haiM, ise spaSTa karate hue kahA gayA hai ki kevalajJAnAvaraNIya karma kI eka hI prakRti hai / anantara usa kevalajJAnAvaraNIya se AvRta kevalajJAna ke svarUpa ko prakaTa karate hue use sakalatInoM kAloM ke viSayabhUta samasta bAhya padArthoM ko viSaya karanevAlA, sampUrNa-anantadarzana va vIrya Adi anantaguNoM se paripUrNa-aura karma-vairI se rahita hone ke kAraNa asapatna kahA gayA hai| Age svayaM utpanna honevAle usa kevalajJAna ke viSaya ko prakaTa karate hue kahA gayA hai ki svayaM utpanna hae jJAna-darzana se sampanna bhagavAna devaloka, asuraloka va manuSyalAka (Urva, adha: va tiryak tInoM loka) kI gati, Agati, cayana, upapAda, bandha, mokSa, Rddhi, sthiti, dyuti, anubhAga, tarka, phala, mana, mAnasika, mukta, kRti, pratisevita, Adikarma, arahaHkarma, saba lokoM, saba jIvoM aura saba bhAvoM ko samIcInatayA jAnate haiM, dekhate haiM va vihAra karate haiM (76-83) / Age krama se darzanAvaraNIya (84-86), vedanIya (87-88), mohanIya (86-68) aura Ayu (EE) karma kI uttaraprakRtiyoM kA nAma-nirdeza kiyA gayA hai| tatpazcAt nAmakama kI byAlIsa prakRtiyoM kA nirdeza karate hae unameM yathAkrama se AnupUrvI taka gati-jAti Adi teraha piNDaprakRtiyoM kI uttaraprakRtiyoM ke nAmoM kA bhI nirdeza kiyA gayA hai (100-132) / vizeSatA yahA~ yaha rahI hai ki AnupUrvI ke prasaMga meM usakI narakagati-prAyogyAnupUrvI Adi cAra meM pratyeka kI uttaraprakRtiyoM ke pramANa ko bhI dikhalAte hue usameM eka vAra alpabahutva ko prakaTa karake (123-27) 'bhayo appAbahaaM isa sacanA ke sAtha prakArAntara se pUnaH usa alpabahutva ko prakaTa kiyA gayA hai (128-32) / ___ isa prasaMga meM yahA~ dhavalA meM yaha zaMkA kI gaI hai ki eka vAra unake alpabahutva ko kahakara phira se usakI prarUpaNA kisalie kI jA rahI hai| isake samAdhAna meM vahA~ yaha kahA gayA hai ki anya bhI vyAkhyAnAntara hai, isake jJApanArtha usakA prakArAntara se punaH kathana kiyA jAtA hai| Age jina agurulaghu Adi 26 prakRtiyoM kA ullekha pUrva (101) meM kiyA jA cukA hai unakA ullekha usI rUpa meM yahAM punaH kiyA gayA hai (133) / isakI vyAkhyA meM dhavalAkAra ne kahA hai ki ina prakRtiyoM kI prarUpaNA uttarottara prakRtiyoM kI prarUpaNA jAnakara karanA cAhie / inakI uttarottara prakRtiyAM nahIM haiM, aisA nahIM samajhanA cAhie, kyoMki dhava aura dhammamana Adi pratyeka zarIra tathA mUlI aura thUhara Adi sAdhAraNa-zarIra inake bahata prakAra ke svara aura gamana Adi upalabdha hotA hai| 1. yaha sandarbha AcArAMga dvi0 zrutaskandha (cU0 3) gata kevalajJAna viSayaka sandarbha se zabdaza: / bahuta kucha milatA-julatA hai / pR0 888 mUlagranthagata viSaya kA paricaya | 115 Page #170 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anantara gotra karma kI do aura antarAya karma kI pAMca prakRtiyoM kA nirdeza kiyA gayA hai| (134-37) / isa prakAra prakRti ke nAma, sthApanA aura dravya rUpa tIna bhedoM kI prarUpaNA karake Age usake cauthe bhedabhUta bhAvaprakRti kI prarUpaNA karate hue usake ina do bhedoM kA nirdeza kiyA gayA hai-AgamabhAva prakRti aura no-AgamabhAva prakRti / AgamabhAva prakRti ke prasaMga meM usake svarUpa ko prakaTa karate hue pUrva ke samAna usake sthita-jita Adi nau arthAdhikAroM ke sAtha tadviSayaka vAcanA-pRcchanA Adi ATha upayoga-vizeSoM kA bhI ullekha kiyA gayA hai| dUsarI noAgamabhAva prakRti ko aneka prakAra kA kahA gayA hai / jaise--sura va asura Adi devavizeSa, manuSya evaM mRga-pazu arthAt pakSI Adi vividha prakAra ke tiryaMca aura nArakI inakI nija kA anusaraNa karanevAlI prakRti (138-40) / anta meM prakaraNa kA upasaMhAra karate hue 'ina prakRtiyoM meM yahAM kauna-sI prakRti prakRta hai', ise spaSTa karate hue kahA gayA hai ki unameM yahA~ bhAvaprakRti prakRta hai| isa prakAra prathama prakRti nikSepa anuyogadvAra kI prarUpaNA karake Age yaha kaha diyA hai ki zeSa prarUpaNA vedanA anuyogadvAra ke samAna hai (142-42) / __isakA abhiprAya yaha rahA hai ki prakRtinayavibhASaNatA Adi jina zeSa 15 anuyogadvAroM kI yahAM prarUpaNA nahIM kI gaI hai unakI vaha prarUpaNA vedanA anuyogadvAra ke samAna samajhanA caahie| ___ isa prakAra 'vargaNA' khaNDa ke antargata sparza, karma aura prakRti ye tInoM anuyogadvAra 13vIM jilda meM prakAzita hue haiN| 4. bandhana yahAM sarva prathama sUtra meM yaha nirdeza kiyA gayA hai ki 'bandhana' isa anuyogadvAra meM bandhana kI vibhASA (vyAkhyAna) cAra prakAra kI hai-bandha, bandhaka, bandhanIya aura bandhavidhAna (sUtra 1) / isakI vyAkhyA karate hue dhavalAkAra ne 'bandhana' zabda kI nirukti cAra prakAra se kI hai-bandho bandhanam, badhnAtIti mandhanaH, badhyate iti bandhanam, badhyate aneneti bandhanam / inameM prathama nirukti ke anusAra bandha hI bandhana siddha hotA hai / dUsarI nirukti kartA ke artha meM kI - 1. prakRtiyoM kI yaha prarUpaNA kucha apavAdoM ko chor3akara-jaise jJAnAvaraNIya va AnupUrvI Adi-prAyaH saba hI jIvasthAna kI nau cUlikAoM meM prathama 'prakRtisamutkIrtana' cUlikA ke samAna hai| donoM meM sUtra bhI prAyaH ve hI haiM / udAharaNa ke rUpa meM ina sUtroM ko dekhA jA sakatA hai-prakRti anuyogadvAra sUtra 86-114, prakRtisamu0 cUlikA sUtra 15-41 / sUtrasaMkhyA meM jo bheda hai vaha eka hI sUtra ke 2-3 sUtroM meM vibhakta ho jAne ke kAraNa huA hai / jaise-jaM taM daMsaNamohaNIyaM kammaM taM baMdhado eyavihaM / / 11 / / tassa saMta kamma puNa tivihaM sammattaM micchattaM sammAmicchattaM / / 12 / / (prakRtianu) jaM taM daMsaNamohaNIye kammaM taM baMdhAdo eyavihaM tassa saMtakammaM puNa tivihaM-sammattaM micchattaM sammAmicchattaM cedi / / 21 / / (jI0 cUlikA 1) 116 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #171 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gaI hai, tadanusAra bAMdhanevAle kA nAma bandhana hai| isase bandhana kA artha bandhaka bhI hotA hai / tIsarI nirukti ( badhyate yat) karmasAdhana meM kI gaI hai, tadanusAra jise bAMdhA jAtA hai vaha bandhana siddha hotA hai / isa prakAra bandhana kA artha bA~dhane ke yogya ( bandhanIya) karma hotA hai / cauthI nirukti karaNa sAdhana meM kI gaI hai| tadanusAra jisake dvArA bA~dhA jAtA hai vaha bandhana hai, isa prakAra se bandhana kA artha bandhavidhAna bhI ho jAtA hai| isase yaha siddha huA ki prastuta bandhana anuyogadvAra meM cAra avAntara anuyogadvAra haiM--bandha, bandhaka, bandhanIya aura bandhavidhAna / --- 1. bandha--- sarvaprathama bandha kI prarUpaNA karate hue usake ye cAra bheda nirdiSTa kiye haiMnAmabandha, sthApanAbandha, dravyabandha aura bhAvabandha / Age bandhana nayavibhASaNatA ke anusAra kauna tya kina bandhoM ko svIkAra karatA hai, ise spaSTa karate hue kahA gayA hai ki naigama, vyavahAra aura saMgraha ye tIna naya saba bandhoM ko svIkAra karate haiM / RjusUtra naya sthApanAbandha ko svIkAra nahIM karatA / zabdanaya nAmabandha aura bhAvabandha ko svIkAra karatA hai (2-6) / Age nAmabandha aura sthApanAbandha ke svarUpa ko usI paddhati se prakaTa kiyA gayA hai, jisa paddhati se pUrva meM nAmasparza aura sthApanAsparza tathA nAmakarma aura sthApanAkarma ke svarUpa ko prakaTa kiyA gayA hai| tatpazcAt dravyabandha ko sthagita kara bhAvabandha kI prarUpaNA bhI usI paddhati se kI gaI hai ( 7-12) / vizeSa itanA hai ki no AgamabhAvabandha kI prarUpaNA meM usake ye do bheda nirdiSTa kiye gaye haiM-- jIvabhAvabandha aura ajIvabhAvabandha / inameM jIvabhAvabandha tIna prakAra kA hai- vipAkapratyayika jIvabhAvabandha, avipAkapratyayika jIvabhAvabandha aura ubhayapratyayika jIvabhAvabandha / inameM vipAka pratyayika jIvabhAvabandha kA svarUpa prakaTa karate hue yaha abhiprAya prakaTa kiyA gayA hai ki karma ke udaya ke Azraya se utpanna honevAle audayika jIvabhAvoM kA nAma vipAkapratyayika jIvabhAvabandha hai / aise ve jIvabhAva ye haiM--deva, manuSya, tiyaMca, nAraka, strIveda, puruSaveda, napuMsakaveda, krodha, mAna, mAyA, lobha, rAga, dveSa, moha, kRSNalezyA, nIlalezyA, kApotalezyA, tejolezyA, padmalezyA, zuklalezyA, asaMyata, avirata, ajJAna aura mithyAdRSTi / inake atirikta isI prakAra ke aura bhI karmodayajanita bhAva haiM una sabako vipAkapratyayika jIvabhAvabandha jAnatA cAhie' (13-15) / ye saba hI jIvabhAva vibhinna karmoM ke udaya se utpanna hote haiM / jaise-- deva - manuSya gati Adi nAmakarma ke udaya se deva - manuSyAdi / nokaSAyasvarUpa strIvedodayAdi se strI-puruSanapuMsaka rfare pratyayika jIvabhAvabandha do prakAra kA hai - aupazamika avipAkapratyayika jIvabhAvabandha aura kSAyika avipAkapratyayika jIvabhAvabandha / inameM krodha - mAnAdi ke upazAnta hone para jo apUrvakaraNa va anivRttikaraNa Adi guNasthAnoM meM bhAva hote haiM unheM aupazamika avipAkapratyayika jIvabhAvabandha kahA gayA hai / aupazamika samyaktva va aupazamika cAritra tathA aura bhI jo isI prakAra ke bhAva haiM una sabako aupazamika avipAkapratyayika jIvabhAvabandha nirdiSTa 1. ye bhAva thor3I-sI vizeSatA ke sAtha tattvArthasUtra meM isa prakAra nirdiSTa kiye gaye haiMgati - kaSAya-liMga-mithyA darzanAsaMyatAsiddhale zyAzcatuzcatustrye kai kai kai ka SaDbhedA: / ( 12-6) mUlapramyagata viSaya kA paricaya / 117 Page #172 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kiyA gayA isI prakAra ukta krodhAdi ke sarvathA kSaya ko prApta ho jAne para jo jIvabhAva utpanna hote haiM unake sAtha kSAyika samyaktva, kSAyika cAritra tathA kSAyika dAna - lAbha Adi ( nau kSAyika labdhiyA~) evaM anya bhI isI prakAra ke jIvabhAvoM ko kSAyika avipAka pratyayika jIvabhAvabandha kahA gayA hai| vivakSita karma ke kSayopazama se utpanna honevAle ekendriyalabdhi Adi vividha prakAra ke jIvabhAvoM ko tadubhayapratyayika jIvabhAvabandha nirdiSTa kiyA gayA hai (16-16) / ajIvabhAvabandha bhI tIna prakAra kA hai- vipAkapratyayika ajIvabhAvabandha, avipAkapratyayika ajIvabhAvabandha aura tadubhayapratyayika ajIvabhAvayandha / inameM prayogapariNata varNa va zabda AdikoM ko vipAkapratyayika ajIvabhAvabandha aura visrasApariNata varNa va zabda AdikoM nt avipAkapratyayika ajIva-bhAvabandha kahA gayA hai / prayogapariNata skandhagata varNoM ke sAtha jo visApariNata skandhoM ke varNoM kA saMyoga yA samavAya rUpa sambandha hotA hai use tadubhayapratyayika ajIva - bhAvabandha kahA gayA hai / isI prakAra zabda va gandha Adi ko bhI tadubhaya pratyayika ajIva bhAvabandha jAnanA cAhie (20-23) / Age pUrva meM jisa dravyabandha ko sthagita kiyA gayA thA usakI prarUpaNA karate hue usake ye do bheda nirdiSTa kiye gaye haiM- Agamadravyabandha aura no- Agamadravyabandha / inameM Agamadravyabandha ke svarUpa ko pUrva paddhati ke anusAra dikhalAkara no-Agamadravya-bandha ke ye do bheda nirdiSTa kiye gaye haiM- prayogabandha aura visrasAbandha / inameM prayoga bandha ko sthagita kara visrasAbandha sAdi aura anAdi ke bheda se do prakAra kA kahA gayA hai| inameM bhI sAdi visrasAbandha ko sthagita kara anAdi visrasAbandha ke tIna bheda nirdiSTa kiye gaye haiM---dharmAstika, adharmAstika aura AkAzAsti / inameM bhI pratyeka tIna prakAra kA hai| jaise -- dharmAstika, dharmAstika deza aura dharmAstika pradeza / adharmAstika aura AkAzAstika ke bhI isI prakAra se tIna bheda nirdiSTa kiye gaye haiM / ina tInoM hI astikAyoM kA paraspara meM pradezabandha hotA hai (24-31) / anAdi visrasAbandha kA spaSTIkaraNa dhavalA meM isa prakAra kiyA gayA hai-dharmAstikAya ke apane samasta avayavoM ke samUha kA nAma dharmAstika hai / isa prakAra avayavI dharmAstikAya kA jo apane avayavoM ke sAtha bandha hai use dharmAstika bandha kahA jAtA hai / usake ardhabhAga se lekara caturtha bhAva taka kA nAma dharmAstika deza hai, unhIM dhamAstika dezoM kA jo apane avayavoM ke sAtha bandha hai vaha dhamAstika dezabandha kahalAtA hai / usI ke cauthe bhAga se lekara jo avayava haiM unakA nAma pradeza aura unake pArasparika bandha kA nAma dharmAstika pradezabandha hai / isI prakAra kA abhiprAya adharmAstika aura AkAzAstika ke viSaya meM rahA hai| ina tInoM hI astikAyoM ke pradezoM kA jo paraspara meM bandha hai usa sabakA nAma anAdivisrasAbandha hai / kAraNa yaha ki ye tInoM dravya anAdi va pradezoM ke parispanda se rahita haiM / isIlie unakA bandha anAdi hokara svAbhAvika hai / aba yahA~ jisa sAdi visrasAbandha ko pUrva meM sthagita kiyA gayA thA usakI prarUpaNA karate hue visadRza snigdhatA aura visadRza rUkSatA ko bandha--bandha kA kAraNa -- kahA gayA hai tathA samAna snigdhatA aura samAna rUkSatA ko bheda - asaMyoga kA kAraNa kahA gayA hai ( 32-33) / ina do sUtroM kA spaSTIkaraNa Age eka gAthA - sUtra (34) ke dvArA karate hue "vemAdAddhidA mAdA lhukkhadA baMdho" isa sUtra (32) ko punaH upasthita kiyA gayA hai / 118 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #173 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dhavalAkAra ne isakA dUsarA artha karake saMgati baiThAyI hai / yathA --- -pUrva meM 'mAdA' kA artha sadRzatA aura 'vemAdA' kA artha sadRzatA se rahita ( visadRzatA ) kiyA gayA hai| aba yahA~ 'mAdA' (mAtrA) kA artha zravibhAgapraticcheda aura 've' kA artha do saMkhyA kiyA gayA hai / tadanusAra abhiprAya yaha huA ki snigdha pudgala do avibhAgapraticchedoM se adhika athavA do avibhAgapraticchedoM se hIna anya snigdha pudgaloM ke sAtha bandha ko prApta hote haiM, tIna Adi avibhAgapraticchedoM se adhika athavA hIna anya snigdha pudgaloM ke sAtha ve bandha ko prApta nahIM hote / isa artha kA nirNaya Age eka anya gAthA -sUtra (36) dvArA kiyA gayA hai| isa prakAra yahA~ paramANu- pudgaloM ke bandhaviSayaka do mata spaSTa haiN| prathama mata ke anusAra snigdhatA athavA rUkSatA se sadRza (snigdha-snigdha yA rUkSa- rUkSa ) paramANuoM meM bandha nahIM hotA hai / kintu dUsare mata ke anusAra snigdhatA aura rUkSatA se sadRza aura visadRza donoM hI prakAra ke pudgalaparamANuoM meM paraspara bandha hotA hai / vizeSa itanA hai unheM snigdhatA aura rUkSatA ke pravibhAga praticchedoM meM do-do se adhika athavA hIna honA caahie| udAharaNa ke rUpa meM do guNa (bhAga) snigdha paramANu kA cAra guNa snigdha anya paramANu ke sAtha bandha hotA hai / isI prakAra do guNa snigdha paramANu kA cAra guNa rUkSa paramANu ke sAtha bhI bandha hotA hai / do guNa snigdha kA tIna guNa va pA~ca guNa Adi kisI bhI snigdha- rUkSa paramANuoM ke sAtha bandha sambhava nahIM hai, unheM do-do guNoM se hI adhika honA cAhie / isI prakAra tIna guNa snigdha kA pA~ca guNa snigdha athavA rUkSa paramANutroM ke sAtha bandha sambhava hai / isI prakAra se Age cAra guNa snigdha yA rUkSa kA chaha guNasnigdha athavA rUkSa paramANuoM meM paraspara bandha hotA hai / yaha avazya hai ki jaghanya guNa ( sabase hIna pravibhAgapraticcheda yukta) pudgala paramANu kA kisI bhI avasthA meM anya paramANu ke sAtha bandha nahIM hotA / yaha dUsarA mata tattvArthasUtra (5,32-36 ) va usakI vyAkhyA svarUpa sarvArthasiddhi evaM tattvArthavArtika meM upalabdha hotA hai / ' Age isa sAdi visrasAbandha ke viSaya meM aneka udAharaNa dete hue yaha spaSTa kiyA gayA hai ki kSetra, kAla, Rtu, ayana (dakSiNAyana - uttarAyana) aura pudgala ke nimitta se uparyukta bandha pariNAma ko prApta hokara jo abhra, megha, sandhyA, vidya ut, ulkA, kanaka (azani), dizAdAha, dhUmaketu aura indrAyudha ke rUpa meM bandhanapariNAma se pariNata hote haiM; isa sabako sAdi - visrasAbandha kahA jAtA hai| isI prakAra ke anya bhI jo svabhAvataH usa prakAra ke bandhanapariNAma se pariNata hote haiM unake usa bandha ko sAdi - visrasAbandha samajhanA cAhie (37) / * Age pUrva meM sthagita kiye gae prayogabandha kI prarUpaNA karate hue use karmabandha aura no 1. isa prasaMga meM tattvArthavArtika meM SaTkhaNDAgama ke antargata vargaNAkhaNDa kA ullekha bhI isa prakAra kiyA gayA hai-sa pATho nopapadyate / kutaH ? zrArSavirodhAt / evaM hi uktamArSe vargaNAyAM bandhavidhAne noAgamadravyabandhavikalpe sAdi- vaisrasikabandha nirdezaH proktaH / viSamarUkSatAyAM ca bandhaH samarUkSatAyAM ca bhedaH iti / tadanusAreNa ca sUtramuktaM 'guNasAmye sadRzAnAm' iti" / --- ta0 vA0 5,16,4 pR0 242 2. tattvArthavArtika 5,24,13, pR0 232 mUlagranthagata viSaya kA paricaya / 116 Page #174 -------------------------------------------------------------------------- ________________ karmabandha ke bheda se do prakAra kA nirdiSTa kiyA gayA hai| inameM karmabandha ko sthagita karake dUsare nokarmabandha ke ina pAMca bhedoM kA nirdeza kiyA hai-AlApanabandha, allIvanabandha, saMzleSabandha, zarIrabandha aura zarIrIbandha / inameM AlApanabandha ke svarUpa ko spaSTa karate hue Age kahA gayA hai ki lohA, rassI, vabhra athavA darbha Adi anya dravya ke nimitta se jo zakaTa, yAna, yuga, gaDDI, gillI, ratha, syandana, zivikA, gRha, prAsAda, gopura aura toraNa inake tathA aura bhI jo isa prakAra ke haiM una sabake bandha ko AlApanabandha kahA jAtA hai / kaTaka, kuDDa, govarapIDha, prAkAra, zATikA tathA aura bhI jo isa prakAra ke dravya haiM, jinakA anya dravyoM se allIvita hokara bandha hotA hai vaha saba hI allIvanabandha kahalAtA hai / paraspara meM saMzleSa ko prApta kASTha aura lAkha kA jo bandha hotA hai usakA nAma saMzlezabandha hai (38-43) / ___ prayoga kA artha jIva kA vyApAra hai, isa jIvavyApAra se jo bandha utpanna hotA hai use prayogabandha kahate haiN| vaha pA~ca prakAra kA hai-AlApanabandha, allIvanabandha, saMzleSabandha, zarIrabandha aura zarIrIbandha / lohA, rassI, camar3A aura lakar3I Adi ke Azraya se jo unase bhinna gAr3I, ratha va jahAja Adi anya dravyoM kA bandha hotA hai use AlApanabandha kahA jAtA hai| tattvArthavArtika meM isakA ullekha Alapanabandha ke nAma se kiyA gayA hai| vahA~ 'lapi' dhAtu kA artha AkarSaNa kriyA kiyA gayA hai|' lepanavizeSa se jar3e yA jor3e gaye dravyoM kA jo paraspara bandha hotA hai usakA nAma allIvana bandha hai, jaise-caTAI, bhIta va vastra Adi kA bandha / AlApana bandha meM jahA~ gAr3I Adi meM lohe yA lakar3I Adi kI kIleM unase bhinna rahatI haiM vahA~ isa bandha meM kIloM Adi ke samAna dravya nahIM rahate / jaise-IToM va miTTI (gArA) Adi ke lepa se bananevAlI bhIta Adi, tathA tantuoM ke paraspara bunane se bananevAlA vastra / tattvArthavArtika meM isakA ullekha Alepanabandha ke nAma se kiyA gayA hai| saMzleSabandha kASTha aura lAkha Adi cikkana-acikkana dravyoM kA hotA hai| AlApanabandha meM jaise kIleM Adi bhinna dravya rahatI haiM tathA allIvanabandha meM jaise-iMTa va miTThI va Adi ke sAtha pAnI bhI rahatA hai, kyoMki usake vinA lepa nahIM hotA; isa prakAra se isa bandha meM na kIloM Adi ke samAna kucha pRthak dravya rahate haiM aura na allIvana bandha ke samAna pAnI Adi kA upayoga isameM hotA hai, isase yaha saMzleSabandha una donoM se bhinna hai| zarIrabandha ko audArikazarIrabandha Adi ke bheda se pAMca prakAra kA nirdiSTa kiyA gayA hai| Age unake yathA sambhava eka do tIna ke saMyoga se 15 bheda kA bhI ullekha kiyA gayA hai| jaise-audArika-audArika-zarIrabandha, audArika-tejasazarIrabandha, audArika-kArmaNazarIrabandha, audArika-taijasa-kArmaNazarIrabandha, vaikriyika-vaikriyika-zarIrabandha, Adi (44-60) / jIva pradezoM kA anya jIvapradezoM ke sAtha tathA pA~ca zarIroM ke sAtha jo bandha haiM use zarIrI bandha kahate haiN| vaha zarIrIbandha sAdizarIrIbandha aura anAdizarIrIbandha ke bheda se do prakAra kA hai| inameM sAdizarIrIbandha ko zarIrabandha ke samAna jAnanA caahie| jova ke ATha madhyapradezoM kA jo paraspara meM bandha hai usakA nAma anAdizarIrIbandha hai| Age pUrva meM sthagita kie gae karmabandha ke viSaya meM yaha sUcanA kara dI gaI hai ki usakI 1. ina saba zabdoM ko dhavalA meM spaSTa kiyA gayA hai| pu0 14, pR0 38-36 120 / pANDAgama-parizIlana Page #175 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prarUpaNA 'karma' anuyogadvAra ke samAna jAnanA cAhie (61-64) / isa prakAra yahA~ bandha anuyogadvAra samApta huA hai| 2. bandhaka-yahA~ prArambha meM 'jo bandhaka haiM unakA yaha nirdeza hai' aisI sUcanA karate hue gati-indriya Adi caudaha mArgaNAoM kA nAmollekha kiyA gayA hai / tatpazcAt yaha kahA gayA hai ki gatimArgaNA ke anuvAda se narakagati meM nArakI bandhaka haiM, tiyaMca bandhaka haiM, deva bandhaka haiM, manuSya bandhaka bhI haiM aura abandhaka bhI haiM, siddha abandhaka haiN| isa prakAra kSudrakabandha ke antargata gyAraha anuyogadvAroM ko yahAM prarUpaNA karanA caahie| isI prakAra Age mahAdaNDakoM kI prarUpaNA karanA cAhie (65-67) / bandhaka jIva haiM / una bandhaka jIvoM kI prarUpaNA kSudrakabandha nAma ke dUsare khaNDa meM 'eka jIva kI apekSA svAmitva' Adi gyAraha anuyogadvAroM meM vistAra se kI gaI hai / granthakartA ne yahA~ usakI ora saMketa karate hue yaha kahA hai ki bandhakoM kI prarUpaNA jisa prakAra kSudrakabandha meM kI gaI hai usI prakAra yahA~ unakI prarUpaNA karanA cAhie / yahA~ Upara jo 65-66 ye do sUtra kahe gaye haiM ve kSudrakabandha meM usI rUpa meM avasthita haiM / ' vizeSatA yaha rahI hai ki yahA~ 66veM sUtra meM 'siddhA abaMdhA' ke Age prasaMgavaza 'evaM khuddAbaMdhaekkArasamaNiyogaddAraM yavyaM' itanA aura nirdeza kara diyA gayA hai tathA usake pazcAt 67veM sUtra meM 'evaM mahAdaMDayA yavyA" itanI aura bhI sUcanA kara dI gaI hai / isa sUcanA ke sAtha isa bandhaka anuyogadvAra ko samApta kara diyA gayA hai| 3. bandhanIya-yahA~ sarvaprathama 'bandhanIya' ko spaSTa karate hue yaha kahA gayA hai ki jinakA vedana yA anubhavana kiyA jAtA hai ve vedanAsvarUpa pudgala skandharUpa haiM, aura ve skandha vargaNAsvarUpa haiM / 'bandhanIya' se yahA~ vargaNAe~ abhipreta haiN| isa prakAra yahAM isa 'bandhanIya' anuyogadvAroM meM 23 prakAra kI vargaNAoM ko varNanIya sUcita kiyA gayA hai (68) / __tadanusAra una vargaNAoM kI yahA~ vistAra se prarUpaNA kI gaI hai| isI kAraNa se isa khaNDa ke antargata pUrvokta sparza, karma aura prakRti ina tIna anuyogadvAroM ke sAtha bandha aura bandhaka adhikAroM ko bhI gauNa karake ina bandhanIya vargaNAoM kI pramukhatA se isa pAMcaveM khaNDa kA vargaNA nAma prasiddha huA hai| cauthe adhikArasvarUpa bandhavidhAna kI prarUpaNA mahAbandha nAmaka Age ke chaThe khaNDa meM vistAra se kI gaI hai| ___ isa prakAra yahA~ prArambha meM una varNanIya vargaNAoM ke parijJAna meM prayojanIbhUta * hone se ina ATha anuyogadvAroM ko jJAtavya kahA gayA hai-vargaNA, vargaNAdravyasamudAhAra, anantaropanidhA, paramparopanidhA, avahAra, yavamadhya, padamImAMsA aura alpabahutva / inameM jo prathama vargaNA anuyogadvAra hai usameM ye 16 anuyogadvAra haiM-vargaNAnikSepa, vargaNAnayavibhASaNatA, vargaNAprarUpaNA, vargaNAnirUpaNA, vargaNAdhra vAdhra vAnugama, vargaNAsAnta ranirantarAnugama, vargaNAproja yugmAnugama, vargaNAkSetrAnugama, vargaNAsparzanAnugama, vargaNAkAlAnugama, vargaNA-antarAnugama, vargaNAbhAvAnugama, vargaNA-upanayanAnugama, vargaNAparimANAnugama, vargaNAbhAgAbhAgAnugama aura vargaNA-alpabahutva (66-70) / 1. sUtra 2, 1, 1-7 (pu 7, pR0 1-8) 2. 'kSadrakabandha' ke anta meM pu0 575-64 meM mahAdaNDaka bhI hai| mUlagranthagata viSaya kA paricaya | 121 Page #176 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vargaNA abhyantara aura bAhya ke bheda se do prakAra kI hai| inameM bAhya vargaNA kI prarUpaNA Age kI jAne vAlI hai / abhyantara vargaNA do prakAra kI hai-ekazreNi vargaNA aura nAnAzreNi vargaNA / inameM se uparyukta 16 anuyogadvAra eka zreNivargaNA meM jJAtavya haiN| aba una solaha anuyogadvAroM ke Azraya se kramazaH vargaNAoM kA paricaya karAyA jAtA hai vargaNAnikSepa-yaha chaha prakAra kA hai-nAmavargaNA, sthApanAvarmaNA, dravyavargaNA, kSetravargaNA, kAlavI... aura bhAvavargaNA (71) / vargaNAnayavibhASaNatA ke anusAra kauna naya kina vargaNAoM ko svIkAra karate haiM, ise spaSTa karate hue kahA gayA hai ki naigama, saMgraha aura vyavahAra ye tIna naya saba vargaNAoM ko svIkAra karate haiN| RjusUtra naya sthApanA vargaNA ko svIkAra nahIM krtaa| zabdanaya nAmavargaNA aura bhAvavargaNA ko svIkAra karatA hai (72-74) / pUrva meM vargaNAviSayaka jJAna karAne ke lie jina vargaNA aura vargaNAdravya samudAhAra Adi ATha anuyogadvAroM kA nirdeza kiyA gayA hai unameM se prathama vargaNA anuyogadvAra meM nirdiSTa 16 anuyogadvAroM meM se vargaNAnikSepa aura vargaNAnayavibhASaNatA ina do hI anuyogadvAroM kI prarUpaNA karake pUrvokta ATha anuyogadvAroM meM se dUsare vargaNAdravyasamudAhAra kI prarUpaNA karate hue usameM ina 14 anuyogadvAroM kA nirdeza kiyA gayA hai___ vargaNAprarUpaNA, vargaNAnirUpaNA, vargaNAdhra vAdhra vAnugama, vargaNAsAntaranirantarAnugama, vargaNA-ojayugmAnugama, vargaNAkSetrAnugama, vargaNAsparzanAnugama, vargaNAkAlAnugama, vargaNA-antarAnugama, vargaNAbhAvAnugama, vargaNA-upanayanAnugama, vargaNAparimANAnugama, vargaNAbhAgAbhAgAnugama aura vargaNA-alpabahutva (75) / - isakI vyAkhyA ke prasaMga meM dhavalA meM yaha zaMkA uThAyI gaI hai ki 16 anuyogadvAroM se vargaNAviSayaka prarUpaNA karane kI pratijJA karake unameM kevala pUrva ke do hI anuyogadvAroM kI prarUpaNA kI gaI hai, zeSa 14 anuyogadvAroM ke Azraya se usa vargaNAviSayaka prarUpaNA nahIM kI gaI hai / isa prakAra unakI prarUpaNA na karake vagaMNAdravyasamudAhAra kI prarUpaNA kyoM kI jA rahI hai| isa zaMkA ke samAdhAna meM dhavalAkAra ne kahA hai ki vargaNAprarUpaNA anuyogadvAra vargaNAoM kI eka zreNi kA nirUpaNa karatA hai, parantu vargaNAdravyasamudAhAra vargaNAoM kI nAnA aura eka donoM zreNiyoM kA nirUpaNa karatA hai, isalie cUMki vargaNAdravya samudAhAra prarUpaNA vargaNAprarUpaNA kI avinAbhAvinI hai, isIlie vargaNAviSayaka una caudaha anuyogadvAroM kI prarUpaNA na karake vargaNAdravyasamudAhAra kI prarUpaNA ko prArambha kiyA jA rahA hai; anyathA punarukta doSa kA honA anivArya thaa| ___ Age yathAkrama se usa vargaNAdravya samudAhAra meM nirdiSTa una caudaha anuyogadvAroM kI prarUpaNA kI jA rahI hai 1. vargaNAprarUpaNA- isa anuyogadvAra meM (1) ekapradezika paramANu-pudgalavargaNA, dvipradezika paramANupudgalavagaMNA, isI prakAra tripradezika, catuHpradezika Adi (2) saMkhyAtapradezika, (3) asaMkhyAta pradezika, parItapradezika, aparItapradezika, (4) anantapradezika, anantAnanta pradezika paramANupudgalavargaNA, anantAnantapradezika vargaNAoM ke Age, (5) AhAradravyavargaNA, (6) agrahaNa vargaNA, (7) taijasadravyavargaNA, (8) agrahaNadravyavargaNA, (6) bhASAvargaNA, (10) agrahaNadravya-vargaNA, (11) manodravyavargaNA, (12) agrahaNadravyavargaNA, (13) kArmaNadravyavargaNA, 122 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #177 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (14) dhra vaskandhavargaNA, (15) sAntaranirantara dravyavargaNA, (16) dhra vazUnyavargaNA, (17) pratyekazarIradravyavargaNA, (18) dhra vazUnyadravyavargaNA, (16) bAdaranigodadravyavargaNA, (20) dhra vazUnya vargaNA, (21) sUkSma nigodavargaNA, (22) dhru vazUnya dravyavargaNA aura (23) mahAskandhavargaNA; ina vargaNAoM kA ullekha kiyA gayA hai (76-17) / .. inameM dvi-tripradezika Adi vargaNAe~ saMkhyAtapradezika vargaNA ke antargata haiN| isI prakAra parItapradezika, aparItapradezika aura anantAnantapradezika ye tIna anantapradezika vargaNA ke antargata haiN| isa prakAra ina pAMca ko uparyukta vargaNAoM meM se kama kara dene para zeSa eka pradezika vargaNA, saMkhyAtapradezika vargaNA, asaMkhyAtapradezika vargaNA, anantapradezika vargaNA va AhAradravyavargaNA Adi 23 vargaNAe~ rahatI haiN| 2. vargaNAnirUpaNA-isa anuyogadvAra meM pUrvokta ekapradezika Adi pudgalavargaNAoM meM se pratyeka kyA bheda se hotI hai, saMghAta se hotI hai yA bheda-saMghAta se hotI hai| isakA vicAra kiyA gayA hai| yathA eka pradezikavargaNA dvipradezika Adi Upara kI vargaNAoM ke bheda se hotI hai| dvipradezika vargaNA Upara kI dravyoM ke bheda se aura nIce kI dravyoM ke saMghAta se tathA svasthAna meM bheda-saMghAta se hotI hai| tripradezI cataHpradezI Adi saMkhyAtapradezI, asaMkhyAtapradezI, parItapradezI, aparItapradezI, anantapradezI aura anantAnantapradezI pudgaladravya vargaNAe~ Upara kI dravyoM ke bheda se, nIce kI dravyoM ke saMghAta se aura svasthAna kI apekSA bheda-saMghAta se hotI haiM, ityAdi (18-116) / isa prakAra yaha dUsarA 'vargaNAnirUpaNA' anuyogadvAra samApta huA hai| pUrvanirdiSTa (75) vargaNAprarUpaNA-vargaNAnirUpaNAdi 14 anuyogadvAroM meM se mUlagranthakartA dvArA vargaNAprarUpaNA aura vargaNAnirUpaNA ina do anuyogadvAroM kI hI prarUpaNA kI gaI hai, zeSa vargaNAdhra vAdhra vAnugama aAdi 12 anuyogadvAroM kI prarUpaNA unhoMne nahIM kI hai| ___ isa para dhavalA meM yaha zaMkA uThAI gaI hai ki sUtrakAra ne ina do hI anuyogadvAroM kI prarUpaNA karake zeSa bAraha anuyogadvAroM kI prarUpaNA kyoM nahIM kI hai| ajAnakAra hone se unhoMne unakI prarUpaNA na kI ho, yaha to sambhava nahIM hai; kyoMki granthakartA bhagavAn bhUtabali caubIsa anuyogadvArarUpa mahAkarma prakRtiprAbhUta meM pAraMgata rahe haiM, isa kAraNa ve unake viSaya meM ajAnakara nahIM ho skte| vismaraNazIla hokara unhoMne unakI prarUpaNA na kI ho, yaha bhI nahIM ho sakatA / kAraNa yaha ki pramAda se rahita hone ke kAraNa unake vismaraNazIlatA asambhava hai| ___ hama zaMkA ke samAdhAna meM dhavalAkAra ne kahA hai ki pUrvAcAryoM ke vyAkhyAnakrama ke jJApanArtha unhoMne una bAraha anuyogadvAroM kI prarUpaNA nahIM kI hai| isa para punaH yaha zaMkA kI gaI hai ki anuyogadvAra vahIM para vahA~ ke samasta artha kI prarUpaNA maMkSipta vacanakalApa se kyoM karate haiM / isake samAdhAna meM vahA~ yaha kahA gayA hai ki vacanayogarUpa grAsravadvAra se Ane-vAle karmoM ke nirodha ke lie saMkSipta vacanakalApa se vahA~ ke samasta artha kI prarUpaNA kI jAtI hai| isa zaMkA-samAdhAna ke sAtha Age dhavalAkAra ne kahA hai ki pUrvokta do anuyogadvAroM kI prarUpaNA dezAmarzaka hai, isase hama una zeSa bAraha anuyogadvAroM kI prarUpaNA karate haiM, yaha kahate hue unhoMne Age dhavalA meM yathAkrama se una vargaNAdhra vAdhra vAnugama va vargaNAsAntaranirantarA pUlagatagrantha viSaya kA paricaya / 123 Page #178 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nugama Adi bAraha anuyogadvAroM kI prarUpaNA kI hai / " prasaMga ke anta meM dhavalAkAra ne kahA hai ki ATha anuyogadvAroM ke Azraya se teIsa vargaNAoM kI prarUpaNA karane para abhyantara vargaNA samApta ho jAtI hai / pUrva meM dhavalAkAra ne vargaNA ke abhyantara vargaNA aura bAhya vargaNA ina do bhedoM kA nirdeza karate hue kahA thA ki jo pA~ca zarIroM kI bAhya vargaNA hai usakA kathana Age cAra anuyogadvAroM ke zrAzraya se kareMge / bAhya vargaNA 'Age isa bAhya vargaNA kI anya prarUpaNA kI jAtI hai, aisI pratijJA karate hue usakI prarUpaNA meM ina cAra anuyogadvAroM kA nirdeza kiyA gayA hai--zarIrIzarIraprarUpaNA, zarIraprarUpaNA, zarIravisrasopacayaprarUpaNA aura visrasopacayaprarUpaNA ( 117-18 ) / zarIrI kA artha jIva hai / jahA~ para jIvoM ke pratyeka aura sAdhAraNa ina do prakAra ke zarIroM kI athavA pratyeka va sAdhAraNa lakSaNavAle jIvoM ke ina zarIroM kI prarUpaNA kI jAtI hai usakA nAma zarIrIzarIra prarUpaNA hai / jisameM pA~coM zarIroM ke pradezapramANa, una pradezoM ke niSekakrama aura pradezoM ke alpabahutva kI prarUpaNA kI jAtI hai usakA nAma zarIra prarUpaNA hai / jahA~ para pA~coM zarIroM ke visrasopacaya sambandha ke kAraNa bhUta snigdha aura rUkSa guNoM kI tathA audArika Adi pA~ca zarIragata paramANuviSayaka avibhAgapraticchedoM kI prarUpaNA kI jAtI hai usakA nAma zarIravisrasopacaya prarUpaNA hai / jIva se rahita hue unhIM paramANuoM ke visrasopacaya kI prarUpaNA jahA~ kI jAtI hai usakA nAma visrasopacaya prarUpaNA hai / 1. zarIrIzarIraprarUpaNA yahA~ sarvaprathama pratyeka zarIra aura sAdhAraNa zarIra ina do prakAra ke jIvoM ke astitva ko prakaTa kiyA gayA hai / Age kahA gayA hai ki jo sAdhAraNa zarIra jIva haiM ve niyama se vanaspatikAyika hI hote haiM, zeSa jIva pratyekazarIra hote haiM / isakA abhiprAya yaha huA ki vanaspatikAyika sAdhAraNa zarIra bhI hote haiM aura pratyekazarIra bhI, kintu zeSa jIva pratyekazarIra hI hote haiN| Age sAdhAraNa jIvoM ke lakSaNa ko prakaTa karate hue kahA gayA hai ki jinakA AhAra - zarIra ke yogya pudgaloM kA grahaNa - tathA Ana-pAna (ucchvAsa va niHzvAsa) kA grahaNa sAdhAraNa (sAmAnya) hotA hai ve sAdhAraNa jIva kahalAte haiN| unakA yaha sAdhAraNa lakSaNa kahA gayA hai / eka jIva kA anugrahaNa - paramANu pudgaloM kA grahaNa - - bahuta se sAdhAraNa jIvoM kA hotA hai tathA bahutoM kA anugrahaNa isa eka jIva kA bhI hotA hai| eka sAtha utpanna honevAle una jIvoM ke zarIra kI niSpatti eka sAtha hotI hai tathA anugrahaNa aura ucchvAsaniHzvAsa bhI unakA sAtha- sAtha hotA hai / jisa zarIra meM sthita eka jIva maratA hai usameM sthita ananta jIvoM kA maraNa hotA hai / jisa nigodazarIra meM eka jIva utpanna hotA hai 1. dhavalA pu0 14, pR0 135-223 124 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #179 -------------------------------------------------------------------------- ________________ usameM ananta jIvoM kI utpatti hotI hai| bAdara-nigoda jIva aura sUkSma-nigoda jIva parasparabaddha (samaveta) aura spaSTa hokara rahate haiN| ve ananta jIva haiM jo mUlI, thUhara aura adarakha Adi ke rUpa meM rahate haiM / ananta jIva aise haiM jinhoMne kabhI saparyAya ko nahIM prApta kiyA hai / ve saMkleza kI adhikatA se kaluSita rahate hue nigoda sthAna ko nahIM chor3ate haiM / eka nigoda zarIra meM avasthita dravyapramANa se dekhe gaye (sarvajJa ke dvArA dravyapramANa se nirdiSTa) jIva saba hI atIta kAla meM siddha hue jIvoM se anantaguNe haiM (116-28) / eka hI jIva kA jo zarIra hotA hai vaha pratyeka-zarIra kahalAtA hai, isa prakAra ke pratyekazarIra se saMyukta jIvoM ko pratyeka zarIra kahA jAtA hai / bahuta jIvoM kA jo eka zarIra hotA hai usakA nAma sAdhAraNa zarIra hai, usa sAdhAraNa zarIra meM jo jIva rahate haiM ve sAdhAraNazarIra kahalAte haiM / athavA jina jIvoM kA pratyeka (pRthagbhUta) zarIra hotA hai unheM pratyekazarIra samajhanA caahie| inameM jo sAdhAraNa zarIravAle jIva haiM ve niyama se vanaspatikAyika hote haiN| vanaspatikAyikoM se nigoda jIvoM kI bhinnatA- isakA abhiprAya yaha huA ki saba nigoda jIva vanaspatikAya ke antargata haiM, usase bAhya nahIM haiM / parantu prastuta SaTkhaNDAgama ke hI dvitIya khaNDa kSudrakabandha meM unheM vanaspatikAyikoM se pRthagbhUta sUcita kiyA gayA hai| isa kSudrakabandha ke antargata gyAraha anuyogadvAroM meM antima alpabahutva anuyogadvAra hai| inameM yathAkrama se gati-indriya Adi caudaha mArgaNAoM ke Azraya se alpabahutva kI prarUpaNA kI gaI hai| kAyamArgaNA meM usa alpabahatva kI prarUpaNA cAra prakAra se kI gaI hai| vahA~ isa prasaMga meM sUtra 58-56, 74-75 aura 105-6 meM vanaspatikAyikoM se nigoda jIvoM ko vizeSa adhika dikhalAyA gayA hai| vahA~ sUtra 75 kI vyAkhyA ke prasaMga meM dhavalA meM yaha zaMkA kI gaI hai ki yaha sUtra nirarthaka hai, kyoMki vanaspatikAyikoM se nigoda jIva pRthak nahIM pAye jAte / anyatra vanaspatikAyikoM se pRthagbhuta pRthivIkAyikAdiyoM meM nigoda jIva nahIM haiM, aisA AcAryoM kA upadeza bhI hai| isa zaMkA ke samAdhAna meM dhavalAkAra ne kahA hai ki tumhArA kahanA satya ho sakatA hai, kyoMki bahuta se sUtroM meM vanaspatikAyikoM ke Age nigoda pada nahIM pAyA jAtA, isake viparIta vahA~ nigoda jIvoM ke Age vanaspatikAyikoM kA pATha pAyA jAtA hai tathA vaha bahuta se AcAryoM ko sammata bhI hai| kintu yaha satra hI nahIM hai, aisA avadhAraNa karanA ucita nahIM hai, kyoMki aisA to vaha kaha sakatA hai jo caudaha pUrvo kA dhAraka athavA kevalajJAnI ho / parantu vartamAnakAla meM ve nahIM haiM, aura na unake pAsa sunakara Aye hue viziSTa jJAnIjana bhI isa samaya pAye jAte haiM / isalie ise Thappa karake jo AcArya sUtra kI AsAdanA se bhayabhIta haiM unheM donoM hI sUtroM kA vyAkhyAna karanA caahie| isa para vahA~ punaH yaha zaMkA kI gaI hai ki nigoda jIvoM ke Age vanaspatikAyika bAdara vanaspatikAyika pratyekazarIra jIvoM ke pramANa se vizeSa adhika haiM, parantu vanaspatikAyikoM 1. vaNapphadikAiyA visesaahiyaa| NigodajIvA visesaahiyaa| sUtra 58-56, 74-75 va 105-6 (pu0 7, pR0 535, 536 aura 546) mUlamandhagata viSaya kA paricaya | 125 Page #180 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ke Age nigodajIva kisase adhika ho sakate haiM / isake samAdhAna meM dhavalAkAra ne yaha spaSTa kiyA hai ki 'vanaspatikAyika' yaha kahane para bAdaranigoda jIvoM se pratiSThita - apratiSTita jIvoM ko nahIM grahaNa karanA cAhie, kyoMki Adhe se AdhAra meM bheda dekhA jAtA hai / isa sthiti meM vanaspatikAyikoM se nigoda jIva vizeSa adhika haiM' aisA kahane para bAdara vanaspatikAyika pratyekazarIra jIvoM se aura bAdara nigodapratiSThita jIvoM se ve vizeSa adhika haiM, yaha abhiprAya grahaNa karanA cAhie / " dhavalAkAra A0 vIrasena ke dvArA jo uparyukta zaMkA-samAdhAna kiyA gayA hai vaha sUtra AsAdanA ke bhaya se hI kiyA gayA hai, anyathA jaisA ki usa zaMkA-samAdhAna se spaSTa hai, unheM svayaM bhI vanaspatikAyikoM se nigodajIvoM kI bhinnatA abhISTa nahIM rahI hai / ve 'vanaspatikAyika vizeSa adhika haiM' isa sUtra (74) kI vyAkhyA meM bhI yaha spaSTa kahate haiM ki saba AcAryoM se sammata anya sUtroM meM yahIM para yaha alpabahutva samApta ho jAtA ha~ va Age anya alpabahutva prArambha hotA hai, parantu ina sUtroM meM vaha alpabahutva yahA~ samApta nahIM huA hai / prakRta vicAra- isa prakAra vanaspatikAyikoM se nigodajIvoM ke bheda-abheda kA prAsaMgika vicAra karake Age una nigodajIvoM ke lakSaNa Adi kA vicAra kiyA jAtA hai| mUla sUtra meM sAdhAraNa jIvoM kA sAmAnya lakSaNa sAdhAraNa AhAra aura sAdhAraNa ucchvAsa - niHzvAsa kahA gayA hai / zarIra ke yogya pudgalaskandhoM ke grahaNa kA nAma AhAra hai| eka jIva ke AhAra grahaNa karane para usa zarIra meM avasthita anya saba hI jIva AhAra ko grahaNa karate haiM / isI prakAra eka jIva ke ucchvAsa - niHzvAsa ko grahaNa karane para ve saba hI jIva ucchvAsa - niHzvAsa ko grahaNa karate haiM / yahI unakA sAdhAraNa yA sAmAnya lakSaNa hai / abhiprAya yaha hai ki jisa zarIra meM pUrva meM utpanna hue nigoda jIva sabase jaghanya paryApti-kAla meM zarIra, indriya, AhAra aura Ana-pAna ina cAra paryAptayoM se paryApta hote haiM usa zarIra meM unake sAtha utpanna hue manda yogavAle nigodajIva bhI usI kAla meM una paryAptayoM ko pUrA karate haiM / yadi prathama utpanna hue jIva dIrgha kAla meM una paryAptayoM ko pUrA karate haiM to usa zarIra meM pIche utpanna jIva usI kAla meM una payAptiyoM ko pUrNa karate haiM / usa AhAra se jo zakti utpanna hotI hai vaha pIche utpanna hue jIvoM ke prathama samaya meM hI pAyI jAtI hai| isI se saba jIvoM kA sAmAnya AhAra hotA hai| jisa kAraNa saba jIvoM ke paramANu pudgaloM kA grahaNa eka sAtha hotA hai, isI kAraNa unake AhAra, zarIra, indriya aura ucchvAsa - niHzvAsa kI utpatti eka sAtha hotI / vaha jisa zarIra meM eka jIva maratA hai usameM avasthita ananta jIva marate haiM / isI prakAra jisa nigodazarIra meM eka jIva utpanna hotA hai usa zarIra meM ananta hI jIva utpanna hote haiM / isakA abhiprAya yaha hai ki eka nigodazarIra meM eka saMkhyAta va asaMkhyAta jIva nahIM utpanna 1. dhavalA pu0 7, pR0 536-41 (zaMkA-samAdhAna kA yaha prasaMga Age draSTavya hai) / 2. pu0 7, pR0 546 126 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #181 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hote haiM; kintu ananta hI utpanna hote haiM / nigodajIva bAdara aura sUkSma ke bheda se do prakAra ke haiM / eka zarIra meM sthita bAdara nigodajIva usa zarIra meM sthita anya bAdara-nigoda jIvoM ke sAtha paraspara meM samaveta va eka dUsare ke saba avayavoM se spaSTa hokara rahate haiN| ye bAdara-nigodajIva mUlI va thUhara Adi pratyekazarIra jIvoM ke rUpa meM rahate haiN| ina mUlI Adi ke zarIra una bAdara nigodajIvoM ke yonibhUta haiN| ___isI prakAra eka zarIra meM sthita sUkSma-nigodajIva paraspara meM samaveta va eka dUsare ke sabhI avayavoM se spaSTa hokara rahate haiM / ina sUkSma-nigodajIvoM kI yoni niyata nahIM hai; unakI yoni jala, sthala va AkAza meM sarvatra upalabdha hotI hai| ____ ina nigoda jIvoM meM aise anantajIva haiM jinheM mithyAtva AdirUpa saMkliSTa pariNAma se kaluSita rahane ke kAraNa kabhI saparyAya nahIM prApta huI / ise spaSTa karate hue dhavalAkAra ne kahA hai ki yadi aise kaluSita pariNAmavAle ananta jIva na hote to saMsAra meM bhavya jIvoM ke abhAva kA prasaMga anivArya prApta hotA / aura jaba bhavya jIva na rahate taba unake pratipakSabhUta abhavya jIvoM ke bhI abhAva kA prasaMga prApta honevAlA thaa| isa prakAra se saMsArI jIvoM kA hI abhAva ho sakatA thaa| isase siddha hai ki aise saMkliSTa pariNAmavAle ananta jIva haiM, jinhoMne atIta kAla meM kabhI trasaparyAya ko prApta nahIM kiyaa| ise Age aura bhI spaSTa karate hue unhoMne kahA hai ki jinendradeva dvArA dekhe gaye athavA prarUpita eka hI nigodazarIra meM jo ananta jIva rahate haiM ve samasta atIta kAla meM siddha hue jIvoM se anantaguNe haiN| isase siddha hai ki saba atIta kAla ke dvArA eka nigodazarIra meM sthita jIva hI siddha nahIM ho sakate haiN| Age ve kahate haiM ki Aya se rahita jina saMkhyAoM kI vyaya ke hone para samApti hotI hai unakA nAma saMkhyAta va asaMkhyAta hai| kintu Aya se rahita jina saMkhyAoM kA saMkhyAta va asaMkhyAtaveM rUpa meM vyaya ke hone para bhI kabhI vyuccheda nahIM hotA unakA nAma ananta hai| isake atirikta saba jIvarAzi ananta hai, isalie usakA vyuccheda nahIM ho sakatA; anyathA anantatA ke virodha kA prasaMga prApta hotA hai| ina nigodoM meM sthita jIva do prakAra ke hote haiM-caturgatinigoda aura nityanigoda / jo nigoda jIva deva, nArakI, tiryaMca aura manuSyoM meM utpanna hokara phira se nigodoM meM praviSTa hue haiM va vahA~ raha rahe haiM unakA nAma caturgatinigoda hai tathA jo sadA kAla nigodoM meM hI rahate haiM ve nityanigoda kahalAte haiM / atIta kAla meM trasaparyAya ko prApta hue jIva yadi adhika se adhika hoM to ve atIta kAla se asaMkhyAtaguNe hI hote haiM, jabaki eka hI nigoda zarIra meM sthita jIva atIta kAla meM siddha hone vAle jIvoM se anantaguNe hote haiN| isase siddha hai ki aise ananta nigoda jIva haiM jinhoMne kabhI trasaparyAya ko prApta nahIM kiyaa| __ prakRta zarIrIzarIra prarUpaNA meM ina ATha anuyogadvAroM kA nirdeza kiyA gayA hai-- sat prarUpaNA, dravyapramANAnugama, kSetrAnugama, sparzanAnugama, kAlAnugama, antarAnugama, bhAvAnugama, aura alpabahutvAnugama / inameM satprarUpaNA ke Azraya se ogha aura Adeza kA nirdeza karate hue kahA gayA hai ki ogha kI apekSA jIva do zarIravAle, tIna zarIravAle, cAra zarIravAle aura zarIra se rahita hue haiM (126-31) / vigraha gati meM vartamAna cAroM gatiyoM ke jIva taijasa aura kArmaNa ina do zarIroM se yukta mUlagranthanata viSaya kA paricaya | 127 Page #182 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hote haiN| tIna zarIravAle audArika, tejasa aura kArmaNa ina tIna zarIroM se athavA vaikriyika taijasa aura kArmaNa ina tIna zarIroM se sahita hote haiN| cAra zarIra vAle audArika, vaikriyika, taijasa aura kArmaNa ina cAra zarIroM se athavA audArika, AhAraka, tejasa aura kArmaNa ina cAra zarIroM se yukta hote haiN| jinake zarIra nahIM hai ve mukti ko prApta jIva azarIra haiN| isI paddhati se Age Adeza kI apekSA krama se gati, indriya Adi caudaha mArgaNAoM meM bhI do, tIna aura cAra zarIravAle tathA zarIra se rahita jIvoM kA vicAra kiyA gayA hai (13267) / isa prakAra se satprarUpaNA samApta huI hai| ___isa prakAra sUtra-nirdiSTa uparyukta ATha anuyogadvAroM meM se sUtrakAra ne eka satprarUpaNA anuyogadvAra kI prarUpaNA kI hai / Age dravyapramANAnugama, kSetrAnugama, sparzanAnugama, kAlAnugama, antarAnugama aura bhAvAnugama ina chaha anuyogadvAroM kI prarUpaNA na karake unhoMne antima anuyogadvAra alpabahutvAnugama kI prarUpaNA prArambha kara dI hai| ___ isa viSaya meM dhavalAkAra ne kahA hai ki yaha anuyogadvAra (satprarUpaNA) zeSa chaha anuyogadvAroM kA AzrayabhUta hai, isalie una anuyogadvAroM ko prarUpaNA yahA~ kI jAtI hai| yaha kahate hue unhoMne dhavalA meM una dravyapramANAnugama Adi chaha anuyogadvAroM kI prarUpaNA svayaM hI hai|' usa alpabahutva kI prarUpaNA karate hue ogha aura Adeza kI apekSA usakI prarUpaNA do prakAra se hai, yaha kahakara sUtrakAra dvArA prathamataH ogha kI apekSA usakI prarUpaNA kI gaI hai| yathA-ogha kI apekSA cAra zarIravAle sabase stoka, zarIrarahita unase anantaguNe, do zarIra vAle unase anantaguNe aura tIna zarIravAle jIva unase anantaguNe haiM (168-72) / ___ Age isI paddhati se Adeza kI apekSA bhI gati-indriya Adi caudaha mArgaNAoM meM usa alpabahutva kI prarUpaNA kI gaI hai (172-235) / ___isa prakAra isa alpabahutva anuyogadvAra kI prarUpaNA karake prakRta zarIrIzarIra prarUpaNA anuyogadvAra ko samApta kiyA gayA hai / 2. zarIraprarUpaNA __isameM chaha anuyogadvAra haiM--nAmanirukti, pradezapramANAnugama, niSekaprarUpaNA, guNakAra, padamImAMsA aura alpabahutva (236) / 1. nAmanirukti ke Azraya se audArika Adi pA~ca zarIroM ke vAcaka zabdoM ke niruktayartha ko prakaTa kiyA gayA hai (237-41) / jaise___'urAlamidi porAliyaM' yaha orAliya (audArika) zabda kI nirukti hai| urAla yA udAra zabda kA artha sthUla hotA hai / 'iti' zabda ke hetu yA vivakSA meM ghaTita hone se 'urAla' ko hI 'orAla (audArika)' kahA gayA hai| abhiprAya yaha hai ki udAra yA sthUla zarIra kA nAma audArika hai| yaha sthUlatA avagAhanA kI apekSA hai / anya zarIroM kI apekSA audArika zarIra kI avagAhanA adhika hai, jo mahAmatsya ke pA~ca sau yojana vistAra aura eka hajAra yojana AyAma ke rUpa meM upalabdha hotI hai / 1. dhavalA pu0 14, pR0 248-301 228 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #183 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sarvArthasiddhi (2-36) meM ukta audArika zarIra kI nirukti isa prakAra ko gaI hai'udAre bhavamaudArikam, udAraM prayojanamasyeti vA audaarikm'| abhiprAya yahI hai ki jo zarIra sthUla hotA hai athavA jisakA prayojana sthUla hotA hai usakA nAma audArika zarIra hai / Age isI prakAra se vaikriyika Adi anya cAra zabdoM kI bhI nirukti kI gaI hai / 2. pradezapramANAnugama meM audArika Adi zarIroM ke pradezapramANa ko spaSTa karate hue pA~coM zarIroM meM se pratyeka ke pradezAgra kA pramANa abhavyoM se anantaguNA aura siddhoM ke anantaveM bhAga mAtra kahA gayA hai (242-44) / 3. niSeka prarUpaNA meM jJAtavya ke rUpa meM ina chaha anuyogadvAroM kA nirdeza kiyA gayA hai-samutkIrtanA, pradeza pramANAnugama, anantaropanidhA, paramparopanidhA, pradezavigca aura alpabahutva (245) / samudIrtanA -yahA~ yaha spaSTa kiyA gayA hai ki yathAsambhava audArika Adi zarIroM meM vivakSi ta zarIravAle jIva ne jisa pradezAgra ko grahaNa kiyA hai vaha kitane kAla rahatA hai| yathA--audArika zarIravAle jIva ne prathama samayavartI AhAraka aura prathama samayavartI tadbhavastha hokara audArika zarIra ke rUpa meM jisa pradezAgra ko bA~dhA hai usameM se kucha eka samaya jIva ke sAtha rahatA hai, kucha do samaya rahatA hai, kucha tIna samaya rahatA hai, isa krama se vaha audArika zarIra kI utkRSTa sthiti pramANa tIna palyopama kAla taka rahatA haiM / yahI avasthA vaikriyika va AhAraka zarIra kI bhI hai| vizeSa itanA hai ki vaikriyika zarIra ke rUpa meM grahaNa kiyA gayA vaha pradezAgra, usI krama se usakI utkRSTa sthiti pramANa tetIsa sAgaropama taka aura AhAraka ke rUpa meM grahaNa kiyA gayA vaha pradezAgra usakI sthiti pramANa antarmuhurta kAla rahatA taijasa zarIra ke rUpa meM grahaNa kiyA gayA pradezAgra usI krama se rahatA huA utkRSTa rUpa meM chayAsaTha sAgaropama kAla taka rahatA hai| kArmaNazarIra ke rUpa meM bAMdhe gaye pradezAgra meM se kucha eka samaya adhika AvalikAla taka, kucha do samaya adhika Avali kAla taka, kucha tIna samaya adhika Avali kAla taka, isa krama se vaha utkRSTa rUpa meM karmasthiti kAla taka rahatA hai (247-48) / yahA~ itanA vizeSa samajhanA cAhie ki taijasa aura kArmaNa zarIroM meM prathama samayavartI AhAraka aura prathama samayavartI tadbhavastha hone kA niyama nahIM hai| kAraNa yaha ki ina donoM zarIroM kA sambandha jIva ke sAtha anAdi kAla se hai, ataeva jahA~ kahIM bhI sthApita karake unakI pradezaracanA upalabdha hotI hai| pradezapramANAnugama-yahA~ prathama samayavartI AhAraka aura prathama samayavartI tadbhavastha audArika zarIravAle, vaikriyika zarIravAle va AhAraka zarIrabAle jIva ke dvArA prathamAdi samayoM meM bA~dhA gayA pravezAgra kitanA hotA hai; ise spaSTa karate hue kahA gayA hai ki vaha abhavyajIvoM se anantaguNA aura siddhoM ke anantaveM bhAga pramANa hotA hai / yaha prathamAdi samayoM kA krama yathAkrama se apane-apane zarIra kI utkRSTa sthiti pramANa tIna palya, tetIsa sAgaropama, antarmuhUMta taka samajhanA cAhie (246-55) / yahI krama taijasa aura kArmaNa zarIroM kA hai| vizeSa itanA hai ki unake pradezAgra ke bA~dhe jAne kA kAla prathamAdi samaya se lekara utkRSTa rUpa meM krama se chayAsaTha sAgaropama aura karma sthiti malagranthagata viSaya kA paricaya / 129 Page #184 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kAla hai (256-62) / anantaropanidhA-ukta pA~ca zarIroM meM se vivakSita zarIravAle jIva ke dvArA pUrvokta krama se apanI-apanI utkRSTa sthiti taka bA~dhA gayA pradezAgra abhavyajIvoM se anantaguNA aura siddhoM ke anantaveM bhAga pramANa hokara bhI uttarottara prathama-dvitIyAdi samayoM meM apekSAkRta hInAdhika kaisA hotA hai, isakA spaSTIkaraNa isa anuyogadvAra meM kiyA gayA hai (263-71) / paramparopanidhA-pUrvokta krama se apanI-apanI utkRSTa sthiti taka bA~dhA gayA vaha pradezAgra uttarottara antarmuhUrta-antarmuhUrta jAkara duguNA-duguNA hIna hotA jAtA hai, ityAdi kA spaSTIkaraNa isa paramparopanidhA anuyogadvAra meM kiyA gayA hai (272-86) / / __ pradezaviraca-yahA~ sarvaprathama solaha padavAle daNDaka ke Azraya se ekendriya va sammUcchima Adi jIvoM ko lakSya karake svasthAna va parasthAna meM jaghanya aura utkRSTa paryAptanivRtti va nirvRtti-sthAnoM meM uttarottara honevAlI adhikatA ke krama kA vicAra kiyA gayA hai (287-316) / isI prasaMga meM Age jaghanya agrasthiti, agrasthiti vizeSa, agrasthitisthAna, utkRSTa agrasthiti, bhAgAbhAgAnugama aura alpabahutva ina chaha anuyogadvAroM ke Azraya se prakRta audArikAdi zarIroM se sambandhita agrasthiti aura agrasthiti vizeSa Adi ke pramANa kA vicAra kiyA gayA hai (320-86) / jaghanya nirvRtti ke antima niSeka kA nAma agra aura usakI jaghanya sthiti kA nAma agrasthiti hai| tIna palyopamoM ke antima niSeka kA nAma utkRSTa agra aura usakI tIna palyopama pramANa sthiti kA nAma utkRSTa agra sthiti hai| utkRSTa agrasthiti meM se jaghanya agrasthiti ke kama kara dene para agrasthiti-vizeSa kA pramANa hotA hai| yahA~ pradezaviraca anuyogadvAra samApta ho gayA hai| niSekaalpabahutva meM jaghanya, utkRSTa aura jaghanya-utkRSTa padaviSayaka tIna anuyogadvAroM ke Azraya se audArikAdi zarIra sambandhI ekapradeza guNahAnisthAnAntara aura nAnA guNahAnisthAnAntaroM ke alpabahutva ko prakaTa kiyA gayA hai (360-406) / ___ isa prakAra samutkIrtanAdi chaha anuyogadvAroM ke samApta ho jAne para niSekaprarUpaNA samApta huI hai.| 4. guNakAra --. yaha zarIraprarUpaNA ke antargata chaha anuyogadvAroM meM cauthA hai| isameM jaghanya, utkRSTa aura jaghanya-utkRSTa ina tIna padoM ke Azraya se audArikAdi pA~ca zarIroM sambandhI jaghanya, utkRSTa aura jaghanya-utkRSTa guNakAra kI prarUpaNA kI gaI hai (407-15) / 5. padamImAMsA-yaha usa zarIraprarUpaNA kA pAMcavA~ anuyogadvAra hai| yahA~ jaghanyapada aura utkRSTa pada ke Azraya se audArikAdi zarIra sambandhI jaghanya aura utkRSTa pradezAgra ke svAmI kA vicAra kiyA gayA hai (416-66) / yathA-- yadyapi sUtra meM prathamataH jaghanya pada kA nirdeza kiyA gayA hai, para prarUpaNA pahale utkRSTa pada ke Azraya se kI gaI hai| use prArambha karate hue prathamataH audArika zarIra kA utkRSTa pradezAgra kisake hotA hai, isake spaSTIkaraNa meM kahA gayA hai ki vaha tIna palyopama kI sthiti 130 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #185 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vAle anyatara uttarakuru aura devakuru ke manuSya ke hotA hai (417-18), itanA sAmAnya se kahakara Age gyAraha (416-26) sUtroM meM usake lakSaNoM ko prakaTa kiyA gayA hai| vaikriyika zarIra kA utkRSTa pradezAgra kisake hotA hai, ise spaSTa karate hue kahA gayA ki vaha bAIsa sAgaropama pramANa sthitivAle anyatara AraNa-acyuta kalpavAsI deva ke hotA hai (437-32), yaha kahate hue Age gyAraha (433-46) sUtroM meM usakI kucha vizeSatAoM ko prakaTa kiyA gayA hai| jaghanya pada kI apekSA audArika zarIra kA jaghanya pradezAgra kisake hotA hai, ise spaSTa karate hue kahA gayA hai ki vaha anyatara sUkSma nigoda jIva aparyApta ke hotA hai (476-80) / vaikriyikazarIra kA jaghanya pradezAgra kisake hotA hai, isake spaSTIkaraNa meM kahA gayA hai ki vaha asaMjJI paMcendriyoM meM se Aye hue anyatara deva-nArakI ke hotA hai, jo prathama samayavartI va prathama samayavartI tadbhavastha hokara jaghanya yoga se yukta hotA hai (483-85) / Upara audArika aura vaikriyika zarIra kA udAharaNa diyA gayA hai| isI paddhati se anya zarIroM ke utkRSTa va jaghanya pradezAgra ke svAmI kI prarUpaNA kI gaI hai| 6. alpabahutva anuyogadvAra meM pAMcoM zarIroM ke pradezAgra viSayaka alpabahutva ko prakaTa karate hue audArika zarIra ke pradezAgra ko sabase stoka, vaikriyika zarIra ke pradezAgra ko asaMkhyAtaguNA, AhAraka zarIra ke pradezAgra ko asaMkhyAtaguNA, taijasa zarIra ke pradezAgra ko anantaguNA aura kArmaNazarIra ke pradezAgra ko anantagaNA nirdiSTa kiyA gayA hai (467501) / ___ isa prakAra chaha anuyogadvAroM ke samApta hone para bAhya vargaNA ke antargata una cAra anuyoga dvAroM meM yaha zarIraprarUpaNA nAma kA dUsarA anuyogadvAra samApta huaa| 3. zarIravisrasopacaya prarUpaNA ___ yaha bAhya vargaNAviSayaka tIsarA anuyogadvAra hai| isameM ye chaha anuyogadvAra haiM-atibhAga praticchedaprarUpaNA, vargaNAprarUpaNA, spardhakaprarUpaNA, antaraprarUpaNA, zarIraprarUpaNA aura alpabahutva (502) / pA~ca zarIroM sambandhI paramANapudagaloM ke snigdha Adi guNoM ke dvArA una pA~ca zarIragata padagaloM meM jo padagala saMlagna hote haiM unakA nAma vinasopacaya hai| una visrasopacayoM ke sambandha kA kAraNa jo pA~ca zarIroM se sambandhita paramANu pudgalagata snigdha Adi guNa hai use bhI kAraNa meM kArya ke upacAra se visrasopacaya kahA jAtA hai| isI snigdhAdi guNa kI yahA~ vivakSA hai| avibhAgapraticchedaprarUpaNA ke anusAra eka-eka audArika pradeza meM saba jIvoM se anantaguNe ananta avibhAgapraticcheda hote haiM (503-5) / vargaNAprarUpaNA ke anusAra saba jIvoM se anantaguNe ananta avibhAgapraticchedoM kI eka vargaNA hotI hai / isa prakAra kI vargaNAe~ abhavyoM se anantaguNI aura siddhoM ke anantaveM bhAga mAtra hotI haiM (506-7) / spardhakaprarUpaNA ke anusAra abhavyoM se anantaguNI aura siddhoM ke anantaveM bhAga pramANa una vargaNAoM kA eka spardhaka hotA hai| isa prakAra ke spardhaka abhavyoM se anantaguNe aura siddhoM mUlagranthagata viSaya kA paricaya | 131 Page #186 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ke anantaveM bhAga ananta hote haiM (508-6) / anantaraprarUpaNA ke anusAra eka-eka spardhaka kA antara saba jIvoM se anantaguNe avibhAgapraticchedoM se hotA hai (510-11) / zarIraprarUpaNA ke anusAra zarIrabandhana ke kAraNabhUta guNoM kA buddhi se cheda karane para ananta avibhAga praticcheda utpanna hote haiM / prasaMgavaza yahA~ usa chedanA ke dasa bheda nirdiSTa kiye gaye haiM- nAmachedanA, sthApanAchedanA, dravyachedanA, zarIrabandhanaguNachedanA, pradezachedanA, vallarichedanA, aNuchedanA, taTachedanA, utpAtachedanA aura prajJAbhAvachedanA (512-14) / __zarIra anantAnanta pudgaloM ke samavAyasvarUpa hai| jisa guNa ke nimitta se una pudgaloM kA parasparabandha hotA hai usakA nAma bandhanaguNa hai / usa guNa kA buddhi se cheda karane para ananta avibhAgapraticcheda utpanna hote haiM / guNa kA cheda buddhi se hI kiyA jA sakatA hai| isI se yahA~ uparyukta dasa chedanAoM meM antima prajJAcheda vivakSita hai| alpabahatvaprarUpaNA meM audArika zarIra ke avibhAgapraticcheda sabase kama, vaikriyikazarIra ke anantaguNe, AhArakazarIra ke anantaguNe, taijasazarIra ke anantaguNe aura kArmaNa zarIra ke anantaguNe nirdiSTa kiye gaye haiM (515-16) / isa prakAra zarIravisrasopacaya prarUpaNA samApta huI hai| 4. visrasopacaya prarUpaNA yaha bAhya vargaNA ke antargata pUrvokta cAra anuyogadvAroM meM antima hai / yahA~ isa visrasopacaya prarUpaNA ke anusAra eka-eka jIvapradeza para kitane visrasopacaya upacita haiM, ise spaSTa karate hue kahA gayA hai ki eka-eka jIvapradeza para saba jIvoM se anantaguNe ananta visrasopacaya upacita haiM / ve saba loka se Akara upacita hote haiM (520-22) / ___ 'jIvapradeza' se yahA~ Adheya meM AdhAra kA upacAra karake paramANu abhipreta hai| abhiprAya yaha hai ki jIva ke dvArA chor3e gae pA~ca zarIragata pudgala saba AkAzapradezoM se sambaddha hokara rahate haiN| ___ Age jIva se pRthak hokara saba loka meM vyApta hue una pudgaloM meM jo dravya, kSetra, kAla aura bhAva kI apekSA cAra prakAra kI hAni hotI hai usakI yahA~ prarUpaNA kI gaI hai (523-43) / isI prasaMga meM Age jaghanya va utkRSTa audArika Adi pA~ca zarIroM ke jaghanya va utkRSTa pada meM jaghanya va utkRSTa visrasopacayaka alpabahutva ko prakaTa karate hue una visrasopacayoM kI prarUpaNA meM prayojanIbhUta jIvapramANAnugama, pradezapramANAnugama aura alpabahutva ina tIna anuyogadvAroM kA Azraya liyA gayA hai (544-55) / unameM jIvapramANAnugama ke anusAra pRthivIkAyika Adi jIvoM ke pramANa ko aura pradezapramANAnugama ke anusAra una pRthivIkAyikAdi jIvoM ke jIvapradezoM ke pramANa ko prakaTa kiyA gayA hai (556-67) / alpabahutva ke Azraya se kramazaH jIvoM ke va pradezoM ke pramANa ko prakaTa kiyA gayA hai (568-80) / ___ isa prakAra isa visrasopacaya prarUpaNA ke samApta hone para bAhya vargaNA samApta huI hai| 132 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #187 -------------------------------------------------------------------------- ________________ cUlikA___ Age kA grantha cUlikA hai| jina arthoM kI pUrva meM sUcanA-mAtra kI gaI hai, spaSTIkaraNa unakA nahIM kiyA gayA hai, unakI prarUpaNA karanA cUlikA kA prayojana hotA hai| tadanusAra pUrva meM jo yahA~ 'jattheu marai jIvo' ityAdi gAthA (sUtra 125) ke dvArA nigodajIvoM ke marane va utpanna hone kI sUcanA kI gaI hai use spaSTa karate hue yahA~ prathamataH unake utpatti ke krama kI prarUpaNA kI gaI hai, jisameM Avali ke asaMkhyAtaveM bhAga kAla taka eka, do, tIna Adi samayoM meM nirantara utpanna honevAle tathA eka, do, tIna Adi samayoM ko Adi lekara Avali ke asaMkhyAtaveM bhAga taka kA antara karake utpanna honevAle nigoda jIvoM ke pramANa ko prakaTa kiyA gayA hai va unake utpanna hone ke kAla aura una utpanna honevAle jIvoM ke alpabahutva ko bhI spaSTa kiyA gayA hai (581-628) / yathA sarvaprathama yaha spaSTa kiyA gayA hai ki prathama samaya meM jo nigoda jIva utpanna hotA hai usake sAtha ananta jIva utpanna hote haiN| eka samaya meM anantAnanta sAdhAraNa jIvoM ko grahaNakara eka zarIra hotA hai aura asaMkhyAta lokapramANa zarIroM ko grahaNakara eka nigoda hotA hai| nigoda aura pulavi ye samAnArthaka zabda haiM / eka pulavi meM jo zarIra aura una zarIroM ke bhItara anantAnanta jIva rahate haiM, AdhAra meM Adheya ke upacAra se una donoM ko hI nigoda kahA jAtA hai| Age isa utpatti ke krama ko spaSTa karate hue kahA gayA hai ki dvitIya samaya meM asaMkhyAtaguNe hIna jIva utpanna hote haiN| isI krama se Age Avali ke asaMkhyAtaveM taka uttarottara asaMkhyAtaguNe jIva utpanna hote haiM / tatpazcAt eka, do, tIna samaya se lekara adhika-se-adhika Avali pramANakAla ke antara se punaH usI krama se Avali ke asaMkhyAtaveM bhAga taka ve nirantara utpanna hote haiN| alpabahutva addhAalpabahutva aura jIvaalpabahatva ke bheda se do prakAra kA hai| unameM se praddhAalpabahutva meM sAntara aura nirantara samaya meM unpanna honevAle jIvoM ke aura ina kAloM ke alpabahutva ko prakaTa kiyA gayA hai / jIvaalpabahutva meM kAla ke Azraya se jIvoM ke alpabahutva ko dikhalAyA gayA hai| Age skandha, aNDara, AvAsa aura pulaviyoM meM jo bAdara aura sUkSma jIva utpanna hote haiM ve paryApta, aparyApta yA mizra hote haiM, ise spaSTa kiyA gayA hai (626-30) / nigodoM kA maraNa-krama isa prakAra nigodoM ke utpattikama ko dikhalAkara Age pUrvanirdiSTa gAthA ke pUrvArdha meM sUcita maraNa ke krama kA vivecana karate hue kahA gayA hai ki jo nigoda jaghanya utpattikAla se utpanna hote hue jaghanya prabandhanakAla se prabaddha ekarUpatA ko prApta hue haiM una bAdara nigodoM kA tathA prabaddhoM kA nigamana maraNakrama ke anusAra hotA hai| Age isa maraNakrama ke prasaMga meM kahA gayA hai ki sarvotkRSTa gaNazreNImaraNa se maraNa ko prApta hae tathA sabase dIrgha kAla meM nirlepyamAna una jIvoM ke antima samaya meM marane se zeSa rahe nigodoM kA pramANa Avali ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra rahatA hai| ise spaSTa karate hue AyuoM ke alpabahutva ko prarUpaNA kI gaI hai (631-36) / Upara jisa maraNakrama kA ullekha kiyA gayA hai vaha yavamadhyamaraNakrama aura ayavamadhya mUlagranthagata viSaya kA paricaya | 133 Page #188 -------------------------------------------------------------------------- ________________ maraNakrama ke bheda se do prakAra kA hai| yaha jo sarvotkRSTa guNazreNi se maraNa ko prApta hue va sabase dIrghakAla meM nirlepyamAna jIvoM ke antima samaya meM marane se zeSa rahe nigodoM kA pramANa prakaTa kiyA gayA hai vaha ayavamadhyakrama ke anusAra hai / 'nirlepyamAna' se abhiprAya AhAra, zarIra, indra aura Ana-prANa aparyAptiyoM kI nirvRtti svarUpa nirlepana ko prApta honevAle jIvoM se hai / unake antima samaya meM marane se zeSa rahe nigodoM kA pramANa jo Avali ke asaMkhyAtaveM bhAgamAtra kahA gayA hai usakA abhiprAya yaha hai ki kSINakaSAya ke antima samaya meM marane se zeSa rahe jIvoM ke nigoda Avali ke asaMkhyAtaveM bhAga zeSa rahate haiM / nigoda aura pulavi ye samAnArthaka zabda haiM / kSINakaSAya ke antima samaya meM asaMkhyAta lokamAtra nigodazarIra hote haiM / unameM se pratyeka zarIra meM marane se zeSa rahe jIva ananta hote haiM / unakI AdhArabhUta pulaviyA~ Avali ke asaMkhyAtaveM bhAgamAtra hotI haiM yahI jaghanya bAdaranigodavargaNA kA pramANa hai / isa prasaMga meM dhavalAkAra ne kSINakaSAyakAla ke bhItara va thUvara Adi meM maranevAle jIvoM kI prarUpaNA - prarUpaNA, pramANa, zreNi aura alpabahutva - ina cAra anuyogadvAroM ke Azraya se kI hai / " arrerraria meM jaghanya AyumAtra kAla ke zeSa raha jAne para bAdara nigodajIva kSINakaSAya zarIra meM utpanna nahIM hote, kyoMki unake jIvanayogya kAla zeSa nahIM rahA hai| isI abhiprAya ke jJApanArtha ukta AyuoM ke alpabahutva kI prarUpaNA kI gaI hai / nigodavargaNAoM ke kAraNoM kI prarUpaNA ke prasaMga meM Age kahA gayA hai ki inhIM saba nigodoM (bAdara nigodoM) ke mUla kAraNa ye mahAskandhasthAna ( mahAskandha ke avayava ) haiM - ATha pRthiviyA~, TaMka, kUTa, bhavana, vimAna, vimAnendraka, vimAnaprastAra, naraka, narakendraka, narakaprastAra, gaccha, gulma, vallI, latA aura tRNavanaspati Adi (640-41) / zilAmaya parvatoM para jo vApI, kuA~, tAlAba va jinagRha Adi ukere jAte haiM unakA nAma TaMka hai / merU, kulAcala, vindhya va sahya Adi parvatoM ko kUTa kahA jAtA hai / Age mahAskandhavargaNA ke jaghanya utkRSTa bhAva kaise hote haiM, ise spaSTa karate hue kahA gayA hai ki jaba mAskandha sthAnoM kA jaghanya pada hotA hai taba bAdara trasa paryAptoM kA utkRSTa pada hotA hai aura jaba bAdara trasa paryAptoM kA jaghanya pada hotA hai taba mUla mahAskandha sthAnoM kA utkRSTa pada hotA hai (640-43) / pazcAt 'aba yahA~ mahAdaNDaka kiyA jAtA hai' aisA nirdeza karate hue aparyAptanivRtti, Avazyaka, yavamadhya, zamilAmadhya, nirlepanasthAna, Ayubandhayavamadhya, maraNayavamadhya, audArikAdi zarIroM ke nirvRttisthAna, indriyanivRttisthAna, AnapAna-bhASA-mananirvRttisthAna ityAdi prasaMgaprApta viSayoM kI carcA vividha alpabahutvoM ke Azraya se kI gaI hai ( 643-705) / isa prakAra se 'jattheu marai jIvo' Adi gAthA ke artha kI prarUpaNA samApta huI haiM / pUrva meM 23 vargaNAoM kI prarUpaNA ke prasaMga meM sAmAnya se grahaNa prAyogya aura agrahaNaprAyogya vargaNAoM kA nirdeza kiyA gayA thA / aba yahA~ ye vargaNAe~ pA~ca zarIroM ke grahaNa yogya haiM aura ye unake grahaNa yogya nahIM haiM, isake parijJApanArtha ina cAra anuyogadvAroM ko jJAtavya kahA gayA hai - vargaNAtrarUpaNA, vargaNAnirUpaNA, pradezArthatA aura alpabahutva ( 706) / 1. dhavalA pu0 14, pR0487-91 134 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #189 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vargaNAprarUpaNA meM eka pradezI pudgalavargaNA se lekara kArmaNadravyavargaNA paryanta vargaNAoM kA ullekha kiyA gayA hai (707-18) / vargaNAnirUpaNA meM uparyukta vargaNAoM meM kauna grahaNaprAyogya haiM aura kauna agrahaNaprAyogya haiM, ise spaSTa karate hue pRthak-pRthak unake svarUpa ko bhI dikhalAyA gayA hai (716-58) / pradezArthatA-yahA~ audArikAdi zarIradravyavargaNAoM meM pratyeka ke pradezoM aura varNa-rasAdi ko spaSTa kiyA gayA hai (756-63) / alpabahutva-yahA~ audArikAdi zarIradra vyavargaNAoM meM pratyeka ke pradezoM kI apekSA aura avagAhanA kI apekSA do prakAra se alpabahutva kI prarUpaNA kI gaI hai (784-66) / ___ isa prakAra aneka anuyogadvAroM va avAntara anuyogadvAroM ke Azraya se vargaNAoM kI savistAra prarUpaNA ke samApta hone para bandhanIya anuyogadvAra samApta huA hai| bandhavidhAna __ yaha prastuta bandhana anupogadvAra ke antargata cAra adhikAroM meM antima hai / vaha bandhavidhAna prakRti, sthiti, anubhAga aura pradeza ke bheda se cAra prakAra kA hai (197) / ___isake prasaMga meM dhavalAkAra ne yaha gpaSTa kara diyA hai ki ina cAroM bandhoM ke vidhAna kI prarUpaNA bhUtabali bhaTTAraka ne mahAbandha meM bahuta vistAra se kI hai, isalie vahA~ hamane usakI prarUpaNA nahIM kI hai / ataeva yahA~ samasta mahAbandha kI prarUpaNA karane para bandhavidhAna samApta hotA hai| isa prakAra bandha, bandha ka, bandhanIya aura bandhavidhAna ina cAroM adhikAroM ke samApta hone para yaha bandhana anuyogadvAra samApta huA hai / yaha SaTkhaNDAgama kI 16 jildoM meM se 14vIM jilda meM prakAzita huA hai| isa bandhana anuyogadvAra ke sAtha SaTkhaNDAgama kA pA~cavA~ vargaNAkhaNDa samApta hotA hai / SaSTha khaNDa : mahAbandha mahAbandha SaTkhaNDAgama kA chaThA khaNDa hai| jaisAki pUrva meM kahA jA cukA hai, isake dUsare khaNDa kSudrakabandha meM bandhaka jIvoM kI prarUpaNA svAmitva Adi 11 anuyogadvAroM ke Azraya se kI gaI hai| parantu isa mahAbandha khaNDa meM usa bandha kI prarUpaNA prakRti, sthiti, anubhAga aura pradezabandha ke krama se aneka anayogadvAroM ke Azraya se bahuta vistAra ke sAtha kI gaI hai| isI dRSTi se usa dUsare khaNDa kA nAma kSudrakabandha yA khuddAbaMdha par3A hai / usameM samasta sUtra saMkhyA 1576 hai, jaba ki mahAbandha kA grantha-pramANa 30000 zloka hai| isIlie isa chaThe khaNDa kA nAma mahAbandha par3A hai, jo apekSAkRta hai| __ isa mahAbandha kI kAnaDI lipi meM likhI gaI eka hI prati upalabdha huI hai, jisake AdhAra se usakA prakAzana huA hai / usameM bhI kucha patra truTita rahe haiM / prArambha kA aMza kucha truTita ho jAne se usakI prArambhika racanA kisa prakAra kI rahI hai, yaha jJAta nahIM ho skaa| bandha prakRti, sthiti, anubhAga aura pradeza ke bheda se cAra prakAra kA hai / isI cAra prakAra ke bandha kI vahA~ kramazaH bahuta vistAra se prarUpaNA kI gaI hai / mUlagatagrantha viSaya kA paricaya ! 135 Page #190 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1. prakRtibandha vargaNA khaNDa ke arntagata bandhanIya arthAdhikAra meM 23 pudgala vargaNAoM kI prarUpaNA kI gaI hai| unameM eka kArmaNa vargaNA bhI hai, jo samasta loka meM vyApta hai| mithyAdarzanAdirUpa pariNAmavizeSa se isa kArmaNa vargaNA ke paramANu jo karma rUpa se pariNata hokara jIvapradezoM ke sAtha sambaddha hote haiM, prakRtibandha kahalAtA hai| isa prakAra jIva pradezoM se sambaddha hone para jo unameM jJAna-darzana Adi AtmIya gaNoM ke AcchAdita karane kA jo svabhAva par3atA hai use prakRtibandha kahA jAtA hai| prArambhika aMza ke truTita ho jAne se yadyapi yaha jJAta nahIM ho sakA ki isa prakRtibandha kI prarUpaNA meM vahA~ kitane va kina anyogadvAroM kA nirdeza kiyA gayA hai, phira bhI Age sthiti bandha Adi kI prarUpaNA paddhati ke dekhane se vaha nizcita jJAta ho jAtA hai ki isa prakRtibandha kI prarUpaNA meM vahA~ ina 24 anuyogadvAroM kA nirdeza rahA hai-- 1. prakRtimamRtkIrtana, 2. sarvabandha, 3. nosarvabandha, 4. utkRSTabandha, 5. anutkRSTabandha, 6. jaghanya bandha, 7. ajaghanya bandha, 8. sAdibandha, 6. anAdibandha, 10. dhra vabandha, 11. adhra vabandha, 12. bandhasvAmitva vicaya. 13. eka jIva kI apekSA kAla, 14. eka jIva kI apekSA antara, 15. saMnikarSa, 16. bhaMgavicaya, 17. bhAgAbhAgAnugama. 18. parimANAnugama, 16. kSetrAnugama, 20. sparzanAnugama, 21. nAnA jIvoM kI apekSA kAlAnugama, 22. nAnA jIvoM kI apekSA antarAnugama, 23. bhAvAnugama aura 24. alpabahutvAnugama / 1. prakRtisamatkIrtana - isa anuyogadvAra meM karma kI mUla aura uttara prakRtiyoM kI prApaNA prAyaH usI prakAra se kI gaI hai, jisa prakAra ki unakI prarUpaNA usake pUrva jIvasthAna khaNDa se sambaddha nau cUlikAoM meM se prathama prakRtisamatkIrtana' calikA meM tathA Age vargaNAkhaNDa (5) ke antargata prakRti anayogadvAra meM kI gaI hai / vizeSatA yaha rahI hai ki prakRtisamutkIrtana cUlikA meM jJAnAvaraNIya karma kI pA~ca uttaraprakRtiyoM kA hI ullekha kiyA gayA hai (sUtra 13-14) / para Age prakRti anayogadvAra meM una jJAnAvaraNIya kI pA~ca uttaraprakRtiyoM kI bhI kitanI hI avAntara prakRtiyoM kA ullekha kiyA gayA hai (sutra 21-66) / prakRta mahAbandha meM usa jJAnAvaraNIya kI uttara-prakRtiyoM aura uttarottara-prakRtiyoM kI prarUpaNA uparyukta prakRti anayogadvAra ke samAna kI gaI hai, yaha pUrva meM kahA jA cukA hai| sAtha hI una jJAnAvaraNIya prakRtiyoM ke prasaMga se jisa prakAra prakRti anuyogadvAra meM jJAnabhedoM kI bhI prarUpaNA kI gaI hai usI prakAra isa mahAbandha meM bhI una saba kI prarUpaNA kI gaI hai| isake atirikta jJAna ke prasaMga meM prakRti anuyogadvAra meM jina gAthAsUtroM (3-17) kA upayoga kiyA gayA hai ve hI gAthAsUtra prAyaH usI rUpa meM Age-pIche isa mahAbandha meM bhI upayukta 1. 10 kha0, pu0 6, pR0 1-78 meM prathama prakRtisamutkIrtana cUlikA / ('prakRtisamutkIrtana' isa nAma kA bhI upayoga donoM sthAnoM meM samAna rUpa meM kiyA gayA hai)| 2. 10 kha0, pu0 13, pR0 197-362 meM prakRti anuyogadvAra / 3. mahAbandha 1, pR0 21-23 136 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #191 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vedanA khaNDa ke antargata kRtianuyogadvAra meM maMgala ke prasaMga meM dezAvadhi-paramAvadhi kI prarUpaNA karate hue dhavalAkAra ne bhI ina gAthAoM ko uddhRta kiyA hai aura kahA hai ki ina gAthAoM dvArA kahe gaye samasta avadhijJAna ke kSetroM ke isa artha prarUpaNA karanA caahie|' Age prakRti anuyogadvAra meM darzanAvaraNIya Adi anya mUla prakRtiyoM kI uttara-prakRtiyoM ke nAmoM kA ullekha pRthak-pathaka kiyA gayA hai, para mahAbandha meM unake nAmoM kA pRthak-pRthak nirdeza na karake unakI saMkhyA mAtra kI sUcanA kI gaI hai va anta meM yaha kaha diyA hai ki 'yathA pagadibhaMgo tathA kAdavo' / yaha sUcanA karate hue AcArya bhUtabali ne sambhavataH isI prakRti anuyogadvAra kI ora saMketa kiyA hai| 2-3. sarvabandha-nosarvabandha--ina do anuyogadvAroM meM jJAnAvaraNAdi karmaprakRtiyoM ke viSaya meM sarvabandha va nosarvabandha kA vicAra kiyA gayA hai / vivakSita karma kI jaba adhika se adhika prakRtiyA~ eka sAtha ba~dhatI haiM taba unake bandha ko sarvabandha kahA jAtA hai| jaisejJAnAvaraNa kI pA~ca prakRtiyA~ aura anta rAya kI pA~ca prakRtiyA~ ye apanI bandhavyucchitti hone taka sUkSmasAmparAyasaMyata guNasthAna taka sAtha-sAtha ba~dhatI haiM, ataeva vaha ina donoM karmoM kA sarvabandha hai| __darzanAvaraNa kI nau prakRtiyA~ dUsare guNasthAna taka sAtha-sAtha ba~dhatI haiM, ataeva usakA dUsare guNasthAna taka sarvabandha hai / dUsare guNasthAna meM nidrAnidrA, pracalA-pracalAaura styAnagRddhi ina tIna kI bandhra vyucchitti ho jAne se Age apUrvakaraNa ke prathama bhAga taka chaha prakRtiyA~ ba~dhatI haiM, ata: usakA yaha nosarvabandha hai / isI prakaraNa ke prathama bhAga meM nidrA aura pracalA ina do ke vyacchinna ho jAne se Age sUkSmasAmprarAya taka usakI cAra prakRtiyA~ ba~dhatI haiM, yaha bhI usakA nosarvabandha hai / isa prakAra darzanAvaraNa kA sarvabandha bhI hotA aura nosarvabandha bhI hotA hai| _vedanIya, Ayu aura gotra ina tIna karmoM kA nosarvabandha hI hotA hai, kyoMki unakI eka samaya meM kisI eka prakRti kA hI bandha sambhava hai| mohanIya aura nAmakarma ina do kA sarvabandha aura nosarvabandha donoM hote haiN| 4-7. utkRSTabandha, anutkRSTa bandha, jaghanyabandha aura ajaghanyabandha ye prakRtibandha meM sambhava nahIM hai| 8-9. sAdi-anAdibandha-vivakSita karmaprakRti ke bandha kA abhAva ho jAne para punaH usakA bandha honA sAdibandha kahalAtA hai / jaise-jJAnAvaraNa kI pA~ca prakRtiyoM kA bandha sUkSmasAmparAya taka hotA hai| jo jIva sakSmasAmparAya meM inakI bandhavyacchitti ko karake Age upazAntakaSAya huA hai usake vahA~ unake bandha kA abhAva ho gayA / para vaha jaba upazAntakaSAya se patita hokara sUkSmasAmparAya guNasthAna meM AtA hai taba usake unakA bandha phira hone lagatA hai / yahI sAdibandha kA lakSaNa hai| jIva jaba taka zreNi para ArUr3ha nahIM hotA taba taka usake anAdibandha hai| jaise-ukta 1. 10 kha0 pu0 6, pR0 24-26,26,38 va 42 / edAhi gAhAdi uttAsesohi khettANameso attho jahAsaMbhavaM parUvedavyo (pR0 26) / iccAdigAhAvaggaNasuttehi saha virohAdo (pR0 40) / mUlagranthagata viSaya kA paricaya | 137 Page #192 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jJAnAvaraNa kI pA~ca prakRtiyoM kA zreNi para ArUr3ha na hone para sUkSmasAmparAya guNasthAna taka anAdibandha hotA hai| kyoMki taba taka usake anAdi kAla se unakA bandha hotA rahA hai| isa prakAra sabhI karmoM ke viSaya meM vahA~ vistAra se isa sAdi-anAdi bandha kA vicAra kiyA gayA hai| 10-11. dha va-adhruvabandha-abhavya jIva ke jo bandha hotA hai vaha dhruva bandha hai, kyoMki usake anAdikAla se ho rahe usa karmabandha kA kabhI abhAva honevAlA nahIM hai| __bhavya jIvoM kA karmabandha adhra vabandha hai, kyoMki unake usa karmabandha kA abhAva hone vAlA hai| isa prakAra se vahA~ ina do anuyogadvAroM meM anya sabhI karmoM ke viSaya meM dhra va-adhra vabandha kI vistAra se prarUpaNA kI gaI hai| 12. bandhasvAmitvavicaya-isa anuyogadvAra meM nAma ke anusAra bandhaka-abandhaka jIvoM kI prarUpaNA ThIka usI prakAra se kI gaI hai, jisa prakAra ki prastuta SakhaNDAgama ke tIsare khaNDa bandhasvAmitvavicaya meM unakI prarUpaNA kI gaI hai| vizeSatA vahA~ yaha rahI hai ki vivakSita mArgaNA meM una bandhaka-abandhakoM kI prarUpaNA karate hae yadi vaha pUrva prarUpita kisI mArgaNA ke usa viSaya se samAnatA rakhatI hai to vahA~ vivakSita prakRtiyoM kA nAmanirdeza na karake 'oghabhaMga' Adi ke rUpa meM pUrva meM kI gaI usa prarUpaNA ke samAna prarUpaNA karane kA saMketa kara diyA gayA hai| kintu usa tIsare khaNDa meM ogha aura Adeza kI apekSA una bandhakaabandhakoM kI prarUpaNA karate hue prAyaH sarvatra hI vivakSita prakRtiyoM ke nAmollekhapUrvaka prakRta prarUpaNA kI gaI hai| yaha usa mahAbandha meM prakRtibandha ke antargata jina prakRtisamutkIrtana Adi 24 anuyogadvAroM kA nirdeza kiyA gayA hai unameM prArambha ke kucha anuyogadvAroM meM prarUpita viSaya kA dizAvabodhamAtra karAyA gayA hai / isI prakAra zeSa anuyogadvAroM meM prarUpita viSaya kI prarUpaNA vivakSita anuyogadvAra ke nAma ke anusAra samajhanA caahie| 2. sthitibandha __jJAnAvaraNAdi karma ba~dhane ke pazcAt jitane kAla taka jIva ke sAtha sambaddha hokara rahate haiM usakA nAma sthitibandha hai| jina 24 anuyogadvAroM kA ullekha pUrva meM prakRtibandha ke prasaMga meM kiyA gayA hai, nAma se ve hI 24 anuyogadvAra isa sthitibandha ke prasaMga meM bhI nirdiSTa kiye gaye haiN| vizeSatA kevala itanI hai ki prathama anuyogadvAra kA nAma jahA~ prakRtibandha ke prasaMga meM 'prakRti samutkIrtana' nirdiSTa kiyA gayA hai vahA~ isa sthitibandha ke prasaMga meM vaha 'addhAccheda' ke nAma se nirdiSTa kiyA gayA hai| sarvaprathama yahA~ mula prakRti sthitibandha ke prasaMga meM ina cAra anuyogadvAroM kA nirdeza kiyA gayA hai-sthitibandhasthAna prarUpaNA, niSeka prarUpaNA, AvAdhAkANDaka prarUpaNA aura alpbhutv| ina anuyogadvAroM ke Azraya se vahA~ sthitibandhasthAna Adi kI yathAkrama se 1. apavAda ke rUpa meM kucha hI prasaMga vaise hoNge| jaise-mANusaapajjattANaM paMcidiyatirikkha apjjttbhNgo| sUtra 76 (isake pUrva kA sUtra 75 bhI isI prakAra kA hai) 138 / SaTkhaNDAgama parizIlana Page #193 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prarUpaNA kI gaI hai| ___ isake pUrva vedanA-khaNDa ke antargata dUsare vedanA-anuyogadvAra meM nirdiSTa 16 anuyogadvAroM meM se chaThe vedanAkAlavidhAna anuyogadvAra kI prathama cUlikA meM unhIM cAra anuyogadvAroM ke Azraya se kramazaH una bandhasthAna Adi kI prarUpaNA kI gaI hai jo sarvathA samAna hai| sUtra bhI prAyaH samAna haiM / usakA paricaya pUrva meM karAyA jA cukA hai| 1. addhAccheda- addhA nAma kAla kA hai| kisa karma kA utkRSTa aura jaghanya bandha kitanA hotA hai, usakI isa utkRSTa aura jaghanya sthiti meM AbAdhAkAla kitanA par3atA hai, tathA niSeka racanA kisa prakAra hotI hai ityAdi kI prarUpaNA yahA~ vistArapUrvaka kI gaI hai| 2-3. sarvabandha-nosarvabandha-vivakSita karmaprakRti kI jitanI utkRSTa sthiti niyamita hai usake bandha ko sarvabandha aura usase kama ke bandha ko nosarvabandha kahA jAtA hai| ina do anayoga dvAroM meM vahA~ sthitibandha ke prasaMga meM usa sarvabandha aura nosarvabandha kI prarUpaNA vibhinna karmaprakRtiyoM ke Azraya se vistArapUrvaka kI gaI hai| isI prakAra anya anuyogadvAroM ke Azraya se bhI vahA~ apane-apane nAma ke anusAra pratipAdya viSaya kI prarUpaNA kI gaI hai| 3. anubhAgabandha jJAnAvaraNAdi mUla va unakI uttaraprakRtiyoM kA bandha hone para jo unameM yathA yogya phala dene kI zakti utpanna hotI hai use anubhAgabandha kahate haiM / isa anubhAga kI prarUpaNA yahA~ krama se mUla va uttara prakRtiyoM ke Azraya se vistAra ke sAtha kI gaI hai| isa prasaMga meM yahA~ prathamata: niSeka prarUpaNA aura spardhaka prarUpaNA ina do anuyogadvAroM kA nirdeza karate hue kramazaH unake Azraya se niSekoM aura spardhakoM kI prarUpaNA kI gaI hai| isake pUrva prastuta SaTkhaNDAgama ke cauthe vedanA khaNDa ke antargata vedanA-anuyogadvAra meM jina 16 avAntara anayogadvAroM kA nirdeza kiyA gayA hai unameM 7 vA anuyogadvAra bhAvavidhAna hai| usake anta meM jo tIna cUlikAe~ haiM unameM se dUsarI culikA meM anubhAgabandhAdhyavasAnasthAnoM kI prarUpaNA ina 12 anuyogadvAroM ke Azraya se vistArapUrvaka kI gaI hai-1. avibhAga praticchedaprarUpaNA 2. sthAnaprarUpaNA, 3. antaraprarUpaNA, 4. kANDakaprarUpaNA, 5. oja-yugmaprarUpaNA, 6. SaTsthAnaprarUpaNA, 7. adhastanasthAnaprarUpaNA, 8. samayaprarUpaNA, 6. vRddhiprarUpaNA, 10. yavamadhyaprarUpaNA, 11. paryavasAna prarUpaNA aura 12. alpabahutva' (sUtra 167-68) / 1. sthitibandhasthAna prarUpaNA sUtra 36-100. niSeka prarUpaNA sUtra 101-20, AbAdhAkANDaka __ 121-22, alpabahutva 123-64 (pu0 11, pR0 140-308) / 2. karma kI mUla va uttara prakRtiyoM kI utkRSTa va jaghanya sthitiyoM, AbAdhAkAla aura niSekaracanA krama kI prarUpaNA jIvasthAna kI cUlikA 6 va 7 meM yathAkrama se pRthak-pRthak vistArapUrvaka kI gaI hai (pu0 6, pR0 145-202) / yahA~ 'utkRSTa sthiti' hetu sUtra 6 kI dhavalA TIkA bhI draSTavya hai (pR0 150-58) / 3. inhIM 12 anuyogadvAroM ke Azraya se Age mahAbandha meM svAmitva ke prasaMga meM anubhAga bandhAdhyavasAnasthAnoM kI prarUpaNA kI gaI hai| mUlamanyagata viSaya kA paricaya |139 Page #194 -------------------------------------------------------------------------- ________________ inameM se avibhAgapraticcheda prarUpaNA ke prasaMga meM dhavalAkAra ne sUtra 166 kI vyAkhyA meM avibhAgapraticcheda, varga, vargaNA aura spardhaka inake svarUpa Adi kA spaSTIkaraNa saMdRSTi ke sAtha vistArapUrvaka kiyA hai|' isa prakAra anubhAga ke prasaMga meM una do anuyogadvAroM ke Azraya se niSekoM aura spardhakoM kI prarUpaNA karake Age mahAbandha meM unhIM 24 anuyogadvAroM kA nirdeza kiyA gayA hai, jinakA ullekha isake pUrva prakRti aura sthitibandha meM kiyA jA cukA hai| vizeSatA itanI hai ki prathama anuyogadvAra kA ullekha jahA~ prakRtibandha ke prasaMga meM 'prakRtisamutkIrtana' aura sthitibandha ke prasaMga meM 'addhAccheda' ke nAma se kiyA gayA hai vahA~ anubhAga ke prasaMga meM usakA ullekha 'saMjJA' ke nAma se kiyA gayA hai / zeSa 23 anuyogadvAra nAma se ve hI haiN| saMjJA anuyogadvAra-ghAti saMjJA aura sthAna saMjJA ke bheda se saMjJA do prakAra kI hai| jo jIva ke jJAna, darzana, samyaktva aura vIrya guNoM kA vighAta kiyA karate haiM una jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa, mohanIya aura antarAya karmoM kI 'ghAti' saMjJA hai| zeSa vedanIya Adi cAra karma adhAti haiM, kyoMki ve jIvaguNoM kA ghAta nahIM krte| ina ghAti-aghAti karmoM ke anubhAga kI tara-tamatA jinase prakaTa hotI hai unakA nAma sthAna hai| ghAti karmoM ke anubhAgaviSaya va sthAna cAra haiM--ekasthAnIya, dvisthAnIya, tristhAnIya aura catuHsthAnIya / inameM latA ke samAna anubhAga ekasthAnIya, usase kucha kaThora dAru (lakar3I) ke samAna anubhAga dvisthAnIya, dAru se bhI kucha kaThora haDDI ke samAna anubhAga tristhAnIya aura usase bhI adhika kaThora patthara ke samAna anubhAga catuHsthAnIya kahalAtA hai| aghAtikarma prazasta va aprazasta ke bheda se do prakAra ke haiN| inameM prazasta ghAti karmoM kA anubhAga tara-tamatA se gur3a, khA~Da, zakkara aura amRta ke samAna tathA aprazasta dhAti karmoM kA anubhAga nIma, kAMjIra, viSa aura hAlAhala ke samAna hotA hai| __ isa prakAra karmoM ke anubhAga kI prarUpaNA isa saMjJA anayogadvAra meM vistArapUrvaka kI __ Age sarva-nosarvabandha Adi anya anuyogadvAroM ke Azraya se apane-apane nAma ke anusAra prakRta anubhAga viSayaka prarUpaNA kI gaI hai| 4. pradezabandha yoga ke nimitta se kArmaNa vargaNAoM ke paramANa karma rUpa pariNata hokara jo jIvapradezoM meM eka kSetrAvagAha rUpa meM avasthita hote haiM, isakA nAma pradezabandha haiM / isa pradezabandha kI prarUpaNA meM ve hI 24 anuyogadvAra haiN| unameM prathama anuyogadvAra kA nAma sthAna-prarUpaNA hai, zeSa 23 anuyogadvAra nAma se pUrva ke samAna ve hI haiM / sthAnaprarUpaNA meM do anuyogadvAra haiM---yogasthAnaprarUpaNA aura pradezabandhaprarUpaNA / mana, vacana va kAya ke nimitta se jo AtmapradezoM meM parispandana hotA hai usakA nAma yoga hai| eka kAla meM honevAle isa pradeza parispandanarUpa yoga ko yogasthAna kahate haiN| ina yogasthAnoM kI prarUpaNA yahA~ ina dasa anuyogadvAroM ke dvArA kI gaI hai-avibhAga-praticchedaprarUpaNA, 1. Sa0 kha0, pu0 12, pR0 61-111 140 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #195 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vargaNA - prarUpaNA, spardhaka prarUpaNA, antaraprarUpaNA, sthAnaprarUpaNA, anantaropanidhA, paramparopanidhA, samayaprarUpaNA, vRddhiprarUpaNA aura alpabahutva / ina yogasthAnoM kI prarUpaNA isake pUrva vedanAdravya vidhAna kI cUlikA meM unhIM dasa anuyogadvAroM ke Azraya se pUrva meM bhI kI jA cukI hai / " isI prasaMga meM mahAbandha meM caudaha jIvasamAsoM ke Azraya se jaghanya va utkRSTa yoga viSayaka alpabahutva kI prarUpaNA kI gaI hai / isa arupabahutva kI prarUpaNA bhI uparyukta vedanAdravya vidhAna kI cUlikA meM usI prakAra se kI gaI hai / " pradezabandhasthAna --- jitane yogasthAna hote haiM, utane hI pradezabandhasthAna hote haiM / vizeSa rUpa meM ina pradezabandhasthAnoM ko prakRtivizeSa kI apekSA una yogasthAnoM se vizeSa adhika kahA gayA hai / udAharaNasvarUpa jo jIva jaghanya yoga se ATha karmoM ko bA~dhatA hai usase jJAnAvaraNa kA eka pradezabandha sthAna hotA hai / tatpazcAt prakSepa adhika dUsare yogasthAna se ATha karmoM ke bA~dhane vAle ke dUsarA pradezabandhasthAna hotA hai / isI krama se utkRSTa yogasthAna taka jAnanA caahie| isa prakAra se yogasthAna pramANa hI jJAnAvaraNa ke pradezabandhasthAna hote haiM / yahI niyama Ayukarma ko chor3akara anya saba karmoM ke viSaya meM hai / Ayu ke pradezabandhasthAna pariNAmayogasthAna pramANa hI hote haiM, kyoMki usakA bandha upapAda aura ekAntAnuvRddhi yogasthAnoM ke samaya meM nahIM hotA / yahI abhiprAya isake pUrva usa vedanAdravya vidhAna kI cUlikA meM bhI prakaTa kiyA gayA hai| vahA~ bhI yahI kahA gayA hai " jANi ceva jogaTThANANi tANi ceva padesabandhadvANANi / Navari padesabaMdhadvANANi payaDiviseseNa visesAhiyANi / " sUtra 4, 2, 4, 213 yahA~ jo pradezabandha sthAnoM ko prakRtivizeSa se vizeSa adhika kahA gayA hai usakA spaSTIkaraNa dhavalAkAra ne vistAra se kiyA hai / Age isI prakAra sarva nosarvabandha Adi anya anuyogadvAroM ke Azraya se isa pradezabandha kI prarUpaNA unake nAmAnusAra vahA~ vistAra se kI gaI hai / yahA~ mahAbandha ke viSaya kA digdarzana mAtra karAyA gayA hai / vizeSa paricaya grantha ke parizIlana se hI prApta ho sakatA hai / yaha mahAbandha pRthagrUpa meM hindI anuvAda ke sAtha bhAratIya jJAnapITha dvArA 7 jildoM meM prakAzita kiyA gayA hai jo mUla mAtra hai / prastuta SaTkhaNDAgama ke pUrva pA~ca khaNDoM para jisa prakAra AcArya vIrasena dvArA saMskRta- prAkRtamaya dhavalA TIkA likhI gaI hai, usa prakAra kisI AcArya ke dvArA isa chaThe khaNDa para koI TIkA nahIM likhI gaI / mUla rUpa meM hI vaha tIsa hajAra zloka pramANa hai, yaha pUrva meM kahA hI jA cukA hai / 1. Sa0 kha0 pu0 10, pR0 432- 505, sUtra 175-213 2. Sa0 kha0, pu0 10, pR0 365-403, sUtra 144-73 3. dhavalA, pu0 10, pR0 505-12 mUlagranthagata viSaya kA paricaya / 141 Page #196 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upasaMhAra fron yaha hai ki prastuta SaTkhaNDAgama ke pUrva kucha khaNDoM meM- jaise ( 1 ) kSudrakabandha (2), bandhasvAmitvavicaya (3) vedanA, (4) khaNDa ke antargata kSetra, kAla va bhAva Adi avAntara anuyogadvAroM meM tathA vargaNA (5) khaNDa ke antargata 'prakRti' va 'bandhana' (bandhanIya) anuyogadvAroM meM prakRti-sthiti Adi bandhabhedoM va unakI vividha avasthAoM kI prarUpaNA prakIrNaka rUpa meM jahA~ tahA~ prasaMgavaza saMkSepa meM kI gaI hai| prakRti-sthiti Adi rUpa usI cAra prakAra ke bandha kI atizaya vyavasthita prakriyAbaddha prarUpaNA prastuta SaTkhaNDAgama ke isa chaThe khaNDa meM aneka anuyogadvAroM aura unake antargata aneka pravAntara anuyogadvAroM meM bahuta vistAra se kI gaI hai| isI se yaha chaThA khaNDa pUrva pA~ca khaNDoM se chaha guNA ( 6000 x 5 = 30000 vistRta hai / 142 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #197 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SaTakhaNDAgama kI anya granthoM se tulanA viSayavivecana Adi kI apekSA prastuta SaTkhaNDAgama kI anya granthoM se kahA~ kitanI samAnatA hai, isakA kucha paricaya yahA~ karAyA jAtA hai| 1. SaTakhaNDAgama va kaSAyaprAbhUta SaTkhaNDAgama aura kaSAyaprAbhUta ye donoM hI mahattvapUrNa prAcIna Agama grantha haiN| inheM paramAgama mAnA jAtA hai / inameM prathama kA sIdhA sambandha jahA~ dRSTivAda aMga ke antargata 14 pUrvo meM dUsare agrAyaNIya pUrvazruta se rahA hai vahA~ dUsare kA sIdhA sambandha una 14 pUrvo meM pA~caveM jJAnapravAda pUrvazruta se rahA hai, yaha pUrva meM spaSTa kiyA hI jA cukA hai| paTkhaNDAgama kI avatAraviSayaka prarUpaNA karate hue usakI TIkA dhavalA meM kahA gayA hai ki bhagavAn mahAvIra ke nirvANa ke pazcAt kevalI va zrutakevaliyoM Adi ke anukrama se dvAdazAMga zruta uttarottara kSINa hotA gyaa| isa prakAra usake kramazaH kSaya ko prApta hone para saba aMgaparyoM kA ekadeza AcAryaparamparA se Akara dharasenAcArya ko prApta huaa| ve una aMga-pUrvo ke ekadezabhUta mahAkarmaprakRtiprAbhRta ke jJAtA the / ' unhoMne usa samasta mahAkarmaprakRtiprAbhRta ko bhUtabali aura puSpadanta ke lie samarpita kara diyA / taba bhUtabali bhaTTAraka ne zruta ke vyuccheda ke bhaya se usa mahAkarmaprakRti kA upasaMhAra kara chaha khaNDa kiye| vaha mahAkarmaprakRtiprAbhRta dUsare agrAyaNI pUrva ke antargata caudaha vastu nAmaka adhikAroM meM cayanalabdhi nAmaka pA~caveM adhikAra ke bIsa prAbhatoM meM cauthA hai| yahI sthiti kaSAyaprAbhUta kI bhI hai / pUrvokta krama se uttarottarazruta ke kSINa hone para zeSa rahe saba aMga-pUvoM ke ekadezabhUta preyodveSaprAbhUta ke dhAraka guNadhara bhaTTAraka hue| preyodveSaprAbhUta yaha kaSAyaprAbhRta kA dUsarA nAma hai| preyas nAma rAga kA hai, ye rAga aura dveSa kaSAyasvarUpa 1. 'tado savvesimaMga-puvvANamegadeso AiriyaparaMparAe AgacchamANo dharaseNAiriyaM sNptto| dhavalA pu0 1, pR0 65-67; lohAiriye saggalogaM gade AyAra-divAyaro athmio| evaM bArasasu diNayaresu bharahakhettammi atthamiesu sesAiriyA savvesimaMga-puvvANamegadesabhUda pejjadosa-mahAkammapayaDipAhuDAdINaM dhArayA jaadaa|-dhvlaa, pu0 6, pR0 133 2. dhavalA pu0 6, pR0 133 3. puvvammi paMcamammi du dasame vatthummi pAhuDe tdie| pejjaM ti pAhuDammi du havadi kasAyANa pAhuDaM NAma ||-k0 prA0 1 tassa pAhuDassa duve NAmadhejjANi / taM jahA-pejja-dosapAhuDe tti vi kasAyapAhuDe tti vi| ka0 prA0 cUrNi 21 (ka0 pA0 sutta, pR0 16) Page #198 -------------------------------------------------------------------------- ________________ haiN| vaha preyodveSaprAbhRta pA~caveM jJAnapra vAdapUrva ke antargata jo vastu nAmaka bAraha adhikAra haiM unameM dasaveM vastu adhikAra ke bIsa prAbhRtoM meM tIsarA prAbhRta hai / guNadhara bhaTTAraka ne solaha hajAra pada pramANa isa preyodveSaprAbhRta kA upasaMhAra kara 180 gAthAoM meM prakRta kaSAyaprAbhUta kI racanA kI hai / ye gAthAsUtra AcAryaparamparA se Ate hue AryamaMkSu aura nAgahastI ko prApta hue / unake pAdamUla meM ina gAthA sUtroM ko sunakara yativRSabha bhaTTAraka ne unapara cUrNisUtra race / isa prakAra prakRta kaSAyaprAbhRta ke racayitA guNadhara bhaTTAraka haiM / ' 1 pUrvAparavartitva ina donoM granthoM meM pUrvavartI kauna hai, yaha nizcita nahIM kahA jA sktaa| phira bhI kaSAyaprAbhRta ke gAthAsUtroM kI saMkSiptatA va gambhIratA ko dekhate hue aisA pratIta hotA ki kaSAyaprAbhRta SaTkhaNDAgama ke pUrva racA jA cukA thA / AcArya indranandI ne apane zrutAvatAra meM AcArya guNadhara aura dharasena ke pUrvAparavarti ke viSaya meM apanI anAjakArI vyakta kI hai / yathA guNadhara-dharasenanvayagurvoH pUrvAparakramo'smAbhiH / na jJAyate tadanvayakathakAgama-munijanAbhAvAt / / 151 / / samAnatA ina donoM granthoM meM racanApaddhati va viSayavivecana kI dRSTi se jo kucha samAnatA dikhatI hai, usakA yahA~ vicAra kiyA jAtA hai-- 1. SaTkhaNDAgama meM jIvasthAna - cUlikA ke prArambha meM yaha sUtra AyA hai "kadi kAo payaDIo baMdhadi, kevaDi kAlaTThidiehi kammehi sammattaM labbhadi vA Na lambhadi bA, kevacireNa kAleNa vA kadi bhAe vA karedi micchattaM uvasAmaNA vA khavaNA vA kesu va khette kassa mUle kevaDiyaM vA daMsaNamohaNIyaM kammaM khaveMtassa cAritaM vA saMpuSNaM paDivajjaMtassa ||1|| " yaha pRcchAsUtra hai / isameM nirdiSTa pRcchAoM ke antargata artha ke spaSTIkaraNa meM svayaM granthakAra dvArA nau cUlikAe~ racI gaI haiM / grantharacanA kI yaha paddhati kaSAyaprAbhRta meM dekhI jAtI hai / vahA~ prathamataH pRcchA ke rUpa meM mUla sUtragAthAe~ racI gaI haiM aura tatpazcAt una pRcchAtroM meM nihita artha ke spaSTIkaraNArtha bhASyagAthAe~ racI gaI haiM / udAharaNasvarUpa samyaktva arthAdhikAra kI ye cAra sUtragAthAe~ 1. jayadhavalA bhA0 1, pR0 87-88 va bhA05, pR0 387-88 tathA dhavalA pu0 12, pR0 231-32 2. aisI gAthAoM ko cUrNikAra ne mUlagAthA va bhASyagAthA hI kahA hai| jaise -- gAthA 124 kI utthAnikA meM 'tattha satta mUlagAhAo'; gAthA 130 kI utthAnikA meM 'etto vidiyA mUlagAhA'; gA0 142 kI utthAnikA meM 'eto tadiyamUlagAhA' ityAdi / gAthA 136-41 kI utthAnikA meM 'tadiye atthe chanbhAsagAhAo' ityAdi / ka0pA0 sutta, pR0 756-67 / jayadhavalA meM ina mUlagAthAoM ko sUtragAthAe~ kahA gayA hai / 144 / SaTkhaNDAgama- parizIlana Page #199 -------------------------------------------------------------------------- ________________ draSTavya haiM vaMsaNamohauvasAmagassa pariNAmo keriso bhave / joge kasAya uvajoge lessA vedo ya ko bhave // 6 // kANi vA puvva baddhANi ke vA aMse NibaMdhadi / kadi AvaliyaM pavisaMti kadiNhaM vA pavesago // 12 // ke aMse jhIyade puthvaM baMdheNa udaeNa vaa| aMtaraM vA kahiM kiccA ke ke uvasAmago kahiM / / 63 // kiMTidiyANi kammANi aNubhAgesu kesu vA / ovaTTe dUNa sesANi kaM ThANaM paDivajjadi // 14 // ina gAthAoM kI vyAkhyA karate hue cUrNikAra ne unheM sUtragAthAe~ kahA hai tathA unameM nirdiSTa pRcchAoM kA spaSTIkaraNa vibhASA" kahakara yathAkrama se kiyA hai / yathA edAo cattAri suttagAhAo adhApavattakaraNassa paDhamasamae pruvidvaao| taM jhaa| dasaNamohauvasAmagassa keriso pariNAmo bhave' tti vihAsA / taM jhaa| pariNAmo visuddho| puvvaM pi aMtomuhattappahuDi aNaMtaguNAe visohIe visujjhamANo aagdo| isI prakAra se unhoMne Age pUrvanirdiSTa una sabhI pRcchAoM ko spaSTa kiyA hai|' SaTkhaNDAgama meM pUrvokta jIvasthAna-cUlikA gata pRcchAsUtra ke antargata una pRcchAoM meM prathama pRcchA ke spaSTIkaraNa meM sUtrakAra ne 'prakRtisamutkIrtana' Adi pA~ca cUlikAoM ko racA hai| isa spaSTIkaraNa kA ullekha unhoMne 'vibhASA' ke nAma se isa prakAra kiyA hai--kadi kAo pagaDIo baMdhadi tti jaM padaM tassa vihaasaa| sUtra 2 (pu0 6, pR0 4) / dhavalAkAra ne bhI 5vIM cUlikA ke anta meM yaha sUcanA kI hai--evaM 'kadikAo payaDIo baMdhadi' tti jaM pavaMtassa vakkhANaM samataM / (pu0 6, pR0 144) __isa prakAra pRcchApUrvaka vivakSita artha ke spaSTIkaraNa kI yaha paddhati donoM granthoM meM samAna rUpa se dekhI jAtI hai| 2. uparyukta jIvasthAna-cUlikA ke antargata nau cUlikAoM meM AThavIM samyaktvotpatti cUlikA hai / vahA~ prArambha meM yaha kahA gayA hai ki prathama samyaktva ke abhimukha huA jIva jaba jJAnAvaraNIya Adi saba karmoM kI sthiti ko antaHkor3Akor3I pramANa bA~dhatA hai taba vaha prathama samyaktva ko prApta karatA hai / Age usakI yogyatA ko prakaTa karate hue kahA gayA hai ki vaha paMcendriya, saMjJI, mithyAdRSTi aura sarvavizuddha hotA hai / isa prakAra se darzanamohanIya ko upazamAtA huA vaha cAroM gatiyoM meM paMcedriyoM, saMjJiyoM, garbhopakrAntikoM, paryAptoM tathA .. 'vibhASA' kA artha dhavalA aura jayadhavalA meM isa prakAra abhivyakta kiyA gayA hai 'vivihA bhAsA vihAsA, parUvaNA, NirUvaNA, vakkhANamidi egttttho|' dhavalA pu0 6, pR0 5 'sutteNa sUcidatthassa visesiyUNa bhAsA vihAsA vivaraNaM tti vRttaM hodi / ' jayadha0 (ka0pA0 prastAvanA pR 22 kA ttippnn)| 2. ka0 pA0 sutta, pR0 615 3. vahI, pR0 615-30 4. sUtra 1, 6-6, 1 (pR0 145) va 1, 6-8, 1-2 (pR0 203) bhI draSTavya haiN| SaTkhaNDAgama ko anya granthoM se tulanA / 145 Page #200 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMkhyAtavarSAyuSkoM va asaMkhyAtavarSAyuSkoM meM bhI use upazamAtA hai; inake viparIta ekendriyavikalendriyoM va asaMjJiyoM Adi meM nahIM upazamAtA / " kaSAyaprAbhRta meM bhI lagabhaga isI abhiprAya ko vyakta kiyA gayA hai / isa prasaMga meM ina donoM kA milAna kiyA jA sakatA hai-- upasAto kahi upasAmedi ? cadasu vi gadIsu uvasAmedi / caTTasu vi gadIsu uvasAmeMto paMcidie uvasAmedi, No eiMdiya-vigala diyesu / pacidiesa uvasAmeMto saNNIsu uvasAmedi, Na asaNNI | saNIsu uvasAmeMto ganbhovakkaM tiesa ubasAmedi, No sammucchimesu / gagbhovakaMtisu uvasAmeMto pajjattaesu uvasAmedi, jo apajjattaesu / pajjatta esu uvasAmeMto saMkhejjavarasAugesu vi uvasAmedi asaMkhejjavassAugesu vi / - Sa0 kha0 sUtra 8 (pu0 6, pR0 238 ) / kaSAyaprAbhRta kA bhI yaha ullekha dekhie daMsaNamohassuvasAmago du cadusu vi gadIsu boddhavvo / paMcidio ya saNNI NiyamA so hoi pajjatto ||15|| SaTkhaNDAgama ke sUtra meM jahA~ zabdoM kI punarukti adhika huI hai vahA~ kaSAyaprAbhRta kI isa gAthA meM prasaMga prApta una zabdoM kI punarAvRtti na karake lagabhaga usI abhiprAya ko saMkSepa meM prakaTa kara diyA gayA hai, jo usakI sUtra rUpatA kA paricAyaka hai / SaTkhaNDAgama ke usa sUtra meM upayukta kevala garbhaja aura saMkhyAta asaMkhyAtavarSAyuSka ina do vizeSaNoM kA ullekha yahA~ nahIM kiyA gayA hai| inameM saMkhyAta - asaMkhyAta varSa kA ullekha na karane para bhI usakA bodha 'caturgati' ke nirdeza se ho jAtA hai, kyoMki caturgati ke antargata manuSyagati va tiryaMcagati sAmAnya meM ve donoM A jAte haiM / yaha bhI yahA~ smaraNIya hai ki pUrva meM, kaSAyaprAbhRta kI jina cAra mUlagAthAoM kA ullekha kiyA gayA hai unake antarhita artha ke vizadIkaraNa meM jina 15 (65 - 106) gAthAoM kA upayoga kiyA gayA hai unameM yaha prathama gAthA hai / ina gAthAoM ke prArambha meM unakI utthAnikA meM cUrNikArane itanA mAtra kahA hai ki Age ina mUla gAthAsUtroM kA sparza karanA yogya hai--unakA vivaraNa diyA jAtA hai| -ka0 pA0 sutta, pR0 630 kaSAyaprAbhRta kI ve 95-106 gAthAe~ ' etthuvaujjatImro gAhAo' isa sUcanA ke sAtha SaTkhaNDAgama kI usa jIvasthAna- cUlikA meM usI krama se uddhRta kI gaI haiN| kevala gAthA 102 va 103 meM kramavyatyaya huA hai / " darzanamoha kI upazAmanA ke prasaMga meM Upara kaSAyaprAbhRta kI jina cAra mUla gAthAoM ko uddhRta kiyA gayA hai unameM sarvavizuddha 'pariNAma' ke viSaya meM pRcchA kI gaI hai / cUrNikAra ne pariNAma ko vizuddha kahA hai / SaTkhaNDAgama meM use sarvavizuddha kahA gayA hai (sUtra 1,6 - 8, 4) / isake atirikta uparyukta mUla gAthAoM meM yoga, kaSAya, upayoga, lezyA, veda aura pUrvabaddha karmoM Adi ke viSaya meM jo pRcchA ko udbhAvita kiyA gayA hai usa sabakA spaSTIkaraNa SaT 1. sUtra 1, 6-8, 3-6 ( 50 6 ) 2. ka0 pA0 sutta pR0 630 38 va dhavalA pu0 6, pR0 238-43 146 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #201 -------------------------------------------------------------------------- ________________ khaNDAgama meM kucha kramavyatyaya ke sAtha dhavalAkAra dvArA kiyA gayA hai|' 3. SaTkhaNDAgama meM isI cUlikA meM Age darzanamohanIya ke kSaya ke prArambha karane va usakI samApti ke viSaya meM vicAra karate hue kahA gayA hai ki usa darzanamohanIya ke kSaya ko prArambha karanevAlA usake kSaya ko aDhAI dvIpa-samudroM ke bhItara pandraha karmabhUmiyoM meM, jahA~ jina kevalI tIrthaMkara hote haiM, prArambha karatA hai| para usakA niSThApaka vaha cAroM hI gatiyoM meM usa darzanamohanIya ke kSayakA niSThApana karatA hai (sUtra 1, 6-8, 11-12) / __ isI abhiprAya ko vyakta karanevAlI gAthA kaSAyaprAbhRta meM isa prakAra upalabdha hotI vaMsaNamohakkhavaNApaTThavago kammabhUmijAdo du / NiyamA maNusagadIe TThivago cAvi savvattha // 110 // donoM granthagata ina ullekhoM meM bahuta kucha samAnatA hai| sAtha hI vizeSatA bhI kucha unameM hai| vaha yaha ki SaTkhaNDAgama meM jahA~ manuSyagati kA koI ullekha nahIM kiyA gayA kahA~ kaSAyaprAbhUta meM "jina kevalI tIrthakara' kA kucha bhI ullekha nahIM kiyA gayA hai / __ hA~, dhavalA meM vahA~ isa prasaMga meM yaha zaMkA uThAI gaI hai ki 'pandraha karmabhUmiyoM meM' itanA mAtra kahane se vahA~ avasthita deva, manuSya aura tiryaca ina sabakA grahaNa kyoM nahIM prApta hogaa| isake samAdhAna meM vahA~ yaha kahA gayA hai ki sUtra meM nirdiSTa 'karmabhUmi' yaha saMjJA upacAra se una manuSyoM kI hai jo una karmabhUmiyoM meM utpanna hue haiM, isase unameM avasthita devoM va tiryaMcoM ke grahaNa kA prasaMga prApta nahIM hotaa| isa para punaH yaha zaMkA kI gaI hai ki phira bhI tiryaMcoM ke grahaNa kA prasaMga to prApta hotA hI hai, kyoMki manuSyoM ke samAna tiyaMcoM kI utpatti bhI vahA~ sambhava hai| isake samAdhAna meM yaha spaSTa kiyA hai ki jinakI utpatti karmabhUmiyoM ke sivAya anyatra sambhava nahIM hai una manuSyoM kA nAma hI pandraha karmabhUmi hai| tiryaMca cUMki karmabhUmiyoM ke atirikta svayaMprabha parvata ke parabhAga meM bhI utpanna hote haiM, isase tiryaMcoM kA bhI prasaMga nahIM prApta hotA / isa prasaMga ke spaSTIkaraNa meM dhavalAkAra ne kaSAyaprAbhUta kI usI uparyukta gAthA 'uktaM ca' nirdeza ke sAtha uddhRta kI hai| ___kaSAyaprAbhUta meM darzanamoha kI isa kSapaNA ke prasaMga meM, jahA~ taka maiM dekha sakA hU~, yaha kahIM nahIM kahA gayA ki usakI kSapaNA kA prArambha jina, kevalI va tIrthaMkara ke pAdamUla meM kiyA jAtA hai| para jaisA ki Upara kahA jA cukA hai, SaTkhaNDAgama meM usakA spaSTa ullekha kiyA gayA hai| SaTkhaNDAgama ke prasaMgaprApta usa sUtra meM upayukta jina, kevalI aura tIrthaMkara ina padoM kI sArthakatA ko prakaTa karate hue dhavalAkAra ne prathama to yaha kahA hai ki dezajinoM kA pratiSedha karane ke lie sUtra meM kevalI' ko grahaNa kiyA hai tathA tIrthakara karma se rahita kevaliyoM kA pratiSedha karane ke lie 'tIrthakara' ko grahaNa kiyA gayA hai| unhoMne yaha bhI spaSTa kara 1. dhavalA pu0 6, pR0 206-222; unakA spaSTIkaraNa cUrNikAra ne kaSAyaprAbhUta meM gAthokta krama se hI kiyA hai |--k0 pA0 sutta pR0 615-30 2. dhavalA pu0 6, pR0 246 3. sUtra 1, 6-8, 10-11 (pu0 6, pR0 243) SaTkhaNDAgama kI anya granthoM se tulanA / 147 .. Page #202 -------------------------------------------------------------------------- ________________ diyA hai ki tIrthaMkarake pAdamUla meM darzanamoha kI kSapaNA ko prArambha karate haiM, anyatra nhiiN| vikalpa ke rUpa meM unhoMne vahA~ Age yaha bhI kahA hai ki athavA 'jina' aisA kahane para caudaha pUrvo ke dhArakoM ko grahaNa karanA cAhie, 'kevalI' aisA kahane para tIrthakara karma ke udaya se rahita kevaliyoM ko grahaNa karanA cAhie, tathA 'tIrthaMkara' aisA karane para tIrthakara nAmakarma ke udaya se utpanna ATha pratihAryoM aura cauMtIsa atizayoM se sahita kevaliyoM ko grahaNa karanA caahie| ina tInoM ke bhI pAdamUla meM darzanamoha kI kSapaNA ko prArambha karate haiN|' vizeSatA ina donoM granthoM meM jo vizeSatA daTigocara hotI vaha isa prakAra hai 1. samasta SaTkhaNDAgama jahA~, kucha apavAda ko chor3akara, gadyAtmaka sUtroM meM racA gayA hai vahA~ kaSAyaprAbhRta gAthAoM meM hI racA gayA hai| 2. SaTkhaNDAgama ke sUtra artha kI dRSTi se utane gambhIra va durUha nahIM hai, jitane kaSAyaprAbhUta ke gAthAsUtra artha kI dRSTi se gambhIra va dUrUha haiM / yahI kAraNa hai ki SaTkhaNDAgama kA granthapramANa chattIsa hajAra (prathama 5 khaNDoM kA 6000+chaThe khaNDa kA 30000) zloka hai, para samasta kaSAyaprAbhata kevala 180 athavA 233 gAthAoM meM racA gayA hai / granthapramANa meM vaha itanA alpa hokara bhI pratipAdya viSaya kA sarvAMgapUrNa vivecana karanevAlA hai| 3. SaTkhaNDAgama ke chaha khaNDoM meM prathama khaNDa jIvasthAna aura caturtha vedanAkhaNDa ke prArambha meM maMgala kiyA gayA hai, kintu kaSAyaprAbhUta ke prArambha meM va anyatra bhI kahIM maMgala nahIM kiyA gyaa| 4. SaTkhaNDAgama meM khaNDoM va unake antargata adhikAroM Adi kA kucha ullekha nahIM hai / bIca-bIca meM vahA~ aniyata krama se vividha anuyogadvAroM kA nirdeza avazya kiyA gayA hai| dhavalAkAra ne bhI vahA~ khaNDoM kA vyavasthita nirdeza nahIM kiyaa| kintu ka0 prA0 meM grantha ko prArambha karate hue sarvaprathama yaha nirdeza kara diyA gayA hai ki pA~caveM pUrva ke antargata dasaveM vastu nAmaka adhikAra meM tIsarA pejjapAhuDa (preyaHprAbhRta) hai, usameM kaSAyoM kA prAbhRta hai-kaSAyoM kI prarUpaNA kI gaI hai (gA0 1) / Age kahA gayA hai ki eka sau assI gAthA rUpa isa grandha meM pandraha arthAdhikAra haiN| unameM jisa arthAdhikAra meM jitanI sUtra gAthAe~ haiM unheM maiM (guNadhara) khuuNgaa| aisI pratijJA karate hue granthakAra ne Age una arthAdhikAroM meM yathA krama se sUtra gAthAe~ va bhASyagAthAoM kI saMkhyA kA ullekha bhI kara diyA hai (2-12) / isa prakAra kaSAyaprAbhUta ke kartA AcArya guNadhara ne grantha ke prArambha meM usake antargata nAmanirdeza ke sAtha arthAdhikAroM va unameM racI jAnevAlI sUtragAthAoM aura bhASyagAthAoM kI saMkhyA kA bhI nirdeza kara diyA hai tathA usI krama se pratipAdya viSaya kI prarUpaNA bhI kI hai| 1. dhavalA pu0 6, pR0 246 2. apavAda ke rUpa meM vahA~ 36 gAthA sUtra (vedanAkhaNDa meM 8, aura vargaNA khaNDa meM 28)bhI haiN| 148 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #203 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 4. Sa0kha0 meM jIvasthAna khaNDa se sambaddha nau tathA vedanA va vargaNA khaNDa ke antargata kucha anuyogadvAroM se sambaddha sAta, isa prakAra solaha cUlikA nAmaka prakaraNa bhI haiN| dUsare kSudrakabandha khaNDa ke antargata 11 veM alpabahutva anuyogadvAra ke anta meM 'mahAdaNDaka' hai| ise bhI dhavalAkAra ne cUlikA kahA hai| ka0 prA0 meM isa prakAra kI kisI cUlikA kI yojanA nahIM kI gaI hai| 5. 10 kha0 meM jJAnAvaraNAdi AThoM karmoM se sambaddha bandha, udaya (vedanA) va bandhanIya (vargaNA) Adi kI prarUpaNA kucha aniyata krama se kI gaI hai| ka0 prA0 meM preyodvaSavibhakti, sthitivibhakti va anubhAgavibhakti Adi pandraha arthAdhikAroM ke Azraya se rAga-dveSasvarUpa eka mAtra mohanIya karma kI vyavasthita va kramabaddha prarUpaNA kI gaI hai| 6. 10 kha0 ke prathama khaNDa jIvasthAna meM ogha aura Adeza se caudaha guNasthAnoM va caudaha mArgaNAoM se vizeSita unhIM guNasthAnoM kI satprarUpaNAdi ATha anuyogadvAroM ke Azraya se kramazaH suvyavasthita prarUpaNA kI gaI hai| __ka0 prA0 meM guNasthAna aura mArgaNAoM se sambandhita isa prakAra kI prarUpaNA upalabdha nahIM hotii| abhiprAyabheda __ donoM granthoM meM kahIM-kahIM pratipAdya viSaya ke vyAkhyAna meM kucha matabheda bhI rahA dikhatA hai / jaise 7. 10 kha0 meM prathama samyaktva kI utpatti ke prasaMga meM yaha kahA gayA hai ki jJAnAvaraNAdi sabhI karmoM kI sthiti ko jIva jaba antaHkor3Akor3I pramANa bA~dhatA hai taba vaha prathama samyaktva ko prApta karatA hai (sUtra 1, 6-1, 3) / ___ka0 prA0 meM samyaktva kI utpatti -darzanamoha kI upazAmanA-ke prasaMga meM isa prakAra ke sthitibandha kA pramANa mUla va cUrNi meM kahIM dRSTigocara nahIM huaa| 8. Sa0 kha0 meM kSAyika samyaktva kI utpatti ke prasaMga meM yaha kahA gayA hai ki pandraha karmabhUmiyoM meM jahA~-jina kSetra va kAla vizeSoM meM-jina, kevalI va tIrthakara sambhava haiM vahA~ unake pAdamUla meM jIva darzanamohanIya kI kSapaNA prArambha karatA hai (1, 6-8,10-11) / ___ ka0 prA0 meM mAtra 'karmabhUmija' kA ullekha kiyA gayA hai / parantu jina, kevalI tIrthaMkara kA ullekha vahA~ dekhane meM nahIM aayaa| 6.10 kha0 meM isI prasaMga meM manuSyagati kA spaSTa Dallekha nahIM kiyA gayA, jabaki ka0 prA0 .(gA0 110) meM usakA spaSTa ullekha dekhA jAtA hai| ___yaha avazya hai ki dhavalAkAra ne sUtra meM nirdiSTa 'karmabhUmi' ko upacAra se karmabhUmijAta manuSya kI saMjJA mAnI hai, yaha pUrva meM spaSTa hI kiyA jA cukA hai| Upara jo SaTkhaNDAgama se kaSAyaprAbhUta ke pUrvavartI hone kI sambhAvanA vyakta kI gaI hai vaha aisI hI kucha vizeSatAoM ko dekhate hue kI hai| ___ yaha bhI dhyAtavya hai ki pejjadosapAhuDa (kaSAyaprAbhRta) avicchinna paramparA se AtA huA guNadhara bhaTTAraka ko prApta huA va unhoMne 16000 pada pramANa usa kaSAyaprAbhUta kA 180 SaTkhaNDAgama kI anya granthoM tulanA / 146 Page #204 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthAsUtroM meM upasaMhAra kiyaa| usI AcAryaparamparA se AtA huA mahAkarmaprakRtiprAbhRta dharasenAcArya ko prApta huaa| para unhoMne usakA svayaM upasaMhAra na karake usakA vyAkhyAna bhUtabali aura puSpadanta ke lie kiyaa|' AcArya bhUtabali ne usakA upasaMhAra kara chaha khaNDa kiye| __una chaha khaNDoM meM sabakA granthapramANa jJAta nahIM hotA, dhavalA ke anusAra jIvasthAna 18000 pada pramANa' aura khaNDagrantha kI apekSA vedanA kA pramANa 16000 pada rahA hai| / ye donoM grantha AcArya paramparA se Akara una donoM AcAryoM ko gAthAsUtroM ke rUpa meM yA gadyAtmaka sUtroM ke rUpa meM prApta hue, yaha jJAta nahIM hotaa| jisa kisI bhI rUpa meM ve unheM prApta hue hoM, para sambhavataH paramparA se maukhika rUpa meM hI ve unheM prApta hue hoNge| 2. SaTkhaNDAgama va mUlAcAra vaTTakerAcArya (sambhavataH I0 dvitIya zatAbdI) viracita 'mUlAcAra' eka sAdhvAcAraviSayaka mahattvapUrNa prAcIna grantha hai| isameM muniyoM ke AcAra kI vistAra se prarUpaNA kI gaI hai| vaha ina bAraha adhikAroM meM vibhakta hai-1 mUlaguNAdhikAra, 2. bRhatpratyAkhyAnasaMstarastava, 3. saMkSepapratyAkhyAnasaMstarastava, 4. samAcAra, 5. paMcAcAra, 6. piNDazuddhi, 7. SaDAvazyaka, 8. dvAdazAnuprekSA, 6. anagArabhAvanA, 10. samayasAra, 11. zIlaguNAdhikAra aura 12. paryApti adhikAra / / __isakI yaha vizeSA rahI hai ki una bAraha adhikAroM meM se vivakSita adhikAra meM jina viSayoM kA vivecana kiyA jAnevAlA hai usakI sUcanA usa adhikAra ke prArambha meM karake tadanusAra hI krama se unakI prarUpaNA vahA~ kI gaI hai| ukta bAraha adhikAroM meM antima paryApti adhikAra hai| prArambha meM yahA~ karmacakra se nirmukta siddhoM ko namaskAra karake AnupUrvI ke anusAra paryAptisaMgrahaNiyoM ke kathana kI pratijJA kI gaI hai| tatpazcAt isa adhikAra meM jina viSayoM kA vivecana kiyA jAnevAlA hai unakA nirdeza isa prakAra kara diyA gayA hai--paryApti, deha, kAya va indriyoM kA saMsthAna, yoni, Ayu, pramANa, yoga, veda, lezyA, pravIcAra, upapAda, udvartana, sthAna, kula, alpabahutva tathA prakRti, sthiti, anubhAga va pradeza rUpa cAra prakAra kA bandha / ina saba saiddhAntika viSayoM kI prarUpaNA yahA~ vyavasthita rUpa meM jisa krama va paddhati se kI gaI hai use dekhate hae aisA pratIta hotA hai ki usake racayitA ko una viSayoM kA jJAna 1. puNo kameNa vakkhANaMteNa AsADhamAsasukkapakkhaekkArasIe puvaNhe gaMtho samANido / (dhavalA pu0 1, 70); teNa vi giriNayaracaMdaguhAe bhUdabali-pupphadaMtANaM mahAkammapahuDi pAhuDaM sayalaM samappidaM / (pu0 6, pR0 133) 2. tado bhUdabalibhaDAraeNa sudaNaMIpavAhavocchedabhIeNa bhaviyalogANuggahaTTha mahAkammapayaDi pAhuDamuvasaMhariUNa chakhaMDANi kayANi |-.-dhvlaa pu06, pR0 133 3. padaM paDucca aTThArahapadasahassaM / - dhavalA pu0 1, pR0 60 4. adhavA khaMDagaMthaM paDucca veyaNAe solasapadasahassANi / tANi va jANi dUNa vattavvANi / -dhavalA pu0 6, pR0 106 150 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #205 -------------------------------------------------------------------------- ________________ avicchinna AcArya paramparA se prApta thaa| __uryupakta viSayoM meM se bahutoM kI prarUpaNA prastuta SaTkhaNDAgama meM bhI kI gaI hai jisakI samAnatA vivecana paddhati ke kucha bhinna hote hue bhI donoM granthoM meM dekhI jAtI hai| udAharaNa ke rUpa meM yahA~ unameM se kucha ke viSaya meM prakAza DAlA jAtA hai / jaise 1. pUrvanirdiSTa krama ke anusAra mUlAcAra meM sarvaprathama paryAptiyoM kI prarUpaNA kI gaI hai| usameM yahA~ prathamataH AhAra-zarIrAdi chaha paryAptiyoM ke nAmoM kA nirdeza karate hue unameM se ekendriyoM ke cAra, asaMjJI paMcendriya paryanta dvIndriyAdikoM ke pA~ca aura saMjJiyoM ke chahoM paryAptiyoM kA sadbhAva prakaTa kiyA gayA hai|' SaTkhaNDAgama meM jIvasthAna khaNDa ke antargata satprarUpaNA anuyogadvAra meM yogamArgaNA ke prasaMga meM una chaha paryAptiyoM kI saMkhyA kA nirdeza karate hue ve kina jIvoM ke kitanI sambhava haiM, ise bhI spaSTa kiyA gayA hai| vizeSatA itanI hai ki yahA~ una AhAra-zarIrAdi chaha paryAptiyoM ke nAmoM kA ullekha nahIM kiyA gayA, jo mUlAcAra meM kiyA gayA hai| unake nAmoM kA ullekha vahA~ dhavalA meM kara diyA gayA hai / isake atirikta mUlAcAra meM jahA~ ekendriyoM ke cAra, dvIndriyAdikoM ke pAMca aura saMjJiyoM ke chaha; isa krama se unakA ullekha kiyA gayA hai vahA~ SaTakhaNDAgama meM viparIta krama se saMjJiyoM ke chaha, dvIndriyAdikoM ke pA~ca aura ekendriyoM ke cAra, isa prakAra se unakA ullekha hai| isa prakAra krama bheda hone para bhI abhiprAya meM bhinnatA nahIM hai|| ___mUlAcAra meM ukta rIti se paryAptiyoM ke astitva ko dikhalAte hue yaha kahA gayA hai ki ina paryAptiyoM se jo jIva anivRtta (apUrNa) hote haiM unheM aparyApta jAnanA caahie|' ___yaha abhiprAya SaTkhaNDAgama meM pRthak-pRthak unakI saMkhyA ke nirdeza ke sAtha hI prakaTa kiyA gayA hai| yathA--cha pajjattIo cha apajjattIo (70) Adi / mUlAcAra meM Age una paryAptiyoM ke niSpanna hone ke kAla kA bhI nirdeza kiyA gayA hai, jo Sa0kha0 meM nahIM hai| 2. mUlAcAra meM zuddha pathivIkAyika, kharapRthivI kAyika evaM apakAyika Adi vibhinna jAtiyoM ke jIvoM kI Ayu ke pramANa kI prarUpaNA kI gaI hai / para vahA~ isa prarUpaNA meM guNasthAna aura mArgaNA kI apekSA nahIM kI gii| Sa0 kha0 meM isa Ayu (kAla) kI prarUpaNA jIvasthAna ke antargata kAlAnugama anuyogadvAra meM aura dUsare khaNDa kSudrakabandha ke antargata gyAraha anuyogadvAroM meM se dUsare 'eka jIva kI apekSA kAla' anuyogadvAra meM bhI kI gaI hai| para jIvasthAna meM jahA~ guNasthAna aura mArgaNA donoM kI 1. mUlAcAra 12, 4-6 2. Sa0 kha0 sUtra 1, 1, 70-75 (pu0 1, pR0 311-14) / 3. mUlAcAra 12-6 4. pajjattIpajjattA bhiNNamuhutte Na hoti NAyavvA / ___aNusamayaM pajjattI savvesiM covavAdINaM // 12-7 5. mUlAcAra 12, 64.83 SaTkhaNDAgama kI anya granthoM se tulanA | 151 Page #206 -------------------------------------------------------------------------- ________________ apekSA rakhI gaI hai vahA~ kSudrakabandha meM guNasthAnanirapekSa kevala mArgaNA ke krama se usa kAla kI prarUpaNA kI gaI hai| isake atirikta vivakSita paryAya meM jIva utkRSTa va jaghanya rUpa meM kitane kAla rahatA hai isakI vivakSA 10 kha0 meM rahI hai| para mUlAcAra meM eka hI bhava kI apekSA rakhakara usa Ayu kI prarUpaNA kI gaI hai| isa prakAra ina donoM granthoM meM isa kAla prarUpaNA kI sarvathA to samAnatA nahIM rahIM, phira bhI jina jIvoM kI vivakSita paryAya usI bhava meM samApta ho jAtI hai, bhavAntara meM saMkrAnta nahIM hotI, una kI Ayu ke viSaya meM donoM granthoM meM kucha samAnatA dekhI jAtI hai, yadi guNasthAna kI vivakSA na kI jAya / yathA___ mUlAcAra meM devoM va nArakiyoM kI utkRSTa Ayu tetIsa sAgaropama aura jaghanya Ayu dasa hajAra varSa nirdiSTa kI gaI hai / Age vahA~ pRthivIkrama se nArakiyoM kI utkRSTa Ayu 1, 3, 7, 10,17, 22 aura 33 sAgaropama kahI gaI hai| tatpazcAt vahA~ saMkSepa meM yaha nirdeza kara diyA gayA hai ki prathamAdi pRthiviyoM meM jo utkRSTa prAyu hai vahI sAdhika (samayAdhika) dvitIya Adi pRthiviyoM meM yathAkrama se jaghanya Ayu hai| yahIM para yaha bhI sUcanA kara dI gaI hai ki dharmA (prathama) pRthivI ke nArakiyoM, bhavanavAsiyoM aura vyantara devoM kI jaghanya Ayu dasa hajAra varSa pramANa hai|' ina jIvoM kI Ayu kA yahI pramANa 10 kha0 meM bhI yathA prasaMga nirdiSTa kiyA gayA hai| isI prakAra donoM granthoM meM devoM ke AyupramANa meM bhI samAnatA hai, bhale hI usakA ullekha Age pIche kiyA gayA ho| vizeSatA yaha rahI hai ki mUlAcAra meM pRthak-prathak asurakumAra-nAgakumArAdi bhavanavAsiyoM aura kiMnara kiMpuruSAdi vyantaroM, jyotiSiyoM evaM vaimAnikoM kI Ayu kA ullekha kiyA gayA hai, jisakA ki ullekha Sa0 kha0 meM nahIM kiyA gyaa| isI prakAra mUlAcAra meM saudharmAdi kalpoM kI deviyoM ke bhI AyupramANa ko prakaTa kiyA gayA hai, jisakA ullekha 10 kha0 meM nahIM kiyA gyaa| yahA~ yaha jJAtavya hai ki mUlAcAra meM deviyoM kI isa Ayu ke pramANa ko do bhinna matoM ke anusAra prakaTa kiyA gayA hai| inameM prathama mata ke anusAra solaha kalpoM meM se pratyeka meM una deviyoM ke AyupramANa ko yathA krama se 5,7,6,11,13,15,17,19,21,23,25,27,34,41, 48 aura 55 palyopama nirdiSTa kiyA gayA hai / yahI AyupramANa unakA dUsare mata ke anusAra yathAkrama se pratyeka kalpayugala meM 5,17,25,30,35,40,45, aura 55 palyopama kahA gayA hai| vRttikAra A0 vasunandI ne dvitIya upadeza ko nyAyya batalAte hue vikalpa ke rUpa meM donoM 1. mUlAcAra 12, 73-75 2. 10 kha0 sUtra 2, 2, 1-1 aura 2, 2, 25-26 (pu0 7) / 3. mUlAcAra 12, 76-78 va Sa0 kha0 sUtra 2, 2, 28-38 4. vahI, 12, 76-78 5. vahI 12, 86-80 152 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #207 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upadezoM ko grAhya kahA hai / " viruddha matoM ke sadbhAva meM dhavalAkAra A0 vIrasena kI prAyaH isI prakAra kI paddhati rahI hai / usI kA anusaraNa sambhavataH A0 vasunandI ne kiyA hai / " deviyoM ke Ayu pramANaviSayaka ye donoM mata tiloyapaNNattI meM bhI upalabdha hote haiM / unameM prathama mata kA ullekha vahA~ 'logAyaNiye' isa nirdeza ke sAtha aura dUsare mata kA ullekha 'mUlAyAre iriyA evaM NiuNaM NirUveti' isa sUcanA ke sAtha kiyA gayA hai| 3. mUlAcAra meM vedaviSayaka prarUpaNA ke prasaMga meM yaha kahA gayA hai ki ekendriya, vikalendriya, nArakI aura sammUrcchana ye saba jIva veda se niyamataH napuMsaka hote haiM / deva, bhogabhUmija aura asaMkhyAta varSa kI AyuvAle - bhogabhUmipratibhAga meM utpanna hue va mlecchakhaNDoM meM utpanna hue - manuSya aura tiryaMca ye strI aura puruSa ina do vedoM se yukta hote haiM, unake tIsarA ( napuMsaka) veda nahIM hotA / zeSa paMcendriya saMjJI va asaMjJI tiryaMca evaM manuSya ye tInoM vedavAle hote haiM / * Sa0 kha0 meM isa veda kI prarUpaNA satprarUpaNA anuyogadvAra ke antargata vedamArgaNA meM kI gaI hai / donoM granthoM kA vedaviSayaka yaha abhiprAya prAyaH samAna hI hai / prarUpaNA ke krama meM bheda avazya rahA hai, para Age pIche usakA nirUpaNa usI rUpa meM kiyA gayA hai| vizeSa itanA hai ki 0 kha0 meM jo veda kI prarUpaNA kI gaI hai usameM guNasthAna aura mArgaNA kI vivakSA rahI hai, jo mUlAcAra meM nahIM rhii| 4. mUlAcAra meM avadhijJAna ke viSaya kI prarUpaNA karate hue jina gAthAoM ke dvArA devanArakiyoM ke avadhijJAna ke viSaya ko prakaTa kiyA gayA hai unameM gAthA 107 va 106-10 Sa0 kha0 meM sUtra ke rUpa meM upalabdha hotI haiM / vizeSa itanA hai ki mUlAcAragata gAthA 110 ke uttarArdha meM jahA~ 'saMkhAtIdA ya khalu' aisA pATha hai vahA~ Sa0 kha0 meM 'saMkhAtIdasahassA' aisA pATha hai| mUlAcAra kI gAthA 108 aura Sa0 kha0 kI gAthA 13 va 14 ke pUvArdha meM kucha pAThabheda hai, isase abhiprAya meM bhI kucha bheda dikhane lagA hai / parantu dhavalAkAra ne usakA samanvaya karate hue prasaMgaprApta usa gAthA kI vyAkhyA meM kahA hai ki Anata - prANatakalpavAsI deva pAMcavIM pRthivI ke adhastana talabhAga taka sAr3he nau rAju Ayata aura eka rAju vistRta lokanAlI ko 1. devAyuSaH pratipAdananyAyenAyamevopadezo nyAyyo'traivakArakaraNAdathavA dvAvapyupadezau grAhyo, sUtra dvayopadezAt / dvayormadhya ekena satyena bhavitavyam / nAtra sandehamithyAtvam, yadarhatpraNItaM tatsatyamiti sandehAbhAvAt / chadmasthaistu vivekaH kartuM na zakyate'to mithyAtvabhayAdeva dvayorgrahaNamiti / vRtti 12 - 80 2. dhavalA pu0 1, pR0 217-21, 07, pR0 536-40 aura pu0 6, pR0 126 ityAdi / 3. ti0 pa0 gAthA 8,530 - 32 'mUlAyAreiriyA' aisA kahakara sambhavataH isa mUlAcAra ke racayitA AcArya kI ora hI saMketa kiyA gayA hai / 4. mUlAcAra 12,87-86 5. Sa0 kha0 sUtra 105-10 ( pu0 1, pR0 345-47 ) / 6. gAthA sUtra 12 va 10-11 ( pu0 13, pR0 316 va 314-15) / SaTkhaNDAgala kI anya granthoM se tulanA / 153 Page #208 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dekhate haiM tathA AraNa-acyuta kalpavAsI deva pAMcavIM pRthivI ke adhastana talabhAga taka dasa rAju Ayata aura eka rAju vistRta lokanAlI ko dekhate haiM / nauveyakavAsI deva chaThI pRthivI ke adhastana talabhAga taka sAdhika gyAraha rAju Ayata aura eka rAju vistRta lokanAlI ko dekhate haiN|' ___vizeSatA yahA~ yaha rahI hai ki mUlAcAra meM Age gAthA 111 meM pRthivI krama se nArakiyoM ke bhI avadhijJAna ke viSayabhUta kSetra ko spaSTa kiyA gayA hai, jisakA spaSTIkaraNa Sa0 kha0 meM nahIM kiyA gayA hai| 5. mUlAcAra meM guNasthAna aura mArgaNA kI vivakSA na karake sAmAnya se gati-Agati kI prarUpaNA vistAra se kI gaI hai| vahA~ saMkSepa meM vivakSita gati meM jahA~ jina jIvoM kI utpatti sambhava hai unakI utpatti ko jAtibheda ke binA eka sAtha prakaTa kiyA gayA hai / jaise asaMjJI jIva prathama pRthivI meM, sarIsRpa dvitIya pRthivI taka, pakSI tIsarI pRthivI taka, uraHsarpa (ajagara Adi) cauthI pRthivI taka, siMha pA~cavIM pRthivI taka, striyA~ chaThI pRthivI taka aura matsya sAtavIM pRthivI taka jAte haiN| ___ isa prakAra mUlAcAra meM yathAkrama se narakoM meM utpanna honevAle jIvavizeSoM kA nirdeza karake Age nAraka pRthiviyoM se nikalate hue nArakI kahA~ kina avasthAoM ko prApta karate haiM aura kina avasthAoM ko nahIM prApta karate haiM, ise spaSTa karate hue kahA gayA hai ki sAtavIM pRthivI se nikale hue nArakI manuSya paryAya ko prApta nahIM karate, vahA~ se nikalakara ve tiryaca gati meM saMkhyAta varSa kI AyuvAle (karmabhUmija va karmabhUmipratibhAgaja), vyAloM, daMSTrAvAle siMhAdikoM meM, pakSiyoM meM aura jalacaroM meM utpanna hote haiM tathA phira se bhI ve nAraka avasthA ko prApta hote haiN| chaThI pRthivI se nikale hue nArakI anantara janma meM manuSyabhava ko kadAcit prApta karate haiM / para manuSyabhava ko prApta karake ve saMyama ko prApta nahIM kara sakate / pA~cavIM pRthivI se nikalA huA jIva saMyama ko to prApta kara sakatA hai, kintu vaha bhavasaMkleza ke kAraNa niyama se mukti ko nahIM prApta kara sakatA hai / cauthI pRthivI se nikalA huA jIva mukti ko to prApta kara sakatA hai, para nizcita hI vaha tIrthaMkara nahIM ho sktaa| prathama tIna pRthiviyoM se nikale hue nArakI anantara bhava meM kadAcit tIrthaMkara to ho sakate haiM, para ve niyama se baladeva, vAsudeva aura cakravartI padoM ko nahIM prApta kara sakate haiN| 10 kha0 meM jIvasthAna khaNDa se sambaddha nau cUlikAoM meM antima gati-Agati cUlikA hai| usameM gati-indriya Adi mArgaNAoM ke krama se guNasthAna nirdezapUrvaka prakRta gati-Agati 1. dhavalA pu0 13, pR0 316 2. mUlAcAra 12, 112-13 3. prasaMgaprApta yaha mUlAcAra kI gAthA (12-115) tiloyapaNNattI kI gAthA 2-260 se prAyaH zabdazaH samAna hai / yahA~ yaha smaraNIya hai ki mUlAcAra aura tiloyapaNNattI meM prarUpita aneka viSayoM meM paryApta samAnatA hai| dekhie ti0 10 bhAga 2 kI prastAvanA pR0 42 44 meM 'mUlAcAra' zIrSaka / 4. mUlAcAra 12, 114-20 154 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #209 -------------------------------------------------------------------------- ________________ viSayaka prarUpaNA vistAra se kI gaI hai, jo abhiprAya meM mUlAcAra kI usa prarUpaNA kucha samAna hai / ' udAharaNa ke rUpa meM donoM kA kucha milAna isa prakAra kiyA jA sakatA haiTTidAya saMtA raiyA tamatamAdu puDhavIdo | Na lahaMti mANusataM tirikkhajoNImuvaNamaMti / / mUlAcAra 12, 114 chaTTodo puDhavIdo uvvaTTidA aNaMtarabhavamhi | bhajjA mANusalaMbhe saMjamalaMbheNa du vihINA / --mUlAcAra 12,116 bhI isI abhiprAya ko dekhie Sa0 kha0 "adho sattamA puDhavIe NeraiyA NigyAdo NeraiyA uvvaTTida- samANA kadi gadIo AgacchaMti ? eka mhi tirikkhagadimAgacchati / tirikkhesu uvavaNNallayA chaNNo uppAeMti AbhiNi bohiyaNANaM No uppAeMti, sudaNANaM No uppAeMti, ohiNANaM No uppAeMti, sammAmicchattaMNo uppAeMti, sammattaM No uppAeMti, saMjamAsaMjamaM No uppAeMti / se chuTTI puDhavIe raiyA NirayAdo NeraiyA uvvaTTidasamANA kadi gadIo Agacchati ? duve gadIo AgacchaMti-tirikkhargAdiM maNussargAdi ceva / tirikkha maNussesu uvavaNNallayA tirikkhA maNussA keI cha upAeMti - keI AbhiNibohiyaNANamuppAeMti, keI sudaNANamuppA eMti, keI mohiNANamuppAeMti, keI sammAmicchattamuppAeMti, keI sammattamuppAeMti keI saMjamAsaMjamamuppAeMti / Sa0 kha0 sUtra 1, 6 - 6, 203- 8 ( pu0 6, pR0 48.4-66 ) mUlAcAra meM yaha prarUpaNA saMkSepa meM kI gaI hai, para hai vaha sarvAMgapUrNa / kauna jIva kahA~ se Ate haiM aura kahA~ jAte haiM, ityAdi kA vicAra yahA~ bahuta spaSTatA se kiyA gayA hai / jaise bahuta saba aparyApta, sUkSmakAya, saba tejakAya va vAyukAya tathA asaMjJI ye saba jIva manuSya aura tiryaMcoM meM se hI Ate haiM-- unameM nArakI, deva, bhogabhUmija aura bhogabhUmipratibhAgaja jIva Akara utpanna nahIM hote| pRthivIkAyika, jalakAyika, vanaspatikAyika aura saba vikalendriya ye saba manuSya aura tiryaMcoM meM jAkara utpanna hote haiN| sabhI tejakAya aura sabhI vAyukAya jIva anantara bhava meM niyama se manuSya paryAya ko nahIM prApta karate haiM / pratyekazarIra vanaspati tathA bAdara va paryApta pRthivIkAyika evaM jalakAyika jIva manuSya, tiryaMca aura devoM meM se hI Ate haiM / saMjJI paryApta tiryaMca jIva manuSya, tiyaMca, deva aura nArakI inameM utpanna to hote haiM, para una sabhI meM ve utpanna nahIM hote - yadi nArakiyoM meM ve utpanna hote haiM to kevala prathama pRthivI ke nArakiyoM meM utpanna hote haiM; yadi devoM meM utpanna hote haiM to bhavanavAsI, vyantara aura jyotiSI devoM meM hI utpanna hote haiM; yadi manuSyoM aura tiryaMcoM meM utpanna hote haiM to bhoMgabhUmija, bhogabhUmipratibhAga tathA anya bhI puNyazAlI manuSya - tiryaMcoM meM utpanna na hokara zeSa manuSya-tiryaMcoM meM hI utpanna hote haiM / 2 1. sAtavIM va chaThI Adi pRthiviyoM se nikale hue nArakI kahA~ jAte haiM, tathA vahA~ jAkara ve kyA prApta karate haiM va kyA nahIM prApta karate haiM, isake lie dekhie sUtra 1, 6-6, 203-20 ( pu0 6) / 2. mUlAcAra 12,123-26 SaTkhaNDAgama kI anya granthoM se tulanA / 155 Page #210 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ityAdi krama se mUlAcAra meM jo vividha jIvoM kI gati AgativiSayaka prarUpaNA kI gaI hai vaha sarala va subodha hai / kintu Sa0 kha0 meM jo isa gati - Agati kI prarUpaNA kI gaI hai vaha prAyaH cAroM gatiyoM ke antargata bheda-prabhedoM kA Azraya lekara guNasthAna krama ke anusAra kI gaI hai / isase vivakSita jIva kI gati prAgati ke krama ko vahA~ tadanusAra hI khojanA par3atA hai / ' isake atirikta mUlAcAra meM tApasa, parivrAjaka aura AjIvaka Adi anya liMgiyoM, nirgrantha zrAvakoM va AryikAoM, nirgrantha liMga ke sAtha utkRSTa tapa karanevAle abhavyoM aura ratnatraya se vibhUSita digambara muniyoM Adi ke bhI utpatti krama ko prakaTa kiyA gayA hai / Sa0 kha0 meM inakI vaha prarUpaNA upalabdha nahIM hotI / yadyapi vahA~ una tApasa Adi ke utpatti ke krama kI prarUpaNA manuSyagati ke prasaMga meM mithyAdRSTi aura samyagdRSTi guNasthAnoM kI vivakSA meM kI jA sakatI thI, para sambhavataH sUtrakAra ko isa vistAra meM jAnA abhipreta nahIM rahA / mUlAcAra meM isa gati - Agati ke prasaMga ko samApta karate hue anta meM yaha sUcanA kI gaI hai ki isa prakAra se maiMne sArasamaya - vyAkhyAprajJapti meM jisa gati-Agati kA kathana kiyA gayA hai usakI prarUpaNA tadanusAra hI yahA~ kucha kI hai| muktigamana niyama se manuSya gati meM hI anujJAta hai / 3 gAthA meM nirdiSTa yaha sArasamaya kauna-sA Agamagrantha mUlAcAra ke kartA ke samakSa rahA hai, yaha anveSaNIya hai / vRttikAra AcArya vasunandI ne usakA artha vyAkhyAprajJapti kiyA hai / * isakA AdhAra unake sAmane sambhavataH dhavalA TIkA rahI hai / dhavalA meM usa gati - pragati cUlikA kA udgama usa vyAkhyAprajJapti se nirdiSTa kiyA gayA hai / A0 vasunandI ne mUlAcAra kI usa vRtti meM jahA~-tahA~ dhavalA kA anusaraNa kiyA hai / isakA paricaya Age dhavalA se sambaddha granthollekha meM karAyA jAnevAlA hai / vyAkhyAprajJapti nAma kA pA~cavA~ aMga hai / usameM gati prAgati kI bhI prarUpaNA kI gaI hai| 1. udAharaNasvarUpa pUrvokta mUlAcAra meM jina aparyApta, sUkSmakAya va teja- vAyukAya Adi jIvoM kI gati - bhagati kI prarUpaNA kI gaI hai usake lie Sa0 kha0 meM sUtra 1, 6 - 6, 112-40 draSTavya haiM - ( pu0 6, pR0 457-68 ) 2. mUlAcAra 12, 131-35 Adi / 3. evaM tu sArasamae bhaNidA du gadIgadI mayA kiMci / NiyamA du maNusagadie NivvudigamaNaM aNuNNAdaM / / 143 || 4. evaM tu anena prakAreNa sArasamaye vyAkhyAprajJaptyAM siddhAnte tasmAd vA bhaNite gati AgatI ... / mUlA * vRtti 12 - 143 / (yahA~ pATha kucha bhraSTa huA hai, kyoMki isa gAthA kI saMskRta chAyA ke sthAna meM kisI anya gAthA kI chAyA A gaI dikhatI hai ) / 5. viyAhapaNNattI do gadirAgadI NiggadA / - dhavalA pu0 1, pR0 130 6. vyAkhyAprajJaptau sadvilakSASTAviMzatipadasahasrAyAM SaSThirvyAkaraNasahasrANi kimasti jIvo nAsti jIvaH kvotpadyate kuta AgacchatItyAdayo nirUpyante / - dhavalA pu0 6, pR0 200 156 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #211 -------------------------------------------------------------------------- ________________ amRtacandra sUri ne bhI isa gati Agati kI prarUpaNA apane tattvArthasAra meM kI hai|' usakA zrAdhAra sambhavata: mUlAcAra kA yahI prakaraNa rahA hai| kAraNa yaha ki ina donoM hI granthoM meM isa prarUpaNA kA krama va paddhati sarvathA samAna hai / itanA hI nahIM, kahIM-kahIM to tattvArthasAra meM mUlAcAra kI gAthAoM kA chAyAnuvAda-sA dikhatA hai / 3 isI prakAra tattvArthasAra meM jo yoni, kula, ' Ayu aura utsedha Adi kI prarUpaNA kI gaI hai usakA AdhAra bhI yahI mUlAcAra kA paryApti adhikAra ho sakatA hai / 6. mUlAcAra ke isa adhikAra meM jIvasthAna ( jIvasamAsa ), guNasthAna aura mArgaNAsthAnoM Adi kI bhI jo saMkSepa meM prarUpaNA kI gaI hai" unakI vaha prarUpaNA Sa0 kha0 ke usa satprarUpaNA anuyogadvAra meM yathAprasaMga kI gaI hai / isa prasaMga meM yahA~ mArgaNAoM ke nAmoM kA nirdeza karanevAlI jo gAthA (12-156) AyI hai vaha thor3e-se zabda parivartana ke sAtha ba0 kha0 meM sUtra ke rUpa meM upalabdha hotI hai / isI prakAra jina ananta nigodajIvoM ne kabhI trasa paryAya nahIM prApta kI hai unakA ullekha karanevAlI 'atthi anaMtA jIvA' Adi gAthA (162) tathA Age eka - nigodazarIra meM avasthita jIvoM ke dravyapramANa kI prarUpaka 'egaNigodasarIre' Adi gAthA ( 163), ye donoM gAthAe~ Sa0 kha0 meM sUtra ke rUpa meM upalabdha hotI haiM / " 7. mUlAcAra meM nigodoM meM vartamAna ekendriya vanaspatikAyikoM kA pramANa ananta tathA ekendriya pRthivIkAyika, jalakAyika, tejakAyika aura vAyukAyika jIvoM kA pramANa asaMkhyAta lokamAtra nirdiSTa kiyA gayA hai (164) / Sa0 kha0 unakA yahI pramANa kahA gayA hai / " 8. mUlAcAra meM sakAyikoM kA pramANa prataraccheda se niSpanna asaMkhyAta zreNiyA~ nirdiSTa 1. tattvArthasAra 2,146-75 2. vizeSa jAnakArI ke lie 'A0 zAntisAgara smRtigrantha' meM 'tattvArthasAra' zIrSaka draSTavya hai - ( pR0 215 - 22 ) / 3. saMkhAtIdAUNaM saMkamaNaM niyamado du devesu / paDI taNukasAyA savvesi teNa bodhavvA // - mUlAcAra 12,128 saMkhyAtItAyuSAM nUnaM deveSvevAstu saMkramaH / nisargeNa bhavet teSAM yato mandakaSAyatA // - ta0 sA0 2,160 4. mUlAcAra 12,58-63 va ta0sA0 2,105-11 5. mUlAcAra 12, 166-66 va ta0sA0 2,112-16 6. mUlAcAra 12,64-83 va ta0sa0 2,117-35 7. mUlAcAra 12, 14-30 va ta0sA0 2,136-45 8. jIvasamAsa 152-53, guNasthAna 154-55, mArgaNAsthAna 156 va ina mArgaNAsthAnoM meM jIvasamAsa Adi 157-56 6. Sa0 kha0, pu0 1, pR0 132 tathA pu0 7, pR0 6 10. vahI, 14, pR0 233 va 234 11. sUtra 1,2, 65 va 87 (pu0 3) SaTkhaNDAgama kI anya pranthoM se tulanA / 157 Page #212 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kiyA gayA hai (gA0 165) / 0kha0 meM unake dravyapramANa kA nirdeza karate hue kahA gayA hai ki kSetra kI apekSA trasakAyikoM ke dvArA aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga rUpa varga ke pratibhAga se jagapratara apahRta hotA hai|' niSkarSa ke rUpa meM dhavalAkAra ne spaSTa kiyA hai ki pratarAMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga kA jagapratara meM bhAga dene para jo labdha ho utane trasakAyika jIva haiN| ___. malAcAra meM gatiyoM ke Azraya se alpabahutva kI prarUpaNA karate hue kahA gayA hai ki manuSyagati meM manuSya stoka haiM, unase narakagati meM vartamAna jIva asaMkhyAtaguNe, devagati meM vartamAna jIva unase asaMkhyAtaguNe, siddhagati meM vartamAna mukta jIva unase anantaguNe aura tiryaMcagati meM vartamAna jIva unase anantaguNe haiM / 0kha0 ke dUsare khaNDa kSudrakabandha ke antargata gyAraha anuyogadvAroM meM antima alpabahutva anuyogadvAra hai| usameM aneka prakAra se alpabahutva kI prarUpaNA kI gaI hai| sarvaprathama vahA~ mUlAcAragata jisa alpabahutva kA Upara ullekha kiyA gayA hai vaha usI rUpa meM upalabdha hotA hai| Age mUlAcAra meM narakAdi gatiyoM meM se pratyeka meM bhI pRthak-pRthak usa alpabahutva kI prarUpaNA kI gaI hai / SaTkhaNDAgama meM Adeza kI apekSA cAroM gatiyoM meM pRthak-pRthak usa alpabahutva kI prarUpaNA to kI gaI hai, para usakA AdhAra guNasthAna rahe haiM, isalie donoM meM samAnatA nahIM rahI / yathA__ narakagati meM nArakiyoM meM sAsAdana samyagdRSTi sabase stoka haiM, samyaggithyAdRSTi saMkhyAtaguNe haiM, asaMyatasamyagdRSTi asaMkhyAtaguNe haiM, mithyAdRSTi asaMkhyAtaguNe haiM / isI krama se Age prathama-dvitIya Adi pRthiviyoM meM bhI pRthak-pRthak usa alpabahutva kI prarUpaNA kI gaI hai| kintu mUlAcAra meM guNasthAnoM kI apekSA na karake bhinna rUpa meM usa alpabahutva kI prarUpaNA kI gaI hai / jaise___ sAtavIM pRthivI meM nArakI sabase stoka haiM, Age pA~cavIM va chaThI Adi pRthiviyoM meM ve uttarottara krama se asaMkhyAtaguNe haiM, ityAdi / 10. Age mUlAcAra ke isa adhikAra meM bandha ke mithyAtvAdi kAraNoM kA nirdeza karate hue bandha ke svarUpa ko dikhalAkara usake prakRti-sthiti Adi cAra bhedoM kA ullekha kiyA gayA hai / tatpazcAt prakRti-bandha ke prasaMga meM jJAnAvaraNAdi pATha-ATha mUla prakRtiyoM aura unakI uttara prakRtiyoM kA ullekha kiyA gayA hai / Age unameM se mithyAdRSTi Adi kitanI prakRtiyoM ko 1. sUtra 1,2,100 (pu0 3) 2. mUlAcAra 12,170-71 3. sUtra 2,11,1-6 (pu0 7) 4. mUlAcAra 12,172-81 5. sUtra 1,8,27-30 (pu0 5) 158 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #213 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bAMdhate haiM, ise bhI spaSTa kiyA gayA hai| sthitibandha ke prasaMga meM mUla karmaprakRtiyoM kI utkRSTa aura jaghanya sthiti ko prakaTa kiyA gayA hai|' SaTkhaNDAgama meM jIvasthAna-cUlikA ke antargata prathama prakRtisamutkIrtana cUlikA meM mUlauttara prakRtiyoM kA ullekha kiyA gayA hai / chaThI 'utkRSTa sthiti' cUlikA meM vistAra se mUlauttara prakRtiyoM kI utkRSTa sthiti aura sAtavIM 'jaghanyasthiti' cUlikA meM unhIM kI jaghanya sthiti kI prarUpaNA kI gaI hai| mUlAcAra meM Age kramaprApta anubhAgabandha va pradezabandha kA vicAra karate hue anta meM kevalazAna kI utpatti aura mukti kI prApti ko spaSTa kiyA gayA hai aura isa adhikAra ko samApta kiyA gayA hai| upasaMhAra isa prakAra mUlAcAra ke isa paryApti adhikAra meM jo aneka mahattvapUrNa saiddhAntika viSayoM kI vyavasthita prarUpaNA kI gaI hai usakI kucha samAnatA yadyapi prasaMga ke anusAra prastuta SaTkhaNDAgama se dekhI jAtI hai, phira bhI yaha nahIM kahA jA sakatA hai ki usakA AdhAra SaTkhaNDAgama rahA hai| kAraNa yaha hai ki ina donoM granthoM kI varNanazailI bhinna hai / yathA 1. SaTkhaNDAgama meM vivakSita viSaya kI prarUpaNA prAya: praznottara zailI me gadyAtmaka sUtroM dvArA kI gaI hai| para mUlAcAra meM praznottara zailI ko mahattva na dekara gAthAsUtroM meM vivakSita viSaya kI saMkSepa meM vizada prarUpaNA kI gaI hai| 2. SaTkhaNDAgama meM vivakSita viSaya kI prarUpaNA meM yathAvayazka kucha anuyogadvAroM kA nirdeza to kiyA gayA hai, para vivakSita viSaya kI spaSTatayA sUcanA nahIM kI gaI hai| kintu mUlAcAra meM pratyeka adhikAra ke prArambha meM maMgalapUrvaka vahA~ vivakSita viSayoM ke kathana kI pratijJA karate hue tadanusAra hI una viSayoM kI prarUpaNA kI gaI hai| 3. SaTkhaNDAgama meM viSaya kI prarUpaNA prAyaH guNasthAna aura mArgaNAoM ke AdhAra se kI gaI hai| kintu malAcAra meM guNasthAna aura mArgaNA kI vivakSA na karake sAmAnya se hI pratipAdya viSaya kI prarUpaNA kI gaI hai jo sarala va subodha rahI hai| ___4. SaTkhaNDAgama kA pramukha varNanIya viSaya karma siddhAnta rahA hai / usase sambaddha hone ke kAraNa usake prathama jIvasthAna khaNDa meM progha aura Adeza ke anusAra jo jIvasthAnoM kI prarUpaNA kI gaI hai vaha anya khaNDoM kI apekSA atizaya vyavasthita aura kramabaddha hai| ___ mUlAcAra kA pramukha varNanIya viSaya sAdhuoM kA AcAra rahA hai| yahI kAraNa hai ki dhavalAkAra vIrasena svAmI ne usakA ullekha 'AcArAMga' ke nAma se kiyA hai| yadyapi uparyukta paryApti adhikAra meM prarUpita viSaya sAdhu kA AcAra nahIM hai, para usase sambaddha samyagdarzana aura samyagjJAna kA vaha viSayabhUta hai, ataH jJAtavya hai / vRttikAra prAcArya vasunandI ne usa paryApti 1. mUlAcAra 12,185-67 va Age 200-202 2. vahI, 12,203-5 (mUlAcAragata yaha cAra prakAra ke karmabandha kI prarUpaNA tattvArthasUtra ke veM adhyAya meM kI gaI usa karmabandha kI kramabaddha prarUpaNA ke sarvathA samAna hai|) 3. dhavalA pu0 4, pR0 316 SaTkhaNDAgama kI anya granthoM se tulanA | 156 Page #214 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhikAra ko 'sarvasiddhAntakaraNacaraNasvarUpa' kahA hai| isa paristhiti ko dekhate hue adhika sambhAvanA to yahI hai ki mUlAcAra ke kartA ko AcArya paramparA se una viSayoM kA jJAna prApta thA, jisake Azraya se unhoMne isa grantha kI, vizeSakara usa paryApti adhikAra kI racanA kI hai, tadanusAra hI unhoMne AnupUrvI ke anusAra usake kathana kI pratijJA bhI hai| donoM granthagata saiddhAntika viSayoM ke vivecana kI isa paddhati ko dekhate hue aisA pratIta hAtA hai ki aMga-pUrvadharoM kI zrRMkhalA ke lupta ho jAne para pIche jo saiddhAntika viSayoM kA vivecana hotA rahA hai vaha do dhArAoM meM pravAhita huA hai, jinameM eka dhArA kA pravAha SaTkhaNDAgama meM aura dUsarI dhArA kA pravAha mUlAcAra va tattvArthasUtra Adi meM dRSTigocara hotA hai| yaha bhI sambhava hai mulAcAra ke raciyatA ko jo zrata kA upadeza prApta thA vaha SaTakhaNDAgama kI apekSA bhinna AcAryaparamparA se prApta rahA hai| kAraNa yaha hai ki itanA to nizcita hai ki zratakevaliyoM ke pazcAta AcAryaparamparA meM bhI sampradAya bheda ho cakA thA, yaha SaTakhaNDAgama kI TIkA dhavalA meM nirdiSTa aneka matabhedoM se spaSTa hai / yaha bhI nahIM kahA jA sakatA ki mUlAcAra ke kartA ke samakSa prastuta SaTkhaNDAgama rahA hai yA nhiiN| yaha bhI yahAM dhyAtavya hai ki mUlAcAra, vizeSakara usake uparyukta paryApti adhikAra meM, jina viSayoM kI prarUpaNA kI gaI hai unameM se adhikAMza kI prarUpaNA usI paddhati se yathAprasaMga tiloyapaNNattI meM bhI kI gaI hai / itanA hI nahIM, ina donoM granthoM ke antargata kucha gAthAe~ bhI prAyaH zabdazaH samAna upalabdha hotI haiN| ina donoM granthoM meM se yadi koI eka grantha dUsare grantha ke racayitA ke samakSa rahA ho va usane apane grantha kI racanA meM usakA upayoga bhI kiyA ho to ise asambhava nahIM kahA jA sakatA hai|" mUlAcAra kA kartRtva mUlAcAra ke kartA ke viSaya meM vidvAn prAyaH ekamata nahIM haiM / mA0 di0 jana granthamAlA se prakAzita usake saMskaraNa meM use vaTTakerAcArya viracita sUcita kiyA gayA hai| para yaha nAma kucha adbhuta-sA hai aura vaha bhI ekarUpa meM nahIM ullikhita huA hai| isase kucha vidvAna usake 1. "zIlaguNAdhikAraM vyAkhyAya sarvasiddhAntakaraNacaraNasvarUpaM dvAdazAdhikAraM paryAptyAkhyaM pratipAdayan maMgalapUrvikAM pratijJA Aha"--mUlAcAra vRtti 12-1 kI utthaanikaa| 2. kAUNa NamokkAraM siddhANaM kammacakka mukkANaM / pajjattIsaMgahaNI vocchAmi jahANupunvIyaM ||-mulaacaar 12-10 3. ti0 pa0 bhAga 2 kI prastAvanA pa0 42-44 meM 'mUlAcAra' zIrSaka / 4. tiloyapaNNattI kA vartamAna rUpa kucha sandehAspada hai, usameM pIche prakSepa huA pratIta hotA hai| kintu usakI racanApaddhati, varNanIya viSaya kI kramabaddha va atizaya vyavasthita prarUpaNA tathA usameM ullikhita aneka prAcIna granthoM ke nAmoM ko dekhate hue usakI prAcInatA meM sandeha nahIM rhtaa| vizeSa jAnakArI ke lie bhAga 2 kI prastAvanA pR0 6-20 meM 'granthakAra yativRSabha' aura grantha kA racanAkAla zIrSaka draSTavya haiN| 160 / baTlaNDAgama-parizIlana Page #215 -------------------------------------------------------------------------- ________________ viSaya meM sandeha karate haiM / isake atirikta usakI kucha hastalikhita pratiyoM meM usake kundakundAcArya viracita hone kA bhI ullekha dekhA jAtA hai / sva0 paM0 jugalakizora mukhtAra ne usake AcArya kundakunda viracita hone kI sambhAvanA bhI vyakta kI hai / ' udhara sva0 paM0 nAthU rAmajI premI use prAya: AcArya vaTTakeri viracita mAnate rahe haiM / " mUlAcAra ke antargata viSaya kI prarUpaNA paddhati ko, vizeSakara isa 'paryAptisaMgrahaNI' adhikAra kI viSayavastu aura usake vivecana kI paddhati ko dekhate hue vaha A0 kundakunda ke dvArA racA gayA hai, aisA pratIta nahIM hotA / kundakundAcArya ke upalabdha adhyAtma granthoM meM kahIM bhI isa prakAra kA viSaya aura usake vivecana kI paddhati nahIM dekhI jAtI hai / jaisA kucha bhI ho, grantha ke pratipAdya viSaya aura usake vivecana kI paddhati ko dekhate hue usakI prAcInatA meM sandeha nahIM rahatA / 3. SaTkhaNDAgama aura tattvArthasUtra tattvArtha sUtra yaha AcArya umAsvAti aparanAma gRddhapicchAcArya viracita eka mahattvapUrNa AdhyAtmika grantha hai / isakA racanA kAla sambhavataH vikrama kI dUsarI-tIsarI zatAbdI hai / grantha ke prArambha meM yahA~ maMgalasvarUpa se jo mokSamArga ke netA, vItarAga aura sarvajJa ko inhIM tIna guNoM kI prApti ke lie namaskAra kiyA gayA hai usase usakI AdhyAtmikatA spaSTa hai / vaha zabdasandarbha meM saMkSipta hone para bhI artha se vizAla va gambhIra hai| yahI kAraNa hai ki usapara sarvArtha siddhi tattvArthavArtika aura tattvArthazlokavArtika jaise vistArapUrNa TIkAgrantha race gaye haiM / usakA dUsarA nAma 'mokSazAstra' bhI prasiddha hai, jo sArthaka hI hai / kAraNa yaha ki usakI racanA mokSaprApti ke uddezya se kI gaI hai, yaha sarvArthasiddhi kI utthAnikA se prakaTa hai 13 mokSa kA artha karmabandhana se chUTanA hai| vaha janmamaraNa svarUpa saMsArapUrvaka hotA hai / usa saMsAra ke kAraNa Asrava aura bandha tathA mokSa ke kAraNa saMvara aura nirjarA haiM / ukta Asrava Adi jIva aura ajIva paudgalika karma - se sambaddha haiM / isa prakAra isa grantha meM AtmotthAna meM prayojanIbhUta inhIM jIva ajIvAdi sAta tattvoM kA vicAra kiyA gayA hai / isIlie 1. 'purAtana - jainavAkya sUcI' kI prastAvanA pR0 18-16 2. 'jaina sAhitya aura itihAsa' dvitIya saMskaraNa pR0 548-53 3. kazcid bhavyaH pratyAsannaniSThaH prajJAvAn "nirgranthAcAryavaryamupasadya savinayaM paripRcchati sma - bhagavan kiM nu khalu Atmane hitaM syAditi / sa Aha mokSa iti / sa eva punaH pratyAha kisvarUpo'sau mokSaH kazcAsya prAptyupAya iti / AcArya prAha / sa0 si0 1-1 (utthAnikA) / 4. prathama adhyAya bhUmikAsvarUpa hai / 2, 3 va 4 ina tIna adhyAyoM meM jIva ke svarUpa va usake bheda-prabhedoM ke nirdezapUrvaka nivAsasthAnoM ko prakaTa kiyA gayA hai / 5 veM meM ajIva, 6-7 veM meM Asrava 8 deM meM bandha, haveM meM saMvara aura nirjarA tathA 10 veM adhyAya meM mokSa isa prakAra se vahA~ ina sAta tattvoM kI prarUpaNA kI gaI hai / ghaTkhaNDAgama kI anya granthoM se tulanA / 161 Page #216 -------------------------------------------------------------------------- ________________ usakA 'tattvArtha sUtra' yaha bhI sArthaka nAma hai / sambhavataH yaha jaina sampradAya meM sUtra rUpa se saMskRta meM racI gaI Adya kRti hai / tattvArthasUtra ke kartA AcArya umAsvAti ke samakSa sambhavataH prastuta SaTkhaNDAgama rahA hai aura unhoMne usakA upayoga bhI tattvArthasUtra kI racanA meM kiyA hai / yahA~ yaha smaraNIya hai ki SaTkhaNDAgama yaha eka karmapradhAna Agamagrantha hai, jo avicchinna AcArya paramparA se pravAhita zruta ke AdhAra para Agamika paddhati se racA gayA hai / usameM vividha anuyogadvAroM ke Azraya se karma kI vibhinna avasthAoM kI prarUpaNA kI gaI hai / kintu tattvArthasUtra, jaisA ki pUrva meM kahA jA cukA hai, mumukSu jIvoM ko lakSya karake mokSa kI prApti ke uddezya se racA gayA hai| isalie usameM unhIM tattvoM kI carcA kI gaI hai jo usa mokSa kI prApti meM prayojanIbhUta haiM / isI se ina donoM granthoM kI racanAzailI meM bheda honA svAbhAvika hai / phira bhI prasaMgAnurUpa kucha pratipAdya viSayoM kI prarUpaNA donoM granthoM meM samAna dekhI jAtI hai / yathA 1. tattvArtha sUtra meM sarvaprathama mokSa ke mArgasvarUpa samyagdarzana, jJAna aura cAritra kA nirdeza karate hue samyagdarzana ke viSayabhUta sAta tattvoM kA ullekha kiyA gayA hai (1,1-4) / tatpazcAt una tattva viSayaka saMvyavahAra meM prayojanIbhUta nAma, sthApanA, dravya aura bhAva ina cAra nikSepoM kA nirdeza kiyA gayA hai (1-5) 1 SaTkhaNDAgama meM prAyaH sarvatra hI prakRta viSaya kA prasaMgAnurUpa bodha karAne ke lie ina cAra nikSepoM kI yojanA kI gaI hai / ' 2. tattvArtha sUtra meM Age ukta sAta tattvoM viSayaka samIcIna bodha ke kAraNabhUta pramANa, naya va nirdeza - svAmitva Adi ke sAtha sat, saMkhyA, kSetra, sparzana, kAla, antara, bhAva aura alpabahutva ina ATha adhikAroM kA ullekha kiyA gayA hai ( 1, 6-8 ) / 0 kha0 meM maMgala ke pazcAt sarvaprathama jIvasamAsoM - jIvoM kA jahA~ saMkSepa kiyA jAtA hai una guNasthAnoM kI prarUpaNA meM prayojanIbhUta gati indriyAdi caudaha mArgaNAoM kA jJAtavya svarUpa se nAmollekha karate hue unhIM jIvasamAsoM kI prarUpaNA meM upayogI uparyukta sat ( satprarUpaNA), saMkhyA ( dravyapramANAnugama) va kSetra Adi ATha anuyogadvAroM ko jJAtavya kahA gayA hai (1, 2-7) tathA Age jIvasthAna nAmaka prathama khaNDa meM yathAkrama se unhIM ATha anuyoga dvAroM ke Azraya se jIvasthAnoM kI vistArapUrvaka prarUpaNA kI gaI hai| * vizeSa itanA hai ki Sa0 kha0 meM jahA~ Agama paramparA ke anusAra ukta ATha anuyogadvAroM kA ullekha satprarUpaNA va dravyapramANAnugama Adi jaise zabdoM ke dvArA kiyA gayA hai vahA~ saMskRta bhASA meM viracita tattvArthasUtra meM unakA ullekha sat, saMkhyA, kSetra Adi nAmoM se kiyA gayA hai / yaha bhI yahA~ vizeSa smaraNIya hai ki tattvArthasUtra yaha eka atizaya saMkSipta sUtra grantha hai, 1. sUtra 4,1,46-65 va 73-74 ( pu0 6) tathA sUtra 4, 2, 1, 2-3 ( pu0 10 ); 5,3,3-4; 5,4,3-4 va 5,5, 3-4 ( pu0 13 ); 5, 6, 2 - 14 Adi (pu0 14 ) / 2. satprarUpaNA pu0 1 2, dravyapramANAnugama pu0 3, kSetrAnugamAdi pu0 3 anuyogadvAra pu0 4, antara, bhAva va alpabahutva pu0 5 / 162 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #217 -------------------------------------------------------------------------- ________________ isalie usameM unhIM tattvoM kA pramukhatA se vicAra kiyA gayA hai jo mokSamArga se vizeSa sambaddha rahe haiM / yahI kAraNa hai ki vahA~ SaTkhaNDAgama ke samAna una ATha anuyogadvAroM ke Azraya se pRthak-pRthak jIvasthAnoM kI prarUpaNA nahIM ko gaI hai, vahA~ kevala una ATha anuyoga - dvAroM ke nAmoM kA ullekha mAtra kiyA gayA hai / usakI vRttisvarUpa sarvArthasiddhi meM unake Azraya se ThIka usI prakAra se vistArapUrvaka una jIvasthAnoM kI prarUpaNA kI gaI hai, jisa prakAra ki prastuta SaTkhaNDAgama meM hai / ' 3. tattvArthasUtra meM samyagjJAna ke prasaMga meM mati, zruta, avadhi, mana:paryaya aura kevala ima pA~ca samyagjJAnoM kA ullekha kiyA gayA hai (1-9) / 0 kha0 meM satprarUpaNA anuyogadvAra ke antargata jJAnamArgaNA ( ke prasaMga meM una pA~ca samyagjJAnoM ke AzrayabhUta pA~ca samyagjJAniyoM kA ullekha usI prakAra se kiyA gayA hai| (1,1,115) / vizeSa itanA hai ki tattvArtha sUtra meM jisakA ullekha matijJAna ke nAma se kiyA gayA hai Sa0 kha0 meM usakA ullekha Agamika praddhati se prAbhinibodhika ke nAma se kiyA gayA hai / tattvArtha' meM matijJAna ke paryAya nAmoM meM jahA~ 'abhinibodha' kA bhI nirdeza kiyA gayA hai vahA~ Sa0 kha0 meM Age 'prakRti' anuyogadvAra meM jJAnAvaraNIya ke prasaMga meM nirdiSTa AbhinibodhikajJAna ke paryAya nAmoM meM 'matijJAna' kA bhI nirdeza kiyA gayA hai / 3 sUtra 4. tattvArthasUtra meM matijJAna ke indriya- zranindriyarUpa kAraNoM, avagrahAdi bheda-prabhedoM va unake viSayabhUta bahu-Adi bAraha prakAra ke padArthoM kA ullekha kiyA gayA hai; jinake Azraya se usake 336 bheda utpanna hote haiM / 0 kha0 meM pUrvanirdiSTa 'prakRti' anuyogadvAra meM usa matijJAna aparanAma grAbhinibodhikajJAna ke AvAraka grAbhinibodhika jJAnAvaraNIya ke cAra, caubIsa, zraTTAIsa aura battIsa bhedoM kA nirdeza karate hue unameM cAra bheda avagrahAvaraNIya prAdi ke bheda se nirdiSTa kiye gaye haiM / Age avagrahAvaraNIya ke arthAvagrahAvaraNIya aura vyaMjanAvagrahAvaraNIya ina do bhedoM kA nirdeza karate hue unameM vyaMjanAvagrahAvaraNIya ke zrotra, ghrANa, jihvA aura sparzana ina cAra indriyoM ke bheda se cAra bhedoM kA tathA prarthAvagrahAvaraNIya ke pA~coM indriyoM aura chaThe anindriya ( mana ) ina chaha ke Azraya se chaha bhedoM kA ullekha kiyA gayA hai / Age yahIM para ukta pA~ca indriyoM aura chaThe anindriya ke Azraya se IhAvaraNIya, avAyAvaraNIya aura dhAraNAvaraNIya inameM se pratyeka ke chaha-chaha bhedoM kA nirdeza kiyA gayA hai / anta meM upasaMhAra ke rUpa meM ukta prabhinibodhikajJAnAvaraNIya ke 4, 24, 28, 32, 48, 144, 1. sa0 si0 1-8 ( pR0 13 - 55 ) / 2. mati: smRti: saMjJA cintA'bhinibodha ityanarthAntaram / ta0 sU0 1-13 3. saNNA sadI madI ciMtA cedi / sUtra 5, 5, 41 (pu0 13) / ( mananaM matiH- sa0 si0 1-13 va dhavalA pu0 13, pR0 244 ) 4. ta0 sU0 1,14- 16 5. sUtra 5,5,22-28 ( pu0 13, pR0216-27) SaTkhaNDAgama kI anya granthoM se tulanA / 163 Page #218 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 168, 162, 288, 336 aura 384 bhedoM ko jJAtavya kaha diyA gayA hai| ye saba bheda yathAsambhava usake bhedoM, kAraNoM aura viSayabhUta bahu-bahuvidha Adi 12 padArthoM ke Azraya se niSpanna hote haiN| vizeSa itanA hai ki mUla grantha meM usa Abhinibodhika jJAnAvaraNIya ke una bhedoM ko jJAtavya kahakara vahAM bahu-bahuvidha Adi una bAraha prakAra ke padArthoM kA nirdeza nahIM kiyA gayA hai / para dhavalAkAra ne tattvArthasUtra ke 'bahu-bahuvidha-kSiprAniHsRtAnukta-dhra vANAM setarANAm' isa sUtra (1-16) ko uddhRta karate hue Abhinibodhika jJAnAvaraNIya ke una sUtrokta bhedoM ko vistAra se uccAraNapUrvaka spaSTa kiyA hai| 5. tattvArthasUtra meM avadhijJAna ke bhavapratyaya aura kSayopazamanimitta ina do bhedoM kA nirdeza karake unake svAmiyoM ke viSaya meM kahA gayA hai ki bhavapratyaya avadhijJAna devoM aura nArakiyoM ke tathA kSayopazamanimitta avadhijJAna zeSa- manuSya aura tiryaMcoM-ke hotA hai| 10 kha0 meM avadhijJAna ke ye do bheda nirdiSTa kiye gaye haiM-bhavapratyaya aura guNapratyaya / inake svAmiyoM kA ullekha tattvArthasUtra ke hI samAna kiyA gayA hai| __tattvArthasUtra meM jahA~ usake dUsare bheda kA ullekha 'kSayopazamanimitta' ke rUpa meM kiyA hai vahA~ Sa0 kha0 meM usakA ullekha 'guNapratyaya' ke nAma se kiyA gayA hai| svAmiyoM kA ullekha donoM granthoM meM samAna hai| 'guNa' se yahA~ samyaktva se adhiSThita aNuvrata aura mahAvata vivakSita haiM, tadanumAra aNuvrata yA mahAvrata ke Azraya se honevAle avadhijJAna ko guNapratyaya samajhanA caahie| vaha manuSya aura tiryacoM ke hI sambhava hai| kAraNa yaha ki tiryaMca aura manuSya-bhavoM ko chor3akara anyatra aNuvrata aura mahAvrata sambhava nahIM haiN| ___ tattvArthasUtra meM 'guNapratyaya' ke sthAna meM jo 'kSayopazamanimittaka' ke rUpa meM usakA ullekha kiyA hai vaha sAmAnya kathana hai| usase mithyAdRSTi tiryaMca va manuSyoM ke avadhijJAnAvaraNa ke kSayopazama se utpanna honevAle avadhijJAna (vibhaMgAvadhi) kA bhI grahaNa ho jAtA hai / 10 kha0 meM nirdiSTa 'guNapratyaya' se usakA grahaNa sambhava nahIM hai| yaha ina donoM granthoM meM kiye gaye ukta prakAra ke ullekha kI vizeSatA hai / abhiprAya donoM kA yahI hai ki tiryaMca aura manuSyoM ke jo avadhijJAna utpanna hotA hai vaha avadhijJAnAvaraNa ke kSayopazama kI pramukhatA se hotA hai| unameM jisake samyaktva hai usakA vaha avadhijJAna guNapratyaya avadhijJAna kahA jaaygaa| kintu jisake samyaktva nahIM hai usake mithyAtva se sahacarita usa jJAna ko avadhijJAna na kahakara vibhaMgAvadhi kahA jAtA hai / deva-nArakiyoM ke usa avadhijJAna meM kSayopazama ke rahane para bhI usakI pramukhatA nahIM hai, pramukhatA vahA~ deva-nAraka bhava kI hai| 6. tattvArthasUtra meM kSayopazamanimittaka usa avadhijJAna ke chaha bhedoM kA bhI nirdeza mAtra 1. sUtra 5,5, 26-35 (pu0 13, pR0 230-34) 2. dhavalA pu0 13, pR0 234-41 3. tattvArthasUtra 1,21-22 4. sUtra 5,5, 53-55 (pu0 13) / 5. aNuvrata-guNavratAni samyaktvAdhiSThAnAni guNaH kAraNaM yasyAvadhijJAnasya tad guNapratyayakam / -dhavalA pu0 13, pR0 261-62 164 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #219 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kiyA gayA hai / sarvArthasiddhi ke anusAra usake ve chaha bheda isa prakAra haiM-anugAmI, ananu. gAmI, vardhamAna, hI yamAna, avasthita aura anvsthit|' 0 kha0 meM bhavapratyaya aura guNapratyaya kI vivakSA na karake sAmAnya se avadhijJAna ko aneka prakAra kA batalAte hue unameM kucha kA ullekha isa prakAra kiyA gayA hai-dezAvadhi, paramAvadhi, sarvAvadhi, hIyamAna, vardhamAna, avasthita, anavasthita, anugAmI, ananugAmI, sapratipAtI, apratipAtI, ekakSetra aura anekakSetra / isa sUtra (56) kI vyAkhyA karate hue dhavalAkAra ne yaha spaSTa kara diyA hai ki sUtra meM na aneka prakAra kA hai' aisA kahane para sAmAnya se avadhijJAna aneka prakAra kA hai, aisA abhiprAya grahaNa karanA cAhie / ___ isa para vahA~ yaha zaMkA uThAyI gayI hai ki isake pUrva meM jisa guNapratyaya avadhijJAna kA ullekha kiyA gayA hai use hI aneka prakAra kA kyoM na kahA jAya / isake uttara meM dhavalAkAra ne kahA hai ki vaisA sambhava nahIM hai, kyoMki bhavapratyaya avadhijJAna meM bhI avasthita, anavasthita, anugAmI aura ananugAmI ye bheda pAye jAte haiM / ___ sarvArthasiddhi meM kSayopazamapratyaya avadhijJAna ke jina chaha bhedoM kA ullekha kiyA gayA hai ve 10 kha0 meM nirdiSTa una aneka bhedoM ke antargata haiN| ___ tattvArthasUtra ke bhASyarUpa tattvArthavArtika meM avadhijJAna ke dezAvadhi, paramAvadhi aura sarvAvadhi ina bhedoM kA bhI Sa0 kha0 ke samAna ullekha kiyA gayA hai| Age vahA~ usa avadhijJAnopayoga ko ekakSetra va anekakSetra ke bheda se do prakAra kA bhI nirdiSTa kiyA gayA hai / yaha yahA~ vizeSa smaraNIya hai ki sarvArthasiddhikAra aura tattvArthavArtikakAra ke samakSa prastuta SaTkhaNDAgama rahA hai aura unhoMne apanI-apanI grantharacanA meM usakA upayoga bhI kiyA hai| isakA vizeSa spaSTIkaraNa ina granthoM ke prasaMga meM Age kiyA jAnevAlA hai| 7. tattvArthasUtra meM Age jahA~ manaHparyayajJAna ke RjumatimanaHparyaya aura vipulamatimana:paryaya ina do bhedoM kA nirdeza kiyA gayA hai vahAM pa0 kha0 meM ina donoM jJAnoM kI Avaraka RjumatimanaHparyayajJAnAvaraNIya aura vipulamatimanaHparyayajJAnAvaraNIya ina do prakRtiyoM kA nirdeza kiyA gayA hai| vizeSa itanA hai ki Sa0 kha0 meM RjumatimanaHparyayajJAnAvaraNIya ko Rjumanogata Adi ke bheda se tIna prakAra kA aura vipulamatimanaHparyayajJAnAvaraNIya ko Rju-anajumanogata Adi ke bheda se chaha prakAra kA kahA gayA hai| isake atirikta vahA~ ina donoM jJAnoM ke viSayabheda 1. sa0 si0 1-22 2. sUtra 5,5, 56 (pu0 13, pR0 262) 3. dhavalA pu0 13, pR0 263 / 4. 'ta0 vA0 1, 22,5 5 sa eSo'vadhijJAnopayogo dvidhA bhavati ekakSetro'nekakSetrazca / zrI-vRSabha-svastika-naMdyA vartAdyanyatamopayogopakaraNa ekakSetra: / tadanekopakaraNopayogo'nekakSetra: / ta0 vA0 1, 22, 5 (pR0 57) / 6. ta0 sUtra 1-23 aura SaTkhaNDAgama sUtra 5,5,60-61 (pu0 13, pR0 318) SaTkhaNDAgama kI anya granthoM se tulanA / 165 Page #220 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ko bhI prakaTa kiyA hai / ' tattvArtha sUtra ke bhASyabhUta tattvArthavArtika meM uparyukta tIna prakAra ke Rjumatimana:paryayajJAnAvaraNIya ke dvArA prAbriyamANa tIna prakAra ke Rjumatimana:paryayajJAna ko aura chaha prakAra ke vipulamatimana:paryayajJAnAvaraNIya ke dvArA AvriyamANa chaha prakAra ke vipulamatimana:paryayajJAna ko spaSTa kiyA hai / sAtha hI vahA~ ina donoM mana:paryayajJAnoM ke viSayabheda ko bhI prakaTa kiyA hai / " 8. tattvArthasUtra meM pUrvokta krama se una mati Adi pA~ca samyagjJAnoM kA nirdeza karake Age mati, zruta aura avadhi ye tIna jJAna viparyaya bhI hote haiM, yaha spaSTa kara diyA gayA hai / 3 SaTkhaNDAgama meM ina tIna mithyAjJAnoM kA ullekha pUrvokta pA~ca samyagjJAnoM ke sAtha hI kiyA gayA hai / * yaha tattvArtha sUtra meM jahA~ 'jJAna' zabda vyavahRta huA hai vahIM SaTkhaNDAgama meM 'jJAnI' zabda IT vyavahAra huA hai / isa viSaya meM dhavalAkAra ne yaha spaSTa kara diyA hai ki paryAya aura paryAyI meM kathaMcit abheda hone se paryAyI (jJAnI) kA grahaNa karane para bhI paryAyasvarUpa jJAna kA hI grahaNa hotA hai / " 6. tattvArthasUtra meM jIvAdi tattvoM ke adhigama ke kAraNabhUta pramANa aura naya meM prathamataH pratyakSa-parokSa svarUpa pramANa kA vicAra karake tatpazcAt naya kA nirUpaNa karate hue usake ye sAta bheda nirdiSTa kiye gaye haiM--nagama, saMgraha, vyavahAra, RjusUtra, zabda, samabhirUDha aura evaMbhUta (1-33) / jaisA ki pUrva meM kahA jA cukA hai, Sa0 kha0 meM pratipAdya viSaya ke vivecana ke pUrva usake viSaya meM prAyaH sarvatra nAmAdi nikSepoM ke sAtha nayoM kI yojanA kI gaI hai / yadyapi vahA~ tattvArtha sUtra ke samAna nAmanirdezapUrvaka nayoM kI saMkhyA kA ullekha nahIM kiyA gayA hai, phira bhI vahA~ naigama, vyavahAra, saMgraha, Rjustra aura zabda ina pA~ca nayoM kA hI pracuratA se upayoga kiyA gayA hai / zabdaya ke bheda bhUta samabhirUDha aura evaMbhUta ina do nayoM kA ullekha SaTkhaNDAgama meM 1. Sa0 kha0 sUtra 5, 5, 62-78 ( pu0 13, pR0 316-44 ) 2. ta0 vA0 1, 23, 6-10 3. ta0 sUtra 1, 6 va 31-32 4. Sa0 kha0 pu0 1, sUtra 1,115 ( pR0 353 ), tattvArtha sUtra 2 - 6 ( sa dvividho'STa- caturbhedaH) draSTavya hai / 5. atrApi pUrvavat paryAya- paryAyaNoH kathaMcidabhedAt paryAyigrahaNe'pi paryAyasya jJAnasyaiva grahaNaM bhavati / jJAninAM bhedAd jJAnabhedo'vagamyate iti vA paryAyidvAreNopadezaH / dhavalA pu0 1, pR0 353 6. sUtra 4,1,46-50 ( pu0 ) / 4,2, 2, 1 - 4 va 4, 2, 3, 12 evaM 15, 4, 2, 6, 2 va 11 aura 14, 4,2, 10, 2 va 11, 2 va 6 aura 12, 4,2,12,2 va 6, 6 aura 11 ( pu0 5, 5, 5-8 ( pu013) / 5, 6, 3-6 va 72-74 ( pu0 14 ) / 166 / SaTkhaNDAgama-parizIlana 1-4 ( pu0 10 ) / 4,2, 8, 2 va 30, 48, 56 aura 58 4,2, 12 ) / 5,3, 5-8 5,4, 5-8, Page #221 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kahIM upalabdha nahIM hotaa|' sAtha hI vahA~ vyavahAra naya kA ullekha pUrva meM aura saMgraha maya kA ullekha usake pIche kiyA gayA hai| isa prakAra tattvArthasUtra kI apekSA yahA~ ina do nayoM ke viSaya meM krama-bheda bhI huA hai| zve0 sampradAya meM bhASyasammata sUtrapATha ke anusAra prathamata: naigama, saMgraha, vyavahAra, RjusUtra aura zabda ina pA~ca nayoM kA nAmanirdeza karake tatpazcAt Adya naya ke do aura zabda naya ke tIna bheda prakaTa kiye gaye haiN| ise bhASya meM spaSTa karate hue 'Adya' se naigamanaya ko grahaNa kara usake dezaparikSepI aura sarvaparikSepI ina do bhedoM kA tathA zabda ke sAmprata, samabhirUTa aura evaMbhUta ina tIna bhedoM kA nirdeza kiyA gayA hai| 10. tattvArthasUtra ke dUsare adhyAya meM jIvatattva kA nirUpaNa karate hue sarvaprathama jIva ke. nija tattvasvarUpa aupazamika, kSAyika, mizra (kSAyopazamika), audayika aura pAriNAmika ina pA~ca bhAvoM kA ullekha kiyA gayA hai tathA Age krama se unake do, nau, aThAraha, ikkIsa aura tIna bhedoM ko bhI spaSTa kiyA gayA hai| SaTkhaNDAgama meM jIvasthAna ke antargata satprarUpaNAdi ATha anuyogadvAroM meM sAtavA~ eka svatantra bhAvAnuyogadvAra hai / usameM ogha aura Adeza kI apekSA una bhAvoM kI prarUpaNA pRthakpRthak vistAra se kI gaI hai / ogha se jaise-mithyAdRSTi ko audayika, sAsAdana samyagdRSTi ko pAriNAmika, samyagmithyAdRSTi ko kSAyopazamika, asaMyama ko audayika, saMyamAsaMyama Adi tIna ko kSAyopazamika, cAra upazAmakoM ko aupazamika tathA cAra kSapakoM aura sayogaayoga kevaliyoM ko kSAyika bhAva kahA gayA hai| __isI prakAra se Age Adeza kI apekSA yathAkrama se gati-indriyAdi caudaha mArgaNAoM meM bhI una bhAvoM kI prarUpaNA kI gaI hai| isa prakAra pa0 kha0 ke usa bhAvAnuyogadvAra meM pRthak-pRthak eka-eka bhAva ko lekara vizadatA kI dRSTi se praznottara zailI meM jina bhAvoM kI vistAra se prarUpaNA kI gaI hai ve sabhI bhAva saMkSepa meM tattvArthasUtra ke una sUtroM (2,1-7) meM antarbhUta haiN|| 1. apavAda ke rUpa meM yaha eka sUtra upalabdha hai- saddAdao NAmakadi bhAvakadi icchaMti // -50 (pu. 6) / yahA~ sUtra meM prayukta 'saddAdao' vicAraNIya hai| isake pUrva yadi zabda, samabhirUDha aura evaMbhUta ina tIna nayoM kA kahIM ullekha kara diyA gayA hotA to 'saddAdao' (zabdAdayaH) yaha kahanA saMgata hotA / 'saddAdao' meM Adi zabda se kina kA grahaNa abhipreta hai, yaha bhI spaSTa nahIM hai| dhavalA meM bhI 'tisu saddaNaesu NAmakadI vi jujjade' itanA mAtra kahA gayA hai, una tIna kA spaSTIkaraNa vahA~ bhI nahIM kiyA gayA hai / 2. nagama-saMgraha-vyavahArarjusUtra-zabdA nayAH / Adya-zabdau dvitribhedau / ta0 sUtra 1, 34-35 3. ta0 sUtra 2,1-7 4. SaTkhaNDAgama (pu0 5) sUtra 1,7,1-6 (kSudrakabandha khaNDa ke antargata 'svAmitva' anuyogadvAra bhI draSTavya hai-pu0 7, pR0 25-113) SaTkhaNDAgama kI anya pranthoM se tulanA / 167 Page #222 -------------------------------------------------------------------------- ________________ isa sthiti ko dekhate hue yadi yaha kahA jAya ki Sa0 kha0 ke usa bhAvAnuyoga dvAra kA tattvArthasUtra meM saMkSepIkaraNa kiyA gayA hai to asaMgata nahIM hogaa| tattvArthasUtra kI isa arthabahula saMkSipta vivecana paddhati ko dekhate hue usameM sUtra kA yaha lakSaNa pUrNatayA ghaTita hotA hai ___ alpAkSaramasaMdigdhaM sAravad gUDhanirNayam / / nirdoSaM hetumat tathyaM sUtramityucyate budhaiH // isake atirikta SaTkhaNDAgama ke pAMcaveM vargaNA khaNDa ke antargata jo 'bandhana' anuyogadvAra hai usameM bandha, bandhaka, bandhanIya aura bandhavidhAna ina cAra kI prarUpaNA kI gaI hai| unameM nAma-sthApanAdi ke bheda se cAra prakAra ke bandha kI prarUpaNA se prasaMga meM noAgamabhAvabandha kA vivecana karate hue usake do bheda nirdiSTa kiye gaye haiM-jIvabhAvabandha aura ajIvabhAvabandha / inameM jIvabhAvabandha vipAka pratyayika, avipAkapratyayika aura tadubhayapratyayika ke bheda se tIna prakAra kA hai| inameM vipAkapratyayika jIvabhAvabandha ke lakSaNa meM kahA gayA hai ki karmodayapratyayika jo bhAva udayavipAka se utpanna hote haiM unheM jIvabhAvabandha kahA jAtA hai| ve bhAva kauna-se haiM, ise spaSTa karate hue unakA ullekha vahA~ isa prakAra kiyA gayA hai-(1) deva, (2) manuSya, (3) tiryaMca, (4) nAraka, (5) strIveda, (6) puruSaveda, (7) napuMsaka veda, (8) krodha, (9) mAna, (10) mAyA, (11) lobha, (12) rAga, '(13) dveSa, (14) moha, (15) kRSNalezyA, (16) nIlalezyA, (17) kApotalezyA, (18) tajolezyA, (16) padmalezyA, (20) zuklalezyA, (21) asaMyata, (22) avirata, (23) ajJAna aura (24) mithyAdRSTi / karmodaya ke Azraya se honevAle ina saba bhAvoM ko audayika samajhanA caahie| tattvArthasUtra meM ina audayika bhAvoM kA nirdeza isa prakAra hai-gati 4, kaSAya 4, liMga (veda) 3, mithyAdarzana 1, ajJAna 1, asaMyata 1, asiddhatva 1, aura lezyA 6 / ye saba 21 haiM / ' __ tattvArthasUtra kI apekSA yadi SaTkhaNDAgama meM (12) rAga, (13) dveSa, (14) moha aura (22) avirata ye cAra bhAva adhika haiM to tattvArthasUtra meM SaTkhaNDAgama kI apekSA eka 'asiddhatva' adhika hai| isa prakAra donoM granthoM meM nirdiSTa ina audayika bhAvoM meM jo thor3I-sI-hInAdhikatA dekhI jAtI hai usakA koI vizeSa mahattva nahIM dikhtaa| kAraNa yaha ki SaTkhaNDAgama meM jina rAgadveSa Adi adhika bhAvoM kA nirdeza kiyA gayA hai unakA tattvArthasUtra meM anyatra antarbhAva ho jAtA hai| jaise--dhavalAkAra ke abhimatAnusAra rAga mAyA aura lobha svarUpa hai, dveSa krodha aura mAnasvarUpa hai, tathA moha pA~ca prakAra ke mithyAtvAdisvarUpa hai| 1. dhavalA pu0 6, pR0 256 para uddhRta / 2. SaTkhaNDAgama sUtra 5,6,15 (pu0 14, pR0 10-11) 3. ta0 sUtra 2-6 4. rAgo vivAgapaccaiyo, mAyA-lobha-hassa-radi-tivedANaM davvakammodayajaNidattAdo / doso vivAgapaccaiyo, koha-mANa-aradi-soga-bhaya-duguMchANaM dvvkmmodyjnnidttaado| paMcavihamicchattaM sammAmicchattaM sAsaNasammattaM ca moho, so vivAgapaccaiyo; micchattasammAmicchatta-aNaMtANubaMdhINaM dvvkmmodjnnidttaado|-dhvlaa pu0 14, pR0 11 168 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #223 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tadanusAra ye tattvArthasUtra meM nirdiSTa cAra kaSAyoM aura mithyAdarzana meM antarbhata ho jAte haiM / sAmAnya se asaMyama aura avirata meM vizeSa bheda nahIM samajhA jAtA hai| isI abhiprAya se sambhavataH tattvArthasUtra meM asaMyama se bhinna 'avirata' kA atirikta ullekha nahIM kiyA gyaa| sUtra meM asaMyama aura avirata donoM kA pRthak-pRthak ullekha hone se dhavalA meM unakI vizeSatA ko prakaTa karate hue samitiyoM se sahita aNuvrata aura mahAvratoM ko saMyama tathA samitiyoM se rahita una mahAvrata aura aNuvratoM ko virati kahA hai (pu0 14, pR0 11-12) / tattvArthasUtra meM jo SaTkhaNDAgama se eka 'asiddhatva' adhika hai usakA antarbhAva SaTakhaNDAgama meM cAra gatiyoM meM samajhanA caahie| tattvArthasUtra meM cUMki mokSa ko lakSya meM rakhA gayA hai, isIlie sambhavataH vahA~ 'asiddhatva' kA pRthak se ullekha kiyA gayA hai| isa prakAra ukta rIti se jisa prakAra audayika bhAvoM kI prarUpaNA prAyaH donoM granthoM meM samAna rUpa se kI gaI hai usI prakAra aupazamika, kSAyika aura kSAyopazamika bhAvoM kI prarUpaNA bhI donoM granthoM meM lagabhaga samAna rUpa meM hI kI gaI hai| vizeSa itanA hai ki tattvArthasUtra meM jahA~ usa jAti ke aneka bhAvoM ko vivakSita bhAva ke antargata karake unakI prarUpaNA saMkSepa meM kI gaI hai vahA~ Sa0 kha0 meM aise aneka bhAvoM kA pRthak-pRthak ullekha karake unakI prarUpaNA vistAra se kI gaI hai| jaise-----krodha-mAnAdi ke upazama va kSaya ke hone para utpanna honevAle bhAvoM kA pRthak-pRthak ullekha / kintu aise bhAvoM kA vahA~ pRthak-pRthak uralekha karane para bhI tattvArthasUtra nirdiSTa do aupazamika, nau kSAyika aura aThAraha kSAyopazamika bhAva SaTkhaNDAgama meM nirdiSTa bhAvoM meM samAviSTa haiN| ___ eka vizeSatA yaha avazya dekhI jAtI hai ki tattvArthasUtra (2-7) meM jina tIna jIvatva Adi pAriNAmika bhAvoM kA bhI ullekha kiyA gayA hai unakA ullekha SaTkhaNDAgama meM nahIM hai / isa prasaMga meM vahA~ dhavalA meM yaha zaMkA kI gaI hai ki jIvatva, bhavyatva aura abhavyatva Adi jIvabhAva pAriNAmika bhI haiM; unakI prarUpaNA yahA~ kyoM nahIM kI gaI hai| isake samAdhAna meM vahA~ kahA gayA hai ki vAyu Adi prANoM ke dhAraNa karane kA nAma jIvana hai / vaha ayogikevalI ke antima samaya ke Age nahIM rahatA, kyoMki siddhoM ke prANoM ke kAraNabhUta ATha karmo kA abhAva ho cukA hai| isalie jIvala pAriNAmika nahIM hai, kintu karmavipAkajanya (audayika) hai| tatdArthasatra meM jo jIvabhAva ko pAriNAmika kahA gayA hai vaha prANadhAraNa kI apekSA nahIM kahA gayA, kintu cetanA guNa kA Azraya lekara kahA gayA hai / cAra aghAti karmoM ke udaya se utpanna prasiddhatva do prakAra kA hai.-anAdi-aparyavasita aura anAdi-saparyavasita / inameM jina jIvoM kA asiddhatva anAdi-aparyavasita hai unakA nAma abhavya hai tathA jinakA vaha asiddhatva anAdi-saparyavasita hai ve bhavya jIva hai| isalie bhavyatva aura abhavyatva ye vipAkapratyayika (praudayika) hI haiN| tatvArthasUtra meM jo unheM pAriNAmika kahA gayA hai vaha asiddhatva kI anAdi-aparyavasitatA aura anAdi-saparyavasitatA ko niSkAraNa mAnakara kahA gayA hai| 1. aupazamika-ta0 sUtra 2-3 va SaTkhaNDAgama 5, 6, 17 / kSAyika--ta0 sUtra 2-4 va SaTkhaNDAgama 5,6,18 / kSAyopazamika-ta0 sUtra 2-5 va 10 kha0 5,6, 16 2. dhavalA pu0 14, pR0 13-14 SaTkhaNDAgama ko anya granthoM se tulanA / 166 Page #224 -------------------------------------------------------------------------- ________________ isa prakAra dhavalAkAra ne tattvArthasUtra ke sAtha samanvaya karake uparyukta zaMkA kA samAdhAna kara diyA hai| kintu isake pUrva isI SaTkhaNDAgama ke pUrvokta bhAvAnugama anuyogadvAra meM bhavya mArgaNA ke prasaMga meM abhavyatva ko pAriNAmika bhAva kahA jA cukA hai|' yadyapi vahA~ mUla meM bhavyatva kA ullekha nahIM hai, phira bhI prasaMga prApta usa sUtra kI vyAkhyA karate hue dhavalAkAra ne bhavyatva ko bhI pAriNAmika bhAva hI prakaTa kiyA hai|' Age kSudrakabandha khaNDa ke antargata svAmitvAnugama anuyogadvAra meM bhI bhavyatva aura abhavyatva donoM ko pAriNAmika kahA gayA hai / 11. tattvArthasUtra meM Age isI adhyAya meM sAmAnya se jIvoM ke saMsArI aura mukta ina do bhedoM kA nirdeza karate hue unameM saMsArI jIvoM ke samanaska (saMjJI) aura amanaska (asaMjJI) ina do bhedoM ke sAtha unake do bheda trasa aura sthAvara kA bhI nirdeza kiyA gayA hai / tatpazcAt unameM sthAvara kauna haiM aura trasa kauna haiM, ise spaSTa karate hue pRthivI, jala, teja, vAyu aura vanaspati ina pA~ca ko sthAvara tathA dvIndriya Adi (trIndriya, caturindriya va paMcendriya) ko trasa kahA gayA hai| Sa0 kha0 meM pUrvokta jIvasthAna khaNDa ke antargata ATha anuyogadvAroM meM se prathama satprarUpaNA anuyogadvAra meM kAya mArgaNA ke prasaMga meM sarvaprathama pRthivIkAyika, jalakAyika, tejakAyika, vAyukAyika, vanaspatikAyika, trasakAyika aura akAyika (kAyAtIta mukta) jIvoM kA ullekha kiyA gayA hai / tatpazcAt yathAkrama se pRthivIkAyika Adi pAMca sthAvara jIvoM ke bAdarasUkSma va paryApta-aparyApta Adi bheda-prabhedoM ko prakaTa kiyA gayA hai|5|| yadyapi sUtra meM una pRthivIkAyika Adi pA~ca kA ullekha sthAvara ke rUpa meM nahIM kiyA gayA hai, to bhI dhavalAkAra ne unake sthAvarasvarUpa ko prakaTa kara diyA hai| Age prasaMgaprApta una pRthivIkAyikAdikoM meM paryApta-aparyAptatA Adi kA vicAra karate hue dvIndriya AdikoM ko trasa kahA gayA hai| ukta krama se sthAvara aura trasa jIvoM ke bheda-prabhedoM ke nirdezapUrvaka vahA~ yathA sambhava gaNasthAnoM ke astitva ko bhI prakaTa karate hue prasaMga ke anta meM yaha spaSTa kara diyA hai ki ukta sazarIra (saMsArI) sthAvara va trasoM se pare akA yika--zarIra se rahita mukta--jIva haiN| 1. abhavasiddhiya tti ko bhAvo? pAriNAmio bhAvo |-suutr 1,7,63 (pu0 5) / 2. kudo ? kammANamudaeNa uvasameNa khaeNa khaovasameNa vA abhviyttaannupttiido| bhaviyattassa vi pAriNAmio ceva bhAvo, kammANamudaya-uvasama-khaya-khova samehi bhaviyattANuppattI do|-dhvlaa pu0 5, pR0 230 3. bhaviyANuvAdeNa bhavasiddhio abhavasiddhio NAma kadhaM bhavadi ? pAriNAmieNa bhAveNa / sUtra 2,1,64-65 (pu0 7, pR0 106) 4. tattvArthasUtra 2, 10-14 5. sUtra 1,1,36-41 (pu0 1, pR0 264-68) 6. ete paJcApi sthAvarA:, sthAvara-nAmakarmodayajanitavizeSatvAt |-dhvlaa pu0 1, 265 7. sUtra 1,1,44 (pu0 1, pR0 375) 8. teNa paramakAiyA cedi / sUtra 1,1,46 170/SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #225 -------------------------------------------------------------------------- ________________ isa prakAra tattvArthasUtra aura SaTkhaNDAgama meM Age-pIche prAyaH samAna rUpa meM saMsArI aura mukta jIvoM kA vicAra kiyA gayA hai| 12 tavattarthasUtra meM yahA~ prasaMgaprApta indriyoM ke viSaya meM vicAra karate hue sarvaprathama indriyoM kI pA~ca saMkhyA kA nirdeza karake unake dravyendriya aura bhAvendriya ina do bhedoM kA ullekha svarUpanirdezapUrvaka kiyA gayA hai / tatpazcAt una pA~ca indriyoM ke nAmanirdezapUrvaka unake viSayakrama ko bhI dikhalAyA gayA hai / Age sUtranirdiSTa krama (2-13) ke anusAra yaha spaSTa kara diyA gayA hai ki 'vanaspati' paryanta una pRthivI Adi pA~ca sthAvaroM ke eka mAtra sparzana indriya hotI hai tathA Age kRmi-pipIlikA Adi ke krama se uttarottara eka-eka indriya bar3hatI gaI hai| SaTkhaNDAgama meM pUrvokta satprarUpaNA anuyogadvAra ke antargata indriya mArgaNA ke prasaMga meM prathamata: ekendriya, dvIndriya, trIndriya, caturindriya, paMcendriya aura anindriya-indriyAtItasiddha -inake astitva ko prakaTa kiyA gayA hai| Age una ekendriya-dvIndriyAdikoM ke bhedoM kA nirdeza karate hue anta meM indriyAtIta siddhoM kA bhI ullekha hai|' tattvArthasUtra meM sAmAnya se indriya ke dravyendriya aura bhAvendriya ina do bhedoM kA nirdeza karate hae unake avAntara bhedoM ko bhI prakaTa kiyA gayA hai tathA Age eka va do Adi indriyA~ kina jIvoM ke hotI haiM, ise bhI spaSTa kiyA gayA hai| kintu mUla SaTkhaNDAgama meM isakA vicAra nahIM kiyA gayA hai / dhavalA meM avazya prasaMgaprApta usa sabakI prarUpaNA kI gaI hai| isa prasaMga meM vahA~ yaha eka zaMkA uThAyI gaI hai ki amuka jIva ke itanI hI indriyA~ hotI haiM, yaha kaise jAnA jAtA hai| isake samAdhAna meM 'usakA jJAna ArSa se ho jAtA hai' yaha kahate hue dhavalAkAra ne isa gAthAsUtra ko upasthita kara usake artha ko bhI spaSTa kiyA hai eiMdiyassa phusaNaM ekkaM ciya hoi sesajIvANaM / hoti kamavaDiDhayAI jibbhA-ghANakkhi-sottAha / / anantara 'athavA' kahakara unhoMne vikalpa ke rUpa meM 'kRmi-pipIlikA-bhramara-manuSyAdI nAmekaikavRddhAni' isa sUtra (tattvArthasUtra 2-23) ko prastuta karate hue usake bhI artha ko spaSTa kiyA hai| 13. tattvArthasUtra meM samanaska jIvoM ko saMjJI aura amanaska jIvoM ko asaMjJI prakaTa kiyA gayA hai (2-24) / SaTkhaNDAgama ke pUrvokta satprarUpaNA anuyogadvAra meM saMjJI mArgaNA ke prasaMga meM una saMjJI-asaMjJI jIvoM ke viSaya meM vicAra kiyA gayA hai (sUtra 1,1, 172-74) / 14. tattvArthasUtra meM jo AhAraka jIvoM kA ullekha kiyA gayA hai (2-30) vaha anAhAra jIvoM kA sUcaka hai| __Sa0 kha0 ke usa satprarUpaNA anuyogadvAra meM AhAra mArgaNA ke prasaMga meM AhAraka-anAhAraka jIvoM ke viSaya meM vicAra kiyA gayA hai (sUtra 1,1,75-77) / 1. tattvArthasUtra 2, 15-23 2. SaT khaNDAgama sUtra 1,1, 33-38 (pu0 1, pR0 231-64) 3. dhavalA pu0 1, pR0 232-46 SaTkhaNDAgama kI anya granthoM se tulanA | 171 Page #226 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 15. tattvArthasUtra meM audArika Adi pAMca zarIroM ko prarUpaNA ke prasaMga meM pradezoM kI apekSA unakI hInAdhikatA, tejasa va kArmaNa zarIra kI vizeSatA, eka jIva ke eka sAtha sambhava zarIra, janma kI apekSA zarIra vizeSa kI utpatti tathA AhAraka zarIra kA svarUpa va svAmI; ityAdi ke viSaya meM acchA prakAza DAlA gayA hai|' 10 kha0 meM bandhana anuyogadvAra ke antargata eka 'zarIra-prarUpaNA' nAma kA svataMtra adhikAra hai| usameM nAmanirukti Adi chaha avAntara anuyogadvAroM ke Azraya se zarIraviSayaka prarUpaNA kI gaI hai| para tattvArthasUtra se jisa prakAra saMkSepa meM zarIra ke viSaya meM jAnakArI upalabdha ho jAtI hai vaisI saralatA se pa0 kha0 meM vaha upalabdha nahIM hotii| vahA~ Aga maka paddhati se una zarIroM ke viSaya meM pradeza va niSeka Adi viSayaka prarUpaNA vistAra se kI ____ tattvArthasUtra ke bhASyabhUta sattvArthavArtika meM prasaMga pAkara saMjJA, svalAkSaNya, svakAraNa, svAmitva, sAmarthya, pramANa, kSetra, sparzana, kAla, antara, saMkhyA, pradeza, bhAva aura alpabahutva Adi adhikAroM meM pA~coM zarIroM kI paraspara bhinnatA prakaTa kI gaI hai, jo SaTkhaNDAgama se kucha bhinna hai| isa prasaMga meM yahAM svakAraNa kI apekSA unameM bhinnatA ko prakaTa karate hue vaikriyika zarIra kA sadbhAva deva-nArakiyoM, tejakAyikoM, vAyukAyikoM, paMcendriya tiryacoM va manuSyoM ke prakaTa kiyA gayA hai| isa prasaMga meM zaMkAkAra dvArA yaha zaMkA kI gaI hai ki jIvasthAna meM yogamArgaNA ke prasaMga meM sAta kAyayogoM ke svAmiyoM ko dikhalAte hue audArika kAyayoga aura audArika mizrakAyaMyoga tiryaca-manuSyoM ke tathA vaikriyika kAyayoga aura vaikriyikamizrakAyayoga deva-nArakiyoM ke kahA gayA hai / parantu yahA~ unakA sadbhAva tiryaMca-manuSyoM ke bhI kahA jA rahA hai, yaha ArSa ke viruddha hai / isake uttara meM vahA~ Age kahA gayA hai ki anyatra vaisA upadeza hai| vyAkhyAprajJaptidaNDakoM meM zarIrabhaMga ke prasaMga meM vAyu ke audArika, vaikriyika, taijasa aura kArmaNa ye cAra zarIra kahe gaye haiM tathA manuSyoM meM bhI unakA sadbhAva prakaTa kiyA gayA hai / Age prasaMgaprApta isa virodha kA parihAra karate hue kahA gayA hai ki deva-nArakiyoM meM sadA vaikriyika zarIra ke dekhe jAne se jIvasthAna meM una do yogoM kA vidhAna kiyA gayA hai, kintu labdhi ke nimitta se utpanna honevAlA vaha vaikriyika zarIra tiryaMca-manuSyoM meM sabake aura sadAkAla nahIM rahatA / vyAkhyAprajJaptidaNDakoM meM unake kAdAcitka astitva ke dekhe jAne se una tiryaMca-manuSyoM meM ukta cAra zarIroM kA vidhAna kiyA gayA hai, isa prakAra abhiprAyabheda hone se donoM ke kathana meM kucha bhI virodha nahIM hai|' 16. karmAdAna ke kAraNabhUta kArmaNa kAyayoga kA sadbhAva jisa prakAra tattvArthasUtra meM vigrahagati batalAyA gayA hai usI prakAra SaTkhaNDAgama meM bhI usakA sadbhAva vigrahagati meM dikhalAyA gayA hai / vizeSa itanA hai ki Sa0kha0 meM vigrahamati ke sAtha samudghAtagata kevaliyoM 1. ta0 sUtra 2, 36-46 2. 10kha0, pu0 14, sUtra 236-501, pR0 321-430 3. ta0 vA0 2,46, 8 pR0 108-10 172/paTkhaNDAgama-parizIlana Page #227 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ke bhI usakA sadbhAva prakaTa kiyA gayA hai|' 17. tattvArthasatra meM AhAraka zarIra kA sadbhAva pramattasaMyata ke hI prakaTa kiyA gayA hai|' kintu Sa0 kha0 meM yoga mArgaNA ke prasaMga meM AhArakakAyayoga kA sadbhAva sAmAnya se RddhiprApta saMyatoM ke nirdiSTa kiyA gayA hai| vahA~ vizeSa rUpa meM pramattamaMyata kA koI ullekha nahIM kiyA gayA, jabaki tattvArthasUtra meM avadhAraNapUrvaka usakA sadbhAva pramattasaMyata ke hI kahA gayA hai| isake atirikta Sa0 kha0 meM tattvArthasUtra kI apekSA 'RddhiprApta' yaha vizeSaNa adhika hai| vaha AhArakazarIra pramattasaMyata ke kyoM hotA hai, ise spaSTa karate hue sarvArthasiddhi meM kahA gayA hai ki jaba AhArakazarIra ke nirvartana ko prArambha kiyA jAtA hai taba saMyata pramAda se yakta hotA hai, isIlie sUtra meM usakA sadbhAva pramattasaMyata ke kahA gayA hai| __ Age jAkara Sa0 kha0 meM bhI vizeSa rUpa se svAmitva ko prakaTa karate hue una AhAraka kAyayoga aura AhAraka mizrakAyayoga kA sadbhAva eka mAtra pramatta saMyata guNasthAna meM hI nirdiSTa kiyA gayA hai| dhavalAkAra ne pUrva sUtra (56) kI utthAnikA meM 'AhArazarIrasvAmipratipAdanArthamuttarasUtramAha' aisI sUcanA kI hai aura tatpazcAt agale sUtra (63) kI utthAnikA meM unhoMne 'AhArakAyayogasvAmipratipAdanArthamuttarasUtramAha' aisI sUcanA kI hai| isa sthiti ko dekhate hue aisA pratIta hotA hai ki prakRta AhArakazarIra aura AhArakakAyayoga ke svAmiyoM ke viSaya meM paraspara kucha matabheda rahA hai, jise mUla grantha aura TIkA meM spaSTa nahIM kiyA gayA hai| 18. tattvArthasUtra meM nArakI aura sammUrcchana janmavAle jIvoM ko napuMsakavedI, devoM ko napuMsakaveda se rahita-puruSa-vedI va strIvedI-tathA ina se zeSa rahe saba jIvoM ko tInoM vedavAle kahA gayA hai| __Sa0 kha0 ke ukta satprarUpaNA anuyogadvAra meM vedamArgaNA ke prasaMga meM sAmAnya se strIvedI, puruSa vedI aura napuMsakavedI ina tInoM vedavAle jIvoM ke astitva ko dikhA kara Age guNasthAna kI pramukhatA se strI aura puruSa ina do vedavAle jIvoM kA astitva asaMjJI mithyAdRSTi se lekara anivRttikaraNa taka aura napuMsakavediyoM kA astiva ekendriya se lekara anivRttikaraNa taka prakaTa kiyA gayA hai / Age ke guNasthAnavI jIva veda se rahita hote haiN| isa prakAra sAmAnya se veda kI sthiti ko prakaTa karake Age gatiyoM meM usa veda kI sthiti dikhalAte hue kahA gayA hai ki nArakI jIva cAroM guNasthAnoM meM zuddha-strI va puruSaveda se 1. ta0 sUtra 2-25 va Sa0 kha0 1,1,60 (pu0 1, pR0 268) 2. ta0 sUtra 2-46 3. Sa0 kha0 1,1, 56 (pu0 1, pR0 267) 4. yadA''hArakazarIraM nivartayitumArabhate tadA pramatto bhavatIti prmttsNytsyetyucyte| . -sa0si0 1-46 5. sUtra 1,1, 63 (pu0 1, pR0 306) 6. dhavalA pu0 1, pR0 267 aura 306 SaTkhaNDAgama kI anya granthoM se tulanA / 173 Page #228 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rahita--eka napuMsaka veda se yukta hote haiM / ekendriya se lekara caturindriyaparyanta saba tiryaca zuddha napuMsakavedI hote haiM tathA asaMjJI paMcendriya se lekara saMyatAsaMyata taka ve tiryaMca tInoM vedoM se sahita hote haiM / manuSya mithyAdRSTi se lekara anivRttikaraNa guNasthAna taka tInoM vedavAle haiM aura usa anivRttikaraNa guNasthAna ke Age saba usa veda se rahita hote haiN| cAroM guNasthAnavartI deva strI aura puruSa ina do vedoM se yukta hote haiN|' isa prakAra guNasthAna jI pramukhatA se Sa0 kha0 meM jo vedaviSayaka prarUpaNA kI gaI hai usakA abhiprAya tattvArthasUtra ke una sUtroM meM saMkSepa se prakaTa kara diyA gayA hai / 16. tattvArthasUtra meM yathAprasaMga nArakiyoM. manuSya-tiryaMcoM aura devoM kI utkRSTa va jaghanya Ayu kI prarUpaNA kI gaI hai| 10 kha0 meM Ayu kI vaha prarUpaNA dUsare kSudrakabandha khaNDa ke antargata gyAraha anuyogadvAroM meM se dUsare 'eka jIva kI apekSA kAlAnugama' anuyogadvAra meM gati mArgaNA ke prasaMga meM kI gaI hai / vizeSa itanA hai ki vahA~ vaha sAmAnya, paryApta va aparyApta Adi vizeSatA ke sAtha kucha vistArapUrvaka kI gaI hai, jaba ki tattvArthasUtra meM una bhedoM kI vivakSA na karake vaha sAmAnya se kI gaI hai| jaise tattvArthasUtra meM pRthivIkrama ke anusAra nArakiyoM ko utkRSTa Ayu 1,3,7,10,17,22 aura 33 sAgaropama (sUtra 3-6) tathA jaghanya aAyu unakI dvitIyAdi pRthiviyoM meM krama se 1,3,7,10,17 aura 22 sAgaropama nirdiSTa kI gaI hai| prathama pRthivI meM unakI jaghanya Ayu dasa hajAra varSa kahI gaI hai (4,35-36) / Sa0 kha0 meM bhI unakI Ayu kA pramANa yahI kahA gayA hai (sUtra 2,2,1-6) / tattvArthasUtra meM manuSyoM kI utkRSTa aura jaghanya Ayu krama se tIna palyopama aura antarmuhUrta kahI gaI hai (3-38) / 10 kha0 meM usakA ullekha manuSya sAmAnya va manuSyaparyApta Adi bhedoM ke sAtha kiyA gayA hai, phira bhI manuSya paryApta aura manuSyaNI kI jaghanya Ayu antarmuhUrta aura utkRSTa Ayu pUrvakoTi pRthaktva se adhika tIna palyopama pramANa hI kahI gaI hai (2,2,16-22) / __ yahA~ 10 kha0 meM jo use pUrvakoTi pRthaktva se adhika tIna palyopama kahA gayA hai usameM manuSyaparyAya kI vivakSA rahI hai / jo karmabhUmi kA manuSya yahA~ kI Ayu ko bitAkara dAna ke anumodana se bhogabhUmi meM manuSya utpanna hotA hai usake yaha manuSya paryAya kA kAla ghaTita hotA hai / isI paddhati se Age tiryaMcoM aura devoM ke kAlapramANa kI bhI prarUpaNA ina donoM granthoM meM apanI-apanI paddhati se kI gaI hai| 20 tattvArthasUtra meM skandha aura aNurUpa pudgala bheda, saMghAta athavA bheda-saMghAta se kisa 1. 10 kha0 sUtra 1,1,101-110 2. ta0 sUtra 3-6 (utkRSTa) va 4,35-36 (jaghanya) 3. vahI 3,38-36 4. vahI 4, 28-42 5. sUtra 2,2,21 kI dhavalA TIkA (pu0 7, pR0 125-26) 174 | SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #229 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prakAra utpanna hote haiM, ise saMkSepa meM spaSTa karate hue kahA hai ki skandha to bhada, saMghAta aura bheda saMghAta se utpanna hote haiM, kintu paramANu kevala bheda se utpanna hote haiM (5,26-28 ) / 0 kha0 meM yaha skandha aura aNurUpa pudgaloM kI utpatti kI prarUpaNA bahuta vistAra se kI gaI hai / usameM pA~caveM vargaNA khaNDa ke antargata bandhana anuyogadvAra meM bandhanIya (vargaNAoM) kI prarUpaNA 16 anuyogadvAroM ke prAzraya se kI gaI hai| unameM 'vargaNAnirUpaNA' nAmaka cauthe anuyogadvAra meM eka dvipradezI Adi varNaNAe~ kyA bheda se utpanna hotI haiM, kyA saMghAta se utpanna hotI haiM aura kyA bheda-saMghAta se utpanna hotI haiM; isakA vicAra vistAra se kiyA gayA hai / ' donoM granthoM meM saMkSepa aura vistAra se kI gaI prarUpaNA meM yathAsambhava kucha samAnatA rahI hI hai / yathA- tattvArthasUtra meM aNu kI utpatti bheda se prakaTa kI gaI hai (5-27 ) / 0 kha0 meM bhI paramANusvarUpa ekapradezika paramANupudgala dravyavargaNA kI utpatti tattvArthasUtra ke samAna bheda se hI prakaTa kI gaI hai| tatvArtha sUtra meM dvi-pradezI Adi skandhoM kI utpatti bheda, saMghAta aura bheda-saMghAta se nirdiSTa kI gaI hai (5-26) / Sa0 kha0 meM bhI Age skandhasvarUpa dvi-tripradezI Adi vargaNAoM kI utpatti yathAsambhava bheda, saMghAta aura bheda-saMghAta se nirdiSTa kI gaI hai 13 21. tattvArthasUtra meM paramANuoM ke paraspara meM honevAle ekAtmakatArUpa bandha kA vicAra karate hue kahA gayA hai ki paramANuoM kA jo paraspara meM bandha hotA hai vaha snigdha aura rUkSa guNanimitta se hotA hai / ise vizeSa rUpa meM spaSTa karate hue vahA~ Age yaha spaSTa kara diyA gayA hai ki snigdha aura rUkSa guNa ke Azraya se honevAlA vaha bandha jaghanya guNavAle paramANuo kA anya kinhIM bhI paramANuoM ke sAtha nahIM hotA hai / guNa se abhiprAya yahA~ snigdhatA aura rUkSatA ke pravibhAgapraticchedarUpa aMzoM kA rahA hai| tadanusAra jina paramANuoM meM snigdhatA va rUkSatA kA jaghanya - sabase nikRSTa - aMza rahatA hai, anya paramANuoM ke sAtha unake bandha kA pratiSedha kiyA gayA hai| Age calakara una guNoM kI samAnatA meM samAnajAtIya paramANuoM ke bhI bandha kA niSedha kiyA gayA hai| udAharaNa ke rUpa meM do guNa snigdhavAle paramANuoM kA do guNa rUkSavAle paramANuoM ke sAtha, tIna guNa snigdhavAle paramANuoM kA tIna guNa rUkSavAle paramANuoM ke sAtha, do guNa snigdhavAle paramANuoM kA anya do guNa snigdhavAle tathA do guNa rUkSavAle paramANuoM kA anya do guNa rUkSavAle paramANuoM ke sAtha bandha nahIM hotA hai / taba phira kitane snigdha va rUkSa guNavAle paramANutroM meM paraspara bandha hotA hai, ise spaSTa karate hue Age kahA gayA hai ki vaha bandha do-do guNoM se adhika paramANuoM meM huA karatA hai / jaise -- do guNa snigdha paramANu kA cAra guNa snigdha paramANu ke sAtha bandha hotA hai, kintu 1. Sa0 kha0 sUtra 5, 6, 68-116 (50 14, pR0 120 - 33 ) 2. vaggaNanirUvaNadAe imA eyapadesiyaparamANupoggaladavvavaggaNANAma kiM bhedeNa kiM saMghAdeNa kiM bheda-saMghAdeNa ? uvarillINaM davvANaM bhedeNa / sUtra 68-66 ( pu0 14, pR0 120 ) / 3. pa0 kha0 sUtra 5,6,100 116 SaTkhaNDAgama kI anya granthoM se tulanA / 175 Page #230 -------------------------------------------------------------------------- ________________ usakA eka guNa snigdha, do guNa snigdha aura tIna guNa snigdha anya paramANu ke sAtha bandha nahIM hotA hai| usI do guNa snigdhavAle paramANu kA anya pA~ca guNa snigdha va chaha sAta Adi saMkhyAta, asaMkhyAta evaM ananta guNavAle kisI bhI paramANu ke sAtha bandha nahIM hotA hai| cAra guNa snigdha kA chaha guNasnigdha paramANu ke sAtha bandha hotA hai, anya kinhIM ke sAtha nahIM hotA hai| isa prakAra do-do guNa adhika ( tIna-pAMca, cAra-chaha, pA~ca-sAta Adi) paramANuoM meM usa bandha ko samajhanA cAhie / " Sa0 kha0 meM bhI paramANuoM va skandhoM meM honevAle isa bandha kI prarUpaNA kI gaI hai / vahA~ pUrvanirdiSTa bandhana anuyogadvAra meM sAdivisrasAbandha kA vicAra karate hue prathama to samAna snigdhatA aura rUkSatA ke prabhAva meM bandha kA sadbhAva dikhalAyA gayA hai, tatpazcAt samAna snigdhatA aura rUkSatA ke hone para unameM paraspara bandha kA niSedha bhI kiyA gayA hai / isakA abhiprAya yaha hai ki snigdha paramANuoM kA rUkSa paramANuoM ke sAtha aura rUkSa paramANuoM kA snigdha paramANuoM ke sAtha bandha hotA hai-- snigdha snigdha paramANuoM meM aura rUkSa rUkSa paramANuoM meM samAnatA rahane se bandha nahIM hotA / isI abhiprAya ko Age gAthAsUtra dvArA spaSTa kiyA gayA hai| Age jAkara vahI sUtra punaH avatarita huA hai - vemAdA giddhadA vemAdA lhukkhatA bNdho| 35 isakI vyAkhyA karate hue dhavalAkAra ne kahA hai ki isa sUtra ke pUrvokta artha ke anusAra snigdha pudgaloM kA snigdha pudgaloM ke sAtha aura rUkSa pudgaloM kA rUkSa pudgaloM ke sAtha guNAvibhAga praticchedoM se samAna athavA asamAna hone para bhI bandha ke abhAva kA prasaMga prApta hone para unameM bhI bandha hotA hai; yaha jatalAne ke lie isakA dUsarA artha kahA jAtA hai / tadanusAra pUrvokta artha se usakA bhinna artha karate hue unhoMne kahA hai ki 'mAdA' (mAtrA) kA artha avibhAga praticcheda hai / isa prakAra jisa snigdhatA meM do mAtrA adhika athavA hIna hotI haiN| vaha snigdhatA bandha kI kAraNa hai / abhiprAya yaha hai ki snigdha pudgala do avibhAgapraticchedoM se adhika athavA do avibhAga praticchedoM se hIna snigdha pudgaloM ke sAtha bandha ko prApta hote haiM, kintu tIna Adi avibhAga praticchedoM se adhika athavA tIna pudgaloM ke sAtha ve bandha ko prApta nahIM hote / yahI abhiprAya rUkSa pudgaloM ke viSaya meM bhI vyakta kiyA gayA hai / Age isa artha ke nirNaya kI puSTi eka anya gAthAsUtra dvArA kI gaI hai| 3 yaha gAthAsUtra tattvArthavArtika meM bhI 'uktaM ca' ke sAtha isa prasaMga meM uddhRta hai / " para ta0 vA0 meM usake caturtha caraNa meM upayukta 'visame same' kA artha jahA~ samAna jAtIya aura asamAna jAtIya vivakSita rahA hai vahA~ dhavalA meM usake artha meM guNavibhAga- praticchedoM se 1. ta0 sUtra 5, 33-36 2. Sa0 kha0 5,6, 32-34 ( pu0 14, pR0 30-31 ) 3. sUtra 35-36 (pu0 14, pR0 32-33) / pUrva meM dhavalAkAra ne 'vemAdA' meM 'vi' kA artha vigata aura 'mAdA' kA artha sadRza kiyA thA, tadanusAra 'vemAdA' kA artha visadRza rahA hai| 4. ta0 vA0 5,35,1 ( pR0 242 ) 176 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #231 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rUkSapudgala ke sadRza snigdha pudgala kA nAma sama aura unase asamAna kA nAma viSama abhISTa rahA hai| isa prakAra paramANupudgaloM ke bandha ke viSaya meM tattvArthasUtra aura Sa0 kha0 meM kucha matabheda rahA hai / dhavalAkAra ne tattvArthasUtra ke sAtha usakA samanvaya karane kA kucha prayatna kiyA hai, aisA pratIta hotA hai / 22. tattvArthasUtra se kramaprApta Asrava tattva kI prarUpaNA karate hue usa prasaMga meM pRthakpRthak jJAnAvaraNAdi karmoM ke AsravoM-bandhaka ke kAraNoM kA vicAra kiyA gayA hai|' SaTkhaNDAgama meM cauthe vedanAkhaNDa ke antargata dUsare vedanA anuyogadvAra meM nirdiSTa 16 adhikAroM meM 8vA 'vedanApratyayavidhAna' hai| usameM pRthak-pRthak jJAnAvaraNAdi vedanAoM ke pratyayoM (kAraNoM) kI prarUpaNA kI gaI hai| ___ donoM granthagata usa prarUpaNA meM vizeSatA yaha rahI hai ki tattvArthasUtra meM jahA~ una jJAnAvaraNAdi ke kAraNoM kI prarUpaNA nayavivakSA ke binA sAmAnya se kI gaI hai vahA~ SaTkhaNDAgama meM unakI vaha prarUpaNA nayavivakSA ke anusAra kI gaI hai yathA tattvArthasUtra meM jJAnAvaraNa aura darzanAvaraNa ina do karmoM ke Asrava jJAna aura darzana se sambaddha isa prakAra nirdiSTa haiM- pradoSa, nihnava, mAtsarya, antarAya, AsAdana aura upadhAta / ' udhara SaTkhaNDAgama meM naigama, vyavahAra aura saMgraha ina tIna nayoM kI apekSA jJAnAvaraNAdi AThoM karmavedanAoM ke ye pratyaya nirdiSTa kie gae haiM prANAtipAta Adi pA~ca pApa, rAtri-bhojana, krodha Adi cAra kaSAya, rAga, dveSa, moha, prema, nidAna, abhyAkhyAna, kalaha, paizUnya, rati, arati, upAdhi, nikRti, mAna (prastha Adi mApa ke upakaraNa), mAya (meya), moSa (styeya), mithyAjJAna, mithyAdarzana aura prayoga / ' RjusUtranaya kI apekSA prakRti-pradezAgra kA kAraNa yoga aura sthiti-anubhAga kA raNa kaSAya kahA gayA hai| zabdanaya kI apekSA unheM avaktavya kahA gayA hai, kyoMki usa naya kI dRSTi meM padoM ke madhya meM samAsa sambhava nahIM hai| pakhaNDAgama meM nirdiSTa ye kAraNa vyApaka to bahuta haiM, para tattvArthasUtra meM nirdiSTa saMkSipta kAraNoM ke dvArA jisa prakAra pRthak-pRthak una jJAnAvaraNAdi ke bandha kA saralatA se bodha ho jAtA hai usa prakAra SaTkhaNDAgama meM nirdiSTa una pracura kAraNoM se bhI vaha bodha saralatA se nahIM ho paataa| isake atirikta jina kAraNoM kA antarbhAva vahIM para nirdiSTa anya kAraNoM meM sambhava hai unakA ullekha bhI pRthak se kiyA gayA hai| jaise-rAga, dveSa, moha, prema, rati, arati, nikRti-ye cAra kaSAyoM evaM mithyAdarzana se bhinna nahIM hai-unake antarbhUta hote haiM / 'moSa' 1. ta0 sUtra 6,10-27 2. vahI, 6-10 (tattvArthasAra meM jJAnAvaraNa aura darzanAvaraNa ina donoM ke kAraNoM kA pRthak___ pRthak ullekha kiyA gayA hai-ta0 sUtra 4,13-16) 3. sUtra 4,2,8,1-11 (pu0 12, pR0 275-87) 4. vahI, 12-14 5. vahI, 15-16 bArabar3Agama kI anya granthoM se tulanA / 177 Page #232 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yaha adattAdAna (styeya) meM garbhita hotA hai / sUtrokta ina pratyayoM kI bhinnatA ko prakaTa karane ke lie dhavalAkAra ne aise pratyayoM ke svarUpa kA ullekha pRthak-pRthak kiyA hai / yathA sAmAnya se mithyAtva, avirati (asaMyama ), kaSAya aura yoga ye cAra bandha ke kAraNa mAne gaye haiM / ' tadanusAra dhavalAkAra ne Sa0 kha0 meM nirdiSTa una saba kAraNoM kA antarbhAva inhIM cAra meM prakaTa kiyA hai / prANAtipAta Adi pA~ca pApoM aura rAtribhojana ko unhoMne asaMyama pratyaya kahA hai / Age unhoMne krodha mAna ko Adi lekara moSa paryanta saba kAraNoM ko kaSAya pratyaya, mithyAjJAna aura mithyAdarzana ko mithyAtva pratyaya aura prayoga ko yoga pratyaya nirdiSTa kiyA hai / " yahA~ dhavalA meM yaha zaMkA kI gaI hai ki 'pramAda' pratyaya kA ullekha yahA~ kyoM nahIM kiyaa| isake uttara 'kahA gayA hai ki ina pratyayoM se bahirbhUta pramAda pratyaya nahIM pAyA jAtA / 23. tattvArthasUtra meM isI prasaMga meM tIrthaMkara prakRti ke bandhaka solaha kAraNoM kA ullekha vizeSa rUpa se kiyA gayA hai| * 0 kha0 ke tIsare khaNDa bandhasvAmitva vicaya meM bandhaka - abandhaka jIvoM kI prarUpaNA karate hue usa prasaMga meM tIrthaMkara prakRti ke bandha ke una solaha karaNoM kA nirdeza kiyA gayA hai / " donoM granthoM meM jo una darzanavizuddhi Adi solaha kAraNoM kA nirdeza kiyA gayA hai vaha prAyaH zabdaza: samAna hai / yadi kahIM kucha thor3A zabdabheda bhI dikhatA hai to bhI abhiprAya meM samAnatA hai / Sa0 kha0 meM nirdiSTa una solaha kAraNoM ke antargata kSaNa-lavapratibodhanatA aura abhIkSNaabhIkSNajJAnopayogayuktatA ina do kAraNoM meM ApAtataH samAnatA dikhatI hai| para unameM vizeSatA hai, jise dhavalAkAra ne isa prakAra spaSTa kiyA hai samyagdarzana, jJAna, vrata aura zIla ina guNoM ko ujjvala karanA, kalaMka ko dhonA athavA dagdha karanA isakA nAma pratibodhanatA hai / isameM pratisamaya ( nirantara ) udyata rahanA, isakA nAma zraNa- lava tibodhanatA hai / abhIkSNa-abhIkSNa jJAnopayogayuktattA meM jJAnopayoga se bhAvazruta aura dravyazruta abhipreta hai, usameM bAra-bAra ( nirantara ) udya ukta rahanA, yaha abhIkSNa-abhIkSNajJAnopayogayuktatA kA lakSaNa hai / 1. dhavalA pu0 8, pR0 16-28 2. evamasaMjamapaccao parUvido / saMpahi kasAyapaccayaparUvaNaTTamuttarasutta bhaNadi / dhavalA pu0 12, pR0 283, krodha-mANa - mAyA-lobha-rAga-dosa- moha-pemma NidANa-abbhakkhANakalaha - pesuNNa-radi-aradi-uvahiNiyadi mANa- mAya-mosehi kasAyapaccao paruvido / micchaNANa-micchadaMsaNehi micchattapaccao NiddiTTho / paogeNa jogapaccatro paruvido | - ( pu0 12, pR0 286 ) ullekha kiyA gayA hai-- .... 3. ta0sU0 meM una cAra kAraNoM ke sAtha pramAda kA bhI pRthak se mithyAdarzanAviratipramAda - kaSAya- yogA bandhahetavaH / -- (ta0 sU0 8- 1 ) 4. ta0sU0 6-24 5. Sa0 kha0 sUtra 3, 36-41 (pu0 8) 178 / ghaTakhacadAgama-pari Page #233 -------------------------------------------------------------------------- ________________ donoM granthoM meM nirdiSTa ve kAraNa saMkhyA meM solaha hI haiN| ta0 sU0 meM yadi unameM kSaNalavapratibodhanatA kA ullekha nahIM kiyA gayA hai to Sa0 kha0 meM prAcAryabhakti kA ullekha nahIM hai / tattvArthasUtra meM anirdiSTa usa kSaNa-lavapratibodhanatA kA antarbhAva abhIkSNa-abhIkSNa jJAnopayogayuktA meM sambhava hai| isI prakAra Sa0 kha0 meM anirdiSTa AcAryabhakti kA antarbhAva bahuzrutabhakti meM sambhava hai| tIrthakara prakRti ke bandhaka ve solaha kAraNa pRthak-pRthak usa tIrthaMkara prakRti ke bandhaka haiM yA samasta rUpa meM, ise spaSTa karate hue sarvArthasiddhi meM kahA gayA hai ki samIcInatayA bhAvyamAna ve solaha kAraNa vyasta aura samasta bhI tIrthaMkara nAma karma ke prAsrava ke kAraNa haiN|' pa0 kha0 meM prasaMgaprApta sUtra kI vyAkhyA karate hue dhavalAkAra ne una solaha kAraNoM meM se pRthaka-pRthaka pratyeka meM zeSa pandraha kAraNoM kA antarbhAva siddha kiyA hai / isa prakAra se unhoMne zeSa pandraha kAraNoM se garbhita pratyeka ko pRthak-pRthak usa tIrthaMkara prakRti kA bandhaka sUcita kiyA hai / anta meM 'athavA' kahakara unhoMne vikalpa ke rUpa meM yaha bhI kahA hai ki samyagdarzana ke hone para zeSa kAraNoM meM se eka-do Adi kAraNoM ke saMyoga se usa tIrthaMkara prakRti kA bandha hotA hai, yaha kahanA caahie| isa prakAra tIrthaMkara prakRti ke bandhaka una kAraNoM ke viSaya meM prAyaH donoM granthoM kA abhiprAya samAna rahA hai| 24. tattvArthasUtra meM Age avasaraprApta bandha tattva kA vicAra karate hue sarvaprathama vahA~ bandha ke ina pA~ca kAraNoM kA nirdeza kiyA gayA hai--mithyAdarzana, avirati, pramAda, kaSAya aura yoga / pazcAt bandha ke svarUpa kA nirdeza karate hue usake ina cAra bhedoM kA ullekha kiyA gayA hai-prakRti, sthiti, anubhAga aura pradeza bandha / Age unameM prakRtibandha ko jJAnAvaraNAdi ke bheda se ATha prakAra batalAte hue unameM pratyeka ke bhedoM kI saMkhyA kA nirdeza yathA krama se isa prakAra kiyA hai-pA~ca, nau, do, aTThAIsa, cAra, byAlIsa, do aura pA~ca / anantara nirdiSTa saMkhyA ke anusAra yathAkrama se jJAnAvaraNAdi ke una bhedoM kA nAmanirdeza bhI hai| 10 kha0 meM jIvasthAna se sambaddha nau cUlikAoM meM jo prathama prakRtisamutkIrtana cUlikA hai usameM sarvaprathama pRthak-pRthak jJAnAvaraNa Adi una ATha mUla prakRtiyoM ke aura tatpazcAt yathAkrama se unakI uttaraprakRtiyoM ke nAmoM kA nirdeza kiyA gayA hai| Age vahA~ pA~caveM vargaNA khaNDa ke antargata 'prakRti' anuyogadvAra meM bhI lagabhaga usI prakAra se una mUla aura uttara prakRtiyoM kA nAmanirdezapUrvaka ullekha punaH kiyA gayA hai / yahA~ vizeSatA kevala yaha rahI hai ki prAbhinibodhika jJAnAvaraNIya Adi ke uttarottara bhedoM kA bhI ullekha huA hai| isake atirikta prasaMga pAkara vahA~ avadhijJAna aura manaHpayaryajJAna ke bhedoM va unake viSaya ko bhI spaSTa kiyA gayA hai / 1. bArahaMgadhArayA bahusudA NAma |-dhvlaa pu0 8, pR0 86 2. sa0 si. 6-24 3. dhavalA pu0 8, pR076-61 4. ta0 sUtra 8, 1-13 5. SaTkhaNDAgama pu0 6, sUtra 1, 6-1, 3-28 va 45-46 6. sUtra 5,5, 16-154 (pu0 13) SaTakhaNDAgama kI anya granthoM se tulanA | 176 Page #234 -------------------------------------------------------------------------- ________________ donoM granthagata una karmaprakRtiyoM ke bhedoM meM prAyaH zabdazaH nAnatA hai / nAmakamaM ke bhedo kA nirdeza karate hue tattvArthasUtra meM jahA~ gati-jAti Adi piNDaprakRtiyoM ke sAtha hI apiNDa prakRtiyoM aura unakI pratipakSa prakRtiyoM kA bhI nirdeza kara diyA gayA hai vahA~ SaTkhaNDAgama meM byAlIsa piNDaprakRtiyoM kA nirdeza karake Age yathAkrama se pRthak-pRthak sUtroM dvArA gatijAti Adi piNDapra kRtiyoM ke uttarabhedoM ko bhI prakaTa kara diyA gayA hai / ' 25. tattvArthasUtra meM Age yahIM para sthitibandha ke prasaMga meM jJAnAvaraNAdi kI utkRSTa aura jaghanya sthiti ko prakaTa kiyA gayA hai / " 'mUla prakRtiyoM SaTkhaNDAgama meM pUrvokta nau cUlikAoM meM chaThI utkRSTa sthiti aura sAtavIM jaghanyasthiti cUlikA hai| unameM yathAkrama se mUla aura uttara sabhI karma prakRtiyoM kI utkRSTa aura jaghanya sthitiyoM kI prarUpaNA kI gaI hai / tattvArtha sUtra kI apekSA SaTkhaNDAgama meM itanI vizeSatA rahI hai ki vahA~ uttara - prakRtiyoM kI bhI utkRSTa va jaghanya sthiti kI prarUpaNA kI gaI hai| sAtha hI apanI apanI sthiti ke anusAra yathAsambhava unake AbAdhA kAla aura niSekaracanA - krama ko bhI prakaTa kiyA gayA hai / 3 26. tattvArthasUtra meM kramaprApta saMvara aura nirjarA ina do tattvoM kA vyAkhyAna karate hue tapa ke Azraya se honevAlI karmanirjarA ke prasaMga meM jina samyagdRSTi va zrAvaka Adi ke uttarotara krama se asaMkhyAta guNI nirjarA hotI hai unakA ullekha kiyA gayA hai| * Sa0 kha0 meM vedanA khaNDa ke antargata dUsare vedanA - anuyogadvAra meM jo 16 anuyogadvAra haiM unameM sAtavA~ vedanAbhAvavidhAna hai / usakI prathama cUlikA ke prArambha meM do gAthAsUtroM dvArA uttarottara asaMkhyAtaguNita krama se honevAlI usa nirjarA kI prarUpaNA kI gaI hai| donoM granthoM meM prarUpita nirjarA kA vaha krama samAna rahA hai tathA usake AzrayabhUta samyagdRSTi va zrAvaka Adi bhI samAna rUpa meM ve hI haiM / vizeSa itanA hai ki usa nirjarA ke antima sthAnabhUta 'jina' kA ullekha yadyapi tattvArthasUtra meM aura Sa0 kha0 ke gAthAsUtra meM sAmAnya se hI kiyA hai, phira bhI Sa0 kha0 meM Age jo una do gAthAsUtroM kA gadyAtmaka sUtroM meM spaSTIkaraNa hai usameM 'jina' ke adhaHpravRttakevalI saMyata aura yoganirodhakevalI saMyata ye do bheda kiye haiM / isa prakAra vahA~ guNa zreNinirjarA ke gyAraha sthAna ho gaye haiM / " 1. ta0 sUtra 8-11 va SaTkhaNDAgama sUtra 1, 6 1, 28 44 ( pu0 6) tathA 5, 5, 116-50 ( pu0 13) / 2. tattvArthasUtra 8, 14-30 3. chaThI cUlikA pR0 145-76, sAtavIM pR0 180-202 (pu0 6) / 4. tattvArthasUtra - 45 5. pu0 12, pR0 78 6. pu0 12, sUtra 4, 2, 7, 184 87 7. ye donoM gAthAsUtra zivazarmasUri viracita karmaprakRti meM bhI upalabdha hote haiM (udaya 8- 9 ) / vahA~ jiNe yaNiyamA bhave asaMkhejjA' ke sthAna meM 'jiNe ya duvihe asaMkhaguNaseDhI' pAThabheda hai / TIkAkara malayagiri sUri ne 'jiNe ya duvihe' se sayogI aura ayoga jino ko grahaNa kiyA hai / 180 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #235 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUtra va usakI vyAkhyAsvarUpa sarvArthasiddhi aura tattvArthavArtika meM bhI ina do bhedoM kA ullekha nahIM hai| / dUsarI vizeSatA yaha bhI hai ki SaTkhaNDAgama ke una do gAthAsUtroM meM dUsare gAthAsUtra ke uttarArdha meM usa nirjarA ke uttarottara asaMkhyAtagaNita kAla kA bhI viparIta krama se nirdeza kiyA gayA hai / tattvArthasUtra meM yaha nahIM hai| upasaMhAra jaisA ki Upara ke vivecana se spaSTa ho cukA hai, SaTkhaNDAgama aura tattvArthasUtra donoM mahattvapUrNa sUtragrantha haiM tathA unameM prarUpita aneka viSayoM meM paraspara samAnatA bhI dekhI jAtI hai| phira bhI donoM kI racanApaddhati bhinna hai va unakI apanI-apanI kucha vizeSatAe~ bhI haiM / yathA-- (1) SaTakhaNDAgama jahA~ gadyAtmaka prAkRta satroM meM racA gayA hai vahAM tattvArthasatra saMskRta gadya-sUtroM meM racA gayA hai va sambhavataH jaina sampradAya meM vaha saMskRta meM racI gaI Adya kRti hai| (2) SaTkhaNDAgama Agama paddhati ke anusAra prAyaH praznottarazailI meM racA gayA hai, isalie usameM punarAvRtti bhI bahuta huI hai| kintu tattvArthasUtra meM usa praznottara zailI ko nahIM apanAyA gayA, vahAM vivakSita viSaya kI prarUpaNA atyanta saMkSepa meM kI gaI hai, isase grantha pramANa meM vaha alpa hai, phira bhI Avazyaka tattvoM kA vivecana usameM savAMgapUrNa huA hai| (3) SaTkhaNDAgama meM pAribhASika zabdoM kA lakSaNanirdezapUrvaka spaSTIkaraNa nahIM kiyA gyaa| kintu tattvArthasUtra ke saMkSipta hone para bhI usameM kahIM-kahIM pAribhASika zabdoM kA lakSaNa nirdezapUrvaka AvazyakatAnusAra spaSTIkaraNa bhI kiyA gayA hai| (4) SaTkhaNDAgama kI racanA zrutaviccheda ke bhaya se huI hai, isIlie usameM saiddhAntika viSayoM kI prarUpaNA kI gaI hai| kintu tattvArthasUtra kI racanA mokSa ko lakSya meM rakhakara kI gaI hai, ata: usameM unhIM tattvoM kA vivecana hai jo mokSa kI prApti meM prayojanIbhUta rahe haiN| tattvArthasUtra ke tIsare aura cauthe adhyAya meM jo bhaugolika vivecana kiyA gayA hai vaha bhI prayojanIbhUta va Avazyaka rahA hai| kAraNa yaha ki kauna jIva mukti ko prApta kara sakate haiM aura kauna jIva use nahIM prApta kara sakate haiM tathA kahA~ se usakI prApti sambhava hai aura kahA~ se vaha sambhava nahIM hai; ityAdi kA parijJAna karA denA bhI lakSya kI pUrti ke lie Avazyaka rahA hai / saMsthAnavicaya dharmadhyAna meM isI sabakA cintana kiyA jAtA hai| (5) tattvArthasUtra meM cacita aisA bhI bahuta kucha viSaya hai, jisakI prarUpaNA SaTkhaNDAgama meM upalabdha nahIM hotii| jaise-tIsare-cauthe adhyAya kA bhaugolika varNana, pA~caveM adhyAya meM prarUpita ajIva tattva, sAtaveM adhyAya meM varNita vrata va unake aticAra Adi, nauveM adhyAya meM prarUpita gupti-samiti Adi tathA dasaveM adhyAya meM prarUpita mokSa va usakI vishesstaa| isa sthiti ke hote hue bhI sambhAvanA to yahI kI jAtI hai ki tattvArthasUtra ke kartA A0 umAsvAti ke samakSa prastuta SaTkhaNDAgama rahA hai va unhoMne usakA upayoga apano paddhati se tattvArthasUtra kI racanA meM bhI kiyA hai, para nizcita nahIM kahA jA sakatA / hA~, tattvArthasUtra ke vyAkhyAtA A0 pUjyapAda aura bhaTTAkalaMka deva ke samakSa vaha SaTkhaNDAgama rahA hai va unhoMne SaTkhaNDAgama kI anya prantha se tulanA / 181 Page #236 -------------------------------------------------------------------------- ________________ usakA bharapUra upayoga bhI kiyA hai, yaha nizcita kahA jA sakalA hai / yaha Age sarvArthasiddhi aura tattvArthavArtika ke sAtha talanAtmaka vicAra ke prasaMga se spaSTa ho jaaegaa| tattvArthasUtra meM prarUpita jina anya viSayoM kA Upara nirdeza kiyA gayA hai unakI prarUpaNA ke AdhAra kadAcit ye grantha ho sakate haiM (1) tattvArthasUtra ke tIsare-cauthe adhyAya meM jo loka ke vibhAgoM kI prarUpaNA kI gaI hai usakA AdhAra A0 sarvanandI viracita lokavibhAga yA usI prakAra kA anya koI prAcIna bhaugolika grantha ho sakatA hai| tiloyapaNNattI meM aise kitane hI prAcIna granthoM kA ullekha hai, jo vartamAna meM upalabdha nahIM haiN|' (2) dravyaviSayaka prarUpaNA kA AdhAra kadAcit A0 kundakunda viracita paMcAstikAya sambhava hai| (4) vrataniyamAdi kI prarUpaNA kA AdhAra mUlAcAra kA paMcAcArAdhikAra' tathA yoni, Ayu, lezyA va bandha Adi kucha anya viSayoM kI prarUpaNA kA AdhAra isI mUlAcAra kA paryApti adhikAra bhI sambhava hai| tulanAtmaka dRSTi se kramazaH tattvArthasUtra aura mUlAcAra meM prarUpita ina bandha va bandhakAraNa Adi ko dekhA jA sakatA hai mithyAdarzanAvirati pramAda-kaSAya-yogA bandhahetavaH / sakaSAyatvAjjIvaH karmaNo yogyAn pudgalAnAdatte sa bndhH| prkRti-sthitynubhv-prdeshaastdvidhyH| Adho jJAna-darzanAvaraNa-vedanIyamohanIyAyurnAma-gotrAntarAyAH / paJca-nava-dvayaSTAviMzati-caturdvicatvAriMzad-dvi-paJcabhedA yathAkramam / -tattvArthasUtra 8,1-5 __ karmabandhaviSayaka yaha prarUpaNA mUlAcAra kI ina gAthAoM meM usI rUpa meM va usI krama se isa prakAra upalabdha hotI hai micchAdasaNa-aviradi-kasAya-jogA havaMti baMdhassa / AUsajjhavasANaM hedavvo te du NAyavvA / / jIvo kasAyajutto jogAdo kammaNo du je joggaa| geNhai pogga ladavve baMdho so hodi NAyavvo / / payaDi-Tridi-aNabhAgappadesabaMdho ya cad viho hoi| daviho ya paDibaMdho malo taha uttaro ceva // 1. ti0 pa0 2, pariziSTa, pR0 665 para 'grnthnaamollekh'| 2. yahA~ 'caraNAcAra' ke prasaMga meM vrata-samiti-gupti Adi kI prarUpaNA kI gaI hai / yahIM para Age pA~ca vratoM kI jina 5-5 bhAvanAoM kA nirUpaNa kiyA gayA hai (5,140-44) unakA usI prakAra se nirUpaNa tattvArthasUtra (7, 3-8) meM bhI kiyA gayA hai / A0 kundakunda ne cAritra prAbhUta meM saMyamacaraNa ke do bheda nidiSTa kiye haiM-sAgAra saMyamacaraNa aura nirAgAra saMyamacaraNa / sAgAra saMyamacaraNa meM unhoMne gyAraha pratimAoM ke sAtha zrAvaka ke bAraha vratoM kA nirdeza kiyA hai (cA0 prA0 21-27) / tattvArthasUtra meM jo zrAvakAcAra kA vivecana hai vaha yadyapi caritraprAmRta se kucha bhinna hai, phira bhI A0 umAsvAti ke samakSa vaha raha sakatA hai| 182/ SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #237 -------------------------------------------------------------------------- ________________ NANassa saNassa ya AvaraNaM vedaNIya mohaNiyaM / Auga-NAmA-godaM tahaMtarAyaM ca muulaao|| paMca Nava doNi aTThAvIsaM caduro taheva bAdAlaM / doNi ya paca ya bhaNiyA pabaDIo uttarA ceva / / -mUlA0 12, 182-86 Age yathAkrama se tattvArthasUtra aura mUlAcAra meM uparyukta jJAnAvaraNAdi mUlaprakRtiyoM ke uttarabheda bhI draSTavya haiN|-tttvaarthsuutr 8, 7-13 va mUlAcAra 12, 187-67 isa prakAra ina donoM granthoM meM kramabaddha zabdArthaviSayaka samAnatA ko dekhate hue aisA pratIta hotA hai ki mUlAcAra ke isa bandhaprasaMga ko sAmane rakhakara tattvArthasUtra meM bandhaviSayaka prarUpaNA kI gaI hai| donoM granthoM meM kevalajJAna kA utpattiviSayaka yaha prasaMga bhI dekhiemohakSayAj jJAna-darzanAvaraNAnta rAyakSayAcca kevalam / -tattvArthasUtra 10-1 mohassAvaraNANaM khayeNa aha antarAyassa ya eva / uvavajjai kevalayaM payAsayaM savvabhAvANaM // --mUlA0 12-275 4. SaTkhaNDAgama aura karmaprakRti zivazarmasUri viracita karmaprakRti eka mahattvapUrNa karmagrantha hai| zivazarma sUri kA samaya vikrama kI 5vIM zatAbdI mAnA jAtA hai / yaha prAkRta gAthAoM meM racA gayA hai / samasta gAthA saMkhyA usakI 475 hai / isameM bandhana, saMkramaNa, udvartanA, apavartanA, udIraNA, upazAmanA, nidhatti aura nikAcanA ina ATha karaNoM kI prarUpaNA kI gaI hai| anta meM udaya aura sattva kI bhI prarUpaNA kI gaI hai| isameM prarUpita aneka viSaya aise haiM jo zabda aura artha kI apekSA prastuta SaTkhaNDAgama se samAnatA rakhate haiM / yathA 1. SaTkhaNDAgama ke prathama khaNDa jIvasthAna se sambaddha nau cUlikAoM meM se chaThI cUlikA meM utkRSTa sthiti aura sAtavIM cUlikA meM jaghanya karmasthiti kI prarUpaNA kI gaI hai| udhara karmaprakRti meM prathama bandhanakaraNa ke antargata sthitibandha ke prasaMga meM saMkSepa se usa utkRSTa aura jaghanya karmasthiti kI prarUpaNA kI gaI hai / donoM granthoM meM yaha karmasthiti kI prarUpaNA samAna hai| vizeSatA yaha hai ki Sa0kha0 meM jahA~ usakI prarUpaNA prakriyAbaddha va vistAra se kI gaI hai vahA~ ka0 pra0 meM vaha saMkSepa meM kI gaI hai| jaise 10 kha0 meM pA~ca jJAnAvaraNa, nau darzanAvaraNa, asAtAvedanIya aura pA~ca antarAya ina bIsa prakRtiyoM kI utkRSTa sthiti ko tIsa koDAkor3I sAgaropama pramANa batalAte hue unakA AbAdhAkAla tIna hajAra varSa pramANa kahA gayA hai| isa AbAdhAkAla se hIna karmasthiti pramANa unakA karmaniSeka nirdiSTa kiyA gayA hai| ka0 pra0 meM ina bIsa prakRtiyoM kI karma sthiti kI prarUpaNA ........."vigdhAvaraNesu 1. jaina sAhitya kA bRhad itihAsa, bhAga 4, pR0 11. 2. sUtra 1, 6-6, 4-6 (pu0 6) / SaTkhaNDAgama kI anya prathoM se tulanA / 183 Page #238 -------------------------------------------------------------------------- ________________ koDikoDIo | udahI tIsamasAte / / ' isa gAthAMza meM kara dI gaI hai|' yahA~ isa gAthA meM yadyapi unake AbAdhAkAla aura karmaniSeka kA nirdeza nahIM kiyA gayA hai, para usakI vyAkhyA meM TIkAkAra malayagiri sUri ne yaha spaSTa kara diyA hai ki jina karmoM kI jitane kor3Akor3I sAgaropama pramANa sthiti hotI hai utane sau varSa unakA abAdhAkAla' hotA hai / tadanusAra ukta bIsa karmaprakRtiyoM kI sthiti cUMki tIsa kor3Akor3I sAgaropama pramANa hai, isalie unakA utkRSTa abAdhAkAla uparyukta niyama ke anusAra tIsa sau ( 3000) varSa pramANa hI sambhava hai / isa abAdhAkAla se hIna unakA karmadalika niSeka hotA hai / 3 ukta prabAdhAkAla ke niyama kA nirdeza Age svayaM mUla granthakAra ne isa prakAra kara diyA hai vAsasahassamabAhA koDAkoDIdasagassa sesANaM / aNuvAo aNuvaTTagAusu chammA sigukkoso | -bandhana ka0 75 abhiprAya yaha hai ki jina karmoM kI utkRSTa sthiti dasa kor3Akor3I sAgaropama hai unakA abAdhAkAla eka hajAra varSa hotA hai / zeSa karmoM kI utkRSTa sthiti kA vaha abAdhAkAla isI anupAta se trairAzika prakriyA ke Azraya se - jAnanA cAhie / anapavartya AyuvAloM - devanArakiyoM aura asaMkhyAta varSAyuSka manuSya-tiryacoM meM parabhava sambandhI Ayu kA utkRSTa abAdhAkAla chaha mAsa hotA hai / isI prakAra se donoM granthoM meM zeSa karmoM kI bhI utkRSTa aura jaghanya sthiti kI prarUpaNA Age-pIche samAna rUpa meM kI gaI hai / 2. Sa0 kha0 meM cauthe vedanA khaNDa ke antargata 16 anuyogadvAroM meM chaThA 'vedanAkAlavidhAna' anuyogadvAra hai / usakI prathama cUlikA meM mUlaprakRtibandha ke prasaMga meM ina cAra anuyogadvAroM kA nirdeza kiyA gayA hai-- sthitibandha sthAnaprarUpaNA, niSekaprarUpaNA, AbAdhAkANDakaprarUpaNA aura alpabahutva / inameM sthitibandha sthAnoM kI prarUpaNA isa prakAra hai "dvidibaMdhaTTANaparUvaNadAha savvatthovA suhubheiMdiyaprapajjattayassa dvidibaMdhadvANANi / bAdareiMdi apajjattassa dvidibaMdhaTTANANi saMkhejjaguNANi / " ityAdi sUtra 4, 2, 6, 36-50 ( 011, pR0 140-47) / isa prakAra yahA~ caudaha jIvasamAsoM meM sthitibandhasthAnoM ke alpabahutva kI prarUpaNA kI gaI hai / karmaprakRti meM inhIM sthitibandhasthAnoM kI prarUpaNA saMkSepa se ina do gAthAoM meM kara dI gaI hai fosbaMdhaTThaNAI suma adhajjattagassa thovAi' / bAyara - sumeyara-bi-ti-caradiya-amaNa-saNNInaM // saMkhejjaguNANi kamA asamattiyera bidiyAimmi | navaramasaMkhejjaguNAi 2. ka0 pra0 bandhana, ka0 70, pR0 110 3. zve0 granthoM meM AbAdhA ke sthAna meM 'AbAdhA' zabda prayukta huA hai / 4. ka0pra0, malayavRtti bandhana ka0 gA0 70, pR0111 184 / SaTkhaNDAgama-parizIlana 11 --bandhana ka0 68-66 Page #239 -------------------------------------------------------------------------- ________________ isa prakAra donoM granthoM meM ina sthitibandhasthAna kI prarUpaNA sarvathA samAna rahI hai| ka0 pra0 ke TIkAkAra malayagiri sUri ne ina gAthAoM meM saMkSepa se nirdiSTa una sthAnoM kA paSTIkaraNa prAyaH unhIM zabdoM meM kara diyA hai jina zabdoM dvArA 10 kha0 meM unakI prarUpaNA vistAra se kI gaI hai| Sa0 kha0 meM Age yahIM para jina saMkleza-vizuddhisthAnoM kI prarUpaNA caudaha (51-64) sUtroM meM kI gaI hai unakI sUcanA ka0 pra0 meM 'saMklesAI (ya) savvattha' (pUrva gA0 66 kA ca0 caraNa) 'emeva visohIo (gA0 kA pra0 caraNa) ina gAthAnoM meM kara dI gaI hai| unakA spaSTIkaraNa TIkAkAra malayagiri sUri ne Sa0kha0 ke hI samAna kiyA hai| 3. 10 kha0 meM jIvasthAna khaNDa ke antargata nau cUlikAoM meM AThavIM 'samyaktvotpatti' cUlikA hai / usameM prathama samyaktva, kSAyika samyaktva tathA darzanamoha aura cAritramoha ke upazama va kSaya kI prarUpaNA kI gaI hai| inameM prathama samyaktva ke abhimukha hue jIva kI yogyatA ko prakaTa karate hue yahA~ usakI ina vizeSatAoM ko dikhalAyA gayA hai sarvaprathama vahA~ yaha spaSTa kiyA gayA hai ki vaha jaba jJAnAvaraNIya Adi saba karmoM kI sthiti ko antaHkoDAkor3I pramANa bA~dhatA hai taba vaha prathama samyaktva ko prApta karatA hai / Age ise aura spaSTa karate hue kahA gayA hai ki use paMcendriya, saMjI, mithyAdRSTi, paryApta aura sarvavizuddha-adhaHkaraNa, apUrvakaraNa aura anivRttikaraNa ina tIna vizuddhiyoM se vizuddhahonA cAhie / ukta saba karmoM kI utkRSTa sthiti ko jaba vaha saMkhyAta sAgaropama se hIna antaHkor3Akor3I pramANa sthApita karatA hai taba prathama samyaktva ko utpanna karatA hai| usa prathama samyaktva ko utpanna karatA huA vaha antamuhUrta haTatA hai--antarakaraNa karatA hai| antarakaraNa karake vaha mithyAtva ke tIna khaNDa karatA hai-samyaktva, mithyAtva aura samyagmithyAtva / isa prakAra vaha darzanamoha ko upazamAtA hai| use upazamAtA huA vaha cAroM gatiyoM, paMcendriyoM, saMjJiyoM, garbhopakrAntikoM aura paryAptakoM meM upazamAtA hai| isake viparIta vaha ekendriya-vikalendriyoM Adi meM use nahIM upazamAtA hai| vaha use saMkhyAtavarSAyUSkoM meM aura asaMkhyAtavarSAyuSkoM meM bhI upazamAtA hai|' ___ darzanamohanIya kI upazAmanA kina kSetroM va kisake samakSa hotI hai, isake lie koI vizeSa niyama nahIM hai-vaha kisI bhI kSetra meM aura kisI ke bhI samakSa ho sakatI hai|' ka0 pra0 meM chaThA upazAmanAkaraNa hai| usakI utthAnikA meM vRttikAra malayagiri sUri ne usake pratipAdana meM ina ATha adhikAroM kI sUcanA kI hai-(1) samyaktvotpAdaprarUpaNA, (2) deza viratilAbhaprarUpaNA, (3) sarvaviratilAbhaprarUpaNA, (4) anantAnubandhivisaMyojanA, (5) darzanamohanIyakSapaNA, (6) darzanamohanIya upazAmanA, (7) cAritramohanIya upazAmanA aura (8) deshopshaamnaa| inameM prathamataH granthakAra ne samyaktvotpAda prarUpaNA ke prasaMga meM upazAmanA ke karaNakRtA aura akaraNakRtA ina do bhedoM kA nirdeza karate hue 'anudIrNA' apara nAmavAlI dUsarI akaraNa 1. Sa0kha0 sUtra 1, 6-8, 3-6 (pu. 6) / 2. 10kha0 sUtra 1,6-1,10 (isakI dhavalA TIkA bhI draSTavya hai) 3. ka0 pra0 malaya0 vRtti, pR0 254/2 SaTkhaNDAgama kI anya pranyoM se tulanA / 185 Page #240 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kRtA upazAmanA ke anuyogadharoM ko--tadviSayaka vyAkhyAkuzaloM ko-namaskAra kiyA hai|' ____ Age vahA~ karaNopazAmanA ke sarvopazAmanA aura dezopazAmanA ina do bhedoM kA nirdeza karate hue unameM sarvopazAmanA ke guNopazAmanA aura prazastopazAmanA tathA dezopazAmanA aguNopazAmanA aura aprazastopazAmanA ina do bhedoM kA nirdeza kiyA gayA hai / sAtha hI vahA~ yaha bhI spaSTa kara diyA gayA hai ki unameM sarvopazAmanA moha kI hI hotI hai| ___isI prasaMga meM Age karma prakRti meM yaha spaSTa kiyA gayA hai ki isa sarvopazAmanA kriyA ke yogya paMcendriya, saMjJI, labdhitraya--paMcendriyatva, saMjJitva va paryAptatA rUpa tIna labdhiyoM athavA upazamalandhi, upadezazravaNa labdhi aura karaNa traya kI hetu prakRSTa yogalabdhi rUpa tIna labdhiyoMse yukta, karaNa kAla ke pUrva vizuddhi ko prApta honevAlA, granthika jIvoM (abhavyoM) kI vizuddhi kA atikramaNa kara vartamAna; tathA mati va zrutarUpa sAkAra upayogoM meM se kisI eka upayoga meM, tIna yogoM meM se kisI eka yoga meM va vizuddha lezyA meM vartamAna jIva hotA hai / ina vizeSatAoM se yukta hotA huA jo sAta karmoM kI sthiti ko anta: koDAkor3I pramANa karake azubha karmoM ke catuHsthAnarUpa anubhAga ko dvisthAnarUpa aura zubha karmoM ke dvisthAnarUpa anubhAga ko catu:sthAnarUpa karatA hai, dhra va prakRtiyoM (47) ko bA~dhatA huA jo apane bhava ke yogya zubha prakRtiyoM ko bAMdhatA hai, Ayu karma ko nahIM bA~dhatA hai, yoga ke vaza jo jaghanya,madhyama athavA utkRSTa pradezAgra ko bA~dhatA hai; sthiti kAla ke pUrNa hone para jo navIna sthiti ko pUrva kI apekSA palyopama ke saMkhyAtaveM bhAga se hIna bAMdhatA hai tathA azubha prakRtiyoM ke anubhAga ko jo anantaguNI hAni ke sAtha aura zubha prakRtiyoM ke anubhAga ko ananta guNI vRddhi ke sAtha bAMdhatA hai; isa vidhi ke sAtha jo krama se antarmuhUrta kAlavAle yathApravRtta, apUrvakaraNa aura anivRttikaraNa ina tIna karaNoM ko karatA hai vaha krama se upazAntAddhA ko prApta karatA - isakA pUrvokta SaTakhaNDAgama se milAna karane para donoM meM paryApta samAnatA dikhatI hai| vizeSa spaSTIkaraNa donoM granthoM kI apanI-apanI TIkA meM kara diyA gayA hai| jaise (1) ka0 pra0 meM darzanamoha ke upazAmaka jIva ko anyatara sAkAra upayoga meM vartamAna kahA gayA hai| 1. karaNakayA akaraNA vi ya duvihA uvasAmaNastha biiyAe / akaraNa-aNuinnAe aNuogadhare paNivayAmi ||-upshaa0 1 isakI prarUpaNA kaSAyaprAbhata (cUNi) meM isa prakAra kI gaI hai--uvasAmaNA kadividhA tti ? uvasAmaNA duvihA karaNovasAmaNA akaraNovasAmaNA ca / jA sA akaraNovasAmaNA tisse duve NAmadheyANi --akaraNovasAmaNA tti vi aNudiNNovasAmaNA tti vi / esA kammapavAde / jA sA karaNovasAmaNA sA duvihA---desakaraNovasAmaNA tti vi savvakaraNovasAmaNA tti vi / desakaraNovasAmaNAe duve NAmANi-desakaraNovasAmaNA tti vi appasatthauvasAmaNA tti vi| esA kammapayaDIsu / jA savvakaraNovasAmaNA tisse vi duve NAmANi-savvakaraNovasAmaNA ti vi pasatthakaraNovasAmaNA tti vi / -ka0 pA0 cuNNisutta 266-306, pR0 707-8 3. ka0pra0 (upazA0 ka0) gA0 3.8, pR0 255 4. 10 kha0 sUtra 1, 6-8, 3-10 (pu0 6) / 186 / SaTlaNDAgama-parizIlana Page #241 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ise spaSTa karate hue dhavalA meM kahA gayA hai ki vaha mati va zrutarUpa sAkAra upayoga se yukta hotA hai / " (2) Age ka0 pra0 meM use vizuddha lezyA meM vartamAna kahA gayA hai / ise spaSTa karate hue dhavalA meM kahA gayA hai ki vaha chaha lezyAoM meM se kisI eka lezyA se yukta hotA huA azubha lezyA kI uttarottara hone vAlI hAni aura zubha lezyA kI uttarItara honevAlI vRddhi se yukta hotA hai / " (3) ka0 pra0 meM use azubha karmaprakRtiyoM ke catuHsthAnaka anubhAga ko dvisthAnaka aura zubha prakRtiyoM ke dvisthAnaka anubhAga ko catuHsthAnaka karanevAlA kahA gayA hai / isa viSaya meM dhavalA meM ullekha hai ki vaha pA~ca jJAnAvaraNIyAdi aprazasta prakRtiyoM ke anubhAga kI dvisthAnika aura sAtAvedanIyAdi prazasta prakRtiyoM ke catuHsthAnika anubhAga se sahita hotA hai / yahA~ una prakRtiyoM kA nAmanirdeza bhI kara diyA gayA hai / 3 (4) ka0 pra0 meM jo yaha kahA gayA hai ki dhruva prakRtiyoM ko bAMdhatA huA vaha prathama samyaktva ke abhimukha huA jIva apane-apane bhava ke yogya prakRtiyoM ko bA~dhatA hai use spaSTa karate hue TIkAkAra malayagiri sUri ne prathama samyaktva ko utpanna karanevAlA tiryaMca va manuSya prathama samyaktva ko utpanna karatA huA devagati ke yogya jina zubha prakRtiyoM ko bAMdhatA hai, usa samyaktva ko utpanna karane vAlA deva va nArakI manuSya gati ke yogya jina prakRtiyoM ko bA~dhatA hai, tathA usa samyaktva ko utpanna karanevAlA sAtavIM pRthivI kA nArakI jina karmaprakRtiyoM ko bA~dhatA hai una sabako pRthak-pRthak nAma nirdezapUrvaka spaSTa kara diyA hai / * Sa0 kha0 meM mUla granthakartA ne hI isa prasaMga ko spaSTa kara diyA hai / yathA jIvasthAna kI una nau cUlikAoM meM tIsarI 'prathama mahAdaNDaka' cUlikA hai / isameM prathama samyaktva ko utpanna karane vAlA saMjJI paMcendriya tiryaMca athavA manuSya jina karmapra kRtiyoM ko bA~dhatA hai unako nAmanirdezapUrvaka spaSTa kiyA gayA hai| cauthI 'dvitIya mahAdaNDaka' cUlikA meM nAmollekhapUrvaka una karmaprakRtiyoM ko spaSTa kiyA gayA hai jinheM sAtavIM pRthivI ke nArakI ko chor3akara anya koI nArakI yA deva bA~dhatA hai / pA~cavIM 'tRtIya mahAdaNDaka' cUlikA meM sAtavIM pRthivI kA nArakI jina karmaprakRtiyoM ko tA hai unheM nAmanirdeza ke sAtha spaSTa kiyA gayA hai / (5) jaisA ki pUrva meM kahA jA cukA hai, Sa0kha0 meM Age yaha kahA gayA hai ki prathama samyaktva ko utpanna karanevAlA anAdi mithyAdRSTi anta muhUrta haTatA hai -- vaha mithyAtva kA antarakaraNa karatA hai / 1. dhavalA pu0 6, pR0 207 2. 17 3. dhavalA pu0 6 pR0 208-6 4. ka0 pra0 malaya0 vRtti, pR0 256-1 5. sUtra 1,6-3, 1-2 (pu0 6, pR0 133-34) 6. sUtra 1,9-4,1-2 (506, pR0 140-41 ) 7. sUtra 1, 6-5, 1-2 ( pu0 6, pR0 142-43) SaTkhaNDAgama kI anya granthoM se tulanA / 187 Page #242 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ka0 pra0 meM bhI kahA gayA hai ki prathama samyaktva ko utpanna karane vAlA anivRttikaraNakAla meM saMkhyAtaveM bhAga ke zeSa raha jAne para antarakaraNa karatA hai|' isa antarakaraNa kA spaSTIkaraNa donoM granthoM kI TIkA meM prAyaH samAna rUpa meM hI kiyA gayA hai| (6) 10 kha0 meM Age yaha bhI kahA gayA hai ki isa prakAra antarakaraNa karake vaha mithyAtva ke tIna bhAga karatA hai--samyaktva, mithyAtva aura samyagmithyAtva / ka0pra0 meM bhI kahA gayA hai ki mithyAtva ke udaya ke kSINa ho jAne para vaha Atmahitakara usa aupazamika samyaktva ko prApta karatA hai, jise pUrva meM kabhI nahIM prApta kiyA thaa| taba vaha dvitIya sthiti ko anubhAga kI apekSA tIna prakAra karatA hai-dezaghAti samyaktva, sarvaghAti saMmizra (samyagmithyAtva) aura mithyAtva / isakA spaSTIkaraNa donoM granthoM kI TIkA meM vizeSarUpa se kiyA gayA hai| itanA vizeSa rahA hai ki dhavalA meM jahA~ usa mithyAtva ke tIna bhAga karane kI sUcanA samyaktva prApta ho jAne ke prathama samaya meM hI kI gaI hai vahA~ ka0 pra0 kI TokA meM usakI sUcanA samyaktvaprApti ke pUrva anantara samayameM, arthAt prathamasthiti ke antima samaya meM kI gaI hai| (7) ka0 pra0 meM Age kahA gayA hai ki samyaktva kA yaha prathama lAbha mithyAtva ke sarvopazama se hotA hai| isa samyaktva ke prApta ho jAne para usake kAla meM adhika se adhika chaha AvaliyoM ke zeSa raha jAne para koI jIva sAsAdana guNasthAna ko prApta hotA hai| 10 kha0 mUla meM yadyapi isakI sUcanA nahIM kI gaI hai, para dhavalAkAra ne usa prasaMga meM 'ettha uvaujjaMtIo gAhAo' aisI sUcanA karate hue kucha gAthAoM ko uddhRta kara prasaMgaprApta viSaya kI prarUpaNA kI hai| ye saba hI gAthAe~ kaSAyaprAbhUta meM usI krama se upalabdha hotI haiN| unameM eka gAthA kA pUrvArdha karmaprakRtigata gAthA ke samAna haiM / yathA"sammattapaDhamalaMbho savvovasameNa taha ya viytttthnn|" ~~-dhavalA pu0 6, pR0 241 "sammattapaDhamalaMbho samvovasamA tahA vigiTTho ya / " __-ka0 pra0 (upa0 ka0 23 pU0) karma prakRtigata Age kI anya tIna (24-26) gAthAe~ bhI una gAthAoM ke antargata haiM / 1. ka0 pra0 (upazA ka0) 16-17, pR0 259/2 2. dhavalA pu0 6, pR0 230-34 tathA ka0 pra0 malaya0 vRtti 16-17, pR0 260 3. sUtra 1,6-8,7 4. ka0 pra0 (upazA0 ka0) 18-16 5. dhavalA pu0 6, pR0 234-35 tathA ka0 pra0 malaya0 vRtti 16, pR0 261/2 6. ka0 pra0 (upa0 ka0) 23 7. dhavalA pu0 6, pR0 238-43, gA0 2-16 8. kasAyapAhuDasutta gA0 42-56 (gA0 46-50 meM kramavyatyaya huA hai / pR0 631-38 6. ka0 pra0 (upa0 ka0) 24-26 (dhavalA pu0 6, 242-43 tathA kasAyapAhuDasutta gA0 54-56, pR0 637-38 108 / SaTlaNDAgama-parizIlana . Page #243 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dhavalA meM uddhRta una gAthAoM meM eka anya gAthA isa prakAra hai uvasAmago ya savvo NivvAghAdo tahA NirAsANo / uvasaMte bhajiyavvo NirAsANo ceva khINamhi // - pu0 6, pR0 236 isa gAthA ke dvArA ka0 pra0 (23) ke samAna yahI abhiprAya prakaTa kiyA gayA hai ki mithyAtva kA upazama ho jAne para prathamopazama samyaktvavAlA jIva kadAcit sAsAdana guNasthAna ko prApta ho sakatA hai / kintu ukta mithyAtva kA kSaya ho jAne para jIva usa sAsAdana guNasthAna ko nahIM prApta hotA hai / AcArya yativRSabha viracita kaSAyaprAbhRta-cUrNi meM usakA spaSTIkaraNa isa prakAra kiyA gayA hai-- isa upazamakAla ke bhItara jIva asaMyama ko bhI prApta ho sakatA hai, saMyamAsaMyama ko bhI prApta ho sakatA hai, aura donoM ko bhI prApta ho sakatA hai / upazamasamyaktva ke kAla meM chaha AvaliyoM ke zeSa rahane para vaha kadAcit sAsAdana guNasthAna ko bhI prApta ho sakatA hai / kintu yadi usa sAsAdana guNasthAna ko prApta hokara vaha maratA hai to narakagati, tiyaMcagati athavA manuSyagati ko prApta nahIM hotA / usa avasthA meM vaha niyama se devagati ko hI prApta hotA hai / ' ka0 pra0 kI pUrva nirdiSTa gAthA ( 23 ) kI vyAkhyA meM bRhaccUrNi isa prasaMga ko uddhRta karate hue yaha abhiprAya prakaTa sthita koI upazamasamyagdRSTi dezavirati ko bhI prApta hotA hai prApta hotA hai / para mUla gAthA meM itanI mAtra sUcanA kI gaI chaha AvaliyoM ke zeSa raha jAne para koI jIva sAsAdana guNasthAna ko prApta ho sakatA hai / " 0kha0 kI dhavalA TIkA meM sAsAdana samyagdRSTiyoM ke palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra jaghanya antara ko ghaTita karate hue kahA gayA hai ki koI jIvaprathama samyaktva ko grahaNa karake usake sAtha antarmuhUrta rahA va sAsAdana guNasthAna ko prApta hotA huA mithyAtva ko prApta huA / isa prakAra antara karake sabase jaghanya palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAgamAtra udvelana kAla se samyaktva va samyagmithyAtva ke sthiti satya ko prathama samyaktva ke yogya sAgaropama pRthaktva mAtra sthApita karake tInoM karaNoM ko karatA huA phira se prathama samyaktva ko prApta huA / tatpazcAt upazamasamyaktva ke kAla meM chaha AvaliyoM ke zeSa raha jAne para sAsAdana ko prApta ho gayA / isa prakAra usake sAsAdana kA jaghanya antara palyopama kA asaMkhyAtavA~ bhAga prApta hotA hai / malayagiri sUri ne zatakakiyA hai ki antarakaraNa meM aura koI sarvavirati ko bhI ki upazamasamyaktvakAla meM isa para yaha zaMkA kI gaI hai ki upazama zreNi se utarakara va sAsAdana ko prApta hokara antarmuhUrta meM phira se upazama zreNipara ArUr3ha huA / pazcAt usase utaratA huA phira se sAsAdana ko prApta ho gayA, isa prakAra sAsAdana kA jaghanya antara antamuhUrta prApta hotA hai / usakI yahA~ prarUpaNA kyoM nahIM kI / kaSAyaprAbhRta meM kahA bhI gayA hai ki upazamazreNi se utaratA huA upazamasamyagdRSTi sAsAdana ko bhI prApta ho sakatA hai| isake samAdhAna meM vahA~ yaha kahA 1. ka0 sutta cUrNi 542-46, pR0 726-27 ( pATha kucha azuddha huA dikhatA hai, saMyamAsaMyama ke sthAna meM 'saMyama' pATha sambhava hai ) / 2. ka0 pra0 ( upa0 ka0 ) malaya0 vRtti, gA0 23, pR0 26212 (sambhava hai yaha uparyukta ka0 prA0 cUrNi ke hI AdhAra se spaSTIkaraNa kiyA gayA hai / ) SaTkhaNDAgama kI anya granthoM se tulanA / 186 Page #244 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gayA hai ki upazamazreNi se utaranevAlA eka hI upazamasamyagdRSTi do bAra sAsAdanaguNasthAna ko prApta nahIM hotA / ' isa viSaya meM do bhinna mata rahe haiN| jaisA ki pUrva meM spaSTa kiyA jA cukA hai, "kaSAyaprAbhRta- cUrNi ke kartA yativRSabhAcArya upazamasamyaktva ke kAla meM chaha AvaliyoM ke zeSa rahane para jIva kadAcit sAsAdana ko prApta ho sakatA hai, aisA mAnate haiM / para SaTkhaNDAgama ke kartA svayaM bhUtabali bhaTTAraka ke upadezAnusAra upazamazreNi se utaratA huA jIva sAsAdana guNasthAna ko nahIM prApta hotA hai / 3 8. Sa0kha0 meM jIvasthAna kI usI samyaktvotpatti cUlikA meM Age darzanamoha kI kSapaNA ke prasaMga meM kahA gayA hai ki usakI kSapaNA meM udyata jIva ar3hAI dvIpa samudroM meM avasthita pandraha karmabhUmiyoM meM, jahA~ jina kevalI tIrthaMkara hoM, usakI kSapaNA ko prArambha karatA hai / para niSThApaka usakA cAroM hI gatiyoM meM ho sakatA hai / ka0pra0 meM bhI yahI kahA gayA hai ki darzanamoha kI kSapaNA kA prasthApaka ATha varSa se adhika AyuvAlA jinakAlavartI - kevalI jina ke samaya meM rahane vAlA - manuSya hotA hai / antima kANDaka ke utkIrNa hone para kSapaka kRtakaraNakAlavartI hotA hai- -usa samaya use kRtakaraNa kahA jAtA hai / ise spaSTa karate hue malayagiri sUri ne kahA hai ki RSabha jina ke vicaraNakAla se lekara jambUsvAmI ke kevalajJAna utpanna hone ke anta taka jinakAla mAnA gayA hai / isa jinakAla meM rahane vAlA ATha varSa se adhika Ayu se yukta manuSya darzanamoha kI kSapaNA ko prArambha karatA hai / kRtakaraNakAla meM yadi koI maraNa ko prApta hotA hai to vaha cAroM gatiyoM meM se kahIM bhI use samApta karatA hai / isa prasaMga meM unhoMne 'uktaM ca' kahakara isa AgamavAkya ko uddhRta kiyA hai - " paTTavago ya maNusso NiTThavago causu vi gaI / "6 lagabhaga isase milatI huI gAthA kaSAyaprAbhRta meM isa prakAra upalabdha hotI haidaMsaNamohakkhavaNAugago kammabhUmijAdo du / 7 NiyamA maNusagadIe NiTTavago cAvi savvattha / / " 6. Sa0 kha0 meM vedanA khaNDa ke antargata dUsare 'vedanA' anuyogadvAra ke 16 avAntara anuyogadvAroM meM se cauthe vedanAdravyavidhAna anuyogadvAra ke dravya kI apekSA jJAnAvaraNIya kI utkRSTa vedanA kisake hotI hai, ise spaSTa kiyA gayA hai| vaha cUMki guNitakarmAzika ke hotI hai, isalie usa guNitakarmAzika ke vizeSa lakSaNoM ko vahA~ prakaTa kiyA gayA hai| 5 1. dhavalA pu0 7, 233-34 2. ka0 prA0 cUrNisUtra ve hI haiM jinakA ullekha abhI pIche kiyA jA cukA hai / 3. dhavalA puM0 6, pR0 331 ( pR0 444 bhI draSTavya hai) 4. Sa0 kha0 sUtra 1, 6-8, 11 va 12 (pu06, pR0 243 va 246) 5. ka0 pra0 (upa0 ka0 ) gA0 32, pR0 267 /1 6. ka0 pra0 (upa0 ka0 ) malaya 0 vRtti, pR0 268 / 2 7. ka0 pA0, sutta0 pR0 636, gA0 110 (57) 8. Sa0kha0 sUtra 4, 2, 4, 6-32 (50 10, pR0 31-106 ) 160 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #245 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ka0 pra0 meM saMkrama karaNa ke antargata pradeza saMkrama ke sAmAnya lakSaNa, bheda, sAdi-anAdi prarUpaNA, utkRSTa pradeza saMkramasvAmI aura jaghanya pradezasaMkramasvAmI ina pA~ca arthAdhikAroM meM se cauthe 'utkRSTa pradezasaMkramasvAmI' arthAdhikAra meM usa guNitakarmAzika ke lakSaNoM ko prakaTa kiyA gayA hai, jisa guNitakarmAzika ke vaha utkRSTa pradeza saMkrama hotA hai / usake ve lakSaNa ina donoM granthoM meM samAna rUpa meM upalabdha hote haiM / vizeSatA yaha hai ki Sa0 kha0 meM jahA~ una lakSaNoM ko vizadatApUrvaka vistAra se prakaTa kiyA gayA hai vahA~ ka0 pra0 meM unakI prarUpaNA atizaya saMkSepa meM kI gaI hai / yathA 0 kha0 meM usake lakSaNoM ko prakaTa karate hue kahA gayA hai ki jo jIva sAdhika do hajAra sAgaropamoM se kama karmasthitikAla taka bAdara pRthivIkAyikoM meM rahA hai, vahA~ paribhramaNa karate hue jisake paryApta bhava bahuta aura aparyApta bhava thor3e rahe haiM, paryAptakAla bahuta va aparyApta kAla thor3e rahe haiM, jaba-jaba vaha Ayu ko bA~dhatA hai taba-taba tatprAyogya jaghanya yoga ke dvArA bA~dhatA hai, uparima sthitiyoM ke niSeka kA utkRSTa pada aura adhastana sthitiyoM ke niSeka kA jaghanya pada hotA hai, bahuta - bahuta bAra utkRSTa yogasthAnoM ko prApta hotA hai, bahuta bahuta bAra adhika saMkleza pariNAmoM se yukta hotA hai, isa prakAra paribhramaNa karake jo bAdara trasa paryApta jIvoM meM utpanna huA hai / " isa prakAra usake ina thor3e se lakSaNoM ko Sa0 kha0 meM jahA~ pRthak-pRthak ATha sUtroM meM nirdiSTa kiyA gayA hai vahA~ karmaprakRti meM usake inhIM lakSaNoM ko saMkSepa meM ina do gAthAoM meM prakaTa kara diyA gayA hai jo bAyaratasakAleNUNaM kammaTThidi tu puDhavIe / (fx) pajjattApajjattagadI heyaradvAsu // bAyara joga - kasAkkosI bahuso niccamavi AubaMdhaM ca / joga jahaNeNuvarillaThiinisegaM bahuM kiccA // " donoM granthoM meM yahA~ kevala artha se hI samAnatA nahIM hai, zabdoM meM bhI bahuta kucha samAnatA hai / Sa0 kha0 meM Age usake kucha anya lakSaNoM ko dikhalAte hue pUrvokta bAdara trasa jIvoM meM utpanna hone para vahA~ paribhramaNa karate hue bhI 'paryApta bhava bahuta aura aparyApta bhava thor3e,' ityAdi kA nirUpaNa jisa prakAra pUrva meM, bAdara pRthivIkAyikoM ke prasaMga meM, kiyA gayA thA usI prakAra ina bAdara trasa jIvoM meM paribhramaNa ke prasaMga meM bhI unakA nirUpaNa unhIM sUtroM meM punaH kiyA gayA hai| karmaprakRti ke kartA ko bhI prasaMga prApta una 'paryAptabhava adhika' ityAdi kA nirUpaNa karanA 'bAdaratrasoM' ke prasaMga meM bhI abhISTa rahA hai, kintu unhoMne agalI gAthA meM saMkSepa se yaha sUcanA kara dI hai ki bAdara trasoM meM utpanna hokara usake - bAdara trasakAyasthiti ke kAla taka isI prakAra se - 'paryAptabhava bahuta' ityAdi prakAra pUrvokta paddhati se - - bhramaNa karatA 1. Sa0 kha0 sUtra 4,2, 4, 7-14 (50 10 ) 2. ka0 pra0 ( saMkrama ka0) 74-75 3. Sa0 kha0 sUtra 4, 2, 4, 8 - 14 aura sUtra 15 - 21 (5010 ) -- SaTkhaNDAgama kI anya granthoM se tulanA / 161 Page #246 -------------------------------------------------------------------------- ________________ huA jo sAtavIM pRthivI ke nArakiyoM meM utpanna huA hai|' isI prakAra Age bhI ukta guNitakauzika ke zeSa lakSaNo ko donoM granthoM meM samAna rUpa se nirdiSTa kiyA gayA hai| 10. 10 kha0 meM Age dravya kI apekSA jJAnAvaraNIya kI jaghanya vedanA kisake hotI hai, isakA vicAra karate hue, vaha cUMki kSapita kauzika ke hotI hai isalie, usake lakSaNoM ko bhI vahA~ prakaTa kiyA gayA hai|' ___ karmaprakRti meM bhI jaghanya pradezasaMkrama ke svAmI ke prasaMga meM usa kSapitakauzika ke lakSaNoM ko spaSTa kiyA gayA hai| ___ ye kSapitakauzika ke lakSaNa bhI donoM granthoM meM samAna rUpa meM hI upalabdha hote haiN| _ vizeSatA yaha rahI hai ki ka0 pra0 meM saMkSepa se yaha nirdeza kara diyA gayA hai ki palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga se hIna karmasthitikAla taka sUkSma nigoda jIvoM meM paribhramaNa kara jo bhavya ke yogya jaghanya pradezasaMcaya ko karatA huA una sUkSma nigodajIvoM meM se nikala kara samyaktva va dezavirati Adi ke yogya trasoM meM utpanna huA hai, ityaadi| mUlagAthAoM meM usa kSapitakarmAMzika ke jina lakSaNoM kA nirdeza nahIM kiyA hai unakA ullekha unakI TIkA meM malayagiri sUri ke dvArA prAyaH unhIM zabdoM meM kara diyA gayA hai jinakA upayoga 10 kha0 meM kiyA gayA hai| udAharaNa ke rUpa meM unameM se kucha kA milAna isa prakAra kiyA jA sakatA hai "evaM saMsaridUNa bAdarapuDhavijIvapajjattaesa uvvnnnno| aMtomuhutteNa savvalahuM savvAhi pajjattIhi pjjttydo| aMtomuhutteNa kAlagadasamANo puvakoDAuesu mnnusesuvvnnnno| savvala huM joNiNikkhamaNajammaNeNa jAdo attuvssiio| saMjamaM pddivnnnno| tattha ya bhavaTThidi puvakoDiM desuNaM saMjamamaNupAla ittA thovAvasese jIvidavvae tti micchattaM gdo|"---ss0kh0 4,2,4,56-61 "sUkSmanigodabhyo nirgatya bAdarapRthvIkAyeSu madhye samutpannastato'ntamuhUrtena kAlena vinirgatya manuSyeSu pUrvakoTyAyuSkeSu madhye samutpannaH / tatrApi zIghrameva mAsasaptakAntaraM yonivinirgamanena jAtaH / tato'STavArSika: san saMyama prtipnnH| tato dezonAM pUrvakoTI yAvat saMyamamanupAlya stokAvazeSe jIvite sati mithyAtvaM pratipannaH / " -ka0pra0 malaya0 vRtti, pR0 1642 11. 10 kha0 meM pUrvokta vedanA anuyAgadvAra ke 16 avAntara anuyogadvAroM meM se sAtaveM vedanAbhAvavidhAna anuyogadvAra kI tIna cUlikAoM meM se prathama cUlikA ke prArambha meM do gAthA sUtroM dvArA nirjIryamANa karmapradeza aura usa nirjarA sambandhI kAla ke krama ko dikhalAte hue samyaktvotpatti Adi gyAraha guNazreNiyoM kI prarUpaNA kI gaI hai / ve gAthAsUtra ye haiM--- sammattuppattI vi ya sAvaya-virade annNtkmmse| dasaNamohakkhavae kasAyauvasAmae ya uvsNte|| 1. bAyaratasesu takAlamevamaMte ya sttmkhiiie| -ka0 pra0 (saM0 ka0) gA0 76 (pUrvArdha) 2. Sa0 kha0 sUtra 4, 2,4,22-32 (pu010) va ka0 pra0 (saM0 ka0) gA0 76-78 (itanA vizeSa hai ki Sa0 kha0 meM 'guNita karmAzika' kA ullekha nahIM kiyA gayA hai, jabaki ka0 pra0 meM usakA ullekha kiyA gayA hai) 3. Sa0 kha0 sUtra 4,2,4,48-75 (pu0 10) 4. ka0 pra0 (saM0 ka0) gA0 64-66 / 162 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #247 -------------------------------------------------------------------------- ________________ khavae ya khINamohe jiNe ya NiyamA bhave asNkhjjaa| tavivarIdo kAlo saMkhejjaguNA ya seDIo ||-pu0 12, pR0 78 ye donoM gAthAe~ sAdhAraNa pAThabheda ke sAtha ka0 pra0 meM isa rUpa meM upalabdha hotI haiM sammattuppAsAvaya-virae saMjoyaNAviNAse y| daMsaNamohakkhavage kasAya uvasAmaguvasaMte // khavage ya khINa mohe jiNe ya duvihe asNkhgunnseddhii| udao tasvivarIo kAlo sNkhejjgunnseddhii|| -ka0 pra0 udaya gA0 8-6, pR0 261 Sa0 kha0 meM jahA~ 'aNaMtakammase' pATha hai vahA~ ka0pra0 meM usake sthAna meM 'saMjoyaNAviNAse' pATha hai / usakA artha malayagiri sUri ne anantAnubandhiyoM kA visaMyojana hI kiyA hai / zve0 granthoM meM prAyaH anantAnubandhI ke lie 'saMyojanA' zabda vyavahRta huA hai / ___ isI prakAra Age gA0 6 meM 'jiNe ya duvihe' aisA nirdeza karake usase sayogI aura ayogI donoM kevaliyoM kI vivakSA kI gaI hai| Sa0 kha0 meM vahA~ yadyapi 'jiNe' ke vizeSaNa svarUpa 'duvihe' pada kA upayoga na karake usake sthAna meM 'NiyamA' pada kA upayoga kiyA gayA hai, phira bhI granthakAra ko 'jiNe' pada se do prakAra ke kevalI jina vivakSita rahe haiM / unhoMne svayaM hI Age ina gAthAsUtroM ke abhiprAya ko jina 22 sUtroM dvArA spaSTa kiyA hai unameM kevalI ke ina do bhedoM ko spaSTa kara diyA haiadhaH pravRttakevalI saMyata aura yoganirodhakevalI saMyata / 12. Sa0 kha0 ke pAMcaveM vargaNA' khaNDa meM jo 'bandhana' anuyogadvAra hai usameM bandha, bandhaka, bandhanIya aura bandhavidhAna ina cAra kI prarUpaNA kI gaI hai| unameM bandhanIya-ba~dhane yogya, vargaNAoM-kI prarUpaNA bahuta vistAra se kI gaI hai isIlie isa khaNDa ke antargata sparza karma aura prakRti ina anya anuyogadvAroM ke hone para bhI usakA nAma 'vargaNA' prasiddha huA hai / ka0 pra0 meM bhI prathama bandhanakaraNa ke prasaMga meM una vargaNAoM kI prarUpaNA kI gaI hai| vargaNAoM kI vaha prarUpaNA ina donoM granthoM meM lagabhaga samAna hI hai| thor3A-sA jo unameM zabdabheda dikhatA hai vaha nagaNya hai| donoM granthoM meM unake nAmoM kA nirdeza isa prakAra kiyA gayA haiSa0 kha0 ka0 pra0 1. eka pradezika paramANu pu0 dravyavargaNA paramANu-saMkhyeya-asaMkhyeya2. saMkhyAtapradezika anantapradeza-vargaNA 3. asaMkhyAtapradezika (agrAhya) 4. ananta pradezika 1. agrahaNavargaNA 5. AhAradravyavargaNA 2. AhAravargaNA 1. ye donoM gAthAe~ AcAra-niyukti (222-23) meM bhI upalabdha hotI haiN| 2. caturthI saMyojanAnAmanantAnubandhinAM visNyojne|-k0 pra0 malaya0 vRtti gA0 8 (udaya) 3. AcA0 ni0 meM 'jiNe ya seDhI bhave asaMkhijjA' pATha hai| 4. dazamI sayogikevalini / ayogikevalini tvekAdazIti |-ml 06 paTkhaNDAgama kI anya granthoM se tulanA / 163 Page #248 -------------------------------------------------------------------------- ________________ va0 kha0 6. agrahaNadravyavargaNA 7. tejasadravyavargaNA 8. agrahaNadravyavargaNA 6. bhASAdravyavargaNA 10. agrahaNadravyavargaNA 11. manodravyavargaNA 12. agrahaNadravyavargaNA 13. kArmaNadravyavargaNA 14. dhruvaskandhadravyavargaNA 15. sAntara-nirantaradravyavargaNA 16. dhruvazUnyadravyavargaNA 17. pratyekazarIradra vyavargaNA 18. dhra vazUnyadravyavargaNA 19. bAdaranigodadravyavargaNA 20. dhru vazUnyadravyavargaNA 21. sUkSmanigodadravyavargaNA 22. dhra vazUnyadravyavargaNA 23. mahAskandhadravyavargaNA ka. pra. 3. agrahaNavargaNA 4. tejasavargaNA 5. agrahaNavargaNA 6. bhASAvargaNA 7. agrahaNavargaNA 8. manodravyavargaNA 6. agrahaNavargaNA 10. kAmaNavargaNA 11. dhra vaacittavargaNA 12. adhra vaacittavargaNA 13. dhra vazUnyavargaNA 14. pratyekazarIravargaNA 15. dhruvazUnyavargaNA 16. bAdaranigodavargaNA 17. dhra vazUnyavargaNA 18. sUkSmanigodavargaNA 16. dhra vazUnyavargaNA 20. mahAskandhavargaNA vizeSatA (1) 10 kha0 meM ekapradezikaparamANu pudgaladravya vargaNA, dvipradezikaparamANupudgaladravyavargaNA, isI prakAra tripradezika-catuHpradezika-paMcapradezika Adi saMkhyeyapradezika, asaMkhyeyapradezika, parItapradezika, aparItapradezika, anantapradezika, anantAnantapradezika paramANupudgala dravyavargaNA; aisA ullekha kiyA gayA hai|' dhavalAkAra vIrasena svAmI ne unakI gaNanA isa prakAra kI hai-(1) ekapradezika paramANu pudgaladravyavargaNA, (2) saMkhyeyapradezika paramANupudgaladravya vargaNA, (3) asaMkhyeyapradezika paramANupudgaladravyavargaNA, aura (4) anantapradezika paramANupudgaladravyavargaNA / parIta-aparItapradezika paramANupudgala-dravyavargaNAoM kA antarbhAva unhoMne anantapradezika paramANupudgaladravyavargaNAoM meM kiyA hai| karmaprakRti meM isa prasaMga se sambaddha gAthA isa prakAra hai paramANu-saMkha'saMkhANaMtapaesA abhvvnnNtgunnaa| siddhANaNaMta bhAgo AhAragavaggaNA titaNU // -bandhanaka0, gA0 18 isa gAthA ke prArambha meM Sa0 kha0 ke samAna hI paramANu, saMkhyeya, asaMkhyeya aura ananta 1. kha0 sUtra 5, 6, 76-78 (pu0 14) 2. dhavalA pu0 14, pR0 57-56 164 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #249 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pradezoM kA ullekha kiyA hai / TIkAkAra malayagiri sUri ne inakA ullekha krama se paramANuvargaNA, eka-dvi-tripradeza Adi saMkhyeya varmaNA, asaMkhyeyavargaNA aura anantavargaNAoM ke rUpa meM hI kiyA hai tathA unheM unhoMne agrahaNaprAyogya kahA hai / anantAnanta paramANuoM ke samudAyarUpa vargaNAoM meM kinhIM ko grahaNaprAyogya aura kinhIM ko agrahaNaprAyogya kahA hai| . ___gAthA meM Age abhavyoM se anantaguNe aura siddhoM ke anantaveM bhAga pramANa paramANuoM ke samudAya rUpa AhAra vargaNA kA nirdeza karate hue use audArika, vaikriyika aura AhAraka ina tIna zarIraviSayaka nirdiSTa kiyA gayA hai|' uparyukta guNakAra ke prasaMga meM dhavalA meM kahA gayA hai ki saMkhyeya pradezika vargaNAoM se asaMkhyeyapradezika vargaNAe~ asaMkhyAtaguNI haiN| guNakAra kA pramANa asaMkhyAta loka hai| anantapradezika vargaNAvikalpoM kA guNakAra abhavyoM se anantaguNA aura siddhoM ke anantaveM bhAga pramANa hai| ka0 pra0 ko uparyukta gAthA (18) meM AhAravargaNA ko audArika Adi tIna zarIroM kI kAraNabhUta kahA gayA hai| dhavalA meM AhAra dra vyavargaNA ke lakSaNa kA nirdeza karate hue kahA gayA hai ki audArika, vaikriyika aura AhAraka zarIra ke yogya pudgalaskandhoM kA nAma AhAra vargaNA hai| isa prakAra donoM granthoM meM prarUpita isa viSaya meM pUrNatayA samAnatA hai| (2) 10 kha0 meM kArmaNa dravyavargaNA ke pazcAt dhra vaskandhavargaNA kA nirdeza kiyA gayA hai| isake spaSTIkaraNa meM dhavalAkAra ne kahA hai ki 'dhra vaskandha' kA nirdeza antadIpaka hai, isalie isase pUrva kI saba vargaNAoM ko dhruva hI-antara se rahita-grahaNa karanA caahie|' ka0pra0 meM isa dhra vaskandhavargaNA ke sthAna meM 'dhra va acitta' vargaNA kA nirdeza kiyA gayA hai| usake lakSaNa kA nirdeza karate hue TIkAkAra malayagiri sUri kahate haiM ki jo vargaNAe~ loka meM sadA prApta hotI haiM unakA nAma dhra vaacittavargaNA hai| ise Age aura spaSTa karate hue unhoMne kahA hai ki ina vargaNAoM ke madhya meM anya utpanna hotI haiM aura anya vinaSTa hotI haiM, inase lokavirahita nahIM hotaa| acitta unheM isalie samajhanA cAhie ki jIva unheM kabhI grahaNa nahIM karatA hai| ___isa prakAra donoM granthoM meM yathAkrama se nirdiSTa dhra vaskandhavargaNA aura dhra vaacittavargaNA ina donoM meM kevala zabdabheda hI hai, abhiprAya meM kucha bhI bheda nahIM hai| (3) Sa0 kha0 meM usake Age sAntara-nirantara dravyavargaNA kA nirdeza kiyA gayA hai| usake spaSTIkaraNa meM dhavalAkAra ne kahA hai ki yaha antara ke sAtha nirantara calatI hai, isalie isakI 'sAntara-nirantara dravyavargaNA' saMjJA hai / 1. ka0 pra0 (ba0 ka0) malaya0 vRtti 18-20, pR0 32/2 2. dhavalA pu0 14, pR0 58-56 3. pu0 14, pR0 56 4. vahI pR0 64 5. ka0 pra0 (ba0 ka0) malaya0 vRtti, pR0 35/2 6. dhavalA pu0 14, pR0 64 SaTkhaNDAgama kI anya granthoM se tulanA / 195 Page #250 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ka0 pra0 meM dhra vAcittavargaNA ke Age adhru vAcittavargaNA kA nirdeza kiyA gayA hai / isake lakSaNa ko spaSTa karate hue malayagiri sUri kahate haiM ki jina vargaNAoM ke madhya meM kucha vargaNAe~ loka meM kadAcit hotI haiM aura kadAcit nahIM hotI haiM unakA nAma adhra vAcitta-vargaNA hai / isIlie unheM sAntara-nirantara kahA jAtA hai|' isa prakAra sAntara-nirantaravargaNA aura adhra vAcittavargaNA inameM kucha zabda bheda hI hai abhiprAya donoM kA samAna hai| malayagiri sUri ne unakA dUsarA nAma sAntara-nirantara bhI prakaTa kara diyA hai| (4) donoM hI granthoM meM ina vargaNAoM kI saMkhyA kA koI ullekha nahIM kiyA gayA hai / phira bhI Sa0 kha0 kI TIkA dhavalA meM unakA vivecana karate hue jahA~ 23 kramAMka die gaye haiM vahA~ ka0 pra0 kI malayagiri viracita TIkA meM unakI prarUpaNA karate hue 26 kramAMka diya gae haiN| isakA kAraNa yaha hai ki dhavalA meM prArambha meM ekapradezika, saMkhyeyapradezika, asaMkhyeyapradezika aura anantapradezika ina cAra vargaNAoM ko gaNanAkrama meM le liyA gayA hai / para jaisA ki pUrva meM spaSTa kiyA jA cukA hai, karmaprakRti mUla meM aura usakI malayagiri viracita TIkA meM una cAroM kA ullekha karate hue bhI unheM pRthak-pRthak gaNanAkrama meM na lekara eka agrahaNavargaNA ke antargata kara liyA gayA hai| kAraNa yaha ki ve cAroM grahaNa yogya nahIM haiN| dhavalAkAra ko bhI vaha abhISTa hai| isa prakAra ka0pra0 TIkA meM 3 aMka kama ho jAne se 20 (233) raha jAte haiN| isake atirikta dhavalA meM audArika, agrahaNa, vaikriyika, agrahaNa, AhAraka aura agrahaNa ina chaha ko AhAra aura agrahaNa ina do vargaNAoM ke antargata liyA gayA hai| isa prakAra ka0 pra0 meM dhavalA kI apekSA cAra (6-2- 4) adhika rahate haiN| sAtha hI ka0 pra0 meM prANApAna aura agrahaNa ina do anya vargaNAoM ko bhI grahaNa kiyA gayA hai, jinheM dhavalA meM nahIM grahaNa kiyA gyaa| isa prakAra chaha ke adhika hone se ka0 pra0 meM unakI saMkhyA chabbIsa (20+-4+2) nirdiSTa kI gaI hai| isa prakAra donoM granthoM meM TIkA kI apekSA vargaNAoM ke kramAMkoM meM kucha bhinnatA ke hone para bhI mUlagranthoM kI apekSA unake ullekha meM samAnatA hI rahatI hai / yahA~ ina donoM granthoM meM viSaya kI apekSA udAharaNapUrvaka kucha samAnatA prakaTa kI gaI hai| anya bhI kucha aise viSaya haiM, jinameM paraspara donoM granthoM meM samAnatA dekhI jAtI hai / jaise__Sa0 kha0 meM vedanAdravyavidhAna-cUlikA meM prasaMga pAkara unatIsa (145-73) sUtroM meM yogaviSayaka alpabahutva va usake guNakAra kI prarUpaNA kI gaI hai| ka0 pra0 meM bhI usakI prarUpaNA ThIka usI krama se kI gaI hai| vizeSatA yaha hai ki Sa0kha0 meM jahA~ usakI prarUpaNA vizadatApUrvaka 26 sUtroM meM kI gaI hai vahA~ karmaprakRti meM usakI prarUpaNA saMkSepa se ina tIna gAthAoM meM kara dI gaI hai savvatthovo jogo sAhAraNasahamapaDhamasamayammi / baayrbiy-tiy-curmnn-snnpjjttgjhnno|| 1. ka0 pra0, pR0 36/1 (gA0 16) 2. Sa0 kha0 sUtra 4,2,4,144-73 (pu0 10, pR0 365-403 166/ SaTakhaNDAgama-parizIlana Page #251 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Aidugukkoso pajjattajahannageyare ya kmaa| ukkosa-jahanniyaro asamattiyare asaMkha guNo // amaNANuttara-gevijja-bhogabhUmigaya taiyataNugesu / kamaso asaMkhaguNio sesesu ya jogu ukkosA // -ka0 pra0 bandhanakaraNa 14-16 dUsarI vizeSatA yaha bhI rahI hai ki Sa0 kha0 meM sabake anta meM saMjJI paMcendriya paryAptaka sAmAnya se hI ullekha kiyA gayA hai kintu ka0 pra0 meM 'saMjJI' ke antargata ina bhedoM meM bhI pRthak-pRthak usa alpabahutva ko prakaTa kiyA gayA hai-anuttaropapAtI deva, greveyaka deva, bhogabhUmija tiryagmanuSya, AhArakazarIrI aura zeSa deva-nAraka-tiryag-manuSya (dekhie Upara gAthA 16) / __Sa0 kha0 meM yahIM para Age yogasthAna prarUpaNA meM ina dasa anuyogadvAroM kA nirdeza karate hue unake Azraya se prasaMgaprApta yogasthAnoM kI prarUpaNA kI gaI hai.---avibhAgapraticchedaprarUpaNA, vargaNAprarUpaNA, spardhakaprarUpaNA, antaraprarUpaNA, sthAnaprarUpaNA, anantaropanidhA, paramparopanidhA, samayaprarUpaNA, vRddhiprarUpaNA aura alpabahutva / ' ka0 pra0 meM bhI inhIM dasa anuyogadvAroM ke Azraya se kramazaH unakI prarUpaNA kI gaI hai|' donoM granthagata prArambha kA prasaMga isa prakAra hai "jogaTThANaparUvaNadAe tattha imANi dasa aNi yogadvArANi NAdavvANi bhavaMti / avibhAgapaDicchedaparUvaNA vaggaNaparUvaNA phaddayaparUvaNA aMtaraparUvaNA ThANaparUvaNA aNaMtarovaNidhA paraMparopaNidhA samayaparUvaNA vaDhiparU vaNA appAbahue tti / " -sUtra 4,2,4,175-76 (pu0 10, pR0 432 va 438) avibhAga-vagga-phaDDaga-aMtara-ThANaM annNtrovnnihaa| joge paraMparA-buDhi -samaya-jIvappa-bahugaM ca // --ka0 pra0 bandhanakaraNa 5 donoM granthoM meM samayaprarUpaNA aura vRddhiprarUpaNA ina do anuyogadvAroM meM kramavyatyaya hai| donoM granthoM meM yaha eka vizeSatA rahI hai ki Sa0 kha0 meM jahA~ pratipAdya viSaya kI prarUpaNA prAyaH praznottarazailI ke anusAra vistArapUrvaka gaI hai vahA~ ka0 pra0 meM usI kI prarUpaNA praznottarazailI ke binA atizaya saMkSepa meM kI gaI hai| udAharaNa ke rUpa meM nemicandra siddhAntacakravartI viracita gommaTasAra (jIvakANDa-karmakADa) ko liyA jA sakatA hai| vahA~ AcArya nemicandra ne Sa0 kha0 va usakI TIkA dhavalA meM prarUpita viSaya ko atizaya saMkSepa meM saMgRhIta kara liyA hai| 5. SaTkhaNDAgama aura sarvArthasiddhi 'sarvArthasiddhi' yaha AcArya pUjyapAda aparanAma devanandI (5-6 ThI zatI) viracita tatvArtha sUtra kI eka mahattvapUrNa vyAkhyA hai| isameM tattvArthasUtra ke antargata sabhI viSayoM kA vizadI 1. Sa0 kha0 sUtra 4,2,4,175-212 (pu0 10, pR0 432-504) 2. ka0 pra0 bandhanakaraNa, gA0 5-13 SaTkhaNDAgama kI anya granthoM se tulanA / 167 Page #252 -------------------------------------------------------------------------- ________________ karaNa kiyA gayA hai / AcArya pUjyapAda advitIya vaiyAkaraNa rahe haiN| unakA 'jainendra vyAkaraNa' suprasiddha hai| sAtha hI ve siddhAnta ke marmajJa bhI rahe haiN| unake samakSa prastuta SaTkhaNDAgama rahA hai aura unhoMne isa sarvArthasiddhi kI racanA meM usakA bharapUra upayoga kiyA hai| tattvArthasUtra ke 'satsaMkhyA-kSetra-sparzana-kAlAntara-bhAvAlpa-bahutvaizca' isa sUtra (1-8) kI jo unhoMne vistRta vyAkhyA kI hai usakA AdhAra yaha SaTkhaNDAgama hI rahA hai| 10 kha0 ke prathama khaNDa jIvasthAna meM jisa paddhati se kramazaH satprarUpaNA va dravyapramANAnugama Adi ATha anuyogadvAroM ke Azraya se caudaha guNasthAnoM aura caudaha mArgaNAsthAnoM meM jIvoM kI vividha avasthAoM kI prarUpaNA kI gaI hai, ThIka usI paddhati se sarvArthasiddhi meM uparyukta sUtra kI vyAkhyA karate hue A0 pUjyapAdane yathAkrama se unhIM ATha anuyogadvAroM meM una guNasthAnoM aura mArgaNAoM ke Azraya se jIvoM kI prarUpaNA kI hai| udAharaNa ke rUpa meM ina donoM granthoM ke kucha prasaMgoM ko uddhata kiyA jAtA hai, jo na kevala zabdasandarbha se hI samAna haiM pratyukta una prasaMgoM se sambaddha sarvArthasiddhi kA bahuta-sA sandarbha to Sa0 kha0 ke sUtroM kA chAyAnuvAda jaisA dikhatA hai / yathA (1) Sa0 kha0 meM sarvaprathama guNasthAnoM kI prarUpaNA meM prayojanIbhUta hone se caudaha mArgaNAsthAnoM ke jAna lene kI preraNA isa prakAra kI gaI hai "etto imesi coddasaNhaM jIvasamAsANaM maggaNaTThadAe tattha imANi coddasa ceva TThANANi NAyavvANi bhavaMti / taM jahA / gai iMdie kAe joge vede kasAe NANe saMjame daMsaNe lessA bhaviya sammatta saNNi AhArae cedi / "-10 kha0 sUtra 1,1,2-4 (pu0 1) / sarvArthasiddhi meM isI prasaMga ko dekhie jo zabdaza: samAna hai "eteSAmeva jIvasamAsAnAM nirUpaNArtha caturdaza mArgaNAsthAnAni jJeyANi / gatIndriya-kAyayoga-veda-kaSAya-jJAna-saMyama-darzana-lezyA-bhavya-samyaktva-saMjJA''hArakA iti / " -sa0si0, pR0 14 1. satprarUpaNA ___ "saMtaparUvaNadAe duviho Niddeso ogheNa ya AdeseNa ya / ogheNa atthi micchAiTThI sAsaNasammAiTThI sammAmicchAiTThI....sajogakevalI ajogakevalI cedi|"-10kh0 sUtra 1,1,8-23 __ "tatra satprarUpaNA dvividhA sAmAnyena vizeSeNa ca / ' sAmAnyena tAvat asti mithyA dRSTiH / asti sAsAdanasamyagdRSTirityevamAdi / " -- sa0si0, pR0 14 gatimArgaNA "AdeseNa gadiyANuvAdeNa atthi NirayagadI tirikkhagadI maNussagadI devagadI siddhagadI cedi / raiyA cauTThANesu atthi micchAiTThI sAsaNasammAiTThI sammAmicchAiTThI asaMjadasammAiTThi tti| tirikkhA paMcasu hANesu atthi micchAiTThI sAsaNasammAiTTi sammAmicchAiTThI asaMjada 1. ogha aura sAmAnya tathA Adeza aura vizeSa ye samAnArthaka zabda haiM / yathA--'opena sAmA nyenAbhedena prarUpaNamekaH / aparaH Adezena bhedena vizeSeNa prarUpaNa miti / ' dhavalA pu0 1, pR0 160 2. caudaha guNasthAnoM kA ullekha yahIM para isake pUrva kiyA jA cukA hai| -pR0 14 168 / SaTkhaNDAgama-parizIlana . Page #253 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sammAiTThI saMjadAsajadA tti / maNussA coddasasu guNaTThANesu atthi micchAiTThI....' 'sajogikevalI ajogikevali tti / devA cadusu TThANesu atthi micchAiTThI sAsaNasammAiTThI sammAmicchAiTThI asaMjadasammAidvitti / " -Sa0 kha0, sUtra 1,1, 24-28 isI prasaMga ko sarvArthasiddhi meM dekhie "vizeSeNa gatyanuvAdena narakagatau sarvAsu pRthivIsu AdyAni catvAri guNasthAnAni bhavanti / tiyaMggatau tAnyeva saMyatAsaMyatasthAnAdhikAni bhavanti / manuSyagatau caturdazApi santi / devagato naarkvt|" -sa0si0, pR014 ___ yahA~ yaha smaraNIya hai ki SaTkhaNDAgama kI racanA ke samaya aura usake pUrva bhI sAdhusamudAya ke madhya meM tattvacarcA huA karatI thii| isalie usameM zaMkA-samAdhAna ko mahattva prApta thA / sAtha hI, aneka ziSyoM ke bIca meM rahane se usa tattvacarcA ke samaya unakI buddhi kI hInAdhikatA aura ruci kA bhI dhyAna rakhA jAtA thaa| isalie vizadatApUrvaka vistAra se tattva kA vyAkhyAna huA karatA thaa| tadanusAra hI Agamapaddhati para prastuta SaTkhaNDAgama kI racanA huI hai| isIlie usameM jahA~ tahA~ kucha punarukti bhI huI hai| para sarvArthasiddhikAra ke sAmane yaha samasyA nahIM rhii| unheM vivakSita tattva kA vyAkhyAna saMkSepa meM karanA to abhISTa thA, para vizadatApUrvaka hI use karanA thaa| tadanusAra unhoMne saMkSepa ko mahattva dekara bhI kucha bhI abhiprAya chUTa na jAya, isakA vizeSa dhyAna rakhA hai| udAharaNasvarUpa Upara ke sandarbha meM Sa0 kha0 meM jahA~ cAroM gatiyoM ke prasaMga meM pRthakpRthak aneka bAra una guNasthAnoM kA ullekha kiyA gayA hai vahA~ sarvArthasiddhi meM narakagati ke prasaMga meM sambhava una cAra guNasthAnoM kA pRthaka-pRthaka ullekha karake Age tiryaMcagati meM unakA pRthak-pRthak punaH ullekha na karake yaha kaha diyA hai ki eka saMyatAsaMyata guNasthAna se adhika ve hI cAra guNasthAna tiryaMca gati meM sambhava haiN| isI prakAra Age manuSyagati ke prasaMga meM Sa0 kha0 meM jahAM pRthak-pRthak caudaha guNasthAnoM kA ullekha kiyA gayA hai vahA~ sa0si0 meM itanA mAtra nirdeza kara diyA gayA hai ki manuSyagati meM caudahoM guNasthAna sambhava haiN| isI prakAra devagati ke prasaMga meM Sa0 kha0 meM jahA~ una cAra guNasthAnoM kA puna: ullekha kiyA gayA hai vahA~ sa0 si0 meM yaha spaSTa kara diyA hai ki devagati meM nArakiyoM ke samAna prathama cAra guNasthAna sambhava haiN| __ isa prakAra sa0 si0 meM saMkSepa ko mahattva dekara bhI Sa0 kha0 ke prasaMga prApta usa sandarbha ke sabhI abhiprAya ko antahita kara liyA hai| zeSa mArgaNA Sa0 kha0 meM gatimArgaNA ke pazcAt zeSa indriya Adi mArgaNAoM meM isI prakAra se guNasthAnoM ke sadbhAva ko dikhAte hue prasaMgAnusAra kucha anya bhI vicAra kiyA gayA hai| jaiseindriya mArgaNA meM ekendriya Adi jIvoM ke yathAsambhava bAdara-sUkSma va paryApta-aparyApta Adi bhedoM kA nirdesh| inhIM bhedoM kA ullekha vahA~ Age kAyamArgaNA ke prasaMga meM bhI punaH kiyA gayA hai| pazcAt kramaprApta yogamArgaNA meM krama se yoga ke bheda-prabhedoM ko dikhAkara unameM kauna yoga kina jIvoM ke sambhava haiM, ise spaSTa kiyA hai va isI prasaMga meM paryApti-aparyAptiyoM kA bhI vistAra se vicAra kiyA gayA hai| SaTkhaNDAgama kI anya pranthoM se tulanA / 166 Page #254 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sarvArthasiddhi meM vaisI kucha anya carcA nahIM kI gaI hai| vahIM kevala satprarUpaNA una mArgaNAoM meM yathAsambhava guNasthAnoM ke astitva ko prakaTa kiyA gayA hai / jaise indriyamArgaNA " eiMdiyA vIiMdiyA tIiMdiyA cauradiyA asaNNipaMcidiyA ekkammi ceva micchA iTThi| paMcidiyA asaSNipaMcidiyappahuDi jAva ajogikevaliti / teNa paramaNidiyA idi / " - Sa0 kha0 sUtra 1,1,36-38 "indriyAnuvAdena ekendriyAdiSu caturindriyaparyanteSu ekameva mithyyAdRSTisthAnam / paMcedriyeSu caturdazApi santi / " - sa0 sa0, pR0 14 isa prakAra yahA~ guNasthAnoM kA ullekha donoM granthoM meM samAna rUpa se kiyA gayA hai / vizeSa itanA hai ki Sa0 kha0 meM jahA~ asaMjJI paMcendriyoM kA nirdeza ekendriyoM Adi ke sAtha tathA paMcendriyoM ke sAtha bhI guNasthAnoM kA ullekha karate samaya kiyA gayA hai vahA~ sa0 si0 meM saMjJI asaMjJI kA bheda na karake ekendriyAdi cAra ke eka mithyAdRSTi guNasthAna aura paMcendriyoM ke caudahoM guNasthAnoM kA sadbhAva prakaTa kara diyA gayA hai / yahIM sthiti anya mArgaNAoM ke prasaMga meM bhI donoM granthoM kI rahI hai| 'anusAra 2. dravyapramANAnugama ( saMkhyA prarUpaNA ) dravyapramANAnugama yaha satprarUpaNA Adi uparyukta ATha anuyogadvAroM meM dUsarA hai / sa0 si0 meM isakA ullekha 'saMkhyAprarUpaNA' ke nAma se huA hai / artha kI apekSA donoM meM kucha bhI bheda nahIM hai / isake prasaMga meM bhI donoM granthoM kI samAnatA draSTavya hai-- "davvapamANANugameNa duviho Nidda so ogheNa AdeseNa ya / ogheNa micchAiTThI kevaDiyA ? praNatA / praNaMtANaMtAhi osappiNiussappiNIhi Na pravahiraMti kAleNa / khetteNa aNaMtANaMtA logA / tinhaM pi adhigamo bhAvapamANa / sAsaNasammAiTTippahuDi jAva saMjadAsaMjadA ti davvapamANeNa kevaDiyA ? palidovamassa asaMkhejjadibhAgo / edehi palidovamamavahirijjadi aMtomuhutteNa / pamattasaMjadA davvapamANeNa kevaDiyA ? koDipudhattaM / appamattasaMjadA davvapamANeNa kevaDiyA ? saMkhejjA / caduNhamuvasAmagA davvapamANeNa kevaDiyA ? pavesaNeNa ekko vA do vA tiNi vA ukkasseNa cauvaNNaM / zraddhaM paDucca saMkhajjA / " -- sUtra 1,1.1 10 "saMkhyA prarUpaNocyate- - sA dvividhA | sAmAnyena tAvat jIvA mithyAdRSTayo'nantAnantA / sAsAdana-samyagdRSTayaH samyagmithyAdRSTayo'saMyatasamyagdRSTayaH saMyatAsaMyatAzca palyopamA saMkhyeyabhAgapramitAH / pramattasaMyatAH koTIpRthaktvasaMkhyAH / pRthaktvamityAgamasaMjJA tisRNAM' koTInAmupari navAnAmadhaH / apramattasaMyatAH saMkhyeyAH / catvAra upazamakA pravezena eko vA dvau vA trayo vA utkarSeNa catuHpaJcAzat, svakAlena samuditAH saMkhye yAH / " - sa0si0 pR0 16-17 isa prakAra se yaha saMkhyAprarUpaNA kA prasaMga donoM granthoM meM prAyaH zabdaza: samAna hai / vizeSatA itanI hai ki Sa0 kha0 meM mithyAdRSTiyoM ke pramANa ko ananta batalAte hue usakI prarUpaNA kAla, kSetra aura bhAva kI apekSA bhI kI gaI hai (sUtra 2 - 5 ) / para sa0si0 meM mithyAdRSTiyoM kI usa saMkhyA ko sAmAnya se anantAnanta kahakara sambhavataH durbodha hone ke kAraNa kAla, kSetra aura bhAvakI apekSA usakA ullekha nahIM kiyA gayA hai| bIca meM yahA~ 'pRthaktva' isa 200 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #255 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agamokta saMjJA ko bhI spaSTa kara diyA gayA hai, jisakA spaSTIkaraNa Sa0 kha0 mUla meM na karane para bhI dhavalA TIkA meM kara diyA gayA hai / ' Age donoM hI granthoM meM cAra kSapakoM, prayogi- kevaliyoM aura sayogi- kevaliyoM kI saMkhyA kA bhI ullekha samAna rUpa meM kiyA gayA hai| * saMkhyAprarUpaNA kA yaha krama Age gati- indriyAdi mArgaNAoM meM bhI prAyaH donoM granthoM meM samAna upalabdha hotA hai / 3. kSetrAnugama Sa0 kha0 aura sa0 si0 donoM hI granthoM meM pUrva paddhati ke anusAra caudaha guNasthAnoM meM kSetra kA nirdeza isa prakAra kiyA gayA hai "khettANugameNa duviho gidda e so- ogheNa AdeseNa ya / ogheNa micchAiTThI kevaDi khette ? savvaloge / sAsaNasammAiTTippahuDi jAva ajogikevalitti kevaDa khette ? logassa asaMkhejjadibhAe / sogikevalI kevaDi khette ? logassa asaMkhejjadibhAge asaMkhejjesu vA bhAgesu sabbalome vaa|" - Sa0 kha0, sUtra 1,3,1-4 "kSetra mucyate / tad dvividham - sAmAnyena vizeSeNa ca / sAmAnyena tAvat midhyAdRSTIna sarvalokaH / sAsAdanasamyagdRSTayAdInAmayoga kevalyantAnAM lokasyAsaMkhyeyabhAgaH / sayogakevalinAM lokasyAsaMkhyeyabhAgaH, samudghAte'saMkhyeyA vA bhAgAH sarvaloko vA / " sa0si0, pR0 20-21 yaha kSetraprarUpaNA kA prasaMga bhI donoM granthoM meM samAna hai| vizeSa itanA hai ki vahA~ sayoga - kevaliyoM kA kSetra jo prasaMkhyAta bahubhAga aura sarvaloka pramANa nirdiSTa kiyA gayA hai vaha samudghAta kI apekSA sambhava hai, ise sarvArthasiddhi meM spaSTa kara diyA gayA hai / usakA spaSTIkaraNa mUla Sa0 kha0 meM to nahIM kiyA gayA, para dhavalA TIkA meM use spaSTa kara diyA gayA hai / 3 kSetraviSayaka yaha samAnatA donoM granthoM meM Age mArgaNAoM ke prasaMga meM bhI dekhI jA sakatI hai| 4. sparzanAnugama sparzanaviSayaka samAnatA bhI donoM granthoM meM draSTavya hai "posaNANugameNa duviho Niddeso- ogheNa AdeseNa ya / ogheNa micchAdiTThIhi kevaDiyaM khettaM posidaM ? savvalogo / sAsaNasammAdiTThIhi kevaDiyaM khettaM phosidaM ? logassa asaMkhejjadibhAgo / aTTha bAraha coTsa bhAgA vA desUNA / sammAmicchAiTThi asaMjadasammAdiTThIhi kevaDiyaM khettaM posidaM ? 1. pudhattamidi tinhaM koDINamuvari NavaNhaM koDINaM heTThado jA saMkhyA sA ghettavvA ! 2. Sa0 kha0 sUtra 1, 2, 11-14 aura sa0 si0, pR0 17 3. padaragado kevalI kevaDi khette ? logassa asaMkhejjesu bhAgesu, logassa asaMkhejjadibhAgaM vAdavalayaruddhakhettaM mottUNa sesabahubhAgesu acchadi tti jaM vRttaM hodi / - dhavalA pu0 4, pR0 50; logapUraNagado kevalI kevaDi khette ? savbaloge / pu0 4, pR0 56 SaTkhaNDAgama kI anya granthoM se tulanA / 201 - dhavalA pu0 3, pR0 86 Page #256 -------------------------------------------------------------------------- ________________ logassa asNkhejjdibhaago| aTTha coddasa bhAgA vA desUNA / saMjadAsaMjadehi kevaDiyaM khettaM phosidaM ? logassa asNkhejjdibhaago| cha coddasa bhAgA vA desUNA / pamatasaMjadappahuDi jAva ajogikevali tti kevaDiyaM khettaM phosidaM ? logassa asNkhejjdibhaago| sajogikevalIhi kevaDiyaM khettaM phosidaM ? logassa asaMkhejjadi bhAgo asaMkhejjA vA bhAgA savvalogo vaa|" -Sa0 kha0 sUtra 1,4, 1-10 "sprshnmucyte| tad dvividham-sAmAnyena vizeSeNa ca / sAmAnyena tAvat mithyAdRSTibhiH sarvalokaH / sAsAdanasamyagdRSTibhirlokasyAsaMkhyeyabhAga: aSTau dvAdaza vA caturdazabhAgA dezonAH samyaMgmithyAdRSTyasaMyatasamyagdRSTibhirlokasyAsaMkhyeyabhAgaH aSTau vA caturdaza bhAgA dezonAH / sNytaasNytailoksyaasNkhyeybhaagH SaT caturdaza bhAgA vA dezonAH / pramattasaMyatAdInAmayogakevalyantAnAM kSetravata sparzanam / " -sa0 si0pra0 23-24 donoM granthoM meM gaNasthAnoM ke Azrita yaha sparzanaprarUpaNA bhI zabdazaH samAna hai| vizeSatA itanI hai ki Sa0 kha0 meM jahA~ ayogikevalI paryanta pramattasaMyatAdikoM ke aura sayogikevaliyoM ke sparzana kI prarUpaNA pRthak rUpa se kI gaI hai (sUtra 6-10) vahA~ sarvArthasiddhi meM saMkSepa se yaha nirdeza kara diyA gayA hai ki ayogakevalI paryanta pramattasaMyatAdikoM ke sparzana kI prarUpaNA kSetra ke samAna hai, usase usameM kucha vizeSatA nahIM hai| isIlie sarvArthasiddhi meM unake sparzana kI prarUpaNA pRthak se nahIM kI gaI hai| donoM granthoM meM isI prakAra kI samAnatA Age gati-indriyAdi mArgaNAoM ke prasaMga meM bhI upalabdha hotI hai| 5. kAlAnugama kAlaviSayaka prarUpaNA bhI donoM granthoM meM samAna upalabdha hotI hai / jaise "kAlANugameNa duviho Ni so-- ogheNa AdeseNa ya / ogheNa micchAdiTThI kevaciraM kAlAdo hoti ? NANAjIvaM paDucca savvaddhA / egajIvaM paDucca aNAdio apajjavasido aNAdio sapajjavasido sAdio spjjvsido| jo so sAdio sapajjavasido tassa imo Nidde so-jahaNNeNa aMtomuhuttaM / ukkasseNa addhapoggalapariyaTTa desUNaM / sAsaNasammAdiTThI kevaciraM kAlAdo hoMti ? NANAjIvaM paDucca jahaNNeNa egsmo| ukkasseNa palidovamassa asaMkhejjadibhAgo / ega jIvaM paDucca jahaNNaNa egsmjho| ukkasseNa chjaavliyaaro|" -10 kha0 sUtra 1, 5, 1-8 "kAla: prastUyate / sa dvividhaH -sAmAnyena vizeSeNa ca / sAmAnyena tAvat mithyAdRSTernAnAjIvApekSayA sarvaH kAlaH / ekajIvApekSayA trayo bhaGgA-anAdiraparyavasAnaH anAdisaparyavasAnaH sAdisaparyavasAnazceti / tatra sAdisaparyavasAno jaghanyenAntamuhUrtaH / utkarSeNArdhapudgalaparivartoM dezonaH / sAsAdanasamyagdRSTe nAjIvApekSa yA jaghanyenaikaH smyH| utkarSaNa palyopamAsaMkhyeyabhAgaH / ekajIvaM prati jaghanye naikaH samayaH / utkarSeNa SaDAvalikAH / " -sa0 si0, pR0 31 Age donoM granthoM meM isI prakAra kI samAnatA samyagmithyAdRSTi Adi zeSa guNasthAnoM aura gati-indriyAdi mArgaNAoM ke prasaMga meM bhI draSTavya hai| 6. antarAnugama antaraviSayaka prarUpaNA meM bhI donoM granthoM kI samAnatA draSTavya hai / yathA 202 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #257 -------------------------------------------------------------------------- ________________ "aMtarANugameNa duviho Nidde so-progheNa AdeseNa ya / ogheNa micchAdiTThINamaMtaraM kevaciraM kAlAdo hodi ? NANAjIvaM paDucca patthi aMtaraM, NiraMtaraM / egajIvaM paDucca jahaNNaNa aMtomuhuttaM / ukkasseNa vechAvaTThisAgarovamANi desoNANi / " / -10 kha0, sUtra 1,6, 1-4 "antaraM nirUpyate / vivakSitasya guNasya guNAntarasaMkrame sati punastatprApteH prAD.madhyamantaram / tad dvividham-sAmAnyena vizeSeNa ca / sAmAnyena tAvat mithyAdRSTe nAjIvApekSayA nAstyantaram / ekajIvaM prati jaghanyenAntamuhUrtaH / utkarSeNa dve SaSaSThI dezone sAgaropamAnAm / " --sa0 si0, pR0 40 yahA~ vizeSatA yaha rahI hai ki mUla Sa0 kha0 meM prakRta antara kA kucha svarUpa nahIM prakaTa kiyA gayA hai, para sa0 si0 meM usakI prarUpaNA ke pUrva usake svarUpa kA bhI nirdeza kara diyA gayA hai| dhavalA meM usake svarUpa ko spaSTa karate hue usakI prarUpaNA ke prArambha meM antara viSayaka nikSepa kI yojanA kI gaI hai, jisake Azraya se prakRta meM 'antara' ke aneka arthoM meM kauna-sA artha abhipreta hai, yaha jJAta ho jAtA hai|' 0kha0 meM yahA~ 'Natthi aMtaraM' ke sAtha 'NiraMtaraM' pada kA bhI upayoga kiyA gayA hai| sa0si0 meM 'nAstyantaram' itane mAtra se abhiprAya ke avagata ho jAne se phira Age 'nirantaram' pada kA upayoga nahIM kiyA gayA hai| donoM granthoM meM isI prakAra kI samAnatA va vizeSatA Age zeSa guNasthAnoM aura mArgaNAsthAnoM ke prasaMga meM bhI dekhI jAtI hai| 7. bhAvAnugama donoM granthoM meM kramaprApta bhAvaviSayaka samAnatA bhI dekhI jAtI hai / yathA "bhAvANugameNa duviho Nidde so-ogheNa AdeseNa ya / ogheNa micchAiTThi tti ko bhAvo? odaio bhAvo / sAsaNasammAdiTTi ti ko bhAvo? pAriNAmio bhAvo / sammAmicchAdiTri tti ko bhAvo ? khaovasamio bhaavo| asaMjadasammAdiTTi tti ko bhAvo ? uvasamio vA khaio vA khaovasamio vA bhAvo / odaieNa bhAveNa puNo asNjdo|" -Sa 0kha0, sUtra 1,7,1-6 "bhAvo vibhAvyate ! sa dvividha:--sAmAnyena vizeSeNa ca / sAmAnyena tAvat mithyAdRSTirityaudayiko bhaavH| sAsAdanasamyagdRSTiriti pAriNAmiko bhAvaH / samyaD.mithyAdRSTiriti kSAyopazamiko bhAvaH / asaMyatasamyagdRSTiriti aupazamiko vA kSAyiko vA kSAyopazamiko vA bhAvaH / uktaM ca ---Xxx / asaMyataH punarodayikena bhAvena / " -sa0si0, pR0 50 isa prakAra donoM granthoM meM yaha bhAvaviSayaka prarUpaNA bhI kramazaH samAna paddhati meM kI gaI hai| sa0 si0 meM itanI vizeSatA rahI hai ki asaMyatasamyagdRSTi bhAva ke dikhalA dene ke pazcAt vahA~ 'uktaM ca' kahakara 'micche khalu odaio' ityAdi gAthA ko uddhRta kiyA gayA hai| 8. alpabahutvAnugama Sa0 kha0 meM jIvasthAna khaNDa kA yaha antima anuyogadvAra hai / pUrvokta sAta anuyogadvAroM 1. dhavalA, pu0 5, pR0 1-3 SaTkhaNDAgama kI anya granthoM se tulanA | 203 Page #258 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ke samAna isa anuyogadvAra meM alpabahutva viSayaka prarUpaNA bhI donoM granthoM meM samAna hai / yathA -- "appA bahugAgameNa duviho Nidda esso -- zroSeNa AdeseNa ya / ogheNa tisu addhAsu uvasamA pavesaNeNa tullA thovA / uvasaMtakasAyavIdarAgachadumatthA tattiyA ceya / khavA saMkhejjaguNA / atrasAvIda rAgachdumatthA tattiyA ceva / sajogakevalI ajogakevalI pavesaNeNa do vi tullA tattiyA ceva / sajogikevalI addhaM paDucca saMkhejjaguNA / " - Sa 0 kha0, sUtra 1,8,1-7 "alpabahutvamupavarNyate / tad dvividham--- sAmAnyena vizeSeNa ca / sAmAnyena tAvat traya upazamakAH sarvataH stokAH svaguNasthAnakAleSu pravezena tulyasaMkhyAH / upazAntakaSAyAstAvanta eva / trayaH kSapakAH saMkhyeyaguNAH / kSINakaSAyavIta rAgacchadma sthAstAvanta eva / sayogakevalinosyogakevalinazca pravezena tulyasaMkhyAH / sayogakevalinaH svakAlena samuditAH saMkhyeyaguNAH / " -- sa0si0 pR0 52 donoM granthoM meM isI prakAra se isa pralpabahutva kI prarUpaNA Age apramatta pramattAdi zeSa guNasthAnoM meM ogha (sAmAnya) kI apekSA aura gatyAdi mArgaNAoM meM Adeza (vizeSa) kI apekSA samAna rUpa meM kI gaI hai / vizeSa itanA hai ki Sa0 kha0 meM oghaprarUpaNA ke prasaMga meM asaMyata samyagdRSTi guNasthAna, saMyatAsaMyata guNasthAna va pramattApramatta guNasthAnoM Adi meM upazama samyagdRSTiyoM Adi ke alpabahutva ko bhI pRthak se dikhalAyA gayA hai (sUtra 1, 8, 15-26) / usakI prarUpaNA sa0 si0 meM pRthak se nahIM kI gaI hai| aisI hI kucha vizeSatA mArgaNAoM ke prasaMga meM bhI rahI hai / anya kucha udAharaNa 1. Sa0 kha0 meM jIvasthAna ke antargata satprarUpaNA anuyogadvAra meM samyaktva mArgaNA ke prasaMga meM nArakI asaMyata samyagdRSTiyoM meM kauna-kauna se samyagdarzana sambhava haiM, isakA vicAra karate hue kahA gayA hai ki sAmAnya se asaMyata samyagdRSTi nArakiyoM ke kSAyika samyaktva vedaka samyaktva aura aupazamika samyaktva ye tInoM sambhava haiM / yaha prathama pRthivI ko lakSya meM rakhakara kahA gayA hai, Age dvitIyAdi chaha pRthiviyoM ke asaMyatasamyagdRSTi nArakiyoM meM kSAyika samyaktva kA niSedha kara diyA gayA hai / ' isake pUrva yogamArgaNA ke prasaMga meM yaha bhI spaSTa kiyA jA cukA hai ki nArakiyoM ke paryApta va aparyApta avasthA meM mithyAdRSTi aura asaMyatasamyagdRSTi ye do guNasthAna sambhava haiM / yaha prathama pRthivI ke nArakiyoM ko lakSya meM rakhakara kahA gayA hai / Age dvitIyAdi pRthiviyoM ke nArakiyoM ke aparyApta avasthA meM asaMyatasamyagdRSTi guNasthAna kA pratiSedha hai / " sa0 si0 meM samyagdarzana ko udAharaNa banAkara 'nirdeza - svAmitva-sAdhanAdhikaraNa-sthitividhAnata:' isa sUtra ( ta0 sUtra 1-7) kI vyAkhyA kI gaI hai / vahA~ svAmitva ke prasaMga meM kahA gayA hai ki gati ke anuvAda se narakagati meM saba pRthiviyoM meM paryApta nArakiyoM ke aupazamika aura kSAyopazamika samyagdarzana sambhava haiM / kintu prathama pRthivI ke nArakiyoM meM paryAptakoM aura 1. sUtra 1,1, 153-55 2. sUtra 1,1,76-82 204 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #259 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aparyAptakoM ke kSAyika aura kSAyopazamika samyagdarzana sambhava haiM / " isa prakAra sarvArthasiddhi meM kI gaI isa prarUpaNA kA AdhAra Sa0 kha0 kA uparyukta prasaMga rahA hai| 2. tattvArthasUtra ke ukta sUtra (1-7) kI samasta vyAkhyA kA AdhAra yahI Sa00 rahA hai / vizeSa itanA hai ki Sa0 kha0 meM jisa paddhati se guNasthAnoM aura mArgaNAsthAnoM meM usa samyagdarzana ke svAmitva Adi kA vicAra kiyA gayA hai tadanusAra vaha vibhinna prasaMgoM meM kiyA gayA hai / jaise-- sa0 si0 meM isI sUtra kI vyAkhyA karate hue 'sAdhana' ke prasaMga meM kahA gayA ki cauthI pRthivI ke pUrva ( prathama tIna pRthiviyoM meM ) nArakiyoM meM kinhIM nArakiyoM ke samyagdarzana kI utpatti kA bAhya sAdhana (kAraNa) jAtismaraNa, dharmazravaNa athavA vedanA kA abhibhava hai / kintu Age cauthI se lekara sAtavIM pRthivI taka ke nArakiyoM ke usakI utpatti kA kAraNa dharmazravaNa sambhava nahIM hai, zeSa jAtismaraNa aura vedanAbhibhava ye do hI kAraNa sambhava haiM / " Sa0 kha0 meM usa samyagdarzana kI utpatti ke kAraNoM kI prarUpaNA jIvasthAna kI nau cUlikAoM meM se atima 'gati - Agati' cUlikA ke prasaMga meM vistAra se kI gaI hai / sarvArthasiddhi kA uparyukta prasaMga usa gati Agati cUlikA ke ina sUtroM para AdhArita hai-- 'raiyA micchA iTThI kadihi kAraNehi paDhamasammattamuppAdeti ? tIhi kAraNehiM paDhamasammattamuppAdeti / kei jAissarA, keI soUNa, kaI vedaNAhibhUdA / evaM tisu uvarimAsu puDhavIsu raiyA / cadusu heTTimAsu puDhavIsu NeraiyA micchAiTThI kadihi kAraNehi paDhamasammattamuppAdeti ? dohi kAraNehi paDhamasammattamuppAdeti / keI jAissarA keI veyaNAhibhUdA / ' "" - Sa0 kha0, sUtra 1,6-6, 6-12 donoM granthagata samyagdarzana kI utpatti ke una kAraNoM kI prarUpaNA sarvathA samAna hai / vizeSatA yahI hai ki Sa0 kha0 meM vaha prarUpaNA jahA~ Agama paddhati ke anusAra praznottara ke sAtha kI gaI hai vahA~ sa0 si0 meM vahI prarUpaNA praznottara ke binA saMkSepa meM kara dI gaI hai / donoM granthoM meM Age samyagdarzana kI utpatti ke una kAraNoM kI prarUpaNA apanI-apanI paddhati se samAna rUpa meM krama se tiryaMcagati, manuSyagati aura devagati meM bhI kI gaI hai / 3 3. donoM granthoM meM samyagdarzana kI sthiti kA prasaMga bhI dekhie 41 Sa0 kha0 meM dUsare khaNDa kSudrakabandha ke antargata 'eka jIva kI apekSA kAlAnugama' anuyogadvAra meM samyaktvamArgaNA ke prasaMga meM sAmAnya samyagdRSTiyoM aura kSAyika samyagdRSTiyoM Adi ke jaghanya aura utkRSTa kAla kI prarUpaNA isa prakAra kI gaI hai-- "sammattANuvAdeNa sammAdiTThI kevaciraM kAlAdo hoMti ? jahaNNeNa aMtomuhutta / uk chAvaTTisAgarovamANi sAdireyANi / khaiyasammAdiTThI kevaciraM kAlAdo hoMti ? jahaNeNa aMtomuhuttaM / ukkasseNa tettIsa sAgarovamANi sAdirepANi / vedagasammAiTThI kevaciraM kAlAdo 1. sarvArthasiddhi, pR0 6 2. vahI, pR0 11 3. Sa0 kha0 sUtra, tiryaMcagati 1, 6-6, 21-22; manuSyagati 1, 6- 6, 26-30; devagati 1, e-6,36-37 (pu0 6) tathA sa0si0 pR0 11-12 SaTkhaNDAgama kI anya granthoM se tulanA / 205 Page #260 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hoti ? jahaNeNa aMtomuhuttaM / ukkasseNa chAvadvisAgarovamANi / uva samasammAdiTThI sammAmicchAdiTThI ke ciraM kAlAdo hoMti ? jahaNNeNa aMtomuhuttaM / ukkasseNa aMtomuhuttaM / " --sUtra 2,2,188- 66 ( pu0 7 ) "sthiti raupazamikasya jaghanyotkRSTA cAntarmI hUrtikI / kSAyikasya saMsAriNo jaghanyAntahUrta / utkRSTA trayastriMzat sAgaropamANi sAntarmuhUrtASTavarSa hIna - pUrva koTidvayAdhikAni / muktasya sAdiraparyavasAnA / kSAyopazamikasya jaghanyAntama hUrtikI / utkRSTA SaTSaSThisAgaropamANi / " sa0 [si0 pR0 12 isa prakAra isa sthiti kA prasaMga bhI donoM granthoM meM sarvathA samAna hai / vizeSatA yaha hai ki Sa0 kha0 meM sAmAnya samyagdRSTiyoM ke kAla ko bhI prakaTa kiyA gayA hai, jisakA ullekha sarvArthasiddhi meM pRthak se nahIM kiyA gayA hai, kyoMki vaha vizeSa prarUpaNA se siddha hai / isake atirikta Sa0 kha0 meM jahA~ usa samyaktva ke AdhArabhUta samyagdRSTiyoM ke kAla kA nirdeza hai vahA~ sarvArthasiddhi meM samyaktvavizeSoM ke kAla ko spaSTa kiyA gayA hai / isase abhiprAya meM kucha bhI bheda nahIM huA hai / Sa0 kha0 meM prathamataH kSAyika samyagdRSTiyoM aura tatpazcAt vedaka ( kSAyopazamika ) samyadRSTiyoM va aupazamika samyagdRSTiyoM ke kAla ko dikhalAyA gayA hai / kintu sarvArthasiddhi meM prathamataH aupazamika aura tatpazcAt kSAyika va aupazamika samyaktva kI sthiti ko prakaTa kiyA gayA hai / isase kevala prarUpaNA ke krama meM bheda huA hai / Sa0kha0 meM kSAyikasamyagdRSTiyoM ke utkRSTa kAla kA nirdeza karate hue use sAdhika tetIsa sAgaropama kahakara usakI adhikatA ko spaSTa nahIM kiyA gayA hai| kintu sarvArthasiddhi meM usa adhikatA ko spaSTa karate hue use antarmuhUrta ATha varSa se hIna do pUrvakoTiyoM se adhika kahA gayA hai / " sarvArthasiddhi meM yaha bhI spaSTa kara diyA gayA hai ki kSAyika samyaktva kI yaha utkRSTa sthiti saMsArI jIva kI apekSA nirdiSTa hai / muktajIva kI apekSA kSAyikasamyaktva kI sthiti Adi va anta se rahita hai / sarvArthasiddhi kI yaha saMkSipta prarUpaNA bahuta artha se garbhita hai / Sa0kha0 meM samyaktvamArgaNA ke antargata hone se samyagmithyAdRSTiyoM, sAsAdana samyagdRSTiyoM aura mithyAdRSTiyoM ke kAla kA bhI ullekha hai ( 2,2,117-203) / 4. Sa0 kha0 meM jIvasthAna se sambaddha nau cUlikAoM meM AThavIM samyaktvotpatti cUlikA hai / vahA~ sarvaprathama samyaktva kaba, kahA~ aura kisa avasthA meM utpanna hotA hai, ise spaSTa karate hue kahA gayA hai ki vaha karmoM kI utkRSTa aura jaghanya sthiti ke hone para prApta nahIM hotA / kintu jIva jaba saba karmoM kI antaHkor3Akor3A pramANa sthiti ko bA~dhatA hai taba vaha prathama samyaktva ko prApta karatA hai / usameM bhI jaba vaha ukta antaHkor3Akor3I pramANa sthiti ko saMkhyAta hajAra sAgaropama se hIna sthApita karatA hai taba vaha prathama samyaktva ko utpanna karatA 1. Sa0 kha0 kI TIkA meM usa adhikatA ko sarvArthasiddhi ke samAna spaSTa kara diyA gayA hai / sAtha hI vahA~ vaha kaise ghaTita hotA hai, ise bhI spaSTa kara diyA hai / - ( dhavalA pu0 7, pR0 176 -80 ) 206 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #261 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hai| usa samyaktva ke abhimukha huA jIva paMcendriya, saMjJI, paryApta aura sarvavizuddha hotA hai| yahI abhiprAya sa0 si0 meM bhI samAna rUpa se prakaTa kiyA gayA hai| donoM granthoM kI daha samAnatA isa prakAra dekhI jA sakatI hai "evadikAladvidiehi kammehi sammattaM Na lahadi / labhadi tti vibhaassaa| edesi ceva savvakammANaM jAve aMtokoDAkoDiTThidi baMdhadi tAve paDhamasammattaM labhadi / so puNa paMciMdiyo saNNI micchAiTThI pajjattao svvvisuddho| edesiM ceva savvakammANaM jAdhe aMtokoDAkoDididi uvedi saMkhejjehi sAgarovamasahassehi UNiyaM tAdhe pddhmsmmttmuppaadedi|" --Sa0kha0, sUtra 1,6-8,1-5 (pu0 6) "aparA karmasthiti kAlalabdhiH--utkRSTasthitikeSu karmasu jaghanyasthitikeSu ca prathamasamyaktvalAbho na bhavati / kva tahi bhavati ? antaHkoTAkoTIsAgaropamasthitikeSu karmasu bandhamApadyamAneSu vizuddhapariNAmavazAt satkarmasu ca tataH saMkhyeyasAgaropamasahasronAyAyantaHkoTAkoTIsAgaropamasthitau sthApiteSu prathamasamyaktvayogyo bhavati / aparA kAlalabdhirbhavApekSayA-bhavyaH paJcendriyaH saMjJI paryAptakaH sarvavizuddhaH prathamasamyaktvamutpAdayati / Adizabdena' jAtismaraNAdiH prigRhyte|" donoM granthagata ina sandarbho meM zabda aura artha kI samAnatA draSTavya hai / upasaMhAra Upara SaTkhaNDAgama aura sarvArthasiddhi donoM granthoM ke jina prasaMgoM ko tulanAtmaka dRSTi se prastuta kiyA gayA hai unameM paraspara kI zabdArtha viSayaka samAnatA ko dekhate hue isameM sandeha nahIM rahatA ki sarvArthasiddhi ke kartA A0 pUjyapAda ke samakSa prastuta Sa0 kha0 rahA hai aura unhoMne sarvArthasiddhi kI racanA meM yathAprasaMga usakA pUrA upayoga kiyA hai| jaisA ki pUrva meM kiye gaye vivecana se spaSTa ho cukA hai, sa0si0 meM tattvArthasUtra ke 'satsaMkhyAdi' sUtra (1-8) kI vyAkhyA karate hue Sa0 kha0 ke prathama khaNDa jIvasthAna ke antargata satprarUpaNAdi AThoM anuyogadvAroM meM prarUpita prAyaH samasta hI artha kA saMkSepa meM saMgraha kara liyA gayA hai / vizeSa itanA ki SaTkhaNDAgama Agama grantha hai, ata: usakI racanA usI Agamapaddhati se prAyaH praznottara zailI ke rUpa meM huI hai, isase usakI racanA meM punarukti bhI hai| isake atirikta usakI racanA mandabuddhi aura tIvrabuddhi ziSyoM ko lakSya meM rakhakara huI hai, isalie vizadIkaraNa kI dRSTi se bhI usameM punarukti huI hai| ise dhavalAkAra ne jahA~ tahA~ spaSTa bhI kiyA hai| 1. yaha pada isake pUrva chaThI aura sAtavIM cUlikA meM prarUpita karmoM kI utkRSTa aura jaghanya sthiti kA sUcaka hai| 2. sa0 si0 meM isake pUrva yaha zaMkA kI gaI hai ki anAdi mithyAdRSTi bhavya ke karmodaya se utpanna huI kaluSatA ke hone para anantAnubandhI Adi sAta prakRttiyoM kA upazama kaise hotA hai| isake samAdhAna meM vahA~ 'kAlalabdhyAdinimittatvAt' kahA gayA hai| isameM 'kAlalabdhi' ke Age jo Adi zabda prayukta huA hai usI kI ora yaha saMketa hai| 3. isake lie dhavalA ke ye kucha prasaMga draSTavya hai- (prasaMga pRSTha 208 para dekhie) SaTkhaNDAgama kI anya granthoM se tulanA / 207 Page #262 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kintu sarvArthasiddhi tattvArthasUtra kI vyAkhyA rUpa grantha hai, isalie usameM tattvArthasUtra ke hI viSayoM kA saMkSepa meM spaSTIkaraNa kiyA gayA hai / saMkSipta hote hue bhI vaha arthabahula hai / use yadi vRtti sUtra rUpa grantha kahA jAya to atizayokti nahIM hogI / jayadhavalA meM jo yaha vRttisUtra kA lakSaNa kahA gayA hai vaha sarvArthasiddhi meM bhI ghaTita hotA hai " tasseva vivaraNAe saMkhita saddayaNAe saMgahidasuttAsesatthAe vittisuttavavaesAdo / " -- ka0pA0 sutta kI prastAvanA, pR0 15 arthAt sUtra ke jisa vivaraNa yA vyAkhyAna meM zabdoM kI racanA saMkSipta ho, phira bhI jisameM sUtra ke antargata samasta artha kA saMgraha kiyA gayA ho usakA nAma vRttisUtra hai / yahI kAraNa hai ki bhaTTAkalaMkadeva ne sarvArthasiddhi ke adhikAMza vAkyoM ko apanI kRti tattvArthavArtika meM yathAprasaMga AtmasAt kara unake Azraya se vivakSita viSaya ko spaSTa kiyA hai|" 6. SaTkhaNDAgama aura tattvArthavArtika tattvArthavArtika yaha AcArya bhaTTA kalaMkadeva ( I0 san 720-80 ) ke dvArA viracita tattvArtha (1) evaM sutaM maMdabuddhisissasaMbhAlaNaTTha khettANi ogadvAre uttameva puNavi uttaM ..... / ( pu0 4, pR0 148) (2) puNaruttattAdo Na vattavvamidaM suttaM ? Na, savvesi jIvANaM sarisaNANAvaraNIyakammakkhaovasamAbhAvA / tado bhaTTasaMsakArasissasaMbhAlaNaTTa vattavvamidaM suttaM / (pu0 6, pR0 81 ) ( pu0 6, pR0 84 ) (3) Na esa doso, aijaDasissasaMbhAlaNaTThattAdo / (4) vissaraNAlusissasaMbhAlaNaTTamidaM suttaM / (5) edeNa puvvattapayAreNa daMNa mohaNIyaM uvasAmeditti pubvuttatyo ceva sutteNa saMbhAlido / ( pu0 6, pR0 87 ) ( pu0 6, pR0 238 ) (6) puNaruttattAdo NedaM suttaM vattavvaM ? Na esa doso, jaDamaisissANuggahheduttAdo / ( pu0 6, pR0 484 ) (7) Na ca ettha puNaruttadoso, maMdabuddhINaM puNaruttapuNvuttatyasaMbhAlaNeNa phalovalaMbhAdo / (pu0 7, pR0 366 ) isI prakAra nagamAdi nayoM ke aura aupazamika Adi bhAvoM ke svarUpa se sambandhita vAkyoM ko bhI donoM granthoM meM dekhA jA sakatA hai / 2. udAharaNa svarUpa donoM granthagata ye prasaMga dekhe jA sakate haiM (1) Atma-karmaNoranyonyapra dezAnupravezAtmako bandhaH / (2) AsravanirodhalakSaNaH saMvaraH / (3) ekadezakarmasaMkSayalakSaNA nirjarA / (4) RtsnakarmaviprayogalakSaNo mokSaH / (5) abhyarhitattvAt pramANasya tatpUrvanipAtaH / 208 / TkhaNDAgama-parizIlana ( sarvArthasiddhi 1-4 va tattvArthavArtika 1, 4, 17) ( sarvArthasiddhi 1-4 va ta0vA0 1, 4, 18 ) ( sarvArthasiddhi 1-4 va ta0vA0 1, 4, 16) ( sarvArthasiddhi 1-4 va ta0vA0 1, 4, 20 ) ( sarvArthasiddhi 1-6 va ta0vA0 1, 6, 1 ) Page #263 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUtra kI eka vistRta vyAkhyA hai| AcArya vIrasena ne isakA ullekha tattvArtha bhASya ke nAma se kiyA hai / ' prA0 akalaMkadeva apUrva dArzanika vidvAna hone ke sAtha siddhAnta ke bhI pAraMgata rahe haiM | apanI isa vyAkhyA meM unhoMne jahA~ dArzanika viSayoM kA mahattvapUrNa vizleSaNa kiyA hai vahI unhoMne saiddhAntika viSayoM ko bhI kAphI vikasita kiyA hai / isake atirikta unakI isa vyAkhyA meM jahA~ tahA~ jo zabdoM kI nirukti va unake sAdhana kI prakriyA dekhI jAtI hai| usase nizcita hai ki ve zabdazAstra ke bhI gambhIra vidvAna rahe haiM / unhoMne tattvArthasUtra ke bhASyasvarUpa apanI isa vistRta vyAkhyA ke racane meM prastuta Sa0kha0 kA acchA upayoga kiyA hai / kahIM-kahIM unhoMne Sa0 kha0 ke sUtroM ko usI krama se chAyA ke rUpa meM prastuta bhI kiyA hai / isI prakAra unhoMne sarvArthasiddhi ke bhI bahuta se vAkyoM ko tattvArthavArtika meM AtmasAt kara unake AdhAra para vivakSita tattva kI vivecanA kI hai| vizeSa itanA hai ki sa0si0 meM jahA~ tattvArtha sUtra ke 'satsaMkhyA' Adi sUtra kI vyAkhyA meM sUtra meM nirdiSTa una satprarUpaNA Adi ATha anuyogadvAroM kI vistRta prarUpaNA hai vahA~ tattvArthavArtika meM kevala sat va saMkhyA Adi ke svarUpa ko hI dikhalAyA gayA hai, unake Azraya se vahA~ jIvasthAnoM kI prarUpaNA nahIM kI gaI hai / unakI prarUpaNA vahA~ Age jAkara 'anityAzaraNa - saMsAra' Adi sUtra ( 6-7 ) kI vyAkhyA meM mAtra satprarUpaNA ke AdhAra se kI gaI hai / SaTkhaNDAgama ke TIkAkAra A0 vIrasena svAmI ne apanI dhavalA TIkA meM tattvArthavArtika kA Azraya liyA hai / kahIM-kahIM unhoMne isake vAkyoM ko va prasaMgaprApta pUre sandarbha ko bhI usI rUpa meM apanI isa TIkA meM AtmasAt kara liyA hai| isake atirikta jaisA ki pIche kahA jA cukA hai, kahIM para unhoMne 'uktaM ca tattvArthabhASye' isa nAma nirdeza ke sAtha bhI usake vAkyoM ko prasaMga ke anusAra uddhRta kiyA hai / Age yahA~ tulanAtmaka dRSTi se udAharaNa ke rUpa meM kucha aise prasaMga upasthita kiye jA haiM jo Sa0 kha0 aura ta0 vA0 donoM granthoM meM samAna rUpa se upalabdha hote haiM / itanA hI nahIM, kahIM-kahIM to tattvArthavArtikakAra ne pa0 kha0 ke antargata khaNDa aura anuyogadvAra Adi kA bhI spaSTatayA ullekha kara diyA hai / jaise I 1. ta0 vA0 meM 'bhavapratyayo'vadhirdeva-nArakANAm' sUtra (1-21 ) kI vyAkhyA ke prasaMga meM yaha zaMkA uThAI gaI hai ki Agamapaddhati ke anusAra isa sUtra meM 'nAraka' zabda kA pUrva meM nipAta honA cAhie / kAraNa yaha ki Agama ( SaTkhaNDAgama) meM 'jIvasthAna' Adi khaNDoM ke antargata satprarUpaNA Adi anuyogadvAroM meM Adeza kI apekSA vivakSita sat-saMkhyA Adi kI prarUpaNA karate hue sarvatra prathamataH nArakiyoM meM hI una 'sat' Adi kI prarUpaNA kI gaI hai / 1. dhavalA pu0 1, pR0 103 ( uktaM ca tattvArthabhASye ) 2. jaise---- vAksaMskArakAraNAni ziraH kaNThAdInyaSTo sthAnAni / vAkprayogazubhetaralakSaNaH sugamaH ( vakSyate ) / -dhavalA pu0 1, pR0 116 tathA ta0vA0 1,20, 12, pR0 52 Age 'abhyAkhyAnavAk Adi rUpa bAraha prakAra kI bhASA aura 'nAma-rUpa' Adi dasa prakAra ke satyavacana se sambandhita pUrA sandarbha donoM meM sarvathA samAnarUpa meM upalabdha hotA hai / dekhie dhavalA pu0 1,116 18 aura ta0 vA0 1, 20, 12 ( pR0 52 ) / 3. 'uktaM ca tattvArthabhASye / ' -dhavalA pu0 1, pR0 103 khaNDa kI anya granthoM se tulanA / 206 Page #264 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatpazcAt tiyaMca, manuSya aura devoM meM unakI prarUpaNA hai / i lie prakRta sUtra meM 'deva' zabda ke pUrva meM 'nAraka' zabda kA prayoga honA caahie|' isa zaMkA kA samucita samAdhAna vahA~ kara diyA gayA hai| 2. tattvArthavArtika meM avadhijJAna ke dezAvadhi-paramAvadhi Adi bhedoM kA nirdeza karate hue unake viSaya kI vistAra se jo prarUpaNA kI gaI hai vaha SaTakhaNDAgama ke AdhAra se kI gaI dikhatI hai| _Sa0 kha0 meM vargaNA khaNDa ke antargata 'prakRti' anuyogadvAra hai| vahA~ avadhijJAnAvaraNIya kI prakRtiyoM kA nirdeza karate hue prasaMgavaza avadhijJAna ke dezAvadhi-paramAvadhi Adi bhedoM kA nirdeza kiyA gayA hai tathA unake viSaya kI prarUpaNA dravya-kSetrAdi ke Azraya se pandraha gAthAsUtroM meM vistArapUrvaka kI hai| tattvArthavArtika meM jo avadhijJAna ke viSaya kI prarUpaNA hai usake AdhAra ve gAthAsUtra hI ho sakate haiN| udAharaNa ke rUpa meM isa gAthAsUtra ko dekhA jA sakatA hai kAlo caduNNa vuDDhI kAlo bhajidavvo khettavuDDhIe / vuDDhIe davva-pajjaya bhajidavvA khetta-kAlA du||-pu0 13, pR0 306 isakA ta0 vA0 ke isa sandarbha se milAna kIjie "uktAyAM vRddhau yadA kAlavRddhistadA caturNAmapivRddhiniyatA / kSetravRddhau kAlavRddhirbhAjyAsyAt kAlavRddhiH syAnneti / dravya-bhAvayostu vRddhiniyatA / dravyavRddhI bhAvavRddhiniyatA, kSetrakAla-vRddhiH punarbhAjyA syAdvA naveti / bhAvavRddhAvapi dravyavRddhiniyatA, kSetra-kAlavRddhirbhAjyA syAdvA na veti / " - -ta0 vA0 1,22, 5 pR0 57 Age yahA~ ekakSetra aura anekakSetra avadhijJAnoM kA svarUpa bhI donoM granthoM (Sa0kha0 sUtra 5,5, 57-58 aura ta0 vA0 1,22,5 pR0 57) meM draSTavya hai| 3. ta0 vA0 meM 'jIva-bhavyAbhavyatvAni ca' isa sUtra (2-7) kI vyAkhyA ke prasaMga meM eka yaha zaMkA kI gaI hai ki jIvatva, bhavyatva aura abhavyatva ina tIna pAriNAmika bhAvoM ke sAtha 'sAsAdanasamyagdRSTi' isa dvitIya guNa ko bhI grahaNa karanA cAhie, kyoMki vaha bhI jIva kA sAdhAraNa pAriNAmika bhAva hai| kAraNa yaha ki 'sAsAdanasamyagdRSTi yaha kauna-sA bhAva hai ? vaha pAriNAmika bhAva hai' aisA ArSa (Sa0 kha0) meM kahA gayA hai / (ta0vA0 2,7,11) yahA~ 'ArSa' se zaMkAkAra kA abhiprAya jIvasthAna ke antargata bhAvAnuyogadvAra ke isa sUtra se rahA hai "sAsaNasammAdiTThi tti ko bhAvo ? sa pAriNAmio bhaavo|" --sUtra 1,7,3 (pu0 5) / uparyukta zaMkA kA yatheSTa samAdhAna bhI vahA~ kara diyA gayA hai| Agame hi jIvasthAnAdau sadAdiSvanuyogadvAreNA''dezavacane nArakANAmevAdau sadAdiprarUpaNA kRtaa| tato nArakazabdasya pUrvanipAtena bhavitavyamiti |-t0 vA0 1,21, 6; Sa0kha0 sUtra 1,1,24-25 (pu0 1); sU0 1,2,15 (pu0 3); sUtra 1,3,5; sUtra 1,4, 11; sUtra 1,5,33 (pu0 4); 1,6,21; sUtra 1,7,10; sUtra 1,8,27 (pu0 5); ityAdi / 2. Sa0 kha0 pu0 13, pR0 301-28 tathA ta0 vA0 1, 22,5 pR0 56-57 (ye gAthAsUtra 'mahAbandha' meM upalabdha hote haiN)| 210 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #265 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 4. ta0 vA0 meM 'saMsAriNa strasa-sthAvarAH' isa sUtra (2-12) kI vyAkhyA ke prasaMga meM kahA gayA hai ki sthAvara nAmakarma ke udaya se jina jIvoM ke vizeSatA utpanna hotI hai ve sthAvara kahalAte haiN| isa para vahA~ zaMkA uThAyI gaI hai ki jo svabhAvataH eka sthAna para sthira rahate haiM unheM sthAvara kahanA cAhie / isake uttara meM kahA gayA hai ki aisA kahanA ThIka nahIM hai kyoMki vaisA mAnane para vAyu, teja aura jala jIvoM ke vasarUpatA kA prasaMga prApta hotA hai / isa para yadi yaha kahA jAya ki ukta vAyu Adi jIvoM ko trasa mAnanA to abhISTa hI hai to aisA kahanA Agama ke pratikUla hai / kAraNa yaha ki AgamavyavasthA ke anusAra satprarUpaNA meM kAyamArgaNA ke prasaMga meM dvIndriyoM se lekara ayogikevalI paryanta jIdoM ko trasa kahA gayA hai| isalie calane kI apekSA trasa aura eka sthAna para sthira rahane kI apekSA sthAvara nahIM kahA jA sakatA hai, kintu jinake trasanAmakarma kA udaya hotA hai unheM trasa aura jinake sthAvara nAmakarma kA udaya hotA hai unheM sthAvara jAnanA caahie| ___ isa zaMkA-samAdhAna meM yahA~ Agama vyavasthA ke anusAra jisa satprarUpaNA ke antargata kAya vargaNA se sambandhita sUtra kI ora saMketa kiyA gayA hai vaha isa prakAra hai'tasakAiyA bIiMdiyappahuDi jAva ajogikevali tti|" --Sa0 kha0 sUtra 1,1,44 (pu01)| 5. ta0 vA0 meM svAmI, svalAkSaNya va svakAraNa Adi ke Azraya se audArikAdi pAMca zarIroM meM paraspara bhinnatA dikhalAI gaI hai| usa prasaMga meM vahA~ svAmI kI apekSA unameM bhinnatA ko prakaTa karate hue yaha kahA gayA hai ki audArikazarIra tiryacoM aura manuSyoM ke hotA hai tathA vaikriyikazarIra deva-nArakiyoM, tejakAyikoM, vAyukAyikoM evaM paMcendriya tiryaMcoM va manuSyoM ke bhI hotA hai / isa para vahA~ yaha zaMkA upasthita huI hai ki jovasthAna meM yogamArgaNA ke prasaMga meM sAta prakAra ke kAyayoga kI prarUpaNA karate hue yaha kahA gayA hai ki audArika aura audArikamizra kAyayoga tiryaMcoM va manuSyoM ke tathA vaikriyika aura vaikriyika mizra kAyayoga devoM aura nArakiyoM ke hotA hai| parantu yahA~ yaha kahA jA rahA hai ki vaha (vaikriyikazarIra) tiryaMcoM va manuSyoM ke bhI hotA hai; yaha to Agama ke viruddha hai / isa zaMkA kA samAdhAna karate hue vahA~ yaha kahA gayA hai ki isameM kucha virodha nahIM hai| isakA kAraNa yaha hai ki anyatra usakA upadeza hai--- vyAkhyAprajJaptidaNDakoM meM zarIrabhaMga meM vAyu ke audArika, vaikriyika, tejasa aura kArmaNa ye cAra zarIra kahe gaye haiN| ye hI cAra zarIra vahA~ manuSyoM ke bhI nirdiSTa kiye gaye haiM / isapara zaMkAkAra ne kahA hai ki isa prakAra se to una donoM ArSoM (AgamoM) meM paraspara virodha kA prasaMga prApta hotA hai| isake samAdhAna meM Age vahA~ kahA gayA hai ki abhiprAya ke bhinna hone se una donoM meM kucha virodha honevAlA nahIM hai / jIvasthAna meM deva-nArakiyoM ke sadA kAla usake dekhe jAne ke kAraNa vaikriyika zarIra kA sadbhAva prakaTa kiyA gayA hai / parantu tiryaMcoM va manuSyoM ke vaha sadA kAla nahIM dekhA jAtA hai, kyoMki vaha unake labdhi ke nimitta 1. yahA~ yaha smaraNIya hai ki zve0 paramparA meM tattvArthAdhigamabhASyasammata 'tejovAyU dvIndriyA dayazca trasAH' isa sUtra (ta0sU0 2-14) ke anusAra teja aura vAyukAyika jIvoM ko calana kriyA ke Azraya se trasa mAnA gayA hai| 2. ta0 vA0 2,12,5 SaTkhaNDAgama kI anya granthoM se tulanA | 211 Page #266 -------------------------------------------------------------------------- ________________ se utpanna hotA hai| isalie unake vaha deva-nArakiyoM ke samAna sadA kAla nahIM rahatA hai, unake vaha kadAcit hI rahatA hai| isa prakAra vyAkhyAprajJaptidaNDakoM meM usake astitva mAtra ke abhiprAya ko lekara tiryaMca-manuSyoM meM vaikriyika zarIra kA sadbhAva dikhalAyA hai|' Upara tattvArthavArtika meM jIvasthAnagata jisa prasaMga kA ullekha kiyA gayA hai vaha isa prakAra hai "orAliyakAyajogo orAliyamissakAyajogo tirikkha-maNussANaM / veuvviyakAyajogo veuvviyamissakAyajogo deva-NeraiyANaM / " -10 kha0, sUtra 1,1,57-58 (pu0 1) 6. isake pUrva ta0 vA0 meM aupazamika bhAva ke do bhedoM ke prarUpaka 'samyaktva-cAritre' sUtra (2-3) kI vyAkhyA karate hue aupazamika samyaktva ke svarUpa ke spaSTIkaraNa meM kahA gayA hai ki anantAnubandhI cAra aura mithyAtva, samyagmithyAtva evaM samyaktva ye tIna darzana mohanIya, ina sAta prakRtiyoM ke upazama se jo samyaktva utpanna hotA hai usakA nAma aupazamika samyaktva hai| isa para vahA~ yaha pUchA gayA hai ki anAdi mithyAdRSTi bhavya ke karmodaya janita kaluSatA ke hone para unakA upazama kaise hotA hai ? isake uttara meM kahA gayA hai ki vaha unakA upazama usake kAlalabdhi Adi kAraNoM kI apekSA se hotA hai| isa prasaMga meM vahA~ karmasthiti rUpa dUsarI kAlalabdhi ko spaSTa karate hue kahA gayA hai ki utkRSTa aura jaghanya sthiti yukta karmoM ke hone para prathama samyaktva kA lAbha nahIM hotA hai, kintu jaba unakA bandha antaHkoDAkor3I pramANa sthiti se yukta hotA hai tathA vizuddhi ke vaza unake sattva ko bhI jaba jIva saMkhyAta hajAra sAgaropamoM se hIna antaHkoDAkor3I pramANa meM sthApita karatA hai taba vaha prathama samyaktva ke yogya hotA hai / ___ yaha prasaMga pUrNatayA jIvasthAna kI nau cUlikAoM meM AThavIM 'samyaktvopatti' cUlikA para AdhArita hai, jo zabdazaH samAna hai| usakA milAna isa rUpa meM kiyA jA sakatA hai "evadikAlaMTidiehi kammehi sammattaM Na lahadi / labhadi tti vibhAsA ! edesiM ceva savva kammANe jAve aMto koDAkoDididi baMdhadi tAve paDhamasammataM labhadi / so puNa paMcidio saNNI micchAiTThI pajjatto svvvisuddho| edesi ceva savvakammANaM jAdhe aMtokoDAkoDiTThidi vedi saMkhejjehi sAgarovamasahassehi uNiyaM tAdhe paDhamasammattamuppAdedi / " -----50kha0, sUtra 1, 6-8,1-5 (pu0 6) "aparA karmasthitikA kAlalabdhirutkRSTasthitikeSu karmasu jaghanyasthitikeSu prathamasamyaksvalAbho na bhavati / kva tahi bhavati ? antaHkoTAkoTisAgaropamasthitikeSu karmasu bandhamApadyamAneSu vizuddhapariNAmavazAt satkarmasu ca tataH saMkhyeyapAgaropamasahasronAyAmantaHkoTAkoTisAgaropamasthitau sthApiteSu prathamasamyaktvayogyo bhvti|" __ -ta0vA0 2,3,1-2 Age ta0 vA0 meM prathama samyaktva ke abhimukha hue jIva kI yogyatA ko prakaTa karate hue yaha kahA gayA hai "sa punarbhavyaH paMcendriyaH saMjJI mithyAdRSTi: paryAptakaH sarvavizuddhaH prathamasamyaktvamutpAda 1. ta0 vA0 2,46,8 2. yaha pada isake pUrva chaThI va sAtavIM culikA meM krama se prarUpita saba karmoM kI utkRSTa aura jaghanya sthitiyoM kI ora saMketa karatA hai / 212 / SaTsaNDAgama-parizIla Page #267 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yati / (yahA~ Sa0 kha0 kI apekSA eka 'bhavya' pada adhika hai)| -ta0 vA0 2,3,2 yaha Sa0 kha0 ke isa satra kA chAyAnuvAda hai"so puNa paMciMdio saNNI micchAiTThI pajjattao svvvisuddho|" -sUtra 1,6-8,4 7. Age ta0 vA0 meM yahIM para yaha kahA gayA hai ki isa prakAra prathama samyaktva ko utpanna karatA huA vaha antarmuhUrta vartatA hai, antarakaraNa karatA hai / antarakaraNa karake mithyAtva ke tIna bhAga karatA hai-samyaktva, mithyAtva aura samyagmithyAtva / anantara yahA~ narakagati meM vaha samyagdarzana kina kAraNoM se utpanna hotA hai, ise spaSTa kiyA gayA hai / yaha saba sandarbha Sa0 kha0 se kitanA prabhAvita hai, draSTavya hai (ka) "paDhamasammattamuppAdeto aMtomuttamohadi / ohadUNa micchattaM tiNNibhAgaM karedi sammattaM micchattaM smmaamicchttN| dasaNamohaNIyaM kamma uvsaamedi| uvasAmeMto kamhi uvasAmedi ? cadusu vi gadIsu uvasAmedi / " -Sa0kha0, sUtra 1,6-8,6 "utpAdayannasAvantarmuhUrtameva vartayati apavartya' ca mithyAtva karma tridhA vibhajate samyaktvaM mithyAtvaM samyaD.mithyAtvaM ceti / darzanamohanIyaM karmopazamayan kvopazamayati ? catasRSu gatiSu / " -ta0 vA0 2,3,2 (kha) "Ne raiyA micchAiTThI paDhamasammattamuppAdeMti / uppAdeMtA kamhi uppAdeMti ? pajjattaesu uppAdeMti, No apajjaesu / pajjattaesu utpAdeMtA aMtomuhattappahuDi jAva tappAoggaMtomuhuttaM uvarimuppA-ti, No heTThA / evaM jAva satta su puDhavIsu nneriyaa| raiyA micchAiTThI kadihi kAraNehi paDhamasammattamuppAdeMti ? tIhiM kAraNehiM paDhamasammattamuppAdeti / keiM jAissarA keiM soUNa keI vedaNAhibhUdA / evaM tisu uvarimAsu puDhavosu nneriyaa| cadusu heTThimAsu puDhavIsu NeraiyA micchAiTThI kadihi karaNehi paDhamasammattamuppAdeMti ? dohi kAraNehiM paDhamasammattamuppA-ti / keiM jAissarA keiM veyaNAhibhUdA / " ---10 kha0 1, 6-6, 1-12 (pu0 6) "tatra nArakAH prathamasamyaktva mutpAdayantaH paryAptakA utpAdayanti nAparyAptakAH, paryAptakAzcAntamahUrtasyopari utpAdayanti nAdhastAt / evaM saptasu pRthivISu tatropari tisRSu pRthivISu nArakAstribhi: kAraNaH samyaktvamupajanayanti-kecijjAti smRtvA kecid dharmaM zrutvA kecid vedanAmibhUtAH / adhastAccatasRSu pRthivISu dvAbhyAM kAraNAbhyAm-kecijjAti smRtvA apare vednaabhibhuutaaH|" -ta0 vA0 2, 3,2 ___isa prakAra ta0 vA0 meM Sa0 kha0 ke sUtroM kA rUpAntara jaisA kiyA gayA hai| jaisA ki pIche 'sarvArthasiddhi' ke prasaMga meM spaSTa kiyA jA cukA hai, Sa0 kha0 meM apanI praznottara paddhati ke anusAra kucha punarukti huI hai, jo ta0 vA0 meM nahIM hai| samyagdarzana kI utpatti ke ina kAraNoM kI prarUpaNA Age tiryaMcoM, manuSyoM aura devoM meM bhI zabdazaH samAna rUpa se hI donoM granthoM meM kI gaI hai| (dekhie Sa0 kha0 sUtra 1,6-6 13-43 tathA ta0 vA02,3,2) 8. ta0 vA0 meM nArakiyoM kI Ayu ke prarUpaka sUtra (3-6) kI vyAkhyA karate hue usa prasaMga meM yaha bhI spaSTa kiyA gayA hai ki nArakapRthiviyoM meM utpanna honevAle nArakI vahA~ kisa 1. yahA~ 'ohadeMdi' aura 'ohaTTedUNa' ina prAkRta zabdoM ke rUpAntara karane athavA pratilipi ke karane meM kucha gar3abar3I huI pratIta hotI hai / SaTkhaNDAgama kI anya granthoM se tulanA | 213 Page #268 -------------------------------------------------------------------------- ________________ guNasthAna ke sAtha praviSTa hote haiM aura kisa guNasthAna ke sAtha vahA~ se nikalate haiN| yaha prasaMga bhI ta0 vA0 meM pUrNatayA 10 kha0 se prabhAvita hai / yathA 'raiyA micchatteNa adhigadA keiM micchattaNa NIti / keI micchatteNa adhigadA sAsaNasammatteNa NIti / keI micchatteNa adhigadA sammattaNa NIti / sammatteNa adhigadA sammatteNa ceva NIti / evaM par3hamAe puDhavIe NeraiyA / bidiyAe jAva chaTThIe puDhavIe NeraiyA micchatteNa adhigadA keI micchatteNa NIti / micchatteNa adhigadA keI sAsaNasammatteNa NIti / micchatteNa adhigadA keiM sammatteNa NIti / sattamAe puDhavIe NeraiyA micchatteNa ceva NIti / " -Sa0kha0, sUtra 1,6-6 44-52 (pu0 6) "prathamAyAmutpadyamAnA nArakA mithyAtvenAdhigatAH kecinmithyAtvena niryAnti / mithyAtvenAdhigatAH kecit sAsAdanasamyaktvena niryAnti / mithyAtvena praviSTAH kecit samyaktvena / kecit samyaktvenAdhigatAH samyaktvenaiva niryAnti kssaayiksmygdRssttypekssyaa| dvitIyAdiSu paJcasu nArakA mithyAtvenAdhigatAH kecinmithyAtvena niryaanti| mithyAtvenAdhigatAH kecita sAsAdanasamyaktvena niryaanti| mithyAtvena praviSTAH kecit samyaktvena niryAnti / saptamyAM nArakA mithyAtvenAdhigatA mithyAtvenaiva niryAnti / " ta0 vA03,6,6 pR0 118 6. ta0 va0 meM isI sUtra kI vyAkhyA meM Age nAraka pRthiviyoM se nikalate hue nArakI kina gatiyoM meM Ate haiM, ise spaSTa kiyA gayA hai / yaha prasaMga bhI Sa0 kha0 se sarvathA samAna 'NeraiyAmicchAiTThI sAsaNasammAiTThI NirayAdo unvadvidasammANA kadi gadIo AgacchaMti ? do gadIo AgacchaMti tirikkhagadi ceva maNusagadi ceva / tirikkhesu AgacchaMtA paMcidiesu AgacchaMti, No eiNdiy-viglidiesu| paMcidiesu AgacchaMtA saNNIsu AgacchaMti, No asaNNIsu / saNNIsu AgacchaMtA gabbhovakkaMtiesu AgacchaMti, No sammucchimesu / gabbhovakkaMtiesu AgacchaMtA pajjattaesu AgacchaMti, No apajjattaesu / pajjattaesu AgacchaMtA saMkhejjavassAuesu AgacchaMti, No asNkhejjvssaaues|" --Sa0 kha0, sUtra 1,-6-6, 76-82 (pu0 6) "SaDbhya uvari pRthivIbhyo mithyAtva-sAsAdanasamyaktvAbhyAmurtitAH kecit tirydd.-mnussygtimaayaanti| tiryakSvAyAtAH paJcendriya-garbhaja-saMjJi-paryAptaka-saMkhyeya-varSAyuHSutpadyante, netareSu / " --ta0 vA0 3,6,6 (pR0 118) donoM granthagata yaha prasaMga zabdazaH samAna hai| vizeSatA yaha hai ki SaTkhaNDAgama meM jahA~ paMcendriya, garbhaja, saMjJI, paryApta aura saMkhyAtavarSAyuSkoM meM Ane kA ullekha pRthak-pRthak sUtroM dvArA kiyA gayA hai vahA~ tattvArthavArtika meM unakA ullekha saMkSepa meM 'paJcandriya-garbhaja' Adi eka hI samasta pada meM kara diyA gayA hai, abhiprAya meM koI bheda nahIM rahA hai| Sa0kha0 meM Age yaha prasaMga jahA~ 83-100 sUtroM meM samApta huA hai vahA~ ta0vA0 meM vahIM para vaha do paMktiyoM meM samApta ho jAtA hai, phira bhI abhiprAya kucha bhI chUTA nahIM hai| 10. ta0 vA0 meM Age isI prasaMga meM yaha spaSTa kiyA gayA hai ki nArakI una pRthiviyoM se nikalakara kina gatiyoM meM Ate haiM va vahA~ Akara ve kina guNoM ko prApta karate haiM yaha prasaMga bhI donoM granthoM meM draSTavya hai jo zabdazaH samAna hai "adho sattamAe puDhavIe NeraiyA Ni rayAdo NeraiyA uvvaTThida-samANA kadi gadIo AgacchaMti ? ekkaM hi ceva tirikkhagadimAgacchaMti ti / tirikkhesu uvavaNNallayA tirikkhA 214 / SaTkhaNDAgama-parizIlana . Page #269 -------------------------------------------------------------------------- ________________ chaNNo uppA eMti - AbhiNibohiyaNANaM No uppAeMti, sudaNANaM No uppAeMti, ohiNANaM No uppAeMti, sammAmicchattaM No uppAeMti, sammattaM No uppAeMti, saMjamAsaMjamaM No uppAeMti / " - pa0 kha0, sUtra 1,6 - 6, 203 - 5 "saptamyAM nArakA mithyAdRSTayo narakebhya udvartitA ekAmeva tiryaggatimAyAnti / tiryakSvAyAtAH paMcendriya- garbhaja-paryAptaka-saMkhyeya varSAyuH SUtpadyante, netareSu / tatra cotpannAH sarve matizrutAvadhi samyaktva- samyaD. mithyAtva-saMyamAsaMyamAn notpAdayanti / " - ta0vA0 3,6,7 isI prakAra donoM granthoM meM Age chaThI - pA~cavIM Adi pRthiviyoM nikalane vAle nArakiyoM se sambandhita yaha prasaMga bhI sarvathA samAna hai / (dekhie Sa0 kha0 sUtra 1, 6-6,206 20 aura ta0vA0 3,6,7 pR0 118 - 16 ) 11. ta0vA0 meM pIche Rjumatimana:paryaya ke ye tIna bheda kie gaye haiM-- Rjumanogata viSaya, RjuvacanagataviSaya aura RjukAyagataviSaya / yathA "AdyastredhArju' manovAkkAyaviSayabhedAt / " - ta0vA0 1, 2, 3, 6 Sa0kha0 meM Rjumatimana:paryayajJAna ke AvAraka Rjumatimana:paryayajJAnAvaraNIya ke ve hI tIna bheda isa prakAra nirdiSTa kie gaye haiM "jaM taM ujumadimaNapajjavaNANAvaraNIyaM NAma kammaM taM tivihaM -- ujugaM maNogadaM jANadi ugaM vacigadaM jANadi ujugaM kAyagadaM jaNAdi / " - sUtra 5, 5, 62 ( pu0 13, pR0 326 ) yadyapi 'AvaraNIya' ke sAtha 'jANadi' pada kA prayoga asaMgata-sA dikhatA hai, phira bhI dhavalAkAra ne mUlagranthakAra ke abhiprAya ko isa prakAra spaSTa kara diyA hai-- "jeNa ujumaNogadaTThavisayaM ujuvacigadaTThavisayaM ujukAyagadaTThavisayaM ti tivihamujumadiNANaM teNa tadAvaraNaM pi tivihaM hodi / " - pu0 13, pR0 326-36 ta0vA0 meM Age Rjumatimana:paryaya ke ukta bhedoM ke spaSTIkaraNa ke prasaMga meM yaha zaMkA kI gaI hai ki yaha abhiprAya kaise upalabdha hotA hai / isake uttara meM vahA~ kahA gayA hai ki Agama ke avirodha se vaha abhiprAya upalabdha hotA hai / yaha kahate hue vahA~ kahA gayA hai "Agame hya uktaM manasA manaH paricchidya pareSAM saMjJAdIn jAnAti iti, manasA AtmanetyarthaH / ``tamAtmanA AtmA'vabudhyA''tmanaH pareSAM ca cintA- jIvita-maraNa-sukha-duHkha-lAbhA lAbhAdIn vijAnAti / vyaktamanasAM jIvAnAmarthaM jAnAti, nAvyaktamanasAm / " - ta0vA0 1,23, 6 ( pR0 58 ) ta0vA0 meM yahA~ 'Agama' se abhiprAya pa0 kha0 ke ina sUtroM kA rahA hai / milAna kIjie-- "maNeNa mANasaM paDiviMdaittA paresi saMNNA madi sadi ciMtA jIvida maraNaM lAhAlAhaM suhadukkhaM yaraviNAsaM desaviNAsaM jaNavayaviNAsaM kheDaviNAsaM kavvaDaviNAsaM maDaMbaviNAsaM paTTaNaviNAsaM doNAmuhaviNAsaM aivuTThi praNAvuTThi suvuTThi duvuTThi subhikkhaM dubbhikkhaM khema khema-bhayaroga- kAlasaMpajutte atthe vi jaNAdi / kiM ci bhUo - appaNI paresiM ca vattamANANaM jIvANa jANadi, jo avvattamANANaM jANadi / " -- Sa0kha0, sUtra 5, 5, 63-64 ( pu0 13, pR0 232 va 236-37 ) dhavalA meM 'vattamANANaM' Adi kA spaSTIkaraNa isa prakAra kiyA gayA hai-- '''''vyaktaM niSpannaM saMzaya-viparyayAnadhyavasAyavirahitaM manaH yeSAM te vyaktamanasaH, teSAM vyaktamanasAM jIvAnAM pareSAmAtmanazca sambandhi vastvantaraM jAnAti, no avyaktamanasAM jIvAnAM SaTkhaNDAgama kI anya granthoM se tulanA / 215 Page #270 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sambandhi vastvantaram, tatra tasya sAmarthyAbhAvAt / kadhaM maNassa mANavavae so ? 'ee chacca samANA' tti vihidadIhattAdo / athavA vartamAnAnAM jIvAnAM vartamAnamanogatatrikAlasambandhinamathaM jAnAti, nAtItAnAgatamanoviSayamiti sUtrArtho vyAkhyeyaH / " -dhavalA pu0 13, pR0 337 donoM granthoM meM Age usa RjumatimanaHparyaya ke viSaya kI bhI prarUpaNA isa prakAra kI gaI hai, jo zabdazaH samAna hai___ "kAlado jahaNNeNa do-tiNNibhavaggahaNANi / ukkasseNa stttttthbhvgghnnaanni| jIvANaM gadimAgadi paduppAdedi / khettado tAva jahaNNeNa gAuvapudhattaM, ukkasseNa joyaNapudhattassa abbhaMtarado No bhiddhaa|" -Sa0kha0 sUtra 5,5,65-68 "kAlato jaghanyena jIvAnAmAtmanazca dvi-trINi, utkarSeNa saptASTAni bhavaggrahaNAni gatyAgatyAdibhiH prarUpayati / kSetrato jaghanyena gavyUtipRthaktvasyAbhyantaraM na bahiH, utkarSeNa yojanapRthaktvasyAbhyantaraM na bhiH|" --tavA0 1,23,6 (pa0 58-56) donoM granthoM meM jisa prakAra samAna rUpa meM RjamatimanaHparyayajJAna ke bhedoM aura viSaya kI prarUpaNA kI gaI hai usI prakAra Age vipulamatimanaHparyayajJAna ke bhedoM aura viSaya kI bhI prarUpaNA samAna rUpa meM kI gaI hai / yathA "jaMtaM viulamadimaNapajjavaNANAvaraNIyaM NAma kammaM taM chanvihaM-ujjugamaNujjugaM maNogadaM jANadi, ujjugamaNujjugaM vacigadaM jANadi, ujjugamaNujjugaM kAyagadaM jANadi / " ityAdi --Sa0kha0, sUtra 5,5,70-77 "dvitIyaH SoDhA Rju-vakramanovAkkAyabhedAt / " ityAdi --tattvArthavArtika 1,23,10 (pR0 56) 12. (ka) ta0 vA0 meM 'zabda-bandha-saukSmya' ityAdi sUtra (5-24) kI vyAkhyA karate hue usa prasaMga meM bandha ke ye do bheda nirdiSTa kiye gaye haiM--visrasAbandha aura prayogabandha / inameM vaisrasikabandha AdimAn aura anAdi ke bheda se do prakAra kA hai| inameM AdimAn vaisrasikabandha ke lakSaNa kA nirdeza karate hue yaha kahA gayA hai ki jo bandha snigdha aura rUkSa guNoM ke nimitta se vidyut, ulkA, jaladhArA, agni aura indradhanuSa Adi ko viSaya karanevAlA hai usakA nAma AdimAn vaisrasika bandha hai| --ta0vA0 5,24,10-11 0kha0 meM vargaNAkhaNDa ke antargata 'bandhana' anuyogadvAra meM bandha ke prasaMga meM visrasAbandha ke sAdi visrasAbandha aura anAdi visrasAbandha ye hI bheda nirdiSTa kiye gaye haiN| (sUtra 5,6, 28; pu0 14) Age sAdivisrasAbandha ke svarUpa ko prakaTa karate hue yaha sUtra kahA gayA hai "se taM baMdhaNapariNAmaM pappa se abbhANaM vA mehANaM vA saMjjhANaM vA vijjUNaM vA ukkANaM vA kaNayANaM vA disAdAhANaM vA dhUmakedUNaM vA iMdAuhANaM vA khettaM pappa kAlaM pappa uDu pappa ayaNaM pappa poggalaM pappa je cAmaNNe evamAdiyA aMgamalappahudINi baMdhaNapariNAmeNa pariNamaMti so savvo saadiybNdhonnaam|" -sUtra 5,6,37 (pu0 14) Upara ta0 vA0 meM vasrasika bandha ke una do bhedoM kA nirdeza karate hue jo AdimAn (sAdi) vasasikabandha kA lakSaNa prakaTa kiyA gayA hai vaha sambhavataH isa Sa0kha0 ke sUtra ke mAdhaya se hI prakaTa kiyA gayA hai / bizeSa itanA hai ki Sa0kha0 meM jahA~ isa bandha ke rUpa se 216 / SaTsaNDAgama-parizIlana . Page #271 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariNata honevAle abhra, medha, saMdhyA, vidyut aura ulkA Adi aneka padArthoM kA ullekha kiyA hai vahA~ tattvArthavArtika meM kevala vidyut, ulkA, jaladhArA, agni aura indradhanuSa inakA mAtra ullekha kiyA gayA hai| (kha) isake pUrva Sa0 kha0 meM jo usI sAdi visrasAbandha ke prasaMga meM snigdhatA aura rUkSatA ke Azraya se honevAle paramANuoM ke pArasparika bandha ke viSaya meM vicAra kiyA gayA hai usameM kucha matabheda rahA hai|' ta0 vA0 meM bandhaviSayaka carcA Age 'snigdharUkSatvAd bandhaH' Adi sUtroM (tattvArthasUtra 5,32-36) kI vyAkhyA karate hue kI gaI hai / usa prasaMga meM vahA~ Sa0kha0 ke isa gAthAsUtra ko bhI 'uktaM ca' ke nirdeza ke sAtha uddhRta kiyA gayA hai Niddhassa giddheNa durAhieNa lhukkhassa lhukheNa duraahienn| Niddhassa lhukkhaNa havedi baMdho jahaNNavajje visame same vA // -ta0 vA0 5,35,2 pR0 242 va Sa0kha0 sUtra 5,6,36 (pu0 14, pR0 33) (ga) isI prasaMga meM ta0 vA0 meM 'bandhe'dhiko pAriNAmiko ca' isa sUtra (5-36) kI vyAkhyA karate hue yaha kahA gayA hai ki isa sUtra ke sthAna meM dUsare 'bandhe samAdhiko pAriNAmiko aisA (tra par3hate haiN| vaha asaMgata hai, kyoMki ArSa ke viruddha hai| ise spaSTa karate hue vahA~ Age kahA gayA hai ki ArSa meM vargaNA ke antargata bandhavidhAna meM sAdivasasipha bandha kA nirdeza kiyA gayA hai / usa prasaMga meM vahAM viSama rUkSatA va viSama snigdhatA meM bandha aura samarUkSatA va samasnigdhatA meM bheda (bandha kA abhAva) kahA gayA hai / tadanusAra hI 'guNasAmye sadRzAnAm' yaha sUtra (tattvArthasUtra 5-34) kahA gayA hai / isa sUtra ke dvArA samAna guNavAle paramANuoM ke bandha kA niSedha kiyA gayA hai / isa prakAra samaguNavAle paramANuoM meM bandha kA pratiSedha karane para bandha meM samaguNavAlA paramANu pariNAmaka hotA hai aisA kahanA ArSa ke viruddha hai| (ta0 vA05,36, 3-4) yahA~ ArSa va vargaNA kA ullekha karate hue jisa noAgamadravyabandha ke prasaMga kI ora saMketa kiyA hai vaha Sa 0kha0 meM vargaNAkhaNDa ke antargata bandhana anuyogadvAra meM isa prakAra upalabdha hotA hai ___"jo so thappo sAdiyavissasAbaMdho NAma tassa imo Nidde so-vemAdA NiddhadA vemAdA lhukkhadA baMdho / samaNiddhadA samalhukkhadA bhedo| Niddha-NiddhA Na bajhaMti lhukkha-lhukkhA ya poggalA / Niddha-lhukkhA ya bajjhaMti rUvArUvI ya poggalA // -10kha0 5,6, 32-34 (pu0 14, pR0 30-31) jaisAki ta0 vA0 meM nirdeza kiyA gayA hai, isa bandha kI prarUpaNA Sa0kha0 meM vargaNAkhaNDa ke antargata bandhana anuyogadvAra meM noAgamadravyabandha (sUtra 26) ke prasaMga meM hI kI gaI hai| 1. sUtra 5,6,32-36 (pu014, pR0 30-33) 2. bandhe samAdhiko pAriNAmiko (tattvArthasUtra 5-36-tattvArthAdhigama bhASya sammata sUtrapATha ke anusaar)| SaTkhaNDAgama kI anya pranyoM se tulanA / 217 Page #272 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (gha) anAdivisrasAbandha ke svarUpa ko dekhie jo donoM granthoM meM sarvathA samAna haiM "jo so aNAdiya vissasAbaMdho NAma so tiviho dhammatthiyA adhammatthiyA AgAsatthiyA cedi / dhammatthiyA dhammatthiyadesA dhammatthiyapadesA adhammatthiyA adhammatthiyadesA adhammasthiyapadesA AgAsatthiyA AgAsasthiyadesA AgAsatthiyapadesA edAsiM tiNNaM pi atthiANamaNNoNNapadesabaMdho hodi|" --Sa0kha0 sUtra 5,6,30-31 - "anAdirapi vaisasikabandho dharmAdharmAkAzAnAmekazaH traividhyAnnavavidhaH / dharmAstikAyabandhaH dharmAstikAyadezabandhaH dharmAstikAyapradezabandhaH adharmAstikAyabandhaH adharmAstikAyadezabandhaH adharmAstikAyapradezabandha: AkAzAstikAyabandhaH AkAzAstikAyadezabandhaH AkAzAstikAyapradezabandhazceti / " -ta0 vA0 5,24,11, pR0 232 Age yahAM dharmAstikAya Adi ke svarUpa kA nirdeza isa prakAra kiyA gayA hai"kRtsno dharmAstikAyaH, tadadhaM dezaH ardhAdhaM pradezaH / evmdhrmaakaashyorpi|" -ta0vA0 5,24,11, pR0 232 Sa0kha0 mUla meM inakA kucha bhI spaSTIkaraNa nahIM kiyA gayA hai / para dhavalAkAra ne unake svarUpa ko spaSTa karate hue saba avayavoM ke samUha ko dharmAstikAya, usake ardha bhAga se lekara caturthabhAga taka ko dharmAstikAyadeza aura usI ke cauthe bhAga se lekara zeSa ko dharmAstikAyapradeza kahA hai| Age adharmAstikAya aura AkAzAstikAya ke bhI svarUpa ko isI prakAra se jAna lene kI sUcanA kara dI hai / (dhavalA pu0 14, pR0 30) (Da.) Age donoM granthoM meM prayogabandha ke karmabandha aura nokarmabandha rUpa do bhedoM kA nirdeza karate hue nokarmabandha ke ye pA~ca bheda kahe gaye haiM. AlApanabandha, allIvanabandha' saMzleSabandha, zarIrabandha aura zarIribandha / ina pAMcoM bandhoM kA svarUpa bhI donoM granthoM meM samAna rUpa se kahA gayA hai / (dekhie Sa0kha0 sUtra 5,6,38-64 (pu0 14, pR0 36-46) aura ta0 vA0 5, 24,13 pR0 232-33) 13. tattvArthavArtika meM 'anityazaraNa' Adi sUtra (tattvArthasUtra 6-7) kI vyAkhyA karate hue bodhidurlabha bhAvanA ke prasaMga meM 'uktaM ca' kahakara AgamaprAmANya ke rUpa meM 'egaNigovasarIreM Adi gAthAsUtra ko uddhRta kiyA gayA hai| vaha gAthAsUtra Sa0kha0 meM yathAsthAna avasthita hai|" 14. ta0 vA0 meM uparyukta sUtra kI hI vyAkhyA meM 'dharmasvAkhyAta' bhAvanA ke prasaMga meM 1. ta0 vA0 meM isakA ullekha 'Alepana' ke nAma se kiyA gayA hai / vahA~ usakA svarUpa isa prakAra nirdiSTa hai _ 'kuDya-prAsAdAdInAM mRtapiNDeSTakAdibhiH pralepadAnena anyo'nyAlepanAt arpaNAt AlepanabandhaH / dhAtUnAmanekArthatvAt AD.pUrvasya liDa.: arpaNakriyasya grahaNam / ' -ta0 vA0 5,24,13, Sa0kha0 meM isakA svarUpa isa prakAra kahA gayA hai-"jo so allIvaNabaMdho NAma tassa imo Nidde so-se kaDayANaM vA kuDDANaM vA govarapIDANaM vA pAgArANaM vA sADiyANaM vA je cAmaNNe evamAdiyA aNNadavvANamaNNadavvehi allIvidANaM baMdho hodi so savvo allIvaNabaMdho NAma / " -10kha0, sUtra 5,6,14 (pu0 14, pR0 36) 2. Sa0kha0 pu0 14, pR0 234 tathA ta0 vA0 6,7,11, pu0 326 218 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #273 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gati-indriya Adi caudaha mArgaNAoM ke svarUpa ko spaSTa karate hue unameM krama se yathAsambhava jIvasthAnoM-caudaha jIvasamAsoM aura guNasthAnoM ke sadbhAva ko prakaTa kiyA gayA hai|' yathA____..."tAnyetAni caturdazamArgaNAsthAnAni, teSu jIvasthAnAnAM sattA vicintyate--tiryaggato caturdazApi jIvasthAnAni santi / itarAsu tisRSu dve dve paryAptakAparyAptakabhedAt / ekendriyeSu catvAri jIvasthAnAni / vikalendriyeSu dve dve / paJcendriyeSu ctvaarH|" (ta0 vA0 6,7,12 pR0 330) 0kha0 meM jIvasthAna khaNDa ke antargata 'satprarUpaNA' anuyogadvAra meM yathAprasaga guNasthAna aura mArgaNAsthAnoM ke krama se usa sabakA vistArapUrvaka vicAra kiyA gayA hai| dhavalAkAra ne to satprarUpaNA ke antargata samasta (177) sUtroM kI vyAkhyA ko samApta karake tatpazcAt 'saMpahi saMtasuttavivaraNasamattANaMtaraM tesiM parUvaNaM bhaNissAmo' aisI pratijJA karate hue yathAkrama se guNasthAnoM aura mArgaNAsthAnoM ke Azraya se kevala jIvasthAnoM (jIva samAsoM) kI hI nahIM, guNasthAna va jIvasamAsa Adi rUpa bIsa prarUpaNAoM kI vivecanA bahuta vistAra se kI hai| yaha saba 10 kha0 kI pu0 2 meM prakAzita hai| upasaMhAra ___ Upara ke vivecana se yaha spaSTa ho cukA hai ki tattvArthavArtika ke raciyatA A0 akalaMkadeva ke samakSa prastuta SaTkhaNDAgama rahA hai aura unhoMne usakI racanA meM yathAprasaga usakA yatheSTa upayoga bhI kiyA hai / kahIM-kahIM para unhoMne usake sUtroM ko saMskRta rUpAntara meM uddhRta karate hue usake khaNDavizeSa, anuyogadvAra aura prasaMgavizeSa kA bhI nirdeza kara diyA hai| jaisejIvasthAna (prathama khaNDa), vargaNA (pA~cavA~ khaNDa), satprarUpaNA. kAyAnuvAda (kAyamArgaNA), yogabhaMga (yogamArgaNA) aura bandhavidhAna aadi| __ jaisAki pIche 'sarvArthasiddhi' ke prasaMga meM spaSTa kiyA jA cukA hai, Sa0kha0 meM vivakSita viSaya kI prarUpaNA praznottara zailI meM karate hue usase sambaddha sUtravAkyoM kA ullekha punaH punaH kiyA gayA hai / isa prakAra kI punarukti isa ta0 vA0 meM nahIM huI hai| vahIM vivakSita viSaya kI prarUpaNA saMkSepa se prAyaH usI Sa0 kha0 ke zabdoM meM kI gaI hai| sarvArthasiddhikAra ne usa Sa0kha0 kA Azraya vizeSakara 'satsaMkhyA' Adi sUtra kI vyAkhyA meM tathA eka-do anya prasaMgoM para hI liyA hai| kintu tavA0 ke raciyatA ne usakA Azraya aneka prasaMgoM para liyA hai / yaha vizeSa smaraNIya hai sarvArthasiddhi meM jisa 'satsaMkhyA' Adi sUtra kI vyAkhyA 10kha0 ke AdhAra se bahuta vistAra ke sAtha kI gaI hai usa sUtra kI vyAkhyA meM 1. ta0 vA0 6,7,12, pR0 326-32 2. isa prasaMga se sambaddha mUlAcAra kI ye gAthAe~ draSTavya haiM-- jIvANaM khalu ThANANi jANi guNasaNNidANi ThANANi / ede maggaNaThANesu ceva parimaggadavvANi / / tiriyagadIe coddasa havaMti sesAsu jANa do do du / maggaNaThANassedaM NeyANi samAsaThANANi / / 12,157-58 3. 10 kha0, pu0 1 meM vivakSita viSaya se sambaddha prasaMgavizeSoM ko dekhA jA sakatA hai| SaTbhaNDAgama ko anya granthoM se tulanA | 216 Page #274 -------------------------------------------------------------------------- ________________ A0 bhaTTAkalaMka deva ne Sa0kha0 kA Azraya lekara guNasthAnoM va mArgaNAsthAnoM meM sUtrokta sat-saMkhyA Adi kA vizeSa vicAra nahIM kiyA hai| unhoMne vahAM kevala sat-saMkhyA Adi ke pUrvAparakrama kA vicAra kiyA hai / 7. SaTkhaNDAgama aura AcArAMga digambara paramparA ke anusAra yadyapi vartamAna meM gautama gaNadhara dvArA grathita aMgoM va pUrvo kA lopa ho gayA hai, para zvetAmbara paramparA meM Aja bhI AcArAdi gyAraha aMga upalabdha haiN| ve vIranirvANa ke pazcAt 680 varSa ke Asa-pAsa valabhI meM AcArya devadhi gaNi ke tattvAvadhAna meM sampanna huI vAcanA meM sAdhusamudAya kI smRti ke AdhAra para pustakArUr3ha kiye gaye haiN|' bArahaveM dRSTivAda aMga kA lopa huA zve0 paramparA meM bhI mAnA jAtA hai|| prakRta AcArAMga una pustakArUr3ha kiye gaye gyAraha aMgoM meM prathama hai / vaha do zrutaskandhoM meM vibhakta hai| unameM se prathama zrutaskandha ina nau adhyayanoM meM vibhakta hai-(1) zastraparijJA, (2) lokavijaya, (3) zItoSNIya, (4) samyaktva, (5) lokasAra, (6) dhUta, (7) mahAparijJA, (8) vimokSa aura (6) upadhAnazruta / ina nau adhyayanoMsvarUpa usa prathama zrutaskandha ko navabrahmacaryamaya kahA gayA hai| dvitIya zrutaskandha meM, jise AcArAna kahA jAtA hai, pA~ca cUlikAe~ haiN| unameM se prathama cUlikA meM sAta adhyayana haiM--(1) piNDaiSaNA, (2) zayyaiSaNA, (3) IryA, (4) bhASAjAta, (5) vastraiSaNA, (6) pAtraSaNA aura (7) avagraha / dUsarI cUlikA 'saptatikA' meM bhI sAta adhyayana haiM / tIsarI cUlikA kA nAma bhAvanA adhyayana hai / vimukti nAma kI cauthI cUlikA meM vimukti adhyayana hai| pA~cavI cUlikA kA nAma nizItha hai, jo eka pRthak grantha ke rUpa meM nibaddha hai| saMkSepa meM itanA paricaya karA dene ke pazcAt aba hama yaha dekhanA cAheMge ki isakI kyA kucha thor3I-bahuta samAnatA prastuta SaTkhaNDAgama se hai| donoM meM jo thor3I-sI samAnatA dikhatI hai vaha isa prakAra hai Sa0kha0 meM pAMcaveM vargaNA khaNDa ke antargata jo prakRti anuyogadvAra hai usameM jJAnAvaraNIya Adi ATha mUla prakRtiyoM aura unakI uttara prakRtiyoM kI prarUpaNA kI gaI hai| usameM manaHparyayajJAnAvaraNIya ke prasaMga meM manaHparyayajJAna kA nirUpaNa karate hue usake Rjumatimana:paryaya aura vipulamatimanaHparyaya ina do bhedoM kA nirdeza kiyA gayA hai| unameM RjumatimanaHparyaya aura vipulamatimanaHparyaya donoM ke viSaya vizeSa kA pRthak-pRthak vicAra karate hue kahA gayA hai ki RjumatimanaHparyaya apane va dUsare vyakta manavAle jIvoM ke manogata arthoM ko jAnatA hai, avyakta manavAloM ke manogata abhiprAya ko nahIM jAnatA hai| para vipulamatimanaHparyaya vyakta manavAle 1. yadyapi isake pUrva eka vAcanA vIrani0 ke pazcAt, lagabhaga 160 varSa ke bAda, pATaliputra meM aura tatpazcAt dUsarI vAcanA vIrani0 ke lagabhaga 840 varSa bAda mathurA meM skandilAcArya ke tattvAvadhAna meM bhI sampanna huI hai| ThIka isI samaya eka anya vAcanA valabhI meM AcArya nAgArjuna ke tattvAvadhAna meM bhI sampanna huI hai, para ina vAcanAoM meM vyavasthita rUpa se unheM pustakArUr3ha nahIM kiyA jA skaa| isakA kAraNa sambhavataH kucha pArasparika matabheda rahA hai| 220 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #275 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aura avyakta manavAle donoM ke manogata abhiprAya ko jAnatA hai / " AcArAMga ke dvitIya zrutaskandha ke antargata pUrvokta pA~ca cUlikAoM meM jo tIsarI bhAvanA nAma kI cUlikA hai usameM niryuktikAra ke dvArA darzanavizuddhi kI kAraNabhUta darzanabhAvanA, jJAnabhAvanA, cAritrabhAvanA evaM tapobhAvanA Adi kA svarUpa prakaTa kiyA gayA hai / vahA~ cAritrabhAvanA ko adhikRta mAnakara usake prasaMga meM bhagavAn mahAvIra ke garbha, janma, pariniSkramaNa (dIkSA) aura jJAna - kalyANakoM kI prarUpaNA kI gaI hai / isa prasaMga meM vahA~ yaha kahA gayA hai ki bhagavAn mahAvIra ke kSAyopazamika sAmAyika cAritra ke prApta ho jAne para unake mana:paryayajJAna utpanna ho gayA / taba ve usake dvArA ar3hAI dvIpoM aura do samudroM ke bhItara saMjJI paMcendriya paryApta va vyakta manavAle jIvoM ke manogata bhAvoM ko jAnane lage / " isa prakAra mana:paryayajJAna ke viSaya ke sambandha meM ina donoM granthoM kA abhiprAya bahuta kucha samAna dikhatA hai / yahA~ yaha dhyAtavya hai ki SaTkhaNDAgama meM 'vyakta manavAle' isa abhiprAya ko prakaTa karane ke lie sUtra (64 va 73 ) meM 'vattamANANaM' pada kA upayoga kiyA gayA hai / vahA~ dhavalA meM yaha zaMkA uThAyI gaI hai ki mana ke lie sUtra meM 'mAna' zabda kA upayoga kyoM kiyA gayA hai / isake samAdhAna meM dhavalAkAra ne kahA hai ki 'ee chacca samANA' isa sUtra ke AdhAra se makAravartI AkAra ke dIrgha ho jAne se mana ke lie 'mANa' zabda vyavahRta huA hai| Age prakArAntara se unhoMne vikalpa ke rUpa meM 'vattamANANaM' pada kA artha 'vartamAna jIvoM ke' aisA karake yaha abhiprAya bhI vyakta kiyA hai ki vaha Rjumatimana:paryayajJAna vartamAna jIvoM ke vartamAna manogata tInoM kAloM sambandhI artha ko jAnatA hai, atIta-anAgata manogata viSaya ko nahIM jAnatA hai / 3 dUsarA prasaMga kevalajJAna kA hai - AcArAMga meM kahA gayA hai ki bhagavAn mahAvIra ke kevalajJAna ke prakaTa ho jAne para ve deva, asura va manuSyaloka kI pragati, gati, cayana va upapAda Adi ko jAnate dekhate the / tulanA ke lie donoM granthagata usa prasaMga ko yahA~ diyA jAtA hai "saiM bhagavaM uppaNNaNANa-darisI sadevAsura- mANusassa logassa ArgAdi gadi cayaNovavAdaM baMdha mokkhaM iDDhi dvidi judi aNubhAgaM takkaM kalaM mANo mANasiyaM bhuttaM kadaM paDisevidaM AdikammaM 1. sUtra 5, 5, 60-78 ( pu0 13 ) 2. AcAra dvi0 vibhAga, pR0 886, jaisAki pIche tattvArthavArtika ke prasaMga meM kahA jA cukA hai, ta0 vA0 meM bhI isa sambandha meM isa prakAra se spaSTa kiyA gayA hai "vyaktamanasAM jIvAnAmarthaM jAnAti, nAvyaktamanasAm / vyaktaH sphuTIkRto'rthazcintayA sunivartito yaiste jIvA vyaktamanasastai rathaM cintitaM RjumatirjAnAti, netaraH / " ta0vA0 1, 23, 6, pR0 58 ( sambhava hai dhavalAkAra ke samakSa uparyukta AcArAMga kA aura ta0vA0 kA bhI vaha prasaMga rahA ho ) / 3. dhavalA pu0 13, pR0 337 4. yahA~ bhI makAravartI AkAra ko dIrgha huA samajhanA cAhie / SaTkhaNDAgama kI anya granthoM se tulanA / 221 Page #276 -------------------------------------------------------------------------- ________________ arahakammaM savvaloe savvajIve savvabhAve samma samaM jANadi passadi viharadi tti|" -50kha0, sUtra 5,5,68 (pu0 13, pR0346) "se bhayavaM arahaM jiNe jANae kevalI savvannU savvabhAvadarisI sadeva-maNuyAsarassa logassa pajjAe jANai / taM jahA-AgaI gaI ThiI cayaNaM upavAyaM bhuttaM pIyaM kara paDiseviyaM AvikammaM rahokamma laviyaM kahiyaM maNo mANasiyaM savaloe savvajIvANaM jANamANo pAsamANo evaM NaM viharaI // 18 // --AcAra0 dvi0 vibhAga, pR0 888 __ donoM granthagata ina sandarbho meM rekhAMkita padoM ko dekhie jo bhASAgata vizeSatA ko chor3akara sarvathA samAna haiM, abhiprAya meM bhI kucha bheda nahIM hai| yahA~ yaha vizeSa smaraNIya hai ki bhagavAn mahAvIra ke nirvANa ke pazcAt unake dvArA artharUpa se prarUpita tattva kA vyAkhyAna usI rUpa meM krama se kevaliyoM, zrutakevaliyoM aura itara ArAtIya AcAryoM kI paramparA se bahuta samaya taka maukhika rUpa meM calatA rahA / anta meM bhadrabAhu zrutakevalI ke pazcAt dIrghakAlIna dubhikSa ke samaya bhagavAn mahAvIra kI anugAminI paramparA digambara aura zvetAmbara ina do sampradAyoM meM vibhakta ho gii| phira bhI kucha samaya taka tattva kA vaha vyAkhyAna usI rUpa meM calatA rhaa| para usa dubhikSa ke samaya sAdhusaMghoM ke dakSiNa va uttara kI ora cale jAne para vahA~ kI bhASA Adi kA prabhAva unake tattvanirUpaNa para bhI par3atA rahA / antataH uttarottara hotI huI zruta kI hAni ko dekhakara jaba paramparAgata usa maukhika tattvaprarUpaNA ko pustakoM ke rUpa meM nibaddha kiyA gayA taba apanI-apanI smRti ke AdhAra para usa tattva ke vyAkhyAna se sambaddha gAthAtmaka yA gadyAtmaka sUtra pustakoM ke rUpa meM nibaddha ho gaye / isalie vivakSita sandarbha yA vAkya amuka ke dvArA amuka se liye gaye, yaha nirNaya karanA ucita na hogaa| yaha avazya hai ki kucha samaya ke pazcAt vibhinna dezoM kI bhASA, saMskRti aura granthakAroM kI manovRtti athavA sampradAya ke vyAmoha vaza usa tattvaprarUpaNA para bhI prabhAva par3A hai va usameM parivartana evaM hInAdhikatA bhI huI hai| 8. SaTkhaNDAgama aura jIvasamAsa ___ 'jIvasamAsa' yaha eka saMkSepa meM jIvoM kI vibhinna avasthAoM kI prarUpaNA karanevAlA mahattvapUrNa Agama grantha hai| yaha kisake dvArA racA gayA, jJAta nahIM ho skaa| RSabhadeva kezarImala zve0 saMsthA se prakAzita saMskaraNa meM 'pUrvabhRt sUri sUtrita' aisA nirdeza kiyA gayA hai| grantha ke prakriyAbaddha viSaya ke vivecana kI paddhati aura usakI arthabahula sugaThita saMkSipta racanA ko dekhate hue aisA pratIta hotA hai ki usake racayitA paramparAgata viziSTa zruta ke pAraMgata rahe haiM, kyoMki isake binA aisI su vyavasthita arthabahula saMkSipta grantharacanA, jisameM thor3e-se zabdoM ke dvArA aneka mahattvapUrNa viSayoM kI prarUpaNA vistAra se kI gaI ho, sambhava nahIM dikhtii| grantha prAkRta gAthAoM meM racA gayA hai / isakI samasta gAthAsaMkhyA 286 hai / isa prakAra yaha granthapramANa meM saMkSipta hokara bhI artha se gambhIra va vistRta hai / ___isameM sarvaprathama maMgalasvarUpa caubIsa jinavaroM ko namaskAra karate hue jIvasamAsa ke kahane kI pratijJA kI gaI hai| tatpazcAt nikSepa, niyukti, chaha athavA ATha anuyogadvAroM evaM gati Adi caudaha mArgaNAoM ke Azraya se jIvasamAsoM' ko anugantavya (jJAtavya) kahA gayA hai| 1. 'jIvasamAsa' se donoM hI granthoM meM guNasthAnoM kI vivakSA rahI hai / 222 / SaTkhaNDAgama-parizIlama . Page #277 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ye chaha anuyogadvAra kauna-se haiM, unake nAmoM kA ullekha yadyapi grantha meM nahIM kiyA gayA hai, phira bhI praznAtmaka rUpa meM jo vahA~ saMketa kiyA gayA hai usase ve (1) nirdeza, (2) svAmitva, (3) sAdhana, (4) adhikaraNa, (5) kAla aura (6) vidhAna ye chaha anuyogadvAra phalita hote haiN| jaise (1) amuka padArtha kyA hai ? (nirdeza), (2) vaha kisake hotA hai ? (svAmitva), (3) vaha kisake dvArA hotA hai ? (sAdhana), (4) vaha kahA~ rahatA hai ? (adhikaraNa), (5) vaha kitane kAla rahatA hai ? (sthiti) aura (6) vaha kitane prakAra kA hai ? (vidhaan)| ATha anuyogadvAroM kA nAmanirdeza grantha meM hI kara diyA gayA hai|' __ Age gati-indriya Adi caudaha mArgaNAoM aura mithyAdRSTi Adi caudaha guNasthAnoM kA nirdeza karate hue unheM anugantavya kahakara ukta nikSepa-niyukti Adi ke dvArA jAna lene kI preraNA kI gaI hai (gA0 6-6) / isa prakAra prArambhika bhUmikA ko bA~dhakara Age kRta pratijJA ke anusAra ogha aura Adeza kI apekSA yathAkrama se una satprarUpaNAdi ATha anuyogadvAroM ke Azraya se jIvoM kI vividha avasthAoM kI prarUpaNA kI gaI hai| aba Age hama yaha dekhanA cAheMge ki 'jIvasamAsa kI prastuta SaTkhaNDAgama ke sAtha kitanI samAnatA hai aura kitanI vishesstaa| 1. 10kha0 ke prathama khaNDa jIvasthAna meM satprarUpaNA, dravyapramANAnugama, kSetrAnugama, sparzanAnugama, kAlAnugama, antarAnugama, bhAvAnugama aura alpabahutvAnugama ina ATha anuyogadvAroM (sUtra 1,1,7) ke Abhaya se jIvasamAsoM (guNasthAnoM) kA mArgaNa (anveSaNa) kiyA gayA hai| __jaisAki Upara kahA jA cukA hai 'jIvasamAsa' meM bhI unhIM ATha anuyogadvAroM (gAthA 5) ke Azraya se jIvoM ke sthAnavizeSoM kA vicAra kiyA gayA hai, isa prakAra donoM granthoM meM una ATha anuyogadvAroM ke viSaya meM sarvathA samAnatA hai| 2. Sa0kha0 aura 'jIvasamAsa donoM granthoM meM jJAtavya ke rUpa meM nirdiSTa una caudaha mArgaNAoM kA bhI ullekha samAna zabdoM meM isa prakAra kiyA gayA hai "gai iMdie kAe joge vede kasAe NANe saMjame daMsaNe lessA bhaviya sammatta saNNi AhArae cedi|" --Sa0kha0 1,1,4 (pu0 1) gai iMdie ya kAe joe vee kasAya nANe ya / saMjama daMsaNa lessA bhava samme sanni AhAre ||-jiivsmaas, gAthA 6 vizeSatA itanI hai ki SaTkhaNDAgama meM jahA~ unakA ullekha gadyAtmaka sUtra meM kiyA gayA hai 1. kiM kassa keNa kattha va kevaciraM ka iviho u bhAvo tti / chahi aNuogaddArehiM savve bhAvA'NugaMtavvA ||-gaathaa 4 (tattvArthasUtra meM ina chaha anuyogadvAroM kA ullekha isa prakAra kiyA gayA hai-nirdeza svAmitva-sAdhanAdhikaraNa-sthiti-vidhAnataH / -(1-7) 2. saMtapayaparUvaNayA davvapamANaM ca khitta-phusaNA ya / kAlaMtaraM ca bhAvo appAbahuaM ca dArAI ||-gaathaa 5 SaTkhaNDAgama kI anya granthoM se tulanA | 223 Page #278 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vahA~ 'jIvasamAsa' meM vaha gAthA ke rUpa meM huA hai / 3. SaTkhaNDAgama meM Age usa satprarUpaNA anuyogadvAra meM ogha kI apekSA 'ogheNa asthi micchAiTThI, sAsaNasammAiTThI' ityAdi ke krama se pRthak-pRthak sUtroM ke dvArA mithyAdRSTi Adi caudaha guNasthAnoM kA ullekha hai| sUtra 1,1,6-22 (pu01) _ 'jIvasamAsa' meM bhI usI prakAra se satprarUpaNA ke prasaMga meM mithyAtva Adi caudaha guNasthAnoM kA ullekha kiyA gayA hai| (gAthA 7-6) 4. SaTkhaNDAgama meM Age usI satprarUpaNA anuyogadvAra meM Adeza kI apekSA yathAkrama se gati-indriya Adi caudaha mArgaNAoM meM yathAsambhava guNasthAnoM ke sadbhAva ko dikhalAte hue jIvoM ke svarUpa Adi kA vicAra kiyA gayA hai| (sUtra 1,1,24-177) / 'jIvasamAsa' meM bhI usI prakAra se Adeza kI apekSA usa satprarUpaNA ke antargata anya prAsaMgika vivecana ke sAtha yathA yogya jIvoM ke svarUpa va bheda-prabhedAdi kA vicAra kiyA gayA hai / jaise-narakagati ke prasaMga meM sAtoM narakoM va dharmAvaMzAdi sAtoM pRthiviyoM tathA manuSyagati ke prasaMga meM karmabhUmija, bhogabhUmija, antarvIpaja aura AryamlecchAdi kA vicAra ityAdi / (gAthA 10-84) Sa0 kha0 meM vahA~ una avAntara bhedoM Adi kA vistRta vivecana nahIM kiyA gayA hai / una sabakI vistRta prarUpaNA yathAprasaMga usakI TIkA dhavalA meM kI gaI hai| __ 'jIvasamAsa' kI yaha eka vizeSatA hI rahI hai ki vahA~ saMkSepa meM vistRta artha kI prarUpaNA kara dI gaI hai| udAharaNa ke rUpa meM donoM granthagata saMjJI mArgaNA kA yaha prasaMga draSTavya hai "saNNiyANuvAdeNa atthi saNNI asaNNI / saNNI micchA iTTippahuDi jAva khINakasAyavIyarAyachadumatthA tti| asaNNI eiMdiyappahuDi jAva asaNNipaMciMdiyA tti|" -Sa0kha0, sUtra 1,1,172-74 assaNNi amaNacidiyaMta saNNI u samaNa chaumatthA / No sapiNa No asaNNI kevalaNANI u viNNeyA // -jIvasamAsa 81 10 kha0 ke uparyukta 3 sUtroM meM itanA mAtra kahA gayA hai ki saMjJI jIva mithyAdRSTi se lekara kSINakaSAya chadmastha guNasthAna taka hote haiM aura asaMjJI jIva ekendriya se lekara asaMjJI paMcendriya taka hote haiN| yaha pUrA abhiprAya 'jIvasamAsa' kI uparyukta gAthA ke pUrvArdha meM hI prakaTa kara diyA gayA hai| sAtha hI vahA~ saMjJI asaMjJI jIvoM ke svarUpa ko bhI prakaTa kara diyA gayA hai ki jo jIva mana se sahita hote haiM ve saMjJI aura jo usa mana se rahita hote haiM ve asaMjJI kahalAte haiN| vahA~ 'chadmastha' itanA mAtra kahane se mithyAdRSTi Adi bAraha guNasthAnoM kA grahaNa ho jAtA hai / una guNasthAnoM ke nAmoM kA nirdeza donoM granthoM meM pUrva meM kiyA hI jA cukA hai| kevalI saMjJI hote haiM ki asaMjJI, ise Sa0kha0 meM spaSTa nahIM kiyA gayA hai / para 'jIvasamAsa' kI uparyukta gAthA ke uttarArdha meM yaha bhI spaSTa kara diyA gayA hai ki kevalI na to saMjJI hote haiM aura na hI asaMjJI, kyoMki ve mana se rahita ho cuke haiM / isI prakAra isake pUrva kAyamArgaNa ke prasaMga meM Sa0 kha0 meM prasaMgaprApta pRthivIkAya Adi ke bhedoM, yoniyoM, kulakoTiyoM evaM trasakAyikoM ke saMsthAna va saMhanana Adi kA kucha vicAra nahIM 224 / SaTsaNDAgama-parizIlana Page #279 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kiyA gayA para jIvasamAsa meM usa sabakA bhI vizada vicAra kiyA gayA hai / ' (gA0 26-54) 5. 10 kha0 meM jIvasthAna ke antargata dUsare dravyapramANAnugama anuyogadvAra meM mithyAdRSTi jIvoM kI saMkhyA ko prakaTa karate hue ye sUtra kahe gaye haiM "ogheNa micchAiTThI davvapamANeNa kevaDiyA? aNaMtA / aNatANatAhi osappiNi-ussappiNIhi Na pravahiraMti kAleNa / khettaNa aNaMtANaMtA logaa|" -sUtra 1,2,2-4 (pu03) ina sUtroM ke usI abhiprAya ko jIvasamAsa meM eka gAthA ke dvArA unhIM zabdoM meM isa prakAra vyakta kara diyA gayA hai micchAdagbamaNaMtA kAleNosappiNI annNtaao| khetteNa mijjamANA havaM ti logA aNaMtAo (u)|| -gA0 144 6. 10 kha0 meM ogha se mithyAdRSTi Adi jIvoM ke kSetrapramANa ke prarUpaka ye sUtra haiM "ogheNa micchAiTThI kevaDi khette ? savvaloge / sAsaNa sammAiTippahuDi jAva ajogikevali tti kevaDi khette ? logassa asaMkhejjadibhAe / sajogikevalI kevaDi khette? logassa asaMkhejjadibhAe asaMkhejjesu vA bhAgesu savloge vaa|" ~Sa0kha0, sU0 1,3,2-4 (pu0 4) 'jIvasamAsa' meM isa kSetrapramANa ko eka hI gAthA meM isa prakAra se vyakta kara diyA gayA hai micchA ya savvaloe asaMkhabhAge ya sesa yA huMti / kevali asaMkhabhAge bhAgesu va savvaloe vA // -gAthA 178 donoM granthoM meM kSetra-pramANa viSayaka yaha abhiprAya to samAna hai hI, sAtha hI zabda bhI prAyaH ve hI haiM va krama bhI vahI hai / vizeSa itanA hai ki 'jIvasamAsa' meM use Sa0kha0 ke samAna praznapUrvaka spaSTa nahIM kiyA gayA hai| isake atirikta 'sAsAdana se lekara ayogikevalI taka' isa abhiprAya ko vahA~ eka 'zeSa' zabda meM hI prakaTa kara diyA gayA hai / / 7. Sa0kha0 meM jIvasthAna ke antargata cauthe sparzanAnugama anuyogadvAra meM mithyAdRSTi Adi caudaha guNasthAnavI jIvoM ke sparzanakSetra ko isa prakAra prakaTa kiyA gayA hai "aogheNa micchAdiTThIhi kevaDiyaM khettaM phosidaM ? savvalogo / sAsaNa sammAdiTThIhi kevaDiyaM khettaM phosidaM ? logassa asNkhejjdibhaago| aTTa bAraha coddasa bhAgA vA desUNA / sammAmicchA 1. ina sabakI prarUpaNA mUlAcAra meM kI gaI hai| jaise-pRthivI Adi ke bheda gAthA 5,8-22; kula 5, 24-28 va 12, 166-69; yoni 12,58-63; ina sabakI prarUpaNA se sambaddha adhikAMza gAthAe~ mUlAcAra va jIvasamAsa meM zabdazaH samAna upalabdha hotI haiN| pRthivI Adi ke bheda-malAcAra 5,6-16 va jIvasamAsa 27-37 kula , 5,24-26 , 40-42 yoni , 12,58-60 , 45-47 mUlAcAra gAthA 12,12-15 aura jIvasamAsa gAthA 30-33 kA pUrvAdhaM samAna hai, uttarArdha bhinna hai| jaisemUlAcAra-'te jANa AujIvA jANittA pariharedavvA / / ' jIvasamAsa-'vaNNAIhi ya bheyA suhumANaM Natthi te bheyA // ' (mUlAcAra meM puDhavi ke sthAna meM Age krama se 'AU, teU' aura 'vAU' pATha hai) SaTkhaNDAgama ko anya pranthoM se tulanA / 225 Page #280 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvi-prasaMjadasammAdiTThIhi kevaDiyaM khettaM phosidaM ? logassa asaMkhejjadibhAgo / aTTha coTsa bhAgA yA desUNA / saMjadAsaMjadehi kevaDiyaM khettaM phosidaM ? logassa asaMkhejjadibhAgo / cha coTsa bhAgA vA desUNA / pamatta saMjadappahuDi jAva prajogikevalIhi kevaDiyaM khettaM phosidaM ? logassa asaMkhejjadibhAgo / sajogikevalIhi kevaDiyaM khettaM phosidaM ? logassa asaMkhejjadibhAgo asaMkhejjA vA bhAgA savvalogo vA / " --sUtra 1, 4,2-10 ( pu0 4) 'jIvasamAsa' meM isI sparzanakSetra ke pramANa ko DeDha gAthA meM isa prakAra nirdiSTa kiyA gayA hai- micchehi savvaloo sAsaNa-missehi ajaya desehi / puTThA caudasa bhAgA bArasa adRTTha chacce va // seseha'kha bhAgo phusio logo sajogikevalihi / - jIvasamAsa, gAthA 165-66 isI paddhati se Age kAla, antara aura bhAva kI bhI prarUpaNA donoM granthoM meM krama se kI gaI hai| vizeSatA vahI rahI hai ki Sa0 kha0 meM jahA~ vaha prarUpaNA praznottara ke sAtha pRthakpRthak rUpa se kI jAne ke kAraNa adhika vistRta huI hai vahA~ vaha bahuta kucha saMkSipta rahI hai / aisA hote hue bhI, jaisA ki pUrva meM kahA jA cukA hai, una gati Adi caudaha mArgaMNAoM ke prasaMga meM 'jIvasamAsa' meM Sa0kha0 kI apekSA anya prAsaMgika viSayoM ko bhI thor3I-sI carcA huI hai, jisakA vivecana Sa0 kha0 meM nahIM milatA hai / itanA vizeSa hai ki donoM granthoM meM pratipAdya viSaya ke vivecana kI paddhati aura krama ke samAna hone para bhI Sa0 kha0 meM jahA~ ukta AThoM anuyogadvAroM meM yathAkrama se sabhI mArgaNAoM kA Azraya liyA gayA hai vahA~ 'jIvasamAsa' meM una anuyogadvAroM ke prasaMga meM prArambha meM eka-do mArgaNAoM ke Azraya se vivakSita viSaya ko spaSTa karake Age kuzalabuddhi janoM se svayaM vahAM anukta viSaya ke jAna lene kI preraNA kara dI gaI hai / jaise kAlAnugama ke prasaMga meM vahA~ pratipAdya viSaya kA kucha vivecana karake Age yaha sUcanA kI gaI hai -- ettha ya jIvasamAse aNumajjiya suhuma - niuNa maikusale / suhamaM kAlavibhAgaM vimaejja suyammi uvajutto ||24|| abhiprAya yahI hai ki yahA~ 'jIvasamAsa' meM jo prasaMgaprApta sUkSmakAlavibhAga kI carcA nahIM kI gaI hai usakA anveSaNa zruta meM upayukta hokara nipuNamatiyoM ko anumAna se svayaM karanA cAhie / 8. Sa0 kha0 meM dUsare kSudrakabandha khaNDa ke antargata jo gyAraha anuyogadvAra haiM unameM antima alpabahutva anuyogadvAra hai / vahA~ yathAkrama se gati- indriya Adi caudaha mArgaNAoM ke Azraya se alpabahutva kI prarUpaNA hai / usa prasaMga meM vahA~ gatimArgaNA meM alpabahutva kI prarUpaNA karate hue prathamataH pA~ca gatiyoM kA ullekha hai aura unameM usa alpabahutva ko isa prakAra prakaTa kiyA gayA hai-- "appA bahugAgameNa gadiyANuvAdeNa paMca gadI samAseNa / savvatthovA maNusA / NeraiyA asaMkhejjaguNA / devA asaMkhejjaguNA / siddhA anaMtaguNA / tirikkhA aNaMtaguNA / " - sUtra 2, 11, 1-6 (pu0 7) jIvasamAsa meM yahI alpabahutva prAyaH unhIM zabdoM meM isa prakAra upalabdha hotA hai226 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #281 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yovA narA narehi ya asaMkhaguNiyA havaMti neraiyA / tatto surA surehi ya siddhANaMtA tao tiriyA || 271 // 0 kha0 meM Age isI prasaMga meM ATha gatiyoM kA nirdeza karate hue unameM alpabahutva ko isa prakAra prakaTa kiyA hai "aTTha gadIo samAseNa / savvatthovA maNussiNI / maNussA asaMkhejjaguNA / NeraiyA asaMkhejjaguNA / paMcidiyatirikkhajoNiNIo asaMkhejjaguNAo / devA saMkhejjaguNA / devIo saMkhejjaguNAo / siddhA anaMtaguNA / tirikkhA anaMtaguNA / " sUtra 2,11, 7-15 (107) 'jIvasamAsa' meM bhI isa alpabahutva ko dekhie yovAu maNussIo nara-naraya- tirikkhio asaMkhaguNA / sura- devI saMkhaguNA siddhA tiriyA anaMtaguNA // 272 // isa prakAra se isa alpabahutva kI prarUpaNA donoM granthoM meM sarvathA samAna hai / vizeSatA yaha rahI hai ki Sa0 kha0 meM jahA~ manuSya, nAraka aura tiryaMcaniyoM ke vaha alpabahutva pRthakpRthak 3 sUtroM meM nirdiSTa kiyA hai vahIM jIvasamAsa meM use saMkSepa meM 'nara-naraya- tirikkhio asaMkhaguNA' itane gAthAMza meM dvandva samAsa ke Azraya se prakaTa kara diyA gayA hai| isI prakAra 0 kha0 meM deva aura deviyoM meM vaha alpabahutva 2 sUtroM meM tathA siddhoM aura tiryaMcoM ke viSaya meM bhI vaha pRthak-pRthak 2 sUtroM meM prakaTa kiyA gayA hai / kintu 'jIvasamAsa' meM samasta padoM ke Azraya se saMkSepa meM hI usakI prarUpaNA kara dI gaI hai / itanA saMkSepa hone para bhI abhiprAya meM kucha bheda nahIM dikhAI detA / upasaMhAra isa prakAra donoM granthoM meM viSaya-vivecana kI prakriyA aura pratipAdya viSaya kI prarUpaNA meM bahuta kucha samAnatA dekhI jAtI hai| vizeSatA yaha rahI hai ki Sa0 kha0 meM jisa prakAra Age dravyapramANAnugama Adi anuyogadvAroM ke prasaMga meM pRthak-pRthak yathAkrama se gati Adi caudaha mArgaNAoM ke zrAzraya se vivakSita dravyapramANa Adi kI prarUpaNA hai usa prakAra se 'jIvasamAsa' meM sabhI mArgaNAoM ke Azraya se una kI prarUpaNA nahIM kI gaI hai / phira bhI vahA~ vivakSita viSaya se sambandhita anya prAsaMgika aneka viSayoM ko spaSTa kara diyA gayA hai, jinakI prarUpaNA Sa0 kha0 meM una prasaMgoM meM nahIM hai / udAharaNa ke rUpa meM dravyapramANa ko ho le liijie| 'jIvasamAsa' meM vahA~ dravyapramANa ke nirUpaNa ke pUrva dravya, kSetra, kAla aura bhAva ke Azraya se pramANa ke cAra bhedoM kA nirdeza karate hue Age svarUpa ke nirdezapUrvaka unake kitane hI avAntara bhedoM ko bhI spaSTa kiyA gayA hai / tatpazcAt Sa0 kha0 ke samAna ogha kI apekSA mithyAdRSTi Adi caudaha guNasthAnavartI jIvoM saMkhyA ko prakaTa kiyA gayA hai / anantara gatimArgaNA ke prasaMga meM nArakiyoM Adi kI saMkhyA dikhalAte hue kAyamArgaNA se sambaddha bAdara pRthivIkAyika Adi jIvoM kI saMkhyA ko prakaTa kiyA gayA hai / - gAthA 87 - 165 ( dravya kSetrAdipramANa 57 + guNa-saMkhyA 5 + bAdara pRthibI Adi saMkhyA 17) Sa0kha0 meM usa bravyapramANAnugama ke prasaMga meM pramANa ke bheda-prabhedoM kA spaSTIkaraNa 'jIvasamAsa' ke samAna nahIM huA hai / SaTkhaNDAgama kI anya granthoM se tulanA / 227 Page #282 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prasaMga ke anta meM jIvasamAsa meM vahA~ yaha sUcanA kara dI gaI hai ki Age prakRta dravyapramANa ko anumAnapUrvaka svayaM jAna lenA caahie| yathA evaM je je bhAvA jahiM jahi huMti paMcasu gadIsu / te te aNumajjittA davvapamANaM nae dhIrA // 166 // yahI paddhati vahA~ prAya: Age kSetra ( 168 - 81 pU0 ), sparzana (181 u0- 200), kAla ( 201-42), antara (243-64 ), bhAva ( 265-70 ) aura alpabahutva ( 271 - 84 ) kI bhI prarUpaNA meM apanAI gaI hai / bhAvAnugama ke prasaMga meM vahA~ aupazamikAdi pA~ca bhAvoM ke sAtha sAMnipAtika bhAva ko bhI grahaNa karake usake chaha bheda prakaTa kiye gaye haiM tathA Age ta0 sUtra ( 2, 3-7 ) ke samAna unake avAntara bhedoM kA bhI ullekha kiyA gayA hai| dharma, adharma, AkAza aura kAla ko pAriNAmika bhAva tathA skandha, deza, pradeza aura paramANu ko pariNAmodaya se utpanna honevAle kahA gayA hai / isa kathana ke sAtha bhAvAnugama anuyogadvAra ko samApta kara diyA gayA hai (265-70) / isake pUrva vahA~ kAlAnugama ke prasaMga meM eka aura nAnA jIvoM kI apekSA prAyu, kAyasthiti aura guNavibhAga kAla kI prarUpaNA kucha vistAra se kI gaI hai / anta meM vahA~ jaisA ki pUrva meM kahA jA cukA hai, sUkSma kAlavibhAga ko anumAnapUrvaka jAna lene ke lie nipuNamatiyoM ko sUcanA kara dI gaI hai (240 ) / isa prakAra Sa0 kha0 meM jahA~ ukta satprarUpaNAdi ATha anuyogadvAroM meM prasaMgaprApta viSaya kI prarUpaNA vizadatApUrvaka vistAra se kI gaI hai vahA~ jIvasamAsa meM unhIM anuyogadvAroM meM pratipAdya viSaya kA vivecana prAyaH saMkSepa meM kiyA gayA hai / phira bhI kahIM-kahIM para vahA~ anya prAsaMgika viSayoM kA vivecana Sa0 kha0 kI apekSA adhika ho gayA hai| yaha pIche dravyapramANugama ke prasaMga meM spaSTa kiyA hI jA cukA hai / uparyukta vivecana se yaha spaSTa ho jAtA hai ki 'jIvasamAsa' yaha mahattvapUrNa grantha hai jo aneka viSayoM kI prarUpaNA meM prastuta SaTkhaNDAgama se samAnatA rakhatA huA kucha vizeSatA bhI rakhatA hai / ina donoM granthoM ke pUrvApara kAlavartitva kA nizcaya yadyapi nahIM hai, phira bhI aisA pratIta hotA hai ki unameM kisI eka kA prabhAva dUsare para avazya rahA hai, anyathA samAna rUpa meM usa prakAra kI viSaya vivecana kI paddhati va pratipAdya kI kramabaddha prarUpaNA sambhava nahIM dikhatI / 6. SaTkhaNDAgama aura paNNavaNA (prajJApanA) zyAmArya viracita prajJApanA ko cauthA upAMga mAnA jAtA hai / zyAmArya kA granthakartRtva va samaya prAyaH anirNIta hai / ' vaha eka AgamAnusArI grantha hai / 'mahAvIra jaina vidyAlaya' se prakAzita usake saMskaraNa meM sarvaprathama paMcaparameSThinamaskArAtma maMgalagAthA ko koSThaka [ ] ke bhItara rakhA gayA hai / " use koSThaka meM rakhane kA kAraNa vahA~ TippaNa meM yaha prakaTa kiyA gayA 1. gujarAtI prastAvanA pR0 22-25 2. yaha paMcaparameSThi namaskArAtmaka gAthAsUtra SaTkhaNDAgama ke prArambha meM maMgalagAthA ke rUpa meM upalabdha hotA hai / dhavalAkAra ne use sakAraNa maMgalaAdi chaha kA prarUpaka batalAyA hai / - dhavalA pu0 1, pR0 8 para maMgalasUtra kI utthAnikA / 228 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #283 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hai ki vaha yadyapi mUla sUtrAdarza sabhI pratiyoM meM upalabdha hai, kintu usakI vyAkhyA haribhadra sUri aura malayagiri sUri ke dvArA apanI apanI vRtti meM nahIM kI gaI hai| tatpazcAt siddhoM ke abhinandanapUrvaka mahAvIra jinendra kI vandanA kI gaI hai / Age kahA gayA hai ki 'bhagavAn jinendra ke dvArA samasta bhAvoM kI prajJApanA dikhalAyI gaI hai| dRSTivAda se nikale hue isa adhyayana kA varNana jisa prakAra se bhagavAn ne kiyA hai usI prakAra se maiM bhI usakA varNana karU~gA' (gAthA 1-3) / Age granthakAra ne usameM yathAkrama se carcita ina chattIsa padoM kA nirdeza kiyA hai (1) prajJApanA, (2) sthAna, (3) bahuvaktavya, (4) sthiti, (5) vizeSa, (6) vyutkrAnti, (7) ucchvAsa, (8) saMjJA, (8) yoni, (10) carama, (11) bhASA, (12) zarIra, (13) pariNAma, (14) kaSAya, (15) indriya, (16) prayoga, (17) lezyA, (18) kAyasthiti, (16) samyaktva, (20) antaHkriyA, (21) avagAhanA saMsthAna, (22) kriyA, (23) karma, (24) karmabandhaka, (25) karmavedaka, (26) vedabandhaka, (27) AhAra, (28) vedavedaka. (26) upayoga, (30) sparzana, (31) saMjJI, (32) saMyama, (33) avadhi, (34) pravIcAra, (35) vedanA aura (36) samudghAta (4-7) / Age vahA~ yathAkrama se una 36 padoM ke antargata viSaya kA vivecana kiyA gayA hai| parantu vivakSita pada meM varNanIya viSaya kA digdarzana karAte hue usake antargata bheda-prabhedoM kA jisa krama se ullekha kiyA gayA hai unakI prarUpaNA meM kahIM-kahIM kramabhaMga bhI huA hai / ' isakA kAraNa una bheda-prabhedoM kI alpavarNanIyatA va bahuvarNanIyatA rahA hai| tadanusAra nirdiSTa krama kI upekSA karake vahA~ kahIM-kahIM alpavarNanIya kI prarUpaNA pUrva meM kI gaI hai aura tatpazcAt bahuvarNanIya kI prarUpaNA kI gaI hai| yathA___ sUtra 3 meM prajJApanA ke ye do bheda nirdiSTa kiye gaye haiM--jIva-prajJApanA aura ajIva prajJApanA / inameM alpavarNanIya hone se prathamataH ajIva-prajJApanA kI prarUpaNA kI gaI hai (sUtra 4-13) aura tatpazcAt jIva-prajJApanA kI prarUpaNA hai (14-147) / isI prakAra rUpI ajIvaprarUpaNA (6-13) aura arUpI ajIvaprarUpaNA (5) meM bhI krama kA bhaMga huA hai| Age aura bhI kitane hI aise sthala haiM jahA~ kramabhaMga huA hai| ___ yaha vizeSa smaraNIya hai ki Sa0 kha0 aura prajJApanA donoM hI grantha lakSaNapradhAna nahIM rahe haiM, unameM vivakSita kisI viSaya ke svarUpa ko na dikhalAkara kevala usase sambandhita anuyogadvAroM athavA bheda-prabhedoM kA hI ullekha hai / prajJApanA meM vivakSita viSaya kI prarUpaNA gautama ke prazna para bhagavAn (mahAvIra) ke dvArA kiye gaye usake samAdhAna ke rUpa meM kI gaI hai| para usake prathama pada 'prajJApana' meM vaha 1. kramabhaMga kI yaha paddhati kahIM Sa0 kha0 meM bhI dekhI jAtI hai, para vahAM usakI sUcanA kara dI gaI hai| jaise-jA sA kammapayaDI NAma sA thappA (sUtra 5,5,16) / jA sA thappA kammapayaDI NAma sA aTThavihA-NANAvaraNIya kammapayaDI ...(sUtra 5.5, 16) / sUtra 5,5,16 kI vyAkhyA meM dhavalAkAra ne yaha spaSTa kara diyA hai--'sthaapyaa| kudo ? bhuvnnnnnnijjttaado|' pu0 13, pR0 204 / Age sUtra 5,6,10 va 24; 5,6,27 va 38; 5,6,26 va 32 tathA 5,6,36 va 64 Adi / SaTkhaNDAgama kI anya pranyoM se tulanA / 226 Page #284 -------------------------------------------------------------------------- ________________ praznottara kI paddhati nahIM upalabdha hotI hai / vahA~ prAyaH gautama aura bhagavAn mahAvIra ke ullekha ke binA sAmAnya se hI prazna va usakA uttara dekhA jAtA hai / yathA - " se ki taM paNNavaNA ? paNNavaNA duvihA paNNattA / taM jahA - jIvapaNNavaNA ya ? ajIvapaNNavaNA ya" / " yahI paddhati isa pada meM sarvatra apanAI gaI hai / Age 'sthAna' Adi padoM meM gautama dvArA prazna aura bhagavAn ke dvArA kiye gaye usake samAdhAna ke rUpa meM vaha paddhati dekhI jAtI hai / isa prakAra saMkSepa meM prajJApanAsUtra kA paricaya karAkara aba Age usakI SaTkhaNDAgama ke sAtha kahA~ kitanI samAnatA hai aura kitanI vizeSatA hai, isakA vicAra kiyA jAtA hai 1. SaTkhaNDAgama ke prathama khaNDa 'jIvasthAna' meM vibhinna jIvoM meM caudaha mArgaNAtroM ke Azraya se caudaha jIvasamAsoM ( guNasthAnoM) kA anveSaNa karanA abhISTa rahA hai / isake lie vahA~ prArambha meM gati indriyAdi caudaha mArgaNAoM ke nAmoM kA nirdeza jJAtavya ke rUpa meM kiyA gayA hai (sUtra 1,1, 2-4) / prajJApanA meM 'bahuvaktavya' nAma kA tIsarA pada hai / usameM dizA va gati Adi chabbIsa dvAroM ke Azraya se jIva ajIvoM ke alpabahutva kI prarUpaNA hai / una dvAroM ke nAmoM meM prastuta SaTkhaNDAgama meM nirdiSTa 14 mArgaNAoM ke nAma garbhita haiN| yathA ghaTakhaNDAgama sUtra 1,1,4 1. gati 2. indriya 3. kAya 4. yoga 5. veda 6. kaSAya 7. jJAna 8. saMyama 6. darzana 10. lezyA 11. bhavyatva 12. samyaktva 13. saMjJI 14. AhAra 1. sUtra 82 va 83 isake apavAda haiM / 230 / SaTkhaNDAgama-parizIlana prajJApanA sUtra 212 ( gAthA 180-81 ) 1. dizA 2. gati ( 1 ) 3. indriya ( 2 ) 4. kAya ( 3 ) 5. yoga ( 4 ) 6. veda (5) 7. kaSAya ( 6 ) 5. 6. samyaktva (12) 10. jJAna ( 7 ) 11. darzana ( C ) lezyA (10) 12. saMyata ( 8 ) 13. upayoga 14. AhAra (14) 15. bhASaka 16. parIta 17. paryApta 18. sUkSma 16. saMjJI (13) Page #285 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 25. bandha 26. pudgala isa prakAra SaTkhaNDAgama ke antargata una 14 mArgaNAoM kI apekSA ye 12 dvAra prajJApanA meM adhika haiM - dizA ( 1 ), upayoga (13), bhASaka (15), parIta (16), paryApta (17), sUkSma (18), astikAya (21), carama (22), jIva (23), kSetra (24), bandha (25) aura pudgala (26) / 20. bhava (bhavasiddhiyaabhavasiddhiya) (11) 21. astikAya 22. carama 23. jIva 24. kSetra isa prakAra prajJApanA meM jo ina dvAroM ke Azraya se jIvoM, ajIvoM aura jIva-ajIvoM meM alpabahutva kI prarUpaNA kI gaI hai usameM SaD khaNDAgama kI apekSA adhika vikAsa huA hai / Age prajJApanA meM 18veM 'kAyasthiti' pada ke prArambha meM jina 22 dvAroM kA nirdeza kiyA gayA hai unameM bhI SaTkhaNDAgama meM nirdiSTa una gati- indriyAdi 14 mArgaNaoM ke nAma upalabdha hote haiM / ye 22 dvAra prajJApanA ke pUrvokta 'bahuvaktavya' pada ke 26 dvAroM meM bhI garbhita haiM / yahA~ una 26 dvAroM meM se dizA ( 1 ), kSetra (24), bandha (25) aura pudgala (26) ye cAra dvAra nahIM haiM / una 22 dvAroM kA nAma nirdeza karate hue vahA~ kahA gayA hai ki ina padoM kI kAryasthiti jJAtavya hai / (prajJApanAsUtra 1256, gAthA 211-12) 2. SaTkhaNDAgama meM caudaha jIvasamAsoM kI prarUpaNA meM prayojanIbhUta satprarUpaNA Adi ATha anuyogadvAroM kA ullekha karate hue ( 1, 1, 7) Age yathAkrama se unakI prarUpaNA hai / prajJApanA meM jaisAki Upara granthaparicaya meM kahA jA cukA hai, SaTkhaNDAgama ke samAna Age jina 36 padoM ke Azraya se jIva ajIvoM kI prarUpaNA kI jAnevAlI hai unakA nirdeza prArambha meM kara diyA gayA hai / ( gAthA 4-7 ) isa prasaMga meM ina donoM granthoM meM vizeSatA yaha rahI hai ki SaTkhaNDAgama meM jahA~ una satprarUpaNA Adi adhikAroM kA ullekha 'anuyogadvAra' ke nAma se karate hue unakI 'ATha' saMkhyA kA bhI nirdeza kara diyA gayA hai ( 11, 5 - 7) vahA~ prajJApanA meM una dvAroM kA ullekha na to 'pada' isa nAma se kiyA gayA hai aura na unakI usa 'chattIsa' saMkhyA kA bhI nirdeza kiyA gayA hai (4-7) / 3. SaTkhaNDAgama meM Age kRta pratijJA ke anusAra yathAkrama se gati- indriyAdi caudaha mArgaNAoM meM vartamAna jIvavizeSoM ke satva ko dikhAkara unameM guNasthAnoM kA mArgaNa kiyA gayA hai / (sUtra 1,1,24-177, pu0 1) prajJApanA meM jo prathama 'prajJApanA' pada hai usake antargata jIvaprajJApanA aura ajIvaprajJApanA meM se jIvaprajJApanA kI prarUpaNA karate hue usake ye do bheda nirdiSTa kiye gaye haiM--saMsArasamApannajIvaprajJApanA aura asaMsArasamApannajIva prajJApanA / unameM saMsArasamApannajIvaprajJApanA ke prasaMga meM saMsArI jIvoM ke ekendriyAdi bheda-prabhedoM ko prakaTa kiyA gayA hai| (sUtra 18 - 147 ) SaTkhaNDAgama kI anya granthoM se tulanA / 231 Page #286 -------------------------------------------------------------------------- ________________ donoM granthagata tadviSayaka samAnatA ko prakaTa karane ke lie yahA~ yaha udAharaNa diyA jAtA hai--SaTkhaNDAgama meM kAyamArgaNA ke prasaMga meM vanaspatikAyika jIvoM ke bheda-prabhedoM kA ullekha isa prakAra se hai "vaNapphaikAiyA duvihA-patteyasarIrA sAdhAraNasarIrA / patteyasarIrA duvihA-pajjattA apjjttaa| sAdhAraNasarIrA duvihA-bAdarA suhumA / bAdarA duvihA--pajjattA apajjattA / suhamA duvihA-pajjattA apajjattA cedi / " --sUtra 1,1,41 prajJApanA meM ekendriyajIvaprajJApanA ke prasaMga meM ina bhedoM kA nirdeza isa prakAra kiyA gayA hai___'se kiM taM vaNassa ikAiyA? vaNassaikAiyA duvihA paNNattA / taM jahA--suhumavaNassaikAiyA ya bAdara-vaNassatikAiyA ya / se kiM taM suhumavaNassaikAiyA ? suhumavaNNassaikAiyA duvihA pannattA / taM jahA-pajjattasuhumavaNassaikAiyA ya apajjattasuhumavaNassaikAiyA ya / se taM suhmvnnssikaaiyaa| se kiM taM bAdara-vaNassaikAiyA ? bAdaravaNapphaikAiyA duvihA pnnnntaa| taM jahA-patteyasarIrabAdaravaNapphaikAiyA ya sAhAraNasarIra-bAdaravaNapphaikAiyA ya / se kiM taM patteyasarIrabAdaravaNapphaikAiyA ? patteyasarIrabAdaravaNapphaikAiyA duvAlasavihA pnntaa|" taM jahA rukkhA gucchA gummA latA ya vallI ya pavvagA cey| taNa valaya hariya osahi jalaruha kuhaNA ya bodhavvA // --prajJApanA sUtra 35-38, gAthA 12 Age prasaMgaprApta ina bAraha bAdara pratyeka zarIra vanaspatikAyika jIvabhedoM ko spaSTa karake (sUtra 36-53) tatpazcAt sAdhAraNa zarIra bAdara vanaspatikAyika jIvoM ke aneka bheda nirdiSTa kiye gaye haiN| (sU054-55 gAthA 47-106) - isa prakAra SaTkhaNDAgama meM vanaspatikAyika jIvoM ke jina pratyekazarIra, sAdhAraNazarIra, paryApta-aparyApta aura bAdara-sUkSma bhedoM kA nirdeza kiyA gayA hai ve prajJApanA meM nirdiSTa uparyukta bhedoM ke antargata haiM / para prajJApanA meM una pratyeka va sAdhAraNazarIra vanaspatikAyika jIvoM ke jina aneka jAtibhedoM kA ullekha hai vaha SaTakhaNDAgama meM nahIM milatA hai| sambhavataH prajJApanAkAra dvArA unheM pIche vikasita kiyA gayA hai| una bhedoM kA adhikAMza ullekha gAthAoM meM hI kiyA gayA hai| sambhavataH uparyukta ve saba bheda niyuktiyoM meM bhI nahIM nirdiSTa kiye gaye / udAharaNa ke rUpa meM prAcArAMganiyukti ko liyA jA sakatA hai| usameM ye do gAthAe~ upalabdha hotI haiM - rukkhA gucchA gummA layA ya vallI ya pavvagA ceva / taNa valaya harita osahi jalaruha kuhaNA ya boddhavvA // aggabIyA mUlabIyA sAMdhabIyAM ceva porabIyAya / bIyarahA sammucchima samAsao vayassaI jIvA // --AcA0ni0 129-30 inameM pratyekazarIra bAdara vanaspatikAyikoM ke bAraha bhedoM kI nirdezaka prathama gAthA prajJApanA (gA0 12) meM upalabdha hotI hai, yaha pahile kahA jA cukA hai / para Age prajJApanA meM jina anya gAthAoM (13-47) ke dvArA una bAraha bhedoM ke antargata anya bheda-prabhedoM kA 232 / SaTkhaNDAgama-parizIlana . Page #287 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ullekha kiyA gayA ve gAthAe~ AcArAMga niryukti meM nahIM upalabdha hotI haiM / dUsarI gAthA ke samakakSa eka gAthA prAyaH samAna rUpa meM mUlAcAra (5-16) di0 paMcasaMgraha (1-81) aura jIvasamAsa (34) meM isa prakAra upalabdha hotI hai mUlagga-porabIjA kaMdA taha khaM dabIja-bIjarahA / saMmucchimA ya bhaNiyA patteyANaMtakAyA ya // prasaMga meM AcArAMganiryukti (138) meM eka anya gAthA isa prakAra isake Age isI upalabdha hotI hai jINigbhUe bIe jIvo vakkamai sova aNNo vA / jo viya mUle jIvo socciya patte paDhamayAe / ' yaha gAthA (sUtra 54, gA0 67 ) prajJApanA meM bhI upalabdha hotI hai / isake atirikta AcArAMganiyukti meM Age ye do gAthAe~ aura bhI dekhI jAtI haiM gUDhasira-saMdhi samabhaMgamahIruhaM ca chiNNarahaM / sAhAraNaM sarIraM tabbivarIyaM ca patteyaM / / 140 / / sevAla paNaga kiNhaga kavayA kuhuNA ya bAyaro kAo / mavvo ya suhumakAo savvattha jalatthalAgAse // 141 // ye donoM gAthAe~ 'mUlAcAra' (5-16 va 18) aura 'jIvasamAsa' (37 va 36) meM bhI viparIta krama se upalabdha hotI haiM / 'prajJApanA' meM ye donoM gAthAe~ to dRSTigocara nahIM hotIM, kintu uparyukta gAthA 140 meM jo sAdhAraNakAya kI pahicAna tor3ane para 'samAnabhaMga' nirdiSTa kI gaI hai usakI vyAkhyAsvarUpa (bhASyagAthAtmaka) 10 gAthAe~ ( sUtra 54, gA0 56 - 65 ) vahA~ avazya dekhI jAtI haiM / isI prakAra ukta gAthA meM Age usI sAdhAraNa zarIra kI pahicAna 'ahIruha -- samaccheda' zabdAntara se bhI prakaTa kI gaI hai| usake viparIta 'prajJApanA' meM pratyekazarIra ke svarUpa ko prakaTa karanevAlI 10 gAthAoM (sUtra 54, gA0 66-75) meM se eka meM 'hIro - viSamaccheda' ko grahaNa kara usake AdhAra se pratyekazarIra ko spaSTa kiyA gayA hai| ina gAthAoM ko bhI bhASyagAthA jaisI samajhanA cAhie / Age 'prajJApanA' meM paryApta jIvoM ke Azrita aparyApta jIvoM kI utpatti ko dikhalAte hue kahA hai - "eesi NaM imAo gAhAo aNugaMtavvAo / taM jahA " -- aura phira zrAge tIna gAthAe~ (107 - 1 ) aura dI gaI haiM / isa kathana itanA to spaSTa hai ki prajJApanAkAra ne ina gAthAoM ko kahIM anyatra se uddhRta kiyA hai / para kisa grantha se unheM uddhRta kiyA hai, yaha anveSaNIya hai / ina gAthAoM meM kanda Adi unnIsa vanaspati-bhedoM ko spaSTa kiyA gayA hai (sUtra 55 [3] ) / inameM pUrvokta AcArAMga niyukti (141 ) ke antargata 'sevAla, paNaga, kiNhaga' ye bheda samAviSTa haiM / aisA hI eka prasaMga vahA~ Age vAnavyantaroM kI sthAnaprarUpaNA meM bhI dekhA jAtA hai / vahA~ 1. yaha gAthA '"bIje joNI bhUde jIvo" isa rUpa meM 'vRttaM ca' kaha kara dhavalA meM uddhRta kI gaI hai / (pu0 14, pR0 232 ) ; isI rUpa meM use go0 jIvakANDa (189) meM AtmasAt kiyA gayA hai / SaTkhaNDAgama kI anya granthoM se tulanA / 233 Page #288 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 'saMgahaNigAhA' aisA nirdeza karate hue tIna (151-53) gAthAoM ko uddhRta kiyA gayA hai| (sUtra 194) 4. 10 kha0 meM Age pA~caveM vargaNA khaNDa ke antargata 'bandhana' anuyogadvAra meM punaH vaha prasaMga prApta huA hai| vahA~ zarIrizarIra-prarUpaNA ke prasaMga meM pratyekazarIra aura sAdhAraNazarIra jIvoM kA nirdeza karate hue sAta gAthAsUtroM (122-28) dvArA sAdhAraNazarIra jIvoM kI vizeSatA prakaTa kI gayI hai|' __ ina gAthAsUtroM meM tIna gAthAe~ (122-24) aisI haiM jo prajJApanA meM bhI viparIta krama se upalabdha hotI haiN| inameM eka gAthA kA pATha kucha bhinna hai / yathA eyassa aNuggahaNaM bahUNa sAhAraNANameyassa / eyassa jaM bahUNaM samAsado taM pi hodi eyassa / / --Sa0 kha0 123 (pu0 14) ekkassa u jaM gahaNaM bahUNa sAhAraNANa taM ceva / jaM bahuyANaM gahaNaM samAsao taM pi egassa // -prajJA0 100 prajJApanAgata isa gAthA kA pATha Sa0kha0 kI apekSA subodha hai| isa prasaMga meM vahA~ eka gAthA dhavalA TIkA meM bhI 'vuttaM ca' nirdeza ke sAtha isa prakAra uddhRta kI gaI hai bIje joNIbhUve jIvo vakkamai so va aNNo vA / je vi ya mUlAdIyA te patteyA paDhamadAe // -pu0 14, pR0 232 yaha gAthA AcArAMganiyukti (138) aura dazavakAlika-niyukti (232) meM bhI kucha pAThabheda ke sAtha upalabdha hotI hai, jisakA ullekha pUrva meM kiyA jA cukA hai| ukta gAthA 'prajJApanA' (17) meM bhI dekhI jAtI hai| usakA pATha AcArAMga ni0 ke samAna hai| isa gAthA ke uttarArdha kA pATha bheda vicAraNIya hai| Sa0 kha0 meM isI prasaMga meM Age itanA vizeSa kahA gayA hai ki aise ananta jIva haiM jinhoMne mithyAtvAdirUpa atizaya bhAvakalaMka se kaluSita rahane ke kAraNa kabhI trasa paryAya ko prApta nahIM kiyA hai va jo nigodavAsa ko nahIM chor3a rahe haiM / anantara vahA~ eka nigodazarIra meM avasthita jIvoM ke dravyapramANa kA nirdeza karate hue use atIta kAla meM siddha hue jIvoM se anantaguNA kahA gayA hai| 'prajJApanA' meM isa prakAra kA ullekha kahIM bhI dRSTigocara nahIM huaa| isa prakAra ina donoM granthoM kI varNana zailI ke bhinna hone para bhI jisa prakAra Sa0 kha0 ke antargata satprarUpaNA anuyogadvAra meM krama se gati-indriyAdi mArgaNAoM meM jIvoM ke bheda-prabhedoM 1. Sa0kha0, pu0 14, pR0 225-33 2. inameM pUrva kI do gAthAe~ (122-23) AcArAMganiyukti meM bhI upalabdha hotI haiM / krama unakA vahA~ Sa0 kha0 ke samAna (136-37) hai| 3. pu0 14 pR0 233-34; ye donoM gAthAe~ mUlAcAra ke 'paryApti' adhikAra (162-63) meM tathA di0 paMcasaMgraha meM bhI viparIta krama (1-85 va 84) se upalabdha hotI haiM / 234 / SaTkhaNDAgama-parizIlana . Page #289 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ko dikhalAyA gayA hai usI prakAra prajJApanA ke antargata prathama 'prajJApanA' pada meM bhI ekendriyAdi jIvoM ke bheda-prabhedoM ko dikhalAyA gayA hai| vizeSatA yaha rahI hai ki prajJApanA meM vivakSita jIvoM meM unake antargata vividha jAtibhedoM ko bhI prakaTa kiyA gayA hai, jinakA ullekha Sa0 kha0 meM nahIM hai-yaha pIche vanaspatikAyika jIvoM ke prasaMga meM bhI spaSTa kiyA jA cukA hai| / dUsarA udAharaNa manuSyoM kA liyA jA sakatA hai| Sa0 kha0 meM AdhyAtmika dRSTi kI pramukhatA se ukta satprarUpaNA meM manuSyagati ke prasaMga meM mokSa-mahala ke sopAnasvarUpa caudaha guNasthAnoM meM mithyAdRSTi va sAsAdanasamyagdRSTi Adi caudaha prakAra ke manuSyoM kA astitva prakaTa kiyA gayA hai| (sUtra 1,1, 27) kintu prajJApanA meM manuSyajIva-prajJApanA ke prasaMga meM manuSyoM ke sammUrcchana va garbhopakrAntika ina do bhedoM kA nirdeza karate hue unake antargata aneka avAntara jAti-bhedoM ko to prakaTa kiyA gayA hai, para guNasthAnoM va unake Azraya se honevAle unake caudaha bhedoM kA koI ullekha nahIM hai / (sUtra 62-138) 5. Sa0 kha0 ke dUsare khaNDa kSudrakabandha ke antargata jo gyAraha anuyogadvAra haiM unameM tIsarA 'eka jIva kI apekSA kAlAnugama' hai / usameM gati-indriyAdi ke krama se caudaha mArgaNAoM meM jIvoM ke kAla kI prarUpaNA hai / udhara prajJApanA ke pUrvokta 36 padoM meM cauthA 'sthiti' pada hai| usameM nAraka Adi vividha jIvoM kI sthiti (kAla) kI prarUpaNA hai| donoM granthagata isa prarUpaNA meM bahuta kucha samAnatA dekhI jAtI hai / yathA "egajIveNa kAlANugameNa gadiyANuvAdeNa NirayagadIe NeraiyA kevaciraM kAlAdo hoMti ? jahaNNeNa dsvaasshssaanni| ukkasseNa tettIsaM sAga rovamANi / paDhamAe puDhavIe NeraiyA kevaciraM kAlAdo hoMti ? jahaNNaNa dasavAsasahassANi / ukkasseNaM sAgarovamaM / " -Sa0kha0, sUtra 2,2,1-6 (pu07) "neraiyANaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM ThitI paNNattA ? goyamA ! jahaNNeNa dasavAsasahassAI, ukkoseNaM tettIsaM saagrovmaaii|.....rynnppbhaapuddhvineriyaannN bhaMte ? kevatiyaM kAlaM ThitI paNNattA ? goyamA ! jahaNNeNaM dasavAsasahassAiM, ukkoseNaM sAgarovamaM / " -prajJApanA sUtra 335 [1] va 336 [1] isI krama se Age bhI donoM granthoM meM apanI-apanI paddhati se kucha hInAdhikatA ke sAtha jIvoM ke kAla kI prarUpaNA kI gaI hai| 6. Sa0 kha0 meM isI kSudra kabandha khaNDa ke antargata una gyAraha anuyogadvAroM meM se chaThe aura sAtaveM anuyogadvAroM meM krama se jIvoM ke vartamAna nivAsa (kSetra) aura kAlatrayavartI kSetra (sparzana) kI prarUpaNA gati-indriya Adi mArgaNAoM ke krama se kI gaI hai / isI prakAra prajJApanA meM una 36 padoM ke antargata dUsare 'sthAna' nAmaka da meM bAdara pRthivIkAyikAdi jIvoM ke sthAnoM kI prarUpaNA kucha adhika vistAra se kI gaI hai| __donoM granthoM kI isa prarUpaNA meM bahuta kucha samAnatA dikhatI hai| isake lie yahA~ eka udAharaNa diyA jAtA hai "maNusagadIe maNusA maNusapajjattA maNusiNI satthANeNa uvavAdeNa kevaDikhatte ? logassa asNkhejjdibhaage| samugghAdeNa kevaDikhette ? logassa asaMkhejjadibhAge / asaMkhejjesu vA bhAesu SaTkhaNDAgama ko anya grathoM se tulanA / 235 Page #290 -------------------------------------------------------------------------- ________________ savvaloge vA / maNusaapajjattA satthANeNa samugdhAdeNa uvavAdeNa kevaDi khette ? logassa asNkhejjdibhaage|" -Sa 0kha0, sUtra 2,6, 8-14 (pu0 7) 'kahiNaM bhaMte ! maNussANaM pajjattA'pajjattANaM ThANA paNNattA ? goyamA ! aMto maNussakhette paNatAlIsajoyaNasatasahassesu aDDhAijjesu dIva-samuddesu paNNarasasu kammabhUmIsu tIsAe akammabhUmIsu' chappaNNAe aMtaradIvesU, ettha NaM maNussANaM pajjattA'pajjattANaM ThANA pnnnnettaa| uvavANaM logassa asaMkhejjaibhAge samugghAeNaM savvaloe, saTThANeNaM logassa asaMkhejja ibhaage| -prajJApanA sUtra 176 isa prakAra kucha zabda-sAmya ke sAtha donoM granthoM kA abhiprAya samAna hai| vizeSatA yaha rahI hai ki Sa0 kha0 meM jahA~ sAmAnya se loka kA asaMkhyAtavA bhAga kahA gayA hai vahAM paNNavaNA meM usake sthAna meM vizeSa rUpa se manuSyakSetra va aDhAI dvIpa-samudroM Adi kA nirdeza kiyA gayA hai jo loka ke asaMkhyAtaveM bhAgarUpa hI hai| isake atirikta Sa0 kha0 meM pratarasamudghAtagata kevalI ko lakSya karake 'loka ke asaMkhyAta bahubhAgoM' (asaMkhejjesu vA bhAesu) kA jo ullekha kiyA gayA hai vaha prajJApanA meM upalabdha nahIM hai / 7. 10 kha0 ke prathama khaNDa jIvasthAna ke antargata satprarUpaNAdi ATha anuyogadvAroM meM jo antima alpabahutva anuyogadvAra hai usameM guNasthAnoM kI pramukhatA se kramazaH gati Adi caudaha mArgaNAoM meM vistArapUrvaka alpabahutva kI prarUpaNA kI gaI hai| guNasthAnoM kI pramukhatA ke kAraNa yadyapi usase prajJApanA meM prarUpita alpabahutva kI vizeSa samAnatA nahIM hai phira bhI usake dUsare khaNDa kSudrakabandha ke antargata gyAraha anuyogadvAroM meM jo antima alpabahutva anuyogadvAra hai usameM guNasthAnoM kI apekSA na karake yathAkrama se kevala gati-indriyAdi mArgaNAoM meM bhI usa alpabahutva kI prarUpaNA kI gaI hai| usase prajJApanA meM prarUpita alpabahutva kI adhika samAnatA hai| isake lie yahA~ eka-do udAharaNa de-denA ThIka hogaa| (1) "appAbahugANugameNa gadiyANuvAdeNa paMca gadIo samAseNa / savvatthovA mnnusaa| NeraiyA asaMkhejjaguNA / devA asaMkhejjaguNA / siddhA aNaMtaguNA / tirikkhA annNtgunnaa|" -Sa0kha0, sUtra 2, 11,1-6 (pu0 7) "eesi NaM bhaMte ! neraiyANaM tirikkhajoNiyANaM......? goyamA ! savvatthovA maNussA 1, neraiyA asaMkhejjaguNA 2, devA asaMkhejjaguNA 3, siddhA aNaMtaguNA 4, tirikkhajoNiyA aNaMtaguNA 5 / " __---prajJApanA sUtra 225 (2) "aTTa gadIo samAseNa / savvatthovA maNussiNIo / maNussA asaMkhejjaguNA / NeraiyA asaMkhejjaguNA / paMcidiyatirikkhajoNiNIo asaMkhejja guNAo / devA saMkhejjaguNA / devIo 1. 10 kha0 meM aDhAI dvIpa-samudroM va pandraha karmabhUmiyoM kA ullekha sUtra 1,6-8,11 (pu06) meM tathA kammabhUmi aura akammabhUmi zabdoM kA upayoga sUtra 4,2, 6,8 (pu0 11, pR0 88) meM huA hai| 2. yahA~ Sa0kha0 sUtra 3,6,8-14 va unakI dhavalA TIkA draSTavya hai (pu0 11, pR. 88-116) / 3. dhavalAkAra ne devoM ke isa gaMkhejjaguNatva kI saMgati isa prakAra baiThAyI hai-"ettha guNagAro tppaaoggsNkhejjruuvaanni| kudo ? devaavahArakAleNa tettIsarUvaguNideNa paMcidiyatirikkha (zeSa pRSTha 237 para dekhie) 236 / baTlaNDAgama-parizIlana Page #291 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMkhejjaguNAo / siddhA aNaMtaguNA / tirikkhA annNtgunnaa|" -Sa0kha0, sUtra 2,11,7-15 (pu0 7) "etesiM NaM bhaMte ! neraiyANaM . . . 'aTTha gati samAseNaM katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovAo maNussIo 1, maNussA asaMkhejjaguNA 2, neraiyA asaMkhejjaguNA 3, tirikkhajoNiNIo asaMkhejjaguNAo 4, devA asaMkhejjaguNA 5, devIo saMkhejjaguNAo 6, siddhA aNaMtaguNA 7, tirikkha joNiyA aNaMtaguNA 8 / " -prajJApanA sUtra 226 (3) "iMdiyANuvAdeNa savvatthovA paMcidiyA / cauridiyA visesAhiyA / tIiMdiyA visesAhiyA / bIiMdiyA visesAhiyA / aNidiyA aNaMtaguNA / eiMdiyA annNtgunnaa|" -Sa0kha0, sUtra 2,11,16-21 (pu0 7) "etesi NaM bhaMte ! saiMdiyANaM eiMdiyANaM .....? goyamA ! savvatthovA paMciMdiyA 1, caridiyA visesAhiyA 2, teiMdiyA visesAhiyA 3, beiMdiyA visesAhiyA 4, aNidiyA aNaMtaguNA 5, eiMdiyA aNaMtaguNA 6 / " -prajJApanA sUtra 227 isa prakAra donoM granthagata uparyukta tInoM sandarbha kramabaddha va zabdazaH samAna haiN| itanA vizeSa hai ki Sa0 kha0 meM jahA~ devoM ko tiryaMcayonimatiyoM se saMkhyAtaguNA kahA gayA hai vahA~ prajJApanA meM unheM una tithaMca yonimatiyoM se asaMkhyAtaguNA kahA gayA hai / / dUsarI vizeSatA yaha hai ki indriyAzrita isa alpabahutva kI prarUpaNA meM Sa0 kha0 meM sAmAnya tiryaMcoM ko nahIM grahaNa kiyA hai, para prajJApanA meM Age sAmAnya tiyaMcoM ko bhI grahaNa karake unheM ekendriyoM se vizeSa adhika kahA gayA hai| yahA~ yaha vizeSa dhyAna dene yogya hai ki Sa0 kha0 meM jIvasthAna khaNDa ke antargata jo dUsarA dravyapramANAnugama anuyogadvAra hai usameM guNasthAna sApekSa gati-indriyAdi mArgaNAoM meM jIvoM kI saMkhyA kI prarUpaNA kI gaI hai tathA Age usake dUsare kSudrakabandha khaNDa ke antargata pA~caveM dravya pramANAnugama anuyogadvAra meM bhI guNasthAna nirapekSa una gati-indriyAdi mArgaNAoM meM jIvoM kI saMkhyA kI prarUpaNA hai / saMkhyA kI yaha prarUpaNA hI ukta alpabahutva kI prarUpaNA kA AdhAra rahI hai| para jahA~ taka hama khoja sake haiM, prajJApanA meM kahIM bhI una jIvoM kI saMkhyA kI prarUpaNA nahIM kI gaI jise ukta alpabahutva kA AdhAra samajhA jaay| 8. Sa0 kha0 meM uparyukta alpabahutva anuyogadvAra ke anta meM 'mahAdaNDaka' prakaraNa hai / usakI sUcanA granthakAra dvArA isa prakAra kI gaI hai "etto savvajIvesu mahAdaMDao kAdazvo bhbdi|" -sUtra 2, 11-2,1 (pu07) isI prakAra kA 'mahAdaNDaka' prajJApanA meM tIsare 'bahavaktavya' pada ke antargata 27 dvAroM meM antima hai| usakI sUcanA vahA~ bhI granthakAra dvArA ina zabdoM meM kI gaI hai"aha bhaMte ! savvajIvappabahu mahAdaMDayaM vttissaami|" -sUtra 334 joNiNINamavahArakAle bhAge hide sNkhejjruuvovlNbhaado|" -dhavalA pu0 7, pR0 523 isake atirikta yahIM para 'mahAdaNDaka' sUtra 36-40 meM spaSTatayA paMcendriyatiryaMca yonimatiyoM se vAnavyantara devoM ko saMkhyAtaguNA kahA gayA hai| prajJApanA meM nirdiSTa unakA asaMkhyAtaguNatva kaise ghaTita hotA hai yaha anveSaNIya hai| SaTkhaNDAgama kI anya granthoM se tulanA / 237 Page #292 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yahA~ 'bhaMte' yaha saMbodhana kisake lie kiyA gayA hai tathA 'vattaissAmi' kriyA kA kartA kauna hai, yaha vicAraNIya hai / pUrva prakriyA ko dekhate hue uparyukta vAkya kA prayoga kucha asaMgata- . sA dikhatA hai| yahAM yaha smaraNIya hai ki isake pUrva jisa prakAra Sa0 kha0 meM usa alpabahutva ko pRthak pRthak gati-indriya Adi caudaha mArgaNAoM meM dikhalAyA gayA hai usI prakAra prajJApanA meM bhI use usake pUrva pUrvanirdiSTa dizA va gati Adi 27 dvAroM meM pRthak-pRthak dikhalAyA gayA hai|' tatpazcAt pa0 kha0 aura prajJApanA donoM meM hI isa mahAdaNDaka dvArA saba jIvoM meM sammilita rUpa se usa alpabahutva ko prakaTa kiyA gayA hai / Sa0 kha0 ke TIkAkAra vIrasenAcArya ne isa mahAdaNDaka ko kSudrakabandha khaNDa ke antargata 11 anuyogadvAroM kI cUlikA kahA hai| tadanusAra prajApanA meM prarUpita usa mahAdaNDaka ko bhI yadi pUrvanirdiSTa una dizA Adi 26 anuyoga kI cUlikA kahA jAya to vaha asaMgata na hogaa| aba yahA~ saMkSepa meM donoM granthagata isa prasaMga kI samAnatA ko prakaTa kiyA jAtA hai"savvatthovA maNusapajjattA gabbhovakkaMtiyA / maNusaNIo sNkhejjgunnaao|" -Sa0kha0, sUtra 2,11-2,2-3 "savvatthovA gabbhavakkaMtiyA mnnussaa| maNussIo sNkhejjgunnaao|" -prajJApanA 1, pR0 106 10 kha0 meM isake Age manuSyaNiyoM se sarvArthasiddhi vimAnavAsI devoM ko saMkhyAtaguNe, unase bAdara tejaskAyika paryAptakoM ko asaMkhyAtaguNe aura unase anuttara-vijayAdi vimAna vAsI devoM ko asaMkhyAtaguNe kahA gayA hai| prajJApanA meM Age sarvArthasiddhivimAnavAsI devoM kA ullekha na karake manuSyaNiyoM se bAdara tejaskAyika paryAptakoM ko asaMkhyAtaguNe aura unase anuttaropapAdika devoM ko asaMkhyAtaguNe kahA gayA hai / isa prakAra yahA~ prajJApanA meM eka (sarvArthasiddhi) sthAna kama ho gayA hai| Age jAkara Sa0kha0 meM anudizavimAnavAsI devoM ko anuttara vimAnavAsI devoM se saMkhyAtaguNe kahA gayA hai| prajJApanA meM isa sthAna kA ullekha nahIM hai, kyoMki zvetAmbara sampradAya meM nau anudiza vimAnoM kA astitva svIkAra nahIM kiyA gayA hai| Age Sa0 kha0 meM jahA~ uparima-uparima Adi nau graiveyakoM meM pRthak-pRthak nau sthAnoM meM usa alpabahutva kA nirdeza kiyA gayA hai vahA~ prajJApanA meM uparima, madhyama va adhastana ina tIna aveyakoM kA hI ullekha hai| isa prakAra Sa0kha0 meM yahA~ taka 15 sthAna hote haiM, kintu prajJApanA meM ATha (1+1+6) sthAnoM ke kama ho jAne se 7 sthAna hI usa alpabahutva ke rahate haiN| isI prakAra Age 16 va 12 kalpoM ke matabheda ke kAraNa bhI usa alpabahutva ke sthAnoM meM 1. 10 kha0 sUtra 1-205 (pu0 7, pR0 520-74 tathA prajJApanA sUtra 212-333 2. samattesu ekkArasaaNiogaddAresu kimaTThameso mahAdaMDao vottamADhattao? vuccade khuddAbaMdhassa ekkArasa aNiogaddAraNibaddhassa cUliyaM kAUNa mahAdaMDao vuccade / (pu0 7, pR0 575) 238 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #293 -------------------------------------------------------------------------- ________________ honAdhikatA huI hai| ____ Age ina donoM granthoM meM jitane sthAna usa alpabahutva ke viSaya meM samAna haiM usakA nirdeza kiyA jAtA haisamAna sthAna Sa0 kha0 prajJApanA 16 sAtavIM pRthivI se sau0 kalpa kI deviyoM taka 16-34 12-27 4 vAnavyantara devoM se jyotiSa deviyoM taka 40-43 38-41 27 caturindriya paryApta se sUkSmavAyu paryApta 44-70 45-71 47 sthAna isa taraha samasta samAna sthAna seMtAlIsa hue| itane sthAnoM meM yathAkrama se donoM hI pranthoM meM usa alpabahutva kI prarUpaNA samAna rUpa meM kI gaI hai| isa prakAra 10 kha0 meM jahA~ usa alpabahutva kI prarUpaNA 78 sthAnoM meM kI gaI hai vahA~ prajJApanA meM usakI prarUpaNA kucha hInAdhikatA ke sAtha 68 sthAnoM meM huI hai / vizeSatA prajJApanA meM isa sthAnavRddhi kA kAraNa yaha hai ki vahA~ acyuta (8), AraNa (E), prANata (10) aura Anata (11) ina cAra sthAnoM meM pRthak-pRthak usa alpabahutva kA ullekha kiyA gayA hai, jabaki Sa0 kha0 meM usakA ullekha AraNa-acyuta (17) aura Anata-prANata (18) ina do sthAnoM meM kiyA gayA hai| ____ isI prakAra prajJApanA meM khagacara, sthalacara aura jalacara jIvoM meM pRthak-pRthak puruSa, yonimatI aura napuMsaka ke bheda se usakA ullekha hai| (32-37 va 42-44) ___Sa0 kha0 meM ina 6 sthAnoM kA ullekha pRthak se nahIM kiyA gayA hai| vahA~ mArgaNAzrita jIva bhedoM kI prarUpaNA meM kahIM khagacara, sthalacara aura jalacara ina tIna bhedoM kA ullekha nahIM kiyA gayA hai| para prasaMgavaza jalacara sthalacara aura khagacara ina tIna prakAra ke jIvoM kA nirdeza vahA~ vedanAkAla-vidhAna meM kAla kI apekSA utkRSTa jJAnAvaraNIyavedanA ke prasaMga meM avazya kiyA gayA hai| prajJApanA meM Age sUkSma nigoda aparyApta (72), paryApta (73), abhavasiddhika (74), paripatita samyaktvI (75), tathA bAdara paryApta sAmAnya (78), bAdara aparyApta sAmAnya (80), bAdara sAmAnya (81), sUkSma aparyApta sAmAnya (83), sUkSma paryApta sAmAnya (85), sUkSma sAmAnya (86), bhavasiddhika (87), nigodajIva sAmAnya (88), vanaspati jIva sAmAnya (86), ekendriya sAmAnya (60), tithaMca sAmAnya (61), mithyAdRSTi (62), avirata (63), sakaSAyI (64), chadmastha (65), sayogI (66), saMsArastha (67) aura sarvajIva (18) ina alpabahutva ke sthAnoM ko vRddhigata kiyA gayA hai| isa prakAra donoM granthoM meM 'mahAdaNDaka' ke prasaMga meM samasta jIvoM ke Azraya se usa alpabahutva kI prarUpaNA kucha matabhedoM ko chor3akara prAyaH samAna rUpa meM kI gaI hai| Sa0 kha0 1. Sa0kha0, sUtra 4,2,6,8 (pu0 11, pR0 88) paTkhaNDAgama kI anya granthoM se tulanA / 236 Page #294 -------------------------------------------------------------------------- ________________ meM jahA~ usa alpabahutva ke sthAna 77 (prathama sUtrAMka ko chor3akara) haiM vahAM prajJApanA meM ve 68 hai| inameM jaisA ki pahale spaSTa kiyA jA cukA hai, usa alpabahutva ke saitAlIsa sthAna (16+ 4+27) sarvathA samAna haiN| prajJApanA meM jo kucha sthAna adhika haiM unakI adhikatA ke kAraNoM kA nirdeza bhI Upara kiyA jA cukA hai| 6. 10 kha0 ke prathama khaNDa jIvasthAna se sambaddha nau cUlikAe~ haiN| unameM prathama 'prakRti samutkIrtana' cUlikA hai| isameM jJAnAvaraNIyAdi ATha mUlaprakRtiyoM aura unakI uttara prakRtiyoM kA ullekha kiyA gayA hai|' (sUtra 3-46 pu0 6) prajJApanA meM 23 veM pada ke antargata jo do uddeza haiM unameM se dUsare uddeza meM mUla aura uttara karmaprakRtiyoM kA ullekha kiyA gayA hai / (sUtra 1687-66) una mUla aura uttara prakRtiyoM kA ullekha donoM granthoM meM samAna rUpa se hI kiyA gayA hai| 10. Sa0kha0 meM uparyukta nau cUlikAoM meM jo chaThI cUlikA hai usameM ina mUla aura uttara karmaprakRtiyoM kI utkRSTa sthiti kI tathA Age kI sAtavIM cUlikA meM jaghanya sthiti kI prarUpaNA kI gaI hai| (pu06) prajJApanA meM isa utkRSTa aura jaghanya sthiti kI prarUpaNA upayukta 23veM pada ke antargata dUsare uddeza meM sAtha-sAtha kI gaI hai / (sUtra 1667-1704) donoM granthoM meM sthiti kI vaha prarUpaNA apanI apanI paddhati se prAyaH samAna hai| vizeSatA yaha rahI hai ki Sa0 kha0 meM jahA~ samAna sthitivAle karmoM kI sthiti kA ullekha eka sAtha kiyA gayA hai vahA~ prajJApanA meM usakA ullekha pRthak-pRthak jJAnAvaraNadi ke krama se kiyA gayA hai / yathA (1) "paMcaNhaM NANAvaraNIyANaM NavaNhaM daMsaNAvaraNIyANaM asAdAvedaNIyaM paMcaNhaM aMtarAiyANamukkassao TThidibaMdho tIsaM sAgarovama koddaakoddiio| tiNNi sahasANi AbAdhA / AbAdhUNiyA kammaTThidI kmmnniseo"| -sUtra 1, 6-3, 4-6 __isI prakAra jaghanya sthiti prarUpaNA bhI vahA~ usI paddhati se 1,6-7, 3-5 sUtroM meM kI gaI hai| __ "NANAvaraNijjassa NaM bhaMte ! kammassa kevatiyaM kAlaM ThitI paNNattA ? goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhutto ukkoseNaM tIsaM sAgarokoDAkoDIo, tiNNi ya vAsasahassAI abAhA, abAhUNiyA kammaThitI kmmnnisego|" / -prajJApanA sUtra 1697 (2) pAMca darzanAvaraNIya prakRtiyoM kI jaghanya sthiti ke lie dekhie Sa0 kha0 sUtra 1, 6-7,6-8 aura prajJApanA sUtra 1668 [1] / ___isI prakAra se donoM granthoM meM karmoM kI usa utkRSTa aura jaghanya sthiti kI prarUpaNA Age pIche samAna rUpa meM kI gaI hai| 11. 10 kha0 meM jIvasthAna kI uparyukta nau cUlikAoM meM antima 'gati-Agati' cUlikA 1. ina mUla-uttara prakRtiyoM kA ullekha Age Sa0kha0 ke pAMcaveM vargaNA khaNDa ke antargata 'prakRti' anuyogadvAra meM thor3I-sI vizeSatA ke sAtha punaH kiyA gayA hai / (pu0 13) 2. niSekakrama kA vicAra Sa0 kha0 meM Age vedanAkAlavidhAna meM kiyA gayA hai / sUtra 4,2,6, 101-10 (pu0 11) 140/ SaTkhaNDAgama-parizIlana . Page #295 -------------------------------------------------------------------------- ________________ haiM / usameM gati ke krama se jIva kisa gati se nikalakara kina gatiyoM meM jAtA hai aura vahA~ utpanna hokara vaha kina-kina guNoM ko prApta karatA hai, isakA vistAra se vizada vicAra kiyA gayA hai / prajJApanA meM usakA vicAra bIsaveM 'antaHkriyA' pada ke antargata udvartana (4), tIrthaMkara (5.), cakrI ( 6 ), baladeva (7), vAsudeva ( 8 ), mANDalika (E) aura ratna (10) ina dvAroM meM pRthak-pRthak kiyA gayA hai / isa sthiti meM yadyapi donoM granthoM meM yathAkrama se samAnatA to nahIM dikhegI, para Age-pIche usa prarUpaNA meM abhiprAya samAna avazya dikhegaa| isake lie udAharaNa 0 kha0 meM ukta Agati kA vicAra antargata bhedoM ke sAtha yathAkrama se narakAdi gatiyoM meM kiyA gayA hai / yahA~ hama caturtha pRthivI se nikalate hue mithyAdRSTi nArakI kA udAharaNa le lete haiM / usake viSaya meM vahA~ kahA gayA hai ki vaha usa pRthivI se nikalakara tiryaMca aura manuSya ina do gatiyoM meM jAtA hai| yadi vaha tiyaMca gati meM jAtA hai to garbhopakrAntika, saMjJI, paMcendriya va paryApta tiryaMcoM meM utpanna hokara AbhinibodhikajJAna, zrutajJAna, avadhijJAna, samyamithyAtva, samyaktva aura saMyamAsaMyama ina chaha ko utpanna kara sakatA hai / (sUtra 1, 6-6,7682 aura 1,6-6,213-15) 'yadi vaha manuSyagati meM jAtA hai to vahA~ garbhopAntika saMkhyAtavarSAyuSka paryApta manuSya hokara zrAfbhafnabodhika Adi pA~ca jJAna, samyagmithyAtva, samyaktva, saMyamAsaMyama aura saMyama ina nau ko utpanna karatA huA mukti ko bhI prApta kara sakatA hai / parantu vaha usa pRthivI se nikalakara baladeva, vAsudeva, cakravartI aura tIrthaMkara nahIM ho sakatA hai / ' ( sUtra 1,6-6, 83 85 aura 1, 6-6,216) prajJApanA meM yaha abhiprAya sUtra 1420 [18], 1421 [15] aura 1444-46 meM vyakta kiyA gayA hai / isa prasaMga meM samAna paramparA se AnevAle ina zabdoM kA upayoga bhI dekhane yogya hai"ke imaMtayaDA hodUNa sijyaMti, bujjhaMti, muccaMti, pariNavvANayaMti, savvadukkhANamaMtaM parivijANaMti / " - SaTkhaNDAgama sUtra 1, 6 - 6, 216 va 220 Adi "je NaM bhaMte ! kevalaNANaM uppADejjA se NaM sijjhejjhA, bujjhejjhA, muccejjA, savvadukkhANaM aMtaM karejjA ? goyamA ! sijjhejjhA jAva savvadukkhANaM aMtaM karejjA / " - prajJApanA sUtra 1421 [5] vizeSatA isa prakAra eka samAna maulika paramparA para AdhArita hone se donoM granthoM meM jahA~ saiddhAntika viSayoM ke vivecana va unakI racanApaddhati meM samAnatA rahI hai vahA~ unameM apanI-apanI aparihArya kucha vizeSatA bhI dRSTigocara hotI hai / yathA 1. SaTkhaNDAgama ke racayitAoM kA pramukha dhyeya AtmahitaiSI jIvoM ko AdhyAtmikatA kI ora AkRSTa karake unheM mokSamArga meM agrasara karanA rahA hai / isIlie unhoMne prastuta grantha meM AdhyAtmika pada para pratiSThita hone ke lie usake sopAnasvarUpa caudaha guNasthAnoM kA vicAra gati - indriyAdi caudaha mArgaNAoM ke Azraya se kramabaddha va atizaya vyavasthita rUpa meM kiyA hai / SaTkhaNDAgama kI anya granthoM se tulanA / 241 Page #296 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yaha vicAra vahAM pramukhatA se usake prathama khaNDa jIvasthAna meM satprarUpaNAdi ATha anuyogadvAroM meM yathAkrama se kiyA gayA hai| parantu prajJApanA meM AdhyAtmika utkarSa ko lakSya meM rakhakara usakA kucha bhI vicAra nahIM kiyA gyaa| yahAM taka ki usameM guNasthAna kA kahIM nAmollekha bhI nahIM hai| 2. jIva anAdi kAla se karmabaddha rahakara usake udayavaza nirantara janma-maraNa ke kaSTa ko sahatA rahA hai| vaha karma ko kaba kisa prakAra se bAMdhatA hai, vaha karma udaya meM prApta hokara kisa prakAra kA phala detA hai, tathA usakA upazama va kSaya karake jIva kisa prakAra se mukti prApta karatA hai, ityAdi kA vizada vivecana SaTkhaNDAgama meM kiyA gayA hai|' prajJApanA meM yadyapi karmaprakRtipada (23), karmabandhapada (24), karmabandhavedapada (25), karmavedabandhapada (26), karmavedavedakapada (27) aura vedanApada (35) ina padoM meM karma kA vicAra kiyA gayA hai; para vaha itanA saMkSipta, kramavihIna aura durUha-sA hai ki usase lakSya kI pUrti kucha asambhava-sI dikhatI hai| udAharaNa ke rUpa meM 'karmaprakRti' (23) pada ko liyA jA sakatA hai / usake antargata do uddezoM meM se prathama uddeza meM ye pAMca dvAra haiM-(1) prakRtiyAM kitanI haiM, (2) jIva kaise unheM bA~dhatA hai, (3) kitane sthAnoM ke dvArA unheM bAMdhatA hai, (4) kitanI prakRtiyoM kA vedana karatA hai aura (5) kisakA kitane prakAra kA anubhava karatA hai| ina dvAranAmoM ko dekhate hue aisA pratIta hotA hai ki unameM karma ke bandha Adi kA paryApta vicAra kiyA gayA hogA / para aisA nahIM rhaa| vahA~ jo thor3A-sA vicAra kiyA gayA hai, vizeSakara mUlaprakRtiyoM ko lekara, vaha prAyaH adhUrA hai| usase karma kI vividha avasthAoM para-jaise bandha, vedana va upazama-kSayAdi para-koI vizeSa prakAza nahIM pdd'taa| udAharaNArtha, 'kaise bAMdhatA hai' isa dvAra ko le lIjie ! isa dvAra meM itanA mAtra vicAra kiyA gayA hai "kahaNNaM bhaMte ! jIve aTTa payaDIo baMdhai ? goyamA ! NANAvaraNijjassa kammassa udaeNaM darisaNAvaraNijjaM kammaM Niyacchati, darisaNAvaraNijjassa kamassa udaeNaM dasaNamohaNijjaM kamma Niyacchati, daMsaNamohaNijjassa kammassa udaeNaM micchattaM Niyacchati, micchatteNaM udiNNeNaM goyamA ! evaM khalu jIve aTTha kammapayaDIo baMdhai / " --sUtra 1667 'kahaNNaM bhaMte ! Neraie aTrakammapagaDIo baMdhati ? goyamA ! evaM ceva / evaM jAva vemANie / " -sUtra 1668 1. karmabandha kA vicAra bandhasvAmitvavicaya (pU0 8) meM va usake vedanA kA vicAra dravya, kSetra, kAla aura bhAva Adi ke Azraya se 'vedanA' anuyogadvAra meM vividha adhikAroM dvArA kiyA gayA hai| isake atirikta bandha, bandhaka, bandhanIya va bandhanIyavidhAna kA vicAra 'bandhana' anuyogadvAra (pu0 14) evaM mahAbandha (sampUrNa 7 jildoM) meM vistAra se kiyA gayA hai| 2. karma kI ina vividha avasthAoM ke vivecana ke lie zivazarma sUri viracita karmaprakRti draSTavya hai| 3. prajJApanAgata isa karma ke vivecana ko gujarAtI prastAvanA (pR0 131 va 132 tathA pachi ke pR0 125-26) meM prAcIna stara kA batalAyA gayA hai, para usa para vizeSa prakAza kucha nahIM DAlA gayA hai ki kisa prakAra vaha prAcIna stara kA hai / 242 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #297 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Age vahA~ 'kitane sthAnoM ke dvArA bAMdhatA hai isa dvAra meM itanA mAtra abhiprAya prakaTa kiyA gayA hai ki jIva rAga aura dveSa ina do sthAnoM ke dvArA jJAnAvaraNIya Adi karmaprakRtiyoM ko bAMdhatA hai / unameM mAyA aura lobha ke bheda se do prakAra kA rAga tathA krodha aura mAna ke bheda se dveSa bhI do prakAra kA hai / ina cAra sthAnoM ke dvArA sabhI jIva karmaprakRtiyoM ko bAMdhate haiN| (sUtra 1670-74) yahI sthiti prAyaH anya padoM meM bhI rahI hai| 3. SaTkhaNDAgama meM jo viSaya kA vivecana hai vaha jIva kI pramukhatA se kiyA gayA hai| ajIva ke viSaya meM jo kucha bhI vahA~ varNata huA hai vaha jIva se sambaddha hone ke kAraNa hI kiyA gayA hai| udAharaNArtha, pAMcaveM vargaNA khaNDa ke antargata 'bandhana' anuyogadvAra (pu0 14) meM bandhanIya ke prasaMga se teIsa prakAra kI paramANupudgala-vargaNAoM kI prarUpaNA kI gaI hai| vahIM isa anuyogadvAra ke prArambha meM hI spaSTa kara diyA gayA hai ki vedanAtmaka pudgala haiM jo skandhasvarUpa haiM aura ve skandha vargaNAoM se utpanna hote haiM (sUtra 5,6,6,8) / isa prakAra se yahA~ pudagaladravyavargaNAoM ke nirUpaNa kA prayojana spaSTa kara diyA gayA hai| tatpazcAt vargaNA ke nirUpaNa meM solaha anuyogadvAroM kA nirdeza karate hue unakI prarUpaNA kI gaI hai| unameM bhI audArika, vaikriyika aura AhAraka ina tIna zarIrasvarUpa pariNata hone ke yogya paramANupudgalaskandharUpa AhAravargaNA, tathA tejasavargaNA, bhASAvargaNA, manovargaNA aura kArmaNavargaNA ina pAMca grAhya vargaNAoM kI vizeSa vivakSA rahI hai| parantu prajJApanA meM 'jIvaprajJApanA' ke sAtha 'ajIvaprajJApanA' ko bhI svatantra rUpa meM sthAna prApta hai (sUtra 4-13) / isI prakAra tIsare 'bahuvaktavya' pada ke antargata 26 dvAroM meM se 21veM dvAra meM astikAyoM ke alpabahutva (sUtra 270-73) kI, 23veM dvAra meM sammilita rUpa se jIvapudgaloM ke alpabahutva (sUtra 275)kI aura 26veM pudgala-dvAra meM kSetrAnuvAda aura dizAnuvAda Adi ke krama se pudgaloM ke bhI alpabahutva (sUtra 326-33) kI prarUpaNA kI gaI hai / pA~caveM 'vizeSa' pada meM ajIvaparyAyoM (sUtra 500-58) kA tathA 10veM 'carama' pada meM loka-aloka kA carama-acarama vibhAga va alpabahutva kA nirUpaNa hai (sUtra 774-806), ityAdi / 4. SaTkhaNDAgama meM pratipAdya viSaya kI prarUpaNA prAyaH nikSepa va nayoM kI yojanApUrvaka mArgaNAkrama ke anusAra kI gaI hai| sAtha hI vahA~ vivakSita viSaya kI prarUpaNA ke pUrva una anuyogadvAroM kA bhI nirdeza kara diyA gayA hai, jinake Azraya se usakI prarUpaNA vahA~ kI jAnevAlI hai / isa prakAra se vahA~ vivakSita viSaya kI prarUpaNA atizaya vyavasthita, susaMbaddha evaM nirdiSTa krama ke anusAra hI rahI hai| parantu prajJApanA meM pratipAdya viSaya kI prarUpaNA meM isa prakAra kA koI krama nahIM rahA hai| vahA~ nikSepa aura nayoM ko kahIM koI sthAna nahIM prApta huA tathA mArgaNAkrama kA bhI abhAva rahA hai| isase vahA~ vivakSita viSaya kI prarUpaNA yojanAbaddha vyavasthita nahIM raha sakI hai / vahA~ prAyaH pratipAdya viSaya kI carcA pA~ca indriyoM ke Azraya se kI gaI hai| isake lie 'prajJApanA' aura 'sthAna' padoM ko dekhA jA sakatA hai / 1. unameM se antima 12 anuyogadvAroM kI prarUpaNA dhavalAkAra ne kI hai| dekhie pu0 14, pR0 134-223 SaTkhaNDAgama kI anya pranthoM se tulanA / 243 Page #298 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 5. SaTkhaNDAgama meM pratipAdya viSaya kA nirUpaNa prArambha meM nirdiSTa anuyogadvAroM ke krama se kiyA gayA hai| para vivakSita viSaya se sambaddha jina prAsaMgika viSayoM kI carcA una anuyogadvAroM meM nahIM kI jA sakI hai unakI carcA vahA~ anta meM cUlikAoM ko yojita kara unake dvArA kI gaI hai| udAharaNArtha, SaTkhaNDAgama ke prathama khaNDa jIvasthAna ke antargata satprarUpaNAdi pATha anuyogadvAroM meM kSetra, kAla aura antara ina anuyogadvAroM meM jo vividha jIvoM ke kSetra va kAla Adi kA nirUpaNa kiyA gayA hai vaha jIvoM kI gati-Agati aura karmabandha para nirbhara hai, ataH jijJAsu jana kI jijJAsApUrti ke lie karmaprakRti ke bheda va unakI utkRSTajaghanya sthiti Adi kA bhI vicAra karanA Avazyaka pratIta huA hai / isase usa jIvasthAna khaNDa ke anta meM nau cUlikAoM ko yojita kara unake dvArA ukta ATha anuyogadvAroM se sUcita aneka Avazyaka viSayoM kI carcA hai / isa saba kI sUcanA vahA~ prArambha meM hI isa prakAra kara dI gaI hai "kadi kAmo payaDIyo baMdhadi, kevaDikAlaTidiehi kammehi sammattaM labbhadi vA, Na labbhadi vA, kevacireNa kAleNa vA kadi bhAe vA karedi micchattaM, uvasAmaNA vA khavaNA vA kesu va khettesu kassa va mUle kevaDiyaM vA daMsaNamohaNIyaM kamme khaveMtassa cArittaM vA saMpuNNaM pddivjjNtss|" -sUtra 1,6-1,1 (pu06) ina praznoM kA samAdhAna vahAM yathAkrama se jIvasthAna kI una nau cUlikAoM dvArA kiyA gayA hai| prakRta sUtra kI sthiti, zabdaracanA aura prasaMga ko dekhate hue yahI nizcita pratIta hotA hai ki una nau cUlikAoM kI racanA SaTkhaNDAgamakAra AcArya bhUtabali ke dvArA hI kI gaI hai / isase yaha kahanA ki cUlikAe~ grantha meM pIche jor3I gaI haiM, ucita nahIM hogA / sarvArthasiddhi ke kartA AcArya pUjyapAda ne usakI racanA meM jisa prakAra SaTkhaNDAgama ke prathama khaNDa jIvasthAna kA bharapUra upayoga kiyA hai usI prakAra usa jIvasthAna khaNDa kI ina nI cUlikAoM meM se 8vIM samyaktvotpatti cUlikA aura havIM gati-Agati cUlikA kA bhI unhoMne pUrA upayoga kiyA hai| yaha pIche 'SaTkhaNDAgama va sarvArthasiddhi' ke prasaMga meM spaSTa kiyA jA cukA hai| prajJApanA meM isa prakAra kI koI cUlikA nahIM rahI hai / usake antargata 36 padoM meM 16vAM 'samyaktva' nAma kA eka svatantra pada hai / usameM samyaktva kA vizada vivecana vistAra se kiyA jA sakatA thA / parantu jisa prakAra usake 15veM 'indriya' pada meM prathama uddeza ke antargata 24 dvAroM ke Azraya se tathA dvitIya uddezagata 12 dvAroM ke Azraya se indriya sambaddha viSayoM kI vistAra se prarUpaNA kI gaI hai, usa prakAra prakRta 'samyaktva' pada meM samyaktva ke viSaya meM vizeSa kucha vicAra nahIM kiyA gyaa| vahA~ kevala sAmAnya se jIva, nAraka, asurakumAra, pRthivIkAyikAdi, dvIndriyAdika, paMcendriya manuSyAdika aura siddhoM ke viSaya meM pRthak-pRthak kyA ve samyagdRSTi haiM, mithyAdRSTi haiM, yA samyagmithyA dRSTi haiM, isa prakAra ke praznoM ko uThAkara mAtra usakA hI samAdhAna kiyA gayA hai| isa prakAra yaha samyaktva kA prakaraNa vahA~ Adhe pRSTha (316) meM hI samApta ho gayA hai|' (sUtra 1366-1405) 1. vizeSa jAnakArI ke lie dhavalA (pu0 6) meM pR0 2-4 draSTavya haiN| 2. isa prarUpaNA meM vahA~ pUrva ke samAna indriyAdi kA bhI kama nahIM rhaa| 244 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #299 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yadi yahA~ usa samyaktva kA sarvAMgapUrNa vicAra prakRta 'samyaktva' pada meM athavA cUlikAjaise kisI anya prakaraNa ko jor3akara kiyA gayA hotA to vaha AdhyAtmika dRSTi se bahuta upayogI pramANita hotaa| 6. prastuta donoM gantha sUtrAtmaka, vizeSakara gadyasUtrAtmaka haiM / phira bhI unameM kucha gAthAe~ bhI upalabdha hotI haiM / yaha avazya hai ki SaTkhaNDAgama kI apekSA prajJApanA meM ye gAthAe~ adhika haiM / SaTkhaNDAgama meM ye gAthAe~ jahA~ kevala 36 haiM vahA~ prajJApanA meM ye 231 haiN|' __SaTkhaNDAgama ke antargata una gAthAoM meM adhikAMza paramparA se kaNThastha rUpa meM pravAhita hokara AcArya bhUtabali ko prApta huI haiM aura unhoMne unheM sUtroM ke rUpa meM grantha kA aMga banA liyA hai, aisA pratIta hotA hai| parantu prajJApanAgata gAthAoM meM sabhI paramparAgata pratIta nahIM hotii| isakA kAraNa hai ki unameM adhikAMza gAthAe~ vivaraNAtmaka dikhatI haiN| jisa prakAra bhASyakAra jinabhadra gaNi kSamAzramaNa Adi ne niyuktigata gAthAoM kI vyAkhyA bhASyagAthAoM ke dvArA kI hai usI prakAra kI yahAM bhI kucha gAthAe~ upalabdha hotI haiM / jaise--gAthA 13 meM pratyekazarIra bAdara vanaspatikAyika ke jina 12 bhedoM kA nirdeza kiyA gayA hai unako spaSTa karanevAlI 13-46 gAthAe~ / aisI pracura gAthAe~ vahA~ upalabdha hotI haiM, jo prajJApanAkAra ke dvArA racI gaI nahIM dikhtiiN| kintu unheM kahIM anyatra se lekara grantha meM samAviSTa kiyA gayA hai, aisA pratIta hotA hai / ve anyatra kahA~ se lI gaIM, yaha anveSaNIya hai / isakA saMketa kahIM-kahIM svayaM granthakAra ke dvArA bhI kiyA gayA hai / yathA (1) "eesiM NaM imAo gAhAo annugNtvvaao| taM jahA--" aisI sUcanA karate hue Age sAdhAraNazarIra vanaspatikAyiva jIvoM ke kaMdAdi bhedoM kI prarUpaMka 107-6 gAthAoM ko uddhRta kiyA gayA hai / (sUtra 55 [3]) / (2) "navaraM bhavaNanANattaM iMdaNANattaM vaNNaNANattaM parihANaNANattaM ca imAhi gAhAhi aNugaMtavvaM' aisI sUcanA karate hue Age 138-44 gAthAoM ko uddhRta kiyA gayA hai / (sUtra 187) (3) 'saMgahaNigAhA' aisA nirdeza karate hue Age gAthA 151-53 ko uddhRta kiyA gayA hai / (sUtra 194) (4) gAthA 154-55 ke pUrva kucha vizeSa saMketa na karake ThIka unake Age 'sAmANiyasaMgahaNIgAhA' aisA nirdeza karate hue gAthA 156 ko uddhRta kiyA gayA hai / (sUtra 206) (5) "evaM niraMtaraM jAva vemANiyA / saMgahaNigAhA" aisI sUcanA karate hue gAthA 161 ko uddhRta kiyA gayA hai / (sUtra 826 [2]) 1. jisa prakAra SaTkhaNDAgama ke prArambha meM paMcaparameSThinamaskArAtmaka maMgalagAthA upalabdha hotI hai usI prakAra prajJApanA ke prArambha meM bhI vahI paMcaparameSThinamaskArAtmaka maMgala gAthA upalabdha hotI hai / dhavalAkAra A0 vIrasena ke abhimatAnusAra vaha A0 puSpadanta dvArA viracita siddha hotI hai| dekhie pu0 6, pR0 103-5 meM maMgala ke nibaddha-anibaddha bhedaviSayaka prruupnnaa| dhavalA pu0 2 kI prastAvanA meM isa prasaMga se sambandhita 16-21 pRSTha aura pu0 1 (dvi0 saMskaraNa) kA 'sampAdakIya' pR0 5-6 bhI draSTavya hai| SaTkhaNDAgama ko anya granthoM se tulanA / 245 Page #300 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (6) "imAo saMgahaNigAo" isa sUcanA ke sAtha Age gAthA 215-16 ko gayA hai / (sUtra 1512) / 7. prastuta donoM granthoM kI racanA prAyaH praznottara paddhati ke anusAra huI hai para Sa0kha0 meM jahA~ yaha praznottara kI paddhati sarvatra samAna rahI hai vahA~ prajJApanA meM usa kI paddhati meM ekarUpatA nahIM rahI hai / jaise "ogheNa micchA iTThI davvapamANeNa kevaDiyA ? anaMtA / " - Sa0kha0 sUtra 1,2, 2 ( pu0 3 ) isa prakAra SaTkhaNDAgama meM sAmAnya se prazna karake usI sUtra meM usakA uttara bhI de diyA gayA hai / yaha avazya hai ki vahA~ 'ananta' ke rUpa meM jo uttara diyA gayA hai use spaSTa karane ke lie Age tIna sUtra ( 1, 2, 3 - 5 ) aura race gae haiM / yahI paddhati prAyaH SaTkhaNDAgama meM sarvatra rahI hai / kahIM eka hI prazna ke samAdhAna meM vahA~ AvazyakatAnusAra aneka sUtra bhI race gaye haiM jaise--- "sAmitteNa ukkassapade NANAvaraNIyaveyaNA davvado ukkassiyA kassa ?" - sUtra 4, 2, 4, 6 ( pu0 10 ) jJAnAvaraNIya ke utkRSTa dravyavedanAviSayaka isa prazna ke uttara meM vahA~ usa jJAnAvaraNIya kI utkRSTa dravyavedanA ke svAmI guNitakarmAzika ke vividha lakSaNoM se garbhita chabbIsa sUtra (4,2, 4, 7 - 32) race gaye haiM / yahI sthiti jJAnAvaraNIya ke jaghanya dravyavedanAviSayaka prazna ke uttara kI bhI rahI hai| vahIM pRcchAsUtra (4,2, 4, 48 ) ke samAdhAna meM kSapita karmAzika ke lakSaNoM se garbhita 27 sUtra (4, 2, 4, 46-75) race gaye haiM / vizeSa itanA hai ki kahIM-kahIM SaTkhaNDAgama meM praznottara ke binA bhI vivakSita viSaya kA vivecana kiyA gayA hai / jaiseusake prathama khaNDa ke antargata ATha anuyogadvAroM meM se prathama satprarUpaNA nAmaka anuyogadvAra meM (01) / uddhRta kiyA yaha saba hote hue bhI vahA~ praznottara paddhati ke svarUpa meM bheda nahIM huA hai / prastuta grantha kI racanA ke pUrva va usa samaya bhI sAdhu-saMgha meM jo tattva kA vyAkhyAna huA karatA thA usameM yathAvasara ziSyoM ke dvArA prazna aura AcArya athavA upAdhyAya ke dvArA unakA uttara diyA jAtA thA / isI paddhati para prA0 bhUtabali ke dvArA prastuta SaTkhaNDAgama kI racanA kI gaI hai / isameM unhoMne AcAryaM dharasena se prApta mahAkamaMprakRtiprAbhRta ke jJAna ko pUrNatayA surakSita rakhA hai / parantu prajJApanA meM usa praznottara kI paddhati meM ekarUpatA nahIM rahI hai / jaise-- (1) usake prathama 'prajJApanA' pada ko hI le leM / vahA~ sUtra 3 - 01 taka " se kiM taM paNNavaNA, sekitaM ajIvapaNNavaNA" ityAdi prakAra se sAmAnyarUpa meM prazna uThAyA gayA hai aura tadanusAra hI uttara diyA gayA hai, vahA~ vizeSarUpa meM gautama ke dvArA prazna aura bhagavAn mahAvIra ke dvArA uttara kI apekSA nahIM kI gaI hai / (2) Age vahIM para sUtra 82 meM sAmAnya se prazna isa prakAra kiyA gayA hai - "se ki taM AsAliyA ? kahi NaM bhaMte ! AsAliyA sammucchatti ?" isakA uttara 'goyamA !' isa prakAra se gautama ko sambodhita karate hue diyA gayA hai va anta meM use samApta karate hue yaha kaha diyA gayA hai - " se taM AsAliyA / " isa prakAra se yahA~ prathamataH bhagavAn mahAvIra ko sambodhita na karake sAmAnya se hI 246 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #301 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AsAliyA kA svarUpaviSayaka prazna kiyA gayA hai aura tatpazcAt vahIM zramaNa mahAvIra ko 'bhaMte' isa rUpa meM sambodhita karate hue AsAliyA ke viSaya meM yaha pUchA gayA hai ki vaha sammUrcchanajanma se kahA~ utpanna hotI hai| uttara 'goyamA' isa prakAra ke sambodhana ke sAtha diyA gayA hai / isa prakAra yahA~ prazna ke do rUpa ho gaye haiM-- eka kisI vyakti vizeSa ko lakSya na karake sAmAnya rUpa se aura dUsarA mahAvIra ko lakSya karake vizeSa rUpa se / (3) pazcAt sUtra 83 - 12 meM pUrvavat sAmAnya rUpa meM hI praznottara kI sthiti rahI hai, para Age sUtra 63 meM punaH 82 veM sUtra ke samAna prazna ke do rUpa ho gaye haiM "se kiM taM sammucchimamaNussA ? kahiM NaM bhaMte ! sammucchimamaNussA sammucchaMti ? goyamA ! * " se taM sammucchima maNussA / " zrAge prakRta prathama 'prajJApanA' pada ke anta (147) taka tathA dUsare sthAna pada meM bhI pUrvavat sAmAnyarUpa meM hI praznottara kI avasthA rahI hai / (4) tIsare 'bahuvaktavya' pada ke antargata 26 dvAroM se prathama 'dizA' dvAra meM (sUtra 21324) meM praznottara kI paddhati nahIM rahI hai / vahA~ "disANuvAeNaM savvatthovA jIvA paccatthimeNaM......" ityAdi rUpa se sAmAnya jIvoM, pRthivIkAyikAdikoM, nAraka - devAdikoM aura anta meM siddhoM ke alpabahutva ko dizAvibhAga ke anusAra dikhalAyA gayA hai / yahA~ yaha smaraNIya hai ki jisa prakAra SaTkhaNDAgama meM 'gaviyANuvAdeNa' ( sUtra 1,1,24), 'iMdiyANuvAdeNa' (sUtra 1,1,33 ) ityAdi prakAra se prakaraNa kA nirdeza karate hue tadanusAra vahA~ pratipAdya viSaya kA nirUpaNa kiyA gayA hai usI prakAra se prajJApanA ke isa dvAra meM bhI sarvatra (sUtra 213-24) 'visANuvAeNaM' yA 'visANuvAteNa' isa prakAra se prakaraNa kA smaraNa karAte hue uparyukta jIvoM meM uma alpavahutva kA vicAra kiyA gayA hai / (5) zrAge isI tIsare pada meM 'gati' dvAra se lekara 23veM 'jIva' dvAra (sUtra 225-75) taka gati Adi prakaraNavizeSa kA prArambha meM smaraNa na karAkara gautama - mahAvIra kRta praznottara ke rUpa meM prakRta alpabahutva kI prarUpaNA kI gaI hai| (6) yahIM para Age 24veM 'kSetra' dvAra meM punaH 'khettANuvAeNaM' isa prakAra se prakaraNa kA smaraNa karAte hue kSetra ke Azraya se prakRta alpabahutva kA vicAra kiyA gayA hai va praznottarapaddhati kA anusaraNa nahIM kiyA gayA hai (sUtra 276-324) / (7) tatpazcAt 25 veM 'bandha' dvAra (sUtra 325) meM gautama ke prazna aura bhagavAn mahAvIra ke uttara ke rUpa meM 'bandha' prakaraNa kA smaraNa na karAkara bandhaka-abandhaka ke sAtha paryAptaaparyApta evaM supta- jAgRta Adi jIvoM meM alpabahutva kA vicAra kiyA gayA hai / (5) anantara 26 veM 'pudgala' dvAra meM 'khettANuvAeNaM' va 'bisANuvAeNaM' aisA nirdeza karate hue pudgaloM (sUtra 326-27 ) aura dravyoM (sUtra 328- 26 ) ke alpabahutva ko prakaTa kiyA gayA hai / (E) Age sUtra 330-33 gautamakRta prazna aura mahAvIra dvArA diye gae uttara ke rUpa meM vividha pudgaloM ke alpabahutva ko dikhalAyA gayA hai| (10) prakRta 'bahuvaktavya' dvAra ke antima 'mahAdaNDaka' dvAra ko prArambha karate hue yaha sUcanA kI gaI hai- -"maha bhaMte ! savvajIvappabahuM mahAdaMDayaM vattaissAmi / " SaTkhaNDAgama kI anya granthoM se tulanA / 247 Page #302 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yahA~ 'bhaMte' yaha saMbodhana kisake lie va kisake dvArA kiyA gayA hai tathA 'vattaissAmi kriyA kA kartA kauna hai, yaha vicAraNIya hai / kyA gautama gaNadhara bhagavAn mahAvIra ko sambodhita kara usa mahAdaNDaka ke kahane kI pratijJA kara rahe haiM athavA prajJApanAkAra hI apane bahumAnya guru Adi ko sambodhita kara ukta mahAdaNDaka ke kahane kI pratijJA kara rahe haiM ? vAkya vinyAsa kucha asaMgata-sA dikhatA hai| (11) zeSa padoM meM prAyaH pratipAdya viSaya kI prarUpaNA gautama ke prazna aura bhagavAn mahAvIra ke uttara ke rUpa meM hI kI gaI hai hai / apavAda ke rUpa meM eka sUtra aura (1086vAM) bhI dekhA jAtA hai| vahA~ sAmAnya se prazna isa prakAra kiyA gayA hai "se kiM taM paoga gatI ? paoga gatI paNNarasavihA paNNattA / taM jhaa|" isa vivecana se spaSTa hai ki prazApanA meM praznottara kI paddhati samAna rUpa meM nahIM rahI hai / SaTkhaNDAgama aura prajJApanA meM prAcIna kauna ? mahAvIra jaina vidyAlaya, bambaI se prakAzita prajJApanA ke saMskaraNa kI prastAvanA meM prajJApanA ko SaTkhaNDAgama kI apekSA prAcIna ThaharAyA gayA hai| isake lie vahA~ jo kAraNa die gae haiM unake viSaya meM yadyapi sva0 DaoN0 hIrAlAla jI jaina aura DaoN0 prA0 ne0 upAdhye ke dvArA SaTkhaNDAgama pu0 1 kI prastAvanA me vicAra kiyA jA cukA hai, phira bhI prasaMga pAkara yahAM bhI usake viSaya meM kucha vicAra kara liyA jAe--- 1. ukta prazApanA kI prastAvanA meM yaha kahA gayA hai ki SaTkhaNDAgama meM anuyogadvAra aura niyukti kI paddhati se pratipAdya viSaya ko anuyogadvAroM meM vibhAjita kara nikSepa Adi ke Azraya se usakI vyAkhyA kI gaI hai| vahIM anugama, saMtaparUvaNA, Niddesa aura vihAsA jaise zabdoM kA prayoga kiyA gayA hai| kintu prajJApanA meM aisA nahIM kiyA gayA, vaha maulika sUtra ke rUpa meM dekhA jAtA hai / isase siddha hai ki SaTkhaNDAgama prazApanA se pIche racA gayA yA saMkalita kiyA gayA hai| yahA~ hama yaha dekhanA cAheMge ki bhagavAna mahAvIra ke dvArA artharUpa se upadiSTa aura gautama gaNadhara ke dvArA grantha rUpa se prathita jisa maulika zruta kI paramparA para ye donoM grantha AdhArita haiM usa maulika zruta kA kyA svarUpa rahA hai / yahA~ hama AcArAdi pratyeka aMgagrantha ko na lekara usa cauthe samavAyAMga ke svarUpa para vicAra kareMge jisakA upAMga usa prajJApanAsUtra ko mAnA jAtA hai / nandisUtra meM samavAyAMga kA svarUpa isa prakAra kahA gayA hai samavAyAMga meM jIva, ajIva, jIva-ajIva; loka, aloka, lokAloka; svasamaya, parasamaya aura svasamaya-parasamaya; inakA saMkSepa kiyA jAtA hai| usameM eka ko Adi lekara uttarottara eka-eka adhika ke krama se vRddhiMgata sau bhAvoM kI prarUpaNA kI jAtI hai| dvAdazAMgarUpa gaNipiTaka ke pallavAnoM ko saMkSipta kiyA jAtA hai| usameM parIta vAcanAe~, saMkhyAta anuyogadvAra, saMkhyAta veDhA, saMkhyAtazloka, saMkhyAta niyuktiyAM, saMkhyAta pratipattiyAM aura saMkhyAta saMgrahaNiyA~ 1. gujarAtI prastAvanA meM 'prajJApanA aura SaTakhaNDAgama' zIrSaka / pR0 16-22 2. 10 kha0 pu0 1 (dvi0 AvRtti) ke 'sampAvakIya' meM 'SaTkhaNDAgama aura prajJApanAsUtra' zIrSaka / pR0 6-13 248 / baTlaNDAgama-parizIlana Page #303 -------------------------------------------------------------------------- ________________ haiM / Age jAkara usake padoM kA pramANa eka lAkha cavAlIsa hajAra batalAyA gayA hai (nandisUtra 10) / dhavalA meM usake padoM kA pramANa eka lAkha cauMsaTha hajAra batalAyA gayA hai| (pu01, pR0 101) dhavalA meM Age madhyama pada ke rUpa meM prasiddha una padoM meM pratyeka pada ke akSaroM kA pramANa eka prAcIna gAthA ko uddhRta kara usake Azraya se solaha sau cauMtIsa karor3a terAsI lAkha sAta hajAra ATha sau aThAsI (1634,83,07,888) nirdiSTa hai| (pu0 13, pR0 266) uparyukta samavAyAMga ke lakSaNa se yaha spaSTa hai ki bhagavAn mahAvIra ke dvArA artharUpa se prarUpita aura gautamAdi gaNadharoM ke dvArA sUtra rUpa meM grathita prakRta samavAyAMga meM parIta vAcanAe~ aura saMkhyAta anuyogadvAra Adi rahe haiN| usake padoM kA pramANa eka lAkha cavAlIsa hajAra (144000) rahA hai| ____ aba vicAra karane kI bAta hai ki jaba mUla aMgagranthoM meM anuyogadvAra rahe haiM taba SaTkhaNDAgama meM anuyogadvAroM kA nirdeza karake pratipAdya viSaya kA vargIkaraNa karate hue yadi kRti va vedanA Adi zabdoM kI vyAkhyA nikSepa va nayoM ke AdhAra se kI gaI hai to isase usakI prAcInatA kaise samApta ho jAtI hai ? prajJApanA meM yadi vaise anuyogadvAra nahIM haiM tathA vahA~ yadi naya va nikSepa Adi ke Azraya se viziSTa zabdoM kI vyAkhyA nahIM kI gaI hai to yaha usakI prAcInatA kA sAdhaka nahIM ho sakatA / kintu vahA~ anuyogadvAra Adi na hone ke anya kAraNa ho sakate haiM, jinheM Age spaSTa kiyA jaaegaa| bhagavAn mahAvIra ke dvArA upadiSTa aura gotamAdi gaNadharoM dvArA grathita usI maulika zruta kI paramparA ke Azraya se SaTkhaNDAgama aura prajJApanA donoM granthoM kI racanA huI hai| isakA ullekha donoM granthoM meM kiyA gayA hai| yathA bArahaveM dRSTivAda aMga kA cauthA arthAdhikAra 'pUrvagata' hai| vaha utpAdAdi ke bheda se caudaha prakAra kA hai| unameM dUsarA agrAyaNIya pUrva hai| usake antargata caudaha 'vastu' adhikAroM meM pAMcavAM cayanalabdhi adhikAra hai| usake antargata bIsa prAbhRtoM meM cauthA 'karmaprakRtiprAbhUta' hai| vaha avicchinna paramparA se AtA huA dharasenAcArya ko prApta huA, jise unhoMne girinagara kI candraguphA meM AcArya puSpadanta aura bhUtabali ko pUrNatayA samarpita kara diyaa| AcArya bhUtabali ne zruta-nadI ke pravAha ke vyucchinna ho jAne ke bhaya se usa mahAkarmaprakRtiprAbhUta kA upasaMhAra kara chaha khaNDa kiye-SaTkhaNDa svarUpa prastuta SaTkhaNDAgama kI racanA kii| yaha SaTkhaNDAgama kI racanA kA itihAsa hai| udhara prajJApanA meM isa sambandha meM itanA mAtra kahA gayA hai ki bhagavAn jinendra ne samasta bhAvoM kI prajJApanA dikhalAyI hai / bhagavAn ne dRSTivAda se nikale hue zruta-ratnasvarUpa isa 1. yaha kevala samavAyAMga ke hI svarUpa ke prasaMga meM nahIM kahA gayA hai, anya AcArAdi aMgoM meM bhI isI prakAra parIta vAcanAoM aura saMkhyAta anuyogadvAroM Adi ke rahane kA ullekha hai / dekhie nandisUtra 87-68 2. 10 kha0 sUtra 4,1,45 (pu0 6, pR0 134) tathA dhavalA pu0 6, pR0 126-34 meM grantha kartA kI prarUpaNA / dhavalA pu0 1. pR0 60-76 va Age pR0 123-30 bhI draSTavya haiN| SaTkhaNDAgama ko anya granthoM se tulanA / 246 Page #304 -------------------------------------------------------------------------- ________________ citra adhyayana kA jisa prakAra se varNana kiyA hai maiM bhI usI prakAra se varNana kruuNgaa|' dRSTivAda ke pAMca bhedoM meM se kisa bheda se ukta prajJApanA adhyayana nikalA hai', isakI kucha vizeSa sUcanA vahA~ nahIM kI gaI hai, jaisI ki usakI spaSTa sUcanA SaTkhaNDAgama meM kI gaI hai| SaTkhaNDAgama ke samAna nandisUtra meM bhI dRSTivAda ke ye pA~ca bheda nirdiSTa kiye gaye haiM(1) parikarma, (2) sUtra, (3) pUrvagata, (4) anuyoga aura (5) cUlikA / vizeSatA itanI rahI hai ki Sa0kha0 meM jahA~ tIsarA bheda 'prathamAnuyoga' nirdiSTa kiyA gayA hai vahA~ nandisUtra meM cauthA bheda 'anuyoga' kahA gayA hai| tIsare cauthe bheda meM krama-vyatyaya hai| isa prakAra nandisUtra meM nirdiSTa samavAyAMga ke svarUpa ko dekhate hue vartamAna meM upalabdha 'samavAyAMga' grantha ko maulika grantha nahIM kahA jA sakatA hai| kAraNa yaha ki usameM na to parIta vAcanAe~ haiM aura na saMkhyAta anuyogadvAra Adi bhI haiN| usake padoM kA pramANa bhI utanA (144000) sambhava nahIM hai| vaha to vartamAna meM upalabdha AcArAMga grantha se bhI, jisake padoM kA pramANa nandisUtra (87) meM kevala 18000 hajAra hI nirdiSTa kiyA gayA hai, granthapramANa meM hIna hai| usakA saMkalana devaddhi gaNi kSamAzramaNa (vikrama saM0 510-523 ke lagabhaga) ke tattvAvadhAna meM sampanna huI valabhI vAcanA ke pazcAt kiyA gayA hai| usake upAMgabhUta prajJApanA kI racanA usake bAda hI sambhava hai| maulika zruta kA vaha pravAha bhagavAna mahAvIra aura gautama gaNadhara se pravAhita hokara vicchinna dhArA ke rUpa meM AcArya bhadrabAhu taka calA aayaa| A0 bhadrabAhu hI aise eka zrutakevalI haiM jinheM digambara aura zvetAmbara donoM hI paramparAoM meM mahattvapUrNa sthAna prApta huA hai| ve dvAdazAMga zrata ke pAraMgata rahe haiN| unake samaya meM hI vaha akhaNDa zrata kA pravAha do dhArAoM meM saMkucita ho gayA thaa| jaisA ki pUrva meM kahA jA cukA hai, digambara munijana usa zruta ko uttarottara lupta hotA mAnate rahe haiM / isa prakAra kramazaH uttarottara zruta ke hIna hote jAne para jo usake eka dezarUpa mahAkarmaprakRtiprAbhUta AcArya bhUtabali ko prApta huA usakA upasaMhAra kara unhoMne apane buddhibala se guNasthAna aura mArgaNAoM ke Azraya se pratipAdya viSayako yathAsambhava anuyoga dvAroM meM vibhakta kiyA aura naya-nikSepa ke anusAra usakA yojanAbaddha suvyavasthita vyAkhyAna kiyA hai| isase A0 puSpadanta ke sAtha unake dvArA viracita SaTkhaNDAgama meM vyAkhyeya viSaya ke vivecana meM kahIM kucha avyavasthA nahIM huI hai| isake viparIta zvetAmbara munijana vartamAna meM upalabdha aMgazruta meM ba~dhakara usI ke saMrakSaNa va saMvardhana meM lage rahe, apane buddhibala se unhoMne usakA kramabaddha vyavasthita vyAkhyAna nahIM kiyaa| 1. suya-rayaNanihANaM jiNavareNa bhaviyajaNaNivvuikareNa / uvadaMsiyA bhagavayA paNNavaNA savvabhAvANaM / / ajjhayaNamiNaM cittaM suya-rayaNaM ditttthivaaynniisNdN| jaha vaNiyaM bhagavayA ahamavi taha vaNNaissAmi // -prajJApanA gA02-3 2. prastAvanA ke lekhaka bhI isa viSaya meM kucha nirNaya nahIM kara sake haiN| gujarAtI prastAvanA pR06 3. Sa0 kha0 (dhavalA) pu0 1, pR0 106 tathA pu0 6, pR0 205 aura nandisUtra 68; nandi sUtra (110) meM anuyoga ke do bheda nirdiSTa haiM- mUlaprathamAnuyoga aura mnnikaanuyog| 250 / SaTlaNDAgama-parizIlana Page #305 -------------------------------------------------------------------------- ________________ isase pratipAdya viSaya ke vivecana meM kramabaddhatA nahIM rahI va avyavasthA bhI huI hai / prajJApanA ko isI koTi kA grantha samajhanA caahie| yahI kAraNa hai ki prajJApanA meM pratipAdya viSaya kA ThIka se vargIkaraNa na karake usakA vyAkhyAna athavA saMkalana kiyA gayA hai / usameM vivakSita viSaya kA vivecana kramabaddha va vyavasthita nahIM ho sakA hai / jina granthakAroM ne upalabdha zruta kI sImA meM na ba~dhakara apanI pratibhA ke bala para navIna zailI se pratipAdya viSaya kA vyAkhyAna kiyA hai unake dvArA race gaye granthoM meM kahIM koI avyavasthA nahIM huI hai| isake lie 'jIvasamAsa' kA udAharaNa hai / usameM samasta gAthAoM kI saMkhyA kevala 286 hai / vahA~ jo vivakSita viSaya kA vyAkhyAna kiyA gayA hai vaha kramabaddha va atizaya vyavasthita rahA hai / vahA~ prArambha meM hI vivakSita jIvasamAsoM ko nikSepa, naya, nirukti tathA chaha athavA ATha anuyogadvAroM se anugantavya kahA gayA hai aura tatpazcAt caudaha guNasthAnoM aura mArgaNAoM ke nAmanirdezapUrvaka satprarUpaNAdi ATha anuyogadvAroM meM krama se gatiindriyAdi mArgaNAoM' ke Azraya se una jIvasamAsoM kI prarUpaNA kI gaI hai| usakI bahu-arthagarbhita usa saMkSipta prarUpaNA ko dekhakara Azcarya utpanna hotA hai / jIvasamAsa ke antargata 27 28 26 kA pUrvArdha aura usI 26 kA uttarArdha ye gAthAe~ prajJApanA meM krama se 8-6, 10 kA pUrvArdha aura 11 kA uttarArdha ina gAthAMkoM meM upalabdha hotI haiM / donoM granthoM meM ina gAthAoM ke dvArA pRthivIbhedoM kA ullekha kiyA gayA hai / yaha yahA~ smaraNIya hai ki jIvasamAsa grantha meM jahA~ pRthivI ke 36 bhedoM kA ullekha hai vahA~ prajJApanA meM usake 40 bhedoM kA ullekha kiyA gayA hai / isase donoM granthagata isa prasaMga kI anya gAthAoM meM kucha bheda ho gayA hai| Age prajJApanA meM jIvasamAsa kI apekSA apkAyikAdikoM ke bhedoM ko bhI vikasita kara unakA ullekha vahA~ adhika saMkhyA meM kiyA gayA hai / " Age jIvasamAsa kI gAthA 35 kA bhI prajJApanAgata gAthA 12 se milAna kiyA jA sakatA hai, donoM meM paryApta zabdasAmya hai / vizeSatA yaha hai ki prajJApanA meM vanaspatikAyikabhedoM ko adhika vikasita kiyA gayA hai / jIvasamAsagata viSaya-vivecana kI zailI, racanApaddhati aura saMkSepa meM adhika artha kI prarUpaNAviSayaka paTutA ko dekhate hue yaha nizcita pratIta hotA hai ki vaha kisI anirjJAta bahuzrutazAlI prAcIna prAcArya ke dvArA racA gayA hai va sambhavataH prajJApanA se prAcIna hai / tattvArthAdhigamasUtra meM prathama adhyAna ke antargata sUtra 7 aura 8 kI AdhArabhUta kadAcit jIvasamAsa kI ye gAthAe~ ho sakatI haiM-- ki kassa keNa kattha va kevaciraM kaiviho u bhAvoti / chaha aNuyogaddAhi savve bhAvA'NugaMtavvA // 4 // saMtapayaparUvaNayA davvapamANaM ca vitta-phusaNA ya / kAlaMtaraM ca bhAvo appAbahuaM ca bArAI // 5 // prajJApanA kI racanA to sambhavataH sarvArthasiddhi aura tattvArthAdhigamabhASya ke pazcAt huI hai / kAraNa yaha hai ki sarvArthasiddhi meM aMgabAhya zruta ke prasaMga meM dazavaikAlika aura 1. jIvasamAsa, gAthA 2-6 2. jIvasamAsa gAthA 31, 32, 33 aura prajJApanAsUtra 28 (1), 31 (1) va 34 (1) SaTkhaNDAgama kI anya granthoM se tulanA / 251 Page #306 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhya yana kA to ullekha kiyA gayA hai, para prajJApanA kA kahIM ullekha nahIM kiyA gyaa|' isI prakAra ta0 bhASya meM bhI usI aMgabAhya zruta ke prasaMga meM sAmAyikAdi chaha AvazyakoM, dazavakAlika, uttarAdhyAya, dazAzruta, kalpa, vyavahAra, nizItha aura RSibhASita kA to ullekha hai, para prajJApanA kA vahA~ bhI ullekha nahIM kiyA gayA / ' yaha bhI dhyAtavya hai ki isI prasaMga meM Age ta0 bhASya meM 'upAMga' kA bhI nirdeza kiyA gayA hai / yaha pUrva meM kahA jA cukA hai ki prajJApanA ko cauthA upAMga mAnA jAtA hai| aisI sthiti meM yadi 'prajJApanA' grantha tattvArthAdhigamabhASyakAra ke samakSa rahA hotA to koI kAraNa nahIM ki ve dazavakAlikAdi ke sAtha prajJApanA kA bhI ullekha na karate / 2. SaTkhaNDAgama meM yadi pratyeka mArgaNA ke prArambha meM 'gadiyANavAdaNa', iMdiyANuvAdeNa, kAyANuvAdeNa ityAdi zabdoM kA nirdeza karate hue prakaraNa ke prArambha karane kI sUcanA kI gaI hai to prajJApanA meM bhI 'disANuvAeNa' aura 'khettANuvAeNa" ina zabdoM ke dvArA dizA aura kSetra ke Azraya se alpabahutva ke kathana kI sUcanA kI gaI hai / 'bahuvaktavya' pada ke antargata 27 dvAroM meM dizA (1) aura kSetra (24) dvAroM ko chor3akara yadi anya gati Adi dvAroM meM vahIM isa 'gaiaNuvAeNaM' Adi kI prakriyA kA Azraya nahIM liyA gayA hai to yaha SaTkhaNDAgama usa prajJApanA kI prAcInatA kA sAdhaka to nahIM ho sakatA, balki isase to prajJApanA meM viSaya cana kI paddhati meM virUpatA hI siddha hotI hai| samarUpatA to usameM tabhI sambhava thI, jaba una saba dvAroM meM se kisI bhI dvAra meM vaise zabdoM kA upayoga na kiyA jAtA yA phira aura 'kSetra' dvAroM ke samAna anya dvAroM meM bhI prasaMga ke anurUpa vaise zabdoM kA upayoga jaataa| ___ yahA~ eka vizeSatA aura bhI dekhI gaI hai / vaha yaha ki sUtra 216 (1-8) meM dizAkrama se sAmAnya nArakoM aura phira krama se sAtoM pRthiviyoM ke nArakoM ke alpabahutva ko dikhalAkara prAge sUtra 217 (1-6) meM 'disANuvAeNaM' zabda kA nirdeza na karake krama se dakSiNadizAgata sAtavI Adi pRthiviyoM ke nArakoM se chaThI Adi pRthiviyoM ke nArakoM ke alpabahutva ko prakaTa kiyA gayA hai, kintu vahA~ pUrvAdi dizAgata sAtavIM Adi pRthiviyoM ke nArakoM se chaThI Adi pRthiviyoM ke nArakoM ke alpabahutva ko nahIM prakaTa kiyA gayA hai / isa prakAra se yahA~ prakRta alpabahutva kI prarUpaNA adhUrI raha gaI hai| isake atirikta yahA~ jIvabhedoM meM jina jIvoM kA ullekha kiyA gayA hai una saba meM yadi 1. "aGgabAhyamanekavidhaM dazavakAlikottarAdhyayanAdi / XXArAtIyaH punarAcArya: kAla doSAt saMkSiptAyurmatibalaziSvAnugrahAya dazavakAlikAdyupanibaddham, tatpramANamarthatastadevedamiti kSIrArNavajalaM ghaTagRhItamiva / " -sa0si0 1-20 2. "aGgabAhyamanekavidham / tadyathA-sAmAyikaM caturvizatistavo vandanaM pratikramaNaM kAya vyutsargaH pratyAkhyAnaM dazavakAlikaM uttarAdhyAyAH dazAH kalpa-vyavahArau nishiithmRssibhaassitaanyevmaadi|" -ta0 bhASya 1-20 3. "tasya ca mahAviSayatvAt tAMstAnarthAnadhikRtya prakaraNasamAptyapekSamaGgopAGganAnAtvam / " -ta. bhASya 1-20 4. prajJApanAsUtra 213-24, 276-324 va 326-26 252 / paTkhaNDAgama-parizIlana . Page #307 -------------------------------------------------------------------------- ________________ usa alpabahutva kI prarUpaNA kI gaI hotI to use paripUrNa kahA jaataa| kintu vahA~ vaisA nahIM huaa| udAharaNArtha, manuSyoM ko le liijie| sUtra 216 meM manuSyoM ke alpabahutva dikhalAte hue vahA~ itanA mAtra kahA gayA hai 'dizA ke anuvAda se manuSya dakSiNa-uttara kI ora sabase stoka haiM, unase pUrva kI ora saMkhyAtaguNe haiM, unase pazcima kI ora vizeSa adhika haiM / ' yaha smaraNIya hai ki vahA~ manuSyajIvaprajJApanA meM manuSyoM ke aneka bhedoM kA ullekha kiyA gayA hai (sUtra 62-138) / una saba meM vizeSa rUpa se usa alpabahutva kI prarUpaNA kyoM nahIM kI gaI ? ___isI prakAra se Age sUtra 220 Adi meM sAmAnya se hI bhavanavAsI va vAnavyantara devAdi ke alpabahutva dikhalAyA gayA hai, jaba ki pIche prajJApanA (sUtra 140 Adi) meM unake-aneka bhedoM kA ullekha huA hai| sthAna bhI unake pRthak-pRthak dikhalAye gaye haiM (sUtra 177-87) Adi / ___isa prakAra isa 'bahuvaktavya' pada meM kevala jIvoM ke alpabahutva ko prarUpaNA kI gaI hai, vaha bhI kucha apUrNa hI rahI hai| 3. SaTkhaNDAgama (pu. 14) meM zarIrizarIra prarUpaNA ke prasaMga meM "tattha imaM sAhAraNalakkhaNaM bhaNidaM" (sUtra 121) aisI sUcanA karate hue Age tIna (122-24) gAthAoM ko uddhRta kiyA gayA hai| ye tInoM gAthAe~ viparIta krama (66,100,101) se prajJApanA meM bhI upalabdha hotI haiN| uparyukta sUtra meM yaha sAdhAraNa jIvoM kA lakSaNa kahA gayA hai' aisI sUcanA karate hue SaTkhaNDAgamakAra ne yaha spaSTa kara diyA hai ki ye paramparAgata gAthAe~ haiN| yadi prajJApanA meM vaisI kucha sUcanA na karake una gAthAoM ko grantha meM AtmasAt kiyA gayA hai to ve gAthAe~ prajJApanAkAra ke dvArA racI gaI haiM, yaha to siddha nahIM hotaa| ve gAthAe~ nizcita hI prAcIna va paramparAgata haiN| aisI paramparAgata bahuta-sI gAthAe~ prajJApanA ke antargata haiM jo uttarAdhyayana evaM AcArAMga va dazavakAlika Adi niyuktiyoM meM upalabdha hotI haiN| SaTkhaNDAgama gata una gAthAoM meM gAthA 123 (prajJApanA 100) kA pATha avazya kucha durUha hai, jabaki prajJApanA meM usI kA pATha subodha hai / isase itanA to spaSTa hai ki vaha paramparAgata gAthA SaTkhaNDAgamakAra ko usI rUpa meM prApta huI hai, bhale hI usakA pATha kucha avyavasthita yA azuddha rahA ho / isase yaha bhI spaSTa ho jAtA hai ki SaTkhaNDAgamakAra ke samakSa prakRta prajJApanA grantha nahIM rahA, anyathA ve use vahA~ dekhakara usakA pATha tadanusAra hI prastuta kara sakate the| __yaha bhI sambhava hai ki SaTkhaNDAgamakAra ko to ukta gAthA kA pATha kucha bhinna rUpa meM upalabdha huA ho aura tatpazcAt dhavalAkAra ke pAsa taka Ate Ate vaha kucha bhraSTa hokara unheM usa rUpa meM prApta huA ho| isa prakAra jisa rUpa meM unheM vaha prApta huA, usI kI saMgati dhavalA meM baiThAne kA unhoMne prayatna kiyA ho| isase yaha bhI nizcita pratIta hotA hai ki dhavalAkAra ke samakSa bhI vaha prajJApanA grantha nahIM rahA, anyathA ve usase ukta gAthA ke usa subodha pATha ko le lete aura taba vaisI kaSTaprada saMgati ko baiThAne kA parizrama nahIM krte|' 1. dhavalA pu0 14, pR0 228-29 SaTkhaNDAgama kI anya granthoM se tulanA / 253 Page #308 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dhavalAkAra ke samakSa prajJApanA ke na rahane kA dUsarA bhI eka kAraNa hai / vaha yaha ki dhutAvatAra ke prasaMga meM aMgabAhya yA anaMgazruta ke caudaha bhedoM kA ullekha karate hue dhavalA meM jahA~ dazavaikAlika, uttarAdhyayana aura nizItha jaise granthoM kA ullekha kiyA gayA hai vahA~ prajJApanA ke samakSa rahate hue bhI usakA ullekha na kiyA jAya; yaha kaise sambhava hai ? yadi dhavalAkAra prajJApanA se paricita rahe hote ve vahA~ dazavakAlika Adi ke sAtha usakA bhI ullekha avazya karate / ' una tIna gAthAoM meM SaTkhaNDAgamagata gAthA 124 aura prajJApanAgata gAthA 66, donoM eka hI haiN| usameM jo 'samagaM ca aNuggahaNaM' aura 'samayaM ANuggahaNaM' yaha pAThabheda hai usakA kucha vizeSa mahattva nahIM hai / Sa0 kha0 meM usake pAThabheda meM jo 'ca' hai vaha samuccaya kA bodhaka hone se sArthaka hI dikhatA hai / prajJApanAgata pAThabheda meM yadi 'ca' nahIM rahA to vahA~ chanda kI dRSTi se 'a' ke sthAna meM 'A' kA upayoga karanA par3A hai| 4. 10 kha0 meM 'mahAdaNDaka' zabda kA upayoga sAta sthaloM meM kiyA gayA hai, jabaki prajJApanA meM 'mahAdaNDaka' zabda kA upayoga eka hI sthAna meM kiyA gayA hai / usakI sUcanA Sa0 kha0 meM prAyaH sarvatra 'kAdazvo bhavadi' yA 'kAyavvo bhavadi' ke rUpa meM kI gaI hai / para prajJApanA (sUtra 334) meM usakA nirdeza 'vattaissAmi' isa bhaviSyatkAlIna kriyApada ke sAtha kiyA gayA hai| Sa0 kha0 meM vargaNA khaNDa ke antargata 'bandhana' anuyogadvAra meM bandhaka jIvoM kI prarUpaNA karate hue "gati ke anuvAda se narakagati meM nAraka bandhaka haiM, tithaMca bandhaka haiM, deva bandhaka haiM, manuSya bandhaka bhI haiM aura abandhaka bhI haiM, tathA siddha abandhaka haiM, isa prakAra kSadrakabandha (dvi0 khaNDa) ke gyAraha anuyogadvAroM kI yahA~ prarUpaNA karanA cAhie" aisI sUcanA karate hue Age yaha bhI kaha diyA gayA hai ki "isa prakAra se mahAdaNDaka kI bhI prarUpaNA karanA caahie"| (pu0 14, sUtra 66-67) ___yaha saMketa usI mahAdaNDaka ko ora kiyA gayA hai, jisakA ullekha prajJApanA kI prastAvanA (pR0 18) meM kiyA gayA hai| 5. 10 kha0 meM dvi0 khaNDa kSudrakabandha ke antargata gyAraha anuyogadvAroM meM jo chaThA kSetrAnugama aura sAtavA~ sparzanAnugama anuyogadvAra haiM unameM krama se jIvoM ke vartamAna nivAsa rUpa kSetra 1. aMgabAhirassa coddasa atyAhiyArA / taM jahA--sAmAiyaM cauvIsatthao vaMdaNApaDikamaNaM veNa iyaM kidiyammaM dasaveyAliyaM uttarajjhayaNaM kappavavahAro kappAkappiyaM mahAkappiyaM puMDarIyaM mahApuMDarIyaM NisihiyaM cedi / " -dhavalA pu0 1, pR0 66 tathA pu0 6, pR0 187-88 (ta0bhASya meM nirdiSTa aMga bAhya ke aneka bhedoM meM jinakA ullekha kiyA gayA hai unameM prArambha ke cAra tathA dazavakAlika, uttarAdhyayana aura nizItha ye sAta donoM meM samAna haiN| dhavalA meM jahA~ 'kappavavahAro' pATha hai vahA~ ta0 bhASya meM 'kalpa-vyavahArau' pATha hai / zve0 sampradAya meM kalpasUtra aura vyavahArasUtra ye do pRthak grantha upalabdha haiN)| 2. pu0 6, pR0 140 va 142; pu0 7, pR0 575; pu0 11, pR0 56; pu0 12, pR0 44 va 65; pu0 14, pR0 47 va 501 3. mahAdaNDaka ke viSaya meM pIche tulanAtmaka dRSTi se paryApta vicAra kiyA jA cukA hai / 254 / SaTakhaNDAgama-parizIlana Page #309 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aura kAlatraya sambandhI avasthAnarUpa sparzana kI prarUpaNA kI gaI hai / (pu0 7) prajJApanA meM 36 padoM ke antargata jo dUsarA 'sthAna' pada hai usameM ekendriyoM (pRthivIkAyika Adi), dvIndriyoM, trIndriyoM, caturindriyoM, paMcendriyoM (nAraka va tiryaMca Adi) aura siddha jIvoM ke sthAnoM kI prarUpaNA kI gaI hai / yaha bahuta vistRta hai / vistAra kA kAraNa yaha hai ki vahA~ sthAnoM ke prasaMga meM aise aneka sthAnoM ko ginAyA gayA hai jo paryApta nahIM haiM-unase bhI ve adhika sambhava haiM / jaise-bAdara pRthivIkAyika paryAptakoM ke sthAnoM kA nirdeza karate hue ratna-zarkarAdi ATha pRthiviyoM kA nAmollekha, adholoka, pAtAloM, bhavanoM, bhavanaprastAroM, narakoM aura nArakazreNiyoM Adi kA ullekha (sUtra 148) / para itane sthAnoM se bhI unake ve adhika sambhava haiM, aisI avasthA meM unakI sImA kA nirdhAraNa karanA saMgata nahIM pratIta hotA / isake atirikta yaha sUtragrantha hai aura sUtra kA lakSaNa hai-- appaggaMthamahatthaM battIsAdosavirahiyaM jaM ca / / lakkhaNajuttaM suttaM aTThahi guNehi uvaveyaM // -Ava0ni0880 isa sUtralakSaNa ke anusAra sUtra grantha ko granthapramANa se hIna hokara vistIrNa artha se garbhita honA caahie| vaha battIsa doSoM se rahita hokara lakSaNa se yukta aura ATha guNa se sampanna hotA hai| isa sUtra ke lakSaNa ko dekhate hue yahA~ itanA vistAra apekSita nahIM thA, phira jo vistAra kiyA bhI gayA hai vaha apane Apa meM apUrNa bhI raha gayA hai| __ Age sAmAnya nArakiyoM ke aura phira vizeSa rUpa meM krama se ratnaprabhAdi sAto pRthiviyoM ke nArakiyoM ke sthAnoM kI pathaka-pRthaka carcA hai jisameM unakI bIbhatsatA ke prakaTa karane meM punarukti adhika huI hai / (sUtra 168-74) isI prakAra kA vistAra vahA~ Age bhavanavAsI aura vAnavyantara devoM ke sthAnoM kI bhI prarUpaNA meM huA hai| (sUtra 177-64) aba tulanAtmaka dRSTi se Sa0 kha0 meM kI gaI isa sthAnaprarUpaNA para vicAra kIjiye (1) vahA~ praznottarapUrvaka yaha kahA gayA hai ki bAdara pRthivIkAyikoM, apkAyikoM, tejaskAyikoM, vanaspatikAyika pratyekazarIriyoM aura una saba aparyAptoM kA sthAna svasthAna kI apekSA loka kA asaMkhyAtavA~ bhAga tathA samudghAta aura upapAda kI apekSA sarvaloka hai / (sUtra 2,6,34-37 pu0 7) bAdara pRthivIkAyika paryApta, bAdara apkAyika paryApta, bAdara tejaskAyika paryApta aura bAdara vanaspatikAyika pratyeka zarIra paryApta jIvoM kA kSetra svasthAna, samudghAta aura upapAda kI apekSA loka kA asaMkhyAtavA~ bhAga hai / ' (sUtra 2,6,38-36) ___ isa prakAra Sa0 kha0 meM uparyukta jIvoM ke kSetra kI prarUpaNA chaha (34-36) sUtroM meM hI kara dI gaI hai| isameM prajJApanA meM nirdiSTa ve saba sthAna to gabhita haiM hI, sAtha hI prajJApanA meM anirdiSTa jo anyatra unake sthAna sambhava haiM ve bhI usameM A jAte haiN| isa prakAra vibhinna mArgaNAoM meM jina jIvoM kA kSetra samAna hai una sabake kSetra kI prarUpaNA Sa0 kha0 meM eka sAtha kara dI gaI hai| 1. pAge sUtra 2,7,72-81 bhI draSTavya haiM / SaTkhaNDAgama kI anya granthoM se tulanA / 255 Page #310 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (2) isake pUrva gatimArgaNA meM sAmAnya se devoM ke kSetra kI prarUpaNA karate hue unakA kSetra svasthAna, samudghAta aura upapAda kI apekSA loka kA asaMkhyAtavA~ bhAga kahA gayA hai| (sUtra 2,6,15-16) Age bhavanavAsiyoM se lekara sarvArthasiddhi vimAnavAsI devoM taka devoM ke kSetra pramANa ko sAmAnya se devagati (sUtra 2,6,15-16) ke samAna kaha diyA gayA hai| (sUtra 2,6,17) isa prakAra Sa0 kha0 meM mArgaNAkrama se jo usa kSetra kI prarUpaNA kI gaI hai vaha prajJApanA kI apekSA kitanI kramabaddha, sugaThita, saMkSipta aura viSaya vivecana kI dRSTi se paripUrNa hai| yaha uparyukta do udAharaNoM se bhalIbhA~ti samajhA jA sakatA hai| 6. prajJApanA meM maMgala ke pazcAt jo do gAthAe~ upalabdha hotI haiM ve prakSipta haiM / unakI vyAkhyA haribhadra sUri aura malayagiri sUri ne kI to hai, para unheM prakSipta mAnakara hI vaha vyAkhyA unake dvArA kI gaI hai / ina gAthAoM meM bhagavAn AryazyAma ko namaskAra kiyA gayA hai jinhoMne zruta-sAgara se cunakara ziSyagaNa ke lie uttama zruta-ratna diyA hai| unameM se pUrva kI gAthA meM una muni AryazyAma ko vAcaka vaMza se teIsavIM pIr3hI kA dhIra puruSa nirdiSTa kiyA gayA hai| ___ina prakSipta gAthAoM ke AdhAra para zyAmArya ko prajJApanA kA kartA mAnA jAtA hai| para mUla grantha meM kartA ke rUpa meM kahIM zyAmArya kA ullekha nahIM kiyA gayA hai| una gAthAoM meM bhI unake dvArA uttama zruta-ratna ke diye jAne mAtra kI sUcanA kI gaI hai / para vaha zruta-ratna prastuta prajJApanA upAMga thA, ise to vahA~ spaSTa nahIM kiyA gayA hai--sambhava hai vaha dUsarA hI koI uttama grantha rahA ho| isa paristhiti meM prakSipta gAthAoM ke AdhAra se bhI zyAmArya ko prajJApanA kA kartA kaise mAnA jAya, yaha vicAraNIya hai| haribhadra sUri ke dvArA yadi una gAthAoM kI vyAkhyA kI gaI hai to usase itanA mAtra siddha hotA hai ki zyAmArya haribhadra sUri ke samaya (8vIM zatI) meM prasiddha ho cuke the, para ve prajJApanA ke kartA ke rUpa meM prasiddha the, yaha siddha nahIM hotaa| una gAthAoM meM zyAmArya ko vAcakavaMza kI teIsavIM pIr3hI kA jo kahA gayA hai usake viSaya meM yaha bhI jJAtavya hai ki vAcakavaMza kaba se prArambha huA aura usakI teIsavI pIr3hI kaba pdd'ii| isake viparIta nandisUtra kI stha virAvalI meM zyAmArya ko hAritagotrIya kahA gayA hai / ' yaha paraspara virodha kyoM ? 7. prajJApanA kI prAcInatA ko siddha karate hue kahA gayA hai ki paTTAvaliyoM meM tIna kAlakAcAryoM kA ullekha hai| unameM dharmasAgarIya paTTAvali ke anusAra eka kAlaka kI mRtyu vIranirvANa saM0 376 meM huI / kharataragacchIya paTTAvali ke anusAra vI ranirvANa saM0 376 meM 1. vAyagavaravaMsAo tevIsa ieNa dhIrapuriseNa / duddharadhareNa muNiNA puvvasuyasamiddhabuddhINa / / suya-sAgarA viNeUNa suya-rayaNamuttamaM dinna / sIsagaNassa bhagavao tassa namo ajjasAmassa / / -pakkhittaM gAhAjuyalaM / 2. hAriyagottaM sAIca vaMdimo hAriyaM ca sAmajaM / --nandisUtra gAthA 26 pU0 : 256 / SaTkhaNDAgama-parizIlana . Page #311 -------------------------------------------------------------------------- ________________ unakA janma haa| unakA dUsarA nAma zyAmAcArya thaa| dasarA gardabhilla kA ucchedaka kAlaka vIranirvANa saM0 453 (vikrama pUrva 17) meM huA aura tIsarA vIrani0 saM0 663 (vi0 saM0 523) meM huaa| inameM prathama kAlaka hI zyAmAcArya haiM, jinhoMne prajJApanA kI racanA kI hai|' unameM 'kAlaka' aura 'zyAma' ina samAnArthaka zabdoM ke Azraya se jo kAlakAcArya aura zyAmAcArya ko abhinna dikhalAyA gayA hai vaha kAlpanika hI hai, isake lie Thosa pramANa kucha bhI nahIM diyA gayA hai| __ dUsare, ina paTTAvaliyoM kA lekhanakAla bhI anizcita hai / isake atirikta unameM paraspara virodha bhI hai| isa prakAra paramparA ke AdhAra se nigodavyAkhyAtA kAlakAcArya ko hI zyAmAcArya mAnakara unake dvArA viracita prajJApanA kA racanAkAla vIranirvANa saM0 335-76 (vikramapUrva 135-64 va IsavI pUrva 76-38) mAnanA saMgata nahIM mAnA jA sktaa| upasaMhAra SaTkhaNDAgama aura prajJApanA ye donoM saiddhAntika grantha haiM, jo samAna maulika zruta kI paramparA ke AdhAra se race gaye haiM / digambara aura zvetAmbara donoM hI sampradAya yaha svIkAra karate haiM ki bhagavAn mahAvIra arthazruta ke praNetA aura gautamAdi gaNadhara granthazruta ke praNetA rahe haiN|' isa prakAra samAna maulika paramparA para AdhArita hone se prastuta donoM granthoM meM racanAzailI, viSayavivecana kI paddhati aura pAribhASika zabdoM Adi kI samAnatA kA rahanA anivArya hai| itanA hI nahIM, paramparAgata usa maulika zruta ke AdhAra se maukhika rUpa meM AnevAlI kitanI hI aisI gAthAe~ haiM jo donoM hI granthoM meM yathAprasaMga samAna rUpa meM dekhI jAtI haiN| itanA vizeSa hai ki SaTkhaNDAgama kI apekSA prajJApanA meM ve adhika haiN| unameM kucha bhASyAtmaka gAthAe~ bhI haiM, jo sambhavataH grantha meM pIche jor3I gaI haiN| isa prakAra donoM granthoM meM aneka samAnatAoM ke hone para bhI unakI kucha apanI alaga vizeSatAe~ bhI haiM jaise (1) prajJApanA ke prArambha meM maMgala ke pazcAt yaha spaSTa kahA gayA hai ki bhagavAn jinendra ne mumukSujanoM ko mokSaprApti ke nimitta prajJApanA kA upadeza kiyA thaa| parantu vartamAna prajJApanA grantha meM usa mokSa kI prApti ko lakSya meM nahIM rakhA gayA dikhatA / kAraNa yaha hai ki mokSaprApti ke upAyabhUta jo samyagdarzana, jJAna aura cAritra haiM unakA utkarSa guNasthAnakrama ke anusAra hotA hai / parantu prajJApanA meM una guNasthAnoM kA kahIM koI vicAra nahIM kiyA gyaa| itanA hI nahIM, guNasthAna kA to vahA~ nAma bhI dRSTigocara nahIM hotaa| ___ isake viparIta SaTkhaNDAgama meM, vizeSakara usake prathama khaNDa jIvasthAna meM, mithyAtvAdi caudaha guNasthAnoM kA yathAyogya gati- indriyAdi caudaha mArgaNAoM ke Azraya se paryApta vicAra 1. gujarAtI prastAvanA pR0 22-23 2. paramparA ke anusAra kAlakAcArya ko nigoda kA vyAkhyAtA mAnA jAtA hai / prakRta prajJApanA (sUtra 54-55, gAthA 47-106) meM nigoda (sAdhAraNakAya) kI vistRta prarUpaNA kI gaI hai / isI AdhAra se samAnArthaka nAmoM ke kAraNa sambhavataH prathama kAlaka aura zyAmAcArya ko abhinna mAna liyA gayA hai, jisake lie anya koI pramANa nahIM hai| 3. dhavalA pu0 1, pR0 60-61 va 64-65 tathA Ava0ni0 62 SaTakhaNDAgama ko anya granthoM se tulanA | 257 Page #312 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kiyA gayA hai / (2) donoM granthoM kA udgama bArahaveM dRSTivAda aMga se huA hai, itanA to donoM granthoM se spaSTa hai / parantu Age jisa prakAra usa dRSTivAda ke antargata dUsare agrAyaNIyapUrva tathA usake pA~caveM 'vastu' adhikAra ke antargata cauthe karmaprakRtiprAbhRta ke sAtha SaTkhaNDAgama meM usa paramparA hat prakaTa kiyA gayA hai aura tadanusAra hI AcArya puSpadanta aura bhUtabali kA usake kartA ke rUpa meM ullekha huA hai usa prakAra prajJApanA meM vaha Age kI paramparA dRSTigocara nahIM hotI / vahA~ dRSTivAda ke antargata usake bheda-prabhedoM meM kisa bheda va kisa krama se Akara vaha prajJApanA kartA zyAmA taka AyI, ise spaSTa nahIM kiyA gyaa| vahA~ to kartA ke rUpa meM zyAmArya ke nAma kA ullekha bhI nahIM hai / zyAmArya ke kartA hone kI kalpanA to una do prakSipta gAthAoM ke AdhAra se kI gaI hai jinameM zyAmArya ke dvArA zruta-sAgara se nikAlakara ziSyagaNa ke lie zruta-ratna ke diye jAne kA ullekha hai / isa prakAra se zyAmArya ko prajJApanA kA kartA mAnanA kAlpanika hai / kAraNa yaha hai ki prathama to ve donoM gAthAe~ prakSipta haiM, mUla grantha kI nahIM haiM / dUsare, una gAthAoM meM bhI unake dvArA kisI zruta-ratna ke dene kA hI to ullekha kiyA gayA hai / para vaha zruta-ratna prajJApanA hai, yaha kaise samajhA jAe ? vaha dUsarA bhI koI grantha ho sakatA hai / isake atirikta ve gAthAe~ TIkAkAra haribhadrasUri ke pUrva kaba aura kisake dvArA grantha meM yojita kI gaI haiM, yaha bhI anveSaNIya hai / (3) prajJApanA ko SaTkhaNDAgama se pUrvavartI ThaharAte hue jina dharmasAgarIya aura kharataragacchIya paTTAvaliyoM ke AdhAra se tIna kAlakAcAryoM meM prathama kAlakAcArya ko paryAyavAcI 'kAlaka' zabda ke Azraya se zyAmAcArya mAna liyA gayA hai tathA usakA racanAkAla vIranirvANa 335-376 ( IsavI pUrva 76-38) batalAyA gayA hai una paTTAvaliyoM meM prAmANikatA nahIM hai / kAraNa yaha hai ki unakA lekhanakAla nizcita nahIM hai tathA unameM paraspara virodha bhI hai / jaba taka koI Thosa pramANa na ho, 'kAlaka' kA paryAyavAcI hone se kAlakAcArya ko zyAmAcArya mAna lenA prAmANika nahIM kahA jA sakatA hai / (4) uttarAdhyayana ke AdhAra se bhI prajJApanA kA racanAkAla nizcita nahIM kiyA jA sakatA hai, kyoMki vidvAn uttarAdhyayana ko kisI eka AcArya kI kRti nahIM mAnate haiM, ise usa prastAvanA ke lekhaka bhI svIkAra karate haiM / " (5) prajJApanA kI apekSA SaTkhaNDAgama meM viSaya kA vivecana kramabaddha va atizaya vyavasthita hai, prajJApanA meM vaha avyavasthita, asambaddha va kramavihIna hai / isake atirikta SaTkhaNDAgama meM viSaya kA vargIkaraNa kara use anuyogadvAroM meM vibhakta kiyA gayA hai aura nikSepa Adi ke Azraya se pratipAdya viSaya kA vizada vivecana kiyA gayA hai / ina kAraNoM se SaTkhaNDAgama ko jo prajJApanA se pazcAtkAlavartI ThaharAyA gayA hai ucita nahIM hai / aisA kyoM huA, ise hama pIche spaSTa kara cuke haiM / usa prastAvanA ke lekhakoM ne svayaM bhI apanA yaha abhiprAya prakaTa kiyA hai ki kevala 1. prajJApanA kI gujarAtI prastAvanA pR0 22-25 va nandisUtra kI prastAvanA pR0 21 2. vahI, prastAvanA pR0 25 16 / paTaNDAgama-pari Page #313 -------------------------------------------------------------------------- ________________ viSaya ke nirUpaNa kI sarala yA jaTila prakriyA athavA viSaya kI sUkSma yA gambhIra carcA ke AdhAra se kisI grantha ke paurvAparya kA nirNaya nahIM kiyA jA sakatA hai; kyoMki isa prakAra kI racanA kA AdhAra lekhaka ke prayojana para nirbhara hotA hai, na ki usameM kI gaI carcA kI sUkSmatA yA sthUlatA para / isalie ina donoM granthoM meM carcita viSaya kI sUkSmatA yA sthUlatA ke AdhAra se unake paurvAparya ke nirNaya meM gambhIra bhUla honA sambhava hai|' / (6) prajJApanA ko cauthA upAMga mAnA jAtA hai| upAMga yaha nAma prAcIna nahIM hai, usakA pracAra bahuta pIche huA hai| nandisUtra (vikrama 523 ke lagabhaga) meM, jahA~ zruta kA vistAra se varNana kiyA gayA hai, upAMga nAma dRSTigocara nahIM hotaa| vahA~ zruta ke aMgapraviSTa aura aMgabAhya ye do bheda nirdiSTa kiye gaye haiN| inameM aMgabAhya ko Avazyaka aura Avazyakavyatirikta ke bheda se do prakAra kA kahA gayA hai| inameM bhI Avazyaka ko sAmAyika Adi ke bheda se chaha prakAra kA aura Avazyakavyatirikta ko kAlika aura utkAlika ke bheda sa do prakAra kA nirdiSTa kiyA gayA hai| Age utkAlika ko aneka prakAra kA batalAte hue prakRta meM usake jina 26 bhedoM kA ullekha hai unameM 8vAM prajJApanA hai| (nandisUtra 76-83) isa prakAra nandisUtra meM prajJApanA ko utkAlika zruta meM sammilita kiyA gayA hai, na ki upAMgazruta meN| nandisUtra meM usakA ullekha hone se itanA nizcita hai ki usakI racanA nandisUtra ke pUrva ho cukI thii| kintu usase kitane samaya pUrva vaha racA gayA hai, yaha nirNaya hai| usakA racanAkAla jo prastAvanA lekhakoM dvArA vIranirvANa saM0 335-76 nirdiSTa kiyA gayA hai vaha prAmANika nahIM hai, yaha pIche spaSTa kiyA jA cukA hai| sAtha hI SaTkhaNDAgama kA racanA-kAla jo vIranirvANa 683 varSa ke pazcAt vikrama saM0 kI dUsarI zatI ke lagabhaga nirdhArita kiyA gayA hai use prajJApanA kI usa prastAvanA ke lekhaka bhI svIkAra karate haiN| prastAvanA meM yaha bhI kahA gayA hai ki AcArya malayagiri ke matAnusAra samavAyAMga meM jo viSaya varNita haiM unhIM kA varNana prajJApanA meM hai| isalie vaha prajJApanA kA upAMga hai| para isa mata se svayaM prastAvanA ke lekhaka bhI sahamata nahIM dikhte| isalie Age use spaSTa karate hue unhoMne kahA hai parantu granthakartA ne svayaM vaisI kucha sUcanA nahIM kI hai, unhoMne to spaSTatayA usakA sambandha dRSTivAda aMga ke sAtha batalAyA hai / aura vaha ucita bhI hai, kyoMki dRSTivAda meM pramukhatA se dRSTi (darzana) kA varNana hai| isalie jaina darzana dvArA mAnya padArthoM kA nirUpaNa karanevAle grantha prajJApanA kA sambandha yadi dRSTivAda se ho to vaha adhika ucita hai| 1. prajJApanA kI gujarAtI prastAvanA, pR0 21 2. usakA sambandha samayAMga se ghaTita nahIM hotA, ise bhI pIche spaSTa kiyA jA cukA hai / 3. prastAvanA meM isake pUrva usakA sambandha dRSTivAda ke antargata 14 pUrvo meM jJAnapravAda, AtmapravAda aura karmapravAda ke sAtha jor3A jA sakatA hai, yaha bhI abhiprAya prakaTa kiyA gayA hai / anta meM, jisa prakAra dhavalA meM SaTkhaNDAgama kA sambandha agrAyaNIya pUrva se jor3A gayA hai, usI prakAra donoM granthoM meM carcita viSaya kI samAnatA se prajJApanA kA sambandha agrAyaNIya-pUrva ke sAtha rahanA sambhava hai, yaha abhiprAya prakaTa kiyA gayA hai / (gu0 prastAvanA pR0 9-10) SaTkhaNDAgama ko anya granthoM se tulanA / 256 Page #314 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (7) SaTkhaNDAgama meM mUla granthakartA ke samakSa kucha matabheda nahIM rhaa| para prajJApanA meM bhagavAn mahAvIra ke samakSa bhI matabheda rahA hai, aisA abhiprAya prakaTa kiyA gayA hai| yathA prajJApanA meM 18vA 'kAyasthiti' pada hai| usameM nirdiSTa 22 arthAdhikAra meM chaThA arthAdhikAra 'veda' hai / vahA~ veda ke prasaMga meM gautama prazna karate haiM ki "bhagavan ! strIneda kA kitanA kAla hai ?" uttara meM mahAvIra kahate haiM, "he gautama ! eka Adeza se usakA jaghanya kAla eka samaya aura utkRSTa pUrvakoTipRthaktva se adhika eka sau dasa (110) palyopama hai| ____eka Adeza se vaha jaghanya se eka samaya aura utkarSa se pUrvakoTipRthaktva se adhika aThAraha palyopama hai| eka Adeza se vaha jaghanya se eka samaya aura utkarSa se pUrvakoTipRthaktva se adhika cauvaha palyopama hai| ___eka Adeza se vaha jaghanya se eka samaya aura utkarSa se pUrvakoTipRthaktva se adhika sau palyopama hai| eka Adeza se vaha jaghanya se eka samaya aura utkarSa se pUrvakoTi pRthaktva se adhika palyopamapRthaktva hai|" (sUtra 1327) yahA~ yaha vizeSa vicAraNIya hai ki kyA bhagavAna mahAvIra ke samakSa bhI strIveda ke kAlaviSayaka uparyukta pA~ca matabheda sambhava haiM, jaba ki ve sarvajJa va vItarAga the| yadi usa viSaya meM usa samaya kacha matabheda bhI rahA ho to sarvajJa mahAvIra unameM se kisI eka mata ko yathArtha batalAkara zeSa cAra ko asamIcIna va agrAhya ghoSita kara sakate the| isa prakAra kA yaha prasaMga gautama aura bhagavAn mahAvIra ke saMvAdasvarUpa prajJApanA meM kaise nibaddha huA? isake viSaya meM usa prastAvanA ke lekhaka bhI TIkA kI ora saMketa mAtra karake apanA kucha bhI abhiprAya vyakta nahIM kara sake / ' SaTkhaNDAgama meM strI-veda kA kAla binA kisI matabheda ke jaghanya se eka samaya bhaura utkarSa se palyopamazatapRthaktva kahA gayA hai / ' ___ kyA isase yaha samajhA jAya ki SaTkhaNDAgamakAra ke samaya taka strIveda viSayaka kisI prakAra kA matabheda nahIM rahA, ve matabheda pIche utpanna hue haiM jinheM prajJApanA meM nibaddha kiyA gayA hai ? (8) prajJApanA ke antargata 23-27 aura 35 ina chaha padoM meM jo karma kI prarUpaNA kI gaI hai vaha SaTkhaNDAgama kI apekSA sthUla va atizaya saMkSepa meM kI gaI hai| udAharaNasvarUpa vahA~ 23veM padagata 5 arthAdhikAroM meM jIva kitane sthAnoM ke dvArA karma ko bA~dhatA hai, isa tIsare arthAdhikAra meM itanA mAtra abhiprAya vyakta kiyA gayA hai ki vaha mAyA va lobhasvarUpa 1. gujarAtI prastAvanA, pR0 110 2. vedANuvAdeNa itthivedaa| kevaciraM kAlAdo hoMti ? jahaNNaNa egsmo| ukkasseNa pali dovama sadapudhattaM / sUtra 2,2,114-16 (pu0 7) / yahI kAla isake pUrva jIvasthAna khaNDa ke antargata kAlAnugama anuyogadvAra meM bhI mithyAtva guNasthAna ke Azraya se nirdiSTa kiyA gayA hai| sUtra 1,5,227-26 (pu0 5) / yahA~ usakA jaghanya kAla antarmuhUrta rahA hai| 260 / SaTkhaNDAgama-parizIla . Page #315 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rAga tathA krodha va mAnasvarUpa dveSa ina do yA cAra sthAnoM ke dvArA jJAnAvaraNIya karma ko bA~dhatA hai / yahI prakriyA vahA~ nAraka va nArakoM se lekara vaimAnika deva va devoM taka tathA anya darzanAvaraNIya Adi karmoM ke viSaya meM bhI apanAI gaI hai / (sUtra 1670-74) SaTkhaNDAgama meM jo karmabandha ke kAraNoM kA vicAra kiyA gayA hai usakI apanI alaga vizeSatA hai / vahA~ 'vedanApratyayavidhAna' nAma kA eka svataMtra anuyogadvAra hai / usameM naigama, vyavahAra aura saMgraha ina tIna nayoM ke Azraya se prANAtipAta Adi aneka kAraNoM ke dvArA jJAnAvaraNIya Adi kA bandha nirdiSTa kiyA gayA hai / RjusUtra naya kI apekSA ukta jJAnAvaraNIya Adi kI prakRti va pradezapiNDarUpa vedanA yoga ke nimitta se kahI gaI hai / zabdanaya kI apekSA use avaktavya kahA gayA hai / sUtra 4, 2, 8, 1-16 ( pu012 ) isa prasaMga meM prajJApanA kI prastAvanA meM yaha abhiprAya vyakta kiyA gayA hai ki prajJApanA meM ukta prakAra se jo rAga va dveSa ko bandha kA kAraNa nirdiSTa kiyA gayA hai vaha prAcIna stara kA hai| karmabandha ke kAraNaviSayaka isa sarvamAnya siddhAnta ko hRdayaMgama kara pIche una karmabandha ke kAraNoM kA vicAra zvetAmbara aura digambara sAhitya meM pRthak bhUmikA meM kiyA gayA hai / usake darzana prajJApanA meM nahIM hote| isase prajJApanA kI vicAraNA kA stara prAcIna hai| ( gujarAtI prastAvanA pR0 125 ) isa sambandha meM yaha bhI kahA jA sakatA hai ki pIche zvetAmbara va digambara sAhitya meM jisa paddhati se una karmabandha ke kAraNoM kA vicAra kiyA gayA hai unakA darzana SaTkhaNDAgama meM nahIM hotA, ataH SaTkhaNDAgama kI usa karmabandhaviSayaka vicAraNA kA stara prAcIna hai / vastutaH isa AdhAra se kisI granthagata vivakSita viSaya kI vicAraNA ke stara ko prAcIna yA arvAcIna ThaharAMnA ucita nahIM pratIta hotA / isake pUrva prajJApanA ke uparyukta 5 arthAdhikAroM meM jo 'jIva kaise unheM bA~dhatA hai' yaha dUsarA arthAdhikAra hai usameM 'jIva ATha karmaprakRtiyoM ko kaise bA~dhatA hai' gautama ke isa prazna ke uttara meM itanA mAtra kahA gayA hai ki jJAnAvaraNIya ke udaya se darzanAvaraNIya, darzanAvaraNIya ke udaya se darzanamohanIya, darzana mohanIya ke udaya se mithyAtva AtA hai ( niyacchati') / udaya prApta mithyAtva se (?) he gautama ! isa prakAra jIva ATha karmaprakRtiyoM ko bA~dhatA hai ( 1668) / prajJApanA kI prastAvanA meM pA~ca arthAdhikAra yukta isa 23 veM padagata prathama uddeza ko prAcIna stara kA tathA usI ke dUsare uddeza ke sAtha Age ke karma se sambaddha anya (24-27 va 35) padoM ko prajJApanA meM pIche prakSipta kiyA gayA kahA gayA hai / prathama uddeza prAcIna stara kA hai, isakI puSTi meM vahA~ ye kAraNa diye gaye haiM 1. bandha ke prakRti Adi cAra bhedoM kA nirdeza karake unakA krama ke binA nirUpaNa karanA / 1. mUla meM jo " NANAvara Nijjassa kammassa udaeNaM darisaNAvara NijjaM kammaM niyacchati" yaha kahA gayA hai usameM 'Niyacchati' kA TIkA meM Agamana artha abhipreta rahA dikhatA hai / isa vivecana kA kyA AdhAra rahA hai, yaha jJAtavya hai / 2. gujarAtI prastAvanA, pR0 125-26 SaTkhaNDAgama kI anya granthoM se tulanA / 261 Page #316 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2. pradezabandha kI carcA na krnaa| 3. yoga ke karmabandha kA kAraNa hone kA nirdeza na karanA / 4. karmapradeza kI carcA kA abhAva / isa viSaya meM yaha pUchA jA sakatA hai ki prajJApanA meM pratipAdya viSaya kI prarUpaNA meM jo yaha avyavasthA huI hai vaha kisa kAraNa se huii| vahA~ prArambha meM hI dRSTivAda se prajJApanA ke udgama ko batalAte hue yaha pratijJA kI gaI hai ki jinendradeva ne yathA dRSTabhAvoM kI prajJApanA kA jaisA varNana kiyA hai vaisA hI maiM usakA varNana kruuNgaa| tadanusAra prajJApanAkAra ke samakSa sAkSAt dRSTivAda ke na rahate hue bhI kucha to pUrvaparamparAgata zruta unake pAsa rahanA hI cAhie, jisake AdhAra se unhoMne usakI racanA yA saMkalana kiyA hai| aisI avasthA meM vahA~ pratipAdya vipaya kI prarUpaNA meM asambaddhatA, kramavihInatA aura zithilatA nahIM rahanI cAhie thii| maulika zruta meM to vaisI kucha kalpanA nahIM kI jA sakatI hai / isakA vicAra karate hue prajJApanA viSaya ke pratipAdana me zithilatA, kramavihInatA va anAvazyaka vistAra haA hai vaha usake prAcIna stara ke grantha hone kA anumApaka nahIM ho sktaa| usakA kAraNa to yahI sambhava hai ki vartamAna me jo aMgazruta upalabdha hai, prajJApanAkAra usI kI sImA meM ba~dhe rhe| isase unhoMne apanI svataMtra pratibhA ke bala para pratipAdya viSaya kA vargIkaraNa na kara naya-nikSepa Adi ke Azraya se usakA pratipAdana nahIM kiyaa| yahI kAraNa hai ki vahA~ jahA~-tahA~ akramabaddhatA va anAvazyaka vistAra dekhA jAtA hai / isake viparIta SaTkhaNDAgama ke racayitAoM ne maulika zruta kA lopa hote dekha paramparAgata mahAkarmaprakRtiprAbhUta kA chaha khaNDoM meM upasaMhAra kara apane buddhi vaibhava se pratipAdya viSaya kA vargIkaraNa kiyA va use yathAprasaMga anuyogadvAroM Adi meM vibhakta karate hue gati-indriyAdi mArgaNAoM ke krama se usakA pratipAdana kiyA hai| isase vaha yojanAbaddha sugaThita rahA hai va usameM kramavihInatA va asaMgati nahIM huI hai ise hama isake pUrva bhI spaSTa kara cuke haiN| isa saba vivecana se hama isa niSkarSa para pahacate haiM ki prajJApanA kI racanA tattvArthAdhigamabhASya ke pazcAt aura nandisUtra ke pUrva kisI samaya meM huI hai| 10. SaTkhaNDAgama aura anuyogadvArasUtra ___ zrI mahAvIra jaina vidyAlaya, bambaI se 'nandisUtra' ke sAtha prakAzita 'anuyogadvArasUtra' ke saMskaraNa meM use AryarakSita sthavira dvArA viracita sUcita kiyA gayA hai| usakI prastAvanA meM kahA gayA hai ki prastuta prakAzana meM jo hamane 'siriajjarakkhiyavira iyAI' yaha ullekha kiyA hai vaha kevala pravAda ke AdhAra se kiyA hai| Age usa pravAda ko spaSTa karate hue kahA gayA hai ki isa pravAda meM kitanA tathya hai yaha jAnane ke lie hamAre pAsa koI sAdhana nahIM hai / aisA koI prAcIna ullekha bhI nahIM hai ki jisase AryarakSita sthavira ko anuyogadvAra sUtra kA kartA mAnA jAya / yadi kadAcit Arya rakSita ke dvArA anuyogadvAra sUtra kI racanA nahIM kI gaI hai to yaha to sambhAvanA hai hI ki unakI paramparA ke kisI ziSya-praziSya ne usakI racanA kI hogI / yaha to nizcita hai ki anuyogaprakriyA kA vizeSa jJAna Arya rakSita ko rahA hai / yadi anuyogadvAra AryarakSita kI racanA hai to vi0 saM0 114 se 127 ke madhya kisI samaya vaha 262 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #317 -------------------------------------------------------------------------- ________________ racA gayA hai / ' Age prakArAntara se usakI racanA ke viSaya meM UhApoha karate hue kahA gayA hai ki IsavI san kI dUsarI zatI meM kisI samaya usake race jAne meM bAdhA AtI nahIM dikhatI hai / kisI bhI hAlata meM pUrva meM batalAye gaye pramANa ke anusAra vikrama saM0 357 ke pIche kI to vaha racanA athavA saMkalana ho hI nahIM sakatA / isa prakAra yahA~ saMkSepa meM prakRta anuyogadvAra ke racayitA aura usake racanAkAla ke viSaya meM sampAdakoM kA kyA abhiprAya rahA hai, ise spaSTa karake Age usameM carcita viSaya kA digdarzana karAyA jAtA hai - prastuta anuyogadvArasUtra gadyAtmaka sUtroM meM racA gayA hai; bIca-bIca meM kucha gAthAe~ bhI usameM haiM / samasta sUtra saMkhyA 606 aura gAthA saMkhyA 143 hai / sarvaprathama yahA~ pA~ca jJAnoM kA ullekha karake unameM sthApanIya cAra jJAnoM ko sthagita kara zrutajJAna ke uddeza, samudda eza, anujJA aura anuyogaviSayaka pravartana kI pratijJA kI gaI hai| pazcAt aMgapraviSTa aura aMgabAhya ke bhI uddeza, samuddeza, anujJA aura anuyogaviSayaka kathana kI sUcanA karate hue prathamataH utkAlika aMgabAhya svarUpa Avazyaka ke anuyogoM kA vicAra kiyA gayA hai| tadanusAra Avazyaka, zruta, skandha aura adhyayana inakA nikSepa karU~gA, aisI pratijJA karate hue una cAroM meM se prathama tIna ke viSaya meM nikSepa kI yojanA kI gaI hai / (sUtra 1-72 ) Age calakara Avazyaka ke antargata sAmAyika Adi chaha adhyayanoM kA ullekha karate hue prathama 'sAmAyika' adhyayana ke viSaya meM upakrama, nikSepa, anugama aura naya ina cAra anuyogadvAroM kA nirdeza kiyA gayA hai aura tatpazcAt yathAkrama se unake bheda - prabhedoM kI carcA ina sUtroM meM kI gaI hai 1. upakrama - sUtra 76-61. prakArAntara se bhI sUtra 62-533 2. nikSepa - sUtra 534-600 3. anugama - sUtra 601-605 4. naya -- sUtra 606 ( gAthA 136-41) isa prakAra saMkSepa meM anuyogadvAra ke viSaya kA paricaya kraayaa| Age yahA~ yaha vicAra kiyA jAtA hai ki viSayavivecana kI dRSTi se SaTkhaNDAgama ke sAtha usakI kahA~ kitanI samAnatA hai tathA kahA~ kitanI usame vizeSatA bhI hai 1. SaTkhaNDAgama ke cauthe vedanA khaNDa ke antargata do anuyogadvAroM meM prathama ' kRti ' anuyogadvAra hai / usameM kRti ke nAmakRti, sthApanAkRti Adi sAta bhedoM kA nirdeza hai / unameM prathama nAmakRti kA svarUpa isa prakAra prakaTa kiyA gayA hai- - "jA sA NAmakadI NAma sA jIvassa vA, ajIvassa vA, jIvANaM vA, ajovANaM vA, jIvassa ca ajIvassa ca, jIvassa ca, ajIvANaM ca jIvANaM ca ajIvassa ca, jIvANaM ca ajIvANaM ca jassa NAma kIradi kaditti sA savvA NAmakadI NAma / " - pu0, 6, sUtra 51 anuyogadvAra meM isI prakAra kA sUtra nAma avazya ke prasaMga meM isa prakAra kahA gayA hai-- 1. gujarAtI prastAvanA, pR0 46-50 2. vahI, 50-51 SaTkhaNDAgama kI anya granthoM se tulanA / 263 Page #318 -------------------------------------------------------------------------- ________________ "se ki taM nAmAvassayaM? jassa NaM jIvassa vA ajIvassa vA jIvANa vA ajIvANa vA tadubhayassa vA tadubhayANa vA Avassaye tti nAma kIrae / se taM nAmAvassayaM / " -anu0 sUtra 10 ina donoM sUtroM meM zabda aura artha donoM se samAnatA hai| vizeSa itanA hai ki Sa0 kha0 meM jahA~ jIva-ajIva viSayaka ATha bhaMgoM kA ullekha hai vahA~ anuyogadvAra sUtra meM jIva-ajIva se sambandhita eka vacana va bahuvacana sambandhI do saMyogI bhaMgoM ko chor3akara zeSa chaha kA ullekha kiyA gayA hai| 2. isI prakAra sthApanA ke sambandha meM bhI uparyukta donoM granthoM ke ina sUtroM ko dekhie "jA sA ThavaNakadI NAma sA kaTTakammesu vA cittakammesu vA pottakammesu vA leppakammesu vA leNNakammesu vA selakammesu vA gihakammesu vA bhittikammesu vA daMtakammesu vA bheMDakammesu vA akkho vA varADao vA je cAmaNNe evamAdiyA ThavaNAe Thavijjati kadi tti sA savvA ThavaNakadI NAma / " -Sa0kha0 satra 520 ___ 'se kiM ThavaNAvassayaM ? jaNNaM kaTTakamme vA cittakamme vA potthakamme vA leppakamme vA gaMthime vA veDhime vA pUrime vA saMghAime vA akkhe vA varADae vA ego vA aNegA vA sabbhAvaThavaNAe vA asababhAvaThavaNAe vA Avassae tti ThavaNA Thavijjati / se taM ThavaNAvassayaM / " -anu0 sUtra 11 ina donoM meM bhI artha kI apekSA to samAnatA hai hI, zabda bhI ve hI haiN| vizeSa itanA hai ki Sa0 kha0 meM jahA~ 'kaTTakamma' Adi ke sAtha bahuvacana prayukta huA hai vahA~ anuyogadvAra meM eka vacana prayukta huA hai| isake atirikta Sa0 kha0 meM 'leNNa' karma Adi kucha anya karmoM kA bhI nirdeza hai| udhara anuyogadvAra meM 'gaMthima-veDhima'' Adi kA ullekha Sa0kha0 kI apekSA adhika huA hai| 3. Sa0 kha0 meM AgamadravyakRti kA svarUpa isa prakAra kahA gayA hai "jA sA Agamado davvakadI NAma tisse ime aTTAhiyArA bhavaMti-didaM jidaM parijidaM vAyaNovagadaM suttasamaM atthasamaM gaMdhasamaM NAmasamaM ghossmN| jA tattha vAyaNA vA pucchaNA vA paDicchaNA vA pariyaTTaNA vA aNupekkhaNA vA thaya-thudi-dhammakahA vA je cAmaNNe evmaadiyaa|" - 10 kha0 sUtra 4, 1, 54-55 lagabhaga inhIM zabdoM meM Agama-dravya-Avazyaka kA svarUpa anuyogadvAra meM isa prakAra kahA gayA hai --- "se kiM taM Agamato davAvassayaM? jassa NaM Avassaye tti padaM sikkhitaM ThitaM jitaM mitaM parijitaM NAmasamaM ghosasamaM ahINakkharaM aNaccakkharaM avvAiddhakkharaM akkhaliyaM amiliyaM avaccAmeliyaM paDipuNNaM paDipuNNaghosaM kaMTho?vippamukkaM guruvAyaNovagayaM / se NaM tattha vAyaNAe pucchaNAe pariyaTTaNAe dhammakahAe No aNuppehAe / kamhA ? aNuogo davvamidi kaTu |"--suutr 14 donoM granthagata ina sUtroM meM upayukta aneka zabda prAyaH usI rUpa meM Age poche vyavahRta hue haiM / abhiprAya samAna hI hai| isa prakAra zabda va artha kI samAnatA ke sAtha yaha eka vizeSatA 1. gaMthima, veDhi (di) ma, pUrima aura saMghAdima ye zabda Sa0 kha0 sUtra 4,1,65 (pu0 6) meM prayukta hue haiN| 264 / SaTkhaNDAgama-parizIlana . Page #319 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rahI hai ki Sa00 meM jahA~ una Agama viSayaka upayogoM meM 'anuprekSA' ko grahaNa kiyA gayA hai vahA~ anuyogadvAra meM anupayoga ko dravya mAnakara usakA niSedha kiyA hai / 4. 0 kha0 meM naigama aura vyavahAra ina do nayoM kI apekSA eka anupayukta aura aneka anupayuktoM ko Agama se dravyakRti kahA gayA hai| (sUtra 56, pu0 ) anuyogadvAra meM bhI isI prakAra se naigama naya kI apekSA eka anupayukta ko eka, do anupa yuktoM ko do aura tIna anupayuktoM ko tIna Agama se dravyAvazyaka batalAte hue yaha kaha diyA gayA hai ki isa prakAra jitane bhI haiM ve naigama naya kI apekSA Agama se dravyAvazyaka haiN| Age yaha sUcanA kara dI gaI hai ki naigama naya ke samAna vyavahAra naya se bhI isI prakAra jAna lenA cAhie / (sUtra 15) isa prakAra Agama dravyakRti aura Agama dravyAvazyaka ke svarUpa viSayaka donoM granthoM kA abhiprAya sarvathA samAna hai / vizeSa itanA hai ki Sa0 kha0 meM jahA~ naigama aura vyavahAra ina donoM nayoM kI vivakSA ko eka sAtha prakaTa kara diyA gayA hai vahA~ anuyogadvAra meM prathamataH naigama naya kI vivakSA ko dikhalAkara tatpazcAt vyavahAranaya se bhI usI prakAra jAna lene kI sUcanA kara dI gaI hai / isI prakAra Sa0 kha0 meM jahA~ eka-do-tIna Adi anupayuktoM kA pRthak-pRthak ullekha na karake do-tIna Adi anupayuktoM ko aneka anupayuktoM ke rUpa meM grahaNa kara liyA gayA hai vahA~ anuyogadvAra meM eka, do va tIna anupayuktoM kA nirdeza karake Age yaha spaSTa kara diyA gayA hai ki isa prakAra se jitane bhI anupayukta hoM una sabako Agama se dravyAvazyaka jAna lenA cAhie / Age dAnoM granthoM meM saMgraha, RjusUtra aura zabda naya kI apekSA jahA~ krama se Agama dravyakRti aura Agama dravyAvazyaka ke svarUpa kA nirdeza hai vahA~ bhI thor3I vizeSatA ke sAtha lagabhaga samAna abhiprAya hI prakaTa kiyA gayA hai / " 5. SaTkhaNDAgama meM Age ukta noAgamadravyakRti ke tIna bhedoM meM dUsare bhedarUpa bhAvI dravyakRti ke viSaya meM kahA gayA hai ki jo jIva bhaviSya meM kRtianuyogadvAroM ke upAdAnakAraNasvarUpa se sthita hai, vartamAna meM kara nahIM rahA hai usakA nAma bhAvI dravyakRti hai / ( sUtra 64 ) anuyogadvAra meM bhAvizarIra dravyAvazyaka prasaMga meM kahA gayA hai ki yonijanma se niSkrAnta jo jIva grahaNa kiye gaye isI zarIrotsedha se jinopadiSTa bhAva se 'Avazyaka' isa pada ko bhaviSya kAla meM sIkhegA, vartamAna meM sIkha nahIM rahA hai, use bhAvizarIra dravyAvazyaka jAnanA cAhie / yahA~ dRSTAnta diyA gayA hai-- 'yaha madhukumbha hogA, yaha ghRtakumbha hogA / ' (sUtra 18 ) isa prasaMga meM donoM granthoM kA abhiprAya prAyaH samAna hai| vizeSa itanA hai ki anuyogadvAra meM usake spaSTIkaraNa meM madhukumbha aura ghRtakumbha kA dRSTAnta bhI diyA gayA hai, jo Sa0 kha0 meM upalabdha nahIM hai / yahA~ yaha smaraNIya hai ki Sa0 kha0 meM jahA~ yaha prarUpaNA 'kRti' ko lakSya meM rakhakara kI gaI hai vahA~ anuyogadvAra meM 'Avazyaka' ko lakSya meM rakhA gayA hai / 1. Sa0 kha0 sUtra 57-56 ( pu0 6 ) aura anu0 sUtra 15 [ 3-5 57 [5] va 483 [5] / SaTkhaNDAgama kI anya granthoM se tulanA / 265 Page #320 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vizeSatA ___ isa prakAra donoM granthoM meM kI gaI isa nikSepaviSayaka prarUpaNA Adi ke viSaya meM zabda va artha kI apekSA bahuta kucha samAnatA ke hone para bhI unameM kucha apanI-apanI vizeSatA bhI dekhI jAtI hai / yathA-- 1. SaTkhaNDAgama meM jahA~ nAmanikSepa ke prasaMga meM usake AdhArabhUta jIva va ajIva viSayaka ATha bhaMgoM kA nirdeza hai vahA~ anuyogadvAra meM chaha bhaMgoM kA hI nirdeza kiyA gayA hai| vahA~ 'jIvassa ca ajIvANaM ca' aura 'jIvANaM ca ajIvassa ca' ina do (6-7) bhaMgoM kA nirdeza nahIM kiyA gyaa| 2. sthApanAnikSepa ke prasaMga meM anuyogadvAra kI apekSA SaTkhaNDAgama meM kASTha karmAdi cAra ke sAtha leNNakamma, selakamma, gihakamma, bhittikamma, daMtakamma aura bheMDakamma ina chaha karmavizeSoM kA ullekha bhI hai| udhara anuyogadvAra meM Sa0kha0 kI apekSA gaMthima, veDhima, pUrima aura saMghAima ina kriyAvizeSoM kA ullekha adhika kiyA gayA hai| isake atirikta isI prasaMga meM SaTkhaNDAgama meM jahA~ sAmAnya se 'ThavaNAe' itanA mAtra nirdeza kiyA gayA hai vahA~ anuyogadvAra meM usa sthApanA ke bhedabhUta sadbhAvasthApanA aura asadbhAvasthApanA ko grahaNa karake 'sambhAvaThavaNAe vA asabbhAvaThavaNAe vA' aisA spaSTa kara diyA gayA hai| isake atirikta Sa0 kha0 kI apekSA anuyogadvAra meM eka yaha bhI vizeSatA rahI hai ki vahA~ 'nAma-TravaNANaM ko paiviseso' aisA prazna uTAkara usake samAdhAna meM 'NAmaM AvakahiyaM, ThavaNA ittiriyA vA hojjA AvakahiyA vA' yaha vizeSa spaSTa kiyA gayA hai| 3. noAgama-bhAvanikSepa ke prasaMga meM donoM granthoM meM sthita, jita, parijita, nAmasama aura ghoSasama ina zabdoM kA samAna rUpa meM upayoga karane para bhI anuyogadvAra meM Sa0kha0 kI apekSA 'ahInAkSara' Adi nau zabdoM kA upayoga adhika hai| isake atirikta pa0 kha0 meM jahA~ 'vAyaNovagadaM' hai vahA~ anuyogadvAra meM 'guru' ke sAtha 'guruvAyaNovagayaM' hai| ___Sa0 kha0 meM ukta 'sthita-jita' Adi no kA nirdeza Agama ke arthAdhikAroM ke rUpa meM kiyA gayA hai, sAtha hI Age ke sUtra meM nirdiSTa vAcanA va pRcchanA Adi ko bhAgama-viSayaka upayoga kahA gayA hai| kintu anuyogadvAra meM ukta 'sthita-jita' Adi kA ullekha Agama ke arthAdhikAra rUpa meM nahIM huA hai| vAcanA-pRcchanA Adi kA ullekha bhI vahAM AgamaviSayaka upayoga ke rUpa 1. 10 kha0 sUtra 51 (pu. 6) aura anu0 sUtra 10 2. Sa0 kha0 meM gaMthima, veDhi [di] ma, pUrima aura saMghAdima ina zabdoM kA upayoga tadvyati___rikta noAgama dravyakRti ke prasaMga (sUtra 65) meM huA hai| inake atirikta vahA~ 'vAima' va 'Ahodima' Adi kucha anya zabda bhI vyavahRta hue haiN| 3. 10 kha0 sUtra 652 aura anuyogadvAra sUtra 11 (10 kha0 meM sthApanA ke ina do bhedoM kA ullekha mUla meM kahIM bhI nahIM kiyA gayA hai)| 4. anu0 sUtra 12,23,55 aura 480 266 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #321 -------------------------------------------------------------------------- ________________ meM kiyA gayA hai| eka vizeSatA yaha bhI hai ki Sa0 kha0 meM 'kRti' anuyogadvAra ke prasaMga meM AgamadravyakRti kA vicAra karate hue pUrvokta 'vAcanA' Adi ke sAtha 'anuprekSA' ko bhI upayoga ke rUpa meM grahaNa kiyA gayA hai| isI prakAra 'prakRti' anuyogadvAra ke prasaMga meM AgamadravyaprakRti kA vicAra karate hue bhI 'anuprekSA' ko upayoga ke rUpa meM hI grahaNa kiyA gayA hai| itanA vizeSa hai ki yahA~ 'aNuva jogA davvetti kaTu' aisA nirdeza karate hue sabhI anupayuktoM ko Agama se dravyaprakRti kahA gayA hai / ' para anuyoga dvAra meM No aNuppehAe / kamhA? aNuva jogo davvamidi kaTu' aisA nirdeza karate hue usa anuprekSA kA upayoga ke rUpa meM niSedha kiyA gayA hai|' ___donoM granthoM meM 'aNuvajogA davve tti kaTu' aura 'aNuvajogo davamidi kaTTa' vAkyAMza sarvathA samAna hai / bheda kevala bahuvacana va ekavacana kA hai| 4. SaTkhaNDAgama meM isI prasaMga meM naigama aura vyavahAra ina do nayoM kI apekSA eka anupayukta ko aura aneka anupayuktoM ko Agama se dravyakRti kahA gayA hai, saMgraha naya kI apekSA bhI eka athavA aneka anupayuktoM ko Agama se dravyakRti kahA gayA hai / RjusUtra naya kI apekSA eka anupayukta ko Agama se dravyakRti, tathA zabdanaya kI apekSA avaktavya kahA gayA hai| __anuyogadvAra meM naigama naya kI apekSA eka anupayukta ko Agama se eka dravyAvazyaka, dotIna anupayuktoM ko Agama se do-tIna dravyAvazyaka kahakara Age yaha sUcanA kara dI gaI hai ki isI prakAra se jitane bhI anupayukta hoM utane hI unako Agama se dravyAvazyaka jAnanA caahie| Age naigamanaya ke samAna hI vyavahAra naya se bhI isI prakAra jAna lene kI preraNA kara dI gaI hai| saMgraha naya kI apekSA eka athavA aneka anupayuktoM ko Agama se eka dravyAvazyaka athavA aneka dravyAvazyaka kahate hue eka dravyAvazyaka kaha diyA gayA hai| ___RjusUtra naya kI apekSA eka anupayukta Agama se dravyAvazyaka hai, kyoMki vaha pRthaktva ko svIkAra nahIM karatA hai| tIna zabda nayoM kI apekSA jJAyaka anupayukta avastu hai, kyoMki yadi jJAyaka hai to anupayukta nahIM hotaa| yahA~ SaTkhaNDAgama kI apekSA anuyogadvAra meM yaha vizeSatA rahI hai ki pa0 kha0 meM jahA~ naigama aura vyavahAra ina donoM nayoM kI viSayatA ko eka sAtha dikhalA diyA gayA hai vahAM bhanuyogadvAra meM prathamataH naigamanaya kI apekSA nirUpaNa karake tatpazcAt 'evameva vavahArassa vi' aisI sUcanA karate hue vyavahAranaya kI naigamanaya se samAnatA prakaTa kI gaI hai / (15 [2]) RjusUtranaya ke prasaMga meM Sa0 kha0 kI apekSA anuyogadvAra meM 'kyoMki vaha pRthaktva ko 1. 10 kha0 sUtra 4,1, 54-55 (pu0 6) va 5,5, 12-14 (pu0 13) 2. anu0 sUtra 14 va 482 3. 10 kha0 sUtra 56-60 (pu06) 4. anu0 sUtra 15 [1-5] / SaTkhaNDAgama ko anya granthoM se tulanA / 267 Page #322 -------------------------------------------------------------------------- ________________ svIkAra nahIM karatA' yaha hetu bhI de diyA gayA hai / (15[4]) zabda naya ke prasaMga meM Sa0 kha0 meM jahA~ 'avaktavya' kahA gayA hai vahA~ anuyogadvAra meM 'avastu' kahakara usakA kAraNa yaha diyA hai ki isa naya kI dRSTi meM jo jJAyaka hotA hai vaha anupayukta nahIM hotA, vaha upayoga sahita hI hotA hai / (15[5]) nayoM ke viSaya meM eka dhyAna dene yogya vizeSatA donoM granthoM meM yaha rahI hai ki SaTkhaNDAgama meM sarvatra nagama, vyavahAra, saMgraha, RjusUtra aura zabda ina pA~ca nayoM kA hI ullekha huA hai|' parantu anuyogadvAra meM ukta pA~ca nayoM ke sAtha samabhirUr3ha aura evaMbhUta ina do nayoM ko bhI grahaNa karake sAta nayoM kA nirdeza kiyA gayA hai| yadyapi prakRta meM zabdazaH samabhirUDha aura evaMbhUta ina do nayoM kA ullekha nahIM kiyA gayA, phira bhI 'tiNhaM saddanayANaM' aisA kahakara unakI sUcanA kara dI gaI hai / ' isase aisA pratIta hotA hai ki SaTkhaNDAgama ke racanAkAla taka sambhavataH samabhirUDha aura evambhUta ye do naya pracAra meM nahIM Aye the / 5. SaTkhaNDAgama meM noAgama dravyanikSepa ke tIna bhedoM meM dUsare bheda kA ullekha 'bhaviyadavya' ke rUpa meM huA hai| vahA~ kahIM para bhI usake sAtha 'sarIra' zabda kA prayoga nahIM huA hai / para anayogadvAra meM sarvatra usakA ullekha 'bhaviyasarIradavva' ke rUpa meM haA hai|" 1. Age bhI sUtra 4,2,2,2-4; 4,2,3,1-4; 4,2,8,2 tathA 12 va 15; 4,2,6, 2 aura 11 va 14; 4,2,10,2 aura 30,48,56 va 58; 4,2,11,2 aura 6 va 12; 4,2,12,4 aura 7,6 va 11; 5,3,7-8; 5,4,6-8; 5,5, 6-8; 5,6, 4-6 aura 72-74 / yahA~ yaha eka apavAdasUtra avazya dekhA jAtA hai --saddAdao NAmakadi bhAvakadiM ca icchaMti (pu0 6, sUtra 50) / yahAM sUtra meM 'zabda' ke sAtha jo 'Adi' zabda prayukta huA hai usase kyA vivakSita rahA hai, yaha spaSTa nahIM hai| samasta Sa0kha0 meM kahIM para bhI samabhirUDha aura evambhUta ina do nayoM kA ullekha nahIM kiyA gyaa| dhavalAkAra ne anyatra kucha sthAnoM para sUtrapothiyoM meM pAThAntara kI sUcanA kI hai| sambhava hai uparyukta sUtra meM 'saddaNao' ke sthAna para 'saddAdo' aura 'icchadi' ke sthAna para 'icchaMti' pAThabheda ho gayA ho| 2. anu0 sUtra 15 [5]. 474, 475, 483 [5], 461 aura 525 [3] / Age jAkara sUtra 606 meM to spaSTatayA una sAta nayoM kA nirdeza isa prakAra kara diyA gayA hai --- "se kiM taM Nae ? satta mUlaNayA paNNattA / taM jahA-Negame saMgahe vavahAre ujjusue sadde samabhirUDhe evaMbhUte / " yahA~ saMgraha aura vyavahAra ina do nayoM kA kramavyatyaya bhI huA hai| Age gAthA 137 meM isI krama se prathamataH saMgraha naya ke lakSaNa kA aura tatpazcAt vyavahAranaya ke lakSaNa kA nirdeza hai| SaTkhaNDAgama meM sarvatra naigama, vyavahAra, saMgraha, RjusUtra aura zabda-yahI krama pAMca nayoM ke ullekha kA rahA hai / 3. 10 kha0 sUtra 4,1,61 va 64 aadi| 4. anu0 sUtra 16 va 18 Adi / 268 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #323 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upasaMhAra SaTkhaNDAgama aura anuyogadvAra meM saMkSepa se viSayavivecana kI paddhati meM samAnatA isa prakAra dekhI jA sakatI hai viSaya 1. nAmanikSepa 2. sthApanAnikSepa 3. AgamadravyanikSepa 4. AgamadravyanikSepa se sambaddha naigama aura vyavahAranaya 5. saMgrahanaya 6. RjusUtra 7. zabdanaya 8. noAgama dravya nikSepa ke tIna bheda 6. noAgama jJAyakazarIradravyanikSepa [Sa0 kha0 sUtra pu0 6, sUtra 51 ( kRti se sambaddha) " 31 "3 " 13 37 31 " 52 54-5.5 56 57 58 56 61 63 "" 21 22 23 93 21 11 anu0 sUtra 10 (Avazyaka se sambaddha) 11 14 16 33 15 [1-2], 15 [3] 15 ]4] 15 [5] 17 1) 23 11 21 "1 vizeSatA jisakA spaSTIkaraNa mUla Sa0 kha0 meM nahIM kiyA gayA hai usakA spaSTIkaraNa mUla anuyogadvAra sUtra meM kiyA gayA tathA prasaMga ke anurUpa dRSTAnta bhI diyA gayA hai / jaise--- I 1. nAma va sthApanA nikSepoM meM bheda ko prakaTa karanA / (sUtra 12, 33, 55 aura 450 ) 2. naigama va vyavahAra naya se Agamadravya ke prasaMga meM anuprekSA kA niSedhapUrvaka spaSTIkaraNa / (sUtra 14 va 482 ) 3. tIna zabda nayoM kA nirdeza / (sUtra 15 [5], 57 [5], 474,475 va 525 [3]) 4. samabhirUDha aura evambhUta nayoM kA nAmollekha (sUtra 606 aura gAthA 137) jabaki SaTkhaNDAgama meM ina do nayoM kA nAmollekha kahIM bhI nahIM kiyA gayA hai / 5. jJAyakazarIra va bhavyazarIra- dravyanikSepa meM madhukumbha aura ghRtakumbha kA dRSTAnta / (sUtra 17,18,38, 60, 485, 486, 541, 542 va 586 ) 6. jJAyakazarIradravyAvazyaka ke prasaMga meM 'cyuta-cyAvita tyakta deha se vyapagata' ityAdi vivaraNa / (sUtra 17, 36, 541, 542,563 va 585 ) ( SaTkhaNDAgama meM isa prasaMga meM 'cyuta-cyAvita tyakta zarIra se yukta' aisA kahA gayA hai| ( sUtra 63, pu0 6 ) 7. bhavyazarIradravyanikSepa meM SaTkhaNDAgama kI apekSA 'zarIra' zabda kI adhikatA / ( sUtra 18,36,38,58,60,540-42, 562 va 565 ) 8. laukika aura lokottarika bhAvazruta kA spaSTIkaraNa / (sUtra 49-50) " SaTkhaNDAgama kI anya granthoM se tulanA / 266 Page #324 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SaTkhaNDAgama sUtra 4, 1, 67 (pu0 6) meM vyavahRta loka, veda va samaya tathA sUtra 5. 5,51 ( pu0 13 ) meM laukikavAda aura lokottarIyavAda ina zabdoM kA nirdeza karake bhI meM unakA mUla kahIM kucha spaSTIkaraNa nahIM kiyA gayA hai / 6. anuyogadvAra (sUtra 49) meM bhArata - rAmAyaNa Adi jaise kucha granthoM kA ullekha kiyA gayA hai / mUla SaTkhaNDAgama meM inakA ullekha kahIM nahIM hai / 10. SaTkhaNDAgama kI apekSA anuyogadvAra meM vyavahAra aura saMgraha ina do nayoM ke ullekha meM kramavyatyaya hai / (anu0 sUtra 606 va gAthA 136-39 ) 11. anuyogadvAra meM jo 141 gAthAe~ haiN| ve prAyaH sabhI saMkalita kI gaI haiM, granthakAra ke dvArA racI gaI nahIM dikhtii| svayaM grantha meM jahA~-tahA~ kiye gaye saMketoM se bhI yahI pratIta hotA hai / yathA ettha saMgrahaNigAhAo (86-88) / ( sUtra 285 ) etthaM pi ya saMgahaNigAhAo ( 86 - 60 ) / taM jahA - ( sUtra 286 ) enthaM saMgahaNigAhAo (101 -2) bhavaMti / taM jahA - ( sUtra 351 [5] ) ettha etesiM saMgaNigAhAo (101 2) bhavaMti / taM jahA - ( sUtra 387 [ 5 ] ) ettha saMgrahaNigAhA (124) / (sUtra 533) mAhi dohi gAhAhi (133-34) aNugaMtavve / taM jahA - ( sUtra 604 ) niSkarSa donoM granthoM kI isa sthiti ko dekhate hue aisA pratIta hotA hai ki anuyogadvAra sUtra kI racanA athavA saMkalanA SaTkhaNDAgama ke pazcAt huI hai / kadAcit anuyogadvArakAra ke samakSa SaTkhaNDAgama bhI rahA ho / SaTkhaNDAgama kI TIkA dhavalA va anuyogadvAra anuyogadvAra meM Avazyaka ke chaha adhyayanoM meM se prathama sAmAyika adhyayana ke prasaMga meM ina cAra anuyogadvAroM kA nirdeza kiyA gayA hai--upakrama, nikSepa, anugama aura naya / inameM prathamataH upakrama ke nAma upakrama, sthApanAupakrama, dravyaupakrama, kSetra upakrama, kAlaupakrama aura bhAvaupakrama ina chaha bhedoM kA nirdeza karate hue krama se unakI prarUpaNA 76- 61 sUtroM meM kI gaI hai / tatpazcAt prakArAntara se usake AnupUrvI, nAma, pramANa, vaktavyatA, arthAdhikAra aura samavatAra ina chaha bhedoM kA nirdeza karate hue yathAkrama se unakI prarUpaNA e2- 533 sUtroM meM kI gaI hai| isa prakAra grantha kA bahubhAga isa upakrama kI prarUpaNA meM gayA hai / ( pR0 72 - 165 ) tatpazcAt nikSepa kI prarUpaNA 534 600 sUtroM meM, anugama kI prarUpaNA 601 5 sUtroM meM ra naya kI prarUpaNA eka hI sUtra (606) meM kI gaI hai / anuyogadvAra meM kI gaI vivakSita viSaya kI prarUpaNA kI dhavalA meM prarUpita viSaya ke sAtha kahA~ kitanI samAnatA hai, yahA~ spaSTa kiyA jAtA hai 1. dhavalA meM SaTkhaNDAgama ke prathama khaNDa jIvasthAna ke avatAra ko dikhalAte hue use 1. inameM gAthA 127-28 mUlAcAra (7,24-25) aura AcA0 ni0 (766-67) meM bhI mor3e pAThabheda ke sAtha upalabdha hotI haiM / 270 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #325 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upakrama, nikSepa, naya aura anugama ke bheda se cAra prakAra kA nirdiSTa kiyA gayA hai| isa prakAra uparyukta upakrama Adi cAra bhedoM kA ullekha dhavalA aura anuyogadvAra donoM meM sarvathA samAna hai|' 2. dhavalA meM yahIM para Age upakrama ke ina pAMca bhedoM kA nirdeza kiyA gayA hai-AnupUrvI, mAma, pramANa, vaktavyatA aura arthaadhikaar|' ____ anuyogadvAra meM upakrama ke jo chaha bheda nirdiSTa kiye gaye haiM unameM pA~ca to ve hI haiM jinakA ullekha dhavalA meM kiyA gayA hai, chaThA 'samavatAra' yaha eka bheda vahA~ adhika hai jo dhavalA meM nahIM upalabdha hotA / vizeSa itanA hai ki dhavalA meM yahA~ isa prasaMga meM 'uktaM ca' isa sUcanA ke sAtha kahIM anyatra se yaha eka prAcIna gAthA uddhRta kI gaI haiM: tivihA ya ANupuThavI dasahA NAmaM ca chaThivahaM mANaM / vattavvadA ya tivihA tiviho atyAhiyAro vi / / yaha gAthA aura isameM nirdiSTa AnupUrvI Adi ke bhedoM ko dekhate hue aisA pratIta hotA hai ki dhavalAkAra ke samakSa aisA koI prAcIna grantha rahA hai, jisameM uparyukta AnupUrvI Adi kA vizada vicAra kiyA gayA hai| 3. ukta gAthA ke anusAra Age dhavalA meM AnupUrvI ke ye tIna bheda nirdiSTa kiye gaye haiMpUrvAnupUrvI, pazcAdAnupUrvI aura ythaatthaanupuurvii| ina tInoM ko vahA~ udAharaNapUrvaka spaSTa kiyA gayA hai| ___anuyogadvAra meM AnupUrvI ke nAmAnupUrvI Adi dasa bheda nirdiSTa kiye gaye haiN| (sUtra 63) unakA krama se nirUpaNa karate hue Age unameM aupanidhikI dravyAnapUrvI ke tIna bheda kiye gaye haiM-pUrvAnupUrvI, pazcAdAnupUrvI aura anaanupuurvii| inameM pUrva ke do bheda to ve hI haiM, jinakA Upara dhavalA meM ullekha hai / tIsarA bheda yathAtathAnupUrvI ke sthAna meM yahA~ anAnupUrvI hai / 6 4. pUrvAnupUrvI aura pazcAdA nupUrvI ke spaSTIkaraNa meM jisa prakAra dhavalA meM RSabhAdi tIrthaMkaroM kA udAharaNa diyA gayA hai usI prakAra anuyogadvAra meM bhI Age utkIrtanAnupUrvI ke tIna bhedoM ke antargata pUrvAnupUrvI aura pazcAdAnupUrvI ke spaSTIkaraNa meM unhIM RSabhAdi tIrthakaroM kA udAharaNa diyA gayA hai| 1. dhavalA pu0 1, pR0 72 (Age pu0 6, pR0 134 para bhI ye bheda draSTavya haiM) aura ama. sUtra 75 pR0 72 2. dhavalA pu0 1, pR0 72 va pu0 6, pR0 134 3. anuyogadvAra, sUtra 62 4. dhavalA pu. 1, pR0 72 aura pu0 6, pR0 140, pu0 (6 meM 'tiviho' ke sthAna meM 'viviho' pATha hai, tadanusAra vahA~ 'atthAhiyAro aNeyaviho' aisA kahA bhI gayA hai|) 5. dhavalA pu0 1, pR0 73 6. anuyogadvAra sUtra 131 (Age ina tIna bhedoM kA ullekha yathAprasaMga kaI sUtroM meM kiyA gayA hai| jaise-sUtra 135,160,168,172,176,201 [1], 202[1], 203[1] ismAdi / SaTkhaNDAgama kI anya granthoM se tulanA / 271 Page #326 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vizeSatA yaha rahI hai ki dhavalA meM jahA~ udAharaNa uddhata gAthAoM ke Azraya se die gaye haiM vahA~ anuyogadvAra meM ve sUtra ke hI dvArA diye gaye haiN|' 5. dhavalA meM nAma ke ye dasa bheda prakaTa kiye gaye haiM-- goNyapada, nogauNyapada, AdAnapada, pratipakSapada, anAdisiddhAntapada, prAdhAnyapada, nAmapada, pramANapada, avayavapada aura saMyogapada / ' ina dasa nAmoM kA ullekha anuyogadvAra meM bhI thor3e-se kramabheda ke sAtha kiyA gayA hai|' vizeSa itanA hai ki anuyogadvAra meM nAma-upakrama ke prasaMga meM eka-nAma, do-nAma va tInanAma Adi kA krama se vicAra karate hue (sUtra 208-63) antima dasa-nAma ke prasaMga meM una dasa nAmoM kA nirdeza kiyA gayA hai, jinakA ullekha dhavalA meM Upara nAma ke dasa bhedoM ke rUpa meM huA hai / anuyogadvAragata una eka-do Adi nAmoM kA vicAra dhavalA meM nahIM kiyA gayA hai| ___ ina dasa nAmoM kA spaSTIkaraNa dhavalA aura anuyogadvAra donoM granthoM meM udAharaNapUrvaka kiyA gayA hai| ___ inameM kucha ke udAharaNa bhI donoM granthoM meM samAna haiM / jaise--prAdhAnyapada aura anAdisiddhAntapada Adi meN| ___ donoM granthoM meM samAna rUpa se saMyogapada ke ye cAra bheda nirdiSTa kiye gaye haiM-dravyasaMyoga, kSetrasaMyoga, kAlasaMyoga aura bhAvasaMyoga / 6. ghavalA meM pramANaupakrama ke ye pAMca bheda batalAye haiM-dravyapramANa, kSetra pramANa, kAlapramANa, bhAvapramANa aura nayapramANa / 6 anuyogadvAra meM usake ye cAra hI bheda nirdiSTa kiye gaye haiM-dravyapramANa, kSetrapramANa, kAlapramANa aura bhAvapramANa / inake sAtha vahA~ pA~caveM bhedabhUta nayapramANa ko nahIM grahaNa kiyA gayA hai| dhavalA meM una pramANabhedoM kA vivecana jahA~ saMkSepa se kiyA gayA hai vahAM anuyogadvAra meM unameM pratyeka ke antargata aneka bhedoM ke sAtha unakI prarUpaNA vistAra se kI gaI hai| 7. vaktavyatA ke tIna bheda jaise dhavalA meM nirdiSTa kiye gaye haiM vaise hI ukta tIna bhedoM kA nidaza anuyogadvAra meM bhI usI rUpa meM hai| yathA-svasamayavaktavyatA, parasamayavaktavyatA aura tadubhaya (sva-parasamaya) vktvytaa| 8. arthAdhikAraupakrama ke viSaya meM donoM granthoM meM kucha bhinnatA rahI hai yathA 1. dhavalA pu0 1, pR0 73 aura anuyogadvAra sUtra 203 [1-3] 2. dhavalA pu0 1, pR0 74 va pu0 6, pR0 135 3. anuyogadvAra, sUtra 263 4. dhavalA pu0 1, pR074-76 va pu0 6, pR0 135-38 aura anuyogadvAra sUtra 264-312 5. dhavalA pu0 1, pR0 77-78 aura pu0 6, pR0 137-38 tathA anuyogadvAra sUtra 272-81 6. dhavalA pu0 1, pR0 80 7. anuyogadvAra, sUtra 313 8. dhavalA pu0 1, 1080 va anuyogadvAra sUtra 314-520 6. dhavalA pu0 1, pR0 82 va pu0 6, pR0 140 tathA anuyogadvAra sUtra 521-24 272 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #327 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dhavalA meM adhikAra ke ye tIna bheda nirdiSTa kiye gaye haiM-pramANa, prameya aura tadubhaya / ' parantu anuyogadvAra meM usake bhedoM ko na dikhAkara 'arthAdhikAra kyA hai' isa prazna ke uttara meM yaha kaha diyA gayA ki 'jo jisa adhyayana kA arthAdhikAra hai'| Age 'taM jahA' isa nirdeza ke sAtha vahA~ yaha gAthA upasthita kI gaI hai" sAvajjajogaviratI ukkittaNa guNavao ya paDivattI / khaliyassa diNA vaNatigiccha guNadhAraNA ceva // 6. dhavalA me nAma, sthApanA, dravya aura bhAva ina cAra nikSepa bhedoM kA nirdeza karate hue unheM 'jIvasthAna' ke sAtha yojita kiyA gayA hai| 3 anuyogadvAra meM 'nikSepa' anuyogadvAra ke prasaMga meM sarvaprathama usake ina tIna bhedoM kA nirdeza isa prakAra hai - proghaniSpanna, nAma niSpanna aura sUtrAlApakaniSpanna | tatpazcAt oghaniSpanna ke adhyayana, akSINa, Aya aura kSapaNA ina cAra bhedoM kA nirdeza karate hue unameM adhyayana ko nAma, sthApanA, dravya aura bhAva ke bheda se cAra prakAra kA kahA hai / Age unakA spaSTIkaraNa kiyA gayA hai| isa prakAra donoM granthoM meM prasaMga ke anusAra kucha vizeSatA ke hone para bhI nAma, sthApanA, dravya aura bhAva ina nikSepa bhedoM kI apekSA samAnatA rahI hai / 10. dhavalA meM jIvasthAnaviSayaka avatAra ke jina upakrama Adi cAra bhedoM kA nirdeza kiyA gayA hai unameM cauthA bheda naya rahA hai / usake viSaya meM vicAra karate hue dhavalA meM prathamataH usake dravyArthika aura paryAyArthika ina do bhedoM kA nirdeza kiyA gayA hai / pazcAt dravyArthika ko naigama, saMgraha aura vyavahAra ke bheda se tIna prakAra kA tathA paryAyArthika ko arthanaya aura vyaMjana-naya ke bheda se do prakAra kA kahA gayA hai| Age unake viSaya meM kucha aura spaSTa karate hue arthanaya ke naigama, saMgraha, vyavahAra aura RjusUtra ye cAra bheda tathA vyaMjananaya ke zabda, samabhirUDha aura evambhUta ye tIna bheda batalAye haiM / anuyogadvAra meM 'sAmAyika' adhyayana ke viSaya meM jina cAra anuyogadvAroM kA nirdeza hai unameM antima naya-anuyogadvAra hai / usake viSaya meM vicAra karate hue vahA~ ye sAta mUlanaya kahe gaye haiM--nagama, saMgraha, vyavahAra, RjusUtra, zabda, samabhirUDha aura evambhUta isa prakAra donoM granthoM meM una sAta nayoM kA ullekha samAna rUpa meM hI kiyA gayA hai / 1. dhavalA, pu0 1, pR0 82 / inameM se 'jIvasthAna' meM prameya prarUpaNA ke Azraya se eka hI arthAdhikAra kahA gayA hai / para Age usI upakramAdi cAra prakAra ke avatAra kI prarUpaNA ke prasaMga meM pUrvokta 'tivihAya prANupuvvI' Adi gAthAgata ' viviho' pAThAntara ke anusAra adhikAra ko aneka prakAra kA nirdiSTa kiyA gayA hai / (pu0 pR0 140) 2. anuyogadvAra sUtra 526 ( yaha gAthA isake pUrva Avazyaka ke arthAdhikAra ke prasaMga meM bhI A cukI hai -- sUtra 73, gAthA 6) 3. dhavalA, pu0 1, pR0 83 4. anuyogadvAra, sUtra 534-46 5. dhavalA, pu0 1, pR0 83 61 draSTavya haiM / 6. anuyogadvAra, sUtra 606 va gAthA 136-36 SaTkhaNDAgama kI anya prathoM se tulanA / 273 Page #328 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vizeSatA yaha rahI hai ki dhavalA meM mUla meM naya ke dravyArthika aura paryAyAyika ina do bhedoM kA nirdeza kiyA gayA hai / inameM dravyAthika ko naigama, saMgraha aura vyavahAra ke bheda se tIna prakAra kA tathA paryAyArthika ko arthanaya aura vyaMjananaya ke bheda se do prakAra kA kahA hai| inameM RjusUtra ko arthanaya tathA zabda, samabhirUDha aura evambhUta ko vyaMjana naya kahA gayA hai| isa prakAra dhavalA meM jahA~ uparyukta nagamAdi sAta nayoM kA ullekha naya ke avAntara bhedoM meM huA hai vahA~ anuyogadvAra meM unhIM sAta nayoM kA ullekha mUlanaya ke rUpa meM huA hai / zabda, samabhirUDha aura evambhUta ye tIna naya anuyogadvAra ke kartA ko bhI zabdanaya ke rUpa meM abhipreta rahe haiM / yahI kAraNa hai ki unhoMne aneka prasaMgoM para 'tinha saddaNayANaM' yA 'tiSNi saddaNayA' aisA saMketa kiyA hai / jaise-sUtra 15 (5), 57 (5), 474, 475, 483 (5), 461 va 525 (3) / jaisA ki pUrva meM spaSTa kiyA jA cukA hai, yahA~ yaha smaraNIya hai ki mUla SaTkhaNDAgama meM sarvatra naigama, vyavahAra, saMgraha, RjusUtra aura zabda ye pA~ca naya hI vyavahRta hue haiM tathA unakI prarUpaNA kA krama bhI yahI rahA hai / 11. 'anugama' yaha vivakSita granthaviSayaka avatAra kA tIsarA yA cauthA bheda rahA hai ! jIvasthAna ke avatAra ke prasaMga meM usake cauthe bhedabhUta anugama ke antargata 'etto imesi coddasaha isa sUtra (1,1, 4) ke prArambha ke pUrva usakI utthAnikA ke rUpa meM 'aNugamaM vatta issAmI' itanA mAtra dhavalA meM kahA gayA hai, vahA~ usakA aura kucha vizeSa spaSTIkaraNa nahIM kiyA gayA hai / " kintu Age jAkara sabhI granthoM ke avatAra ko upakrama, nikSepa, anugama aura naya ke bheda se cAra prakAra kA nirdiSTa kiyA hai| Age use spaSTa karate hue dhavalAmeM kahA gayA hai ki jisameM athavA jisake dvArA vaktavya kI prarUpaNA kI jAtI hai usakA nAma anugama hai / ise spaSTa karate hue Age kahA hai ki 'adhikAra' saMjJAvAle anuyogadvAroM ke jo adhikAra hote haiM unako anugama kahA jAtA hai| udAharaNa ke rUpa meM vahA~ kahA gayA hai ki jaise vedanA anuyogadvAra meM padamImAMsA Adi adhikAra / Age kahA gayA hai ki yaha anugama aneka prakAra kA hai, kyoMki isakI saMkhyA kA kucha niyama nahIM hai / isI prasaMga meM vahA~ prakArAntara se yaha bhI kahA gayA hai - 'athavA anugamyante jIvAdayaH padArthA anenetyanugamaH / kim ? pramANam / ' isa nirukti ke anusAra anugama ko pramANa batalAte hue usakI vahA~ pratyakSaparokSa Adi bheda-prabhedoM meM vistAra se prarUpaNA hai / * isI silasile meM Age prasaMgaprApta eka zaMkA ke samAdhAna meM prakArAntara se 'athavA an paricchidyante iti anugamAH isa nirukti ke anusAra chaha dravyoM ko anugama kahA gayA hai / 1. dhavalA pu0 1, pR0 61 2. dhavalA pu0 6, pR0 134 3. ina adhikAroM ke lie ye sUtra draSTavya haiM - 4,2, 4, 1 (pu0 10) tathA sUtra 4, 2, 5, 1-2 aura 4, 2, 6, 1-2 ( pu0 11) / 4. dhavalA pu0 6, pR0 141-42 va Age pramANaprarUpaNA ke lie pR0 142-62 draSTavya hai / 5. dhavalA pu0 6, pR0 162 274 / SaTkhaNDAgama-parizI Page #329 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anuyogadvAra meM anugama ke ye do bheda nirdiSTa kiye gaye haiM-- sUtrAnugama aura niyuktyanugama / inameM niyuktyanugama nikSepaniryuktyanugama, upaghAtaniryuktyanugama aura sUtra sparzika niryuktyanugama ke bheda se tIna prakAra kA kahA gayA hai| unameM nikSepaniryuktyanugama ko 'anugata' kahakara 'upaghAtaniryuktyanugama ina do gAthAoM ke dvArA anugantavya hai' aisI sUcanA karate hue do gAthAoM meM usake 26 bhedoM kA nirdeza hai / tatpazcAt sUtra sparzikaniryuktyanugama kI carcA kI gaI hai / ' (dhavalA pu0 6 ) isa prakAra donoM granthoM meM jo anugamaviSayaka carcA hai usameM kucha samAnatA dRSTigocara nahIM hotI / tadviSayaka donoM granthoM kI vaha vivecana paddhati bhinna hai / upasaMhAra isa prakAra yadyapi ina donoM granthoM meM viSaya-vivecana kI dRSTi se bahuta kucha samAnatA dekhI jAtI hai, phira bhI unameM apanI-apanI kucha vizeSatAe~ bhI haiM, jo isa prakAra haiM dhavalA meM jo pUrvokta 'tivihA ya ANupubvI' Adi gAthA uddhRta kI gaI hai vaha anuyogadvAra kI apekSA bhinna paramparA kI rahI pratIta hotI hai| usake kAraNa ye haiM (1) pUrvanirdiSTa gAthA meM AnupUrvI ke jina tIna bhedoM kA nirdeza hai unakA ullekha dhavalA meM isa prakAra kiyA gayA hai--1. pUrvAnupUrvI, 2. pazcAdAnupUrvI aura 3. yathAtathAnupUrvI / anuyogadvAra meM sarvaprathama usake nAmAnupUrvI Adi dasa bhedoM kA nirdeza kiyA gayA hai| una dasa bhedoM meM tIsarA bheda jo dravyAnupUrvI ke jJAyakazarIra Adi tIna bhedoM meM tIsare bhedabhUta zAyakazarIra bhaviyazarIra-vyatirikta dravyAnupUrvI ke ye do bheda nirdiSTa kiye gaye haiM-aupanidhikI aura anopnidhikii| inameM aupanidhikI dravyAnupUrvI ke bhI tIna bheda prakaTa kiye gaye haiM - 1. pUrvAnupUrvI, 2. pazcAdAnupUrvI aura 3. anAnupUrvI / inameM pUrva ke do bheda to dhavalA aura anuyogadvAra donoM meM samAna haiM / kintu tIsarA bheda dhavalA meM jahA~ yathAtathAnupUrvI nirdiSTa hai vahA~ anuyogadvAra meM usakA ullekha 'anAnupUrvI' ke rUpa meM kiyA gayA hai / anAnupUrvI kA ullekha anuyogadvAra meM prasaMgAnusAra aneka bAra karane para bhI vahA~ 'yathAtathAnupUrvI' kA ullekha kahIM bhI nahIM hai| udhara dhavalA meM 'anAnupUrvI' kA ullekha bhI jahA~ kahIM huA / dhavalA meM yathAtathAnupUrvI ke svarUpa ko prakaTa karate hue kahA hai ki anuloma aura pratiloma krama ke vinA jo jisa kisI bhI prakAra se kathana kiyA jAtA hai usakA nAma yathAtathAnupUrvI hai| isake lie vahA~ eka gAthA ke dvArA zivAdevI mAtA ke vatsa ( nemijinendra ) kA udAharaNa diyA gayA hai / yahA~ nemi jinedra kA jayakAra na to RSabhAdi ke anuloma krama se kiyA gayA hai aura na vardhamAna Adi ke pratilomakrama se hI / anuyogadvAra meM prakRta anAnupUrvI kA svarUpa prasaMga ke anusAra isa prakAra kahA gayA hai 1. anuyogadvAra, sUtra 601-5 2. sUtra 135,160,172, 176,201 (1), 202 (1), 203 (1), 204 (1), 205 (1), 206 (1), 207 (1) ityAdi / SaTkhaNDAgama kI anya pranthoM se tulanA / 275 Page #330 -------------------------------------------------------------------------- ________________ eka ko Adi karake uttarottara eka adhika ke krama se gacchara (prakRta meM 6) pramANagata zreNi meM unako paraspara guNita karane para jo prApta ho usameM do (2) aMka kama / (sUtra 134 Adi) (2) ukta gAthA meM mAna ke chaha bhedoM kI sUcanA kI gaI hai| tattvArthavArtika ke anusAra mAna ke chaha bheda ye haiM -mAna, unmAna, avamAna, gaNanA, pratimAna aura tatpramANa / vahAM sAmAnya se mAna ke jo laukika aura lokottara-mAna ye do bheda nirdiSTa kiye haiM unameM uparyukta chaha bheda laukika mAna ke haiN|' anuyogadvAra meM pramANa ko dravya, kSetra, kAla aura bhAva ke bheda se cAra prakAra kA kahA gayA hai| inameM dravya-pramANa ke pradezaniSpanna aura vibhAganiSpanna ina do bhedoM meM se vibhAga niSpanna dravyapramANa ke pA~ca bheda nirdiSTa kiye gaye haiM-mAna, unmAna, avamAna, gaNima aura pratimAna / ye pAMca bheda tattvArthavArtika meM nirdiSTa laukika mAna ke chaha bhedoM ke antargata haiN| para usakA chaThA bheda 'tatpramANa' anuyogadvAra meM nahIM hai| yaha jJAtavya hai ki dhavalAkAra ne tattvArthavArtika kA anusaraNa aneka prasaMgoM meM kiyA hai| isa prakAra dhavalA aura anuyogadvAra meM kI gaI yaha mAnaviSayaka prarUpaNA bhI bhinna paramparA kA anusaraNa karatI hai| (3) dhavalA meM pUrvokta gAthA ke anusAra arthAdhikAra ke ye tIna bheda nirdiSTa kiye gaye haiM-pramANa, prameya aura tadubhaya / inameM se 'jIvasthAna' meM eka prameya adhikAra hI kahA gayA hai, kyoMki usameM prameya kI hI prarUpaNA hai| ____jaisA ki pUrva meM kahA jA cukA hai, anuyogadvAra meM arthAdhikAra ke kinhIM bhedoM kA nirdeza na karake itanA mAtra kahA gayA hai ki jo jisa adhyayana kA arthAdhikAra hai| (4) SaTkhaNDAgama aura anuyogadvAra meM yathAkrama se jo pA~ca aura sAta nayoM kA ullekha hai vaha bhinna paramparA kA sUcaka hai| dhavalA meM jo mUla meM dravyAthika aura paryAyArthika tathA arthanaya aura vyaMjananaya ina do bhedoM ke ullekhapUrvaka sAta nayoM kA vicAra kiyA gayA hai usakA AdhAra tattvArthasUtra va usakI sarvArthasiddhi aura tattvArthavAtika vyAkhyAe~ rahI haiM / 1. ta0 vA0 3,38,2-3 2. ta0 vA0 meM ye cAra bheda lokottara mAna ke kahe gaye haiM (3,38,4) / vahAM prAge dravyapramANa ke saMkhyA aura upamAna ina do bhedoM kA nirdeza karate hue unakI vistAra se prarUpaNA kI gaI hai| (3,38,5-8) 3. anuyogadvAra sUtra 313-16 (Age inake bheda-prabhedoM kI jo vahA~ carcA kI gaI hai vaha bhI tattvArthavArtika se bhinna hai)| 4. anuyogadvAra, sUtra 526 5. ta0 sUtra 1-33, tattvArthAdhigamabhASya sammata sUtrapATha ke anusAra mUla meM naya pAMca prakAra kA hai--naigama, saMgraha, vyavahAra, RjusUtra aura zabda / inameM dezaparikSepI aura sarvaparikSepI ke bheda se naigamanaya do prakAra kA tathA sAmprata, samabhirUDha aura evambhUta ke bheda se zabdanaya tIna prakAra kA hai| (ta0 bhASya 1, 34-35) 276/ SaTkhaNDAgama-parizI . Page #331 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 11. SaTkhaNDAgama aura nandisUtra nandisUtra ko cUlikAsUtra mAnA jAtA hai| usake racayitA AcArya devaddhi kA samaya vikrama saMvat 523 ke pUrva anumAnita hai|' ____ isameM sarvaprathama tIna gAthAoM ke dvArA bhagavAn mahAvIra kA guNakIrtana kiyA gayA hai| pazcAt 14 (4-17) gAthAoM meM saMghacakra ko namaskAra karate hue usakA guNAnuvAda kiyA gayA hai| anantara caubIsa tIrthaMkaroM (18-16) aura bhagavAn mahAvIra ke gyAraha gaNadharoM ke nAmoM kA ullekha (20-21) karate hue vIra zAsana kA jayakAra kiyA gayA hai (22) / tatpazcAt ikkIsa (23-43) gAthAoM meM sudharmAdi dUSyagaNi paryanta sthaviroM ke smaraNapUrvaka anya kAlikazrutAnuyogiyoM ko praNAma karate hue jJAna kI prarUpaNA karane kI pratijJA kI gaI hai| yahA~ yaha smaraNIya hai ki isa sthavirAvali meM Arya maMgu (Arya maMca, gA0 28) aura Arya nAgahastI (30) ke aneka guNoM kA ullekha karate hue unakA smaraNa kiyA gayA hai| ina donoM AcAryapravaroM ko digambara sampradAya meM bhI mahattvapUrNa sthAna prApta hai| Age vahA~ 14 prakAra se zrotAoM kA nirdeza karate hue zikA, ajJikA aura durvidagdhA ke bheda se tIna prakAra kI pariSad kA ullekha hai| (sU0 7, gA0 44) isa nandisUtra meM jo jJAna kI prarUpaNA kI gaI hai usakI prastuta SaTkhaNDAgama meM kI gaI jJAna kI prarUpaNA ke sAtha kahA~ kitanI samAnatA-asamAnatA hai, isakA yahA~ vicAra kiyA jAtA hai 1. SaTkhaNDAgama ke pUrvanirdiSTa 'prakRti' anuyogadvAra meM jJAnAvaraNIya kI prakRtiyoM kA nirUpaNa karate hue vahA~ sarvaprathama jJAnAvaraNIya ke ina pAMca bhedoM kA nirdeza kiyA gayA hai---- Abhinibodhika jJAnAvaraNIya, zrutajJAnAvaraNIya, avadhijJAnAvaraNIya, manaHparyayajJAnAvaraNIya aura kevljnyaanaavrnniiy| __ nandisUtra meM ukta pAMca jJAnAvaraNIya prakRtiyoM ke dvArA prAvriyamANa ina pAMca jJAnoM kA nirdeza kiyA gayA hai-AbhinibodhikajJAna, zrutajJAna, avadhijJAna, manaHparyayajJAna aura kevljnyaan| 1. mahAvIra jaina vidyAlaya se prakAzita saMskaraNa kI gujarAtI prastAvanA, pR0 32-33 2. dhavalA pu0 2, pR0 232; pu0 15, pR0 327 aura pu0 16, pR0 518 va 522 / jayadhavalA ke prArambha meM una donoM AcAryoM kA ullekha isa prakAra kiyA gayA hai -- guNaharavayaNaviNiggayagAhANattho'vahAriyo svvo| jeNajjamakhuNA so saNAgahatthI varaM deU / / 7 / / jo ajjamakhusIso aMtevAsI vi NAgahatthissa / so vittisuttakattA jaivasaho me varaM deU / / 8 / / __(vizeSa jAnakArI ke lie jayapura, 'mahAvIra smArikA' (1983) meM prakAzita 'AcArya AryamaMkSu aura nAgahastI' zIrSaka lekha draSTavya hai)| 3. Sa0 kha0 sUtra 5,5,20-21 (pu0 13) 4. nandisUtra 8 SaTkhaNDAgama kI anya pranthoM se tulanA | 277 Page #332 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yahA~ yaha smaraNIya hai ki Sa0 kha0 meM jahA~ prasaMgavaza una una jJAnoM kI AvAraka jJAnAparaNIya prakRtiyoM kA nirdeza hai vahA~ nandisUtra meM jJAnAvaraNIya prakRtiyoM ke dvArA AzriyamANa jJAnoM kA nirdeza huA hai| nandisUtra meM Age jJAna ke pratyakSa aura parokSa ina do bhedoM kA nirdeza karate hue unameM pratyakSa ke ye do bheda prakaTa kiye gaye haiM--indriyapratyakSa aura noindriyapratyakSa / inameM bhI noindriyapratyakSa ko avadhijJAna, manaHparyayajJAna aura kevalajJAna ke bheda se tIna prakAra kA kahA gayA hai|' pa0 kha0 meM isa prakAra se ina jJAnabhedoM yA unakI AvAraka karmaprakRtiyoM kA kucha bhI ullekha nahIM hai| 2. SaTkhaNDAgama meM Age ukta pA~ca jJAnAvaraNIya prakRtiyoM meM se prAbhinibodhikajJAnAvaraNIya ke cAra, caubIsa, aTThAIsa aura battIsa bhedoM ko jJAtavya kahate hue unameM cAra bhedoM kA ullekha isa prakAra kiyA gayA hai-avagrahAvaraNIya, IhAvaraNIya, avAyAvaraNIya aura dhAraNAvaraNIya / inameM avagrahAvaraNIya arthAvagrahAvaraNIya aura vyaMjanAvagrahAvaraNIya ke bheda se do prakAra kA hai| Age arthAvagrahAvaraNIya ko sthagita karake vyaMjanAvagrahAvaraNIya ke ye cAra bheda nirdiSTa kiye gaye haiM--zrotrendriya vyaMjanAvagrahAvaraNIya, ghrANendriyavyaMjanAvagrahAvaraNIya, jihvandriya-vyaMjanAvagrahAvaraNIya aura sparzanendriyavyaMjanAvagrahAvaraNIya / tatpazcAt sthagita kiye gaye usa arthAvagrahAvaraNIya ke ina chaha bhedoM kA nirdeza hai-cakSuindriyaarthAvagrahAvaraNIya, zrotrendriyaarthAvagrahAvaraNIya, ghrANendriyaarthAvagrahAvaraNIya, jihandriya arthAvagrahAvaraNIya, sparzanendriya arthAvagrahAvaraNIya aura noindriya arthAvagrahAvaraNIya / Age isI krama se IhAvaraNIya, avAyAvaraNIya aura dhAraNAvaraNIya inameM se pratyeka ke bhI chaha-chaha bhedoM kA nirdeza kiyA gayA hai| ___ nandisUtra meM pUrvokta pA~ca jJAnabhedoM meM se AbhinibodhikajJAna ke zrutaniHsRta aura azrutaniHsRta ye do bheda prakaTa kiye gaye haiN| inameM azrutaniHsRta cAra prakAra kA hai-autpattikI, vanayikI, karmajA aura pAriNAmikI buddhi / 10 kha0 meM ina zrutaniHsRta aura azrutaniHsRta AbhinibodhikajJAnabhedoM yA unake AvAraka zAnAvaraNIya bhedoM kA kahIM bhI ullekha nahIM hai| isI prakAra azrutaniHsRta ke protpattikI Adi cAra bheda ke viSaya meM bhI vahA~ kucha bhI nirdeza nahIM hai| Sa0 kha0 kI dhavalA TIkA meM prajJARddhi ke bhedabhUta una autpattikI Adi cAroM ke svarUpa ko avazya spaSTa kiyA gayA hai| nandisUtra meM Age isI prasaMga meM pUrvokta zrutaniHsRta AbhiAnabodhikajJAna ke ye cAra bheda 1. anindriya pratyakSa yA atIndriyapratyakSa ye noindriyapratyakSa ke nAmAntara haiM / nandisUtra __ hari0 vRtti (pR0 28) aura anu0 hema0 vRtti (pR0 212) draSTavya haiM / 2. 50 kha0 sUtra 5,5,22-33 3. nandisUtra 46-47 (inakA svarUpa gAthA 58,56,60-63, 64-66 aura 67-71 meM nirdiSTa kiyA gayA hai)| 4. dhavalA pu06, pR0 81-83 278 / padasaNDAgama-parizIlana Page #333 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nirdiSTa haiM-- avagraha, IhA, avAya aura dhAraNA / inameM avagraha do prakAra kA hai - arthAvagraha aura vyaMjanAvagraha | vyaMjanAvagraha cAra prakAra kA hai-- zrotrendriyavyaMjanAvagraha, ghrANendriyavyaMjanAvagraha, jihvandriyavyaMjanAvagraha aura sparzendriyavyaMjanAvagraha | arthAvagraha ke ye chaha bheda nirdiSTa kiye gaye haiM-- zrotrendriyaarthAvagraha, cakSuindriyaarthAvagraha, ghrANendriyaarthAvagraha, jihnandriyaarthAvagraha, sparzendriyaarthAvagraha aura noindriyaprarthAvagraha / Age isI krama se IhA, avAya aura dhAraNA inameM se pratyeka ke bhI ina chaha bhedoM kA ullekha pRthak-pRthak kiyA gayA hai / ' isa prakAra ina donoM granthoM meM AvAraka jJAnAvaraNIya ke aura AvriyamANa jJAna ke uparyukta bhedoM meM pUrNatayA samAnatA dekhI jAtI hai / prarUpaNA kA krama bhI donoM granthoM meM samAna hai / SaTkhaNDAgama meM Age isI prasaMga meM usa Abhinibodhika jJAnavaraNIya ke 4,24,28,32,48, 144,168,162,288, 336 aura 384 ina bhedoM kA jJAtavya ke rUpa nirdezamAtra hai / " nandisUtra meM SaTkhaNDAgama meM nirdiSTa Abhinibodhika jJAnAvaraNIya ke bhedoM ke samAna Abhinibodhika jJAna ke bhedoM kA kahIM bhI ullekha nahIM hai / 3. SaTkhaNDAgama meM Age 'usI Abhinibodhika jJAnAvaraNIya karma kI prarUpaNA kI jAtI hai' aisI sUcanA karate hue ukta avagrahAdi cAra jJAnoM ke pRthak-pRthak samAnArthaka zabdoM kA yathAkrama se nirdeza hai / nandisUtra meM bhI avagrahAdi cAra ke samAnArthaka zabdoM kA nirdeza pRthak-pRthak usI prakAra se kiyA gayA hai / tulanA ke lie donoM granthoM meM nirdiSTa samAnArthaka zabdoM kA ullekha yahA~ sAtha-sAtha kiyA jAtA hai (1) avagraha avagraha, avadAna, sAna, avalambanA aura medhA / ( Sa0 kha0 5,5, 37, pu0 13 ) avagrahaNatA, upadhAraNatA, zravaNatA, avalambanatA aura medhA / ( nandisUtra 51 [2] ) (2) IhA IhA, UhA, apohA, mArgaNA, gaveSaNA aura mImAMsA / ( Sa0kha0 5,5, 38 ) AbhoganatA, mArgaNatA, gaveSaNatA, cintA aura vimarza / ( nandisUtra 52 [2]) (3) avAya -- vAya, vyavasAya, buddhi, vijJAnI (vijJapti), AmuNDA aura pratyAmuNDA / ( Sa0 kha0 5,5, 39 ) avArtanatA, pratyAvartanatA, apAya, buddhi aura vijJAna / ( nandisUtra 53 [2]) (4) dhAraNA - dharaNI, dhAraNA, sthApanA, koSThA aura pratiSThA / ( Sa0 kha0 5,5,40 ) dharaNA, dhAraNA, sthApanA, pratiSThA aura koSThA / ( nandisUtra 54 [2]) 1. nandisUtra, pR0 48-54 2. SaTkhaNDAgama sUtra 5, 5.35, (pu0 13) / ina bhedoM kA spaSTIkaraNa dhavalA meM kiyA gayA hai / pR0 234-41 paTkhaNDAgama kI anya granthoM se tulanA / 276 Page #334 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (5) sAmAnya matijJAna saMjJA, smRti, mati aura cintA / (Sa0kha0 5,5,41) IhA, apoha, mImAMsA, mArgaNA, gaveSaNA, saMjJA, smRti, mati aura prajJA / (nandisUtra 60, gAthA 77) donoM granthagata ina zabdoM meM kitanI adhika samAnatA hai, yaha ina vizeSa zabdoM ke dekhane se spaSTa ho jAtA hai| nandisatragata sAmAnya AbhinibodhikajJAna ke paryAya zabdoM meM jo IhA, apoha, mImAMsA, mArgaNA aura gaveSaNA ye pAMca zabda haiM ve Sa0kha0 meM IhA ke samAnArthaka zabdoM ke antargata haiM / nandisUtragata IhA ke ekArthaka zabdoM meM bhI unameM se mArgaNatA, gaveSaNatA aura vimarza (mImAMsA) ye tIna zabda haiM hii| isake atirikta pratilipi karate samaya meM bhI zabdoM meM kucha bheda kA ho jAnA asambhava nahIM hai| vizeSakara prAkRta zabdoM ke saMskRta rUpAntara meM bhI bheda ho jAyA karatA hai| donoM ganthoM meM Age jo zrutajJAna kI prarUpaNA kI gaI hai usameM kucha samAnatA nahIM hai / SaTkhaNDAgama meM jahA~ zrutajJAna ke prasaMga meM unake paryAya va paryAyasamAsa Adi bIsa bhedoM kA ullekha hai vahA~ nandisUtra meM usake prasaMga meM AcArAdi bhedoM meM vibhakta zruta kI vistAra se prarUpaNA kI gaI hai| 4. SaTkhaNDAgama meM avadhijJAnAvaraNIya ke prasaMga meM avadhijJAna ke bhavapratyayika aura guNapratyayika ye do bheda nirdiSTa kiye gaye haiN| Age inake svAmiyoM kA ullekha karate hue vahA~ kahA gayA hai ki bhavapratyayika avadhijJAna devoM aura nArakiyoM ke tathA gaNapratyayika tiryaMcoM aura manuSyoM ke hotA hai / tatpazcAt usa avadhijJAna ko aneka prakAra kA batalAte hue unameM se kucha bhedoM kA nirdeza isa prakAra kiyA gayA hai--dezAvadhi, paramAvadhi, sarvAvadhi, hIyamAna, vardhamAna, avasthita, anavasthita, anugAmI, ananugAmI, sapratipAti, apratipAti, ekakSetra aura aneka kSetra / ' nandisUdha meM bhI avadhijJAna ke bhavapratyayika aura kSAyopazamika ina do bhedoM kA nirdeza karate hue unameM bhavapratyayika devoM aura nArakiyoM ke tathA kSAyopazamika manuSyoM aura paMcendriya tiyaMcoM ke hotA hai, yaha spaSTa kiyA gayA hai / Age vahA~ prakArAntara se yaha bhI kahA gayA haiathavA guNapratyayika anagAra ke jo avadhijJAna utpanna hotA hai vaha chaha prakAra kA hotA haiAnugAmika, anAnugAmika, vardhamAna, hIyamAna, pratipAti aura apratipAti / Age vahA~ upasaMhAra karate hae yaha bhI kahA hai ki bhavapratyayika aura gaNapratyayika isa do prakAra ke avadhijJAna kA varNana kiyA jA cukA hai / usake dravya, kSetra aura kAla ke Azraya se aneka bheda haiN| isa prakAra donoM granthoM meM prakRta avadhijJAna ke bhedoM aura unake svAmiyoM ke nirdeza meM 1. Sa0 kha0, sUtra 5,5,51-56 2. nandisUtra 13-15 3. 'ohI bhavapaccaio guNapaccaio ya vaNNio eso| tassa ya bahUviyappA davve khette ya kAle ya ||'-nndisuutr 26, gA0 53 290 / SaTlaNDAgama-parizIlana Page #335 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pUrNatayA samAnatA hai / vizeSa itanA hai ki Sa0 kha0 meM jahA~ usake dUsare bheda kA ullekha guNapratyayika ke nAma se kiyA gayA hai vahA~ nandisUtra meM usakA nirdeza prathamataH kSAyopazamika ke nAma se aura tatpazcAt prasaMga kA upasaMhAra karate hue guNapratyayika ke nAma se bhI kiyA gayA hai / isI prakAra SaTkhaNDAgama meM jahA~ usake dezAvadhi Adi kucha bhedoM kA nirdeza karate hue use aneka prakAra kA kahA gayA hai vahA~ nandisUtra meM usake nizcita chaha bheda nirdiSTa kiye gaye haiM / 0 kha0 meM usake jina kucha bhedoM kA nirdeza kiyA gayA hai, nandisUtra meM nirdiSTa usake ve chahoM bheda samAviSTa haiM / 0 kha0 meM nirdiSTa dezAvadhi, paramAvadhi, sarvAvadhi, avasthita, anavasthita, eka kSetra aura aneka kSetra ina anya bhedoM kA nirdeza nandisUtra meM nahIM hai / kSAyopazamika aura guNapratyayika ina donoM meM yaha bheda samajhanA cAhie ki kSAyopazamika jahA~ vyApaka hai vahA~ guNapratyayika vyApya hai / kAraNa yaha ki avadhijJAnAvaraNa kA kSayopazama vibhaMgajJAna ke svAmI mithyAdRSTiyoM aura avadhijJAna ke svAmI samyagdRSTiyoM donoM ke hotA hai, parantu avadhijJAnAvaraNa ke kSayopazama kI apekSA rakhanevAlA guNapratyayika avadhijJAna samyagdRSTiyoM ke hI hotA hai, midhyAdRSTiyoM ke vaha sambhava nahIM hai / 'guNa' zabda se yahA~ samyaktva, aNuvrata aura mahAvrata abhipreta haiM / ' nandisUtra meM usa chaha prakAra ke guNapratyayikaavadhijJAna ke svAmI ke rUpa meM jo anagAra kA nirdeza hai usakA bhI yahI abhiprAya hai / 5. SaTkhaNDAgama meM avadhijJAna ke jaghanya kSetra ko prakaTa karate hue kahA gayA hai ki sUkSma nigoda jIva kI niyama se jitanI avagAhanA hotI hai utane kSetra kI apekSA jaghanya avadhijJAna hotA hai / nandisUtra meM bhI yahI kahA gayA hai ki tIna samayavartI sUkSma nigoda jIva kI jitanI jaghanya avagAhanA hotI hai utanA avadhijJAna kA jadhanya kSetra hai / donoM granthoM meM isa abhiprAya kI sUcaka jo gAthA upalabdha hotI haiM unameM bahuta kucha samAnatA hai / yathA ogAhaNA jahaNNA niyamA du suhumaNigovajIvassa / jadda hI tadda hI ahaNiyA khettado ohI // - Sa0 kha0 gAthA sUtra 3, pu0 13, pR0 301 jAvatiyA tisamayAhAragassa suhumassa paNagajIvassa / ogAhaNA jahannA ohIkhetaM jahannaM tu // -- nandisUtra gAthA 45, sUtra 24 0 kha0 ke usa gAthAsUtra meM yadyapi 'tisamayAhAragassa' pada nahIM hai, para usake abhiprAya ko vyakta karate hue dhavalAkAra ne 'tadiyasamayaAhAra tadiyasamayatabbhavatthassa' aisA kahakara 1. aNuvrata - mahAvratAni samyaktvAdhiSThAnAni guNaH kAraNaM yasyAvadhijJAnasya tadguNapratyayakam / - dhavalA pu0 13, pR0 261-62 SaTkhaNDAgama kI anya granthoM se tulanA / 281 Page #336 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yaha spaSTa kara diyA hai ki tRtIya samayavartI AhAraka aura tRtIya samayavartI tadbhavastha hue sUkSma nigoda jIva kI jaghanya avagAhanA ke pramANa avadhijJAna kA jaghanya kSetra hai 6. Age SaTkhaNDAgama meM avadhi ke viSayabhUta kSetra se sambaddha kAla kI athavA kAla se sambaddha kSetra kI prarUpaNA meM jo cAra gAthAe~ AyI haiM ve nandisUtra meM bhI samAna rUpa meM usI krama se upalabdha hotI haiM / ' vizeSa itanA hai ki una cAra gAthAoM meM jo dUsarI gAthA hai usameM zabdasAmya ke hone para bhI zabdakrama ke vinyAsa meM bheda hone se abhiprAya meM bheda ho gayA hai / vaha gAthA isa prakAra hai AvaliyayudhattaM ghaNahattho taha gAuaM muhuttaMto / joyaNa bhiNNamuhattaM divasaMto paNNavIsaM tu // -- Sa0 kha0 pu0 13, pR0 306, gA0 5 hatthammi muhuttaMto divasaMto gAuyammi boddhavvo / joyaNa divasapuhutaM pakkhaMto paNNavIsAo // - nandisUtra, gAthA 48 yahA~ Sa0 kha0 meM jahA~ ghanahasta pramANa kSetra ke sAtha kAla AvalipRthaktva, ghanagavyUti ke sAtha antarmuhUrta, ghanayojana ke sAtha bhinnamuhUrta aura paccIsa yojana ke sAtha kAla divasAnta--- kucha kama eka dina - nirdiSTa kiyA gayA hai vahA~ nandisUtra meM hastapramANa kSetra ke sAtha kAla antarmuhUrta, gavyUti ke sAtha divasAnta, yojana ke sAtha divasapRthaktva aura paccIsa yojana ke sAtha kAla pakSAnta kahA gayA hai / isa viSaya meM paraspara matabheda hI rahA hai yA pratiyoM meM kucha pATha-bheda ho jAne ke kAraNa vaisA huA hai, kucha kahA nahIM jA sakatA / Age kI do gAthAoM meM bharatAdi pramANa kSetra ke sAtha jisa ardhamAsa AdirUpa kAlakrama kA nirdeza hai vaha donoM granthoM meM sarvathA samAna hai / 7. ThIka isake anantara donoM granthoM meM yathAyogya dravya, kSetra, kAla aura bhAva sambandhI vRddhi kI sUcaka jo "kAlo caduNNa vuDDhI" gAthA upalabdha hotI hai vaha zabda aura artha donoM kI apekSA prAyaH samAna hai| SaTkhaNDAgama meM Age eka gAthA ke dvArA yaha batalAyA gayA hai ki jahA~ avadhijJAna kA viSayabhUta dravya taijasa zarIra, kArmaNazarIra, taijasavargaNA aura bhASAvargaNA hotA hai vahA~ avadhijJAna kA kSetra asaMkhyAta dvIpa samudra aura kAla asaMkhyAta varSapramANa hotA hai| tatpazcAt vahA~ kucha gAthAoM meM vyantarAdi devoM, tiryaMcoM, nArakiyoM aura manuSyoM meM yathAsambhava avadhijJAna ke viSaya ko dikhalAyA gayA hai / 1. Sa0 kha0 pu0 13, pR0 304-8 meM gA0 4-7 tathA nandisUtra 24, gA0 47-50 / mUla meM gAthAe~ mahAbandha (1, pR0 21 ) meM bhI rahI haiM / 2. yaha gAthA mahAbandha meM upalabdha hotI hai / bhA0 1, pR0 21 3. Sa0 kha0 pu0 13, pR0 306, gA08 aura nandisUtra 24, gA0 51 4. Sa0 kha0 pu0 13, pR0 310-27, gAthA 6-17 282 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #337 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nandisUtra meM dravya kSetrAdi se sambandhita avadhijJAna ke viSaya kI prarUpaNA isa prakAra se nahIM kI gaI hai / vahA~ vyantara devoM Adi ke Azraya se bhI avadhijJAna ke usa viSaya ko nahIM prakaTa kiyA gayA hai / nandasUtra meM vardhamAna avadhijJAna ke isa prasaMga ko samApta karate hue Age hIyamAna, pratipAti aura apratipAti avadhijJAna ke svarUpa ko krama se dikhalAkara ve dravya, kSetra, kAla aura bhAva kI apekSA kitane viSaya ko jAnate haiM, isakA vicAra kiyA gayA hai / " SaTkhaNDAgama mUla meM avadhijJAna ke ina bhedoM ke svarUpa Adi kA kucha vicAra nahIM kiyA gayA jabaki dhavalA meM unake svarUpAdi viSayoM kA ullekha hai / " 8. Sa0 kha0 ( dhavalA) meM pUrvokta eka kSetra aura aneka kSetra avadhijJAna ke bhedoM kA svarUpa dikhalAte hue usa prasaMga meM yaha kahA gayA hai ki tIrthaMkara, deva aura nArakiyoM kA avadhijJAna aneka kSetra hI hotA hai, kyoMki ve zarIra ke sabhI avayavoM ke dvArA apane usa avadhijJAna ke viSayabhUta artha ko grahaNa kiyA karate haiN| Age dhavalA meM 'vRttaM ca' aisA saMketa karate hue yaha gAthA uddhRta kI gaI hai-- raiya-deva-tityayarohi khesassa bAhiraM evaM / jANaMti savvado khalu sesA deseNa jANaMti // - pu0 13, pR0 265 disUtra meM kucha thor3e se parivartana ke sAtha isI prakAra kI eka gAthA isa prakAra upalabdha hotI hai neraiya-deva- titthaMkarA ya ohissambA hirA hoMti / pAsaMti samvao khalu sesA deseNa pAti // anya jJAtavya nandisUtra meM Age avagrahAdi ke svarUpa va unake viSaya ko prakaTa karate hue jo chaha gAthAe~ (sUtra 60, gA0 72-77) upalabdha hotI haiM unameM "puTTha suNei sarda" ityAdi gAthA thor3e se zabdavyatyaya ke sAtha 'AgamastAvat' isa sUcanA ke sAtha sarvArthasiddhi aura tattvArthavArtika meM bhI uddhRta kI gaI hai / ' x yaha gAthA nandisUtra va sarvArthasiddhi ke pUrva aura kahA~ upalabdha hotI hai, yaha anveSaNIya hai / Upara nirdiSTa ina chaha gAthAoM meM dUsarI "bhASA samaseDhIo" Adi gAthA vyaMjanAvagraha -- nandisUtra 27, gAthA 54 1. nandisUtra 25 - 28 2. dhavalA pu0 13, pR0 263-66 3. isa prasaMga se sambaddha Sa0 kha0 ke ye do sUtra draSTavya haiM - khettado tAva aNeyasaMThANasaMThidA / sikhiccha - kalasa - saMkha-sotthiya-NaMdAvattAdINi saMThANANi pAdavvANi bhavaMti / -- sUtra 5,5, 57-58 ( pu0 13) 4. sa0 si0 1 16; ta0 vA0 1,16,3 5. yaha gAthA0 di0 paMcasaMgraha (1-68) meM bhI upalabdha hotI hai / ghaTkhaNDAgama kI anya granthoM se tulanA / 283 Page #338 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ke prasaMga meM zrotrendriya ke viSaya kA vicAra karate hue dhavalA meM 'uktaM ca' ke nirdeza pUrvaka uddhRta hai / vizeSAvazyaka bhASya meM bhI yaha upalabdha hotI hai|' donoM granthoM meM Age manaHparyayajJAna aura kevalajJAna kI jo prarUpaNA hai vaha kucha bhinna paddhati se kI gaI hai, ataH usameM vizeSa samAnatA nahIM hai / vizeSatA yaha hai ki SaTkhaNDAgama meM jahA~ mana:paryayajJAna ke svAmI pramattasaMyata se lekara kSINakaSAya vItarAga chadmastha taka batalAye gaye haiM vahA~ nandisUtra meM usake svAmI apramattasaMyata samyagdRSTi paryApta saMkhyAtavarSAyuSka karmabhUmija garbhopakrAntika RddhiprApta manuSya batalAye gaye haiN| 12. SaTkhaNDAgama (dhavalA) aura di0 prAkRta paMcasaMgraha __'paMcasaMgraha' nAma se prasiddha aneka grantha haiM, jo saMskRta aura prAkRta donoM hI bhASAoM meM race gaye haiN| unameM yahA~ 'bhAratIya jJAnapITha' se prakAzita di0 sampradAya mAnya paMcasaMgraha abhipreta hai / yaha kisake dvArA racA gayA hai yA saMkalita kiyA gayA hai, yaha abhI taka ajJAta hI banA huA hai / para isakI racanA-paddhati aura viSaya-vivecana kI prakriyA ko dekhate hue yaha prAcIna grantha hI pratIta hotA hai / isameM ye pAMca prakaraNa haiM--1. jIvasamAsa, 2. prakRtisamutkIrtana, 3. karmastava, 4. zataka aura 5. sattarI / inakI gAthA-saMkhyA krama se isa prakAra hai206+12+77-+-522 F507 -- 1324 / inameM mUla gAthAoM ke sAtha unameM se bahutoM ke spaSTIkaraNa meM bahuta-sI bhASya-gAthAe~ bhI racI gaI haiM, jinakI saMkhyA lagabhaga 864 hai / prakRtisamutkIrtana nAmaka dUsare prakaraNa meM kucha gadyabhAga bhI hai / ina pA~ca prakaraNoM meM krama se karma ke bandhaka (jIva), badhyamAna (karma), bandhasvAmitva, bandha ke kAraNa aura bandha ke bheda; inakI prarUpaNA kI gaI hai| prasaMga ke anusAra vahA~ anya viSayoM kA-jaise udaya va sattva Adi kA-bhI nirUpaNa kiyA gayA hai / mUla SaTkhaNDAgama se prabhAvita prastuta paMcasaMgraha kA dUsarA prakaraNa prakRtisamutkIrtana hai| usameM kevala dasa hI gAthAe~ haiM, zeSa gadyabhAga hai| gAthAoM meM prathama gAthA ke dvArA maMgalasvarUpa vIra jinendra ko namaskAra karate hue Age dUsarI va tIsarI gAthA meM krama se mUla prakRtiyoM ke nAmollekhapUrvaka unake viSaya meM pRthak-pRthak dRSTAnta diye gaye haiM / cauthI gAthA meM una mUlaprakRtiyoM ke antargata uttaraprakRtiyoM kI gAthAsaMkhyA kA krama se nirdeza hai| Age gadyabhAga meM jo yathAkrama se malaprakRtiyoM kA ullekha kiyA gayA hai vaha mUla SaTkhaNDAgama ke prathama khaNDasvarUpa jIvasthAna kI dUsarI cUlikA se prabhAvita hai| itanA hI nahIM, ina donoM granthagata usa prakaraNa kA nAma samAna rUpa meM 'prakRtisamutkIrtana' hI upalabdha hotA hai / paMcasaMgraha ke isa prakaraNa meM jo gadyabhAga hai usameM adhikAMza pUrvokta jIvasthAna kI 1. dhavalA pu0 13, pR0 224 va vizeSA0 bhASya 351 2. 10 kha0 sUtra 5,5, 60-78 (pu0 13) aura nandisUtra 30-42 3. 10 kha0 sUtra 1,1, 121 (pu0 1) va nandisUtra 33, vizeSakara sUtra 30 [6] 284 | SaTkhaNDAgama-parizIlana . Page #339 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prakRtisamutkIrtana cUlikA se prAya: jaisA kA taisA le liyA gayA hai| udAharaNa svarUpa donoM kI zabdazaH samAnatA isa prakAra dekhI jA sakatI hai "daMsaNAvaraNIyassa kammassa Nava pyddiio| NiddANiddA payalApayalA thINagiddhI NiddA payalA ya cakkhudaMsaNAvaraNIyaM acakkhudaMsaNAvaraNIyaM ohidaMsaNAvaraNIyaM kevaladasaNAvaraNIyaM cedi / " -Sa0kha0 sUtra 1,1,15-16 (pu0 6) "jaM daMsaNAvaraNIyaM kammaM taM NavavihaM-NiddANiddA payalA-payalA thINagiddhI NiddA ya payalA y| cakkhu daMsaNAvaraNIyaM acakkhudaMsAvaraNIyaM ohidasaNAvaraNIyaM kevaladasaNAvaraNIyaM cedi / " -paMcasaMgraha, pR0 45 jIvasamAsa va jIvasthAna paMcasaMgraha kA prathama prakaraNa 'jIvasamAsa' hai| udhara SaTkhaNDAgama kA prathama khaNDa 'jIvasthAna' hai| jIvasthAna kA artha hai jIvoM ke sthAnoM--unake aikendriyAdi bheda-prabhedoM va unakI jAtiyoM kA varNana karanevAlA prakaraNa / 'jIvasamAsa' kA bhI abhiprAya vahI hai / paMcasaMgrahakAra ne use spaSTa karate hue svayaM kahA hai ki jina vizeSa dharmoM ke Azraya se aneka jIvoM aura unakI vividha jAtiyoM kA parijJAna huA karatA hai una sabake saMgrAhaka prakaraNa kA nAma jIvasamAsa hai| Age saMgrahakartA ne usakA dUsarA nAma svayaM 'jIvasthAna' bhI nirdiSTa kiyA hai|' una saba jIvasthAnoM kA varNana jisa prakAra SaTkhaNDAgama ke prathama khaNDa jIvasthAna meM satprarUpaNAdi ATha anuyogadvAroM ke Azraya se vistArapUrvaka kiyA gayA hai usI prakAra unakA varNana isa paMcasaMgraha ke 'jIvasamAsa' prakaraNa meM bhI vistAra se huA hai| SaTkhaNDAgama kI TIkA dhavalA meM jIvasthAna khaNDa ke antargata vivakSita viSayoM ko spaSTa karate hue prasaMgAnusAra jina pacAsoM prAcIna gAthAoM ko uddhRta kiyA hai unameM adhikAMza usI rUpa meM va usI krama se paMcasaMgraha ke isa jIvasamAsa nAmaka adhikAra meM upalabdha hotI. paMcasaMgraha gAthA (jIvasamAsa) krama saMkhyA gAthAMza dhavalA pR0 200 373 356 271 351 aTThavihakammavijudA aNulobhaM vedaMto atthAdo atyaMtara asthi aNaMtA jIvA appa-parobhayabAdhaNa 132 122 85 166 1. jIvANaM vANavaNNaNAdo jIvaTThANamidi gonnnnpdN| -dhavalA pu0 1, pR0 76 2. jehi aNeyA jIvA NajjaMte bahuvihA vi tjjaadii| te puNa saMgahidatthA jIvasamAse tti viNNeyA / / jIvaTThANaviyappA coddasa igivIsa tIsa bttiisaa| chattIsa aTTatIsA'DayAla cauvaNNa syvnnnnaa|| -paMcasaM0 1,32-33 SaTkhaNDAgama kI anya granthoM se tulanA / 285 Page #340 -------------------------------------------------------------------------- ________________ krama saMkhyA 6. 7. 8. ha. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 16. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 26. 30. 31. 32. 33. 34. gAthAMza appappavRttisaMcida abhimu-haNiyamiyabohaNa avahIyadi ti ohI asahAyaNANa- daMsaNa aMtomuhuttamajjha aMtomuhuttamaj AbhIyamAsurakkhA Aharadi aNeNa muNI AhAradi sarIrANaM AhArayamuttatthaM iMgAla - jAla - accI uvasaMte khINe vA ekkammi kAlasamae ekkhetto gADhaM godare emma guNadvA osA ya himo dhUmari kammeva ca kammabhavaM kArisa- taNiTTivAgaggi kiNhAdilessa rahidA kuMthu - pipIliya-makkuNa kevalaNANa - divAyara khINe daMsaNamohe guNa-jIvA pajjatI cakkhUNa jaM payAsadi 91 33 caMDo Na muyadi veraM 11 "" cAgI bhaddo cokkho 37 " citiyamacitiyaM vA chappaMca-navavihANaM .* 1 " 33 "" "1 31 "" 19 "" " " 17 11 4 1 27 "1 13 17 " " 31 "3 2 1 6 uu 1 16 1 16 1 " dhavalA pR0 136 356 356 162 261 262 358 264 152 264 273 373 183 327 270 183 273 265 342 360 243 161 365 411 382 100 388 460 360 460 360 365 1. 'orAliyamuttatthaM (dhavalA ) - aMtomuhuttajjha (paMcasaMgraha )' prathama caraNa bhinna / 2. paMcasaMgraha - 'aMtomuhuttamajjhaM' (prathama caraNa ) 286 / SaTkhaNDAgama-parizIlana paMcasaMgraha gAthA ( jIvasamAsa ) 75 121 123 26 64 66 116 67 176 68 76 133 20 464 84 18 78 66 108 153 71 27 160 136 "" 144 37 151 "" 125 156 Page #341 -------------------------------------------------------------------------- ________________ krama saMkhyA 35. 36. 37. 38. 36. 40. 41. 42. 43. 44. 45. 46. 47. 48. 46. 50. 51. 52. 53. 54. 55. 56. 57. 58. 56. 60. 61. 62. 63. 64. gAthAMza chAdedi sayaM doseNa chettUNaya pariyAyaM jatthekku marai jIvo jaha kaMcaNamaggigayaM jaha bhAravaho puriso jaM sAmaNNaM gahaNaM jANai kajjamakajjaM 13 11 jANaitikAlasahie jAdi passadi bhuMjadi jIvA coTsabheyA jesi Na saMti jogA jehi dulakkhijjate jINeva sacca- moso jo tasavahA uvirado Na u kuNai pakkhavAyaM 17 gAsesa mAo Naya pattiyai paraM 23 37 " Naya sacca- moso Na ramaMti jado NiccaM NiddA- vaMcaNabahulo 13 11 NissesakhINamoho vitthI va pumaM iMdisu virado taM micchattaM jamasaddaNaM tArisapariNAmaTThiya tiriyaMti kuDilabhAvaM dasa vihasacce vaya dahi- guDavAmisaM daMsaNa vaya sAmAiya paramANu AdiyA " 17 pu0 1 " 33 11 11 21 16 1 11 71 " " "" 33 33 9 : 7 16 1 16 1 33 " 16 1 37 13 71 17 17 13 17 " " 7 dhavalA pR0 341 372 270 266 136 146 386 461 144 236 373 280 161 286 175 360 462 176 386 461 282 202 386 461 160 342 173 163 183 202 286 170 373 382 100 paMcasaMgraha gAthA ( jIvasamAsa ) 105 130 83 87 76 138 150 " 117 6 ha 137 100 3 62 13 152 17 16 148 "" 60 1-60 146 i 25 107 11 7 16 1-61 6 1 10 136 140 SaTkhaNDAgama kI anya granthoM se tulanA / 207 Page #342 -------------------------------------------------------------------------- ________________ krama saMkhyA 65. 66. 67. 68. 66. 70. 71. 72. 73. 74. 75. 76. 77. 78. 76. 80. 81. 82. 83. 84. 85. 86. 87. 85. 86. 60. 1. 62. 63. gAea paMca-ti cavvihi paMcasamido-tiguto puDhavI ya sakkarA vAluyA puruguNabhoge sede purumahamudArurAlaM pubvApuvvayaphaDDaya bahuvihabahuppayArA 33 bAhirapANehi jahA bhaviyA siddhI jesi bhiNNasamapaTThiehi maNasA vacasA kAeNa maNNaMti jado NiccaM maraNaM patthe raNe 21 " maMda buddhivihI " 19 micchattaM vedaMto micchAiTThI yamA' == mUlagga-pora-bIyA rUsadi Nidadi aNNe "" 31 lipadi appI kIradi "" vattAvattapamAe vayaNe hi vi heUhi vi vaya samii - kasAyANaM vAunbhAmo ukkali vikahA tahA kasAyA viggahagamAvaNA vivarIyamohiNANaM vivihaguNa- iddhittaM visa- jaMta-kUDa-paMjara vihi tIhi cauhi paMcahi 1. 'NiyamA' paMca0 'jIvo' 288 / SaTkhaNDAgama-parizIlana pu0 1 39 37 "" "" 11 " 7 " " "" 33 11 16 1 16 1 6 99 16 "" "" 37 11 "" 31 12 31 " 27 dhavalA 10 373 372 272 341 261 188 382 100 256 364 183 140 203 386 xer 388 420 162 242 273 386 XeK 150 178 365 145 273 178 153 356 261 358 274 paMcasaMgraha gAyA ( jIvasamAsa) 135 131 77 106 63 23 ext 11 1-45 156 17 68 1-62 146 39 24x 13 5 81 147 37 142 14 161 127 Go 15 177 120 65 118 1-86 Page #343 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 24 8. 66. 101. 154 21 dhavalA paMcasaMgraha gAthA ka0saM0 gAthAMza pRSTha (jIvasamAsa) 64. veguvyimuttatthaM 262 vedaNa-kasAya-veubviya 26 1-166 vedassudIraNAe 141 101 17. sakayAhalaM jalaM vA 186 sambhAvo saccamaNo 281 saMpuNNaM tu samaggaM 360 126 100. sammatta-rayaNa-pavvaya sammAiTThI jIvo 173 242 102. saMgahiyasayalasaMjama 372 126 103. sAhAraNamAhAro 270 82 104. sikkhA-kiriyuvadesA 152 173 105. siddhattaNassa jogga suha-dukkha-sabahusassaM 142 106 107. selesi saMpatto 166 30 108. hoti aNiyaTTiNote 183 inake atirikta ye gAthAe~ paMcasaMgraha ke cauthe 'zataka' prakaraNa meM upalabdha hotI haiMAuvabhAgo yovo 10 512 4-466 110. uvariglapaMcae puNa 24 111. emakkhetto gADhaM 277 4-464 436 35 cadupacca igo baMdho 4-78 113. dasa aTThArasa dasayaM 5 28 4-101 114. paNavaNNA ira vaNNA 4-80 savvuvari veyaNIe 512 4-467 ___anya do gAthAe~116. kiNNaM bhamarasavaNNA 485 1-183 117. pammA paumasavaNNA , 1-184 dhavalA meM uddhRta pracura gAthAoM meM se itanI gAthAe~ yathAsambhava khojane para paMcasaMgraha meM upalabdha huI haiM / vizeSa khojane para aura bhI kitanI hI gAthAe~ paMcasaMgraha meM upalabdha ho sakatI haiN| yaha dhyAtavya hai ki paMcasaMgraha ke prathama "jIvasamAsa' prakaraNa meM samasta gAthAe~ 206 haiM jinameM ye 117 gAthAe~ dhavalA meM uddhRta dekhI gaI haiN| 1. paMcasaMgraha prathama caraNa-atomuhusamajataM / 24 24 SaTsaNDAgama kI anya pranthoM se tulanA / 2R Page #344 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kyA prastuta paMcasaMgraha dhavalAkAra ke samakSa rahA hai ? uparyukta sthiti ko dekhate hue svabhAvataH yaha prazna uThatA hai ki aisI pracura gAthAoM ko dhavalAkAra ne kyA prastuta paMcasaMgraha se lekara apanI dhavalA TIkA meM uddhRta kiyA hai ? isa para vicAra karate hue aisA pratIta hotA hai ki ye gAthAe~ prastuta paMcasaMgraha se lekara dhavalA meM nahIM uddhata kI gaI haiN| kAraNa isakA yaha hai ki dhavalAkAra ke samakSa prastuta paMcasaMgraha isa rUpa meM rahA ho, isakI sambhAvanA nahIM hai / yadi vaha unake samakSa rahA hotA to jaise unhoMne AcArAMga (mUlAcAra), karmapravAda, kasAya pAhuDa, taccaTTha (tattvArthasUtra), tattvArthabhASya (tasvArtha vArtika), paMcatthipAhuDa, pejjadosa aura sammaisutta Adi aneka prAcIna granthoM ke nAma nirdezapUrvaka unake antargata vAkyoM ko yathAprasaMga pramANa ke rUpa meM dhavalA meM uddhRta kiyA hai vaise hI ve prastuta paMcasaMgraha se itanI adhika gAthAoM ko dhavalA meM uddhata karate hue kisI-na-kisI rUpa meM usakA bhI ullekha avazya krte| para unhoMne usakA kahIM ullekha nahIM kiyaa| isase yahI pratIta hotA hai ki unake samakSa isa rUpa meM paMcasaMgraha nahIM rahA hai| yaha sambhava hai ki prastuta paMcasaMgraha meM jo pUrvokta jIvasamAsa Adi pAMca adhikAra vizeSa haiM ve pRthak-pRthak mUla rUpa meM dhavalAkAra ke samakSa rahe hoM va unhoMne unase prasaMgAnusAra upayukta gAthAoM ko lekara unheM dhavalA meM uddhRta kiyA ho / pazcAt saMgrahakAra ne una mUla prakaraNagranthoM meM vivakSita viSaya ke spaSTIkaraNArtha AvazyakatAnusAra bhASyAtmaka yA vivaraNAtmaka oM ko raMcakara va unheM yathAsthAna una prakaraNa-granthoM meM yojita kara una pAMcoM prakaraNoM kA prastuta 'paMcasaMgraha' ke rUpa meM saMgraha kara diyA ho / dUsarI eka sambhAvanA yaha bhI hai ki bhagavAn mahAvIra ke nirvANa ke pazcAt gautamAdi gaNadharoM va aMga-pUrdo ke samasta va eka deza ke dhAraka anya AcAryoM kI avicchinna paramparA se jo zruta kA-vizeSakara gAthAtmaka zruta kA-pravAha dIrghakAla taka maukhika rUpa meM calatA rahA hai usakA kucha aMza dhavalAkAra vIrasena svAmI ke bhI kaNThagata rahA ho aura unhoMne apanI smRti ke prAdhAra para usase una pracura gAthAoM ko prasaMgAnusAra apanI dhavalA TIkA meM jahAM-tahAM uddhRta kiyA ho| anya eka sambhAvanA yaha bhI hai ki dhavalAkAra ke samakSa aisA koI gAthAbaddha prAcIna grantha rahanA cAhie jisameM vividha viSayoM se sambaddha pracura gAthAoM kA saMgraha rahA ho aura jo vartamAna meM upalabdha na ho| isakA kAraNa yaha hai ki dhavalA meM aisI anya bhI pacAsoM gAthAe~ uddhRta kI gaI haiM jo vartamAna meM upalabdha kisI bhI prAcIna grantha meM nahIM prApta hotI haiM / jaise--- 1. siddhoM meM vidyamAna kevalajJAnAdi guNa kisa-kisa karma ke kSaya se utpanna hote haiM, isakI prarUpaka nau gAthAe~ / (pu0 7, pR0 14-15) 2. krama se negamAdi nayoM ke Azraya se 'nAraka' nAma kI prarUpaka chaha gAthAe~ / yahA~ saMgraha naya kI apekSA 'nAraka' kise kahA jAtA hai, isakI sUcaka gAthA sambhavataH pratiyoM meM skhalita ho gaI hai / dekhie pu07, pR0 28-26 / (isake pUrva isI pu07 meM pR06 para bhI tIna gAthAe~ draSTavya haiM) 3. mArgaNAsthAnoM meM bandha aura bandhavidhi Avi pA~ca anuyogadvAroM kI nirdezaka gApA ke sAtha bandha pUrva meM hai yA ubaya pUrva meM, ityAdi kI sUcaka anya tIna gaathaaeN| dekhie pu08, 29. / badabaNDAma-parizIlana Page #345 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pR0 8 / (yahIM para Age pR0 11-16 meM uddhRta 14 (6-16) gAthAe~ bhI dRSTavya hai) 4. yahIM para Age mithyAtva, avirati, kaSAya aura yoga ina cAra mUla bandhapratyayoM meM tathA inake uttara 57 bandhapratyayoM meM se krama se mithyAtvAdi guNasthAnoM meM kitane mUla va uttara pratyayoM ke prAzraya se karmabandha hotA hai, isakI nirdezaka 3 gAthAe~ uddhRta kI gaI haiN| dekhie pu08, pR0 24 / (Age pR0 28 para bhI eka gAthA draSTavya hai|) ye yahA~ kucha hI udAharaNa diye gaye haiN| vaise anyatra bhI kitanI hI aisI gAthAe~ dhavalA ma-jaise pu0 1 meM pR0 10, 11,55,57,56,61 va 68 Adi para-uddhRta haiM jo upalabdha prAcIna granthoM meM kahIM bhI dRSTigocara nahIM hotii| dhavalAkAra ke samakSa prastuta paMcasaMgraha ke na rahane ke kAraNa 1. SaTakhaNDAgama ke prathama khaNDabhUta jIvasthAna ke antargata ATha anuyogadvAroM meM pAMcaveM kAlAnugama anuyogadvAra meM 'jIvasamAe vi utta' aisI sUcanA karate hue dhavalAkAra ne "chappaMcaNavavihANaM" ityAdi gAthA ko uddhRta kiyA hai / yaha gAthA prastuta paMcasaMgraha ke jIvasamAsa prakaraNa (1-156) meM bhI upalabdha hotI hai| para use vahA~ se lekara dhavalA meM uddhRta kiyA gayA ho, aisA pratIta nahIM hotaa| jaisA ki pUrva meM spaSTa kiyA jA cukA hai,' 'jIvasamAsa' nAma kA eka grantha zve. sampradAya meM upalabdha hai aura vaha RSabhadeva kezarImala zve0 saMsthA ratalAma se prakAzita ho cukA hai| pUrvokta gAthA isa 'jIvasamAsa' meM yathAsthAna 82 gAthAMka ke rUpa meM avasthita hai / dhavalAkAra ne sambhavataH use vahIM se lekara 'jIvasamAsa' nAmanirdeza ke sAtha dhavalA meM uddhRta kara diyA hai| 2. prastuta paMcasaMgraha ke antargata 'jIvasamAsa' prakaraNa meM gAthA 102 va 104 ke dvArA pravya-bhAvavedaviSayaka viparItatA ko bhI prakaTa kiyA gayA hai| kintu dhavalA meM yaha spaSTa kahA gayA hai ki kaSAya ke samAna veda antarmuhUrtakAla rahanevAlA nahIM hai, kyoMki unakA udaya janma se lekara maraNaparyanta rahatA hai| yahI abhiprAya prAcArya amitagati viracita paMcasaMgraha meM bhI prakaTa kiyA gayA hai| paMcasaMgrahagata jIvasamAsa prakaraNa meM kahA gayA hai ki samyagdRSTi jIva nIce kI chaha pRthiviyoM va jyotiSI, vyantara evaM bhavanavAsI devoM meM; samasta striyoM meM aura bAraha prakAra ke 1. dhavalA pu0 4, pR0 315; isake pUrva yaha gAthA satprarUpaNA anuyogadvAra (pu0 1, pR0365) ___meM bhI dhavalA meM uddhRta kI jA cukI hai / 2. dekheM 'SaTkhaNDAgama aura jIvasamAsa' zIrSaka / 3. "itthI purisa Nausaya veyA khalu damva-bhAvado hoti / te ceya ya viparIyA havaMti samve jhaakmso||" 4. kaSAyavannAntarmuhUrtasthAyino vevAH, Ajanmana: AmaraNAttadudayasya sattvAt / (dhavalA pu0 1, pR0 346) 5. nAntamaurtikA vedAstataH santi kaSAyavat / Ajanma-mRtyutasteSAmudayo dRzyate yataH / / 1-163 / / SadalaNDAgama ko anya pranyoM se tulanA / 261 Page #346 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mithyAvAda (ekendriya 4, dvIndriya 2, trIndriya 2, caturindriya 2; aura asaMjIpaMcendriya 2, ina bhAraha prakAra ke tiyaMcoM) meM bhI nahIM utpanna hotA hai|' yahAM bAraha prakAra ke jisa mithyAvAda kA ullekha kiyA gayA hai vaha bhI dhavalA meM nahIM milatA hai| prasaMgavaza vahA~ tiryaMcoM meM prathama pA~ca guNasthAnoM ke sadbhAva ke prarUpaka sUtra (1,1,26) kI vyAkhyA karate hue prasaMga prApta eka zaMkA ke samAdhAna meM asaMyata samyagdRSTiyoM ke utpanna hone kA niSedha kiyA gayA hai / vahA~ yaha pUche jAne para ki vaha kahAM se jAnA jAtA hai, isake uttara meM vahAM isa gAthA ko uddhRta karate hue kahA hai ki vaha isa ArSa (Agamavacana) se jAnA jAtA hai chasu heTThimAsu puDhavIsu joisa-vaNa-bhavaNa-samvaitthIm / desU samuppajjai sammAiTThI vu jo jIvo / pu0 1, pR0 206 isa gAthA kA pUrvArdha aura paMcasaMgrahagata usa gAthA kA pUrvAdhaM sarvathA samAna hai, kevala uttarArdha hI bhinna hai| yadi dhavalAkAra ke samakSa prastuta paMcasaMgraha rahA hotA to ve usI rUpa meM usa gAthA ko prastuta kara sakate the| sAtha hI ve kadAcit 'ArSa' ke sthAna meM kisI rUpa meM paMcasaMgraha kA bhI saMketa kara sakate the| ratnakaraNDaka (35) meM bhI bAraha prakAra ke usa mithyAvAda kA ullekha nahIM hai, vahA~ sAmAnya se 'tiryaMca' kA hI nirdeza kiyA gayA hai| amitagati viracita paMcasaMgraha meM bhI usa mithyAvAda kA ullekha nahIM kiyA gyaa| yahI nahIM, vahA~ to 'tiryaMca' kA ullekha bhI nahIM kiyA hai| sambhavataH yahA~ bhogabhUmija tiyaMcoM ko lakSya meM rakhakara 'tiyaMca' kA ullekha nahIM kiyA gayA hai|' jIvasamAsa kI prAcInatA saMgrahakartA ne prastuta paMcasaMgraha ke antargata pUrvanirdiSTa 'jIvasamAsa' nAmaka adhikAra kA upasaMhAra karate hue yaha kahA hai aNikkheve eya? NayappamANe Nitti aNi yoge| maggai bIsaM bhee so ANai jIvasambhAvaM // 1-12 / / isa gAthA kA milAna 'RSabhadeva kezarImala zve0 saMsthA' se prakAzita jIvasamAsa grantha kI isa gAthA se kIjie, jo maMgalagAthA ke anantara grantha ke prArambha meM dI gaI hai Nikkheva-NirattIhi ya chahi aTThahi aNuyogaddArehiM / / gaiAimaggaNAhi ya jIvasamAsA'NugaMtamvA ||-gaathaa 2 isa gAthA meM granthakAra dvArA nikSepa, nirukti, nirdeza-svAmitva Adi chaha athavA 1. chasu heTThimAsu puDhavIsu joisa-vaNa-bhavaNa-savvaitthIsu / bArasa micchAvAde sammAiTissa Nasthi uvavAdo // 1-193 / / 2. nikAyatritaye pUrve zvabhrabhUmiSu SaTsvadhaH / __ vanitAsu samastAsu samyagdRSTirna jAyate // 3. yaha gAthA go0 jIvakANDa meM bhI bIsa prarUpaNAoM kA upasaMhAra karate hue prantha ke anta meM upalabdha hotI hai / (gA0 733) 262 / SaTsamAgama-parizIlana Page #347 -------------------------------------------------------------------------- ________________ satprarUpaNAdi ATha anuyogadvAroM aura gati-indriyAdi mArgaNAoM ke Azraya se jIvasamAso ke jAnane kI preraNA kI gaI hai, jo isa 'jIvasamAsa' grantha kI sArthakatA ko prakaTa karatI hai| uparyukta donoM gAthAoM ke abhiprAya meM paryApta samAnatA dikhatI hai| vizeSatA yaha hai ki 'jIvasamAsa' ke prArambha meM granthakAra dvArA prastuta gAthA meM jaisI sUcanA kI gaI hai tadanusAra hI Age grantha meM yathAkrama se nikSepa, nirukti Adi chaha va vizeSakara satprarUpaNAdi ATha anuyogadvAroM tathA gati Adi caudaha mArgaNAoM ke Azraya se jIvasamAsoM kI prarUpaNA kI gaI hai| isa prakAra uparyukta gAthA jo vahAM prArambha meM dI gayI hai vaha sarvathA ucita va saMgata hai| kintu paMcasaMgrahagata vaha gAthA 'jIvasamAsa' nAmaka usake prathama prakaraNa ke anta meM dI gaI hai aura usake dvArA yaha abhiprAya prakaTa kiyA gayA hai ki jo nikSepa, ekArtha, naya, pramANa, nirukti aura anuyogadvAroM ke Azraya me bIsa bhedoM kA mArgaNa karatA hai vaha jIva ke sadbhAva ko jAnatA hai| isa prakAra usa gAthA meM jina nikSepa va ekArtha Adi kA nirdeza kiyA gayA hai una saba kI carcA yathAkrama se isa prakaraNa meM kI jAnI cAhie thI, para unakA vivecana vahA~ kahIM bhI nahIM kiyA gayA hai| ___isa paristhiti meM 'jIvasamAsa' grantha ke prArambha meM prayukta usa gAthA kI jaisI saMgati rahI hai vaisI paMcasaMgrahagata usa gAthA kI saMgati nahIM rhii| isase yahI pratIta hotA hai ki paMcasaMgrahakAra ne 'jIvasamAsa' kI usa gAthA ko hRdayaMgama kara isa gAthA ko racA hai| isa prakAra isa paMcasaMgraha anya se vaha jIvasamAsa grantha prAcIna siddha hotA hai| isake atirikta yaha bhI yahA~ dhyAtavya hai ki prastuta paMcasaMgraha meM pUrvanirdiSTa krama se guNasthAna va jIvasamAsa Adi rUpa una bIsa prarUpaNAoM kA varNana karake prasaMga ke anta meM usa gAthA ko prastuta kiyA gayA hai| jaisA ki usa gAthA meM saMketa kiyA gayA hai, yadi saMgrahakAra cAhate to usake Age bhI vahA~ gAthokta nikSepa va ekArtha Adi kA vicAra kara sakate the / para Age bhI vahAM unakI kucha carcA na karake pUrva prarUpita lezyAoM kI vizeSa prarUpaNA kI gaI hai (183-62) / pazcAt samyagdRSTi jIva kahA~ utpanna nahIM hote haiM, ise spaSTa karate hue mana: jJAna va parihAravizaddhisaMyama Adi jo eka sAtha nahIM rahate haiM unakA ullekha kiyA gayA hai (163-64) / Age sAmAyika-chedopasthApanAdi saMyamavizeSa kina guNasthAnoM meM rahate haiM, isakA nirdeza karate hue kevalisamudghAta (196-200), samyaktva va aNuvrata-mahAvatoM kI prApti kA niyama evaM darzanamoha ke kSaya-upazama Adi ke viSaya meM vicAra kiyA gayA hai (2016) / yaha vivecana yahA~ aprAsaMgika va kramazUnya rahA hai| isa sabakI prarUpaNA vahA~ pUrvaprarUpita usa mArgaNA ke prasaMga meM kI jA sakatI thii| ____ isa paristhiti ko dekhate hue yahI phalita hotA hai ki dhavalAkAra vIrasena svAmI ke samakSa prastuta paMcasaMgraha isa rUpa meM nahIM rahA / yathAprasaMga dhavalA meM uddhRta jo saikar3oM gAthAe~ prastuta paMcasaMgraha aura gommaTasAra meM upalabdha hotI haiM unakA, jaisA ki pUrva meM spaSTa kiyA jA cukA hai, isa paMcasaMgraha va gommaTasAra se uddhRta karanA sambhava nahIM hai / kintu dhavalA se pUrva jo vaise kucha prakaraNa vizeSa athavA granthavizeSa rahe haiM unameM una gAthAoM ko vahA~ uddhRta kiyA jAnA caahie| jaisA ki pUrva meM kahA jA cukA hai, dhavalAkAra ke samakSa vizAla AgamasAhitya rahA hai va paryayajJA SaTalaNDAgama kI anya pranthoM se tulanA / 263 Page #348 -------------------------------------------------------------------------- ________________ usameM ve pAraMgata bhI rahe haiM / usa pUrvavartI sAhitya kA unhoMne apanI dhavalA aura jayadhavalA TIkAoM kI racanA meM paryApta upayoga kiyA hai| udAharaNasvarUpa unhoMne ina TIkAoM meM nAmo. llekhapUrvaka kasAyapAhuDa, tattvArthasUtra, paMcAstikAya aura sanmatisUtra Adi aneka prAcIna granthoM se prasaMga ke anurUpa gAthAoM ko va sUtra ko lekara uddhata kiyA hai, yaha spaSTa ho cukA hai| / parantu unhoMne kahIM prastuta paMcasaMgraha kA ullekha nahIM kiyaa| dhavalA se pUrvavartI kisI anya grantha meM bhI usakA ullekha dekhane meM nahIM aayaa| isase yahI nizcita hotA hai ki prastuta paMcasaMgraha isa rUpa meM dhavalAkAra ke samakSa nahIM rahA / paMcasaMgraha ke anya prakaraNoM se bhI dhavalA kI samAnatA prastuta paMcasaMgraha kA tIsarA prakaraNa 'karmastava' hai| usakI cUlikA meM kyA bandha pUrva meM vyucchinna hotA hai, kyA udaya pUrva meM vyucchinna hotA hai aura kyA donoM sAtha-sAtha vyucchinna hote haiM; ina tIna praznoM ko prathama uThAyA gayA hai / isI prakAra Age svodaya, parodaya va sva-parodaya tathA sAntara, nirantara va sAntara-nirantara bandha ke viSaya meM bhI tIna-tIna prazna uThAe gaye haiN| isa prakAra nau praznoM ko uThAkara unake vivaraNa kI pratijJA kI gaI hai|' SaTkhaNDAgama ke tIsare khaNDa 'bandhasvAmitvavicaya' meM 'pAMca jJAnAvaraNIya, cAra darzanAvaraNIya, yazaHkIrti, uccagotra aura pAMca anta rAya inakA kauna bandhaka hai aura kauna abandhaka hai' isa pRcchAsUtra (5) kI vyAkhyA karate hae dhavalAkAra ne use dezAmarzaka kahakara usase sUcita 'kyA bandha pUrva meM vyucchinna hotA hai, kyA udaya pUrva meM vyucchinna hotA hai, kyA donoM eka sAtha vyucchinna hote haiM' ityAdi 23 praznoM ko usa pRcchAsUtra ke antargata batalAyA hai| ina 23 praznoM meM uparyukta paMcasaMgraha meM nirdiSTa ve 6 prazna sammilita hai| ThIka isake anantara dhavalA meM 'etthuvaujjatIo ArisagAhAo' aisI sUcanA karate hue cAra gAthAoM ko uddhRta kiyA hai| unameM bhUmikAsvarUpa yaha prathama gAthA hai.----. baMdho bandhavihI puNa sAmittaddhANa paccayavihI y| ede paMcaNiogA maggaNaThANesu maggejjA / / --pu0 8, pR08 isa gAthA meM jisa prakAra se bandha, bandhavidhi, svAmitva, bandhAdhvAna aura pratyayavidhi ina pAMca anuyogadvAroM ke mArgaNAsthAnoM meM anveSaNa kI sUcanA kI gaI hai, tadanusAra hI dhavalA meM uparyukta 23 praznoM ke antargata yahA~ aura Age isa khaNDa ke sabhI sUtroM kI vyAkhyA meM una bandha ba bandhavidhi Adi pA~ca kA vicAra kiyA gayA hai| yahA~ yaha anumAna kiyA jA sakatA hai ki uparyukta gAthA meM jina bandha va bandhavidhi Adi pAMca ke anveSaNa kI preraNA kI gaI hai unakA prarUpaka koI prAcIna ArSa grantha dhavalAkAra ke samakSa rahA hai, jahA~ sambhavataH una pAMcoM kI vistAra se prarUpaNA kI gaI hogii| 1. chijjai paDhamo baMdho ki udao ki ca do vi jagavaM kiM / ki sodaeNa baMdho kiMvA aNNodaeNa ubhaeNa ||3-65 / / saMtara Nirataro vA kiM vA baMdho havejja ubhayaM vA ! evaM NavavihapaNhaM kamaso yocchAmi eyaM tu // 3-66 / / ye hI no bandhaviSayaka prazna go0 karmakANDa meM bhI uThAye gaye hai| (gAthA 366) 264 / paTNDAgama-parizIlana Page #349 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yahA~ yaha bhI smaraNIya hai ki A0 nemicandra siddhAntacakravartI viracita go0 karmakANDa meM cauthA 'tricUlikA' adhikAra hai / vahA~ tIna cUlikAoM meM se prathama cUlikA meM unhIM nau praznoM ko uThAyA gayA hai jo prastuta paMcasaMgraha meM uThAye gaye haiN| vizeSatA yaha rahI hai ki paMcasaMgraha meM jahAM una no praznoM ko do gAthAoM dvArA udbhAvita kiyA gayA hai vahA~ karmakANDa meM una no kA nirdeza isa eka hI gAthA meM kara diyA gayA hai-- ki baMdho udayAdo puvvaM pacchA samaM viNassadi so| sa-parobhayodayo vA NiraMtaro sAMtaro ubhayo // 366 / / AcArya nemicandra kI yaha paddhati rahI hai ki unhoMne pUrvavartI SaTkhaNDAgama va usakI TIkA dhavalA Adi meM vistAra se prarUpita viSayoM meM yathAprasaMga vivakSita viSaya kA spaSTIkaraNa atizaya kuzalatA ke sAtha saMkSepa meM kara diyA hai| yahI nahIM, AvazyakatAnusAra unhoMne unake antargata kucha gAthAoM ko jyoM-kA-tyoM bhI apane ina granthoM meM AtmasAt kara liyA hai| isa prakAra dhavalA meM pUrNavartI kisI Agamagrantha ke AdhAra se jina 23 praznoM ko uThAyA gayA hai aura yathAkrama se unakA spaSTIkaraNa bhI kiyA gayA hai unameM se pUrvokta nau praznoM ko paMcagrahaNa aura karmakANDa meM bhI uThAkara spaSTa kiyA gayA hai|' vivazatA isa prasaMga meM dhavalA meM mithyAtva, ekendriya Adi cAra jAtiyA~, AtApa, sthAvara, sUkSma, aparyApta aura sAdhAraNa ina dasa prakRtiyoM ke udayavyuccheda ko mithyAdRSTi guNasthAna ke antima samaya meM dikhalAte hue yaha spaSTa kara diyA hai ki yaha kathana mahAkarmaprakRtiprAbhUta ke upadezAnusAra kiyA gayA hai| cUrNisUtra kartA (yativRSabha) ke upadezAnusAra ukta dasa prakRtiyoM meM se mithyAdRSTi guNasthAna meM pAMca prakRtiyoM kA hI udayavyuccheda hotA hai, kyoMki unake dvArA ekendriyAdi cAra jAtiyoM aura sthAvara prakRti kA udayavyuccheda sAsAdanasamyagdRSTi ke svIkAra kiyA gayA hai / ____ Age vahA~ 'etya uvasaMhAragAhA' yaha kahakara jisa "vasa caburigi sattArasa" Adi gAthA ko uddhRta kiyA gayA hai vaha karmakANDa (263) meM upalabdha hai / isa matabheda kA ullekha jisa prakAra dhavalAkAra ne spaSTatayA kara diyA hai usa prakAra se usakA kucha ullekha paMcasaMgraha meM nahIM kiyA gayA hai| vahA~ mithyAtva, AtApa, sUkSma, aparyApta aura sAdhAraNa ina pA~ca prakRtiyoM kA udayavyUccheda mithyAdaSTi guNasthAna meM tathA anantAnubandhI cAra, ekendriyAdi jAtiyA~ cAra aura sthAvara ina nau prakRtiyoM kA udayavyuccheda sAsAdanasamyagdRSTi guNasthAna meM kahA gayA hai|' __ paMcasaMgraha meM jisa mUlagAthA (3-18) ke dvArA guNasthAnoM meM udayavyucchitti kI prarUpaNA hai vaha bhI karmakANDa meM upalabdha hotI hai (264) / 1. go0 karmakANDa meM sAdi, anAdi, dhra va aura adhra va bandha kI bhI yathAprasaMga carcA kI gaI hai| (gAthA 10 va 122-26) 2. dhavalA pu0 8, pR0 6 3. paMcasaMgraha gAthA 3,16-20 (bhASyagAthA 3,30-31) SaTkhaNDAgama kI anya pranyoM se tulanA / 265 Page #350 -------------------------------------------------------------------------- ________________ karmakANDa meM ukta matabheda ke anusAra mithyAdRSTi va sAsAdanasamyagdRSTi guNasthAnoM meM udayavyucchitti kI bhinnatA ko dikhalAkara bhI vaha kinake upadezAnusAra hai, ise spaSTa nahIM kiyA gayA hai|' 2. dhavalA meM pUrvokta 23 praznoM meM kyA bandha sapratyaya (sakAraNa) hotA hai yA apratyaya' ye do (10-11) prazna bhI rahe haiN| inake spaSTIkaraNa meM vahA~ dhavalAkAra ne vistAra se bandhapratyayoM kI prarUpaNA kI hai| vahAM sAmAnya se mithyAtva, asaMyama, kaSAya aura yoga ina cAra mUla pratyayoM kA tathA 5 mithyAtva, 12 asaMyama, 25 kaSAya aura 15 yoga ina 57 uttara pratyayoM kA pRthak-pRthak rUpa meM vicAra kiyA gayA hai| paMcasaMgraha ke 'zataka' prakaraNa 4 meM ina pratyayoM kA nirdeza isa prakAra kiyA gayA hai micchAsaMjama huMti hukasAya-jogA ya baMdhaheU te| paMca buvAlasa bheyA kameNa paNuvIsa paNNarasaM // 4-77 / / dhavalA meM Age una 57 pratyayoM meM se jaghanya va utkRSTarUpa meM kitane pratyaya kisa guNasthAna meM sambhava haiM, ise spaSTa kiyA gayA hai| isa prasaMga meM dhavalA meM 'ettha uvasaMhAragAhAo' aisI sUcanA karate hue jina tIna gAthAoM ko uddhRta kiyA gayA hai unameM do gAthAoM dvArA guNasthAna krama se mUlapratyayoM kA aura tIsarI gAthA dvArA uttarapratyayoM kA nirdeza hai / vaha tIsarI gAthA isa prakAra hai paNavaNNA ira vaNNA tivAla chAdAla sattatIsA ya / cauvIsa duvAvIsA solasa eUNa jAva Nava sattA / / 4-50 / / yahI gAthA kucha hI zabda parivartana ke sAtha paMcasaMgraha meM bhI isa prakAra prayukta huI hai paNavaNNA paNNAsA teyAla chayAla sattatIsA y| ghauvIsa du vAvIsA solasa ekaNa jAva Nava sattA // 4-80 // ina pratyayoM kA spaSTIkaraNa karmakANDa meM do (786-60) gAthAoM dvArA kiyA gayA hai / dhavalA meM una 57 pratyayoM meM jaghanya va utkRSTa rUpa se mithyAdRSTi Adi teraha guNasthAnoM meM ve jahA~ jitane sambhava haiM unheM yathAkrama se spaSTa karate hue anta meM 'ettha uvasaMhAragAhA' aisI sUcanA karate hue yaha gAthA uddhRta kI gaI hai-- basa aTThArasa basayaM sattaraha Nava solasaM ca voNaM tu / aTu ya coddasa paNayaM satta tie tu ti du eyameyaM ca // 1. ka0 kA0 gAthA 265 (pUrva gAthA 263-64 bhI draSTavya hai) 2. dhavalA pu0 8,16-28 3. vahI, 16-24 4. vahI, 24-28 5. vahI, 24 6. yaha gAthA karmakANDa (786) meM bhI upalabdha hotI hai (ca0 caraNa bhinna hai) / 7. dhavalA pu0 8, pR0 28 8. yaha gAthA paMcasaMgraha (4-101) aura karmakANDa (762) meM bhI upalabdha hotI hai| 266 / SaTjhaNDAgama-parizIlana Page #351 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Age dhavalA meM yathAprasaMga gati Adi mArgaNAoM meM bhI ina pratyayoM kI prarUpaNA saMkSepa meM kI gaI hai| ___paMcasaMgraha meM yaha prarUpaNA eka sAtha vistAra se 17 (84-100) gAthAoM meM kI gaI hai| samasta pratyayaprarUpaNA 140 (4,77-216) gAthAoM meM huI hai| 3. SaTkhaNDAgama meM jIvasthAna se sambaddha nau cUlikAoM meM chaThI 'utkRSTasthiti' aura sAtavIM 'jaghanyasthiti' cUlikA hai| ina donoM meM krama se pRthak-pRthak utkRSTa aura jaghanya sthiti kI prarUpaNA kI gaI hai| isa prasaMga meM vahA~ yathAsambhava vibhinna karmoM kI sthiti prakaTa karate hue unameM kina kA kitanA AbAdhAkAla aura niSekasthiti sambhava hai, spaSTa kiyA gayA hai / usa prasaMga meM vahAM sarvatra sAmAnya se yaha sUtra upalabdha hotA hai "AbAdhuNiyA kammaTThidI kmmnniseo'|" sUtra 1,6-6,6 Adi / Ayukarma ke AbAdhAkAla aura niSekasthiti meM anya jJAnAvaraNAdi karmoM kI apekSA vizeSatA hai, ata: usakA vicAra alaga se kiyA gayA hai / paMcasaMgraha meM prAya: yahI abhiprAya isa gAthA ke dvArA prakaTa kiyA gayA hai AbAdhUNadvidI kammaNiseo hoi sttkmmaannN| Thidimeva NiyA savvA kammaNiseo ya ussa // 4-3650 4. vedanAdravya vidhAna kI cUlikA meM sUtrakAra ne yogasthAnoM ko hI pradezabandhasthAna batalAte hue vizeSa rUpa meM una pradezabandhasthAnoM ko prakRtivizeSa se vizeSa adhika kahA hai / sUtra 4,2,4,213 (pu. 10) / isakI vyAkhyA karate hue dhavalA meM kahA gayA hai ki samAna kAraNatA ke hone para bhI prakRti vizeSa se karmoM ke pradezabandhasthAna pradezoM kI apekSA vizeSa adhika haiN| isI prasaMga meM Age eka yoga se Aye hue eka samayaprabaddha meM ATha mUla prakRtiyoM meM kisako kitanA bhAga prApta hotA hai, ise spaSTa karate hue 'vuttaM ca' isa nirdeza ke sAtha ye do gAthAe~ uddhRta kI gayI haiM AuabhAgo thovo NAmA-gode samo tado ahio| AvaraNamaMtarAe bhAgo ahio du mohevi // savvuvari veyaNIe bhAgo ahio du kAraNaM kiMtu / paDiviseso kAraNa No aNNaM tavaNuvalaMbhAdo // -pu. 10, pR0 511-12 ye donoM gAthAeM isI rUpa meM paMcasaMgraha meM bhI upalabdha haiN| vizeSa itanA hai ki dUsarI gAthA kA uttarArdha vahA~ isa prakAra hai suha-dukkhakAraNatATTidiviseseNa sesANaM // 4-86 utta. 1. sUtra 6,6-6,6 va Age 12,15,18,21 Adi (utkRSTa sthiti) tathA Age sUtra 1,6-7,5 va 8,11,14,17,20 Adi (jaghanya sthiti) / pu0 6 2. Sa0 kha0 pu0 6, sUtra 1, 6-6, 22-26 tathA 1,6-7, 27-34 3. yaha gAthA karmakANDa (160) meM bhI kucha thor3e se parivartana ke sAtha upalabdha hotI hai| 4. mUla gAthA 4. 88-86 va bhASya gAthA 4,466-67 SaTkaNDAgama kI anya panyoM se tulanA / 265 Page #352 -------------------------------------------------------------------------- ________________ isI abhiprAya ko karmakANDa meM bhI do gAthAoM (162-63) dvArA prakaTa kiyA gayA hai, jinameM prathama gAthA kA pUrvArdha tInoM granthoM meM samAna hai| 5. yaha pUrva meM kahA jA cukA hai ki mUla SaTkhaNDAgama meM mahAkarmaprakRtiprAbhUta ke antargata jo 24 anuyogadvAra rahe haiM unameM se prAra' ke kRti-vedanAdi chaha anuyogadvAroM kI hI prarUpaNA kI gaI hai, zeSa nibandhana Adi 18 anuyogadvAroM kI prarUpaNA vahAM nahIM huI hai| unakI prarUpaNA dhavalAkAra vIrasenAcArya ke dvArA kI gaI hai| una 24 anuyogadvAroM meM 13vA~ lezyA' anuyogadvAra hai| isameM 'lezyA' kA nikSepa karate hae usa prasaMga meM dhavalAkAra ne cAindriya se grAhya pudgalaskandha ko tadvyatirikta noAgama dravya lezyA kahA hai tathA use kRSNa-nIlAdi ke bheda se chaha prakAra kA nirdiSTa kiyA hai| unameM kina ke kauna-sI lezyA hotI hai, ise spaSTa karate hue bhramara va aMgAra Adi ke kRSNalezyA, nIma va kadalI Adi ke pattoM ke nIlalezyA, kSAra va kabUtara Adi ke kApota lezyA, kaMkama va japAkusuma Adi ke tejolezyA, taDavaDa va padmakusuma Adi ke padmalezyA tathA haMsa dha balAkA Adi ke zuklalezyA kahI gaI hai / Age vahA~ 'vuttaM ca' kahakara jina "kiNNaM bhamara savaNNA" Adi do gAthAoM ko uddhRta kiyA gayA hai| ve prastuta paMcasaMgraha meM 'jIvasamAsa' adhikAra ke antargata 183-84 gAthAMkoM meM upalabdha hotI hai| Age dhavalA meM zarIrAzrita chahoM lezyAoM kI prarUpaNA hai| jaise tiyaMca yonivAle jIvoM ke zarIra chahoM lezyAoM se yukta hote haiM-kitane hI kRSNalezyA vAle va kitane hI nIlalezyAvAle, ityAdi / isI prakAra Age tiryaMca yonimatiyoM, manuSyamanuSyaniyoM, devoM, deviyoM, nArakiyoM aura vAyukAyikoM meM yathAsambhava una lezyAoM kI prarUpaNA kI gaI hai| Age vahA~ cakSuindriya se grAhya dravya ke alpabahutva ko bhI prakaTa kiyA gayA hai| jaise--- kApotalezyAvAle dravya ke zuklaguNa stoka, hAridra guNa anantaguNe, lohita anantaguNe, nIla anantaguNe aura zyAma anantagaNe hote haiM, ityAdi / isa prakAra kA lezyAviSayaka vivaraNa paMcasaMgraha meM dRSTigocara nahIM hotA, jabaki vahA~ 'jIvasamAsa adhikAra ke upasaMhAra meM tiryaMca manuSyoM Adi meM sambhava lezyAeM Adi spaSTa kI gayI haiM, yaha pUrva meM kahA hI jA cukA hai| dhavalA meM Age 14vA~ anayogadvAra 'lezyAkarma' hai / isameM ukta chahoM lezyAvAle jIvoM ke karma-mAraNa-vidAraNa Adi kriyAvizeSa-kI yathAkrama se prarUpaNA hai| usa prasaMga 1. dhavalA pu0 16, pR0 484-85 2. gAthA 184 kA caturtha caraNa bhinna hai / 3. dhavalA pu0 16, pR0 485-88 4. paMcasaMgraha gAthA 1,186-62; isa prakAra kA vicAra go0 jIvakANDa (465-67) meM bhI kiyA gayA hai| lezyAviSayaka vizeSa prarUpaNA tattvArthavAtika meM 'nirdeza' prAdi 16 anuyogadvAroM ke Azraya se vistArapUrvaka kI gaI hai (tattvArthavAtika 4,22,10) / jIvakANDa meM jo unhIM 16 anuyogadvAroM meM lezyAviSayaka prarUpaNA kI gaI hai (460-554), sambhava hai usakA AdhAra yahI tattvArthavArtika kA prakaraNa rahA ho| 268 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #353 -------------------------------------------------------------------------- ________________ meM vahAM krama se pratyeka lezyA ke sambandha meM 'vuttaM ca' kahakara kucha prAcIna gAthAoM ko uddhRta kiyA gayA hai / unakI saMkhyA krama se 1-1-2+3+1+1+1= hai|' ye gAthAe~ usI krama se paMcasaMgraha (1,144-52) aura go0 jIvakANDa (508-16) meM upalabdha hotI haiN| vizeSa prarUpaNA lezyA kI vizeSa prarUpaNA pA0 bhaTTAkalaMkadeva viracita tattvArthavAtika (4,22,10) meM nirdeza, varNa, pariNAma, saMkrama, karma, lakSaNa, gati, svAmitva, sAdhana, saMkhyA, kSetra, sparzana, kAla, antara, bhAva aura alpabahutva ina solaha adhikAroM meM kI gaI hai| __ yahA~ prazna upasthita hotA hai ki dhavalAkAra ne lezyA (13), lezyAkarma (14) aura lezyApariNAma (15) anuyogadvAroM meM lezyAviSayaka vizeSa prarUpaNA kyoM nahIM kI; jabaki unake pUrvavartI A0 bhaTThAkalaMkadeva ne usake uparyukta 16 anuyogadvAroM ke Azraya se vizada vivecana kiyA hai| ___isake samAdhAna meM kahA jA sakatA hai usakA vivecana cUMki SaTkhaNDAgama meM prasaMgAnasAra yatra-tatra haA hai, isIlie unhoMne usakI vizeSa prarUpaNA yahA~ nahIM kI hai| udAharaNa ke kapA meM una nirdeza Adi 16 anuyogadvAroM meM prathama 'nirdeza' hai / tadanusAra jIvasthAna khaNDa ke antargata prathama satprarUpaNA anuyogadvAra meM usakA nirdeza kara diyA gayA hai / (sUtra 1,1,136) dasarA 'varNa' anayogadvAra hai| tadanusAra dhavalAkAra ne dravyalezyAgata varNavizeSa kI prarUpaNA 'lezyA' anuyogadvAra (13) meM kI hai| tIsare pariNAma anuyogadvAra ke anusAra usakI prarUpaNA dhavalA ke antargata yahIM para 'lezyApariNAma' anuyogadvAra (15) meM kI gaI hai / svasthAna-parasthAna meM kRSNAdi lezyAoM kA saMkramaNa kisa prakAra se hotA hai, isakA spaSTIkaraNa jisa prakAra tattvArthavArtika meM saMkrama adhikAra ke Azraya se kiyA gayA hai usI prakAra dhavalA meM isa 'lezyApariNAma' anayoga dvAra meM kiyA gayA hai| isI prakAra vaha lezyAviSayaka vizeSa prarUpaNA hInAdhika rUpa meM kahIM mUla SaTakhaNDAgama meM aura kahIM usakI isa dhavalA TIkA meM kI gaI hai / mUla pa0 kha0 meM jaise___ gativiSayaka prarUpaNA 'gati-Agati' cUlikA meM (sUtra 1,6-6, 76-202), svAmitva. viSayaka satprarUpaNA anuyogadvAra meM (sUtra 1,1,137-40), saMkhyAviSayaka kSudra kabandha ke dravya pramANAnagama meM (sUtra 2,5,147-54), kSetraviSayaka isI kSudra kabandha ke kSetrAnugama meM (satra 2,6,101-6), sparzanaviSayaka sparzanAnugama meM (sUtra 2,7,163-216), kAlaviSayaka kAlAnagama meM (sUtra 2,2,177-82), antaraviSayaka antarAnugama meM (sUtra 2,3,125-30), bhAvaviSayaka svAmitvAnugama meM (sUtra 2,1,60-63) va alpabahutvaviSayaka alpabahutvAnugama meM / (sUtra 2,11,176-85) 1. isake pUrva bhI una gAthAoM ko 'satprarUpaNA' ke antargata lezyAmArgaNA ke prasaMga meM (pu0 1, pR0 388-60) uddhRta kiyA jA cukA hai| 2. tattvArthavArtika 4,22,10, pR0 170-72 SaTkhaNDAgama ko anya mantroM se tulanA / 266 Page #354 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthavArtika kA yaha prasaMga kahIM-kahIM para to SaTkhaNDAgama sUtroM kA chAyAnuvAda jaisA dikhatA hai| udAharaNa ke rUpa meM lezyAviSayaka 'sparza' ko liyA jA sakatA hai __ "lessANuvAdeNa kiNhalessiya-NIlalessiya-kAulessiNaM asaMjadabhaMgo / ' teulessiNa satthANehi kevaDiyaM khettaM phosidaM ? logassa asNkhejjdibhaago| aTTha coddasa bhAgA vA desUNA / samagdhAdehi kevaDiyaM khettaM phosidaM ? logassa asaMkhejjadibhAgo / aTUcoisa bhAgA vA desUNA / uvavAdehi kevaDiyaM khettaM phosidaM ? logassa asaMkhejjadibhAgo / divaDDhacoddasa bhAgA vaa|" -10 kha0 sUtra 2,7,162-201 (pu0 7) isakA ta0 vA0 ke usa prasaMga se milAna kIjiye "kRSNa-nIla-kApotalezyaH svasthAna-samuddhAtopapAdaiH sarvalokaH spRSTaH / tejolezyaH svasthAnena lokasyAsaMkhyeyabhAgaH, aSTo caturdazabhAgA vA dezonAH / samudghAtena lokasyAsaMkhyeya bhAgaH aSTau nava (?) caturdazabhAgA vA deshonaaH| upapAdena lokasyAsaMkhyeyabhAgaH adhyardha-caturdaza bhAgA vA deshonaaH|" _..---- ta0 vA0 4,22,10, pR0 172 isa prakAra 10 kha0 aura ta0 vA0 meM isa prasaMga kI bahuta kucha samAnatA dekhI jAtI hai| vizeSa itanA hai ki Sa0 kha0 meM jahA~ usakI prarUpaNA Agamapaddhati ke anusAra vibhinna anuyogadvAroM meM pRthak-pRthak huI hai vahA~ ta0 vA0 meM vaha 'pIta-padma-zuklezyA dvi-tri-zeSeSa' isa sUtra (4-22) kI vyAkhyA meM pUrvokta nirdeza-varNAdi 16 anuyogadvAroM ke Azraya se eka hI sthAna meM kara dI gaI hai| siddhAntagranthoM ke marmajJa A0 nemicandra siddhAntacakravartIne bhI lezyAviSayaka nirUpaNa usI prakAra se go0 jIvakANDa meM kiyA hai| usakA AdhAra SaTkhaNDAgama aura kadAcit tattvArthavArtika kA vaha prasaMga bhI rahA ho / 13. SaTkhaNDAgama (dhavalA) aura gommaTasAra AcArya nemicandra siddhAntacakravartI (vikrama kI 11 vIM zatI) viracita gommaTasAra eka saiddhAntika grantha hai| AcArya nemicandra siddhAnta ke pAragAmI rahe haiM / prastuta SaTkhaNDAgama meM jina pratipAdya viSayoM kA vivecana Agama paddhati ke anusAra bahuta vistAra se kiyA gayA hai prAyaH una sabhI viSayoM kA vivecana gommaTasAra meM atizaya kuzalatA ke sAtha vyavasthita rUpa meM saMkSepa se kiyA hai| prastuta SaTkhaNDAgama A0 nemicandra ke samakSa rahA hai va unhoMne usakA gambhIra adhyayana karake siddhAntaviSayaka agAdha pANDitya ko prApta kiyA thaa| unhoMne svayaM yaha kahA hai ki jisa prakAra cakravartI ne cakraratna ke dvArA binA kisI vighna-bAdhA ke chaha khaNDoM meM vibhakta samasta bharatakSetra ko siddha kiyA thA usI prakAra maiMne apane buddhirUpa cakra ke dvArA SaTakhaNDa ko-chaha khaNDoM meM vibhakta SaTkhaNDAgama paramAgama ko-samIcInatayA siddha kiyA hai-usameM maiM pAraMgata huA huuN| SaTkhaNDAgama ke antargata jIvasthAnAdi rUpa chaha khaNDoM 1. isake lie Sa0 kha0 ra Sa0 kha0 sUtra 2,7,177 aura 2,7,138-36 draSTavya haiN| 2. 10 kha0 sUtra 2,7,1,77 va 2, 7, 138-36 dRSTavya haiN| 3. jIvakANDa gA0 488-555 4. jaha cakkeNa ya cakkI chakkhaMDaM sAhiyaM aviggheNa / taha mai-cakkeNa mayA chakkhaMDaM sAr3iyaM sammaM ||-go0 ka0 367 3../ banaNDAgama-parizIlana Page #355 -------------------------------------------------------------------------- ________________ meM apUrva pANDitya ko prApta karane ke kAraNa hI unheM 'siddhAntacakravartI' ko sammAnya upAdhi prApta thii| vyavasthita rUpa meM samasta saiddhAntika viSayoM ke prarUpaka usa sugaThita, saMkSipta va subodha gommaTasAra ke sulabha ho jAne se prastuta SaTkhaNDAgama kA pracAra-prasAra prAyaH ruka gayA thaa| usake adhika pracAra meM na Ane kA dUsarA eka kAraNa yaha bhI rahA hai ki kucha vidvAnoM ne gRhasthoM, AryikAoM aura alpabuddhi munijanoM ko usake adhyayana ke lie anadhikArI ghoSita kara diyA thaa|' - isake atirikta eka anya kAraNa yaha bhI rahA hai ki ina siddhAnta-granthoM kI pratiyAM eka mAtra mUDabidrI meM rahI haiM va unheM bAhara Ane dene ke lie rukAvaTa bhI rahI hai| isase bhI unakA pracAra nahIM ho skaa| yaha gommaTasAra grantha jIvakANDa aura karmakANDa ina do bhAgoM meM vibhakta hai| unameM jIvakANDa meM jIvoM kI aura karmakANDa meM karmoM kI vividha avasthAoM kA vivecana hai / donoM kA AdhAra prAya: prastuta SaTkhaNDAgama va usakI dhavalA TIkA rahI hai| isI ko yahAM spaSTa kiyA jAtA haijIvakANDa yahAM sarvaprathama maMgalasvarUpa.siddha paramAtmA aura jinendravara nemicandra ko praNAma karate hue jIva kI prarUpaNA ke kahane kI pratijJA kI gaI hai / Age jIva kI vaha prarUpaNA kina adhikAroM dvArA kI jAyagI, ise spaSTa karate hue (1) guNasthAna, (2) jIvasamAsa, (3) paryApti, (4) prANa, (5) saMjJA, (6-16) caudaha mArgaNA aura (20) upayoga ina bIsa prarUpaNAoM kA nirdeza kiyA hai| inhIM bIsa prarUpaNAoM kA yahA~ vivecana kiyA gayA hai| vaha SaTkhaNDAgama se kitanA prabhAvita hai, isakA yahA~ vicAra kiyA jAtA hai jaisA ki Sa0 kha0 ke pUrvokta paricaya se jJAta ho cukA hai, usake prathama khaNDasvarUpa jIvasthAna meM jo satprarUpaNAdi ATha anuyogadvAra haiM unameM 177 sUtrAtmaka satprarUpaNA anuyogadvAra kI racanA A0 puSpadanta dvArA kI gaI hai / A0 vIrasena ne apanI dhavalATIkA meM una saba sUtroM kI vyAkhyA karane ke pazcAt yaha pratijJA kI hai ki aba hama una satprarUpaNA sUtroM kA vivaraNa samApta ho jAne para unakI prarUpaNA kheNge| Age 'prarUpaNA' kA svarUpa spaSTa karate hue unhoMne kahA hai ki ogha aura Adeza se guNasthAnoM, jIvasamAsoM, paryAptiyoM, prANoM, saMjJAoM, gati-indriyAdi 14 mArgaNAoM aura upayogoM meM paryApta va aparyApta vizeSaNoM se vizeSita karake jo jIvoM kI parIkSA kI jAtI hai usakA nAma prarUpaNA hai| yaha kahate hue 1. diNapaDima-vIracariyA-tiyAlajogemu Natthi ahiyaaro| siddhAntarahassANa vi ajjhayaNe desaviradANaM ||--vsun0 zrA0 312 AryikANAM gRhasthAnAM ziSyANAmalpamedhasAm / na vAcanIyaM purataH siddhAntAcAra-pustakam ||-niitisaar 32 2. isa maMgalagAthA meM upayukta siddha va jinendravara Adi anekArthaka zabdoM ke Azraya se saMskRta TIkA meM aneka prakAra se isa maMgala gAthA kA artha prakaTa kiyA gayA hai| 3. dhavalA pu0 2, pR0 411 paTkhaNDAgama kI anya pranthoM se tulanA / 301 Page #356 -------------------------------------------------------------------------- ________________ unhoMne Age 'uktaM ca' ke nirdeza ke sAtha isa prAcIna gAthA ko uddhRta kiyA hai guNa jIvA pajjattI pANA saNNA ya maggaNAo y| uvajogo viya kamaso vosaM tu pAvaNA bhnniyaa|| jIvakANDa meM yaha gAthA maMgalagAthA ke pazcAt dUsarI gAthA ke rUpa meM grantha kA aMga banA lI gaI hai| 2. jIvakANDa meM Age kahA gayA hai ki saMkSepa va aogha yaha guNasthAna kI saMjJA hai jo moha aura yoga ke nimitta se hotI hai tathA vistAra aura Adeza yaha mArgaNA kI saMjJA hai jo apane karma ke anusAra hotI hai| 0kha0 meM prAyaH sarvatra hI vivakSita viSaya kA vivecana ogha aura Adeza ke krama se kiyA gayA hai| dhavalAkAra ne 'ogha' aura 'Adeza' ko spaSTa karate hue ogha kA artha sAmAnya va abheda aura Adeza kA artha vizeSa va vistAra kiyA hai / tadanusAra ogha se guNasthAna aura Adeza se mArgaNAsthAna hI vivakSita rahe haiN| ___ isa prakAra jIvakANDa meM isa mUla SaTkhaNDAgama aura dhavalA kA pUrNatayA anusaraNa kiyA gayA hai| 10 kha0 meM prAyaH pratyeka anuyogadvAra ke prArambha meM ogha aura Adeza se vivakSita viSaya kI prarUpaNA karane kI pratijJA karate hue tadanusAra hI usakA vivecana prathamataH guNasthAnoM ke Azraya se aura tatpazcAt gatyAdi mArgaNAoM ke Azraya se kiyA hai| isI prakAra jIvakANDa meM bhI prathamataH ogha ke anusAra guNa sthAnoM ke svarUpa ko prakaTa kiyA gayA hai aura tatpazcAt jIvasamAsa Adi kA nirUpaNa karate hue Age una gati Adi 1. yaha gAthA paMcasaMgraha meM isI rUpa meM upalabdha hotI hai (1-2) / tiloyapaNNattI (gA. 2-272,4-410 va 8-662) meM bhI vaha upalabdha hotI hai| vizeSatA yaha rahI hai ki vahAM prasaMga ke anusAra usake uttarArtha meM kucha zabdaparivartana kara diyA gayA hai| yathA-- guNa jIvA pajjattI pANA saNNA ya maggaNA kamaso / uvajogA kahidavvA NAraiyANaM jahAjogaM // 2-272 2. saMkheo ogho tti ya guNasaNNA sA ca moha-jogabhavA / vitthArAdesotti ya maggaNasaNNA sakammabhavA ||--go0jii03 isakA milAna dhavalA ke isa prasaMga se kIjie "ogheNa sAmAnye nAbhedena prarUpaNamekaH / aparaH Adezena bhedena vizeSeNa prarUpaNamiti / dhavalA pu0 1, pR0 160; oghena-ogha vRndaM samUhaH saMghAtaH samudayaH piNDaH avazeSaH abhinna: sAmAnyamiti paryAyazabdAH / gatyAdimArgaNasthAna ravizeSitAnAM caturdazaguNasthAnAnAM pramANa-prarUpaNamoghanirdezaH / dhavalA pu0 3, pR06 (yaha dravyapramANa ke prasaMga meM kahA gayA hai)| AdezaH pRthagbhAvaH pRthakkaraNaM vibhajanaM vibhaktIkaraNamityAdayaH paryAzabdAH / gatyAdivibhinnacaturdazajIvasamAsaprarUpaNamAdezaH |"-pu0 3, pR0 10 3. guNasthAnoM va guNasthAnAtIta siddhoM kA astitva 15 (6-23) sUtroM meM dikhalAkara Age samasta sUtroM (24-177) meM mArgaNAoM kA nirdeza hai (pu0 1) 302 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #357 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caudaha mArgaNAmoM kA nirUpaNa kiyA gayA hai|' vizeSatA yaha rahI hai ki Sa0 kha0 meM jahA~ "ogheNa asthi micchA iTTI" Adi sUtroM ke dvArA pRthak-pRthak krama se mithyAdRSTi Adi caudaha guNasthAnoM ke astitvamAtra kI sUcanA hai vahA~ jIvakANDa meM prathamataH do (9-10) gAthAoM meM una caudaha guNasthAnoM ke nAmoM kA nirdeza kiyA gayA hai aura tatpazcAt yathAkrama se unake svarUpa kA nirUpaNa hai| yaha yahAM vizeSa dhyAna dene yogya hai ki mUla SaTkhaNDAgama sUtroM meM kevala nAmollekhapUrvaka mithyAdRSTi va sAsAdana samyagdRSTi Adi caudaha guNasthAnavI jIvoM ke sattva ko prakaTa kiyA gayA hai| una satroM kI yathAkrama se vyAkhyA karate hue dhavalAkAra ne unake svarUpa Adi ko spaSTa kiyA hai / isa spaSTIkaraNa meM unhoMne pratyeka guNasthAna ke prasaMga meM pramANasvarUpa jo prAcIna gAthAe~ uddhata kI haiM ve prAyaH saba hI binA kisI prakAra kI sUcanA ke yathA prasaMga jIvakANDa meM upalabdha hotI haiM, yaha Age dhavalA meM uddhRta gAthAoM kI sUcI ke dekhane se spaSTa ho jaavegaa| 3. jIvakANDa meM ayogakevalI guNasthAna kA svarUpa dikhalAkara tatpazcAta gaNazreNinirjarA ke krama ko prakaTa karate hue "sammattuppattIye" Adi jina do (66-67) gAthAoM kA upayoga kiyA gayA hai ve SaTkhaNDAgama ke cauthe vedanA khaNDa ke antargata 'vedanAbhAva vidhAna' anuyogadvAra kI prathama cUlikA meM sUtra ke rUpa meM avasthita haiN|' 4. jI0kA0 meM guNasthAna prarUpaNA ke anantara jIvasamAsoM kA vivecana kiyA gayA hai| vahA~ jIvasamAsa ke ye caudaha bheda nirdiSTa kiye gaye haiM--bAdara va sUkSma ekendriya, dvIndriya, trIndriya, caturindriya tathA saMjJI va asaMjJI paMcendriya; ye sAtoM paryApta bhI hote haiM aura aparyApta bhI hote haiM / isa prakAra ina caudaha jIvabhedoM ko vahA~ jIvasamAsa kahA gayA hai (gAthA 72) / jaisA ki pUrva meM kahA jA cukA hai, Sa0 kha0 meM 'jIvasamAsa' zabda se guNasthAnoM kI vivakSA rahI hai| phira bhI jI0 kA0 meM caudaha jIvasamAsa ke rUpa meM jina caudaha jIvabhedoM kA ullekha kiyA gayA hai unakA nirdeza Sa0 kha0 meM satprarUpaNA anuyogadvAra ke antargata indriya va kAya mArgaNAoM ke prasaMga meM kiyA gayA hai| ___ jI0 kA0 meM yadyapi 'jIvasamAsa' adhikAra meM jIvasamAsa ke rUpa meM uparyukta caudaha jIvabheda abhISTa rahe haiM phira bhI Sa0 kha0 meM jisa prakAra 'jIvasamAsa' zabda se guNasthAnoM kI vivakSA rahI hai usI prakAra jI0 kA0 meM bhI guNasthAnoM kA ullekha 'jIvasamAsa' zabda se 1. jIvakANDa meM pUrva pratijJAta bIsa prarUpaNAoM meM prathamataH guNasthAnoM ke svarUpa ko dikhA kara (gA0 8-66) Age jIvasamAsa (70-116), paryApti (117-27), prANa (12832) aura saMjJA (133-38) ina prarUpaNAoM kA varNana hai| tatpazcAt yathAkrama se gati indriyAdi caudaha mArgaNAoM kA vicAra kiyA gayA hai| (gA0 136-670) 2. 10 kha0 pu0 12, pR0 78 3. jIvAH samasyante eSviti jIvasamAsAH / caturdaza ca te jIvasamAsAzca caturdazajIvasamAsAH, ___ teSAM caturdazAnAM jIvasamAsAnAM caturdazaguNasthAnAnAmityarthaH |-dhvlaa pu0 1, pR0131 4. 10 kha0 sUtra 1,1, 34-35 (Age sUtra 1,1,36-41 meM inake avAntara bhedoM kA bhI nirdeza kiyA gayA hai)| pra0 1 SaTkhaNDAgama ko anya pranthoM se tulanA / 303 Page #358 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kiyA gayA hai / yathA- miccho sAsaNa misso aviradasammo ya desavirado ya / viradA pamatta idaro ayuvva aNiyaTTi sumo ya // - gA06 vasaMta khINamoho sajogakevalijiNo ajogI va / caudaha jIvasamAsA kameNa siddhA ya NAyavvA' // - gA0 10 5. jI0 kA0 ke isa jIvasamAsa adhikAra meM saMkSepa se zarIra kI avagAhanA ke alpabahutva kI prarUpaNA hai ( gA0 67-101) / Sa0 kha0 meM caturtha vedanA khaNDa ke antargata dUsare vedanA nAmaka anuyogadvAra meM jo 16 avAntara anuyogadvAra haiM unameM pA~cavA~ 'vedanAkSetravidhAna' hai / usameM prasaMgavaza saba jIvoM meM zarIrAvagAhanAviSayaka alpabahutva kI vistAra se prarUpaNA huI hai / " sambhavataH Sa0 kha0 ke isI avagAhanAmahAdaNDaka ke AdhAra se jo0 kA0 meM uparyukta zravagAhanAvikalpoM kI prarUpaNA huI hai / 6. jI0 kA 0 ke isI 'jIvasamAsa' adhikAra meM kuloM kI bhI prarUpaNA kI gaI hai / ( 113-16) 0 kha0 meM yadyapi kuloM kI prarUpaNA nahIM hai, para mUlAcAra meM unakI vivecanA kI gaI hai / mUlAcAra meM kI gaI usa vivecanA se sambaddha gAthA 5- 24 tathA gAthA 5-26 ye do gAthAe~ jI0 kA0 meM 113-14 gAthA saMkhyA meM jyoM kI tyoM upalabdha hotI haiN| mUlAcAra meM una do gAthAoM ke madhya meM jo dvIndriya, trIndriya, caturindriya aura haritakAya jIvoM ke kuloM kI nirdezaka 25vIM gAthA hai vaha jI0 kA0 meM nahIM upalabdha hotI / vahA~ mUlAcAra kI isa gAthA meM nirdiSTa dvIndriya Adi jIvoM ke kuloM kI saMkhyA kA ullekha bhI anya kisI gAthA meM nahIM hai / Age mUlAcAra (5-27) meM krama se devoM, nArakiyoM aura manuSyoM ke kuloM kI saMkhyA chabbIsa, paccIsa aura caudaha kulakoTizatasahasra nirdiSTa kI gaI hai / kuloM kI saMkhyA kA yaha ullekha jI0 kA 0 ( 115) meM bhI kiyA gayA hai / para vahA~ vizeSatA yaha rahI hai ki mUlAcAra meM jahA~ manuSyoM ke kuloM kI saMkhyA caudaha kula koTizatasahasra nirdiSTa kI gaI hai vahA~ jI0 kA0 meM unakI vaha saMkhyA bAraha kulakoTizatasahasra hai / anta meM mUlAcAra meM jo samasta kuloM kI sammilita saMkhyA nirdeza kiyA hai vaha una sabake jor3ane para ThIka baiThatA hai (5-28), para jI0 kA0 (116) meM nirdiSTa samasta kula 1. zve0 saMsthA ratalAma se prakAzita 'jIvasamAsa' meM bhI do gAthAoM meM guNasthAnoM ke nAmoM kA ullekha kiyA gayA hai ( gA0 6-10 ) / vahA~ dUsarI gAthA ke caturtha caraNa meM isa prakAra kA pATha bheda hai- kameNa ee'NugaMtavvA / 2. Sa0 kha0 pu0 11, sUtra 30-66 ( pR0 56-70) / 3. mUlAcAra meM Age 'paryApti' adhikAra ( 12 ) meM una kuloM kI saMkhyA unhIM gAthAoM meM phira se bhI nirdiSTa kI gaI hai ( 166-66 ) / vizeSatA yaha hai ki vahA~ unakI sammilita saMkhyA kA ullekha nahIM kiyA hai / (kuloM kI yaha prarUpaNA jIvasamAsa (40-44 ) meM bhI ( zeSa pRSTha 305 para dekhie) 304 / SaTkhaNDAgama - parizIlana Page #359 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMkhyA jor3ane para ThIka nahIM baitthtii|' ___ jIvakANDa meM uparyukta dvIndriyAdi jIvoM ke kuloM kI saMkhyA kA nirdeza karanevAlI gAthA sambhavataH pratilipi karanevAle kI asAvadhAnI se chUTa gaI hai| una dvIndriyAdi ke kuloM kI saMkhyA ke sammilita kara dene para jI. kA0 meM nirdiSTa vaha samasta kulasaMkhyA bhI ThIka baiTha jAtI hai| 7. jIvakANDa ke 'paryApti' adhikAra meM AhArAdi chaha paryAptiyoM kA nirdeza karate hae unameM se ekendriyoM ke cAra, vikalendriyoM ke pAMca aura saMjJiyoM ke chahoM paryAptiyoM kA sadbhAva dikhalAyA gayA hai (118) / pa0 kha0 meM 'satprarUpaNA' anuyogadvAra ke antargata yogamArgaNA ke prasaMga meM nAmanirdeza ke binA krama se chaha paryAptiyoM va aparyAptiyoM kA sadabhAva saMjJI mithyAdaSTi Adi asaMyatasamyagadRSTi taka, pA~ca paryAptiyoM va aparyAptiyoM kA sadbhAva dvIndriyAdi asaMjJI paMcendriya taka aura cAra paryAptiyoM va aparyAptiyoM kA sadabhAva ekendriyoM ke prakaTa kiyA gayA hai| (sUtra 1,1,70-75) isa prakAra Sa0 kha0 aura jI0 kA0 donoM granthoM meM paryAptiyoM kA yaha ullekha samAna rUpa se kiyA gayA hai| vizeSa itanA hai ki pa0 kha0 meM jahA~ unakA ullekha saMjJiyoM ko Adi lekara kiyA gayA hai vahAM jI0 kA0 meM viparIta krama se ekendriyoM ko Adi lekara kiyA gayA hai / paryAptiyoM ke nAmoM kA ullekha mUla meM nahIM kiyA gayA hai, para dhavalA meM isake pUrva indriya mArgaNA ke prasaMga meM unake nAmoM kA nirdeza karate hue svarUpa Adi ko bhI spaSTa kara diyA gayA hai| dhavalA meM vahA~ isa prasaMga meM 'uktaM ca' kahakara 'bAhirapANehi jahA' Adi jisa gAthA ko uddhRta kiyA gayA hai vaha binA kisI prakAra kI sUcanA ke jI0 kA0 meM gAthA 128 ke rUpa meM grantha kA aMga banA lI gaI hai| vizeSatA yaha rahI hai ki vahAM 'jIvaMti' ke sthAna meM 'pANaMti' aura 'boddhavvA' ke sthAna meM 'NiddiTThA' pAThabheda ho gayA hai| 8. Age jI0 kA0 meM 'mArgaNA' mahAdhikAra ko prArambha karate hue jisa 'gai-iMdiyesukAye' (141) Adi gAthA ke dvArA caudaha mArgaNAoM ke nAmoM kA ullekha kiyA gayA hai vaha kI gaI hai / vahAM pUrva kI do gAthAe~ mUlAcAra se zabdazaH samAna haiN| saMkhyAviSayaka matabheda jI0 kA0 ke samAna hai) kuloM kI yaha prarUpaNA tattvArthasAra (2,112-16) meM bhI upalabdha hai / vaha sambhavataH malAcAra ke AdhAra se hI kI gaI hai| 1. mUlAcAra kI usa gAthA se jI0 kA0 kI gAthA kucha aMza meM samAna bhI hai, para samasta saMkhyA meM bheda ho gayA hai| yathA--- eyA ya koDikoDI nnvnnvdii-koddisdshssaaii| paNNAsaM ca sahassA saMvaggINaM kulANa koddiio||-muulaa0 gAthA 5-28 eyA ya koDikoDI sattANavadI ya sdshssaaii| vaNNaM koDisahassA savvaMgINaM kulANaM ya ||.-jii0kaa0 116 2. dhavalA pu0 1, pR0 253-56 parakhaNDAgama kI anya granthoM se tulanA /305 Page #360 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Sa0 kha0 meM gadyAtmaka sUtra ke rUpa meM avasthita hai|' 6. jI0 kA0 meM ATha sAntara mArgaNAoM kA nirdeza karate hue unake antarakAla ke pramANa ko bhI prakaTa kiyA gayA hai| (142-43) Sa0 kha0 meM una ATha sAntaramArgaNAoM ke antara kAla kA ullekha prasaMgAnusAra isa prakAra kiyA gayA haisAntaramArgaNA antarakAla pu07, sUtra 1. manuSya aparyApta jaghanya eka samaya utkRSTa palyopama kA asaMkhyAtavA~ bhAga 2,6,8-10 2. vaikriyika mizra kA yoga jaghanya eka samaya utkRSTa bAraha muhUrta 2,6,24-26 3. AhAra-kAyayoga jaghanya eka samaya utkRSTa varSapRthaktva 2,6,27-26 4. AhAra-mizrakAyayoga 5. sUkSma sAmparAyikasaMyata jaghanya eka samaya utkRSTa 6 mAsa 2,6,42-44 6. upazamasamyagdRSTi jaghanya eka samaya utkRSTa 7 rAta-dina 2,9,57-56 7. sAsAdanasamyagdRSTi jaghanya eka samaya utkRSTa pa0 kA asaMkhyAtavA~ bhAga 2,6,60-62 8. samyagmithyAdRSTi isa prakAra Sa0 kha0 meM jo mArgaNAkrama se nAnA jIvoM kI apekSA una ATha sAntaramArgaNAoM ke antarakAla kA pramANa kahA gayA hai usI kA ullekha jI0 kA0 meM kiyA gayA hai| vizeSatA yaha rahI hai ki Sa0 kha0 meM jahAM yaha ullekha mArgaNA ke anusAra kiyA hai vahAM jIvakANDa meM gatyAdi mArgaNAoM ke nAmanirdeza ke anantara do gAthAoM meM eka sAtha prakaTa kara diyA gayA hai, isI lie unameM kramabheda bhI huA hai / 10. jIvakANDa ke isa 'mArgaNA mahAdhikAra' meM jo yathAkrama se gati-indriyAdi mArgaNAoM kI prarUpaNA kI gaI hai usakA AdhAra prAyaH Sa0 kha0 kI dhavalA TIkA rahI hai| yahI nahIM, prasaMgAnusAra vahA~ dhavalA meM uddhRta sabhI gAthAoM ko jIvakANDa meM grantha kA aMga banA liyA gayA hai| isake atirikta kaSAyaprAbhRta va mUlAcAra kI bhI kucha gAthAe~ vahA~ upalabdha hotI haiN| aisI gAthAoM kI sUcI Age dI gaI hai / usake lie kucha udAharaNa yahA~ bhI diye gaye haiM (1) jIvakANDa meM kAyamArgaNA ke antargata vanaspatikAyika jIvoM kI prarUpaNA ke prasaMga 1. sUtra 1,1,4 (pu0 1) va 2,1,2 (pu07) / yaha gAthA ke rUpa meM mUlAcAra (12-156) vizeSAvazyakabhASya (406 ni0) aura pravacanasArodAra (1303) meM bhI upalabdha hotA hai| 306 / paTkhaNDAgama-parizIlana Page #361 -------------------------------------------------------------------------- ________________ meM jo 161,162,194 aura 196 ye gAthAe~ upalabdha hotI haiM ve Sa0kha0 ke 'bandhana' anuyogadvAra meM gAthAsUtra 122,125,127 aura 128 ke rUpa meM avasthita haiN|' (2) jIvakANDa meM isI prasaMga ke antargata 185 va 186 ye do gAthAe~ mUlAcAra ke paMcAcArAdhikAra meM 16 aura 16 gAthAMkoM ke rUpa meM avasthita haiN| (3) jIvakANDa ke antargata gAthAe~ 18 va 27 krama se kaSAyaprAbhUta meM 107 va 108 gAthAMkoM ke rUpa meM avasthita haiN|' (4) jIvakANDa meM pramattasaMyata guNasthAna ke prasaMga meM pramAda kA nirUpaNa karate hue jina 36-38, 40 aura 42 ina pA~ca gAthAoM kA upayoga kiyA gayA hai ve mUlAcAra ke 'zIlaguNAdhikAra' meM yathAkrama se 20-22, 23 aura 25 ina gAthAMkoM meM avasthita haiN| vizeSatA yaha rahI hai ki mUlAcAra kI gAthA 21 meM jahA~ prasaMga ke anurUpa 'sIla' zabda kA upayoga huA hai vahA~ jovakANDa kI gAthA 37 meM usake sthAna meM pramAda kA prasaMga hone se 'pamada' zabda kA prayoga kiyA gayA hai| isI prakAra mUlAcAra kI gAthA 25 meM jahA~ prasaMga ke anurUpa caturtha caraNa meM 'kujjA paDhamaMti yAceva' aisA pATha rahA hai vahA~ jIvakANDa kI gAthA 42 meM usake sthAna meM 'kujjA emeva savvattha' aisA pATha parivartita huA hai| (5) jIvakANDa meM jJAnamArgaNA ke prasaMga meM prayukta 403-6,411,426 aura 426-31 ye 6 gAthAe~ Sa0 kha0 ke pA~caveM vargaNA khaNDa ke antargata 'prakRti' anuyogadvAra meM 4-8 aura 11-14 gAthAsUtroM ke rUpa meM avasthita haiN| ina udAharaNoM se spaSTa hai ki A0 nemicandra ne apane se pUrvakAlIna kaSAyaprAbhUtAdi anya granthoM se bhI prasaMgAnurUpa gAthAoM ko lekara apane granthoM kA aMga banAyA hai| 11. jIvakANDa meM yathAkrama se gati-indriyAdi mArgaNAoM kA nirUpaNa karate hue pratyeka mArgaNA ke anta meM prasaMga prApta una jIvoM kI saMkhyA ko bhI prakaTa kiyA gayA hai| isa saMkhyA prarUpaNA kA AdhAra Sa0 kha0 ke prathama khaNDa svarUpa jIvasthAna ke antargata ATha anuyogadvAroM meM jo dUsarA 'dravyapramANAnugama' anuyogadvAra hai, rahA hai| vizeSa itanA hai ki jIvakANDa meM jahA~ gati-indriyAdi mArgaNAoM meM yathAkrama se svarUpa Adi kA vicAra karate hue anta meM una jIvoM kI saMkhyA kA ullekha hai vahA~ SaTkhaNDAgama ke antargata isa anuyogadvAra meM prathamataH ogha kI apekSA krama se mithyAdRSTi Adi caudaha guNasthAnavI jIvoM kI aura tatpazcAt gatiindriyAdi mArgaNAoM meM prasaMgaprApta jIvoM kI saMkhyA kA ullekha huA hai| yaha 'dravyapramANAnugama' usa saMkhyA kA prarUpaka svataMtra anuyogadvAra hai, jo Sa0kha0 ko pu0 3 meM prakAzita hai| isa prasaMga meM dhavalA meM uddhRta kucha gAthAoM ko bhI yathAprasaMga jIvakANDa meM AtmasAt kara liyA gayA hai| ___ isI prakAra dhavalA meM jIvasthAna ke antargata kSetrAnugama, sparzanAnugama, kAlAnugama, antarAnugama aura bhAvAnugama ina anya anuyogadvAroM meM tathA cUlikA meM bhI yathAprasaMga jo gAthAe~ uddhRta kI gaI haiM ve jIvakANDa meM yathAsthAna upalabdha hotI haiM / una saba kI sUcI eka sAtha Age dI gaI hai| 1. 10 kha0 pu0 14, pR0 226-34 2. kasAyasutta, pR0 637 ghaTasaNAgama kI anya pranthoM se tulanA / 307, Page #362 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12. jaisA ki pahale kahA jA cukA hai, jIvakANDa meM jo guNasthAnoM Adi kI prarUpaNA kI gaI hai vaha prastuta Sa0 kha0 va usakI dhavalA TIkA se bahuta kucha prabhAvita hai| para yaha bhI dhyAna dene yogya hai ki ukta jIvakANDa meM prasaMgAnusAra kucha aisA bhI vivecana kiyA gayA hai jo Sa0 kha0 aura dhavalA meM nahIM upalabdha hotaa| vahA~ jJAnamArgaNA, lezyAmArgaNA aura samyaktvamArgaNA ke prasaMga meM kucha anya prAsaMgika viSayoM kI bhI carcA kI gaI hai / yathA jIvakANDa meM jJAnamArgaNA ke prasaMga meM jo paryAya va paryAyasamAsa aura akSara va akSarasamAsa Adi bIsa prakAra ke zrutajJAna kI prarUpaNA kI gaI hai vaha pUrNatayA Sa0kha0 se prabhAvita hai kyoMki vahA~ vargaNA khaNDa ke antargata 'prakRti' anuyogadvAra meM yaha eka gAthAsUtra hai-. pjjy-aklr-pd-sNghaady-pddivtti-jogdaaraaii| pAhuDapAhuDa-vatthU puzva samAsA ya boddhavvA // ----pu0 13, pR0 260 isa gAthAsUtra kA svayaM mUlagranthakAra dvArA spaSTIkaraNa karate hae paryAyAvaraNIya aura paryAyasamAsAvaraNIya Adi zrutajJAnAvaraNIya ke jina bIsa bhedoM kA nirdeza kiyA gayA hai (sUtra 5,5,48), tadanusAra hI unake dvArA yathAkrasa se AvRta una paryAya va paryAyasamAsa Adi rUpa bIsa zrutajJAnabhedoM kA nirdeza jIvakANDa meM kiyA gayA hai (316-17) / Age jIva. kANDa meM jo ukta zrutajJAna bhedoM ke svarUpa Adi ke viSaya meM vicAra kiyA gayA hai (gAthA 318-48) usakA AdhAra usa sUtra kI dhavalA TIkA rahI hai / (pu0 13, pR0 261-76) ____ isa prakAra ukta Sa0 kha0 sUtra aura usakI dhavalA TIkA kA anusaraNa karate hue bhI yahA~ jIvakANDa meM anantabhAgavRddhi Adi chaha vRddhiyoM kI krama se UrvaMka, caturaMka, paMcAMka, SaDaMka, saptAMka aura aSTAMka ina saMjJAoM kA ullekha hai (gA0 324) va tadanusAra hI Age yathAvasara kA upayoga bhI kiyA gayA hai| yaha paddhati Sa0 kha0 va dhavalA TIkA meM nahIM apanAI 13. jIvakANDa meM jo 64 akSaroM ke Azraya se zratajJAna ke akSaroM ke utpAdana kI prakiyA kA nirdeza hai (351-52) usakA vivecana dhavalA meM vistAra se kiyA hai| (pu0 13, pR0 247-60) isa prasaMga meM dhavalA meM saMyogAkSaroM kI nirdezaka jo 'eya? ca' Adi gAthA udadhRta hai vaha jIvakANDa meM gAthAMka 353 meM upalabdha hai| __ Age dhavalA meM madhyama pada sambandhI akSaroM ke pramANa kI prarUpaka jo 'solasasada cottIsaM' Adi gAthA uddhRta hai (pu0 13, pR0 266) vaha bhI jIvakANDa meM gAthA 335 ke rUpa meM upalabdha hotI hai| 14. jIvakANDa meM isa prasaMga meM yaha eka vizeSatA dekhI gaI hai ki vahA~ AcArAdi gyAraha aMgoM aura bArahaveM dRSTivAda aMga ke antargata parikarma Adi ke padoM kA pramANa saMketAtmaka akSaroM meM prakaTa kiyA gayA hai / (gAthA 356 va 362-63) jaise-AcArAdi 11 aMgoM ke samasta padoM kA pramANa 41502000 hai| isakA saMketa 'vApaNana ranonAnaM' ina akSaroM meM kiyA hai| sAdhAraNataH isake lie yaha niyama hai ki ka se 1. paMcAMka, Urvaka va aSTAMka saMjJAoM kA ullekha dhavalA meM vRddhiprarUpaNA' ke prasaMga meM dekhA jAtA hai| pu0 12, pR0 217, 218 va 220 Adi / 308 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #363 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lekara zataka krama se 1,2,3 Adi nau aMka, Ta se dha taka nau aMka; pa se ma taka krama se 1,2, 3,4,5 aMka aura ya se ha taka ATha aMka grahaNa kiye jAte haiN| akArAdi svara, Ja aura na se zUnya (0) ko grahaNa kiyA jAtA hai| chanda Adi kI dRSTi se upayukta mAtrAoM se kisI aMka ko nahIM grahaNa kiyA jAtA hai| isI niyama ke anusAra Upara saMketAkSaroM meM gyAraha aMgoM ke padoM kA pramANa prakaTa kiyA gayA hai| ___ yaha paddhati dhavalA meM nahIM dekhI jAtI hai / vahA~ una sabake padoM kA pramANa saMkhyAvAcaka zabdoM ke Azraya se hI prakaTa kiyA gayA hai| (pu0 1, 107 va 106 Adi tathA pu0 6, pR0 203 va 205 aadi|) 15. jIvakANDa meM saMyamamArgaNA ke prasaMga meM jisa gAthA (456) ke dvArA saMyama ke svarUpa ko prakaTa karate hue yaha kahA gayA hai ki vratoM ke dhAraNa, samitiyoM ke pAlana, kaSAyoM ke nigraha, daNDoM ke tyAga aura indriyoM ke jaya kA nAma saMyama hai' vaha gAthA dhavalA meM saMyamamArgaNA ke hI prasaMga meM 'uktaM ca' isa nirdeza ke sAtha udadhRta kI gaI hai / vahIM se sambhavataH use jIvakANDa meM grahaNa kiyA gayA hai| 16. jIvakANDa ke Age isI saMyamamArgaNA ke prasaMga meM sAmAnya se parihAravizuddhisaMyata kA svarUpa spaSTa karate hue yaha abhiprAya prakaTa kiyA gayA hai ki jo janma se 30 varSa taka yatheSTa bhAgoM kA anubhava karatA huA sukhI rahA hai, jisane tIrthakara ke pAdamUla meM pRthaktvavarSa taka rahakara pratyAkhyAna pUrva ko par3hA hai, aura jo saMdhyAkAla ko chor3akara do gavyUti vihAra karatA hai usake parihAravizuddhi saMyama hotA hai / vahA~ jisa gAthA ke dvArA yaha vizeSatA prakaTa kI gaI, vaha isa prakAra hai tIsaM vAso jamme vAsapudhattaM khu titthayaramale / paccakkhANaM paDhido saMjhUNadu gAuavihAro // 472 / / yahA~ gAthA meM spaSTatayA sukhI rahane kA ullekha nahIM kiyA gayA hai, vahA~ 'tIsaM vAso jamme' itanA mAtra kahA gayA hai| para dhavalA meM usake svarUpa ko spaSTa karate hue usakA ullekha spaSTa rUpa se huA hai / sAtha hI, vahA~ yaha vizeSa rUpa se kahA gayA hai ki parihAravizaddhisaMyata sAmAnya rUpa se yA vizeSarUpa se-sAmAyikachedopasthApanAdi ke bhedapUrvaka-saMyama ko grahaNa karake dravya, kSetra, kAla aura bhAva se sambandhita parimita-aparimita pratyAkhyAna ke prarUpaka pratyAkhyAnapUrva ko samIcInatayA par3hatA huA saba prakAra ke saMzaya se rahita ho jAtA hai, usake viziSTa tapa ke Azraya se parihAravizuddhi Rddhi utpanna ho jAtI hai va vaha tIrthaMkara ke pAdamUla meM parihAravizuddhisaMyama ko grahaNa karatA hai / yahA~ 'pRthaktvavarSa' kA ullekha nahIM kiyA gayA hai, jisakA ullekha jIvakANDa kI uparyukta gAthA meM hai / isa prakAra se vaha gamanAgamanAdi rUpa saba prakAra kI pravRtti meM prANihiMsA ke parihAra meM kuzala hotA hai| yahAM yaha vizeSa smaraNIya hai ki dhavalA meM saMyamamArgaNA ke prasaMga meM jina ATha gAthAoM 1. saMyama kA yahI svarUpa tattvArthavArtika meM bhI nirdiSTa kiyA gayA hai| -6,7,12, pR0 330 2. dhavalA pu0 1, pR0 145 3. dhavalA pu0 1, pR0 370-71 SaTkhaNDAgama ko anya granthoM se tulanA / 301 Page #364 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (187-64) ko 'uktaM ca' kahakara uddhRta kiyA hai ve usI rUpa meM va usI krama se jIvakANDa meM 466-77 gAthAMkoM meM bhI upalabdha hotI haiN|' vizeSatA yaha rahI hai ki Upara jIvakANDa kI jisa 'tIsaM vAso jamma' (472) gAthA kA ullekha hai vaha dhavalA meM uddhRta gAthAoM meM nahIM hai| ___ isa prakAra adhika sambhAvanA to yahI hai ki jIvakANDa meM saMyama kI prarUpaNA dhavalA ke dI AdhAra se kI gaI hai / 'tIsaM vAso jamme' Adi gAthA AcArya nemicandra dvArA hI racI gaI dikhatI hai, vaha pUrvavartI kisI anya prAcIna grantha meM nahIM pAyI jaatii| 17. jIvakANDa meM lezyAmArgaNA ke prasaMga meM ina 16 adhikAroM ke dvArA lezyA se sambandhita kucha prAsaMgika carcA bhI hai---(1) nirdeza, (2) varNa, (3) pariNAma, (4) saMkrama, (5) karma, (6) lakSaNa, (7) gati, (8) svAmI, (6) sAdhana, (10) saMkhyA, (11) kSetra, (12) sparza, (13) kAla, (14) antara, (15) bhAva aura (16) alpabahutva / kha0 meM isa prakAra se kahIM eka sthAna para lezyA se sambandhita una saba viSayoM kI nahIM kI gaI hai, vahA~ yathAprasaMga vibhinna sthAnoM para usakA vicAra kiyA gayA hai / jaise-. yaha parva meM kahA jA cukA hai ki vahA~ jIvasthAna khaNDa ke antargata satprarUpaNA anuyogadvAra meM lezyAmArgaNA ke prasaMga meM lezyA ke chaha bhedoM kA nirdeza karate hue unake svAmiyoM kA bhI ullekha kiyA gayA hai (sUtra 136-40) / vahA~ chaha lezyAvAle jIvoM ke prarUpaka sUtra (132) kI vyAkhyA karate hae dhavalA meM 'uktaM ca' aisA nirdeza karake krama se una chaha lezyAoM ke lakSaNoM kI prarUpaka nau gAthAoM ko tathA Age alezya jIvoM kI prarUpaka eka anya gAthA ko uddhRta kiyA gayA hai| jIvakANDa meM una gAthAoM ko usI rUpa meM va usI krama se grantha kA aMga banA liyA gayA hai| vizeSatA kevala yaha rahI hai ki una gAthAoM meM alezya jIvoM kI prarUpaka gAthA ko jIvakANDa meM lezyAmArgaNA ko samApta para liyA gayA hai| 18. 10 kha0 meM mahAkarmaprakRtiprAbhUta ke antargata kRti-vedanAdi 24 anuyogadvAroM meM jina nibandhana Adi aThAraha (7-24) anuyogadvAroM kI prarUpaNA granthakartA dvArA nahIM kI gaI hai unakI prarUpaNA vIrasenAcArya ne dhavalA TIkA meM kara dI hai| una 24 anayogadvAroM meM 13vA lezyA-anuyogadvAra, 14vAM lezyAkarma aura 15vAM lezyApariNAma anuyogadvAra hai / inameM se lezyA-anuyogadvAra meM zarIrAzrita dravyalezyA (zarIragata varNa) kI prarUpaNA karate hue kina jIvoM ke kauna-sA varNa hotA hai, ise spaSTa kiyA gayA 1. dhavalA pu0 1, pR0 372-73 2. jaisA ki pIche 'Sa0 kha0 va paMcasaMgraha' zIrSaka meM saMketa kiyA gayA hai, jI0 kA0 meM isa lezyAviSayaka vizeSa prarUpaNA kA AdhAra sambhavataH 'tattvArthavArtika' kA vaha prasaMga rahA hai| 3. dhavalA pu0 1, pR0 388-60; ina gAthAoM ko Age ghavalA meM 14veM 'lezyAkarma' anuyoga dvAra meM bhI uddhRta kiyA gayA hai / pu0 16, pR0 460-62 (yahA~ mArgaNA kA adhikAra na hone se 'alezya' jIvoM se sambandhita gAthA uddhRta nahIM hai) 4. gA0 508-16 va Age gA0 555 310 / SaTkhaNDAgama-parizIlana . Page #365 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hai| sAtha hI, eka hI zarIra meM pramukha varNa ke sAtha jo anya varNa rahate haiM unake alpabahutva ko bhI dikhalAyA gayA hai|" ___jIvakANDa meM pUrvokta nirdezAdi 16 anuyogadvAroM meM dUsarA 'varNa' anuyogadvAra hai / usa. meM lagabhaga 10 kha0 ke lezyA anuyogadvAra ke hI samAna dravyalezyA kI prarUpaNA kI gaI hai (463-67) / 16. uparyukta kRti-vedanAdi 24 anuyogadvAroM meM 14vA~ 'lezyAkarma' anuyogadvAra hai / isameM krama se kRSNAdi lezyAvAle jIvoM kI pravRtti (karma yA kArya) ko dikhalAte hue 'uktaM ca' isa sUcanA ke sAtha 6 gAthAoM ko uddhRta kiyA gayA hai| ye ve hI gAthAe~ haiM jinakA ullekha pIche satprarUpaNA anuyogadvAra ke antargata lezyAmArgaNA ke prasaMga meM kiyA jA cukA hai tathA jo jIvakANDa ke chaThe 'lakSa Na' adhikAra meM 508-16 gAthAMkoM meM upalabdha hotI haiN| 20. lezyApariNAma nAmaka 15veM anuyogadvAra meM kauna-sI lezyA SaTsthAnapatita saMkleza athavA vizuddhi ke vaza kisa prakAra se svasthAna aura parasthAna meM pariNata hotI hai, ise dhavalA meM spaSTa kiyA gayA hai| jIvakANDa meM tIsare 'pariNAma' adhikAra ke dvArA lezyA ke pariNamana kI jo vyAkhyA huI hai vaha dhavalA kI uparyukta prarUpaNA ke hI samAna hai| 21. Sa0 kha0 ke dUsare kSudra kabandha khaNDa ke antargata 11 anuyogadvAroM meM 5vA~ dravyapramANAnugama hai| usameM yayA krama se gati-indriyAdi caudaha mArgaNAoM meM jIvoM kI saMkhyA dikhalAyI gayI hai| vahA~ lezyAmArgaNA ke prasaMga meM kRSNAdi chaha lezyAvAle jIvoM kI saMkhyA kI vivecanA kI gaI hai| jIvakANDa meM pUrvanirdiSTa 16 adhikAroM meM 10vAM saMkhyA adhikAra hai| usameM prAyaH dhavalA ke hI samAna kRSNAdi chaha lezyAvAle jIvoM kI saMkhyA ko dikhalAyA gayA hai| 22. SaTkhaNDAgama ke usI dUsare khaNDa meM jo chaThA kSetrAnugama anuyogadvAra hai usameM lezyAmArgaNA ke prasaMga meM ukta chahoM lezyAvAle jIvoM ke vartamAna nivAsarUpa kSetra kI prarUpaNA - jIvakANDa ke pUrvanirdiSTa 'kSetra' adhikAra meM una chaha lezyAvAle jIvoM ke kSetra kI prarUpaNA dhavalA ke hI samAna hai / (gA0 542-44) 23. SaTkhaNDAgama meM isI khaNDa ke 7veM sparzanAnugama, dUsare 'eka jIva kI apekSA kAlAnagama' aura tIsare 'eka jIva kI apekSA antarAnugama' ina tIna anuyogadvAroM meM jisa prakAra se chaha lezyAyukta jIvoM ke krama se sparza, kAla aura antara kI prarUpaNA kI gaI hai usI prakAra 1. pu0 16, pR0 484-86 2. pu0 16, pR0 460-62 3. vahI, 463-67 4. gA0 468-502 5. sUtra 2,5,147-54 (pu0 7, pR0 262-64) 6. gAthA 536-41 7. sUtra 2,6,101-6 (pu0 7) SaTkhaNDAgama kI anya pranthoM se tulanA / 311 Page #366 -------------------------------------------------------------------------- ________________ se jIvakANDa meM sparza (12), kAla (13) aura antara (14) ina tIna adhikAroM meM una kRSNAdi chaha lezyAvAle jIvoM ke krama se sparza, kAla aura antara kI prarUpaNA hai|' 24. bhAva kI prarUpaNA ke prasaMga meM jisa prakAra SaTkhaNDAgama meM chahoM lezyAoM ko bhAva se audayika kahA gayA hai usI prakAra jIvakANDa meM bhI bhAva kI apekSA unheM praudayika kahA gayA hai| 25. SaTkhaNDAgama ke isI kSudrakabandha khaNDa ke antargata 11veM alpabahutva anuyogadvAra meM ukta kRSNAdi lezyA yukta jIvoM ke alpabahutva kI vivecanA hai| jIvakANDa meM alpabahutva adhikAra ke prasaMga meM itanA mAtra kahA gayA hai ki unakA alpabahutva dravyapramANa se siddha hai|' mUlAcAra Upara ke vivecana se yaha spaSTa ho jAtA hai ki jI0 kA0 meM pUrvokta 16 adhikAroM ke Azraya se jo lezyA kI prarUpaNA kI gaI hai usakA bahuta-sA viSaya yathAprasaMga SaTkhaNDAgama meM cacita hai| jo kucha viSaya SaT khaNDAgama meM nahIM upalabdha hotA hai vaha anyatra mUlAcAra aura tattvArthavArtika Adi meM upalabdha hotA hai jaise-- jIvakANDa ke antargata solaha adhikAroM meM se veM 'svAmI' adhikAra meM cAroM gatiyoM ke vibhinna jIvoM meM kinake kauna-sI lezyA hotI hai, isakA vicAra kiyA gayA hai (528-34) / mUlAcAra ke antima paryApti' adhikAra meM ukta kRSNAdi lezyAoM ke svAmiyoM kA vicAra kiyA gayA hai| jIvakANDa meM jo lezyAoM kA svAmIviSayaka vicAra kiyA gayA hai vaha mUlAcAra kI usa svAmIviSayaka prarUpaNA se prabhAvita rahA dikhatA hai| itanA hI nahIM, usa prasaMga meM prayukta mUlAcAra kI kucha gAthAe~ bhI jIvakANDa meM usI rUpa meM upalabdha hotI haiM / jaise-- gAthAMza mUlAcAra jIvakANDa kAU kAU taha kAu 12-63 528 teU teU taha teU 12-64 534 tiNhaM doNhaM doNhaM 12-65 533 ye tIna gAthAe~ donoM granthoM meM zabdazaH samAna haiN| vizeSa itanA hai ki mUlAcAra gAthA 63 ke caturtha caraNa meM jahA~ 'rayaNAdipuDhavIsu' pATha hai vahA~ jIvakANDa meM usake sthAna meM 'paDhamAdipuDhavINaM' pATha hai / yaha zabdabheda hI huA hai, abhiprAya meM bheda nahIM hai| Age kI gAthA ke caturtha caraNa meM jahA~ mUlAcAra meM 'lessAbhedo muNeyavvo' pATha hai vahAM jIvakANDa meM usake sthAna meM 'bhavaNatiyApuNNage asuhA' pAThabheda hai / 1. sUtra 2,7,163-216 (sparza), sUtra 2,2,177-82 (kAla) aura sUtra 2,3,125-30 tathA jI0 kA0 gA0 544-46 (sparza), 550-551 (kAla) aura gAthA 552-53 (antr)| 2. 10 kha0, sUtra 2,1,60-63 aura jI0kA0 gAthA 554 (puurvaardh)| 3. Sa0kha0, sUtra 2,11,176-85 tathA jI0kA0 gAthA0 554 312 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #367 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yahA~ yaha smaraNIya hai ki uparyukta tIna gAthAoM meM pUrva kI do gAthAe~ zve0 'jIvasamAsa anya meM bhI prAyaH usI rUpa meM upalabdha hotI haiM (gAthA 72-73) / yahA~ vizeSatA yaha hai ki dasarI gAthA ke caturtha caraNa meM jahA~ mUlAcAra meM 'lessAbhedo muNeyavvo' pATha hai va jIvakANDa meM 'mavaNatiyApUNNage' pATha hai vahA~ jIvasamAsa meM usake sthAna meM 'sakkAdivimANavAsINaM' pAThabheda hai| yaha pAThabheda va tadanusAra jo kucha abhiprAyabheda bhI hayA hai usakA kAraNa sambhavataH 12 aura 16 kalpoM kI mAnyatA rahI hai / tattvArthasUtra meM devoM meM lezyAviSayaka svAmitva kA prarUpaka yaha sUtra hai-"pIta-padmazaklalezyA dvi-tri-zeSeSu" / vaha sarvArthasiddhisammata (4-22) aura ta0 bhASyasammata (4-23) donoM hI sUtra pAThoM meM samAna hai / para 16 aura 12 kalpoM kI mAnyatA ke anusAra usakA artha bhinna rUpa meM kiyA gayA hai| yahAM tattvArthavArtika meM yaha zaMkA kI gaI hai ki sUtra meM jo 'dvi-tri-zeSeSu' pATha hai tadanusAra pUrvokta lezyA kI vaha vyavasthA nahIM banatI hai| usake samAdhAna meM prathama to vahA~ yaha kahA gayA hai ki icchA ke anusAra sambandha baiThAyA jAtA hai, isase usa vyavasthA meM kucha doSa nahIM hai| tatpazcAt prakArAntara se yaha bhI kahA gayA hai-athavA sUtra meM 'pota-mizra-padma-mizra-zuklalezyA' aise pAThAntara kA Azraya lene se Agamavirodha sambhava nahIM hai| jIvakANDa meM gAthA 526-32 ke dvArA lezyAviSayaka kucha aura bhI vizeSa prarUpaNA kI gaI hai| unameM gAthA 526-30 kA abhiprAya prAyaH mUlAcAragata gAthA 66 ke samAna hai| jIvakANDa meM anya bhI aisI kitanI hI gAthAeM ho sakatI haiM, jo yathAsthAna mUlAcAra meM upalabdha hotI haiM / jaisegAthAMza jIvakANDa malAcAra saMkhAvattayajoNI 81 12-61 kummuNNayajoNIye 12-62 NiccidaradhAtu satta ya 5-26 va 12-63 bAbIsa satta tiNNi ya 113 5-24 va 12-166 addhatterasa bArasa 5-26 va 12-165 chappaMcAdhiyavIsaM 5-27 va 12-169 eyA ya koDikoDI 116 5-28 (gAthA 115-16 meM kucha zabdabheda va abhiprAyabheda bhI huA hai) paMca vi iMdiyapANA 12-150 86 tasvArthavAtika jIvakANDa meM pUrvokta 16 adhikAroM ke Azraya se jo lezyA kI prarUpaNA kI gaI hai usake sAtha yadi pUrNatayA mela baiThatA hai to tattvArthavArtika meM prarUpita lezyA kI prarUpaNA ke sAtha baiThatA hai| vahAM usI krama se una nirdezAdi 16 anuyogadvAroM ke Azraya se lezyA kI prarUpaNA hai jo ina donoM pranthoM meM sarvathA samAnarUpatA ko prApta hai| udAharaNasvarUpa 'lezyAkarma' ko le lIjie / tattvArtha vArtika meM usa ke viSaya meM kahA gayA hai "lezyAkarma ucyate-jambUphalabhakSaNaM nidarzanaM kRtvA skandha-viTapa-zAkhAnuzAkhA-piNDikA SaTkhaNDAgama ko anya pranyoM se tulanA / 313 Page #368 -------------------------------------------------------------------------- ________________ chedanapUrvakaM phalabhakSaNaM svayaM patitaphalabhakSaNaM coddizya kRSNalezyAdayaH prvrtnte|" -tattvArthavArtika 4,22,10, pR0 171 isI abhiprAya ko jIvakANDa meM isa prakAra prakaTa kiyA gayA hai --- pahiyA je chappurisA paribhaTTAraNNamajmavesamhi / phalabhariyarukkhamegaM pekkhittA vicitaMti // 506 // jimmUla-khaMdha-sAhuvasAhaM chittuM ciNuttu pddidaaii| khAuM phalAiM idi jaM maNeNa vayaNaM have kammaM // 507 / / isa prakAra donoM hI granthoM meM kRSNAdi chaha lezyAvAle jIvoM kI jaisI kucha mAnasika pravRtti hamA karatI hai usakA citraNa yahA~ udAharaNa dvArA prakaTa kiyA gayA hai| isI prakAra kI samAnatA donoM granthoM meM anya adhikAroM meM bhI rahI hai| __ 'gati' adhikAra ke prasaMga meM samAna rUpa se donoM granthoM meM yaha kahA gayA hai ki lezyA ke 26 aMzoM meM 8 madhyama aMza Ayubandha ke kAraNa tathA zeSa 18 aMza tadanurUpa gati ke kAraNa haiN|' yaha kahate hue Age kisa lezyAMza se jIva deva va narakagati meM kahAM-kahAM jAtA hai, ise spaSTa kiyA gayA hai| _isa prakAra devoM va nArakiyoM meM jAnevAloM ke krama ko dikhA karake bhI jIvakANDa meM manuSyoM va tiyaMcoM meM jAnevAle deva-nArakiyoM ke viSaya meM vizeSa kucha spaSTIkaraNa nahIM kiyA gayA hai| unake viSaya meM tattvArthavArtika meM yaha sUcanA kI gaI hai"deva-nArakAH svalezyAbhiH tiryaD.manuSyAnuyogyAnAM yAnti / " -ta0vA0 4,22,10, pR0 172 isI prakAra kI sUcanA jIvakANDa meM bhI isa prakAra kI gaI hai-- "sura-NirayA sagalessahiM Nara-tiriyaM jaMti sagajoggaM / / " -gAthA 527 utta0 isa prakAra kI ullekhanIya samAnatA ko dekhate hue aisA pratIta hotA hai ki jIvakANDa meM jo lezyA kI prarUpaNA kI gaI hai vaha sambhavataH tattvArthavArtika meM prarUpita lezyA ke AdhAra para kI gaI hai| 26. jIvakANDa meM Age samyaktva mArgaNA ke prasaMga meM samyaktva kA svarUpa prakaTa karate hue kahA gayA hai ki jinendra dvArA upadiSTa chaha (dravya), pAMca (astikAya) aura nau prakAra ke padArthoM kA jo AjJA athavA adhigama se zraddhAna hotA hai usakA nAma samyaktva hai| isa prakAra chaha dravyoM ke viSaya meM ina sAta adhikAroM kA nirdeza kiyA gayA hai--nAma, upalakSaNAnuvAda, acchanakAla (sthiti), kSetra, saMkhyA, sthAnasvarUpa aura phala / Age ina sAta adhikAroM ke Azraya se kramazaH chaha dravyoM kI prarUpaNA karake tatpazcAt pA~ca astikAya aura nau padArthoM kA vivecana kiyA gayA hai| isa prakAra vahA~ yaha samyaktvamArgaNA 66 (560658) gAthAoM meM samApta huI hai| ___ yahA~ sthAnasvarUpa adhikAra ke prasaMga meM teIsa paramANupudgaladravyavargaNAoM kA nAmanirdeza karate hue unameM apane jaghanya va utkRSTa bhedoM ke guNakAra va pratibhAga ko bhI prakaTa kiyA gayA hai (563-600) 1. tattvArthavArtika 2,22,10 pR0 171 tathA jIvakANDa gAthA 517-18 314 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #369 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Sa0 kha0 meM pAMcaveM vargaNAkhaNDa ke antargata 'bandhana' anuyogadvAra meM bandhanIya (vargaNA) ke prasaMga meM una vargaNAoM kI prarUpaNA kI gaI hai| donoM granthoM meM una 23 pudgalavargaNAoM ke nAmoM kA nirdeza samAna rUpa meM hI kiyA gayA hai| vizeSatA yaha rahI hai Sa0 kha0 meM jahA~ unakA ullekha krama se pRthak-pRthak sUtra ke dvArA kiyA gayA hai vahAM jIvakANDa meM unakA ullekha do gAthAoM (563-64) meM hI saMkSepa se kara diyA gayA hai| udAharaNasvarUpa AhAra, tejasa, bhASA, mana aura kArmaNa ye pAMca vargaNAe~ agrahaNadravyavargaNAoM se antarita haiM / inakA ullekha 10 kha0 meM jahA~ pRthak-pRthak 6 sUtroM (80-88) meM huA hai vahA~ jI0 kA0 meM 'agejjagehi aMtariyA / AhAra-teja-bhAsA-maNakammaiyA' (563) itane mAtra meM kara diyA gayA hai| vahA~ pRthak-pRthak 'pAhAra-dravyavargaNA ke Age agrahaNavargaNA, usake Age taijasavargaNA, phira agrahaNavargaNA' ityAdi-krama se nirdeza nahIM kiyA gayA / yaha jI0 kA0 meM saMkSepIkaraNa kA udAharaNa hai| pa0 kha0 meM yadyapi mUla meM jaghanya se utkRSTa bheda ke guNakAra aura bhAgahAra ke pramANa kA ullekha nahIM hai, para dhavalA meM pratyeka vargaNA ke prasaMga meM use pRthak-pRthak spaSTa kara diyA gayA hai| udAharaNasvarUpa jaghanya AhAra dravyavargaNA se utkRSTa kitanI hai, ise spaSTa karate hue dhavalA meM yaha kahA gayA hai __ "jahaNNAdo ukkassiyA visesaahiyaa| viseso puNa prabhavasiddhiehi aNaMtaguNo siddhANamaNaMtabhAgametto hoto vi AhAraukkassa davvavaggaNAe annNtimbhaago|" jIvakANDa meM saMkSepa se grAhya AhArAdi vargaNAoM ke pratibhAga kA aura unake madhyagata cAra agrAhya vargaNAoM ke guNakAra kA nirdeza isa prakAra eka sAtha kara diyA gayA hai siddhANaMtimabhAgo paDibhAgo gejmagANa jetttth|-gaa0 566 pU0 cattAri agejjesu vi siddhANa maNaMtimo bhaago||-gaa0 567 utta0 isa prakAra yaha guNakAra va bhAgahAra kI prarUpaNA dhavalA ke ukta vivaraNa se prabhAvita hai| 27. jIvakANDa meM Age isI prasaMga meM phalAdhikAra kI prarUpaNA karate hue chaha dravyoM ke upakAra ko dikhalAyA gayA hai| usa prasaMga meM AhArAdi pAMca grAhya vargaNAoM ke kArya ko prakaTa kiyA gayA hai| pra0 kha0 meM usakA spaSTIkaraNa yathAprasaMga dhavalAkAra ke dvArA kiyA gayA hai| udAharaNa ke rUpa meM donoM granthoM meM nirdiSTa AhAra vargaNA ke kArya ko dekhiye'orAliya-veunviya-AhArasarIrapAoggapogalakhaMdhANaM AhAradavvavaggANA tti snnnnaa|" -pu0 14, pR0 56 AhAravaggaNAvo tiNi sarIrANi hoMti ussaaso| hissAso viya xx // -jI0 kA0 gAthA 606 jI0 kA0 meM isI prasaMga meM snigdhatA aura rUkSatA ke Azraya se paraspara paramANuoM meM 1. sUtra 5,6,76-67 (pu0 14) 2. pu0 14, pR0 56; isI prakAra Age agrahaNavargaNA aura taijasa vargaNA Adi ke viSaya meM pRthak-pRthak guNakAra va bhAgahAra kA nirdeza kiyA gayA hai| isake lie sUtra 10-81 Adi kI dhavalA TIkA draSTavya hai| SaTkhaNDAgama ko anya pranyoM se tulanA / 315 Page #370 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hone vAlA bandha kisa prakAra se hotA hai, ise spaSTa kiyA gayA hai (608-18) / 0 kha0 meM paramANuoM meM hone vAle isa bandha kA vicAra pUrvokta bandhanaanuyogadvAra ke antargata sAdivisrasAbandha ke prasaMga meM kiyA gayA hai (sUtra 32-36) / jIvakANDa meM bandha kI vaha prarUpaNA Sa0 kha0 meM kI gaI paramANuviSayaka bandha kI prarUpaNA ke hI samAna hai| yahI nahIM, jIvakANDa meM Sa0 kha0 ke prasaMgaprApta do gAthAsUtroM ko grantha kA aMga bhI banA liyA gayA hai / ve 'gAthAsUtra haiM--- gAthAMza 0 kha0 ( pu0 14 ) jI0kA0 gAthA ddhiNiddhA Na bajjhaMti 611 ddhissa NidveNa durAhieNa sUtra 34 36 614 "3 prathama gAthAsUtra ke anusAra snigdha-snigdha paramANuoM meM aura rUkSa rUkSa paramANuoM meM bandha ke abhAva ko prakaTa karate hue vijAtIya (snigdha- rUkSa) paramANutroM meM bandha kA sadbhAva prakaTa kiyA gayA hai| isa prasaMga meM gAthA meM prayukta 'rUpArUpI' kA artha prakaTa karate hue dhavalA meM kahA gayA hai ki jo snigdha aura rUkSa pudgala guNAvibhAgapraticchedoM se samAna haiM unakA nAma rUpI hai tathA jo pudgala guNAvibhAgapraticchedoM se samAna nahIM haiM unakA nAma arUpI hai / ina donoM hI avasthAoM meM unameM bandha sambhava hai / ' isI abhiprAya ko jIvakANDa meM Age gAthA 312 va 613 ke dvArA prakaTa kiyA gayA hai / paramANuviSayaka bandha kI yaha prarUpaNA tattvArtha sUtra (5, 32-36) meM bhI upalabdha hotI hai / para Sa0 kha0 se usameM kucha abhiprAyabheda rahA hai, yaha Sa0 kha0 kI TIkA dhavalA aura tattvArtha kI vyAkhyA sarvArthasiddhi aura vizeSakara tattvArthavArtika se spaSTa hai / pUrvokta do gAthAsUtroM meM dUsarA 'Niddhassa NidveNa durAhieNa' Adi gAthAsUtra 'uktaM ca' kahakara sarvArthasiddhi (5- 35) aura tattvArthavArtika ( 5, 35, 1 ) meM uddhRta bhI kiyA gayA hai, para usake caturtha caraNa meM prayukta 'visame same' padoM ke abhiprAya meM paraspara matabheda rahA hai / 28. jIvakANDa meM Age isI samyaktvamArgaNA ke prasaMga meM pA~ca astikAyoM aura nau padArthoM kA nirdeza karate hue prasaMgaprApta puNya-pApa ke Azraya se prathamataH pApI mithyAdRSTiyoM va sAsAdanasamyagdRSTiyoM kI saMkhyA prakaTa kI gayI hai aura tatpazcAt anya mizra Adi guNasthAnavartI jIvoM kI saMkhyA kA ullekha kiyA gayA hai ( 616-28 ) / Age kSapakoM meM bodhitabuddha Adi kI saMkhyA dikhalAte hue cAroM gatiyoM meM bhAgahAra kA krama prakaTa kiyA gayA hai tathA anta meM yaha sUcanA kara dI gaI hai ki apane-apane avahAra se palya ke bhAjita karane para apanI apanI rAzi kA pramANa prApta hotA hai ( 626-41) / Sa0 kha0 meM jIvasthAna khaNDa ke antargata ATha anuyogadvAroM meM dUsarA dravyapramANAnugama anuyogadvAra hai / usameM prathamataH ogha ko apekSA caudaha guNasthAnavartI jIvoM kI saMkhyA kI aura tatpazcAt Adeza kI apekSA krama se gati- indriyAdi caudaha mArgaNAoM meM yathAsambhava una-una guNasthAnavartI jIvoM kI saMkhyA kI prarUpaNA huI hai| isake lie pu0 3 draSTavya hai / isake atirikta SaTkhaNDAgama ke dUsare kSudrakabandha khaNDa ke antargata pA~caveM dravyapramANA 1. dhavalA pu0 14, pR0 31-32 316 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #371 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nagama anuyogadvAra meM guNasthAna nirapekSa sAmAnya se gati-indriyAdi caudaha mArgaNAoM meM pathAkrama se jIvoM kI saMkhyA kI prarUpaNA huI hai / (pu07, pR0 244-98) jIvakANDa meM jo usa saMkhyA kI prarUpaNA huI hai vaha sambhavataH Sa0 kha0 ke ukta dravyapramANAnugama anuyogadvAra ke AdhAra se hI kI gaI hai| vahA~ upazAmakoM aura kSapakoM kI saMkhyA ke viSaya meM jo matabheda prakaTa kiyA gayA hai (gAthA 625) vaha dhavalA TIkA ke anusAra hai / ina matabhedoM ko dhavalAkAra ne uttarapratipatti aura dakSiNapratipatti ke rUpa meM dikhalAyA hai / (dekhiye pu0 3, pR0 63-64 va 17-100) ___ jIvakANDa meM samasta saMyatoM, apramattasaMyatoM (624 pU0) aura pramattasaMyatoM (624 uttarArdha) kI jo saMkhyA nirdiSTa kI gaI hai vaha dakSiNapratipatti ke anusAra hai| uttara pratipatti ke anusAra vahAM unakI saMkhyA kA kucha ullekha nahIM kiyA gayA hai, jabaki dhavalA meM spaSTatayA usakA ullekha huA hai (pu0 3, pR0 66) / isa sambandha meM dhavalA meM yaha gAthA uddhRta kI gaI hai sattAvI aTThatA chaNNavamajjhA ya saMjadA savve / / nigabhajidA vigaguNidApamattarAsI pamattA du|| pu0 3, pR. 6 isake uttarArdha meM parivartana kara use jI0 kA0 meM isa prakAra AtmasAt kiyA gayA hai sattAdI aTThatA chaNNavamamA ya saMjadA savve / aMjalimauliyahattho tirayaNasuddhe NamaMsAmi // 635 / / uttarapratipatti ke anusAra unakI saMkhyA kA nirdeza karate hue dhavalA meM jo gAthA uddhRta kI gaI hai vaha isa prakAra hai chakkAdI chakkaMtA chaNNavamajjhA ya saMjadA savve / tigabhajidA vigaguNidApamatta rAsI pamattA du // --dhavalA pu0 3, pR0 101 dhavalA meM vahAM prasaMgavaza jo gAthAe~ uddhRta kI gaI haiM ve kucha pAThabheda ke sAtha jIvakANDa meM AtmasAt kara lI gaI haiN|' jIvakANDa meM yaha saMkhyA kI prarUpaNA isake pUrva prathama guNasthAna' adhikAra meM kI jA sakatI thI, jaisI ki pratyeka mArgaNA meM usakI prarUpaNA kI gaI hai / para usakI prarUpaNA vahA~ na karake puNya-pApa ke prasaMga se samyaktva mArgaNA meM kI gaI hai| yaha bhI smaraNIya hai ki gommaTasAra meM pUrvavartI granthoM se kitanI hI gAthAoM ko lekara unheM grantha kA aMga banAyA gayA hai aura vahA~ grantha kAra athavA 'uktaM ca' Adi ke rUpa meM kisI prakAra kI sUcanA nahIM kI gaI hai| isake viparIta sarvArthasiddhi , tattvArthavAtika aura dhavalA Adi pramANa ke rUpa meM athavA viSaya ke vizadIkaraNa ke lie granthAntaroM se gAthA va zloka Adi ko uddhRta karate hue prAyaH grantha Adi kA kucha na kucha saMketa avazya kiyA gayA hai / 1. dhavalA pu0 3, pR0 60-18 (gA0 41-43,45,48 va 51) aura jIvakANDa gAthA 624-28 aura 632 SaTkhaNDAgama kI anya granthoM se tulanA / 317 Page #372 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pranyAntara jI0 kA0 meM isa samyaktvamArgaNA ke prasaMga meM anya bhI jo jIva-ajIva Adi ke viSaya meM vivecana kiyA gayA hai usakA AdhAra kaSAyaprAbhUta,' paMcAstikAya tathA taravArthasUtra aura usakI vyAkhyAsvarUpa sarvArthasiddhi evaM tattvArthavArtika Adi ho sakate haiN| jaisekaSAyaprAbhata meM darzanamoha kI kSapaNA ke prasaMga meM yaha gAthAsUtra AyA hai--- dasaNamohakkhavaNApaTThavago kammabhUmijAdo du / NiyamA maNasagadIe NiTThavago cAvi samvattha / / 110 // yaha gAthAsUtra jIvakANDa meM 647 gAthAMka meM upalabdha hotA hai| vizeSatA vahAM yaha rahI hai ki "NiyamA maNusagadIe' ke sthAna meM 'maNuso kevalimUle' aisA pATha parivartita kara diyA gayA hai| ba0 kha0 meM 'jamhi jiNA kevalI titthayarA' (sUtra 1.6-8, 11) aisA ullekha hai| tadanasAra hI pATha meM vaha parivartana kiyA gayA hai / yadyapi use dhavalA (pU06, pR0245) meM bhI uddhRta kiyA gayA hai, para vahAM pATha meM kucha parivartana nahIM kiyA gyaa| (1) paMcAstikAya meM sAmAnya se pudgala ke skandha, skandhadeza, skandhapradeza aura paramANu ina cAra bhedoM kA nirdeza karate hue unakA svarUpa- isa gAthA dvArA prakaTa kiyA gayA hai khadhaM sayalasamatthaM tassa du addha bhaNaMti deso tti / __ addhaddhaM ca padeso paramANu ceva avibhaagii||7|| yaha gAthA jI0 kA0 meM isI rUpa meM upalabdha hotI hai (603) / (2) paMcAstikAya meM bAdara aura sUkSmarUpatA ko prApta skandhoM ko pudgala batalAte hue unake chaha bhedoM kA ullekha mAtra kiyA gayA hai (76) / yadyapi usa gAthA meM una chaha bhedoM ke nAmoM kA nirdeza nahIM kiyA gayA, phira bhI usakI vyAkhyA meM amRtacandra sUri aura jayasenAcArya ne una bhedoM ko isa prakAra spaSTa kara diyA hai--- (1) bAdara-bAdara, (2) bAdara, (3) bAda rasUkSma, (4) sUkSmabAdara, (5) sUkSma aura (6) suukssm-suukssm| jI0kA0 meM ina bhedoM kI prarUpaka gAthA isa prakAra upalabdha hotI hai bAdarabAvara bAdara bAdarasahamaM ca sahamathalaM ca / suhamaM ca suhumasuhumaM dharAdiyaM hovi chanbheyaM // 602 / / (3) paMcAstikAya meM Age isI prasaMga meM jisa prakAra se dharmAstikAyaAdikoM ke svarUpa (mUrtAmartatva aura sakriya-akriyatva) Adi kA vicAra kiyA gayA hai lagabhaga usI prakAra se jI0 kA0 meM bhI usa sabakA vicAra huA hai|' (4) paMcAstikAya meM kAla dravya kA svarUpa spaSTa karate hue yaha gAthA kahI gaI hai 1. kaSAyaprAbhata ke 108 va 110 ye do gAthAsUtra jI0 kA0 me yahA~ krama se 655 (isake pUrva gA0 18 bhI) aura 647 gAthAMkoM meM upalabdha hote haiN| 2. yaha gAthA mUlAcAra (5-34) aura ti0 pa0 (1-65) meM bhI usI rUpa meM upalabdha hotI hai / jIvasamAsa meM usakA pUrvArdha (64) mAtra upalabdha hotA hai / 3. paM0 kA0 gAthA 83-66 aura jI0 kA0 gAthA 562-66 aura 604 Adi / 118 SaTakhaNDAgama-parizIlana . Page #373 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kAlo ta ya vavaeso sambhAvapa rUvago havadi Nilyo / uppaNNappaddhaMsI avaro dIhaMtaraTThAI // 101 // yaha gAthA jI0 kA 0 meM usI rUpa meM grantha kA aMga bana gaI hai ( 579 ) / jIvakANDa meM 'kAlo tti' ke sthAna meM 'kAlo vi ya' pATha hai, jo sambhavataH lipi ke doSa se huA hai / isa prakAra paMcAstikAya aura tattvArtha sUtra dravyoM ke viSaya meM carcA hai usI prakAra se Age prasaMga meM unake viSaya meM vicAra kiyA gayA hai / ( 5vAM adhyAya) Adi meM jisa prakAra se chaha pIche jI0 kA 0 meM bhI samyaktvamArgaNA ke 26. jI0 kA0 ke AlApAdhikAra meM jo guNasthAna aura mArgaNAoM se sambandhita AlApoM kI prarUpaNA kI gaI hai usake bIja Sa0 kha0 meM satprarUpaNA anuyogadvAra ke antargata pRthak-pRthak pratyeka mArgaNA meM pAye jAte haiN| paryApta aparyApta guNasthAnoM kA vicAra vahIM yogamArgaNA ke prasaMga meM vizeSa rUpa se kiyA gayA hai / isake atirikta jaisA ki pUrva meM saMketa kiyA jA cukA hai, AcArya vIrasena ne dhavalA meM ukta satprarUpaNA sUtroM kI 'prarUpaNA' ke rUpa meM pUrvokta bIsa prarUpaNAoM kA vicAra bahuta vistAra se kiyA hai, jo eka svataMtra pustaka ke rUpa meM Sa0kha0 kI dUsarI pustaka meM nibaddha hai / bIsa prarUpaNAoM kA antarbhAva SaTkhaNDAgama ke prathama khaNDa jIvasthAna meM pramukhatA se guNasthAna ( ogha ) aura mArgaNA (Adeza) ina do kI hI prarUpaNA kI gaI hai / Sa0 kha0 antargata satprarUNA sUtroM se sUcita bIsa prarUpaNAoM kI jo vyAkhyA dhavalAkAra ke dvArA kI gaI hai usameM eka zaMkA ke samAdhAna meM dhavalAkAra ne jIvasamAsa va paryAptiyoM Adi kA antarbhAva mArgaNAoM meM kahA~-kahA~ kisa prakAra hotA hai, ise spaSTa kara diyA hai / jIvakANDa meM bhI vastutaH ogha aura Adeza kI pramukhatA se ( gAthA 3) hI bIsa prarUpaNAoM kA vivecana kiyA gayA hai / vahA~ bhI dhavalA ke samAna jIvasamAsa va paryAptiyoM Adi kA antarbhAva mArgaNAoM meM vyakta kiyA hai, jo dhavalA se pUrNatayA prabhAvita hai / ' isake lie udAharaNa ke rUpa meM donoM granthoM kA thor3A-sA prasaMga yahA~ prastuta kiyA jAtA hai-- "paryApti-jIva samAsAH kAyendriya mArgaNa yonilInAH, eka-dvi-tri- catuHpaMcendriya-sUkSma bAdaraparyAptAparyAptabhedAnAM tatra pratipAditatvAt / ucchvAsa-bhASA-manobala prANAzca tatraiva nilInAH, teSAM paryAptikAryatvAt / kAyabala - prANo'pi yogamArgaNAto nirgataH, balalakSaNatvAdyogasya" ( pu02, pR0 414) / ityAdi / isakA jI0 kA0 kI isa gAthA se milAna kIjiye -- iMdiya-kAye lINA jIvA pajjatti-ANa bhAsa-maNo / joge kAo NANe akkhA gadi maggaNe AU / / -- gAthA 5 upasaMhAra gommaTasAra ke racayitA AcArya nemicandra siddhAntacakravartI siddhAnta ke marmajJa rahe haiM / SaTkhaNDAgama kI anya granthoM se tulanA / 319 Page #374 -------------------------------------------------------------------------- ________________ unhoMne apane samakSa upasthita samasta AgamasAhitya - jaise SaTkhaNDAgama va kaSAyaprAbhUta Adi kA gambhIratApUrvaka adhyayana kiyA thA / usakA upayoga unhoMne prakRta gommaTasAra kI racanA meM paryApta rUpa meM kiyA hai| isase unakI yaha kRti niHsandeha atizaya lokapriya huI hai / jaisA ki pUrva meM kahA jA cukA hai, kaSAyaprAbhRta va SaTkhaNDAgama Adi meM jo gAthAsUtra rahe haiM tathA Sa0 kha0 kI TIkA dhavalA Adi meM yathA prasaMga vivakSita viSaya kI puSTi ke lie athavA use vizada va vikasita karane ke lie jo granthAntaroM se granthanAmollekhapUrvaka athavA 'uktaM ca' Adi kA nirdeza karate hue gAthAe~ lI gaI haiM, jIvakANDa meM unheM bar3I kuzalatA se usI rUpa meM granthakA aMga banA liyA gayA hai / aisI gAthAoM ko grantha meM samAviSTa karate hue grantha ke nAma Adi kA koI saMketa nahIM kiyA gayA hai / aisI gAthAnoM kI yahA~ sUcI dI jA rahI hai| jaisA ki pIche spaSTa kiyA jA cukA hai unameM adhikAMza gAthAe~ di0 pacasaMgraha meM bhI upalabdha hotI haiM / krama saMkhyA 1. 2. 3. 4. 5. 7. 8. e. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 15. 16. 20. gAthAMza aTThattIsaddhalavA avikammavijudA vaha aNu lohaM vedo atthAdo atyaMtara atthi aNatA jIvA 21. " 17 appa - parobhayavAdhaNa abhihaNiyamiyabohaNa aditi o asahAyaNANa- daMsaNa bhImAsurakkhA Avali asaMkhasamayA Aharadi aNeNa muNI AhArayamuttatthaM uvasaMte khINe vA eiMdiyassa phusaNaM ekkamhi kAla - samae hi guNA eyaNigodasarIre eyaNigodasarIre " edaviyammi je 320 / SaTkhaNDAgama-parizIlana pu0 3 1 3 1 11 "" 14 1 21 71 " " 3 1 "" " "} 17 dhavalA 11 1 " 14 1 10 66 200 66 373 356 271 233 351 356 " 162 368 65 264 " 373 258 186 183 270 364 234 366 jIvakANDa paMcasaMgraha gAthA gAyA 574 68 628 473 314 166 33 288 305 366 64 303 573 238 236 474 166 56 51 164 11 79 58 1 1-31 1-122 1-85 33 1-116 1-121 1-123 1-26 1-116 1-67 1-66 1-133 1- 20 1-18 1-84 "" "" . Page #375 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kra0saM0 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 26. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 35. 36. 40. 41. 42. 43. 44. 45. 46. 47. 48. 46. gAthAMza orAliyamuttatyaM kammeva ca kammabhavaM kAri-taNidvivAgagga kiNhA dilessa rahidA kimirAya cakka taNumala kevalaNANa - divAyara khavae ya khINamohe "" "" khaNe daMsaNamohe guNa-jIvA-pajjatI cakkhUNa jaM payAsadi "" cattAri vi chettAiM caMDo Na muyadi veraM " " cAgI bho cokho " citiyamacitiyaM vA chappaMca Nava vihANaM " chAdedi sayaM doseNa "" 31 chattUNaya pariyA jatthekku marai jIvo " " "1 jaha kaMcaNamaggigaya jaha bhAravaho puriso jaM sAmaNNaM gahaNaM " jAi jarA maraNa-bhayA jANai kajjamakajjaM jANaitikAlasahie jIvA codasa bhaiyA jesi Na saMti jogA jehi dulakkhijjate jo Neva saccamoso pu0 1 " "1 5 12 1 2 1 7 1 "" "} " 16 1 16 13 29 4 " 1 "" "1 " 4 1 in "1 7 1 "} 11 11 "2 16 dhavalA pRSTha 261 265 342 360 350 161 186 78 365 411 352 100 326 388 460 360 420 360 365 315 341 372 270 230 266 136 146 100 204 384 144 373 250 jIvakANDa paMcasaMgraha gAthA gAthA 230 240 275 555 286 63 67 11 645 2 483 " 652 508 ?? 515 " 437 560 = "1 273 470 162 13 202 201 482 "" 151 514 268 477 242 5 220 1-66 1-108 1-153 1-27 1-160 1-2 1-136 13 1-201 1-144 "" 1-151 " 1-125 1-15e 13 1-105 1-130 1-83 "1 1-87 1-76 1-138 161 1-3 286 1-62 badukhaNDAgama kI anya granthoM se tulanA / 321 31 1-64 1-150 1-117 1-133 1-100 Page #376 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dhavalA krama saMkhyA pa050 jIvakANDa paMcasaMgraha gAthA gAthA 1-13 516 1-152 gAthAMza jo tasavahAu virao Na u kuNai pakkhavAyaM 50. 51. 175 360 " 462 52. NaTThAsasepamAo Na ya pattiyai paraM so 176 386 461 46 512 53. 1-148 Xxxxx xxu9 Na ya pariNamai sayaM so Na ya saccamosajutto Na ramati jado NiccaM Na vi iMdiyakaraNajudA giddA-vaMcaNa bahulo 282 202 566 218 146 1-60 1-60 248 386 510 1-146 60. 461 160 342 173 183 1-25 1-107 1-16 rrox NissesakhINamoho NevitthI va pumaM No iMdiesu virado tArisapariNAmaTThiya tigahiya-sada-NavaNa udI tiNi sayA chattIsA tiriyaMti kuDilabhAvaM tisadi vadaMti keI terasa koDI dese dasavihasacce vayaNe dahi-guDamiva vAmissaM daMsaNamohudayAdo dasaNamohuvasamado dasaNa-vaya-sAmAiya 274 26 54 624 122 147 625 360 202 64 244 286 Wr 9 I wo 170 216 22 648 1-91 1-10 366 102 476 . 73. 74. divvaMti jado NicaM paramANu AdiyAI 203 150 484 382 1-140 100 373 372 1-132 1-131 77. paMca-ti-caubihehi paMcasamido tigutto puDhavI jalaM ca chAyA puru-guNabhoge sede puru-mahamudArurAlaM 475 471 601 272 226 78. 341 261 1-106 122 / padnayAgama-parizIlana Page #377 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dhavalA krama saMkhyA jIvakANDa paMcasaMgraha gAthA gAthA gAthAMza 627 80. 81. 352 485 battIsamaTThadAlaM bahuviha-bahuppayArA bAhirapANehi jahA bIje joNIbhUde 1-141 256 128 186 251 232 bhaviyA siddhI jesi bhiNNasamayaTThiehi maNNaMti jado NiccaM maraNaM patthei raNe 556 52 148 1-156 1-17 1-62 1-146 386 1 o 64. maMdo buddhivihINo 506 1.145 a or micchattaM veyaMto micchAiTThI NiyamA mUlagga-porabIyA rusadi ziMdadi aNNe 388 460 162 242 273 386 461 185 1-147 " 13. 588 178 66. 67. 68. 178 356 261 358 274 1-15 1-120 1-15 1-118 0 loyAyAsapadese vattAvattapamAe vayaNehi vi haiuhi vi vikahA tahA kasAyA vivarIyamohiNANaM vivihaguNa iDDhijuttaM visa-jaMta-kUDa-paMjara vihi tIhi cauhi paMcahi begumviyamuttatthaM vedaNa-kasAya-veubviya beluvamUlorabbhaya sakayAhalaM jalaM vA sattAdI aTThatA' sabbhAvo saccamaNo sammatta-rayaNapavvaya 100. 304 231 302 167 233 666 285 262 26 350 102. 103. 104. 105. 1-24 281 1.86 __ 2016 107. 1. paMcasaM0 prathama caraNa-aMtomuttamamaM / 2. uttarArdha bhinna-aMjalimoliyahattho tirayaNa sube NamaMsAmi / / padasaNDAgama ko anya anyoM se tulanA / 12 // Page #378 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dhavalA jIvakANDa paMcasaMgraha krama saMkhyA gAthA gAthA gAAMza sammattupattIya vi 106. 283 262 350 284 118. 106. sammAiTThI jIvo 173 242 110. saMgahiyasayalasaMjama 372 466 1.126 saMpuNNaM tu samaggaM 360 456 1-126 112. sAhAraNamAhAro 270 161 1-82 226 487 113. sila-puDhavibheda-dhUlI 350 114, suttAdo taM samma 28 115. selaTThi-kaTTha-vettaM 116. selesiM saMpatto 166 117. solasayaM cauvIsaM hoMti aNiyaTTiNote ___ 57 1-21 SaTkhaNDAgama ke prathama khaNDasvarUpa jIvasthAna meM pratipAdya viSaya kA vivecana yathAkrama se satprarUpaNAdi ATha anuyogadvAroM meM ogha aura Adeza kI apekSA atizaya vyavasthita rUpa meM kiyA gayA hai| jisa viSaya kA vivecana mUla grantha meM nahIM kiyA gayA hai usakA vivecana usakI mahattvapUrNa TIkA meM yathAprasaMga vistAra se kara diyA gayA hai| dhavalAkAra AcArya vIrasena ne pacAsoM sUtroM ko 'dezAmarzaka' ghoSita karake unase sUcita artha kI prarUpaNA paramparAgata vyAkhyAna ke AdhAra se dhavalA meM vistAra se kI hai| isakA vizeSa spaSTIkaraNa Age 'dhavalA TIkA' ke prasaMga meM kiyA jaayegaa| jIvakANDa meM guNasthAnoM aura mArgaNAsthAnoM ko mahattva dekhakara bhI AcArya nemicandra ne pratipAdya viSaya kI prarUpaNA guNasthAna, jIvasamAsa va paryApti Adi bIsa prarUpaNAoM ke krama se kI hai| isase donoM granthoM meM yadyapi viSayavivecana kA krama samAna nahIM rahA hai, phira bhI jIvasthAna meM prarUpita prAyaH sabhI viSayoM kI prarUpaNA Age-pIche yathAprasaMga jIvakANDa meM kI gaI hai| isa prakAra jIvasthAna meM cacita sabhI viSayoM ke samAviSTa hone se ko yadi use SaTkhaNDAgama ke jIvasthAna khaNDa kA saMkSipta rUpa kahA jAye to atizayokti nahIM hogii| karmakANDa karmakANDa yaha gommaTasAra kA uttara bhAga hai| isakI samasta gAthAsaMkhyA 672 hai| vaha ina nau adhikAroM meM vibhakta hai-prakRtisamutkIrtana, bandhodaya-sattva, sattvasthAnabhaMga, tribhalikA, sthAnasamutkIrtana, pratyaya, bhAvacUlikA, trikaraNacalikA aura karmasthiti racanA / ina adhikAroM ke dvArA usameM karma kI bandha, utkarSaNa, apakarSaNa, saMkramaNa, udIraNA, sattva, udaya aura apazama Adi vividha avasthAoM kI atizaya vyavasthita prarUpaNA kI gaI hai / usakA bhI 324 / baTANDAgama-parizIlana Page #379 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramukha AdhAra prastuta SaTkhaNDAgama aura usakI dhavalA TIkA rahI hai| tulanAtmaka dRSTi se vicAra karane ke lie yahA~ kucha udAharaNa diye jAte haiM 1. SaTkhaNDAgama ke prathama khaNDa jIvasthAna se sambaddha nau cUlikAoM meM prathama 'prakRtisamutkIrtana' cUlikA hai| usameM yathAkrama se karma ko jJAnavaraNIyAdi ATha mUlaprakRtiyoM aura unameM pratyeka kI uttaraprakRtiyoM kA nirdeza kiyA gayA hai / mUla meM yadyapi kevala unake nAmoM kA hI nirdeza hai, para usakI dhavalA TIkA meM unake svarUpa Adi ke viSaya meM vistAra se vicAra kiyA gayA hai| karmakANDa ke pUrvokta nau adhikAroM meM bhI prathama adhikAra 'prakRtisamutkIrtana' hI hai| usameM maMgalapUrvaka prakRtisamutkIrtana ke kathana kI pratijJA karate hue prakRti ke svarUpa, karmanokarma ke grahaNa aura nirjarA ke krama ko prakaTa kiyA gayA hai / yahA~ prakRti ke svarUpa kA nirdeza karate hue usake prakRti, zIla aura svabhAva ina samAnArthaka nAmoM kA ullekha kiyA gayA hai (gAthA 2) / 2. SaTkhaNDAgama ke pAMcaveM vargaNA khaNDa ke antargata jo 'prakRti' anuyogadvAra hai usaka prArambha meM usakI sArthakatA ko dikhalAte hue dhavalA meM bhI usake inhIM samAnArthaka nAmoM kA nirdeza isa prakAra kiyA gayA hai "prakRtiH svabhAva: zIlamityanarthAntaram, taM paruvedi tti aNiyogaddAraM pi 'payaDI'NAma uvayAreNa / " -pu0 13, pR0 167 3. karmakANDa meM Age isa adhikAra meM mUla va uttaraprakRtiyoM kI prarUpaNA karate hue unake ghAtI-aghAtI va pudgalavipAkI-jIvavipAkI Adi bhedoM kA ullekha kiyA gayA hai| isa prasaMga meM vahA~ karma ke ATha, eka sau ar3atAlIsa aura asaMkhyAta lokapramANa bhedoM kA nirdeza bhI kiyA gayA hai (gAthA 7) / SaTkhaNDAgama ke pUrvanirdiSTa 'prakRti' anuyogadvAra meM eka Abhinibodhika jJAnAvaraNIya ke hI 4,24,28,32,48,144,168,162,228,336 aura 384 bhedoM kA nirdeza kiyA gayA hai (sUtra 5,5,35) / Age vahA~ zrutajJAnAvaraNIya ke saMkhyAta bhedoM kA nirdeza hai (sUtra 5,5,45) / anantara AnupUrvI ke prasaMga meM avagAhanAbhedoM ke Azraya se gaNitaprakriyA ke anusAra narakagatiprAyogyAnupUrvI Adi ke asaMkhyAta bhedoM ko prakaTa karate hue unameM paraspara alpabahutva ko bhI dikhalAyA gayA hai (sUtra 5,5,114-32) / karmakANDa meM karmabhedoM kA jo nirdeza hai usakA SaTkhaNDAgama ke prakRtianuyogadvAra meM nirdiSTa una bhedoM kI prarUpaNA se prabhAvita honA sambhava hai| 4. karmakANDa meM gotra karma ke svarUpa kA nirdeza karate hue yaha kahA gayA hai ki santAnakrama se Aye hue jIva ke AcaraNa kA nAma gotra hai (gAthA 13) / __ yaha dhavalA ke isa kathana para AdhArita honA cAhie 1. dhavalA pu0 6 meM 'prakRtisamutkIrtana' cUlikA pR0 5-78 2. yaha prakRtisamutkIrtana kI pratijJA samAna rUpa se ina donoM granthoM meM kI gaI hai / yathA idANi payaDisamukkittaNaM kassAmo |-(ss0kh0, sUtra 1,6-1,3 pu0 6, pR0 5) paNamiya sirasA Nemi..... paDisamukkittaNaM vocchN||-gaathaa 1 SaTkaNDAgama kI anya granthoM se tulanA | 325 Page #380 -------------------------------------------------------------------------- ________________ "dIkSAyogya sAdhvAcArANAM sAdhvAcAraiH kRtasambandhAnAM AryapratyayAbhidhAna- vyavahAranibandhanAnAM puruSANAM santAnaH uccairgotram, tatrotpattihetukarmApyucca gatram / " - pu0 13, pR0 182 5. styAnagRddhi ke udaya se jIva kI kaisI pravRtti hotI haiM, isakA ullekha donoM granthoM meM samAna rUpa se isa prakAra kiyA gayA hai "thI giddhIe tivvodaeNa uTThAvido vi puNo sovadi sutto vi kammaM kuNadi, sutto vi zaMkkhai, daMte, 'kaDakaDAvei / " dhabalA pu0 6, pR0 32, 50 13, pR0 354 para bhI usakA svarUpa draSTavya hai / "thINudayeNuvide sorvAdi kammaM karevi jappadi ya / " - karmakANDa gAthA 23 pU0 6. jIvasthAna kI nau cUlikAoM meM dUsarI 'sthAnasamutkIrtana' cUlikA hai / usameM eka jIva ke yathAsambhava eka samaya meM bA~dhanevAlI prakRtiyoM ke samUharUpa sthAna kA vicAra kiyA gayA hai / udAharaNasvarUpa darzanAvaraNIya ke nau, chaha aura cAra prakRtiyoMrUpa tIna sthAna haiM / inameM nau prakRtirUpa prathama bandhasthAna midhyAdRSTi aura sAsAdanasamyagdRSTi ke sambhava hai / unameM se nidrAnidrA, pracalApracalA aura styAnagRddhi ko chor3akara zeSa chaha prakRtiyoMrUpa dUsarA sthAna samyagmithyAdRSTi se lekara apUrvakaraNa ke sAta bhAgoM meM prathama bhAga taka sambhava hai / cakSudarza nAvaraNIya Adi cAra prakRtiyoMrUpa tIsarA sthAna apUrvakaraNa ke dvitIya bhAga se lekara sUkSmasAmparAyikasaMyata taka sambhava hai (sUtra 1, 6-2,7-16) / karmakANDa meM uparyukta no adhikAroM meM pAMcavAM sthAnasamutkIrtana' adhikAra bhI hai| usameM bhI sthAnoM Adi kI prarUpaNA kI gaI hai| udAharaNasvarUpa, jisa prakAra uparyukta SaTkhaNDAgama kI dUsarI cUlikA meM darzanAvaraNIya ke tIna sthAnoM kA ullekha kiyA gayA hai ThIka usI prakAra ka0 kA0 meM bhI saMkSepa se darzanAvaraNIya ke una tIna sthAnoM kI prarUpaNA kI gaI hai ( gAthA 456 - 60 ) / vizeSatA vahA~ yaha rahI hai ki saMkSepa meM unakI prarUpaNA karate hue bhI usake sAtha bhujakAra, alpatara aura avasthita bandha kA bhI nirdeza kara diyA gayA hai / 7. jIvasthAna kI una nau cUlikAoM meM chaThI 'utkRSTasthiti' aura sAtavIM 'jaghanyasthiti' cUlikA hai| inameM yathAkrama se karmaprakRtiyoM kI utkRSTa aura jaghanya sthiti kI prarUpaNA kI gaI hai / karmakANDa meM karmaprakRtiyoM kI utkRSTa - jaghanya sthiti kI prarUpaNA dUsare 'bandhodaya sattva' adhikAra ke antargata sthitibandha ke prasaMga meM kucha vizeSatA ke sAtha kI gaI hai / ( gAthA 127-62 ) vizeSatA yaha rahI hai ki SaTkhaNDAgama meM jahA~ zAbdika dRSTi se vistAra huA hai vahA~ karmakANDa meM saMkSepa se thor3e hI zabdoM meM usakA vyAkhyAna diyA hai / yathA- "paMcaNaM NANAvaraNIyANaM NavaNhaM daMsaNAva raNIyANaM asAdAvedaNIyaM paMcaNhamaMtarAiyANamukkassao TThidibaMdho tIsaM sAgarovamakoDAkoDIo / tiSNisahassANi AbAdhA / AbAghUrNiyA kammadvivI kammaNiseo / sAdAvedaNIya- itthiveda-maNusaga ti maNusagadipAoggANupuvviNAmANamuvakasabha dvidibaMdho paNNArasa sAgarovamakoDAkoDIo paNNArasa vAsasadANi AbAdhA / AbAdhUNiyA kammaTTI kammaNiseo / micchattarasa ukkassao dvidibaMdho saptari sAgarovamakoDAphoDIo / 126 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #381 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sattavAsasahassANi AbAdhA / AbAdhUNiyA kammaTThidI kmmnniseo|" -0kha0, sUtra 1,6-7,4-12 (pu06) karmakANDa meM isa sampUrNa abhiprAya ko tathA Age ke sUtra 13-15 ke bhI abhiprAya ko saMkSepa se ina gAthAoM meM vyakta kara diyA gayA hai dukkha-tighAdINodhaM sAdicchI-maNudge tadaddhatu / sattari vaMsaNamohe carittamohe ya cattAlaM // 128 / / uvayaM paDi sattaNhaM AbAhA koDikoDiuvahINaM / vAsasayaM tappaDibhAmeNa ya saisaTTivINaM ca // 15 // AvAhUNiyakammadidi Nisego du sattakammANaM / Aussa Nisego puNa sagaTTivI hovi NiyameNa / / 160 // isa prasaMga se sambaddha donoM granthoM meM arthasAmya to hai hI, sAtha hI zabdasAmya bhI bahuta kucha hai| ___Ayukarma kI AbAdhA se sambandhita dhavalAgata isa prasaMga kA bhI karmakANDa ke prasaMga se milAna kIjie ---- "jadhA NANAvaraNAdINamAbAdhA NiseyaTThidiparataMtA, evamAuassa AbAdhA NiseyaTridI aNNoNNA yattAo Na hoMti tti jANAvaNa8 NiseyaTThidI ceva parUvidA / puvakoDitibhAgamAvi kAvaNa jAva asaMkhepaddhA tti edesu AbAdhAviyappesu deva-Ne raiyANaM Auassa ukkassa NiseyaTThidI saMbhavadi ti uktaM hodi|" -dhavalA pu0 6, pR0 166-67 puSvANaM koDitibhAgAdAsaMkheyabhakhavotti have / Aussa ya AbAdhA Na TThivipaDibhAgamAussa ||-krmkaanndd, 158 uparyukta dhavalAgata sabhI abhiprAya isa gAthA meM samAviSTa ho gayA hai / jaisA ki Upara kahA gayA hai, karmakANDa (gA0 156) meM kisa karmasthiti kI kitanI AbAdhA hotI hai, isake lie isa sAdhAraNa niyama kA nirdeza kiyA gayA hai ki eka koDAkoDi pramANa sthiti kI prAbAdhA sau varSa hotI hai / tadanusAra zeSa karmasthitiyoM kI AbAdhA ko pairAzika krama se le AnA caahie| jaise mohanIya karma kI utkRSTa sthiti 70 kor3Akor3i sAgaropama pramANa hai| usakI AbAdhA rAzika vidhi se isa prakAra prApta hotI hai-yadi eka kor3Akor3i pramANa sthiti kI AbAdhA sau varSa hotI hai to sattara kor3AkoDi pramANa sthiti kI kitanI AbAdhA hogI, isa rAzika krama ke anusAra phala rAzi (100 varSa) ko icchArAzi (70 kor3AkoDi sAgaropama) se gaNita karake pramANarAzi (1 kor3Akor3i sAgaropama) kA bhAga dene para 7000 varSa prApta hote hai| yahI usa mohanIya kI utkRSTa sthiti kI AbAdhA jAnanA caahie| dhavalA meM bhI vivakSita karmasthiti kI AbAdhA ko jAnane ke lie usI trairAzika niyama kA nirdeza isa prakAra kiyA gayA hai___ terAsiyakameNa paNNArasavAsasadamettaAbAdhAe AgamaNaM uccade-tIsaM sAgarovama koDAkoDimettakammaTTidIe jadi AbAdhA tiNNi vAsasahassANi mettANi labbhadi to paNNArasasAgarovamakoDAkoDimeta TThidIe kiM labhAmo tti phaleNa icchaM guNiya pamANeNovahide paNNArasa SaTkhaNDAgama kI anya pranyoM se tulanA | 327 Page #382 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAsasadamettA AbAdhA hodi|" -pu0 1, pR0 152 vizeSa itanA hai ki ka0 kA0 meM jahAM pramANarAzi eka kor3Akor3i rahI hai vahA~ dhavalA meM vaha tIsa kor3Akor3I rahI hai| antaHkor3AkoDi sAgaropama pramANa sthiti ke AbAdhAkAla kA nirdeza samAna rUpa se donoM granthoM meM antarmuhUrta mAtra kiyA gayA hai|' ___ AbAdhA kA uparyukta niyama Ayukarma ke liye nahIM hai, isakA saMketa pUrva meM kiyA jA cukA hai| usakA AbAdhAkAla donoM hI granthoM meM pUrvakoTi ke vibhAga se lekara asaMkSepAddhAM kAla taka nirdeza kiyA gayA hai| 8. SaTakhaNDAgama ke tIsare khaNDa bandhasvAmitvavicaya meM krama se ogha aura Adeza kI apekSA vivakSita prakRtiyoM kA bandha kisa guNasthAna se kahA~ taka hotA hai, isakA vicAra kiyA gayA hai / jaise pAMca jJAnAvaraNIya, cAra darzanAvaraNIya, yaza:kIrti, uccagotra aura pAMca antarAya ina solaha prakRtiyoM kA kauna bandhaka hai aura kauna abandhaka hai, ise spaSTa karate hue kahA gayA hai ki mithyAdRSTi se lekara sUkSma sAmparAyika saMyata upazamaka aura kSapaka taka unake bandhaka haiM, sUkSmasAmparAyikakAla ke antima samaya meM unake bandha kA vyuccheda hotA hai / ye bandhaka haiM, zeSa jIva unake abandhaka haiM (sUtra 3, 5-6 pu0 8) / karmakANDa meM bhI usa bandhavyucchitti kA vicAra prathamata: krama se guNasthAnoM meM aura tatpazcAt gati-indriyAdi caudaha mArgaNAoM meM kiyA gayA hai tathA bandha se vyucchinna honevAlI prakRtiyoM kA bhI ullekha kiyA gayA hai / (gAthA 64-121) pa0 kha0 meM Upara jina pAMca jJAnAvaraNIya Adi 16 prakRtiyoM ke bandha aura unakI vyucchiti kA nirdeza dasaveM sUkSmasAmparAyika guNasthAna taka kiyA gayA hai karmakANDa meM unakA ullekha dasaveM guNasthAna ke prasaMga meM isa prakAra kiyA hai 'paDhamaM vigdha saNacau jasa uccaM ca sahamaMte ||"-gaathaa 101 uttarArdha isa viSaya meM donoM granthoM kA abhiprAya samAna rahA hai, para prarUpaNA kI paddhati donoM granthoM meM bhinna rahI hai| pa0 kha0 meM jahA~ ogha aura Adeza ke anusAra bandha aura usakI vyucchitti kI prarUpaNA jJAna-darzanAvaraNIyAdi prakRtiyoM ke krama se gaI hai vahA~ karmakANDa meM usakI prarUpaNA jJAnAvaraNAdi karmoM ke krama se na karake guNasthAnakrama se kI gaI hai| yaha avazya hai ki Sa0 kha0 meM jJAnAvaraNAdi ke krama se usakI prarUpaNA karate hue bhI kramaprApta vivakSita jJAnAvaraNAdi prakRtiyoM ke sAtha vivakSita guNasthAna taka baMdhanevAlI anya prakRtiyoM kA bhI ullekha eka sAtha kara diyA gayA hai| jaise-Upara jJAnAvaraNIya ko pramukha karake usake sAtha dasaveM gaNa sthAna taka baMdhanevAlI anya darzanAvaraNa prAdi kA bhI ullekha kara diyA gayA hai| isa prakAra Sa0 kha0 meM jahA~ jJAnAvaraNa kI pramukhatA se prathamataH dasaveM guNasthAna taka baMdhane vAlI prakRtiyoM kA sarvaprathama nirdeza kiyA gayA hai vahA~ ka0 kA0 meM prathamataH prathama guNasthAna meM bandha se vyucchinna honevAlI prakRtiyoM kA ullekha kiyA gayA hai aura tatpazcAt 1. 10kha0, sUtra 1,6-6,33 va 34 (pu0 6, pR0 174 va 177) tathA ka0kA0 gAthA 157 2. vahI sUtra 1,6-6,22-27 va dhavalA pR0 166-67 (pu. 6) tathA ka0kA0 gAthA 158 128 / SaDlagDAgama-parizIlana Page #383 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yathAkrama se sAsAdanAdi anya guNasthAnoM meM bandha se vyucchinna honevAlI prakRtiyoM kA ullekha kiyA gayA hai (gAthA 64-101) / __ isI prakAra Age bhI donoM granthoM meM apanI apanI paddhati ke anusAra bandha va usakI vyucchitti kI prarUpaNA kI gaI hai| udAharaNa ke rUpa meM, jJAnAvaraNIya ke bAda darzanAvaraNIya kramaprApta hai| ata eva Age Sa0 kha0 meM darzanAvaraNIya kI nidrAnidrA, pracalApracalA aura styAnagRddhi ina tIna prakRtiyoM kI pramukhatA se unake sAtha sAsAdana guNasthAna taka baMdhanevAlI anantAnubandhI krodha Adi anya prakRtiyoM ko bhI lekara paccIsa prakRtiyoM ke bandha ko mithyAdRSTi aura sAsAdana samyagdaSTi ina do guNasthAnoM meM dikhalAkara Age unake bandha kA niSedha kara diyA gayA hai| sUtra 3,7-8 ka0 kA0 meM una paccIsa prakRtiyoM kI bandhavyucchitti kramaprApta Age ke dUsare guNasthAna meM nirdiSTa kI gaI hai / isase prathama donoM guNasthAnavI jIva una paccIsa prakRtiyoM ke bandhaka haiM, yaha svayaMsiddha ho jAtA hai (gAthA 66) / 9. 50 kha0 ke isI bandhasvAmitvavicaya khaNDa meM pUrvokta pA~caveM pRcchAsUtra kI vyAkhyA karate hue dhavalAkAra ne use dezAmarzakasUtra batalAkara usase sUcita ina anya 23 pRcchAoM ko usake antargata nirdiSTa kiyA hai-- (1) kyA bandha pUrva meM vyucchinna hotA hai, (2) kyA udaya pUrva meM vyucchinna hotA hai, (3) kyA donoM sAtha hI vyucchinna hote haiM, (4) kyA unakA bandha apane udaya ke sAtha hotA hai, (5) kyA para ke udaya ke sAtha hotA hai, (6) kyA apane aura para ke udaya ke sAtha vaha hotA hai, (7) kyA bandha sAntara hotA hai, (8) kyA nirantara hotA hai, (E) kyA sAntara-nirantara hotA hai, (10) kyA bandha sanimittaka hotA hai, (11) kyA animittaka hotA hai, (12) kyA gatisaMyukta bandha hotA hai, (13) kyA gatisaMyoga se rahita hotA hai, (14) kitanI gatiyoM ke jIva unake bandha ke svAmI haiM, (15) kitanI gatiyoM ke jIva unake bandha ke svAmI nahIM haiM, (16) bandhAdhvAna kitanA hai, (17) kyA bandha carama samaya meM vyucchinna hotA hai, (18) kyA vaha prathama samaya meM vyucchinna hotA hai, (16) kyA aprathamaacarama samaya meM vyucchinna hotA hai (20) kyA unakA bandha sAdi hai, (21) kyA anAdi hai, (22) kyA unakA bandha dhruva hai, (23) aura kyA vaha adhra va hotA hai| isa prakAra dhavalA meM yathA prasaMga ina 23 praznoM kA samAdhAna bhI kiyA gayA hai|' ka0 kA0 meM cauthA 'tricUlikA' adhikAra hai| Upara pa0 kha0 kI dhavalA TIkA meM jina 23 praznoM ko uThAyA gayA hai unameM prArambha ke nau praznoM ko ka0 kA0 ke isa adhikAra meM uThAyA hai tathA unakA usI krama se samAdhAna bhI kiyA gayA hai (gAthA 398-407) / ka0 kA0 kA yaha vivecana uparyukta dhavalA ke usa prasaMga se prabhAvita honA caahie| vizeSatA yaha rahI hai ki dhavalA meM jahA~ sUtranirdiSTa jJAnAvaraNAdi prakRtiyoM ke kramAnusAra una nau praznoM kA samAdhAna kiyA gayA hai vahA~ ka0kA0 meM eka sAtha bandhayogya samasta 120 prakRtiyoM ko lekara una nau praznoM kA samAdhAna kara diyA gayA hai / tadviSayaka abhiprAya meM donoM granthoM meM kucha bhinnatA nahIM rahI hai| 10. dhavalA meM uThAye gaye uparyukta 23 praznoM meM se 10vA~ va 11vA~ ye do bandhapratyaya 1. dhavalA pu0 8, pR0 7-8 va 13-30 SaTkhaNDAgama kI anya granthoM se tulanA / 329 Page #384 -------------------------------------------------------------------------- ________________ se sambandhita haiM / vahA~ sUkSmasAmparAyikasaMyata guNasthAna meM vyucchinna honevAlI pUrvokta solaha prakRtiyoM ke Azraya se vistAra pUrvaka mUla (4) aura uttara (57) pratyayoM kA guNasthAnAdi ke krama se vicAra kiyA gayA hai / isI prakAra Age prasaMga ke anusAra vivakSita anya prakRtiyoM ke bhI pratyayoM kA vicAra kiyA gayA hai| ka0 kA0 meM chaThA svataMtra 'pratyaya' adhikAra hai / vahA~ dhavalA ke samAna hI guNasthAnAdi ke krama se mUla aura uttara pratyayoM kA vicAra kiyA gayA hai (gAthA 785-60) / donoM granthoM meM pratyayoM kI yaha prarUpaNA samAna rUpa meM hI kI gaI hai| udAharaNasvarUpa 57 uttarapratyayoM meM se mithyAtva Adi guNasthAnoM meM kahA~ kitane pratyayoM ke Azraya se bandha hotA hai, ise dhavalA meM yathAkrama se guNasthAnoM meM spaSTa karate hue upasaMhAra ke rUpa meM yaha . gAthA uddhRta kI hai-- paNavaNNA ira vaNNA tidAla chAdAla sattatIsA ya / cavIsa dubAvIsA solasa egUNa jAva Nava satta // ka0 kA0 meM una pratyayoM kI yaha prarUpaNA jina do gAthAoM ke dvArA kI gaI hai unameM prathama gAthA prAyaH dhavalA meM uddhRta isa gAthA se zabdazaH samAna hai / yathA paNavaNNA paNNAsA tidAla chAdAla sattatIsA ya / cavIsA bAvIsA bAvIsamapavvakaraNo tti // thUle solasa pahadI egaNaM jAva hodi dasaThANaM / suhumAdisu dasa NavayaM NavayaM jogimhi satteva / / 760 / / vizeSa itanA hai ki dhavalA meM uddhRta usa gAthA kA uttarArdha kucha durUha hai| usake abhiprAya ko ka0 kA0 meM dUsarI gAthA ke dvArA spaSTa kara diyA gayA hai / yathA--ukta gAthA meM 'dubAvIsA' kahakara do vAra 'bAIsa' saMkhyA kA saMketa kiyA gayA hai| vaha ka0 kA0 kI dUsarI gAthA meM spaSTa ho gayA hai, sAtha hI vahA~ apUrvaka raNa guNasthAna kA bhI nirdeza kara diyA gayA hai| Age sthala arthAta bAdarasAmparAya (anivattikaraNa ) meM 16 pratyayoM ko sacanA karake 10 taka 1-1 kama karane (15,14,13,12,16,10) kI ora saMketa kara diyA gayA hai| isase yaha spaSTa ho gayA hai ki anivRttikaraNa ke sAta bhAgoM meM napuMsakaveda Adi eka-eka pratyaya ke kama hote jAne se 16,15,14,13,12,11 aura 10 pratyaya rahate haiM / pazcAt 'suhamAdisu' se yaha spaSTa kara diyA gayA hai ki sUkSmasAmpa rAya meM 10, upazAnta kapAya meM 6, kSINa kaSAya meM hai aura sayogakevalI guNasthAna meM 7 pratyaya rahate haiN| ___ Age dhavalA meM yaha bhI spaSTa kiyA gayA hai ki mithyAdRSTi Adi guNasthAnoM meM ina 57 pratyayoM meM se eka samaya meM jaghanya se kitane aura utkarSa se kitane pratyaya sambhava haiN| ise batalAte hue vahA~ anta meM 'ettha uvasaMhAragAhA' aisI sUcanA karate hue eka gAthA uddhatakI 1. dhavalA pu08, pR016-28 2. vahI , pR0 22-24 3. dhavalA pu0 8, 24-28 330/ SaTakhaNDAgama-parizIlana . Page #385 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dasa aTThArasa dasaya sattaraha Nava solasaM ca doNNaM tu / aTTha ya coTsa paNa yaM satta lie duti vu egameyaM ca // yaha gAthA prAyaH isI rUpa meM ka0 kA0 meM gAthA saMkhyA 762 meM upalabdha hotI hai / vizeSatA yahI hai ki dhavalA meM use 'ettha uvasaMhAragAhA' kahakara uddhRta kiyA gayA hai, para ka0 kA0 meM vaisI kucha sUcanA na karake use grantha kA aMga banA liyA hai / yahA~ yaha dhyAtavya hai ki dhavalAkAra ne ukta 'bandha svAmitvavicaya' ke sUtra 6 kI vyAkhyA ke prasaMga meM pUrvokta 23 praznoM meM 'kyA bandha sapratyaya hai yA apratyaya' isake spaSTIkaraNa meM mUla aura uttara pratyayoM kI prarUpaNA kI hai / jaisA ki tattvArtha sUtra ( 8 - 1 ) meM - nirdeza kiyA gayA hai, unhoMne mithyAtva asaMyama, kaSAya aura yoga ko mUlapratyaya kahA hai / pramAda ko unhoMne kaSAya ke antargata le liyA hai / ina mUla pratyayoM ke uttara pratyaya sattAvana (5 - 12 +-25+15 - 57) haiM / ina bandhapratyayoM meM mithyAdRSTi Adi guNasthAnoM meM kahA~ kitane sambhava haiM, ityAdi kA vicAra yathAkrama se dhavalA meM kiyA gayA hai / " mUla SaTkhaNDAgama meM kahIM bhI isa prakAra se ina bandhapratyayoM kA ullekha nahIM kiyA gayA hai / vahA~ vedanA khaNDa meM dUsare 'vedanA' anuyogadvAra ke antargata jo vA~ 'vedanA pratyayavidhAna' anuyogadvAra hai usameM naigama-vyavahAra Adi nayoM ke Azraya se prANAtipAtAdi aneka pratyayoM ko bandha kA kAraNa kahA gayA hai / dhavalAkAra ne ina saba bandhapratyayoM kA antarbhAva pUrvokta mithyAtvAdi cAra bandhapratyayoM meM kiyA hai / di0 paMcasaMgraha ke cauthe 'zataka' prakaraNa meM ina mUla aura uttara bandha pratyayoM kI prarUpaNA 140 (77-216) gAthAnoM meM bahuta vistAra se kI gaI hai / eka vizeSatA yaha bhI hai ki jisa prakAra tattvArthasUtra ( 6,10-23) meM pRthak pRthak jJAnAvaraNAdi ke pratyayoM kI prarUpaNA kI gaI hai usa prakAra se vaha SaTkhaNDAgama aura usakI TIkA dhavalA meM nahIM kI gaI hai, para ka0 kA0 meM unakI prarUpaNA tattvArtha sUtra ke samAna kI gaI hai ( gAthA 800 - 10 ) / yahA~ yaha smaraNIya hai ki SaTkhaNDAgama ke pUrvokta 'bandhasvAmitvavicaya' khaNDa meM vizeSa rUpa se tIrthaMkara prakRti ke bandhaka solaha kAraNoM kA ullekha kiyA gayA hai tathA usake udaya se honevAle kevalI ke mAhAtmya ko bhI prakaTa kiyA gayA hai| sUtra 36-42 ( pu0 8 ) ina tIrthakara prakRti ke bandhaka kAraNoM kA nirdeza tattvArtha sUtra (6-24) meM bhI kiyA gayA hai, para karmakANDa meM unakA ullekha nahIM kiyA gayA hai / 11. dhavalA meM pUrvokta 23 praznoM ke viSaya meM vicAra karate hue 'kyA bandha pUrva meM vyucchinna hotA hai' ise spaSTa karane ke pUrva vahA~ guNasthAnoM meM yathAkrama se udayavyucchitti kI kI prarUpaNA kI gayI hai ( pu08, pR0 6-11) / isa prasaMga meM vahA~ prathamataH mahAkarmaprakRtiprAbhRta ke anusAra midhyAdRSTi guNasthAna meM ina dasa prakRtiyoM kI udayavyucchitti dikhalAI gaI hai-- midhyAtva, ekendriya, dvIndriya, trIndriya, 1. dhavalA pu0 8, pR0 16-28 2. vahI, pu0 12, pR0 275-63 3. paMcasaMgraha pR0 105-74 baTkhaNDAgama kI anya granthoM se tulanA / 331 Page #386 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturindriya, AtApa, sthAvara, sUkSma, aparyApta aura sAdhAraNa / tatpazcAt vikalpa ke rUpa meM cUNisUtroM ke kartA (yativRSabhAcArya) ke upadezAnusAra usI mithyAdRSTi guNasthAna meM udayavyucchitti ko prakaTa karate hue mithyAtva, AtApa, sUkSma, aparyApta aura sAdhAraNa ina pAMca prakRtiyoM kI hI udayavyucchitti dikhalAyI gayI hai| isake kAraNoM kA nirdeza karate hue yaha kahA gayA hai ki cUrNisUtroM ke kartA ke matAnusAra ekendriyAdi cAra jAtiyoM aura sthAvara ina pAMca prakRtiyoM kI udayavyucchitti sAsAdanasamyagdRSTi guNasthAna meM hotI hai|' ka0 kA0 meM bhI usI prakAra se usa udayavyucchitti dikhalAI. kI gaI hai| sarvaprathama vahA~ krama se mithyAdRSTi Adi guNasthAnoM meM udaya se vyucchinna honevAlI prakRtiyoM kI saMkhyA isa prakAra se nirdiSTa hai---dasa, cAra, eka, sattaraha, ATha, pAMca, cAra, chaha, chaha, eka, do, do va caudaha (16), unatIsa aura teraha / tatpazcAt vikalpa rUpa meM unhIM kI saMkhyA isa prakAra nirdiSTa kI gayI hai-pAMca, nau, eka, sattaraha, ATha, pA~ca, chaha, chaha, eka, do, solaha, tIsa aura bAraha (gA0 263-64) / ___ karmakANDa meM yadyapi udayavyucchitti ke saMkhyAviSayaka matabheda ko gAthA meM spaSTa nahIM kiyA gayA hai, phira bhI jaisI ki dhavalA meM spaSTa sUcanA kI gaI hai, pUrva dasa saMkhyA kA nirdeza mahAkarmaprakRtiprAbhRta (A0 bhUtabali) ke upadezAnusAra aura uttara pA~ca saMkhyA kA ullekha yativRSabhAcArya ke upadezAnusAra samajhanA caahie| satprarUpaNAsUtroM ke racayitA svayaM AcArya puSpadanta ne bhI ekendriya, dvIndriya, trIndriya, caturindriya aura asaMjJI paMcendriya jIvoM kA avasthAna eka mithyAdRSTi guNasthAna meM hI nirdiSTa kiyA hai| yadi ekendriyAdi cAra jAtiyoM kA udaya sAsAdanasamyagdRSTiyoM ke sambhava thA to yahA~ unake mithyAdRSTi aura sAsAdanasamyagdRSTi ina do guNasthAnoM kA sadbhAva pragaTa karanA cAhie thA, para vaisA vahA~ nirdeza nahIM kiyA gayA hai| ina donoM matoM kA ullekha karate hue dhavalAkArane samyaktvotpatti cUlikA ke prasaMga meM bhI yaha spaSTa kahA hai ki prAbhUtacUNi ke kartA ke abhimatAnusAra upazamasamyaktva ke kAla meM chaha AvaliyoM ke zeSa rahanepara jIva sAsAdana guNasthAna ko bhI prApta ho sakatA hai| para bhUtabali bhagavAn ke upadezAnusAra, upazamazreNi se utaratA huA jIva sAsAdana guNasthAna ko nahIM prApta hotA hai| ___ isa prakAra karmakANDa meM prathamata: ukta donoM matoM ke anusAra udaya se vyucchinna honevAlI prakRtiyoM kI saMkhyA kA nirdeza hai / Age yathAkrama se mithyAdRSTi Adi guNasthAnoM meM vyucchinna honevAlI prakRtiyoM kA ullekha dUsare mata ke anusAra bhI kara diyA hai (265-72) / donoM granthagata isa udayavyucchitti kI prarUpaNA meM vizeSatA yaha rahI hai ki dhavalAkAra ne jahA~ una donoM matoM kA ullekha karake bhI guNasthAna krama se udayavyucchitti ko prApta honevAlI prakRtiyoM kA nirdeza prathama mata ke anusAra kiyA hai vahA~ karmakANDa meM unakA ullekha dUsare (yativRSabhAcArya ke) mata ke anusAra kiyA gayA hai| 1. dhavalA pu0 8, pR06 2. sUtra 1, 1, 36 (pu0 1, pR0 261) 3. dhavalA pu0 6, pR0 331 tathA ka0 prA0 cUNi 542-45 (ka0 pA0 sutta, pR0 726-27) 332 / SaTakhaNDAgama-parizIlana Page #387 -------------------------------------------------------------------------- ________________ di0 paMcasaMgraha meM matabheda kA ullekha na karake udaya se vyucchinna honevAlI prakRtiyoM kA nirdeza hai, jo yativRSabhAcArya ke mata kA anusaraNa karanevAlA hai (gaa03-27)| yaha gAthA karmakANDa meM bhI usI rUpa meM upalabdha hotI hai (264) / dhavalA meM isa udayavyucchiti ke prasaMga ko samApta karate hue 'ettha uvasaMhAragAhA' aisI sUcanA karate hue isa gAthA ko uddhRta kiyA gayA hai-- dasa cadurigi sattArasa aTTha ya taha paMca ceva cauro ya / cha-chakka ega duga duga coddasa ugutIsa terasudayavihI / / -dhavalA pu08, pR0 6-10 yaha gAthA karmakANDa meM isI rUpa meM grantha kA aMga banA lI gayI hai (gA0 263) / 12. dhavalA meM uThAye gaye una 23 praznoM meM cAra (20-23) prazna sAdi, anAdi, dhruva aura adhruva bandha se sambandhita haiN| dhavalAkAra ne yathAprasaMga sUtranirdiSTa vibhinna prakRtiyoM ke viSaya meM ina cAroM bandhoM ko spaSTa kiyA hai / jaise-- sUkSmasAmparAyasaMyata ke bandha se vyucchinna honevAlI pUrvokta 16 prakRtiyoM meM pAMca jJAnAvaraNIya, cAra darzanAvaraNIya aura pA~ca antarAya ina 14 prakRtiyoM kA bandha mithyAdRSTi ke Adi haiM, kyoMki upazamazreNi meM unakA bandha vyuccheda karake nIce utarate hue mithyAtva ko prApta hone para unakA sAdibandha dekhA jAtA hai| vaha anAdi bhI haiM, jo mithyAdRSTi jIva upazama zreNi para kabhI ArUr3ha nahIM hue haiM unake usa bandha kA Adi nahIM hai| abhavya mithyAdRSTiyoM ke unakA dhra vabandha hai, kyoMki unake usa bandha kI vyucchiti kabhI honevAlI nahIM hai| vaha adhra va bhI hai, kyoMki upazama athavA kSapaka zreNi para car3hane yogya mithyAdRSTiyoM ke usa bandha kI dhra vatA (zAzvatikatA) rahanevAlI nahIM hai / yahI sthiti yazaHkIti aura ucca gotra kI hai| itanA vizeSa hai ki unakA anAdi aura dhra vabandha sambhava nahIM hai, kyoMki unake pratipakSabhUta ayazaHkIrti aura nIcagotra ke bandha kA honA sambhava hai| zeSa sAsAdana Adi guNasthAnoM meM una 14 prakRtiyoM kA sAdi, anAdi aura adhra va tIna prakAra kA bandha sambhava hai| unakA dhruvabandha sambhava nahIM hai, kyoMki bhavya jIvoM ke bandha kI vyucchitti niyama se hone vAlI hai| yazaHkIti aura ucca gotra ina do prakRtiyoM kA bandha sabhI guNasthAnoM meM sAdi aura adhra va do prakAra kA hotA hai|' karmakANDa meM isa prasaMga meM prathamataH mUla prakRtiyoM meM isa cAra prakAra ke bandha ko spaSTa karate hue vedanIya aura Ayu ko chor3a zeSa jJAnAvaraNAdi chaha karmoM ke bandha ko cAroM prakAra kA nirdiSTa kiyA gayA hai / vedanIya karma kA sAdi ke binA tIna prakAra kA aura Ayu kA anAdi va dhra va se rahita do prakAra kA bandha kahA gayA hai| Age isa cAra prakAra ke bandha kA svarUpa isa prakAra nirdiSTa kiyA hai bandha kA abhAva hokara jo puna: bandha hotA hai vaha sAdi bandha kahalAtA hai| zreNi para na car3hanevAloM ke jo vivakSita prakRti kA bandha hotA hai use anAdi bandha kahA jAtA hai, kyoMki taba taka kabhI usa bandha kA abhAva nahIM huA hai| jo bandha avizrAnta cAlU rahatA hai usakA nAma dhruvabandha hai, jaise abhavya kA karmabandha / bhavya jIva ke jo karmabandha hotA hai use adhruvabandha 1. dhavalA pu0 8, pR0 26-30. SaTkhaNDAgama ko anya pranthoM se tulanA / 313 Page #388 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jAnanA cAhie, kyoMki usake usa bandha kA anta hone vAlA hai ( gA0 122-23) / Age isI prakAra se uttara prakRtiyoM meM bhI isa cAra prakAra ke bandha kA ullekha kiyA gayA hai (124-26) / isa prakAra donoM granthoM meM samAna rUpa se isa cAra prakAra ke bandha kI prarUpaNA kI gayI hai / kevala paddhati meM bheda rahA hai| 13. SaTkhaNDAgama kI TIkA dhavalA meM upapAdAdi yogoM ke alpabahutva kI jisa prakAra se prarUpaNA hai ThIka usI prakAra se usakI prarUpaNA karmakANDa meM bhI kI gaI hai jaise sUkSma ekendriya labdhyaparyApta kA jaghanya upapAdayoga sabase stoka hai / usase sUkSma ekendriya nirvRtyaparyApta kA jaghanya upapAdayoga asaMkhyAtaguNA hai| usase sUkSma ekendriya labdhyaparyApta kA utkRSTa upapAdayoga asaMkhyAtaguNA hai| usase bAdara ekendriya labdhyaparyApta kA jaghanya upapAdayoga asaMkhyAtaguNA hai / ( pu0 10, pR0 414) isI alpabahutva ko karmakANDa kI isa gAthA meM prakaTa kiyA gayA haisumagalahiNaM taNNivattIjahaNNayaM tatto / laddhiapuNNukkassaM bAvaraladdhissa avaramado // 233 // usakI yaha samAnatA Age bhI donoM granthoM meM dRSTavya hai / ' 14. dhavalA meM prasaMgaprApta eka zaMkA ke samAdhAna meM yaha spaSTa kiyA gayA hai ki eka yoga se Aye hue eka samAna prabaddha meM Ayu kA bhAga sabase stoka hotA hai| nAma aura gotra donoM kA bhAga samAna hokara Ayu se vizeSa adhika hotA hai / jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa aura antarAya ina tIna karmoM kA bhAga paraspara samAna hokara usase vizeSa adhika hotA hai| usase mohanIya kA bhAga vizeSa adhika hotA hai / vedanIya kA bhAga usase adhika hotA hai / isa spaSTIkaraNa ke sAtha vahA~ 'vRttaM ca ' aisA nirdeza karate hue ina do gAthAoM ko uddhRta kiyA gayA haiAugabhAgo thovo NAmAgove samo tado ahiyo / AvaraNamaMtarAe bhAgo ahio du mohe vi // savvari veyaNI bhAgo ahio vu kAraNaM kiMtu / payaDiviseso kAraNa No aNNaM tabaNuvalaMbhAdo // pu0 10, pR 511-12 karmakANDa meM kucha parivartita rUpa meM ye gAthAe~ isa prakAra upalabdha hotI haiMAugabhAgo thovo NAmA-gode samo tado ahiyo / - ghAditiye vi ya tatto mohe tatto tado tadiye // 162 // suha- dukkhaNimitAdo bahuNijjarago tti veyaNIyassa / sahito bahugaM davvaM hovi ttiNiddiTTha // 163 // 15. mahAkarmaprakRtiprAbhRta ke antargata kRti - vedanAdi pUrvokta 24 anuyogadvAroM meM 12vA~ 'saMkrama' anuyogadvAra hai / isameM dhavalAkAra AcArya vIrasena ke dvArA saMkrama ke nAmasaMkrama, sthApanAsaMkrama, dravyasaMkrama, kAlasaMkrama aura bhAvasaMkrama ina bhedoM kA nirdeza karate hue saMkSepa meM unakA svarUpa spaSTa kiyA gayA hai / unameM noAgamadravyasaMkrama ke tIna bhedoM meM tadvyatirikta noAgamadravya ko karmasaMkrama aura nokarmasaMkrama ke bheda se do prakAra kA batalAkara karmasaMkrama ko 1 dhavalA pu0 10, 414- 17 aura karmakANDa gAthA 433-40 334 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #389 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prasaMgaprApta kahA gayA hai / yaha prakRtisaMkrama Adi ke bheda se cAra prakAra kA hai / ina cAroM kA dhavalA meM yathAkrama se svAmitva va eka jIva kI apekSA kAla Adi aneka anuyogadvAroM ke Azraya se vistArapUrvaka nirUpaNa hai| karmakANDa meM tIsare 'tricUlikA adhikAra ke antargata pAMca bhAgadvAroM kI prarUpaNA kI gaI hai| usa para dhavalAgata uparyukta 'saMkrama' anuyogadvAra kA bahuta kucha prabhAva rahA dikhatA hai| use spaSTa karane ke lie yahA~ eka do udAharaNa diye jAte haiM (1) dhavalA ke usa prasaMga meM pAMca jJAnAvaraNa, cAra darzanAvaraNa va samAcAraNIya Adi 36 prakRtiyoM kA ekamAtra adhaHpravRttasaMkrama hotA hai, aisA kahA gayA hai| (pu0 16, pR0 410) karmakANDa meM isa abhiprAya ko saMkSepa meM isa prakAra prakaTa kiyA gayA hai suhamassa baMdhaghAdI sAvaM sNjlnnloh-pNcidii| teja-bu-sama-vaNNacaU aguruga-paradhAva-ussAsaM // 416 // satthagavI tasadasayaM NimiNuguvAle adhApavattovu / 420 pU0 (2) dhavalA meM mithyAtva aura samyaktva prakRtiyoM ke kauna-se saMkrama hote haiM, ise spaSTa karate hue yaha kahA gayA hai "micchattassa vijjhAdasaMkamo guNasaMkamo savvasaMkamo cedi tiNNi saMkamA / Xxx vedagasammattassa cattAri saMkamA-adhApavattasaMkamo uvvellaNasaMkamo guNasaMkamo savvasaMkamo cedi / " __ -pu0 16, pR0 415-16 isa abhiprAya ko karmakANDa meM nizcita paddhati ke anusAra saMkSepa meM isa prakAra prakaTa kiyA gayA hai ____xxx micchtte| vijmAda-guNe savvaM samme vijmAvaparihINA // 423 // dhavalA meM prasaMga ke anusAra bahuta-sI prAcIna gAthAoM ko uddhRta kiyA gayA hai / aisI gAthAoM ko karmakANDa meM usI rUpa meM yA thor3e-se parivartana ke sAtha AtmasAt kara liyA gayA hai| unameM se kucha isa prakAra haiM dhavalA karmakANDa gAthAMza pRSTha gAthA 1. AuabhAgo thovo 512 162 2. ugudAla tIsa satta ya 410 418 3. udaye saMkama udaye 236 276 4. uvvelaNa vijjhAdo 408-8 127 5. eyakkhetogADhaM 277 185 436 265 440 2 dav 406 35 44 28 6. NalayA bAhU ya tahA 7. dasa aTThArasa dasayaM 29 762 SaTkhaNDAgama kI anya granthoM se tulanA / 335 Page #390 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. dasa cadurigi sattArasa 6. paNavaNNA ira vaNNA 10. baMdhe adhApavatto upasaMhAra 336 / SaTkhaNDAgama-parizIlana 8 5 55 w 16 gommaTasAra ke raciyatA AcArya nemicandra siddhAntacakravartI niHsandeha apAra siddhAntasamudra ke pAragAmI rahe haiN| unhoMne apane samaya meM upalabdha samasta AgamasAhitya ko ---- jaise SaTkhaNDAgama aura usakI TIkA dhavalA, kaSAyaprAbhRta va usa para nirmita cUrNisUtra evaM jayadhavalA TIkA, paMcastikAya, mUlAcAra aura tattvArtha sUtra va usakI vyAkhyArUpa sarvArthasiddhi evaM tattvArthavArtika Adi kA gambhIra adhyayana kiyA thA; jisakA upayoga prakRta grantha kI racanA meM kiyA gayA hai| unakI isa kRti meM SaTkhaNDAgama va kaSAyaprAbhRta meM prarUpita prAyaH sabhI viSaya samAviSTa haiM / yahI nahIM, unhoMne ukta SaTkhaNDAgama kI TIkA dhavalA aura kaSAyaprAbhRta kI TIkA jayadhavalA ke antargata prApta gAthAoM ko usI rUpa meM yA prasaMgAnurUpa yatkiMcit parivartana ke sAtha isa grantha meM sammilita kara liyA hai| sAtha hI, unhoMne apane buddhibala se vivakSita viSaya ko prasaMga ke anurUpa vikasita va vRddhiMgata bhI kiyA hai| isa prakAra yaha sarvAMgapUrNa A0 nemicandra kI kRti vidvajjagat meM sarvamAnya siddha huI hai / para Azcarya isa bAta kA hai ki jisa SaTkhaNDa ko siddha karake unhoMne agAdha siddhAnta viSayaka pANDitya ko prApta kiyA usa SaTkhaNDAgama ke mUlAdhAra AcArya dharasena, puSpadanta va bhUtabali tathA guNadhara aura yativRSabha Adi kA kahIM kisI prakAra se smaraNa nahIM kiyA / yaha Azcarya vizeSa rUpa meM isalie hotA hai, jabaki unhoMne apanI isa kRti meM gautama sthavira (jIvakANDa gAthA 705), indranandI, kanakanandI ( ka0 kA0 366 ), vIranandI, abhayanandI (ka0 kA 0 436) aura punaH abhayanandI, indranandI, vIranandI (ka0 kA 0 785 va 896) Adi kA smaraNa aneka bAra kiyA hai| itanA hI nahIM, unhoMne ajitasena ke ziSya gommaTarAya cAmuNDarAya zrAvaka ko mahattva dete hue usakA jayakAra bhI kiyA hai (jIvakANDa 733 va ka 0 kA0 966-68 ) / 11 24 406 263 786 416 Page #391 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SaTkhaNDAgama para TIkAeM AcArya indranandI ne apane zrutAvatAra meM SaTkhaNDAgama para nirmita kucha TIkAoM kA ullekha isa prakAra kiyA hai1. padmanandI viracita parikarma indranandI viracita zrutAvatAra meM kahA gayA hai ki isa prakAra guruparipATI se Ate hue dravyabhAvapUstakagata donoM prakAra ke siddhAnta (SaTkhaNDAgama va kaSAyaprAbhUta) kA jJAna kuNDakundapura meM padmanandI ko prApta huaa| unhoMne SaTkhaNDAgama ke prathama tIna khaNDoM para bAraha hajAra pramANa grantha 'parikarma' ko rcaa| isa prakAra ve 'parikarma' ke kartA hue| yahA~ AcArya indranandI kA 'padmanandI' se abhiprAya sambhavataH unhIM kundakundAcArya kA rahA hai, jinhoMne samayaprAbhRta Adi aneka adhyAtma-granthoM kI racanA kI hai| kAraNa yaha ki kundakundAcArya kA dUsarA nAma padmanandI bhI rahA hai / yaha padmanandI ke sAtha kundakundapura ke ullekha se bhI spaSTa pratIta hotA hai, kyoMki kundakundapura se sambandha unhIM kA rahA hai| yaha 'parikarma' vartamAna meM upalabdha nahIM hai, para vIrasenAcArya ne apanI dhavalA TIkA meM usakA ullekha bIsoM bAra kiyA hai| una ullekhoM meM prAyaH sabhI sandarbha gaNita se sambandha rakhate haiN| jaise dhavalA meM usakA ullekha eka sthAna para vivakSita viSaya kI puSTi ke lie kiyA gayA hai| jaise-dravyapramaNAnugama meM thyiAdRSTiyoM ke dravyapramANa ke prasaMga meM anantAnanta ke ye tIna bheda nidiSTa kiye gaye haiM-jaghanya, utkRSTa aura madhyama anantAnanta / inameM jaghanya aura utkRSTa anantAnanta ko chor3akara prakRta meM ajaghanya-anutkRSTa anantAnanta vivakSita hai / usakI puSTi meM 'parikarma' kA ullekha dhavalA meM isa prakAra kiyA gayA hai __ "jamhi jamhi aNaMtANatayaM maggijjadi tammi tamhi ajahaNNamaNukkassa aNaMtANaM tasseva, idi pariyammavayaNAdo jANijjadi ajahaNNamaNukkassa aNaMtANaM tasseva gahaNaM hodi tti|" -pu. 3, pR0 16 2. eka anya sthala para usakA ullekha asaMgata mAnyatA ke sAtha virodha prakaTa karane ke lie kiyA gayA hai| jaise 1. evaM dvividho dravya-bhAvapustakagataH samAgacchan / guruparipATyA jJAta: siddhAntaH kuNDakundapure // 160 // zrIpadmanandinA so'pi dvAdazasahasraparimANaH [Na-] / granthaparikarmakA [rtA] SaTkhaNDAdyatrikhaNDasya // 161 / / Page #392 -------------------------------------------------------------------------- ________________ eka upadeza ke anusAra tiryagloka ko eka lAkha yojana bAhalyavAlA aura eka rAju vistRta gola mAnA gayA hai| use asaMgata ThaharAte hue dhavalA meM kahA gayA hai ki aisA mAnane para loka ke pramANa meM 343 dhanarAju kI utpatti ghaTita nahIM hotii| dUsare, vaisA mAnane para samasta AcAryasammata parikarmasUtra ke sAtha virodha kA prasaMga bhI prApta hotA hai, kyoMki vahA~ aisA kahA gayA hai "rajju sattaguNidA jagaseDhI, sA vaggidA jagapadaraM, seDhIe guNidajagapadaraM ghaNalogo hodi, tti pariyammasutteNa savvAiriyasammadeNa virohappasaMgAdo c|" -pu. 4, pR0 183-84 yahA~ yaha vizeSa dhyAna dene yogya hai ki dhavalAkAra ne ukta parikarma kA ullekha sUtra ke rUpa meM kiyA hai| sAtha hI, use unhoMne saba AcAryoM se sammata bhI batalAyA hai| 3. anyatra, sUtra ke viruddha hone se dhavalAkAra ne use apramANa bhI ThaharA diyA hai jaise AcArya vIrasena ke abhimatAnusAra svayambhUramaNa samudra ke Age bhI rAjU ke ardhaccheda par3ate haiN| isa mAnyatA kI puSTi meM unhoMne do sau chappana sUcyaMgula ke varga pramANa jagapratara kA bhAgahAra batalAnevAle sUtra' ko upasthita kiyA hai| isa para zaMkAkAra ne ukta mAnyatA ke sAtha parikarma kA virodha dikhalAte hue kahA hai ki "jitane dvIpa-sAgara rUpa haiM tathA jitane jambUdvIpa ke ardhaccheda haiM, rUpa (eka) adhika utane hI rAjU ke ardhaccheda hote haiM" isa parikarma ke sAtha usa vyAkhyAna kA virodha kyoM na hogA? isake samAdhAna meM dhavalAkAra ne kahA hai ki usake sAtha avazya virodha hogA, kintu sUtra ke sAtha nahIM hogaa| isalie isa vyAkhyAna ko grahaNa karanA cAhie, na ki usa parikarma ko, kyoMki vaha sUtra ke viruddha jAtA hai|' prasaMgavaza yahA~ ye tIna udAharaNa diye gaye haiN| isa sambandha meM vizeSa vicAra Age 'granthollekha' ke antargata 'parikarma' ke prasaMga meM vistAra se kiyA jaaegaa| 'parikarma' kA kyA AcArya kundakunda viracita TIkA honA sambhava hai ? 'parikarma' kundakundAcArya viricita SaTkhaNDAgama kI TIkA rahI hai, isa sambandha meM kucha vicAraNIya prazna utpanna hote haiM jo ye haiM 1. jaisAki Upara kahA jA cukA hai, dhavalA meM jahA~-jahA~ parikarma kA ullekha kiyA gayA hai vahA~ sarvatra parikarma kA pramukha varNanIya viSaya gaNitapradhAna rahA hai| udhara AcArya kundakunda AdhyAtma ke marmajJa rahe haiM, yaha unake dvArA viracita samayaprAbhUtAdi granthoM se siddha hai| aisI sthiti meM kyA yaha sambhava hai ki ve SaTkhaNDAgama para gaNitapradhAna parikarma nAmaka TIkA likha sakate haiM ? 2. Upara parikarma se sambandhita jo tIna udAharaNa diye gaye haiM unameM se dUsare udAharaNa meM parikarma kA ullekha sUtra ke rUpa meM kiyA gayA hai| kyA dhavalAkAra usa parikarma TIkA kA ullekha sUtra ke rUpa meM kara sakate haiM ? 3. AcArya kundakunda viracita jitane bhI samayaprAbhUta Adi grantha upalabdha haiM ve saba gAthAbaddha hI haiM, koI bhI unakI kRti gadyarUpa meM upalabdha nahIM hai / taba kyA gAthAbaddha samaya 1. vaha sUtra hai--"khetteNa padarassa bechppnnnnNgulsyvggpddibhaagenn| --pu0 3, pR0 266 2. dhavalA pu04, pR0 155-56 338 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #393 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAbhRtAdi vividha mUla granthoM ke raciyatA AcArya kundakunda kisI grantha vizeSa para gadyAtmaka TIkA bhI likha sakate haiM ? 4 indranandizrutAvatAra ke anusAra parikarma nAma kI yaha TIkA SaTkhaNDAgama ke prathama tIna khaNDoM para likhI gaI hai / kintu dhavalA meM usakA ullekha cauthe vedanAkhaNDa aura pAMcaveM vargaNAkhaNDa meM bhI aneka bAra kiyA gayA hai|' isake atirikta usakA tIsarA khaNDa jo 'bandhasvAmitva vicaya' hai, jisa para TIkA likhe jAne kA nirdeza indranandI dvArA kiyA gayA hai, usameM kahIM bhI dhavalAkAra dvArA parikarma kA ullekha nahIM kiyA gyaa| vaha pUrA hI khaNDa gaNita se achUtA rahA hai, vahA~ jJAnAvaraNAdi mUla aura uttara prakRtiyoM ke bandhaka-abandhakoM kA vicAra kiyA gayA hai / 5. samayasAra meM varga, vargaNA, spardhaka, adhyavasAnasthAna, anubhAgasthAna, yogasthAna, bandhasthAna, udayasthAna, mArgaNAsthAna, sthitibandhasthAna, saMklezasthAna, vizuddhisthAna, jIvasthAna aura guNasthAna ye jIva ke nahIM haiM, ye saba pudgala ke pariNAma haiM, aisA kahA gayA hai| ( gA0 50-55 ) Age itanA mAtra vahA~ spaSTa kiyA gayA hai ki varNa ko Adi lekara guNasthAnaparyanta ye saba bhAva nizcaya naya kI apekSA jIva ke nahIM haiM, vyavahAra kI apekSA ve jIva ke hote haiM / jIva ke sAtha inakA sambandha dUdha aura pAnI ke samAna hai, isalie ve jIva ke nahIM haiM, kyoMki jIva upayoga guNa se adhika hai (gAthA 56-57) / yahA~ yaha dhyAtavya hai ki SaTkhaNDAgama meM uparyukta varga vargaNAdikoM ko pramukha sthAna prApta hai, guNasthAna aura mArgaNAsthAnoM para to vaha pUrNatayA AdhArita hai / aisI paristhiti meM yadi kundakundAcArya usa para TIkA likhate haiM to kyA ve samayasAra meM hI yA paMcAstikAya Adi apane anya kisI grantha meM yaha vizeSa spaSTa nahIM kara sakate the ki ve saba bhAva bhI jJAtavya haiM va prathama bhUmikA meM AzrayaNIya haiM ? amRtacandra sUri ne bhI 'samayasAra - kalaza' (1-5) meM yahI spaSTa kiyA hai ki jo pUrva bhUmikA meM avasthita hai unake lie vyavahAranaya hastAvalambana denevAlA hai, para jo paramArtha kA anubhava karane lage haiM unake lie vyavahAranaya kucha bhI nahIM hai, vaha sarvathA heya hai / ina praznoM para vicAra karate hue aisA pratIta hotA hai ki sambhavataH AcArya kundakunda ne ne SaTkhaNDAgama para 'parikarma' nAma kI koI TIkA nahIM likhI hai / parikarma kA ullekha dhavalA ko chor3akara anyatra kahIM dRSTigocara nahIM hotA / " yaha bhI Azcaryajanaka hai ki dhavalA meM jitane bAra bhI parikarma kA ullekha kiyA gayA hai unameM kahIM bhI usakA ullekha SaTkhaNDAgama kI TIkA yA usakI vyAkhyA ke rUpa meM nahIM kiyA gyaa| isake viparIta eka-do bAra to vahA~ usakA ullekha sUtra ke rUpa meM kiyA gayA hai / aneka bAra ullekha karate hue bhI kahIM bhI usake 1. pu0 6, pR0 48 va 56; pu0 10, pR0 483; pu0 12, pR0 154; pu0 13, pR0 18, 262,263 va 266 tathA pu0 14, pR0 54,374 va 375 2. usakA ullekha tiloyapaNNattI ke jisa gadyabhAga meM kiyA gayA hai vaha dhavalA aura tiloyapaNNattI meM samAna rUpa se pAyA jAtA hai| vaha sambhavataH dhavalA se hI kisI ke dvArA pIche tiloyapaNNattI meM yojita kiyA gayA hai| dekhie dhavalA pu0 4, pR0 152 aura ti0 pa0 2, pR0 764-66 SaTkhaNDAgama para TIkAe~ / 331 Page #394 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kartA kI ora vahA~ saMketa nahIM kiyA gayA hai, jabaki dhavalAkAra ne 'vuttaM ca paMcatthipAhuDe' aisA nirdeza karate hue kundakundAcArya viracita paMcAstikAya kI 100 va 107 gAthAoM ko dhavalA meM uddhRta kiyA hai / isake atirikta dhavalA meM guNadhara, samantabhadra, yativRSabha, pUjyapAda aura prabhAcandra bhaTTAraka Adi ke nAmoM kA ullekha karate hue bhI vahA~ parikarma ke kartA ke rUpa meM kahIM kisI kA ullekha nahIM kiyA gayA hai| isase yahI pratIta hotA hai ki dhavalAkAra ne parikarma ko SaTkhaNDAgama kI TIkA, aura vaha bhI kundakundAcArya viracita, nahIM smjhaa| dhavalA ke antargata parikarma ke ullekhoM ko dekhane se yaha nizcita hai ki 'parikarma' eka mahattvapUrNa grantha rahA hai aura usakA sambandha gaNita se vizeSa rahA hai| use dhavalA meM eka-do prasaMga meM jo 'sarva AcAryasammata' kahA gayA hai usase bhI jJAta hotA hai ki vaha purAtana AcAryoM meM eka pratiSThita grantha rahA hai| para vaha kisake dvArA va kaba racA gayA hai, yaha jJAta nahIM hotaa| _ 'parikarma' kA ullekha aMgazruta meM kiyA gayA hai| aMgoM meM 12vA dRSTivAda aMga hai| usake parikarma, sUtra, prathamAnuyoga, pUrvagata aura cUlikA ina pA~ca arthAdhikAroM meM 'parikarma' prathama hai| usake ye pA~ca bheda haiM-candraprajJapti, sUryaprajJapti, jambUdvIpaprajJapti, dIpasAgaraprajJapti aura vyAkhyAprajJapti / ina prajJaptiyoM para gaNita kA prabhAva honA caahie| vartamAna meM ye candra-sUryaprajJapti Adi zve0 sampradAya meM upalabdha haiM, para jaisA unakA padapramANa Adi nidiSTa kiyA gayA hai usa rUpa meM ve nahIM haiM / isa 'parikarma' kA dhavalAkAra ke samakSa rahanA sambhava nahIM hai| 2. zAmakuNDakRta paddhati zrutAvatAra meM Age kahA gayA hai ki tatpazcAt kucha kAla ke bItane para zAmakuNDa nAmaka AcArya ne pUrNa rUpa se donoM prakAra ke Agama kA jJAna prApta kiyA aura taba unhoMne pti kiyA aura taba unhoMne vizAla mahAbandha nAmaka chaThe khaNDa ke binA donoM siddhAnta granthoM para bAraha hajAra grantha pramANa prAkRta, saMskRta aura karnATaka bhASA mizrita 'paddhati' kI racanA kii| isa 'paddhati' kA anyatra kahIM kucha ullekha nahIM dekhA gayA hai| vartamAna meM vaha bhI anupalabdha hai| 3. tumbulUrAcArya kRta cUDAmaNi zrutAvatAra meM Age kahA gayA hai ki uparyukta 'paddhati' kI racanA ke pazcAt kitane hI kAla ke bItane para tumbulUra grAma meM tumbulUra nAmaka AcArya hue| unhoMne chaThe khaNDa ke binA 1. dhavalA pu04, pR0 315 2. kAle tata: kiyatyapi gate punaH zAmakuNDasaMjJena / AcAryeNa jJAtvA dvibhedamapyAgamaH [maM] kAnyAt / / 152 // dvAdazaguNitasahasra granthaM siddhAntayorubhayoH / SaSThena vinA khaNDena pRthumahAbandhasaMjJena // 163 / / prAkRta-saMskRta karNATabhASayA paddhatiH parA racitA / 164 pU0 / 340 / SaTakhaNDAgama-parizIlana Page #395 -------------------------------------------------------------------------- ________________ donoM siddhAnta granthoM para, 'cUDAmaNi' nAma kI vistRta vyAkhyA likhii| yaha grantharacanA se caurAsI hajAra zloka pramANa rahI hai| usakI bhASA karnATaka rahI hai| isake atirikta chaThe khaNDa para unhoMne sAta hajAra zloka pramANa 'paMjikA' kii| __yaha 'cUDAmaNi' aura 'paMjikA' bhI vartamAna meM anupalabdha haiN| unakA kahIM aura ullekha bhI nahIM dikhtaa| 4. samantabhadra viracita TIkA tatpazcAt zrutAvatAra meM tAkikArka AcArya samantabhadra viracita saMskRta TIkA kA ullekha karate hue kahA gayA hai ki tumbulUrAcArya ke pazcAt kAlAntara meM tAkikArka samantabhadra svAmI hue| unhoMne una donoM prakAra ke siddhAnta kA adhyayana karake SaTkhaNDAgama ke pA~ca khaNDoM para eka TIkA likhii| grantha-racanA se vaha ar3atAlIsa hajAra zloka pramANa thii| bhASA usakI atizaya sundara mRdu saMskRta rahI hai| 'samantabhadra' se abhiprAya indranandI kA una svAmI samantabhadra se hI rahA hai jinhoMne tarkapradhAna devAgama (AptamImAMsA), yuktyanuzAsana aura svayaMbhUstotra Adi stutiparaka granthoM ko racA hai| ve 'svAmI' ke rUpa meM vizeSa prasiddha rahe haiN| indranandI ne unheM tArkikAkaM kahA hai| aSTasahasrI ke TippaNakAra ne bhI unakA ullekha tAkikArka ke rUpa meM kiyA hai (aSTasa0 pR0 1 kA ttippnn)| dhavalAkAra ne bhI unakA ullekha samantabhadrasvAmI ke rUpa meM kiyA hai| dhavalA meM samantabhadrAcArya dvArA viracita devAgama, svayambhUstotra aura yuktyanuzAsana Adi ke antargata padyoM ke uddhRta karane para bhI unake dvArA viracita isa TIkA kA kahIM koI ullekha kyoM nahIM kiyA gayA, yaha vicAraNIya hai| 1. tasmAdArAt punarapi kAle gatavati kiyatyapi ca // 164 utta0 / / atha tumbulUranAmAcAryo'bhUttumbulU rasadgrAme / SaSThena vinA khaNDena so'pi siddhAntayorubhayoH / / 16 / / caturadhikAzItisahasragrantharacanayA yuktAm / karNATabhASayA'kRta mahatI cUDamaNi vyAkhyAm // 166 / / saptasahasragranthAM SaSThasya ca paJjikAM punarakArSIt / / 167 pU0 // 2. kAlAntare tataH punarAsandhyAMpalari (?) tAkikArko'bhUt // 167 utta0 // zrImAn samantabhadrasvAmItyatha so'pyadhItya taM dvividham / siddhAntamataH SaTkhaNDAgamagatakhaNDapaJcakasya punaH / / 168 / / aSTau catvAriMzatsahasrasadgrantharacanayA yuktAm / viracitavAnatisundaramRdusaMskRtabhASayA TIkAm / / 166 // 3. ka-tahA samaMtabhaddasAmiNA vi uttaM-vidhiviSakta..... (svayambhU0 52) / dhavalA pu0 7, pR0 66 kha-tathA samantabhadrasvAminApyuktam-syAdvAdapravibhaktArthavizeSavyaJjako nayaH (devAgama 106) ||dhvlaa pu0 6, pR0 167 ga-uttaM ca-nAnAtmatAmaprajahat...' (yuktyanu0 50) dhavalA pu0 3, pR0 6 SaTkhaNDAgama para TIkAe~ | 341 Page #396 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yaha TIkA bhI vartamAna meM upalabdha nahIM hai tathA usakA anya kahIM kisI prakAra kA ullekha bhI nahIM dekhA gayA hai| indranandI ne isI prasaMga meM Age yaha bhI kahA hai svAmI samantabhadra dvitIya siddhAntagrantha kI vyAkhyA likha rahe the, kintu dravyAdizuddhi ke karane ke prayatla se rahita hone ke kAraNa unheM apane sadharmA ne roka diyA thaa|' 5. bappadevaguru viracita vyAkhyA indranandizrutAvatAra meM Age eka vyAkhyA kA ullekha karate hue kahA gayA hai ki isa prakAra parama guruoM kI paramparA se donoM prakAra ke siddhAnta ke vyAkhyAna kA yaha krama calatA rhaa| usI paramparA se Ate hue use atizaya tIkSNabuddhi zubhanandI aura ravinandI muniyoM ne prApta kiyaa| una donoM ke pAsa meM, bhImarathI aura kRSNamekhA nadiyoM ke madhyagata deza meM ramaNIya utkalikA grAma ke samIpa prasiddha magaNavallI grAma meM vizeSa rUpa se sunakara bappadeva guru ne chaha khaNDoM meM se mahAbandha ko alaga kara zeSa pA~ca khaNDoM meM chaThe khaNDa vyAkhyAprajJapti ko prakSipta kiyaa| isa prakAra niSpanna hae chaha khaNDoM aura kaSAyaprAbhUta kI unhoMne sATha hajAra grantha pramANa prAkRta bhASArUpa purAtana vyAkhyA likhii| sAtha hI, mahAbandha para unhoMne pAMca adhika ATha hajAra grantha pramANa vyAkhyA likhii| __ Upara nirdiSTa 'vyAkhyAprajJapti' se kyA abhipreta rahA hai, yaha jJAta nahIM hotaa| zloka 174-75 ke antargata "vyAkhyAprajJapti ca SaSThaM khaNDaM ca tata (1) saMkSipya / SaNNAM khaNDAnAmiti niSpannAnAM" ina padoM kA paraspara sambandha bhI vicAraNIya hai| 'tata' yaha azuddha bhI hai, usake sthAna meM 'tataH' rahA hai yA anya hI kucha pATha rahA hai, yaha bhI vicAraNIya hai| isI prakAra zloka 1. vilikhan dvitIyasiddhAntasya vyAkhyA sadharmaNA svena / dravyAdizuddhikaraNaprayatnavirahAt pratiniSiddham // 170 / / (sambhava hai isa pratiSedha kA kAraNa bhasmaka vyAdhi ke nimitta se unake dvArA kucha samaya ke lie kiyA gayA jinaliMga kA parityAga rahA ho / ) 2. evaM vyAkhyAnakramamavAptavAn prmguruprmpryaa| Agacchan siddhAnto dvividho'pyatinizitabuddhibhyAm // 171 // zubha-ravinandimunibhyAM bhImarathi-kRSNamekhayoH saritoH / madhyamaviSaye ramaNIyotkalikAgrAmasAmIpyam // 172 // vikhyAtabhagaNavallIgrAme'tha vizeSarUpeNa / zrutvA tayozca pAzrce tamazeSaM bappadevaguruH // 173 / / apanIya mahAbandhaM SaTkhaNDAccheSapaJcakhaNDe tu / vyAkhyAprajJapti ca SaSThaM khaNDaM ca tata (?) saMkSipya // 174 / / SaNNAM khaNDAnAmiti niSpannAnAM tathA kaSAyAkhyaprAbhRtakasya ca SaSThisahasragranthapramANayutAm // 175 / / vyalikhat prAkRtabhASArUpAM samyak purAtanavyAkhyAm / aSTasahasragranthAM vyAkhyAM paJcAdhikAM mahAbandhe / / 176 / / 342 / SaTvaNDAgama-parizIlana Page #397 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 171 ke antargata 'avAptavAn' kA kartA kona hai, yaha bhI jJAta nahIM hotaa| isa prakAra isa prasaMga se sambaddha una 171-76 zloMkoM meM nihita abhiprAya ko samajhanA kaThina pratIta ho rahA hai| AcArya vIrasena ne dhavalA meM 'vyAkhyAprajJapti' kA ullekha do bAra kiyA hai| yathA (1) "kammi tiriyalogassa pajjavasANaM ? tiNNaM vAdavalayANaM bAhirabhAge / taM kadhaM jANijjadi ? 'logo vAdapadiTTido' tti viyaahpnnnnttivynnaado|" -pu0 3, pR0 34-35 yahA~ tiryagloka kA anta tIna vAtavalayoM ke bAhya bhAga meM hai, isa abhiprAya kI puSTi meM 'vyAkhyAprajJapti' ke ukta prasaMga ko prastuta kiyA gayA hai| (2) "jIvA NaM bhaMte ! kadibhAgAvasesayaMsi yAugaMsi parabhaviyaM AugaM kamma NibaMdhatA baMdhaMti? godama ! jIvA duvihA paNNattA saMkhejjavassAuA ceva asaMkhejjavassAuA cev| tattha ...... / " edeNa viyAhapaNNattisutteNa saha kadhaM Na viroho? Na, edamhAdo tassa pudhabhUdassa AiriyabheeNa bhedabhAvaNNassa eyttaabhaavaado| -pu. 10, pR0 237-38 yahA~ zaMkAkAra ne 'parabhavika Ayu ke baMdha jAne para bhujyamAna Ayu kA kadalIghAta nahIM hotA hai' isa abhimata ke viSaya meM uparyukta vyAkhyAprajJapti sUtra ke viruddha hone kI AzaMkA prakaTa kI hai| usake samAdhAna meM dhavalAkAra ne kahA hai ki yaha vyAkhyAprajJaptisUtra AcArya bheda se bhinnatA ko prApta hai, ata: usakI isake sAtha ekarUpatA nahIM ho sktii| ___ uparyukta vyAkhyAprajJaptisUtra ke zabdavinyAsa ko dekhate hue aisA pratIta hotA hai ki vaha vartamAna meM upalabdha vyAkhyAprajJapti (bhagavatIsUtra) meM kahIM honA caahie| para SaTakhaNDAgama ke antargata usa prasaMga kA anuvAda karate samaya vahA~ khojane para bhI vaha mujhe upalabdha nahIM huA thaa| ___AcArya bhaTTAkalaMkadeva ne eka prasaMgaprApta zaMkA ke samAdhAna meM apane tattvArthavArtika me vyAkhyAprajJaptidaNDakoM kA ullekha isa prakAra kiyA hai ... 'ityatrocyate-na, anyatropadezAt / vyAkhyAprajJaptidaNDakeSu zarIrabhaMge vAyoraudArikavaikriyika-tejasa-kArmaNAni catvAri zarIrANyuktAni manuSyANAM ca / ..... vyaakhyaaprjnyptibnnddkssvstitvmaatrmbhipretyoktm|" -ta0vA0 2,46,8 isa prakAra AcArya akalaMkadeva ke samakSa koI vyAkhyAprajJapti grantha rahA hai, aisA pratIta hotA hai| uparyukta vyAkhyAprajJaptigata usa prasaMga ke samAna prajJApanAsUtra (6,45-46) aura bahatsaMgrahaNIsUtra (327-28) meM bhI usI prakAra kA Ayubandha viSayaka prasaMga upalabdha hotA hai| vahA~ gautama dvArA paMcendriya tiyaMcoM ke viSaya meM prazna kiyA gayA hai ki ve Ayu ke kitane bhAga zeSa rahane para parabhavika Ayu ko bA~dhate haiN| usakA uttara uparyukta vyAkhyAprajJapti ke hI samAna diyA gayA hai| yaha suvidita hai ki bAraha aMgoM meM pA~cavA~ aMga vyAkhyAprajJapti rahA hai| isake atirikta bArahaveM dRSTivAda aMga ke pA~ca bhedoM meM antima bheda bhI vyAkhyAprajJapti rahA hai| para Upara indranandizrutAvatAra meM nirdiSTa vyAkhyAprajJapti se vahA~ kisakA abhiprAya rahA hai, yaha jJAta nahIM hotaa| jaisA ki Age 'dhavalA TIkA' ke prasaMga meM spaSTa kiyA jAegA, dhavalAkAra ne vyAkhyAprajJapti ko pAkara Age ke nibandhanAdi aThAraha (7-24) anuyogadvAroM ke Azraya se SaTkhaNDa paTavaNDAgama para ttiikaaeN|343 Page #398 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nAmaka chaThe khaNDa kI racanA kI hai| ' isase aisA pratIta hotA hai ki bappadeva guru aura AcArya vIrasena ke samakSa koI vyAkhyAprajJapti grantha rahA hai, jise SaTkhaNDAgama meM chaThe khaNDa ke rUpa meM jor3A gayA hai aura mahAbandha ko usase alaga kiyA gayA hai / usI vyAkhyAprajJapti ke AdhAra se AcArya vIrasena ne saMkSepa meM nibandhana Adi aThAraha anuyogadvAra meM vibhakta 'satkarma' ko likhA va use SaTkhaNDAgama kA chaThA khaNDa banAyA / vaha satkarma prastuta SaTkhaNDAgama kI 16 jildoM meM se 15 va 16vIM do jildoM meM prakAzita hai / isa prakAra SaTkhaNDAgama ko ina 16 jildoM meM samApta samajhanA cAhie / chaThA khaNDa jo mahAbandha thA vaha alaga par3a gayA hai / indranandizrutAvatAra ke anusAra vIrasenAcArya ne jisa vyAkhyAprajJapti ke Azraya se 'satkarma' kI racanA kI hai tathA jisa vyAkhyAprajJapti kA ullekha pIche Ayu ke prasaMga meM dhavalA meM kiyA gayA haiM, ve donoM bhinna pratIta hote haiM / kAraNa ki Ayu ke prasaMga meM ullakhita usa vyAkhyAprajJapti ko svayaM dhavalAkAra ne hI AcAryabheda se bhinna ghoSita kiyA hai / zrutAvatAra meM nirdiSTa bappadevaguru viracita vaha sATha hajAra grantha pramANa vyAkhyA bhI upalabdha nahIM hai aura na hI kahIM aura usakA ullekha bhI dekhA gayA hai / 6. A0 vIrasena viracita dhavalA TIkA indranandI ne Age apane zrutAvatAra meM prastuta dhavalA TIkA ke sambandha meM yaha kahA hai ki bappadeva viracita usa vyAkhyA ke pazcAt kucha kAla ke bItane para siddhAnta ke tattvajJa elAcArya hue| unakA nivAsa citrakUTapura rahA hai| unake samIpa meM vIrasenaguru ne samasta siddhAnta kA adhyayana karake Upara ke ATha adhikAroM ko likhA / tatpazcAt vIrasena guru kI anujJA prApta karake ve citrakUTapura se Akara vATagrAma meM AnatendrakRta jinAlaya meM sthita ho gaye / vahA~ unhoMne pUrva chaha khaNDoM meM vyAkhyAprajJapti ko prApta kara usameM uparitama bandhana Adi aThAraha adhikAroM se 'satkarma' nAmaka chaThe khaNDa ko karake saMkSipta kiyA / isa prakAra unhoMne chaha khaNDoM kI bahattara hajAra grantha pramANa prAkRta saMskRta mizrita dhavalA nAma kI TIkA likhI / sAtha hI, unhoMne kaSAyaprAbhRta kI cAra vibhaktiyoM para bIsa hajAra pramANa samIcIna grantha racanA se saMyukta jayadhavalA TIkA bhI likhI / isa bIca ve svargavAsI ho gaye / taba jayasena ( jinasena) guru nAmaka unake ziSya ne usake zeSa bhAga ko cAlIsa hajAra grantha pramANa meM samApta kiyA / isa prakAra jayadhavalA TIkA grantha-pramANa meM sATha hajAra huI / 1. i0 zrutAvatAra 180-81 2. vIrasenAcArya ne apanI dhavalA TIkA meM 'elAcArya kA vatsa' kahakara svayaM bhI guru ke rUpa meM elAcArya kA ullekha kiyA hai | dhavalA pu0 6, pR0 126 3. kAle gate kiyatyapi tataH punazcitrakUTapuravAsI / zrImAne lAcAryo babhUva siddhAntatattvajJaH || 177 / / tasya samIpe sakalaM siddhAntamadhItya vIrasenaguruH / uparitamanibandhanAdyadhikArAnaSTa (?) ca lilekha // / 178 // 344 / SaTkhaNDAgama-parizIlana (zeSa pRSTha 345 para dekheM) Page #399 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ___ isa prakAra indranandI ne apane zrutAvatAra meM SaTkhaNDAgama para nirmita jina chaha TIkAoM kA ullekha kiyA hai unameM eka yaha dhavalA TIkA hI upalabdha hai jo prakAzita ho cukI hai| yaha prAkRta-saMskRta mizrita bhASA meM likhI gaI hai| vicAraNIya samasyA indrananditAvatAra meM nirdiSTa 'parikarma' Adi SaTakhaNDAgama kI chaha TIkAoM meM eka yaha chaThI dhavalA TIkA hI upalabdha hai, zeSa parikarma Adi pA~ca TIkAoM meM se koI bhI vartamAna meM upalabdha nahIM haiN| ve kahA~ gayIM va unakA kyA huA ? SaTkhaNDAgama aura kaSAyaprAbhRta mUla tathA unakI dhavalA va jayadhavalA TIkAe~ dakSiNa (mUDabidrI) meM surakSita rahIM haiM / jahA~ taka maiM samajha sakA hU~, dakSiNa meM bhaTTArakoM ke niyantraNa meM ina granthoM kI surakSA rahI hai, bhale hI ye kinhIM dUsaroM ke upayoga meM na A sake hoN| aisI sthiti meM una pA~ca TIkAoM kA lupta ho jAnA Azcaryajanaka hai| zrutAvatAra meM nirdiSTa nAmoM ke anusAra ina TIkAoM ke raciyatA dakSiNAtya AcArya hI rahe dikhate haiM / ye TIkAe~ AcArya nemicandra siddhAntacakavartI ke samaya meM upalabdha rahI yA nahIM, yaha bhI kucha kahA nahIM jA sktaa| hA~, dhavalA va jayadhavalA TIkAe~ tathA AcArya yativRSabha viracita cUrNisUtra avazya hI unake samakSa rahe haiM aura unakA unhoMne apanI grantha-racanA meM bharapUra upayoga bhI kiyA hai, yaha pUrva meM spaSTa kiyA jA cukA hai| zrutAvatAra ke raciyatA AcArya indranandI ke samakSa bhI ve pA~ca TIkAe~ rahI haiM aura unakA avalokana karake hI unhoMne paricaya karAyA hai, yaha bhI sandehAspada hai| yadi ve unake samakSa rahI hotI to ve, jaisA ki unhoMne dhavalA aura jayadhavalA kA spaSTa rUpa meM paricaya karAyA hai, unakA bhI vistAra se paricaya karA sakate the| para vaisA nahIM huA, unake paricaya meM unhoMne jina padyoM ko racA hai unake antargata padoM kA vinyAsa kucha asambaddha-sA rahA hai| isase abhiprAya spaSTa nahIM ho sakA hai| jaise --- (1) 'parikarma' ke paricaya ke prasaMga meM prayukta 161veM padya meM 'so'pi dvAdazasahasrapari Agatya citrakUTAttataH sa bhagavAn guroranujJAnAt / vATagrAme cAtrA''nattendrakRtajinagRhe sthitvA / / 176 / / vyAkhyAprajJaptimavApya pUrvaSaTkhaNDatastatastasmin (?) / uvaritamabandhanAdyadhikArairaSTAdazavikalpaiH // 180 / / satkarmanAmadheyaM SaSThaM khaNDaM vidhAya saMkSipya / iti SaNNAM khaNDAnAM granthasahasra dvisaptatyA / / 181 / / prAkRta-saMskRtabhASAmizrAM TIkAMvilikhya dhavalAkhyAma / jayadhavalAM ca kapAyaprAbhUtake catasRNAM vibhaktInAm / / 182 / / viMzatisahasrasadgrantharacanayA saMyutAM viracya divam / yAtastataH punastacchizyo jaya [jina] senagurunAmA // 183 / / taccheSaM catvAriMzatA sahasra : samApitavAn / jayadhavalaivaM SaSTisahasragrantho'bhavaTTIkA / / 184 // SaTkhaNDAgama para TIkAe~ / 345 Page #400 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nnaamH| granthaparikarmakA' yaha sandarbha asambaddha pratIta ho rahA hai / ho sakatA hai ki lipi ke doSa se 'parimANaH' ke sthAna meM 'pariNAmaH' aura 'kartA' ke sthAna meM 'kI' ho gayA ho| vaisI sthiti meM parimANaH' kA sambandha tIsare caraNa meM prayukta 'grantha' ke sAtha tathA 'kartA' kA sambandha 'so'pi' ke sAtha baiThAyA jA sakatA hai| phira bhI antima kriyApada kI apekSA banI hI rahatI hai| 'api' zabda bhI kucha aTapaTA-sA dikhatA hai| yadyapi pAdapUrti ke lie aise kucha zabdoM kA upayoga kiyA bhI jAtA hai, para aise prasaMga meM usakA prayoga kisI anya kI bhI sUcanA karatA hai| isake atirikta 'parikarma' ke sAtha TIkA yA vyAkhyA jaise kisI zabda kA upayoga nahIM kiyA gayA hai, jisakI apekSA adhika thii| (2) bappadeva guru ke dvArA likhI jAnevAlI purAtana (?) vyAkhyA ke prasaMga meM jina chaha (171-76) padyoM kA upayoga huA hai unameM se prathama (171) padya meM prayukta 'avAptavAn' kriyApada ke kartA ke rUpa meM sambandha kisase apekSita rahA hai ? tRtIyAnta 'zubha-vinandimunibhyAm' se sUcita zubhanandI aura ravinandI ke sAtha to usakA sambandha jor3anA asaMgata rahatA hai (172) / isake atirikta inhIM donoM ke lie Age (173) 'tayozca' isa sarvanAma pada kA bhI upayoga kiyA gayA hai| yadi 'avAptavAn' ke sthAna meM 'avAptaH' rahA hotA to uparyukta tRtIyAnta pada se usakA sambandha ghaTita ho sakatA thaa| Age kA padya (174) to pUrA hI asambaddha dikhatA hai| chaha khaNDoM me mahAbandha ko alaga karake vyAkhyAprajJapti ko chaThe khaNDa ke rUpa meM yadi zeSa pA~ca khaNDoM meM jor3ane kA abhiprAya rahA hai to vaha 'saMkSipya' pada se to spaSTa nahIM hotaa| isake atirikta isake pUrva meM jo 'tata' hai vaha spaSTatayA azuddha hai ! para usake sthAna meM kyA pATha rahA hai, isakI kalpanA karanA bhI azakya dikha rahA hai| (3) zAmakuNDa ke dvArA donoM siddhAntoM para bAraha hajAra granthapramANa 'paddhati' ke likhe jAne kI sucanA kI gaI hai (163), para usa meM SaTakhaNDAgama para vaha kitane pramANa meM likhI gaI aura kaSAyaprAbhRta para kitane pramANa meM, yaha spaSTa nahIM hai| isI prakAra tumbulU rAcArya dvArA donoM siddhAntoM para caurAsI hajAra granthapramANa 'vyAkhyA' ke likhe jAne kI sUcanA hai, para vaha una donoM meM se kisa para kitane pramANa meM likhI gaI, yaha spaSTa nahIM hai (165-66) / (4) zloka 178 meM vIrasena guru ke dvArA 'nibandhana' Adi uparitama ATha adhikAroM ke likhe jAne kI sUcanA hai, aura phira Age zloka 180 meM 'bandhana' Adi uparitama aThAraha adhikAroM ke likhe jAne kI sUcanA kI gaI hai| isase kyA yaha samajhA jAya ki A0 vIrasena ne nibandhana Adi ATha adhikAroM ko citrakUTapura meM rahate hue likhA aura Age ke dasa adhikAroM ko unhoMne vATagrAma meM Akara likhA? para yaha abhiprAya nikAlanA bhI kaThina dikhatA hai, kyoMki Age (180) bandhana Adi uparitama aThAraha adhikAroM kA ullekha kiyA gayA hai, jabaki unameM 'bandhana' nAma kA koI adhikAra rahA hI nahIM hai| 'bandhana' anuyogadvAra to mUla SaTkhaNDAgama meM vargaNA khaNDa ke antargata antima rahA hai| ___'vyAkhyAprajJaptimavApya pUrvaSaTkhaNDatastatastasmina' (180 pU0) kA abhiprAya samajhanA bhI kaThina pratIta ho rahA hai| kyA bappadeva ke dvArA mahAbandha ko alaga karake va chaThe khaNDasvarUpa vyAkhyAprajJapti ko jor3akara banAye gaye pUrva ke chaha khaNDoM meM se, vIrasenAcArya dvArA vyAkhyAprajJapti ko alaga karake chaThe khaNDasvarUpa 'satkarma' ko usameM jor3A gayA hai ? para 'avApya' 346 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #401 -------------------------------------------------------------------------- ________________ se 'alaga karake' aisA artha to nahIM nikalatA hai| 'avApya' kA artha to 'prApta karake' yahI sambhava hai| yadi isa artha ko bhI grahaNa kara liyA jAya to vIrasenAcArya ne usa vyAkhyAprajJapti ko pAkara usakA kyA kiyA, ise kisI pada ke dvArA spaSTa nahIM kiyA gyaa| unhoMne usake AdhAra se 'satkarma' kI racanA kI hai, yaha abhiprAya bhI una padoM se spaSTa nahIM hotaa| ___isI padyAMza meM upayukta 'tasmin' pada kA sambandha kisake sAtha rahA hai, yaha bhI jJAtavya hai| kyA usase vyAkhyAprajJapti ko alaga kara zeSa rahe pA~ca khaNDoM kI vivakSA rahI hai va usameM chaThe khaNDasvarUpa 'satkarma' ko jor3a gayA hai ? yadi yaha abhiprAya rahA hai to use spaSTa karane ke lie kucha vaise hI padoM kA upayoga kiyA jAnA cAhie thaa| vahA~ jo yaha kahA gayA hai ki satkarmanAmadheyaM SaSThaM khaNDa vidhAya' usakA to yahI Azaya nikalatA hai ki 'satkarma' ko chaThA khaNDa kiyA gyaa| Age jo 'saMkSipya' pUrvakAlika kriyA kA upayoga huA hai usakA artha 'saMkSipta karake' yahI ho sakatA hai, 'prakSepa karake' nhiiN| isa artha ko bhI yadi grahaNa kareM to bhI vAkyapUrti ke lie antima kisI kriyApada kI apekSA banI hI rahatI hai, jo vahA~ nahIM hai| Age 183veM padya meM 'jinasena' ke sthAna meM 'jayasena' nAma kA ullekha kaise kiyA gayA hai, yaha bhI vicAraNIya hai| lipi doSa se bhI vaise parivartana kI sambhAvanA nahIM hai| jaisI ki paM0 nAthUrAma jI premI ne sambhAvanA kI hai, prastuta zrutAvatAra ke kartA ve indranandI sambhava nahIM dikhate, jinakA ullekha nemicandrAcArya ne apane guru ke rUpa meM kiyA hai| ye unake bAda ke honA caahie| zrutAvatAragata usa prasaMga ko dekhate hue aisA pratIta hotA ki zratAvatAra ke racayitA svayaM una TIkAoM se paricita nahIM rahe aura sambhavataH ve TIkAe~ unake samaya meM upalabdha bhI nahIM rahI haiM / lagatA hai, unhoMne jo bhI unake paricaya meM likhA hai vaha apane samaya meM vartamAna kucheka munijanoM se sunakara likhA hai| unhoMne guNadhara aura dharasena ke pUrvAparakrama ke viSaya meM apanI ajAnakArI vyakta karate hue vaisA hI kucha abhiprAya isa prakAra se prakaTa kiyA hai guNadhara-dharasenAnvayagurvoH pUrvAparakramo'smAbhiH / na jJAyate tadanvayakathakAgama-munijanAbhAvAt // 151 // ve TIkAe~ AcArya nemicandra siddhAntacakravartI ke samaya meM rahIM yA nahIM rahIM, yaha anveSaNIya hai| hA~, dhavalA aura jayadhavalA TIkAe~ unake samakSa avazya rahI haiM va unhoMne apanI grantharacanA meM unakA bharapUra upayoga bhI kiyA hai, yaha pUrva meM kahA jA cukA hai| vIrasenAcArya ne apanI dhavalA TIkA meM bahuta se matabhedoM ko prakaTa kiyA hai va unameM kucha ko asaMgata bhI ThaharAyA hai| para unhoMne una matabhedoM ke prasaMga meM kahIM kisI AcArya vizeSa yA vyAkhyA vizeSa kA ullekha nahIM kiyaa| aise prasaMgoM para unhoMne kevala 'ke vi AiriyA' yA 'kesi ca' Adi zabdoM kA upayoga kiyA hai / jaise-~ (1) "edaM ca kesiMci AiriyavakkhANaM paMciMdiyatirikkhamicchAiTijoNiNI avahArakAlapaDibaddhaM Na ghddde| kudo ? purado vANavetara devANaM tiNNi joyaNasada aMgulavaggametta avahArakAlo hodi tti vkkhaanndNsnnaado|" -pu0 3, pR0 231 (2) "ke vi AiriyA salAgarAsissa addhe gade teukkAiyarAsI uppajjadi tti bhaNaMti / ke vi taM Necchati / " pu0 3, pR0 337 SaTkhaNDAgama para TIkAe~ | 347 Page #402 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (3) "ke vi AiriyA 'devA NiyameNa mUlasarIraM pavisiya maraMti' tti bhaNaMti / " -pu0 4, pR0 165 (4) "ke vi AiriyA kammaTThidIdo bAdaradidI pariyamme uppaNNA tti kajje kAraNovayAramavalaMbiya bAdaTThidIe ceya kammaTThidisaNNamicchaMti / tanna ghttte....|" -pu0 4, pR0 32 (5) ettha ve uvdesaa| taM jahA--tirikkhesu vemAsa-muttapudhassuvari sammattaM saMjamAsaMjamaM ca jIvo paDivajjadi / maNusesu gabbhAdiaTThavassesu aMtomuhutabbhahiesu sammattaM saMjamaM saMjamAsaMjamaM ca paDivajjadi tti / esA dkkhinnpNddivttii| xxxtirikkhesu tiNNipakkha-tiNNidivasaaMtomuttassuvari sammattaM saMjamaM saMjamAsaMjamaM ca paDivajjadi / maNusesu avasthAmuvari sammattaM saMjamaM saMjamAsaMjamaM ca paDipavajjadi / "esA uttrpddivttii|" -pu05, pR032 (6) "ke vi AiriyA sattarisAgarovamakoDAkoDimAvaliyAe asaMkhejjadibhAgeNa guNide bAdarapuDhavikAiyAdINaM kammaTThidI hotti tti bhaNaMti / " --pu0 7, pR0 145 (7) "je puNa joyaNalakkhabAhallaM rajjuvikkhaMbhaM jhallarIsamANaM tiriyaloga ti bhaNaMti tesi mAraNaMtiya-uvavAdakhettANi tiriyalogAdo sAdireyANi hoti / Na cedaM ghddde,.......|" -pu0 7,372 (8) "aNNesu suttesu savvAiriyasaMmadesu ettheva appAbahugasamattI hodi, puNo urimaappAbahugapayArassa paarNbho| ettha puNa suttesu appAbahugasamattI Na hodi|" -pu0 7, pR0 536 __(8) "aNNe ke vi AiriyA paMcahi divasehi aTThahi mAsehi ya UNANi bAhattarivAsANi tti baDhamANajiNidAuaM paruti / " -pu0 6, pR0 121 (10) "jo eso aNNairiyANa vakkhANakamo paruvido so juttIe Na ghddde|" -pu0 6, pR0 36 yahA~ matabhedaviSayaka ye kucha thor3e-se udAharaNa diye gaye haiN| aise matabheda dhavalA meM bahuta pAye jAte haiN| unake viSaya meM vizeSa vicAra Age 'vIrasenAcArya kI vyAkhyAna paddhati' ke prasaMga meM kiyA gayA hai| AcArya vIrasena aura unakI dhavalA TIkA sarvAdhika mahattvapUrNa vistRta dhavalA TIkA ke racayitA vIrasenAcArya haiM / durbhAgya kI bAta hai ki unake jIvanavRtta ke viSaya meM kucha vizeSa jAnakArI prApta nahIM hai / TIkA ke anta meM svayaM vIrasenAcArya ke dvArA jo prazasti likhI gayI hai vaha bahuta azuddha hai| phira bhI usase unake viSaya meM jo thor3I-sI jAnakArI prApta hotI hai vaha isa prakAra hai-- guru Adi kA ullekha tathA racanAkAla ___isa prazasti meM unhoMne sarvaprathama apane vidyAguru elAcArya kA ullekha karate hue yaha kahA hai ki jinake pAdaprasAda se maiMne isa siddhAnta kA jJAna prApta kiyA hai ve elAcArya mujha vIrasena para prasanna hoN|' 1. jassa se [pa] sAeNa mae siddhatamidaM hi ahilahudaM / mahu so elAirio pasiyaDa varavIraseNassa ||prshsti gA0 1 // 348 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #403 -------------------------------------------------------------------------- ________________ isase spaSTa hai ki vIrasenAcArya ke vidyAguru kA nAma elAcArya rahA hai / Age unhoMne apane ko Arya AryanandI kA ziSya aura candrasena kA nAtU (praziSya) batalAte apane kula kA nAma 'paMcastUpAnvaya' prakaTa kiyA hai / ' hue isase jJAta hotA hai ki unake guru ( sambhavataH dIkSAguru) AryanandI aura dAdAguru candrasena rahe haiN| unakA kula paMcastUpAnvaya rahA hai / tatpazcAt isa prazasti meM unhoMne apane ko (vIrasena ko ) isa TIkA kA lekhaka batalAte hue siddhAnta, chanda, jyotiSa, vyAkaraNa aura pramANa (nyAya ) zAstra meM nipuNa ghoSita kiyA hai / " Age kI gAthAoM meM, jo bahuta kucha azuddha haiM, ye pada spaSTa haiM- aTThattIsamhi, vivakamayahi suterasIe, dhavalapakkhe, jagatuMgadevarajje, kuMbha, sUra, tulA, guru, sukka, kattiyamAse aura voddaNarAyaNarida / inameM aTThattIsa (ar3atIsa ) ke sAtha 'zatI' kA ullekha nahIM dikhatA / kArtika mAsa, dhavala (zukla pakSa aura trayodazI inake bodhaka zabda spaSTa haiM / kuMbha, sUra va tulA Adi zabda jyotiSa se sambandhita haiM / 3 jaisA ki SaTkhaNDAgama kI pu0 1 kI prastAvanA meM vistAra se vicAra kiyA gayA hai, 'zatI' ke lie 'zaka saMvat sAta sau kI kalpanA kI gayI hai / isase yaha spaSTa ho tadanusAra jAtA hai ki vIrasenAcArya ke dvArA vaha dhavalA TIkA zaka saMvat sAta sau ar3atIsa meM kArtika zuklA trayodazI ke dina samApta kI gayI hai / TIkA kA nAma 'dhavalA' rahA hai va use guru ke prasAda se siddhAnta kA mathana karake voddaNarAya ke zAsanakAla meM racakara samApta kiyA gayA hai, yaha bhI prazasti se spaSTa hai / * yaha pUrva meM kahA jA cukA hai ki vIrasenAcArya ke svargastha ho jAne para unakI adhUrI jayadhavalA' TIkA kI pUrti unake suyogya ziSya jinasenAcArya ne kI hai / yaha nizcita hai ki vaha jayadhavalA TIkA AcArya jinasena dvArA zaka saMvat 756 meM phAlguNa zuklA dazamI ko pUrNa kI gayI hai| yaha bhI pUrva meM kahA jA cukA hai ki jayadhavalA kA granthapramANa sATha hajAra zloka rahA hai / usameM bIsa hajAra zloka pramANa vIrasenAcArya ke dvArA aura cAlIsa hajAra zloka pramANa jinasenAcArya ke dvArA likhI gayI hai / isa sabake likhane meM 20-22 varSa kA samaya laga sakatA hai / isase jaisA ki SaTakhaNDAgama pu0 1 kI prastAvanA ( pR0 44 ) meM niSkarSa nikAlA gayA hai, 1. ajjajjaNaMdisisseNujjuvakammassa caMdaseNassa / taha NattaeNa paMcatthu haNNayamANuNA muNiNA ||4 // 2. siddhaMta-chaMda - joisa vAyaraNa- pamANasatthaNivaNeNa / bhaTTAraeNa TIkA lihiesA vIraseNeNa / / 3. pu0 1, prastAvanA pR0 35-45 4. kattiyamAse esA TIkA hu samANiyA dhavalA ||8 uttarArdha // voddaNarAyaNariMde NaridacUDAmaNimhi bhuMjate / siddhatagaMtha matthiya guruppasAeNa vigattA (?) sA // 6 // 5. jayadhavalA prazasti, zloka 6-9 SaTkhaNDAgama para TIkAe~ / 346 Page #404 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jayadhavalA se pUrva likhI gayI dhavalA TIkA zaka saMvat 738 meM samApta ho sakatI hai / vIrasena kA vyaktitva bahuzrutazAlitA - jaisA ki uparyukta dhavalA kI prazasti se spaSTa hai, AcArya vIrasena siddhAnta, chanda, jyotiSa, vyAkaraNa aura nyAya Adi aneka viSayoM ke khyAtiprApta vidvAn rahe haiM / isakA pramANa unakI yaha dhavalA TIkA hI hai / isameM yathAprasaMga dana sabhI viSayoM kA upayoga huA hai, ise Age spaSTa kiyA gayA hai / AcArya jinasena ne bhaTTAraka vIrasena kI stuti karate hue jayadhavalA kI prazasti meM unheM sAkSAt kevalI jaisA kahA hai / svayaM ko unakA ziSya ghoSita karate hue jinasena ne kahA hai ki samasta viSayoM meM saMcAra karanevAlI unakI bhAratI (vANI) bhAratI - bharata cakravartI kI AjJA -- ke samAna SaTakhaNDa meM bharatakSetragata chaha khaNDoM ke samAna chaha khaNDa svarUpa SaTakhaNDAgama ke viSaya meM - nirbAdha gati se calatI rhii| unakI sarvArthagAminI prajJA ko dekhakara buddhimAn sarvajJa ke sadbhAva meM niHzaMka ho gaye the / vidvajjana unake prakAzamAna jJAna ke prasAra ko dekhakara unheM zrutakevalI prajJAzramaNa' kahate the / ve prAcIna sUtrapustakoM kA gahana adhyayana karake gurubhAva ko prApta hue the, ataeva anya pustakapAThI unake samakSa ziSya jaise pratIta hote the / I mahApurANa ke prArambha meM bhI unakA smaraNa karate hue AcArya jinasena ne kahA hai ki 'jina vIrasena bhaTTAraka meM lokajJatA aura kavitva donoM avasthita rahe haiM tathA jo vRhaspati ke samAna vAgmitA ko prApta the ve puNyAtmA mere guru vIrasena muni hameM pavitra kareM / siddhAntopanibandhoM ke vidhAtA una guru ke caraNa-kamala mere mana rUpI sarovara meM sadA sthita raheM / ' isa prakAra unakI prazaMsA karate hue anta meM jinasenAcArya ne unakI dhavalA bhAratI --- SaTkhaNDAgama para racI gayI dhavalA nAmaka TIkA - ko aura samasta loka ko dhavalita karane vAlI nirmala kIrti ko namaskAra kiyA hai / 3 isa prakAra unake ziSya jinasenAcArya dvArA jo unakI prazaMsA kI gaI hai vaha korI stuti nahIM rahI hai, yathArthatA bhI usameM nizcita rahI hai| yahA~ hama unakI usa dhavalA TIkA ke Azraya se hI unake ina guNoM para prakAza DAlanA cAhate haiM / siddhAntapArigAmitA - unhoMne apanI isa dhavalA TIkA meM aneka saiddhAntika gaDha viSayoM kA vizleSaNa kara unheM vizada va vikasita kiyA hai / yaha unakI siddhAntaviSayaka pAragAmitA kA pramANa hai / isakI puSTi meM yahA~ kucha udAharaNa diye jAte haiM (1) A0 vIrasena ne satprarUpaNAsUtroM kI vyAkhyA ko samApta karake unake vivaraNasvarUpa 1 guNasthAna, 2 jIvasamAsa, 3 paryApti, 4 prANa, 5 saMjJA, 6-16 gati indriyAdi caudaha mArgaNAe~ aura 20 upayoga ina bIsa prarUpaNAoM kA vistAra se varNana kiyA hai| usake vistAra ko dekhakara use eka svatantra jilda (pu0 2) meM prakAzita kiyA gayA hai| (2) jIvasthAna- cUlikA ke antargata samyaktvotpatti nAma kI 5vIM cUlikA meM sUtra 14 1. prajJAzramaNa athavA prazravaNa ke lie dhavalA pu0 6 meM pR0 81 84 draSTavya haiM / 2. jayadhavalA kI prazasti, zloka 16-24 3. mahApurANa 1, 55-58 350 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #405 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ko dezAmarzaka batalAkara dhavalAkAra ne yaha spaSTa kiyA hai ki vaha eka deza kA prarUpaka hokara apane meM garbhita samasta artha kA sUcaka hai| itanA spaSTa karate hue Age vahA~ dhavalA meM saMyamAsaMyama va saMyama kI prApti Adi ke vidhAna kI vistAra se prarUpaNA kI gaI hai| isI calikA meM Age vahA~ sUtra 15-16 ko bhI dezAmarzaka prakaTa karake unase sUcita artha kI prarUpaNA dhavalA meM bahuta vistAra se kI gaI hai| anta meM yaha spaSTa kiyA gayA hai ki isa prakAra do sUtroM se sUcita artha kI prarUpaNA karane para sampUrNa cAritra kI prApti kA vidhAna prarUpita hotA hai| isa prakAra se dhavalAkAra ne isa AThavIM cUlikA ko mahatI cUlikA kahA hai| ___ yahA~ ye do udAharaNa diye gaye haiN| vaise to dhavalA meM bIsoM sUtroM ko dezAmarzaka batalAkara unameM gabhita artha kI vistAra se vyAkhyA kI gaI hai| isakA vizeSa spaSTIkaraNa Age 'dhavalAgata viSaya kA paricaya' aura 'granthollekha' Adi ke prasaMga meM kiyA jaaygaa| vastuta: AcArya vIrasena ke saiddhAntika jJAna ke mahattva ko zabdoM meM prakaTa nahIM kiyA jA sakatA hai| jyotivittva-A0 vIrasena kA jyotiSaviSayaka jJAna kitanA bar3hA car3hA rahA hai, yaha unake dvArA dhavalA kI prazasti meM nirdiSTa sUrya-candrAdi grahoM ke yoga kI sUcanA se spaSTa hai| isake atirikta unhoMne kAlAnugama ke prasaMga meM jo dina va rAtriviSayaka 15-16 muhUrtoM kA ullekha kiyA hai tathA nandA-bhadrA Adi tithi vizeSoM kA bhI nirdeza kiyA hai vaha bhI unake jyotiSa zAstraviSayaka viziSTa jJAna kA bodhaka hai|' ___Age 'kRti' anuyogadvAra meM Agamadravya kRti ke prasaMga meM vAcanA ke ina cAra bhedoM kA nirdeza kiyA gayA hai-nandA, bhadrA, jayA aura saumyaa| anantara unake svarUpa ko spaSTa karate hue kahA gayA hai ki jo tattva kA vyAkhyAna karate haiM athavA use sunate haiM unheM dravya, kSetra, kAla aura bhAva kI zuddhipUrvaka hI tattva kA vyAkhyAna athavA zravaNa karanA caahie| ina zuddhiyoM ke svarUpa ko dikhalAte hue kAlazuddhi ke prasaMga meM kaba svAdhyAya karanA cAhie aura kava nahIM karanA cAhie, isakA dhavalA meM vistAra se vicAra kiyA gayA hai| isI prasaMga meM Age 'atropayogizlokAH' aisI sUcanA karate hue lagabhaga 25 zlokoM ko kahIM se udadhRta kiyA gayA hai| ukta zuddhi ke binA adhyayana-adhyApana se kyA hAni hotI hai, ise bhI vahA~ batAyA gayA hai| 1. pu0 6, pR0 270-342 2. vahI, 343-418 3. dhavalA pu0 4, pR0 318-16; isa prasaMga meM vahA~ dhavalA meM jina cAra zlokoM ko kisI prAcIna grantha se uddhRta kiyA gayA hai ve usI rUpa meM vartamAna loka vibhAga (6, 167200) meM upalabdha hote haiM / para vaha dhavalA se pazcAtkAlIna hai, yaha nizcita hai| malayagiri sUri ne jyotiSa karaNDaka kI TIkA (gA0 52-53) meM 'uktaM ca jambUdvIpaprajJaptau' isa sUcanA ke sAtha tIna gAthAoM ko uddhRta karate hue 30 mUhoM kA ullekha kiyA hai, jinameM kucha nAma samAna aura kucha asamAna haiN| isI prakAra malayagiri sUri ne ukta jyo0ka0 kI TIkA (103-4) meM 'tathA coktaM candra prajJaptau' aisI sUcanA karate hue nandA-bhadrAdi tithiyoM kA ullekha kiyA hai / sAtha hI vahA~ ugravatI bhogavatI Adi rAtritithiyoM kA bhI ullekha hai| 4. dhavalA pu0 6, 252-56 SaTkhaNDAgama para TIkAe~ / 351 Page #406 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yaha saba vIrasenAcArya ke jyotirvittva kA paricAyaka hai| gaNitajJatA-A0 vIrasena jisa prakAra siddhAnta ke pAragAmI rahe haiM usI prakAra ve mAne hue gaNitajJa bhI rahe haiN| yaha bhI unakI dhavalA TIkA se hI pramANita hotA hai| udAharaNa ke rUpa meM yahAM 'kRti anuyogadvAra ko liyA jA sakatA hai| vahAM kRti ke nAma kRti Adi sAta bhedoM ke antargata cauthI gaNanA kRti ke prasaMga meM sUtra 66 ko dezamarzaka batalAkara dhavalA meM dhana, RNa aura dhana-RNa gaNita sabako prarUpaNIya kahA gayA hai / tadanusAra Age una tInoM ke svarUpa ko prakaTa karate hue saMkalanA, varga, vargAvarga, ghana, ghanAghana, kalAsavarNa, rAzika, paMcarAzika, vyutkalanA, bhAgahAra, kSayaka aura kuTTAkAra Adi kA ullekha karate hue una tInoM ko yahA~ varNanIya kahA gayA hai| prakArAntara me yahA~ 'athavA' kahakara yaha nirdeza kiyA gayA hai ki 'kRti' yaha upalakSaNa hai, ataH yahA~ gaNanA, saMkhyAta aura kRti kA lakSaNa bhI kahanA caahie| tadanusAra eka ko Adi lekara utkRSTa ananta taka gaNanA, do ko Adi lekara utkRSTa ananta taka saMkhyeya aura tIna ko Adi lekara utkRSTa ananta taka kRti kahA gayA hai| Age 'vuttaM ca' kahakara pramANa ke rUpa meM yaha gAthA uddhRta kI hai eyAdIyA gaNaNA doAdIyA vi jAva saMkhe ti| tIyAdIyA NiyamA kadi tti saNNA hu boddhavvA // tatpazcAt 'yahA~ kRti, nokRti aura avaktavya-kRti inake udAharaNoM ke lie yaha prarUpaNA kI jAtI hai' aisI pratijJA karake usakI prarUpaNA meM oghAnugama, prathamAnugama, caramAnugama aura saMcayAnugama ina cAra anuyogadvAroM kA nirdeza kiyA gayA hai| unameM oghAnugama ke mUlaoghAnagama aura AdezaoghAnugama ina do bhedoM kA nirdeza aura unake svarUpa ko spaSTa kiyA gayA hai| pazcAt prasaMgaprApta cauthe saMcayAnugama ke viSaya meM satprarUpaNA va dravyapramANAnugama Adi ATha anuyogadvAroM kA nirdeza karate hue yathAkrama se unake Azraya se saMcayAnugama kI vistArapUrvaka vyAkhyA kI hai|' isake pUrva jIvasthAna khaNDa ke antargata ATha anuyogadvAroM meM jo dUsarA dravyapramANAnugama anuyogadvAra hai vaha pUrA hI gaNita se sambaddha hai| usake antargata sUtroM kI vyAkhyA durUha gaNita prakriyA ke Azraya se hI kI gaI hai / udAharaNasvarUpa, vahA~ mithyAdRSTi jIvarAzi kI prarUpaNA dravya, kAla, kSetra aura bhAva kI apekSA vistAra se kI gaI hai| bhAva kI apekSA usakI prarUpaNA karate hue dhavalAkAra kahate haiM ki mithyAdRSTi rAzi ke pramANa ke viSaya meM zrotAoM ko nizcaya utpanna karAne ke lie hama mithyAdRSTi rAzi ke pramANa kI prruupnn| vargasthAna meM khaNDita bhAjita, viralita, avahita, pramANa, kAraNa aura nirukti ina vikalpoM ke AdhAra se karate haiN| isa para vahA~ yaha zaMkA kI gaI hai ki sUtra ke binA yaha prarUpaNA yahA~ kaise kI jA rahI hai| samAdhAna meM unhoMne kahA hai ki vaha sUtra se sUcita hai| Age kRtapratijJA ke anusAra vIrasenAcArya ne dhavalA meM yathAkrama se una khaNDita-bhAjita 1. dhavalA pu0 6, pR0 276-321 2. dhavalA pu0 3, pR0 40 352 / SaTkhaNDAgama-parizIlana . Page #407 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Adi vikalpoM ke Azraya se mithyAdRSTi rAzi ke pramANa ko dikhAyA hai|' ___ isase siddha hai ki A0 vIrasena gaNita ke adhikArI vidvAn rahe haiM, kyoMki gaNitaviSayaka gambhIra jJAna ke binA ukta prakAra se vizada prarUpaNA karanA sambhava nahIM hai| unhoMne gaNita se sambaddha aneka viSayoM ko spaSTa karate hue prasaMgAnusAra jina vividha karaNasUtroM va gAthAoM Adi ko uddhRta kiyA hai unakI anukramaNikA yahA~ dI jAtI hai dhavalA kramAMka pRSTha 124 m . * * of 84 88 355 166 173 201 11. 12. avataraNAMza acchedanasya rAzeH arddha zUnyaM rUpeSu guNam avaNayaNarAsiguNido avahAravaDhirUvANavaavahAraviseseNa ya avahAreNovaTTida Adi triguNaM mUlAdaAvaliyAe vaggo icchaM viraliya duguNiya icchidaNiseyabhatto iTThasalAgAkhutto uttaraguNite tu dhane uttaraguNidaM icchaM uttaraguNidaM gacchaM uttaradalahayagacche ekottarapadavRddho gacchakadI mUlajudA jagaseDhIe vaggo jatthicchasi sesANaM je ahiyA avahAre je UNA avahAre Nikkhittu bidiyamettaM do-do rUvakkhevaM dhaNamaThuttaraguNide 87 167 475 13. 14.. 15. 16. umtor" uom rnmom. 163 254,258 356 458 18. 16. worm worrrrror 20. 46 21. 45 23. 460 150 1. dhavalA pu0 3, pR0 40-66 (prakRta 'dravyapramANAnugama' ke gaNita bhAga ko A0 vIrasena dvArA kitanA spaSTa kiyA gayA hai va usa gaNita kA kitanA mahattva rahA hai. isake lie pu0 4 kI prastAvanA pR01-24 meM 'maithameTiksa oNpha dhavalA' zIrSaka lekha draSTavya hai| yaha lekha lakhanaU vizvavidyAlaya ke gaNitAdhyApaka DaoN. avadhezanArAyaNasiMha ke dvArA likhA gayA hai| usakA hindI anuvAda bhI pu0 5 kI prastAvanA meM pR0 1-28 para prakAzita hai| SaTkhaNDAgama para TokAe~ | 353 Page #408 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dhavalA kramAMka pRSTha avataraNAMza pakkhevarAsiguNido paDhamaM payaDipamANaM paDhamicchasalAgaguNA prakSepasaMkSepeNa Gw " 26. 46 45 457 r m 165 456 88 20,51 mr m phAlisalAgabbhahiyAvAhirasUIvaggo bidiyAdivaggaNA puNa mizradhane aSTaguNo muha-talasamAsa addhaM muha-bhUmivisesamhi du muha-bhUmINa viseso mUlaM majjheNa guNaM rAsiviseseNavahida rUpeSu guNamartheSu vargaNaM rUponamAdisaMguNa m m < mr 117 21,51 342 200 m mr mm 40. < u au6%<< 206 462 41.. rUNicchAguNidaM laddhavisesacchiNNaM laddhaMtarasaMguNide vikkhaMbhavaggadasaguNa viralidaicchaM viguNiya 475 visamaguNAdegUNaM vyAsaM tAvat kRtvA vyAsaM SoDazaguNitaM 42,221 vyAsArdhakRtitrikaM sagamANeNa vihatte saMkalaNarAsimicche 256 51. saMjogAvaraNaTTha 248 saMThAvidUNa rUvaM 53. solaha solasahiM guNa 166 hArAntara hitahArAvyAkaraNapaTutA-A0 vIrasena kI zabdazAstra meM bhI abAdha gati rahI hai| unhoMne apanI isa dhavalA TIkA meM yathAprasaMga aneka zabdoM ke niruktArtha ko prakaTa karate hue AvazyakatAnusAra unheM vyAkaraNasutroM ke Azraya se siddha bhI kiyA hai| yathA G < < < 166 46 50. 52. an KG 354 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #409 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (1) satprarUpaNA anuyogadvAra ke prArambha meM AcArya puSpadanta dvArA kiye gaye paMca-parameSThinamaskArAtmaka maMgala ke prasaMga meM dhavalAkAra ne dhAtu, nikSepa, naya, nirukti aura anuyogadvAra ke Azraya se maMgala ke nirUpaNa kI pratijJA kI hai| inameM dhAtu kyA hai, ise spaSTa karate hue dhavalA meM kahA gayA hai ki sattArthaka 'bhU' dhAtu ko Adi lekara jo samasta arthavastuoM ke vAcaka zabdoM kI mUla kAraNabhUta haiM unheM dhAtu kahA jAtA hai| prakRta meM 'maMgala' zabda ko 'magi' dhAtu se niSpanna kahA gayA hai| yahA~ yaha zaMkA kI gaI hai ki dhAtu kI prarUpaNA yahA~ kisa lie kI jA rahI hai| isake uttara meM dhavalAkAra ne kahA hai ki jo ziSya dhAtuviSayaka jJAna se rahita hotA hai use usake binA artha kA bodha honA sambhava nahIM hai| isa prakAra ziSya ko zabdArtha kA bodha ho, isake lie dhAtu kI prarUpaNA kI jA rahI hai| Age apane abhiprAya kI puSTi meM isa zloka ko uddhRta karate hue yaha spaSTa kara diyA hai ki padoM kI siddhi zabdazAstra se huA karatI hai' __ zabdAt padaprasiddhiH padasiddhararthanirNayo bhavati / arthAt tattvajJAnaM tattvajJAnAt paraM zreyaH // 2 abhiprAya yaha hai zabda (vyAkaraNa) se padoM kI siddhi hotI hai, padoM kI siddhi se artha kA nirNaya hotA hai, artha se vastu-svarUpa kA bodha hotA hai, aura vastu-svarUpa kA bodha hone se utkRSTa kalyANa hotA hai| isa prakAra isa sabakA mUla kAraNa dhAtu-jJAna hai jo vyAkaraNa sApekSa hai| Age dhavalA meM maMgala (pu01, pR0 32-34), arihanta (pR042-44), AcArya (pR048) sAdhu (pR051), jIvasamAsa (pR0 131) aura mArgaNArthatA (pR0131) Adi zabdoM kI nirukti kI gayI hai| (2) jIvasthAna khaNDa ke antargata ATha anuyogadvAroM meM dUsarA 'dravyapramANAnugama' anuyogadvAra hai| usameM usake zabdArtha ko spaSTa karate hue dhavalA meM prathamataH 'dravati, droSyati, adudravat, paryAyAn iti dravyam / athavA drUyate, droSyate, adrAvi paryAya iti dravyam' isa prakAra 'dravya' zabda kI nirukti kI gaI hai| tatpazcAt dravyabhedoM ko prakaTa karate hue unameM jIvadravya ko prasaMgaprApta batalAkara 'pramANa' zabda kI nirukti isa prakAra kI gaI hai-pramIyante anena arthAH iti prmaannm| anantara 'dravya' aura 'pramANa' ina donoM zabdoM meM 'dravyasya pramANaM dravyapramANam' isa prakAra se 'tatpuruSa' samAsa kiyA gayA hai| ___isa para yahA~ yaha zaMkA upasthita huI hai ki 'devadattasya kambalaH' aisA samAsa karane para jisa prakAra devadatta se kambala bhinna rahatA hai usI prakAra 'dravyasya pramANam' aisA yahA~ tatpuruSa samAsa karane para dravya se pramANa ke bhinna hone kA prasaMga prApta hogaa| isa zaMkA ke samAdhAna meM dhavalAkAra ne kahA hai ki aisA nahIM hai, vaha tatpuruSa samAsa abheda meM bhI dekhA jAtA hai| jaise--'utpalagandhaH' ityAdi meN| yahA~ utpala se gandha ke bhinna na hone para bhI 'utpalasya gandhaH utpalagandhaH' isa prakAra se tatpuruSa samAsa huA hai| prakArAntara sa 1. dhavalA pu0 1, pR0 6-10 2. yaha zloka 'zAkaTAyananyAsa, meM upalabdha hotA hai| vizeSa itanA hai ki vahA~ 'zabdAt pada prasiddhiH' ke sthAna meM 'vyAkaraNAt padasiddhiH' pATha bheda hai| SaTkhaNDAgama para TIkAe~ / 355 Page #410 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yahA~ yaha bhI kaha diyA hai ki athavA pramANa dravya se kisI svarUpa se bhinna bhI hai, kyoMki isake binA unameM vizeSaNa-vizeSyabhAva ghaTita nahIM hotA hai| isalie bhI unameM tatpuruSa samAsa sambhava hai| vikalparUpa meM uparyukta zaMkA ke samAdhAna meM 'athavA' kahakara yaha bhI kahA gayA hai ki 'davvameva pamANaM davvapamANaM' isa prakAra se unameM karmadhAraya samAsa karanA caahie| isa prakAra ke samAsa meM bhI una dravya aura pramANa meM sarvathA abheda nahIM samajhanA cAhie, kyoMki eka artha meM (abheda meM) samAsa kA honA sambhava nahIM hai| Age punaH 'athavA' kahakara vahA~ vikalpa rUpa meM 'davvaM ca pamANaM davvapamANaM' isa dvandva samAsa ko bhI vidheya kahA gayA hai| isa prakAra zaMkA utpanna huI hai ki dvandva samAsa meM avayavoM kI pradhAnatA hotI hai / tadanusAra yahA~ dvandva samAsa ke karane para dravya aura pramANa ina donoM kI prarUpaNA kA prasaMga prApta hotA hai| para sUtra meM una donoM kI pRthak-pRthak prarUpaNA nahIM kI gaI hai| yadi usa dvandva samAsa meM samudAya kI pradhAnatA ko bhI svIkAra kiyA jAya to bhI avayavoM ko chor3akara samudAya kucha zeSa rahatA nahIM hai, isa prakAra se bhI avayavoM kI hI prarUpaNA kA prasaMga prApta hai| kintu sUtra meM avayavoM kI athavA samudAya kI prarUpaNA kI nahIM gaI hai isalie unameM dvandva samAsa karanA ucita nahIM hai| ___ isa zaMkA meM zaMkAkAra dvArA udbhAvita doSa kA nirAkaraNa karate hue Age dhavalA meM spaSTa kiyA gayA hai ki satra meM dravya ke pramANa kI prarUpaNA karane para dravya kI bhI prarUpaNA ho ho jAtI hai, kyoMki dravya ko chor3akara pramANa kucha hai hI nhiiN| kAraNa yaha ki trikAlavartI ananta paryAyoM kA jo paraspara meM eka-dUsare ko na chor3a kara abheda rUpa se astitva hai usI kA nAma dravya hai| isa prakAra dravya aura usakI pramANabhUta saMkhyArUpa paryAya meM paryAya-paryAyI rUpa meM kathaMcit bheda ke sambhava hone para bhI sUtra meM cUMki dravya ke guNasvarUpa pramANa kI prarUpaNA kI gaI hai, ataH usakI prarUpaNA se dravya kI prarUpaNA svayaMsiddha hai| kAraNa yaha ki guNa kI prarUpaNA se hI dravya kI prarUpaNA sambhava hai, kyoMki usake binA dravya kI prarUpaNA kA dUsarA koI upAya hI nahIM hai| isa prakAra una donoM meM uparyukta rIti se dvandva samAsa karane para bhI kucha virodha nahIM rhtaa| isI prasaMga meM Age 've saba samAsa kitane haiM yaha pUchane para eka zloka ko uddhRta karate hue usake Azraya se bahuvrIhi, avyayIbhAva, dvandva, tatpuruSa, dvigu aura karmadhAraya ina chaha samAsoM kA ullekha kiyA gayA hai| anantara dUsare eka zloka ko uddhRta karate hue usake dvArA ina chaha samAsoM ke svarUpa kA bhI digdarzana karA diyA gayA hai|' (3) dhavalA meM Age yathAprasaMga ina samAsoM kA upayoga bhI kiyA gayA hai| udAharaNasvarUpa bhAvAnugama meM yaha sUtra AyA hai"lessANuvAdeNa kiNhalessiya-NIlalessiya-kAulessiesu caduTThANI oghN|" --sUtra 1,7,56 1. isa saba ke lie dhavalA pu0 3, pR0 4-7 draSTavya haiN| (evambhUtanaya kI dRSTi meM samAsa aura vAkya sambhava nahIM haiM, yaha prasaMga bhI dhavalA pu0 1, pR0 60-61 meM draSTavya hai)| 356 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #411 -------------------------------------------------------------------------- ________________ isameM prayukta 'caTThANI' pada meM 'caduNhaM ThANANaM samAhAro caTThANI' isa prakAra se dhavalA meM 'dvigu samAsa kA ullekha karate hue sUtrokta kRSNAdi tIna lezyAoM meM se pratyeka meM ogha ke samAna pRthak-pRthak cAra guNasthAnoM kA sadbhAva prakaTa kiyA gayA hai|' (4) vibhaktilopa-sUtra 1,1, 4 (pu01) meM 'gai' aura 'lessA bhaviya sammatta saNNi' ina padoM meM koI vibhakti nahIM hai| isa sambandha meM dhavalA meM yaha spaSTa kiyA gayA hai ki 'AImamaMtavaNNa-saralovo" sUtra ke anusAra yahA~ ina padoM meM vibhakti kA lopa ho gayA hai| Age 'ahavA' kahakara vikalpa ke rUpa meM yaha bhI kaha gayA hai ki 'lessA-bhaviya-sammatta-saNNiAhArae' yaha eka pada hai, isIlie usake avayava padoM meM vibhaktiyAM nahIM sunI jAtI haiN| (5) vedanAkhaNDa ke prArambha meM jo vistAra se maMgala kiyA gayA hai usameM yaha eka sUtra haigamo AmosahipattANaM (2,1,30) / isakI vyAkhyA karate hue dhavalA meM 'AmarSaH auSadhatvaM prApto yeSAM te AmoM SadhaprAptAH' isa prakAra se bahuvrIhi samAsa kiyA hai| isa prasaMga meM vahA~ yaha zaMkA uThAyI gaI hai ki sUtra meM sakAra kyoM nahIM sunA jAtA / isake uttara meM kahA gayA hai ki 'AI-mamaMtavaNNa-saralovo' isa sUtra ke anusAra yahA~ sakAra kA lopa ho gayA hai| pazcAt vahIM dUsarI zaMkA yaha kI gaI ki 'osahi' meM ikAra kahAM se A gyaa| isake uttara meM kahA gayA hai ki 'ee chacca samANA" isa sUtra ke AdhAra se yahA~ hakAravartI akAra ke sthAna meM ikAra ho gayA hai| (6) vedanA adhikAra ke antargata 16 anuyogadvAroM meM jo 8vA 'vedanApratyayavidhAna' anuyogadvAra hai usameM negamAdi nayoM kI apekSA jJAnAvaraNAdi vedanAoM ke pratyayoM kA vicAra kiyA gayA hai| usa prasaMga meM zabdanaya kI apekSA jJAnAvaraNavedanA ke pratyaya kA vicAra karate hue use avaktavya kahA gayA hai| usakA kAraNa zabdanaya kI apekSA samAsa kA abhAva kahA hai| samAsa ke abhAva ko siddha karate hue dhavalA meM padoM kA samAsa 'kyA arthagata hai, kyA padagata hai athavA ubhayagata hai' ina tIna vikalpoM ko uThAkara kramazaH una tInoM meM hI samAsa ke abhAva ko siddha kiyA gayA hai| (7) vargaNA khaNDa ke antargata 'sparza' anuyogadvAra meM sarvasparza kA prarUpaka yaha eka sUtra AyA hai'jaM davvaM savvaM savveNa phusadi, jahA paramANudavvamidi, so savvo savvaphAso NAma / " ---sUtra 5,3,22 isakA abhiprAya yaha hai ki jisa prakAra paramANu dravya sarvAtmasvarUpa se anya paramANu kA sparza karatA hai usI prakAra jo dravya sarvAtmasvarUpa se anya dravya kA sparza karatA hai usakA nAma 1. dhavalA pu0 5, pR0 226 2. kIrai payANa kANa vi aaii-mjjhNtvnnnn-srlovo|jydhvlaa 1,133 3. dhavalA pu0 1, pR0 133 4. ee chacca samANa doNiya saMjhakkharA atttt|| __aNNoNNassa paropparamuveMti savve samAvesaM ||-dhvlaa pu0 12, pR0 286 5, dhavalA pu06, pR0 65-66 .6. dhavalA pu0 12, pR0 260-61 badasaNDAgama para TIkAe~ | 350 Page #412 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sarva sparza hai / yahA~ zaMkAkAra ne eka paramANu ke dUsare paramANu meM praveza ko ekadeza aura sarvAtmasvarUpa se bhI asambhava siddha karate hue sUtrokta paramANu ke dRSTAnta ko asaMgata ThaharAyA hai| usake dvArA udbhAvita isa asaMgati ke prasaMga kA nirAkaraNa karate hue dhavalA meM zaMkAkAra se yaha pUchA gayA ki paramANu sAvayava hai yA niravayava / ina do vikalpoM meM paramANu ke sAvayava hone niSedha karate hue yaha kahA gayA hai ki avayavI hI avayava nahIM ho sakatA, kyoMki anya padArtha ke binA bahuvrIhi samAsa sambhava nahIM hai / isake atirikta sambandha ke binA usa sambandha kA kAraNabhUta 'in' pratyaya bhI ghaTita nahIM hotA hai / " (8) yahIM para 'karma' anuyogadvAra meM 'prayogakarma' ke prasaMga meM saMsArastha jIvoM aura sayogakevaliyoM ko prayogakarmasvarUpa se grahaNa kiyA gayA hai / isa sthiti meM yahA~ yaha zaMkA uThAyI gaI hai ki jIvoM kI 'prayogakarma' yaha saMjJA kaise ho sakatI hai / isake uttara meM dhavalAkAra ne kahA hai ki 'pao kareditti paoakammaM' isa prakAra kartA kAraka meM 'prayogakarma' zabda siddha huA hai / isalie usake jIvoM kI saMjJA hone meM kucha virodha nahIM hai / isI prasaMga meM sUtra (5, 4, 18) meM ukta bahuta se saMsArI aura kevAliyoM ke grahaNArtha 'taM' isa ekavacanAnta pada kA prayoga kiyA gayA hai| isake viSaya meM bhI zaMkA kI gaI hai ki bahuta se saMsArastha jIvoM ke lie sUtra meM 'taM' isa prakAra se ekavacana kA nirdeza kaise kiyA gayA / uttara meM kahA gayA hai ki 'prayogakarma' isa nAmavAle jIvoM kI jAti ke Azrita ekatA ko dekhakara ekavacana kA nirdeza ghaTita hotA hai / " ( 6 ) yahIM para Age 'prakRti' anuyogadvAra meM yaha eka sUtra AyA hai"tasseva sudaNANAvaraNIyassa aNNaM parUvaNaM kassAyo / " -5,5,46 yahA~ yaha zaMkA utpanna huI hai ki Age prarUpaNA to zrutajJAna ke samAnArthaka zabdoM kI kI jA rahI hai aura sUtra meM pratijJA yaha kI gaI hai ki Age usI zrutajJAnAvaraNIya kI anya prarUpaNA kI jA rahI hai, ise kaise saMgata kahA jAya / isa doSa kA nirAkaraNa karate hue dhavalA meM to yaha kahA gayA hai ki AvaraNIya ke svarUpa kI prarUpaNA cUMki usake dvArA AbriyamANa jJAna ke svarUpa kI avinAbhAvinI hai, isalie ukta prakAra se pratijJA karake bhI zrutajJAna samAnArthaka zabdoM kI prarUpaNA karane meM kucha doSa nahIM hai / tatpazcAt prakArAntara se bhI usa zaMkA kA samAdhAna karate hue yaha kahA gayA hai ki athavA karmakAraka meM 'AvaraNIya' zabda ke siddha hone se bhI sUtra meM vaisI pratijJA karane para kucha virodha nahIM hai / 3 ye jo kucha Upara thor3e-se udAharaNa die gaye haiM unase siddha hai ki AcArya vIrasena eka pratiSThita vaiyAkaraNa bhI rahe haiM / kAraNa yaha ki vyAkaraNaviSayaka gambhIra jJAna ke binA zabdoM kI siddhi aura samAsa Adi ke viSaya meM uparyukta prakAra se UhApoha karanA sambhava nahIM hai / nyAyanipuNatA -dhavalA meM aise aneka prasaMga Aye haiM jahA~ AcArya vIrasena ne prasaMgaprApta 1. dhavalA pu0 13, pR0 21-23 2 . vahI, 44-45 3. dhavalA, pu0 13, pR0 276 358 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #413 -------------------------------------------------------------------------- ________________ viSaya kA vicAra gambhIratApUrvaka yukti-prayukti ke sAtha dArzanika dRSTi se kiyA hai| yaha unake maMje hue tArkika hone kA bhI pramANa hai / jaise (1) satprarUpaNA anuyogadvAra meM darzanamArgaNA ke prasaMga meM cakSudarzana ke lakSaNa kA nirdeza karate hue dhavalA meM kahA gayA hai ki cakSu ke dvArA jo sAmAnya artha kA grahaNa hotA hai use cakSudarzana karate haiN| isa para vAdI ne kahA hai ki viSaya aura viSayI ke sampAta ke anantara jo prathama grahaNa hotA hai use avagraha kahA jAtA hai| vaha bAhya arthagata vidhisAmAnya ko grahaNa nahIM karatA hai, kyoMki vaha avastu rUpa hai isalie vaha jJAna kA viSaya nahIM ho sakatA hai / isake atirikta jo jJAna pratiSedha ko viSaya nahIM karatA hai usake vidhi meM pravRtta hone kA virodha hai / yadi vaha vidhi ko viSaya karatA hai to vaha kyA pratiSedha se bhinna use grahaNa karatA hai yA usase abhinna ? yadi unameM prathama vikalpa ko svIkAra kiyA jAtA hai to vaha ucita na hogA, kyoMki pratiSedha ke binA vidhisAmAnya kA grahaNa asambhava hai / taba dUsare vikalpa ko svIkAra kara yadi yaha kahA jAe ki vaha jJAna pratiSedha se abhinna vidhi ko grahaNa karatA hai to yaha kahanA bhI saMgata nahIM hogA, kyoMki vaisI avasthA meM vidhi-pratiSedha donoM ke grahaNa meM antarbhUta hone se vaha svatantra vidhisAmAnya kA grahaNa nahIM ho sktaa| Age vAdI punaH yaha kahatA hai ki ukta prakAra se vidhisAmAnya ke grahaNa ke sambhava na hone para yadi bAhyArthagata pratiSedhasAmAnya ko usa zAna kA viSaya mAnA jAya to yaha bhI sambhava na hogA, kyoMki jo doSa vidhisAmAnya ke grahaNa meM diye gaye haiM ve anivAryataH isa pakSa meM bhI prApta honevAle haiN| isalie vidhipraSedhAtmaka bAhya arya ke grahaNa ko avagraha kahanA cAhie / so isa prakAra ke avagraha ko darzana nahIM mAnA jA sakatA, kyoMki jo sAmAnya ko grahaNa karatA hai usakA nAma darzana hai, aisA upadeza hai| isa prakAra vAdI ne apane pakSa ko sthApita kara darzana kA abhAva siddha karanA cAhA hai| ___vAdI ke uparyukta pakSa kA nirAkaraNa karate hue dhavalAkAra ne kahA hai ki darzana ke viSaya meM jina doSoM ko udbhAvita kiyA gayA ve usake viSaya meM lAgU nahIM hote, kyoMki vaha bAhya padArtha ko viSaya hI nahIM karatA hai, usakA viSaya to antaraMga artha hai / vaha antaraMga artha bhI sAmAnya-vizeSAtmaka hai / aura cUMki upayoga kI pravRtti vidhisAmAnya yA pratiSedhasAmAnyoM meM krama se banatI nahIM hai, isalie unameM usakI pravRtti ko eka sAtha svIkAra karanA caahie| isa para vAdI puna: kahatA hai ki vaisA mAnane para antaraMga artha ke viSaya karanevAle usa upayoga ko bhI darzana nahIM kahA jA sakatA hai, kyoMki usakA viSaya sAmAnya-vizeSa mAnA gayA hai, jabaki darzana sAmAnya ko hI viSaya karanevAlA hai| isake uttara meM dhavalAkAra ne kahA hai ki 'sAmAnya' zabda se sAmAnya-vizeSAtmaka AtmA ko hI kahA jAtA hai| Age sAmAnya-vizeSAtmaka usa AtmA ko kaise sAmAnya kahA jAtA hai, ise spaSTa karate hue meM kahA hai ki cakSa indriya kA kSayopazama rUpa ke viSaya meM hI niyamita hai, kyoMki usake dvArA rUpaviziSTa padArtha kA hI grahaNa dekhA jAtA haiM / isa prakAra rUpaviziSTa artha ke grahaNa karane meM bhI vaha rUpasAmAnya meM hI niyamita hai, kyoMki nIla-pItAdikoM meM kisI eka rUpa se hI viziSTa artha kA grahaNa nahIM dekhA jAtA hai| isa prakAra cakSuindriya kA kSayopazama rUpaviziSTa padArtha ke prati samAna hai, aura cUMki AtmA ko chor3akara kSayopazama kucha sambhava hai nahIM, isIlie AtmA bhI samAna hai| isa samAna AtmA ke bhAva SaTkhaNDAgama para TIkAe~ / 356 Page #414 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ko hI sAmAnya kahA jAtA hai / isa prakAra se darzana kA viSaya sAmAnya siddha hai| isI dArzanika paddhati se Age bhI yahA~ dhavalA meM usa darzana ke viSaya meM UhApoha kiyA gayA hai|' isa darzanaviSayaka tarkaNApUrNa UhApohAtmaka vicAra dhavalA meM Age bhI prasaMgAnusAra kiyA gayA hai| (2) dhavalAkAra ne vedanAkhaNDa ke prArambha meM arthakartA bhagavAn mahAvIra kI dravya, kSetra, kAla aura bhAva se prarUpaNA karate hue dravyaprarUpaNA ke prasaMga meM mahAvIra ke zararIgata nirAyudhatva Adi rUpa vizeSatA ko prakaTa kiyA hai tathA use grantha kI pramANatA kA hetu siddha kiyA hai| __Age tIrtha kI pramANatA ko prakaTa karanevAlI kSetraprarUpaNA ke prasaMga meM samavasaraNa aura usake madhyagata gandhakuTI kI vizeSatA dikhalAte hue use yuktipratyuktipUrvaka bhagavAn mahAvIra kI sarvajJatA kA hetu batalAyA hai| isa prasaMga meM yaha zaMkA kI gaI hai ki jina jIvoM ne bhagavAn jinendra ke divya zarIra aura samavasaraNAdisva jinamahimA ko dekhA hai unake lie bhale hI vaha jina kI sarvajJatA kA hetu ho sake, kintu jina jIvoM ne use nahIM dekhA hai unake lie vaha unakI sarvajJatA kA anumApaka hetu nahIM ho sakatI hai / aura hetu ke binA sarvajJatArUpa sAdhya kI siddhi sambhava nahIM hai / isa zaMkA ko hRdayaMgama karate hue Age dhavalA meM bhAvaprarUpaNA kI gaI hai| isa bhAvaprarUpaNA meM jIva ke astitva ko siddha karate hue usakI jaDasvabhAvatA ke nirAkaraNapUrvaka use sacetana aura jJAna-darzanAdi svabhAvavAlA siddha kiyA gayA hai| isI prasaMga meM karmoM kI nityatA kA nirAkaraNa karate hue unheM mithyAtva, asaMyama aura kaSAya ke nimitta se sakAraNa siddha kiyA gayA hai| sAtha hI, inake pratipakSabhUta samyaktva, saMyama aura kaSAya ke abhAva ko una karmoM ke kSaya kA kAraNa siddha kiyA gayA hai| isa prasaMga meM Age dhavalA meM yaha spaSTa kiyA gayA hai ki jisa prakAra suvarNapASANa meM svabhAvika nirmalatA kI vRddhi kI taratamatA dekhI jAtI hai va isa prakAra se anta meM vaha solahaveM tAva meM pUrNarUpa se nirmalatA ko prApta huA dekhA jAtA hai tathA jisa prakAra zuklapakSa ke candramaNDala meM vRddhi kI taratamatA ko dekhate hue anta meM pUrNimA ke dina vaha apanI sampUrNa kalAoM se vRddhi ko prApta huA dekhA jAtA hai usI prakAra jIvoM ke cUMki svAbhAvika jJAnadarzanAdi guNoM meM vRddhi kI taratamatA dekhI jAtI hai, isase yaha bhI siddha hotA hai ki kinhIM viziSTa jIvoM ke ve jJAnAdi guNa kASThAgata vRddhi ko prApta hote haiM / isa svabhAvopalabdhi hetu se jIva kI sarvajJatA bhI siddha hotI hai| isI prakAra jIvoM meM cUMki kaSAya kI hAni kI taratamatA bhI dekhI jAtI hai, isIlie 1. dhavalA, pu0 1,376-82 2. isake lie pu0 6 meM 32-34 pR0 tathA pu0 7 meM pR0 66-102 dRSTavya haiM / 3. dhavalA, pu0 6.10 107-8 4. vahI, 106-14 31./ghaTlaNDAgama-parizIlana Page #415 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kisI jIva meM usakA pUrNatayA prabhAva bhI siddha hotA hai|' (3) pIche 'vyAkaraNaviSayaka vaiduSya' ke prasaMga meM yaha kahA jA cukA hai ki sarvasparza ke svarUpa ko prakaTa karate hue sUtra (5,3,22) meM paramANu kA dRSTAnta diyA gayA hai| isa prasaMga meM usa paramANu ke dRSTAnta ko asaMgata batalAte hue vAdI ne eka paramANu ke dasare paramANa meM praviSTa hone kA niSedha kiyA hai| isake lie usane paramANu kyA dUsare paramANu meM praviSTa hotA huA eka deza se usameM praviSTa hotA hai yA sarvAtmanA, ina do vikalpoM kI uThAkara kahA hai ki vaha dUsare paramANu meM eka deza se praviSTa hotA hai, isa prathama pakSa ko to svIkAra nahIM kiyA jA sakatA hai| kAraNa yaha ki prasaMgaprApta sUtra meM hI sarvAtmanA praveza kA vidhAna hai / taba aisI paristhiti meM usa prathama pakSa ko svIkAra karane para sUtra se virodha anivArya hai| isalie yadi sarvAtmanA praveza rUpa dUsare pakSa ko svIkAra kiyA jAtA hai to usa avasthA meM dravya kA dravya meM, gandha kA gandha meM, rUpa kA rUpa meM, rasa kA rasa meM aura sparza kA sparza meM praviSTa hone para paramANu dravya kucha zeSa nahIM rahatA hai, usake abhAva kA prasaMga prApta hotA hai| para paramANu kA abhAva honA sambhava nahIM hai, kyoMki dravya ke abhAva kA virodha hai / ityAdi yukti-prayukti ke sAtha vAdI ne apane pakSa ko sthApita kara paramANu ke dRSTAnta ko asaMgata siddha karanA cAhA hai| vAdI ke isa pakSa kA nirAkaraNa karate hue dhavalAkAra ne paramANu kyA sA55 hai yA niravayava, ina do vikalpoM ko uThAyA hai va unameM usake sAvayava hone kA niSedha karate hue use niravayava siddha kiyA hai| isa prakAra se unhoMne yaha abhiprAya prakaTa kiyA hai ki avayava se rahita akhaNDa paramANuoM kA jo dezasparza hai vahI dravyArthika dRSTi se unakA sarvasparza hai| kAraNa yaha ki dezarUpa se sparza karane yogya unake avayavoM kA abhAva hai| vikalpa ke rUpa meM vahA~ yaha bhI kahA gayA hai-athavA do paramANuoM kA dezasparza bhI hotA hai, kyoMki usake binA sthala skandhoM kI utpatti nahIM bntii| sAtha hI unakA sarvasparza bhI hai, kyoMki eka paramANu meM dUsare paramANu ke sarvAtmasvarUpa se praviSTa hone meM koI virodha nahIM hai| ityAdi prakAra se yahA~ dhavalAkAra ne dArzanika paddhati se UhApoha kara sUtrokta paramANu ke dRSTAnta kI asaMgati kA nirAkaraNa kiyA hai aura use sArthaka siddha kiyA hai| (4) isI vargaNA khaNDa ke antargata 'prakRti' anuyogadvAra meM 43veM sUtra kI vyAkhyA karate hue zrutajJAna ke do bheda nirdiSTa kiye gaye haiM-zabdaliMgaja aura ashbdliNgj| inameM azabda 1. dhavalA pu0 6, pR0 114-18; isake lie nimna padya draSTavya haiM doSAvaraNayorhAniniHzeSAstyatizAyanAt / kvacidyathA svahetubhyo bahirantarmalakSayaH ||--aa0 mI0, 4 dhiyAM tara-tamArthavadgatisamanvayAnvIkSaNAd bhavet kha-parimANavat kvacidiha pratiSThA praa| prahANamapi dRzyate kSayavato nimUlAt kvacit tathAyamapi yujyate jvalanavat kaSAyakSayaH ||-paatrkesristotr, 18 2. dhavalA pu0 13, pR0 21-24 SaTkhaNDAgama para TIkAe~ | 361 Page #416 -------------------------------------------------------------------------- ________________ liMgaja zruta ke svarUpa ko prakaTa karate hue kahA gayA hai ki dhUmaliMga se jo agni kA zAna hotA hai vaha azabdaliMgaja zruta kahalAtA hai / zabdaliMgaja zruta isase viparIta lakSaNa vAlA hai / isa prasaMga meM liMga kA lakSaNa pUchane para dhavalA meM kahA gayA hai ki usakA lakSaNa anyathAnupapatti hai / yahA~ bauddhoM ke dvArA pakSadharmatva, sapakSa meM sattva aura vipakSa meM asattva ina tIna lakSaNoM se upalakSita vastu ko jo liMga mAnA gayA hai usakA nirAkaraNa karate hue use aneka udAharaNoM dvArA sadoSa siddha kiyA gayA hai / yathA--- (1) ye Ama ke phala pake hue haiM, kyoMki ve eka zAkhA meM utpanna hue haiM; jaise upayoga meM Aye hue Ama ke phala / (2) vaha sA~valA hai, kyoMki tumhArA putra hai; jaise tumhAre dUsare putra | (3) vaha bhUmi samasthala hai, kyoMki bhUmi hai; jaise samasthala rUpa se vAdI prativAdI ke siddha prasiddha bhUmi / (4) lohalekhya vajra hai, kyoMki vaha pArthiva hai, jaise ghaTa | ina udAharaNoM meM krama se eka zAkhA meM utpanna honA, tumhArA putratva, bhUmitva aura pArthivatva; ye hetu (liMga) uparyukta pakSadharmatva Adi tIna lakSaNoM se sahita hokara bhI abhISTa sAdhya kI siddhi meM samartha nahIM hai, kyoMki ve vyabhicarita haiM / isake viparIta ina anumAnoM meM prayukta sattvAdi hetu ukta tIna lakSaNoM se rahita hokara bhI vyabhicAra se rahita hone ke kAraNa apane anekAntAtmakatva Adi sAdhya ke siddha karane meM samartha haiM-- (1) vizva anekAntAtmaka hai, kyoMki vaha satsvarUpa hai (2) samudra bar3hatA hai, kyoMki usake binA candra kI vRddhi ghaTita nahIM hotI hai / (3) candrakAnta pASANa se jala bahatA hai, kyoMki usake binA candra kA udaya ghaTita nahIM hotA / (4) rohiNI nakSatra kA udaya honevAlA hai, kyoMki usake binA zakaTa kA udaya sambhava nahIM hai / (5) rAjA kI mRtyu honevAlI hai, kyoMki usake binA rAta meM indradhanuSa kI utpatti nahIM banatI / (6) rASTra kA vinAza athavA rASTra ke adhipati kA maraNa honevAlA hai, kyoMki usake binA pratimA kA rudana ghaTita nahIM hotA / isa prakAra pUrvokta udAharaNoM meM vAdI ke dvArA nirdiSTa tIna lakSaNoM ke rahate hue bhI vahA~ sAdhyasiddhi ke lie prayukta ekazAkhAprabhavatva Adi hetu apane sAdhya kI siddhi meM samartha nahIM haiN| isake viparIta uparyukta sattva Adi hetu una tIna lakSaNoM ke binA bhI apane anekAntAtmakatA Adi sAdhya kI siddhi meM samartha haiM / isa prakAra dhavalA meM ukta tIna lakSaNoM ke rahate hue bhI sAdhyasiddhi kI asamarthatA aura una tIna lakSaNoM ke na rahane para bhI sAdhyasiddhi kI samarthatA ko donoM prakAra ke udAharaNoM dvArA spaSTa karake anta meM yaha kahA gayA hai ki isalie 'isake ( sAdhya ke ) binA yaha ( sAdhana) ghaTita nahIM hotA hai' isa prakAra ke avinAbhAvarUpa 'anyathAnupapatti' ko hetu kA lakSaNa svIkAra karanA cAhie, kyoMki vahI vyabhicAra se rahita hokara apane sAdhya kI siddhi meM sarvathA sasamartha - 362 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #417 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hai| Age vahA~ 'atra zlokaH' aisA nirdeza karate hue isa zloka ko uddhRta kiyA gayA hai anyathAnupapannatvaM yatra tatra trayeNa kim / nAnyathAnupapannatvaM yatra tatra trayeNa kim // ' isI prasaMgameM Age dhavalA meM tAdAtmya aura tadutpatti meM se kisI eka ke niyama ko bhI sadoSa batalAte hue yaha kaha diyA gayA hai ki 'vaha sugama hai', isalie usakA yahA~ vistAra nahIM karate haiN| zeSa ko hetuvAdoM hetu ke prarUpaka nyAyagranthoM meM dekhanA caahie|' (5) isI 'prakRti' anuyogadvAra meM Age gotrakarma ke prasaMga meM zaMkAkAra dvArA dArzanika dRSTi se gotra ke abhAva ko prakaTa karane para dhavalAkAra ne Agamika dRSTi se usakA sadbhAva siddha kiyA hai / (6) dhavalAkAra kA dvArA prarUpita 'prakrama' anuyogadvAra meM karmaprakrama ke prasaMga meM vAdI ke dvArA akarma se karma kI utpatti ko asambhava batalAyA gayA hai| usa prasaMga meM AcArya vIrasena ne kArya kI sarvathA kAraNAnusAritA kA nirAkaraNa kara sat-asatkAryavAda viSayaka ekAntatA ke viSaya meM dArzanika dRSTi se vistArapUrvaka vicAra kiyA hai| vahA~ unhoMne kArya kathaMcit sat utpanna hotA hai, kathaMcit vaha asat utpanna hotA hai, ityAdi rUpa se sAta bhaMgoM kI bhI yojanA kI hai tathA prasaMga ke anurUpa sAMkhyakArikA (8) aura AptamImAMsA kI 37, 36-40, 41,42, 57,59-60, aura 6-14 ina kArikAoM ko bhI uddhata kiyA hai| Upara jo dArzanika prasaMga se sambaddha ye kucha udAharaNa diye gaye haiM unheM dekhate hue A0 vIrasena kI nyAyanipuNatA meM sandeha nahIM rhtaa| kAvyapratibhA-A0 vIrasena kI kAvyaviSayaka pratibhA bhI stutya rahI hai| prastuta SaTakhaNDAgama ke siddhAntagrantha hone se usakI vyAkhyA meM kAvyaviSayaka kuzalatA ke prakaTa karanevAle prasaMga prAyaH nahIM rahe haiM, phira bhI jo kahIM para isa prakAra kA kucha prasaMga prApta huA hai vahA~ dhavalAkAra ne jisa lambe samAsoMvAlI sulalita saMskRta va prAkRta bhASA meM vivakSita viSaya kA varNana kiyA hai usake dekhane se unakI kAryakuzalatA bhI parilakSita hotI hai| isake atirikta, unakI kAvyapaTutA kA darzana unake dvArA dhavalA ka prArambha meM chaha gAthAoM dvArA kiye gaye maMgala-vidhAna meM bhI hotA hai| vahA~ upamA, rUpaka aura anuprAsa 1. isa zloka ko aneka nyAyagranthoM meM uddhRta kiyA gayA hai (dekhie, nyAyadIpikA pR0 84-85 kA TippaNa 6) / isa viSaya meM vizeSa jAnakArI 'nyAyakumudacandra' kI prastAvanA meM 'pAtra kesarI aura akalaMka' zIrSaka se prApta hotI hai| bhA0 1, pR0 73-76 / 2. 'tAdAtmya' aura 'tadutpatti' ke viSaya meM pra0ka0mA0 pR0 110, 2 aura nyA0ku0ca02, pR0 444-45 draSTavya haiM / 3. dhavalA pu0 13, pR0 245-46 4. vahI, pR0 388-89 5. dhavalA pu0 15, pR0 16-35 . 6. udAharaNa ke rUpameM dekhie pu0 1, pR0 60-61 meM bhagavAna mahAvIra kA varNana tathA pu06; pR0 106-13 meM samavasaraNa kA varNana / SadkhaNDAgama para TIkAe~ / 363 Page #418 -------------------------------------------------------------------------- ________________ alaMkAra to antahita haiM hI, sAtha hI vahAM virodhAbhAsa aura yamaka alaMkAra bhI spaSTa dikhate haiN| udAharaNArtha, virodhAbhAsa isa maMgalagAthA meM nihita hai sayalagaNa-paMuma-raviNo vividdhivirAiyA vinissNgaa| ___NIrAyA vi kurAyA gaNaharadevA pasIyaM tu // 3 // ___ yahA~ gaNadharadevoM kI prasannatA kI prArthanA karate hue unheM nIrAga hokara bhI kurAga kahA gayA hai| isameM ApAtataH virodha kA AbhAsa hotA hai, kyoMki jo nIrAga --rAgase rahita... hogA vaha kurAga----kutsita rAga se abhibhUta-nahIM ho sktaa| parihAra usakA yaha hai ki ve votarAga hokara bhI kurAga-janAnurAgI-rahe haiM / 'ku' kA artha pRthivI hotA hai| usase loka va jana apekSita hai| abhiprAya yaha ki ve dharmavatsalatA se prerita hokara unheM sadupadeza dvArA mokSamArga meM pravRtta karate haiN| rUpaka bhI yahA~ hai| '. yamakAlaMkAra kA udAharaNa paNamaha kayabhUyabali bhUyabali kesavAsaparibhayabali / viNiyabamhahapasaraM vaDDhAdhiyavimalaNANa-bamhahapasaraM // 6 // yahA~ prathama aura dvitIya padake anta meM 'bhUyabali' kI tathA tRtIya aura caturtha pada ke anta meM 'bammahapasara' kI punarAvRtti huI hai| yamakAlaMkAra meM zabdazruti ke samAna hone para bhI artha bhinna huA karatA hai| tadanusAra yahA~ prathama 'bhUtabali' kA artha bhatoM dvArA pUjA kA kiyA jAnA tathA dvitIya 'bhUtabali' kA artha kezapAza ke dvArA bali kA parAbhava kiyA jAnA apekSita hai| isI prakAra 'bamhahapasara' kA artha vamhaha arthAt manmatha (kAma) kA nigraha karanA tathA nirmalajJAna ke dvArA brahman (AtmA) ke prasAra ko bar3hAnA apekSita rahA hai| ___ A0 vIrasena kI bahuzrutazAlitA ko prakaTa karanevAle jo prasaMga unakI dhavalA TIkA se Upara diye gaye haiM unase unakI anupama saiddhAntika kuzalatA ke sAtha yaha bhI nizcita hotA hai ki unakI gati jyotiSa, gaNita, vyAkaraNa, nyAyazAstra Adi aneka viSayoM meM askhalita rahI hai| __ jaisAki unhoMne pUrvokta prazasti meM saMketa kiyA hai, chandazAstra meM bhI unheM niSNAta honA cAhie, para dhavalA meM aisA koI prasaMga prApta nahIM huA hai| yadyapi dhavalA aura jayadhavalA TIkAoM ke atirikta vIrasenAcArya kI anya koI kRti upalabdha nahIM hai, para yaha sambhava hai ki unakI 'stuti' Adi ke rUpa meM koI choTI-moTI padyAtmaka kRti rahI ho, jisameM aneka chandoM kA upayoga huA ho| dhavalAgata viSaya kA paricaya 1. jIvasthAna-satprarUpaNA __ mUla granthagata viSaya kA paricaya pUrva meM karAyA jA cukA hai| ata: yahAM unhIM viSayoM kA paricaya karAyA jAegA jinakI prarUpaNA mUla sUtroM meM nahIM kI gaI hai, phira bhI unase sUcita hone ke kAraNa dhavalAkAra ne apanI isa TIkA meM yathAprasaMga unakA nirUpaNa vistAra se kiyA hai| 364 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #419 -------------------------------------------------------------------------- ________________ maMgala Adi chaha mUla grantha ke prArambha meM AcArya puSpadanta ne paMcaparameSThi- namaskArAtmaka jisa maMgala ko kiyA hai usakI utthAnikA meM dhavalAkAra ne eka prAcIna gAthA uddhRta karate hue kahA hai-"AcArya paramparAgata isa nyAya ko mana se avadhAraNa karake pUrva AcAryoM kA anusaraNa ratnatraya 'kA hetu hai' aisA mAnate hue puSpadantAcArya sakAraNa maMgala Adi chaha kI prarUpaNA hetu sUtra kahate haiM" / " maMgalAdi chaha kI sUcaka vaha gAthA isa prakAra hai maMgala- nimitta heU parimANaM NAma taha ya kattAraM / vAriya chappi pacchA vakkhANau satyabhAiriyo || arthAt 1 maMgala, 2 nimitta, 3 hetu, 4 parimANa, 5 nAma aura 6 kartA ina chaha kA vyAkhyAna karake tatpazcAt AcArya ko abhISTa zAstra kA vyAkhyAna karanA cAhie / - dhavalA pu0 1, pR0 7 isa prasaMga meM dhavalA meM yaha zaMkA uThAyI gayI hai ki yaha sUtra ( ' Namo arihaMtANaM' Adi ) sakAraNa una maMgala Adi chaha kA prarUpaka kaise hai| usake uttara meM dhavalAkAra ne kahA hai ki vaha sUtra 'tAlapralamba' sUtra ke samAna dezAmarzaka hai --vivakSita artha ke eka deza kI prarUpaNA karake usase sambaddha zeSa samasta artha kA sUcaka hai / ---- se kyA abhipreta hai, isakA kucha spaSTIkaraNa yahA~ kiyA jAtA haitAlapralamba sUtra sAdhu ke lie kyA kalpya ( grAhya) hai aura kyA akalpya (agrAhya) hai, isa prakAra kalpyAkalpya ke prasaMga meM vaha sUtra kahA gayA hai / 'tAla' zabda vanaspati ke eka dezabhUta vRkSavizeSa kA parAmarzaka hokara upalakSaNa se vaha haritakAya tRNa, auSadhi, gucchA, latA Adi anya sabhI vanaspatiyoM kA bodhaka hai| jaise--sAdhu ke lie jaba yaha kahA jAtA hai ki 'tAlapalaMbaM Na kappadi' taba usakA abhiprAya yaha hotA hai ki tAla ke samAna samasta haritakAya auSadhi Adi (agrapralamba) aura mUlapralambarUpa kandamUlAdi akalpya haiM unakA upabhoga karanA niSiddha hai / 'bhagavatI ArAdhanA' meM isakA udAharaNa isa prakAra dekhA jAtA hai sAmAsitaM AcelakkaM ti taM khu Thidikappe / luto'thavA''disaddo jaha tAlapalaMbasuttammi // / 1123 // dasa prakAra ke sthitikalpa meM 'Acelakya' yaha prathama hai / yahA~ 'acelakatA' meM 'cela' zabda se upalakSaNa rUpa meM samasta bAhya parigraha kA grahaNa hone se vastrAdi samasta bAhya parigraha kA parityAga abhISTa rahA hai / prakArAntara se yaha bhI kahA gayA- athavA yahA~ 'Adi' zabda kA lopa ho gayA samajhanA caahie| isa prakAra ukta sthitikalpa meM cela (vastra) Adi samasta bAhya parigraha ke parityAga kA vidhAna hai / isI prakAra prakRta meM dhavalAkAra ne usa tAlapralambarUpa sUtra ko dRSTAnta ke rUpa meM prastuta karake ukta paMcaparameSThi- namaskArAtmaka maMgalagAthA ko dezAmarzaka kahA hai aura usase sUcita maMgala-nimittAdi chaha ko dhavalA meM krama se prarUpita kiyA hai / yathA 1. dhavalA pu0 1, pR0 7-8 SaTkhaNDAgama para TIkAeM / 365 Page #420 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (1) dhAtu-dhAtu ke prasaMga meM dhavalAkAra ne 'maMgala' zabda ko 'magi' dhAtu se niSpanna kahA hai| AvazyakasUtra (pR0 4) aura dazavakAlika-niyukti (1, pR0 3) kI haribhadra viracita vatti ke anusAra 'maMgi' dhAtu kA artha adhigamana athavA sAdhana hotA hai| tadanusAra 'maGgyate hitamaneneti maGgalam , maGa gyate'dhigamyate gAdhyate iti yAvat' isa niyukti ke anusAra abhiprAya yaha huA ki jisake Azraya se hita kA adhigama athavA usakI siddhi hotI hai usakA nAma maMgala hai|' (2-3) nikSepa va naya-nikSepa ke prasaMga meM dhavalA meM maMgala ke ye chaha bheda nirdiSTa kiye gaye haiM-nAma, sthApanA, dravya, kSetra, kAla aura bhAva maMgala / inake viSaya meM vahAM prathamataH nayakI yojanA kI gayI hai aura tatpazcAt krama se anya prAsaMgika carcA ke bAda ukta nAmAdisvarUpa chaha prakAra ke maMgala kI vistAra se vivecanA kI hai| anta meM eka gAthA uddhRta kara usake Azraya se nikSepa kA prayojana, aprakRta kA nirAkaraNa, prakRta kA prarUpaNa, saMzaya kA vinAza aura tattvArtha kA avadhAraNa kahA gayA hai| niSkarSa ke rUpa meM vahA~ yaha spaSTa kara diyA gayA hai ki jo vaktA nikSepa ke binA siddhAnta kA vyAkhyAna karatA hai athavA jo zrotA use sunatA hai vaha kumArga meM prasthita ho sakatA hai| (4) ekArtha--ekArtha ke prasaMga meM maMgala ke ye samAnArthaka nAma nirdiSTa kiye gaye haiMpuNya, pUta, pavitra, prazasta, ziva, zubha, kalyANa, bhadra aura saukhya Adi / sAtha hI, vahA~ samAnArthaka zabdoM ke kathana prayojana ko bhI spaSTa kara diyA gayA hai| (5) nirukti-nirukti ke prasaMga meM 'maMgala' zabda kI nirukti isa prakAra kI gayI hai'malaM gAlayati vinAzayati dahati hanti vizodhayati vidhvaMsayatIti maMgalam / ' isa prasaMga meM mala ke aneka bhedoM kA ullekha kiyA gayA hai| prakArAntara se 'athavA maGgasukham, tallAti Adatte iti vA maGgalam' isa prakAra se bhI 'maMgala' zabda ko nirukti kI gaI hai| tIsare prakAra se bhI usakI niyukti isa prakAra kI gaI hai--'athavA maMgati gacchati kAryasiddhi manenAsmin veti maMgalam / 6 / / (6) anuyogadvAra-isI prasaMga meM 'maMgalasyAnuyoga ucyate' aisI sUcanA ke sAtha dhavalA meM yaha gAthA uddhRta hai ki kassa keNa kattha ya keciraM kavividho ya bhAvo ti| chahi aNiogaddArehi savvebhA vANugaMtavvA / 1. dhavalA pu0 1, pR06-10 2. vahI, 10-31 3. vahI, 31-32 4. vahI, 32-33 5. vahI, 33 6. dhavalA pu0 1; pR0 34 7. yaha gAthA mUlAcAra (8-15), jIvasamAsa (4) aura Ava0 ni0 (864) meM bhI upalabdha hotI hai| ta0 sUtra meM ina 6 anuyogadvAroM kA ullekha isa prakAra se kiyA gayA hainirdezasvAmitva-sAdhanAdhikaraNa-sthiti-vidhAnataH / (sUtra 1-8) 366 / SaTsaNDAgama-parizIlana Page #421 -------------------------------------------------------------------------- ________________ isameM jina praznoM ko uThAte hue yaha kahA gayA hai ki ina chaha anuyogadvAroM ke Azraya se samasta padArthoM kA manana karanA caahie| unase kramaza: ye chaha anuyogadvAra phalita hote haiM1nirdeza, 2 svAmitva, 3 sAdhana (kAraNa), 4 adhikaraNa, 5 kAla aura 6 vidhAna (bhed)| dhavalA meM krama se ina chaha anuyogadvAroM ke AdhAra se ukta maMgala kI vyAkhyA kI gaI hai| maMgala kI prarUpaNA ke bAda dhavalA meM prakArAntara se yaha kahA gayA hai - athavA usa maMgala ke viSaya meM ina chaha adhikAroM kA kathana karanA cAhie-1 maMgala, 2 maMgalakartA, 3 maMgalakaraNIya, 4 maMgala-upAya, 5 maMgalavidhAna 6 maMgalaphala / dhavalA meM Age ina chaha ke anusAra bhI maMgala kA vidhAna hai| tatpazcAt dhavalA meM yaha spaSTa karate hue ki maMgala kA sUtra ka Adi, anta aura madhya meM karanA cAhie; Age 'uttaM ca' ke sAtha yaha gAthA uddhRta kI gaI hai AdIvasANa-majjhe paNNattaM maMgalaM jiNidehi / to kayamaMgalaviNao vi NamosuttaM pavakkhAmi / / yaha gAthA kahA~ kI hai, kisake dvArA racI gayI hai tathA usake uttarArdha meM jo yaha nirdeza kiyA gayA hai ki 'isalie maMgalavinaya karake maiM namaskAra-sUtra kahU~gA' yaha anveSaNIya hai| kyA NamosutaM' se yahA~ prakRta paMcaparameSThi-namaskArAtmaka maMgalagAthAsUtra kI vivakSA ho sakatI hai ? isI prasaMga meM Age Adi, anta aura madhya meM maMgala ke karane kA prayojana spaSTa kiyA gayA hai| isa prakAra dhavalA meM vistAra se maMgala kI prarUpaNA karake Age 'idANi devadANamokkArasuttassattho uccade' aisI sUcanA karate hue ukta namaskArasUtra ke viSayabhUta arahanta, siddha, AcArya, upAdhyAya aura sAdhu ina pA~coM ke svarUpa Adi kA yathAkrama se vistArapUrvaka vicAra kiyA gayA hai| pUrva meM zAstravyAkhyAna ke pUrva jina maMgala va nimitta Adi chaha ko vyAkhyeya kahA gayA thA unameM yahA~ taka dhavalA meM prathama maMgala ke viSaya meM hI vicAra kiyA gayA hai| tatpazcAt Age vahA~ nimitta (pR0 54-55), hetu (55-56), parimANa (pR0 60) aura 5 nAma (pR0 60) ke viSaya meM bhI spaSTIkaraNa hai|' prasaMgavaza prakArAntara se bhI nimitta aura hetu ko spaSTa karate hue dhavalA meM jinapAlita ko nimitta aura mokSa ko hetu kahA gayA hai| . (7) kartA-Age kartA ke prasaMga meM usake arthakartA aura grantha kartA ina do bhedoM kA nirdeza kara arthakartA bhagavAn mahAvIra kI dravya, kSetra, kAla aura bhAva ke anusAra prarUpaNA hai / dravyaprarUpaNA meM vahA~ mahAvIra ke divya zarIra kI vizeSatA ko prakaTa kiyA gayA hai| kSetraprarUpaNA ke prasaMga meM kucha gAthAoM ko uddhRta karate hue unake Azraya se 'rAjagRha (paMcazailapura) 1. dhavalA pu0 1, pR0 38 2. vahI, pu0 1, pR0 40 3. vahI, pU0 1, pR0 42-54 4. vahI, 55-60 5. vahI, pu0 1, pR0 60 SaTkhaNDAgama para ttokaaeN| 367 Page #422 -------------------------------------------------------------------------- ________________ avasthita vipulAla para mahAvIra ne bhavyajanoM ke lie artha kahA - bhAvazruta ke rUpa meM upadeza kiyA', aisA abhiprAya prakaTa kiyA gayA hai / pazcAt RSigiri, vaibhAra, vipulAcala, chinna aura pANDu ina pA~ca parvatoM kI sthiti bhI dikhalAyI gayI hai / isI prakAra kAlaprarUpaNA ke prasaMga meM bhI cAra gAthAoM ko uddhRta kara unake Azraya se nakSatra Adi kI kucha vizeSatA ko dikhalAte hue zrAvaNa kRSNA pratipadA ke dina pUrvAhna meM tIrtha kI utpatti huI, yaha abhiprAya prakaTa kiyA gayA hai / bhAvakartA ke rUpa meM mahAvIra kI prarUpaNA karate hue unheM jJAnAvaraNIya Adi ke kSaya se prApta huIM anantajJAnAdi rUpa nau kevalalabdhiyoM sa pariNata kahA gayA hai / isa prasaMga meM bhI tIna gAthAoM ko uddhRta kiyA gayA hai / " granthakartA ke prasaMga meM kahA gayA hai ki kevalajJAnI una mahAvIra dvArA upadiSTa artha kA avadhAraNa usI kSetra evaM usI kAla meM indrabhUti ne kiyA / gautamagotrIya vaha indrabhUti brAhmaNa samasta duHzrutiyoM (cAroM veda Adi) meM pAraMgata thA / use jaba jIva ajIva ke viSaya meM sandeha huA to vaha vardhamAna jinendra ke pAdamUla meM AyA / usI samaya vaha viziSTa kSayopazama ke vaza bIjabuddhi Adi cAra nirmala buddhi - RddhiyoM se sampanna ho gayA / yahA~ 'uktaM ca' kahakara yaha gAthA uddhRta kI gayI hai, jisake dvArA usa indrabhUti ko gotra se gautama, cAroM vedoM va SaDaMga meM vizArada, zIlavAn aura brAhmaNazreSTha kahA gayA hai goteNa godamo vippo cAubveya-saraMgavi / NAmeNa iMdabhUditti sIlavaM bamhaNuttamo // ..bhAvazrutaparyAya se pariNata usa indrabhUti ne bAraha aMga aura caudaha pUrva rUpa granthoM kI racanA krama se eka hI muhUrta meM kara dI / isalie bhAvazruta aura arthapadoM ke kartA tIrthaMkara haiM tathA tIrthaMkara ke Azraya se gautama zrutaparyAya se pariNata hue, ataH gautamadravya zruta ke kartA haiM / isa prakAra gautama gaNadhara dvArA grantharacanA huii| SaTkhaNDAgama kI racanA kaise huI ? isa prakAra kartA kI prarUpaNa karake Age dhavalA meM usa zruta kA pravAha kisa prakAra se pravAhita huA, isakI carcA karate hue kahA gayA hai ki una gautama gaNadhara ne donoM prakAra ke * zrutajJAna ko lohArya ( sudharma ) ke lie aura una lohArya ne use jambUsvAmI ke lie saMcArita kiyA / isa prakAra paripATI krama se ye tInoM hI samasta zruta ke dhAraka kahe gaye haiM / kintu paripATI ke binA samasta zruta ke dhAraka saMkhyAta hajAra hue haiN| gautamadeva, lohArya aura jambUsvAmI ye tInoM sAta prakAra kI Rddhi se sampanna hokara samasta zruta ke pAraMgata hue aura anta meM kevalajJAna prApta karake mukta hue haiN| pazcAt viSNu, nandimitra, aparAjita, govardhana aura bhadrabAhu ye paripATIkrama se caudaha pUrvI ke dhAraka zrutakevalI hue / tatpazcAt vizAkhAcArya, proSThila, kSatriya, jayAcArya, nAgAcArya, siddhArthadeva, dhRtiSeNa, vijayAcArya, buddhila, gaMgadeva aura dharmasena ye gyAraha AcArya puruSaparamparA ke krama se gyAraha aMgoM va utpAdAdi dasa pUrvI ke dhAraka hue| zeSa cAra pUrvo ke ve ekadeza ke 1. dhavalA pu0 1, pR0 60-64 2. vahI, pu0 1, pR0 64-65 368 / baTkhaNDAgama-parizIlana Page #423 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dhAraka rahe haiN| anantara nakSatrAcArya, jayapAla, pANDusvAmI, dhra vaSeNa aura kaMsAcArya ye pAMcoM AcArya paripATIkrama se gyAraha aMgoM ke dhAraka hae / caudaha pUrvo ke ve ekadeza ke dhAraka rahe haiM / pazcAt subhadra. yazobhadra, yazobAhu aura lohArya ye cAra AcArya AcArAMga ke dhAraka hue| zeSa aMga-pUrvo ke ve eka deza ke dhAraka rahe haiN| tatpazcAta sabhI aMga-pUrvo kA ekadeza AcAryaparamparA se hotA huA dharasenAcArya ko prApta huaa| ____ aSTAMga-mahAnimitta ke pAragAmI ve dharasenAcArya saurASTra deza ke antargata girinagara paTTana kI candraguphA meM sthita the| unheM 'grantha kA vyuccheda hone vAlA hai' isa prakAra kA bhaya utpanna huaa| isalie unhoMne pravacanavatsalatA ke vaza mahimA (nagarI athavA koI mahotsava) meM sammilita hue dakSiNApatha ke AcAryoM ke pAsa lekha bhejaa| lekha meM nibaddha dharamenAcArya ke vacana kA avadhAraNa kara--unake abhiprAya ko samajhakara una AcAryoM ne Andhradeza sthita veNNAnadI ke taTa se do sAdhuoM ko dharasenAcArya ke pAsa bheja diyaa| ve donoM sAdhu grahaNa-dhAraNa meM samartha, vinaya se vibhUSita, gurujanoM ke dvArA bheje jAne se saMtuSTa tathA deza, kula va jAti se zuddha the| isa prakAra prasthAna kara ve donoM vahA~ pahu~canevAle the ki tabhI rAtri ke pichale bhAga meM dharasenAcArya ne svapna meM dekhA ki samasta lakSaNoM se sampanna do dhavala varNa baila tIna pradakSiNA dekara unake pAMvoM meM gira rahe haiN| svapna se santuSTa dharasenAcArya ke mukha se sahasA 'jayau sudadevadA' yaha vAkya nikala pdd'aa| pazcAt una donoM ke vahA~ pahu~ca jAne para dharamenAcArya ne parIkSApUrvaka unheM uttama tithi, nakSatra aura vAra meM grantha ko par3hAnA prArambha kara diyaa| yaha adhyApana ASAr3ha zuklA ekAdazI ke dina pUrvAhna meM samApta huaa| isakI carcA pUrva meM kI jA cukI hai| jIvasthAna kA avatAra Age 'jIvasthAna' khaNDa ke avatAra ke kathana kI pratijJA karate hue dhavalA meM use upakrama, nikSepa, naya aura anugama ke bheda se cAra prakAra kA kahA gayA hai| unameM se prathama upakrama ke ye pA~ca bheda nirdiSTa kiye gaye haiM. - AnupUrvI, nAma, pramANa, vaktavyatA aura arthAdhikAra / (1) AnupUrvo--yaha pUrvAnupUrvI, pazcAdAnupUrvI aura yathAtathAnupUrvI ke bheda se tIna prakAra kI hai| (2)nAma-isake dasa sthAna haiM ---gauNyapada, nogauNyapada, AdAnapada, pratipakSapada, anAdisiddhAntaMpada, prAdhAnyapada, nAmapada, pramANapada, avayavapada aura saMyogapada / dhavalA meM Age inake svarUpa Adi ko bhI vizada kiyA gayA hai| ina dasa nAmapadoM meM prakRta 'jIvasthAna' ko jIvoM ke sthAnoM kA prarUpaka hone se gauNyapada (guNasApekSa) kahA gayA hai|' (3) pramANa-yaha dravya, kSetra, kAla, bhAva aura naya ke bheda me pA~ca prakAra kA hai| inake antargata anya bhedoM kA bhI nirdeza dhavalA meM kara diyA gayA hai| 1. dhavalA pu0 1, 65-67 2. vahI, pR0 67-70 3. vahI, pR0 72-73 4. dhavalA pu0 1,74-78 SaTkhaNDAgama para ttiikaaeN| 366 Page #424 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prasaMgavaza vahA~ eka yaha zaMkA kI gayI hai ki nayoM ko pramANa kaise kahA jA sakatA hai / isake uttara meM kahA gayA hai ki pramANa ke kAryarUpa nayoM ko upacAra se pramANa mAnane meM kucha bhI virodha nahIM hai / ukta pA~ca prakAra ke pramANa meM 'jIvasthAna' ko bhAvapramANa kahA gayA hai / vaha bhAvapramANa mati, zruta, avadhi, mana:paryaya aura kevalajJAna ke bheda se pA~ca prakAra kA hai| unameM 'jIvasthAna' zrutabhAvapramANa ke rUpa meM nirdiSTa hai / yahIM para Age prasaMgaprApta eka anya zaMkA kA samAdhAna karate hue prakArAntara se pramANa ye chaha bheda bhI nirdiSTa kiye gaye haiM-nAma, sthApanA, dravya, kSatra, kAla aura bhAvapramANa / inakA sAmAnya spaSTIkaraNa karate hue Age bhAvapramANa ke matibhAvapramANa Adi uparyukta pA~ca bhedoM kA punaH ullekha kiyA hai evaM jIvasthAna ko bhAva kI apekSA zrutabhAvapramANa tathA dravya kI apekSA saMkhyAta, asaMkhyAta va anantarUpa zabdapramANa kahA gayA hai / " ( 4 ) vaktavyatA - yaha svasamayavaktavyatA, parasamayavaktavyatA aura tadubhayavaktavyatA ke bheda se tIna prakAra kI hai / prakRta jIvasthAna meM apane hI samaya kI prarUpaNA hone se svasamayavaktavyatA kahI gaI hai / " (5) arthAdhikAra- yaha pramANa, prameya aura tadubhaya ke bheda se tIna prakAra kA hai| yahA~ jIvasthAna meM ekamAtra prameya kI prarUpaNA ke hone se eka hI arthAdhikAra kahA gayA hai / " isa prakAra yahA~ pUrvokta cAra prakAra ke avatAra meM se prathama 'upakrama' avatAra kI carcA samApta huI / 2. nikSepa - avatAra ke ukta cAra bhedoM meM yaha dUsarA hai| yaha nAmajIvasthAna, sthApanAjIvasthAna, dravyajIvasthAna aura bhAvajIvasthAna ke bheda se cAra prakAra kA hai| inameM bhAvajIvasthAna ke do bhedoM meM jo dUsarA noAgamabhAvajIvasthAna hai use yahA~ prasaMgaprApta nirdiSTa kiyA gayA hai / vaha mithyAdRSTi, sAsAdana Adi caudaha jIvasamAsa ( guNasthAna) svarUpa hai / 3. naya -- avatAra kA tIsarA bheda naya hai / nayoM ke binA cU~ki lokavyavahAra ghaTita nahIM hotA hai, isIlie dhavalAkAra ne nayoM ke nirUpaNa kI pratijJA karate hue prathamataH nayasAmAnya ke lakSaNa meM yaha kahA hai ki pramANa dvArA parigRhIta padArtha ke eka deza meM jo vastu kA nizcaya hotA hai usakA nAma naya hai| usake mUla meM do bheda nirdiSTa kiye gaye haiM- dravyArthikanaya aura paryAyArthikanaya / inameM dravyArthika naigama, saMgraha aura vyavahAra naya ke bheda se tIna prakAra kA tathA paryAyArthikanaya sAmAnya se arthanaya aura vyaMjananaya ke bheda se do prakAra kA hai / yahA~ dravyArthika aura paryAyArthika donoM nayoM meM bheda ko spaSTa karate hue yaha batalAyA gayA hai ki jina nayoM kA mUla AdhAra RjusUtravacana kA viccheda hai ve paryAyArthika naya kahalAte haiM / RjusUtravacana se abhiprAya vartamAnavacana kA hai / tAtparya yaha hai ki jo naya RjusUtravacana ke viccheda se lekara eka samaya paryanta vastu kI sthiti kA nizcaya karAte haiM unheM paryAyArthika naya 1. vahI, pR0 80-82 2. dhavalA pu0 1, pR0 88 3. vahI, 4. vahI. pR0 83 300 / SaTkhaNDAgama-parizIlana " Page #425 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samajhanA caahie| ina paryAyArthika nayoM ko chor3akara dUsare zuddha va azuddha dravyArthika naya haiM / Age arthanayoM kA svarUpa spaSTa kiyA gayA hai, tadanusAra jo naya artha aura vyaMjana paryAyoM se bheda ko prApta tathA liMga, saMkhyA, kAla puruSa aura upagraha ke bheda se bheda ko na prApta hone vAle kevala vartamAnakAlIna padArtha kA nizcaya karAte haiM unheM arthanaya kahA jAtA hai| abhiprAya yaha hai ki arthanayoM meM zabda ke bheda se artha kA bheda nahIM huA karatA hai| jo zabda ke bheda se vastu ke bheda ko grahaNa kiyA karate haiM ve vyaMjananaya kahalAte haiN| prakRta meM RjusUtra ko arthanaya kahA gayA hai| kAraNa yaha hai ki vaha 'Rju praguNaM sUtrayati sUcayati' isa nirukti ke anusAra vartamAnakAla bartI sarala artha kA sUcaka hai| isa prasaMga meM yaha zaMkA kI gayI hai ki naigama, saMgraha aura vyavahAra ye tIna naya bhI to arthanaya hai| isake uttara meM kahA gayA hai ki artha meM vyApta hone se ve bhale hI arthanaya hoM, kintu ve paryAyAthikanaya nahIM ho sakata; kyoki unakA pramukha viSaya dravya hai| ___ vyaMjananaya zabda, samabhirUDha aura evambhUtanaya ke bheda se tIna prakAra kA hai| inakA svarUpa jisa prakAra sarvArthasiddhi Adi meM prarUpita hai, lagabhaga dhavalA meM bhI yahA~ unake svarUpa kI prarUpaNA usI prakAra kI gayI hai| evambhUtanaya ke sambandha meM yahA~ yaha vizeSa spaSTa kiyA gayA hai ki isa naya kI dRSTi meM padoM kA samAsa sambhava nahIM hai, kyoMki bhinna kAlavartI aura bhinna artha ke vAcaka padoM ke eka hone kA virodha hai| unameM paraspara apekSA bhI sambhava nahIM hai, kyoMki varNa, artha, saMkhyA aura kAla Adi se bheda ko prApta padoM kI anya padoM ke sAtha apekSA nahIM ho sktii| isase siddha hai ki isa naya kI dRSTi meM padoM kA samudAyalpa vAkya bhI nahIM ghaTita nahIM hotA hai / abhiprAya yaha huA ki eka pada eka hI artha kA vAcaka hai, isa prakAra se jo nizcaya karAtA hai use evambhUtanaya samajhanA cAhie / isa naya kI apekSA eka 'go' zabda aneka arthoM meM vartamAna nahIM rahatA, kyoMki eka svabhAvavAle eka pada ke aneka arthoM meM vartamAna kA virodha hai| prakArAntara se yahA~ punaH evambhUtanaya ke lakSaNa ko prakaTa karate hue yaha kahA gayA hai ki jo padagata varSoM ke bheda se arthabheda kA nizcAyaka hotA hai vaha evambhUtanaya kahalAtA hai, kyoMki vaha zabdanirukti (evaM bhede bhavanAdevambhUtaH) ke anusAra isa prakAra (bheda meM) huA hai' usI meM utpanna hai; arthAt uso ko viSaya karatA hai| Age dhavalA meM nayoM ke viSaya meM yaha spaSTa kara diyA gayA hai ki saMkSepa meM se haiM, para avAntara bhedoM se ve asaMkhyAta hai| vyavahartA janoM ko unake viSaya meM jAnakArI avazya honA cAhie, kyoMki unake jAne binA na to vastusvarUpa kA pratipAdana kiyA jA sakatA hai aura na use samajhA bhI jA sakatA hai| isa abhiprAya kI puSTi Age vahA~ do gAthAoM ko uddhRta karate hae unake Azraya se kI gaI hai| isa prakAra isa prasaMga meM dhavalAkAra dvArA nayoM ke viSaya meM vizada carcA kI gayI hai|' 1. dhavalA pu0 1, pR0 83-61 (dhavalA meM granthAvatAra ke prasaMga meM upakrama ke bhedabhUta ina nayoM ke viSaya meM punaH vistArapUrvaka vicAra kiyA gayA hai-dekhie pu0 6, pR0 162-83) SaTkhaNDAgama para TIkAe~ / 371 Page #426 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 4. anugama-naya prarUpaNA ke samApta hone para jIvasthAna ke avatAraviSayaka una upakramAdi cAra bhedoM meM se cauthA bheda 'anugama' zeSa rahatA hai| usake viSaya meM dhavalAkAra ne 'anugamaM vattaissAmo' aisI sUcanA karate hue avasaraprApta "etto imesi cohasaNha" Adi sUtra (1,1,2) kI ora saMketa kiyA hai|' itanA saMketa karake yahA~ dhavalA meM usake svarUpa ko spaSTa nahIM kiyA gayA hai| para Age punaH prasaMgaprApta usa anugama ke lakSaNa ko prakaTa karate hue dhavalAkAra ne yaha kahA hai-"jamhi jeNa vA vattavvaM paruvijjadi so annugmo|" arthAt jahA~ para yA jisake dvArA vivakSita viSaya kI prarUpaNA kI jAtI hai usakA nAma anugama hai| niSkarSa ke rUpa meM Age yaha batalAyA gayA hai ki 'adhikAra' saMjJAvAle anayogadvAroM ke jo adhikAra hote haiM unheM anugama kahA jAtA hai| jaise-'vedanA' anuyogadvAra meM 'padamImAMsA' Adi adhikAra (dekhie pu0 10, pR0 18 va pu0 11, pR0 1-3, 75-77 aadi)| yaha anugama aneka prakAra kA hai, kyoMki isakI saMkhyA niyata nahIM hai| prakArAntara se vahA~ 'athavA anugamyante jIvadayaH padArthAH anenetyanugamaH' aisI nirukti karate hue yaha abhiprAya prakaTa kiyA hai ki jisake dvArA jIvAdi padArtha jAne jAte haiM usakA nAma anugama hai / jIvasthAnagata satprarUpaNAvi = anuyogadvAroM va cUlikAoM kA udgama Upara dhavalAkAra ne 'anugama' ke prasaMga meM jisa sUtra kI ora saMketa kiyA hai vaha pUrA sUtra isa prakAra hai-- "etto imesiM coddasaNhaM jIvasamAsANaM maggaNaTThadAe tattha imANi coddasa ceya hANANi NAdabvANi bhavati / " -sUtra 2, pR0 61 isa sUtra kI vyAkhyA karate hue dhavalAkAra ne sUtra meM prayukta 'etto' (etasmAt) pada se pramANa ko grahaNa kiyA hai| isa para vahA~ yaha zaMkA kI hai ki yaha kaise jAnA jAtA hai ki 'etto' isa sarvanAma pada se pramANa vivakSita hai| uttara meM yaha kahA gayA hai ki pramANabhUta 'jIvasthAna' kA cUMki apramANa se avatAra hone kA virodha hai, isI se jAna liyA jAtA hai ki sUtra meM prayukta 'etto' pada se pramANa abhISTa rahA hai / isa prasaMga meM yahA~ pramANa ke do bheda nidiSTa kiye gaye haiM-dravyapramANa aura bhaavprmaann| inameM dravyapramANa se saMkhyAta, asaMkhyAta aura anantarUpa dravya jIvasthAna kA avatAra huA hai| bhAvapramANa pA~ca prakAra kA hai-Abhinibodhika, zruta, avadhi, manaHparyaya aura kevala bhAvapramANa / inameM grantha kI apekSA zrutabhAvapramANa ko aura artha kI apekSA kevala bhAvapramANa ko prakRta kahA gayA hai| arthAdhikAra ke prasaMga meM usa (zruta) ke aMgabAhya aura aMgapraviSTa ye do adhikAra nirdiSTa kiye gaye haiN| unameM aMgabAhya ke ya caudaha arthAdhikAra kahe gaye haiM--sAmAyika, caturviMzatistava, 1. dhavalA pu0 1, pR0 61 2. dhavalA pu0 6, pR0 141 3. dhavalA pu0 1, pR0 62-65 372 / SaTakhaNDAgama-parizIlana Page #427 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vandanA, pratikramaNa, vainayika, kRtikarma, dazavakAlika, uttarAdhyayana, kalpavyavahAra, kalpyAkalpya, mahAkalpya, puNDarIka, mahApuNDarIka aura nissedhikaa| dhavalA meM Age ina sabake svarUpa ko bhI prakaTa kiyA gayA hai|' ___ aMgapraviSTa kA adhikAra bAraha prakAra kA nirdiSTa hai-AcAra, sUtrakRta, sthAna, samavAya, vyAkhyAprajJapti, nAthadharmakathA, upAsakAdhyayana, antakRtadazA, anuttaraupapAdidazA, praznavyAkaraNa, vipAkasUtra aura dRssttivaad| Age inake svarUpa ko spaSTa karate hue prakRta meM dRSTivAda ko prayojanIbhUta kahA gayA hai| pUrva paddhati ke samAna ukta dRSTivAda ke prasaMga meM bhI AnupUrvI, nAma. pramANa, vaktavyatA aura arthAdhikAra ina pA~ca upakramabhedoM kA vicAra karate hue nAma ke prasaMga meM dRSTivAda ko guNanAma kahA gayA hai, kyoMki vaha dRSTiyoM (vividha darzanoM) kA nirUpaNa karanevAlA hai| ___arthAdhikAra ke ye pA~ca bheda nirdiSTa kiye gaye haiM--parikarma, sUtra, prathamAnuyoga, pUrvagata aura calikA / inameM parikarma ke candraprajJati, sUryaprajJapti, jambUdvIpaprajJapti, dvIpa-sAgaraprajJapti aura vyAkhyAprajJapti ina pA~ca upabhedoM kA nirdeza kara unake pratipAdya viSaya kA bhI kramazaH vivecana hai| ___ parikramAdi uparyukta pA~ca bhedoM meM cauthA pUrvagata hai| use yahA~ prasaMgaprApta kahA gayA hai|' arthAdhikAra ke prasaMga meM usake ye caudaha bheda nirdiSTa kiye gaye haiM-utpAdapUrva, agrAyaNIyapUrva, vIryAnupravAda, asti-nAstipravAda, jJAnapravAda, satyapravAda, AtmapravAda, karmapravAda, pratyAkhyAnanAmadhyeya, vidyAnuvAda, kalyANanAmadhyeya, prANAvAda, kriyAvizAla aura lokbindusaar| inameM se pratyeka meM varNita viSaya kA paricaya karAte hue unameM kitane 'vastu' va 'prAbhUta' nAma ke adhikAra haiM tathA pratyeka ke padoM kA pramANa kitanA hai, isa sabakA vivecana hai|" ___ina caudaha pUrvo meM yahA~ dUsare agrAyaNIyapUrva ko adhikAra prApta batalAte hue usake bhI caudaha arthAdhikAra nirdiSTa kiye gaye haiM-pUrvAnta, aparAnta, dhruva, adhra va, cayanalabdhi, ardhopama, praNidhikalpa, artha, bhauma, vratAdi, sarvArtha, vAlpaniryANa, atIta kAla meM siddha va baddha aura anAgata kAla meM siddha va bddh| inheM 'vastu' nAma kA adhikAra kahA gayA hai| ina caudaha meM yahA~ pA~cavA~ cayanalabdhi nAma kA vastu adhikAra prasaMgaprApta hai| ___ arthAdhikAra ke prasaMga meM prakRta cayanalabdhi meM bosa arthAdhikAra nirdiSTa kiye gaye haiM, para una ke nAmoM kA yahA~ ullekha nahIM hai| una bIsa ko prAbhRta nAmaka adhikAra samajhanA caahie| unameM yahA~ caturtha prAbhUta adhikAra prasaMgaprApta hai| nAma ke prasaMga meM yahA~ yaha kahA gayA hai ki vaha cUMki karmoM kI prakRti-svarUpa kA varNana karanevAlA hai, isalie usakA 'karmaprakRtiprAbhRta' yaha guNa nAma (gauNyapada nAma) hai| usakA 1. dhavalA pu0 1, pR066-68 2. vahI, pR0 108-10 3. dRSTivAda ke hI samAna Age pUrvagata va agrAyaNIya pUrva Adi pratyeka ke viSaya meM pRthaka pRthak una pA~ca upakrama bhedoM kA prasaMgAnusAra vicAra kiyA gayA hai, vyAkhyA kI yahI paddhati rahI hai| 4. dhavalA pu0 1, pR0 114-22 SaTkhaNDAgama para hokaaeN| 373 Page #428 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dUsarA nAma 'vedanA kRtsnaprAbhRta' bhI hai / vedanA kA artha karmoM kA udaya hai, usakA vaha cUMki kRtsna - pUrNa rUpa se varNana karatA hai, isalie usakA 'vedanAkRtsnaprAbhRta' yaha dUsarA nAma bhI guNanAma (sArthaka nAma) hai / ' arthAdhikAra ke prasaMga meM usake ye caubIsa bheda nirdiSTa kiye gaye haiM--kRti, vedanA, sparza, karma, prakRti, bandhana, nibandhana, prakrama, upakrama, udaya, mokSa, saMkrama, lezyA, lezyAkarma, lezyApariNAma, sAta asAta, dIrgha hrasva, bhavadhAraNIya, pudgalAtta, nidhatta-anidhatta, nikAcitaanikAcita, karmasthiti, pazcimaskandha aura sarvatra (pUrva ke sabhI anuyogadvAroM se sambaddha) alpabahu / ina caubIsa adhikAroM meM yahA~ chaThA 'bandhana' anuyogadvAra prasaMgaprApta hai / " prasaMga meM usa bandhana anuyogadvAra ko bhI cAra prakAra kA nirdiSTa kiyA gayA hai-- bandha, bandhaka, bandhanIya aura bandhavidhAna / inameM se prakRta meM bandhaka aura bandhavidhAna ye do arthAdhikAra prasaMgaprApta haiM / 3 inameM bandhaka arthAdhikAra meM ye gyAraha anuyogadvAra haiM eka jIva kI apekSA svAmitva, eka jIva kI apekSA kAla, eka jIva kI apekSA antara, nAnA jIvoM kI apekSA bhaMgavicaya, dravyapramANAnugama, kSetrAnugama, sparzanAnugama, nAnA jIvoM kI apekSA kAlAnugama, nAnA jIvoM kI apekSA antarAnugama bhAgAbhAgAnugama aura alpabahutvAnugama / inameM yahA~ pA~cavA~ dravyapramANAnugama prakRta hai| usase pUrvanirdiSTa jIvasthAna khaNDa ke antargata satprarUpaNA Adi ATha anuyogadvAroM meM se dUsarA dravyapramANAnugama anuyogadvAra nikalA hai| * bandhavidhAna cAra prakAra kA hai-- prakRtibandha, sthitibandha, anubhAgabandha aura pradezabandha | inameM prakRtibandha mUla aura uttara prakRtibandha ke bheda se do prakAra kA hai| unameM dUsarA uttaraprakRtibandha bhI do prakAra kA hai-- eka-eka uttaraprakRtibandha aura avvogADha prakRtibandha / inameM bhI eka-eka uttaraprakRtibandha ke caubIsa anuyogadvAra haiM- samutkIrtanA, sarvabandha, nosarvabandha, utkRSTabandha, anutkRSTabandha, jaghanyabandha, ajaghanyabandha, sAdikabandha, anAdikabandha, dhruvabandha, adhruvabandha, bandhasvAmitvavicaya, bandhakAla, bandhaantara, bandhasaMnikarSa, nAnA jIvoM kI apekSA bhaMgavicaya, bhAgAbhAgAnugama, parimANAnugama, kSetrAnugama, sparzanAnugama, kAlAnugama, antarAnugama, bhAvAnugama aura alpabahutva jIvasthAnagata prakRti samutkIrtanAdi pA~ca cUlikAoM kA udgama uparyukta 24 anuyogadvAroM meM se prathama samutkIrtanA anuyogadvAra se prakRtisamutkIrtanA, sthAnasamutkIrtanA aura tIna mahAdaNDaka - jIvasthAna kI 6 cUlikAoM meM ye pA~ca cUlikAeM 1. dhavalA pu0 1, pR0 123-25 2. vahI, pR0 125 tathA pu0 6, pR0 231-36 ( yahA~ ukta kRti va vedanA Adi 24 anuyogadvAroM meM prarUpita viSaya ko bhI prakaTa kiyA gayA hai / ) 3. dhavalA pu0 1, pR0 126 ( Sa0 kha0 pu0 14, pR0 564 meM sUtra 5, 6, 767 bhI draSTavya haiM) 4. vahI, pR0 126 ( Sa0 kha0 pu0 7, pR0 24 meM sUtra 21, 1-2 draSTavya haiM) 5. dhavalA pu0 1, pR0 127 374 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #429 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nikalI haiM / ' jIvasthAnagata bhAvAnugama unhIM 24 anuyogadvAroM meM jo 23vA~ bhAvAnugama anuyogadvAra hai usase jIvasthAna ke satprarUpaNAdi 8 anuyogadvAroM meM se 7vA~ bhAvAnugama anuyogadvAra nikalA hai / * jIvasthAnagata zeSa chaha (1,3-6 va 8) anuyogadvAra avvogADha-uttaraprakRtibandha do prakAra kA hai - bhujagArabandha aura prakRtisthAnabandha / inameM se dUsare prakRtisthAnabandha meM ye ATha anuyogadvAra haiM-- satprarUpaNA, dravyapramANAnugama, kSetrAnugama, sparzanAnugama, kAlAnugama, antarAnugama, bhAvAnugama aura alpabahutvAnugama / ina ATha anuyogadvAroM meM se jIvasthAnagata ye chaha anuyogadvAra nikale haiM - satprarUpaNA ( 1 ), kSetra prarUpaNA (3), sparzanaprarUpaNA (4), kAlaprarUpaNA (5) antaraprarUpaNA (6) aura alpabahutvaprarUpaNA (8) / ina chaha meM pUrvokta dravyapramANAnugama aura bhAvAnugama ina do ko milAne para jIvasthAna ke ATha anuyogadvAra ho jAte haiM / prakRtisthAnabandha ke ukta ATha anuyogadvAroM se jIvasthAnagata chaha anuyogadvAra kaise nikale haiM tathA unase dravyapramANAnugama aura bhAvAnugama ye do anuyogadvAra kyoM nahIM nikale, ise bhI dhavalA meM zaMkA-samAdhAnapUrvaka spaSTa kiyA hai| 3 jaghanyasthiti (7) va utkRSTa sthiti (6) cUlikAoM kA udgama sthitibandha do prakAra kA hai mUlaprakRtisthitibandha aura uttaraprakRtisthitibandha | inameM dUsare uttaraprakRtisthitibandha meM ye 24 anuyogadvAra haiM - ardhaccheda, sarvabandha, nosarvabandha, utkRSTabandha, anutkRSTabandha, jaghanyabandha, ajaghanyabandha, sAdibandha, anAdivandha, dhra uvabandha, adhruvabandha, bandhasvAmitvavicaya, bandhakAla, bandhaantara, bandhasaMnikarSa, nAnA jIvoM kI apekSA bhaMgavicaya, bhAgAbhAgAnugama, parimANAnugama, kSetrAnugama, sparzanAnugama, kAlAnugama, antarAnugama, bhAvAnugama aura alpabahutvAnugama / inameM ardhaccheda do prakAra kA hai-- jaghanyasthitiardhaccheda aura utkRSTa sthitiardhaccheda / inameM jaghanyasthitiardhaccheda se jIvasthAna kI 7vIM jaghanyasthiti cUlikA aura utkRSTasthitiardhaccheda se usakI chaThI utkRSTasthiti cUlikA nikalI hai / samyaktvotpatti ( 8 ) va gati - Agati ( 6 ) cUlikAe~ bArahaveM dRSTivAda aMga ke parikarma Adi pA~ca bhedoM meM dUsarA bheda sUtra hai| usase vo 'samyaktvotpatti' cUlikA nikalI hai / isI dRSTivAda ke una pA~ca bhedoM meM jo prathama bheda parikarma hai vaha candrajJapti Adi ke bheda se pA~ca prakAra kA hai| unameM pA~caveM bhedabhUta vyAkhyAtrajJapti / 1. vahI, pR0 127 2. vhI, 3. vahI, pR0 127-26 4. dhavalA pu0 1, pR0 130 SaTkhaNDAgama para TIkAe~ / 375 Page #430 -------------------------------------------------------------------------- ________________ se havIM 'gati-Agati' calikA nikalI hai|' jaisA ki pUrva meM nirdeza kiyA jA cukA hai, dhavalAkAra ne 'etto imesi' Adi sUtra (2) kI vyAkhyA karate hue usameM prayukta 'etto' pada se pramANa ko grahaNa kiyA hai| sUtrakAra bhagavAn puSpadanta ko usase kyA abhipreta rahA hai, ise yahA~ taka dhavalA meM vistAra se spaSTa kiyA gayA hai| Upara ke isa vistRta vivecana se yaha spaSTa ho cukA hai ki prastuta jIvasthAna khaNDa ke antargata satprarUpaNAdi ATha anuyogadvAra aura prakRtisamutkIrtanAdi (7) cUlikAe~ bArahaveM dRSTivAda aMga ke antargata dUsare agrAyaNIya pUrva ke kRti-vedanAdi 24 anayogadvAroM meM cayanalabdhi nAmaka cauthe karmaprakRtiprAbhata se nikalI haiN| ___ AThavI 'samyaktvotpatti' cUlikA dRSTivAda aMga ke dUsare bhedasvarUpa 'sUtra' se aura gatiAgati nAma kI havIM cUlikA usI ke pAMcaveM bhedabhUta vyAkhyAprajJapti se nikalI haiM / Age ke kSadrakabandha Adi zeSa pA~ca khaNDa bhI uparyakta karmaprakRtiprAbhUta ke yathAsambhava bheda -prabhedoM se nikale haiN| ___ una sabake udgama sthAnoM ko saMkSepa se SaTkhaNDAgama 101 kI prastAvanA pR0 72-74 kI tAlikAoM meM dekhA jA sakatA hai: darzanaviSayaka vicAra "gai iMdie" Adi sUtra (1,1,2) meM nirdiSTa gati va indriya Adi caudaha mArgaNAoM ke svarUpa Adi ko spaSTa karate hae dhavalA meM darzanamArgaNA ke prasaMga meM darzanaviSayaka vizeSa vicAra kiyA gayA hai| vahA~ sarvaprathama 'dRzyate aneneti darzanam' isa nirukti ke anusAra 'jisake dvArA dekhA jAtA hai usakA nAma darzana hai', isa prakAra se darzana kA svarUpa nirdiSTa kiyA hai| isa para yahA~ yaha zaMkA ho sakatI thI ki cakSu indriya aura prakAza ke dvArA bhI to dekhA jAtA hai, ata: uparyukta darzana kA lakSaNa ativyApti doSa se dUSita kyoM na hogaa| isa prakAra kI zaMkA ko hRdayaMgama karate hue dhavalAkAra ne yaha spaSTa kiyA hai ki cakSu indriya aura prakAza cU~ki Atmadharma nahIM hai-pudgalasvarUpa haiM, jaba ki darzana Atmadharma hai; isalie unake sAtha prakRta lakSaNa ke ativyApta hone kI sambhAvanA nahIM hai| isa para bhI zaMkAkAra kA kahanA hai ki 'dRz' dhAtu kA artha jAnanA-dekhanA hai| tadanasAra 'dRzyate aneneti darzanam' aisA darzana kA lakSaNa karane para jJAna aura darzana ina donoM meM kucha bhI bheda nahIM rahatA hai| isa zaMkA kA samAdhAna karate hue dhavalA meM kahA gayA hai ki vaisA lakSaNa karane para bhI jJAna aura darzana meM abheda kA prasaMga nahIM prApta hotaa| kAraNa yaha hai ki darzana jahA~ antarmukha citprakAza svarUpa hai, vahA~ jJAna bahirmukha citprakAza svarUpa hai| isa prakAra jaba una donoM kA lakSaNa hI bhinna hai taba ve eka kaise ho sakate haiM-bhinna hI rahane vAle haiM / isake atirikta 'yaha ghaTa hai aura yaha paTa hai' isa prakAra kI pratikarmavyavasthA jisa prakAra jJAna 1. dhavalA pu0 1,pR0 130 2. edaM savvamavi maNeNa avahAriya 'etto' idi uttaM bhayavadA pupphayaMteNa / pu0 1, pR0 130 (pR0 61-130 bhI draSTavya haiN|) 376 / SaTakhaNDAgama-parizIlana Page #431 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ke dvArA sambhava hai vasI vaha darzana ke dvArA sambhava nahIM hai| isase bhI una donoM meM bhinnatA nizcita hai| ___antaraMga aura bahiraMga sAmAnya ke grahaNa ko darzana tathA antaraMga aura bahiraMga vizeSa ke grahaNa ko jJAna mAnakara yadi una donoM meM bheda mAnA jAya to yaha bhI sambhava nahIM hai, kyoMki vastu sAmAnya-vizeSAtkama hai, ataH sAmAnya kA grahaNa alaga aura vizeSa kA grahaNa alaga ho; yaha ghaTita nahIM hotA hai-donoM kA grahaNa eka sAtha honevAlA hai| aisA na mAnane para "donoM upayoga eka sAtha nahIM hote haiM" isa Agamavacana ke sAtha virodha AtA hai| isase siddha hai ki jJAna sAmAnya-vizeSAtmaka bAhya padArthoM ko tathA darzana sAmAnya-vizeSAtmaka AtmasvarUpa ko grahaNa karatA hai| isa para yadi yaha kahA jAya ki darzana kA vaisA lakSaNa mAnane para "sAmAnya kA jo grahaNa hotA hai use darzana kahate haiM"' isa Agamavacana ke sAtha virodha kA prasaMga prApta hotA hai, to yaha kahanA bhI ThIka nahIM hai, kyoMki ukta Agamavacana meM sAmAnya grahaNa se AtmA kA grahaNa hI vivakSita hai / kAraNa yaha ki vaha AtmA samasta padArthoM meM sAdhAraNa hai| usI Agama vacana meM Age 'bAhya padArthoM ke AkAra ko arthAt pratikarmavyavasthA ko na karake' jo yaha kahA gayA hai usase bhI yaha spaSTa hai ki 'sAmAnya' zabda se AtmA hI apekSita hai| Age ukta Agama-vacana ma padArthoM kI vizeSatA ko na karake' aura bhI jo yaha kahA gayA hai usase bhI uparyukta abhiprAya kI puSTi hotI hai| prakArAntara se Age avalokanavRtti ko jo darzana kahA gayA hai vaha bhI uparyukta abhiprAya kA poSaka hai| kAraNa yaha ki 'Alokate iti Alokanam' isa nirukti ke anusAra Alokana kA artha avalokana karanevAlA (AtmA) hotA hai, usake AtmasaMvedana rUpa vartana ko yahA~ darzana kahA hai| Age jAkara vikalparUpa meM prakAzavRtti ko bhI darzana kahA gayA hai / yaha lakSaNa bhI usakA pUrvokta lakSaNoM se bhinna nahIM hai, kyoMki prakAza kA artha jJAna hai, usake lie AtmA kI vRtti (pravRtti yA vyApAra) hotI hai. yaha darzana kA lakSaNa hai| abhiprAya yaha hai ki viSaya aura viSayI (indriya) ke sambandha ke pUrva jo avasthA hotI hai usakA nAma darzana hai| yaha viSaya aura viSayI ke sampAta kI pUrva avasthA AtmasaMvedanasvarUpa hI hai| ataH isakA abhiprAya bhI pUrvokta lakSaNoM se bhinna nahIM hai|' isa prakAra prasaMgavaza yahA~ darzanaviSayaka kucha vicAra kiyA gyaa| anantara kramaprApta darzana mArgaNA meM cakSudarzanI Adi cAra ke astitva ke prarUpaka sUtra (1,1,131) kI vyAkhyA karate hue dhavalA meM darzana ke viSaya meM prakArAntara se vicAra kiyA gayA hai| vahA~ cakSudarzana ke lakSaNa kA nirdeza karate hue kahA gayA hai ki cakSu se jo sAmAnya artha kA grahaNa hotA 1. jaM sAmaNNaM gahaNaM bhAvANaM Neva kttumaayaarN| avisesiUNa atthe daMsaNamidi bhaNNade samae / dhavalA pu0 1, pR0 146 tathA pu0 7, pR0 100 meM uddhRta / anuyogadvAra kI haribhadra viracita vRtti (pR0 103) meM bhI yaha uddhRta hai / 2. isa sabake lie dhavalA pu0 1, pR0 145-46 draSTavya haiN| baTlaNDAgama para TIkAe~ / 377 Page #432 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hai use cakSudarzana kahate haiN| ___ yahA~ zaMkAkAra ne isa cakSudarzana kI asambhAvanA ko prakaTa karate hue apanA pakSa isa prakAra sthApita kiyA hai--viSaya aura viSayI ke sampAta ke anantara jo prathama grahaNa hotA hai use avagraha mAnA jAtA hai| prazna hai ki vaha avagraha vidhisAmAnya ko grahaNa karatA hai yA pratiSedhasAmAnya ko ? vaha bAhya padArthagata vidhisAmAnya ko to grahaNa nahIM karatA hai, kyoMki pratiSedha se rahita vidhisAmAnya avasturUpa hai; ataeva vaha usakA viSaya nahIM ho sakatA hai| jo jJAna pratiSedha ko viSaya nahIM karatA hai usakI pravRtti vidhi meM sambhava nahIM hai| isI prasaMga meM Age pratiSedha se usa vidhi ke bhinnatA-abhinnatA viSayaka vikalpoM ko uThAte hue usake grahaNa kA niSedha kiyA gayA hai| isa prakAra avagraha dvArA vidhisAmAnya ke grahaNa kA nirAkaraNa kara Age vAdI ne usake dvArA pratiSedha sAmAnya ke grahaNa kA bhI niSedha vidhipakSa meM diye gaye dUSaNoM kI sambhAvanA ke AdhAra para kiyA hai / anta meM niSkarSa nikAlate hue usane kahA hai ki isase nizcita hai ki jo vidhi-niSedharUpa bAhya artha ko grahaNa karatA hai use avagraha kahanA cAhie aura vaha darzana nahIM ho sakatA, kyoMki sAmAnya grahaNa kA nAma darzana hai| isalie cakSudarzana ghaTita nahIM hotA hai| isa prakAra vAdI ke dvArA cakSudarzana ke abhAva ko siddha karane para usake isa pakSa kA nirAkaraNa karate hue dhavalA meM kahA gayA hai ki darzana ke viSaya meM jo doSa diye gaye haiM ve vahA~ caritArtha nahIM hote| kAraNa yaha hai ki vaha darzana antaraMga padArtha ko viSaya karatA hai, na ki bAhya padArtha ko; jisake Azraya se una doSoM ko udbhAvita kiyA gayA hai / vaha jisa antaraMga artha ko viSaya karatA haiM vaha sAmAnya-vizeSarUpa hai, vaha na kevala sAmAnya rUpa hai aura na kevala vizeSa rUpa bhI hai| isa prakAra jaba vidhi-sAmAnya aura pratiSedha-sAmAnya meM upayoga kI pravRtti krama se ghaTila nahIM hotI hai taba una donoM meM usakI pravRtti ko yugapat svIkAra kara lenA caahie| ___ isa para punaH yaha zaMkA kI gayI hai ki vaisA svIkAra karane para vaha antaraMga upayoga bhI darzana nahIM ThaharatA hai, kyoMki Apake kathanAnusAra vaha antaraMga upayoga sAmAnya-vizeSa ko viSaya karatA hai, jabaki darzana sAmAnya ko viSaya karatA hai| samAdhAna meM kahA gayA hai ki 'sAmAnya' zabda se sAmAnya-vizeSa rUpa AtmA ko hI grahaNa kiyA jAtA hai| ___ 'sAmAnya' zabda se AtmA kA grahaNa kaise sambhava hai, ise spaSTa karate hue dhavalAkAra ne kahA hai ki cakSuindriyAvaraNa kA kSayopazama rUpasAmAnya meM niyamita hai, kyoMki usake Azraya se rUpaviziSTa artha kA hI grahaNa hotA hai| isa prakAra cakSu indriyAvaraNa kA vaha kSayopazama rUpaviziSTa artha ke prati samAna hai, aura cUMki vaha kSayopazama AtmA se bhinna sambhava nahIM hai, isalie usase abhinna AtmA bhI samAna hai| isa prakAra samAna ke bhAvarUpa vaha sAmAnya AtmA hI sambhava hai aura cUMki darzana use hI viSaya karatA hai, isalie antaraMga upayoga ke darzana hone meM kucha bhI virodha nahIM aataa| isa prakAra se yahA~ anya zaMkA-samAdhAna pUrvaka prakRta cakSudarzana Adi ke viSaya meM vicAra kiyA gayA hai|' 1. dhavalA pu0 1, pR0 378-82 378 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #433 -------------------------------------------------------------------------- ________________ darzanaviSayaka kucha vicAra pIche 'vIrasena kI nyAyanipuNatA' zIrSaka meM bhI hama kara Aye haiN| ___ Age prakRti samutkIrtana cUlikA meM darzanAvaraNIya ke prasaMga meM bhI darzana ke svarUpa kA nirdeza hai / tadanusAra jJAna ke utpAdaka prayatna se anuviddha svasaMvedana ko darzana kahA gayA hai| vaha bhI AtmaviSayaka upayoga hI hai| ise kucha aura bhI spaSTa karate hue Age dhavalA meM ullekha hai ki cAindriyajanya jJAna ke utpAdaka prayatna se sambaddha AtmasaMvedana ke hone para 'maiM rUpa ke dekhane meM samartha hU~' isa prakAra kI sambhAvanA kA jo kAraNa hai use cakSudarzana samajhanA cAhie / kitane hI vidvAn bAhya padArtha ke sAmAnya grahaNa ko darzana mAnate haiN| unake isa abhimata kA nirAkaraNa karate hae pUrva ke samAna samasta padArthoM meM sAdhAraNa hone se AtmA ko sAmAnya mAnakara tadviSayaka upayoga ko hI darzana kahA gayA hai| anya kitane hI AcArya 'kevalajJAna hI eka AtmA aura bAhya padArthoM kA prakAzaka hai' yaha kahate hue kevaladarzana ke abhAva ko prakaTa karate haiN| unake isa abhiprAya kA nirAkaraNa karate hue yahA~ dhavalA meM yaha kahA gayA hai ki kevalajJAna paryAya hai, ata: usake anya paryAya sambhava nahIM hai| isa kAraNa usake AtmA aura bAhya padArtha donoM ke grahaNa rUpa do prakAra kI zakti sambhava nahIM hai, anyathA anavasthA doSa kA prasaMga anivAryataH prApta hogaa|' prastuta SaTkhaNDAgama ke dvitIya kSudrakabandha khaNDa ke antargata gyAraha anuyogadvAroM meM prathama svAmitva anuyogadvAra hai| usameM darzanamArgaNA ke prasaMga meM cakSudarzanI va acakSudarzanI Adi kisa kAraNa se hote haiM. isa para vicAra kiyA gayA hai| usa prasaMga meM vAdI ne darzana ke abhAva ko siddha karane ke lie apane pakSa ko prastuta karate hue yaha kahA hai ki darzana hai hI nahIM, kyoMki usakA kucha bhI viSaya nahIM hai| yadi yaha kahA jAya ki vaha bAhya arthagata sAmAnya ko viSaya karatA hai to yaha kahanA ucita nahIM hai, kyoMki vaisA svIkAra karane para kevala darzana ke abhAva kA prasaMga prApta hotA hai| ise spaSTa karate hue vAdI kahatA hai ki tInoM kAla sambandhI artha aura vyaMjanaparyAyoMrUpa samasta dravyoM ko kevalajJAna jAnatA hai| vaisI avasthA meM kevaladarzana kA kucha bhI viSaya zeSa nahIM raha jaataa| tathA kevalajJAna dvArA jAne gaye viSaya ko hI yadi kevaladarzana grahaNa karatA hai to gRhIta ke grahaNa se kucha prayojana siddha honevAlA nhiiN| yaha kahanA bhI ucita nahIM ki kevalajJAna jaba samasta padArthagata vizeSa mAtra ko grahaNa karatA hai aura kevaladarzana samasta padArthagata sAmAnya ko grahaNa karatA hai taba kevaladarzana niviSaya kahA~ rahA ? aisA na kaha sakane kA kAraNa yaha hai ki vaisA svIkAra karane para saMsAra avasthA meM AvaraNa ke vaza krama se pravRtta honevAle jJAna aura darzana dvArA dravya ke na jAnane kA prasaMga prApta hogaa| kAraNa yaha ki Apake hI matAnusAra kevalajJAna kA vyApAra to sAmAnya se rahita kevala vizeSoM meM hai aura darzana kA vyApAra vizeSa se rahita kevala sAmAnya meM hai| isa prakAra ve donoM hI dravya ko nahIM jAna skte| yahI nahIM, kevalI ke dvArA bhI dravya kA grahaNa na ho sakegA, kyoMki sarvathA ekAntarUpa meM svIkRta sAmAnya aura vizeSa ke viSaya meM krama se vyApta rahane vAle kevaladarzana aura kevalajJAna kI dravya ke viSaya meM pravRtti kA virodha hai| isake ati 1. dhavalA pu0 6, pR0 32-34 SaTlaNDAgama para TIkAe~ / 376 Page #434 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rikta eka-dUsare se sarvathA nirapekSa rahanevAle una sAmAnya aura vizeSa kA astitva bhI sambhava nahIM hai jinheM kevaladarzana aura kevalajJAna viSaya kara skeN| aura jo asat hai vaha pramANa kA viSaya nahIM ho sakatA / isa paristhiti meM prameya ke abhAva meM usako viSaya karanevAlA pramANa bhI sambhava nahIM hai| isase usa darzana kA abhAva hI siddha hotA hai| isa prakAra vAdI dvArA prastuta uparyukta abhimata kA nirAkaraNa karate hue dhavalA meM kahA gayA hai ki darzana kA abhAva nahIM ho sktaa| kAraNa yaha ki sUtra meM ATha karmoM kA nirdeza kiyA gayA hai / para AvaraNIya (darzana) ke abhAva meM Avaraka (darzanAvaraNIya karma) kA astitva sambhava nahIM hai| isase usa darzana kA astitva siddha hai| isa para yadi yaha kahA jAya ki AvaraNIya bhI na rahe, to aisA kahanA ucita na hogA, kyoMki "cakSudazinI, acakSudarzanI aura avadhidarzanI kSayopazamalabdhi se tathA kevaladarzanI kSAyikalabdhi se hote haiM" isa prakAra unake astitva kA pratipAdaka jinavacana' dekhA jAtA hai| Age vahA~ jIva ke lakSaNabhUta jJAnadarzana kA nirdeza karanevAlI do gAthAoM ko uddhRta karate hue kahA hai ki ityAdi upasaMhAra sUtra bhI dekhA jAtA hai| isa prakAra dhavalAkAra dvArA darzana ke abhAvaviSayaka uparyukta abhimata kA nirAkaraNa Agama ke AdhAra para kiyA gayA hai| isase vahA~ yaha zaMkA uThAyI gayI hai ki bhale hI Agama pramANa se darzana kA astitva siddha hotA ho, kintu usakA astitva yukti se to siddha nahIM hotA hai| isake samAdhAna meM dhavalAkAra ne kahA hai ki jisa Agamavacana ke Azraya se usa darzana ke astitva ko siddha kiyA gayA hai vaha yuktiyoM se bAdhita nahIM hotaa| isa para zaMkAkAra ne bhI kahA hai ki yathArtha yukti Agama se bhI bAdhita nahIM honA caahie| isake samAdhAna meM dhavalAkAra ne kahA hai ki yaha ThIka hai, yathArtha yukti Agama se bAdhita nahIM hotii| para ApakI vaha yukti yathArtha nahIM hai, isalie vaha Agama se avazya bAdhita hai / ise aura spaSTa karate hue dhavalAkAra ne kahA hai ki jJAna kevala vizeSa ko grahaNa nahIM karatA hai, kyoMki dravya ke sAmAnya-vizeSAtmaka hone se vaha jAtyantara rUpatA ko prApta dekhA jAtA hai| jJAna jaba taka donoM nayoM ke viSaya ko na grahaNa kare taba taka vaha sAkAra nahIM ho sktaa| aisI sthiti ke hote hue darzana kA abhAva nahIM ho sakatA, kyoMki usakA vyApAra bAhya padArtha ko chor3akara antaraMga artha meM hai| dhavalA meM eka bAra phira se yahA~ kevala jJAna ke dvArA antaraMga aura bahiraMga artha ke jAnane kA niSedha karate hae antaraMga upayogarUpa darzanaviSayaka mAnyatA kA "jaM sAmaNNaggahanaM'' Adi sUtra ke sAtha sambhAvita virodha kA parihAra bhI kara diyA gayA hai| isI prasaMga meM Age zaMkAkAra ne kahA hai ki ukta prakAra se sAmAnya darzana aura kevala darzana ke siddha ho jAne para bhI zeSa cakSudarzana Adi kA sadbhAva siddha nahIM hotA, kyoMki ve bAhya artha ko hI viSaya karate haiN| isakI puSTi zaMkAkAra ne "cakkhUNa jaM payAsadi" Adi do gAthAoM dvArA kI hai| ___ isa para dhavalAkAra ne 'ina gAthAoM ke paramArtha ko nahIM samajhA hai' aisA kahate hue padaccheda 1. Sa0kha0 sUtra 2,1,56-56 (pu07, pR066-103) 380 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #435 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pUrvaka una donoM gAthAoM ke yathArtha artha ko prakaTa kiyA hai jo dhyAna dene yogya hai| isa prakAra dhavalAkAra ne aneka prasaMgoM para prakRta darzana upayoga ke viSaya meM UhApohapUrvaka vizada vicAra kiyA hai aura niSkarSa ke rUpa meM sarvatra svarUpa saMvedana ko darzana siddha kiyA hai| upazAmana-vidhi aura kSapaNa-vidhi prakRta satprarUpaNA anuyogadvAra meM manuSyagati ke Azraya se manuSyoM meM nirdiSTa caudaha guNasthAnoM ke prasaMga meM dhavalAkAra ne kahA hai ki isa sUtra (1,1,27) kA artha pUrva meM-ogha ke prasaMga meM kahA jA cukA hai| para pUrva meM kahIM upazAmana vidhi aura kSapaNa-vidhi kA prarUpaNa nahIM huA hai, isalie hama yahA~ usase sambaddha upazAmaka aura kSapaka ke svarUpa ke jJApanArtha usakI saMkSepa meM prarUpaNA karate haiN| aisI sUcanA karate hue unhoMne prathamataH dhavalA meM upazAmanavidhi kI prarUpaNA isa prakAra kI hai____ anantAnuvandhI krodha, mAna, mAyA aura lobha tathA samyaktva, samyagmithyAtva aura mithyAtva ina sAta prakRtiyoM ko asaMyata samyagdRSTi se lekara apramatta saMyata taka-inameM se koI bhI upazamA sakatA hai| apane svarUpa ko chor3akara anya prakRti ke rUpa meM rahanA, yaha anantAnubandhiyoM kA upazama hai| samyaktva Adi tIna darzanamoha prakRtiyoM kA udaya meM nahIM rahanA, yaha unakA upazama hai| isakA kAraNa yaha hai ki unake upazAnta hone para bhI unameM apakarSaNa, utkarSaNa aura prakRtisaMkramaNa sambhava hai| ___apUrvakaraNa meM eka bhI karma kA upazama nahIM hotaa| kintu apUrvakaraNasaMyata pratyeka samaya meM anantaguNI vizuddhi se vRddhi gata hotA huA antarmuhUrta-antarmuhUrta ke krama se eka-eka sthitikANDaka kA ghAta karatA hai| isa prakAra se vaha saMkhyAta hajAra sthitikhaNDoM kA ghAta karatA hai| vaha utane hI sthitibandhApasaraNoM ko bhI karatA hai| eka-eka sthiti kANDaka kAla ke bhItara vaha saMkhyAta hajAra anubhAgakhaNDoM kA ghAta karatA hai| pratyeka samaya meM vaha asaMkhyAtaguNita zreNi ke krama se pradeza nirjarA ko karatA hai| vaha jina aprazasta karmoM ko nahIM bA~dhatA hai unake pradezapiNDa ko asaMkhyAta guNita ke krama se anya ba~dhanevAlI prakRtiyoM meM saMkrAnta karatA hai| ___isa prakAra vaha apUrvakaraNakAla ko bitAkara anivRttikaraNa meM praviSTa hotA huA antarmuhUrta taka usI vidhi ke sAtha sthita rahatA hai / pazcAt antarmaharta meM vaha apratyAkhyAnAvaraNa krodhAdi bAraha kaSAyoM aura nau nokaSAyoM ke antarakaraNa ko karatA hai| antarakaraNa ke samApta hone para vaha prathama samaya se lekara Age antarmuhUrta jAkara napuMsaka veda kA upazama karatA 1. dhavalA pu07, pR0 66-102 2. jaise-pu0 1, 145-46 va Age pR0 376-82; pu0 6, pR0 32-34; pR0 7, pR066 102; aura pu0 13, pR0 354-56 3. antara, viraha aura zUnyatA ye samAnArthaka zabda haiM; isa prakAra ke antara ko karanA antara karaNa kahalAtA hai / abhiprAya yaha hai ki nIce aura Upara kI kitanI hI sthitiyoM ko chor3akara antarmuhUrta pramANa bIca kI sthitiyoM ko zUnya yA unakA abhAva kara denA, antaraka raNa kahA jAtA hai / -pu01, pR0 212 kA TippaNa 2 SaTakhaNDAgama para TIkAe / 381 Page #436 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hai| upazama kA artha hai karma kA udaya, udIraNA, apakarSaNa, utkarSaNa, paraprakRtisaMkramaNa, sthitikANDaka ghAta aura anubhAgakANDaka ghAta ke binA sattA meM sthita rhnaa| tatpazcAt vaha antarmuharta jAkara napuMsaka veda kI upazAmana vidhi ke anusAra strIveda ko upazamAtA hai| tadanantara antarmuhurta jAkara usI vidhi se vaha puruSaveda ke cirakAlIna sattva ko aura hAsyAdi chaha nokaSAyoM ko eka sAtha upazamAtA hai| Age eka samaya kama do AvaliyA~ jAkara vaha puruSaveda ke navIna bandha ko upazamAtA hai| tatpazcAt antarmuhUrta jAkara pratyeka samaya meM asaMkhyAta gaNita zreNi ke krama se saMjvalana krodha ke cirasaMcita sattva ke sAtha apratyAkhyAnAvaraNa aura pratyAkhyAnAvaraNa donoM prakAra ke krodha ko eka sAtha upazamAtA hai| tatpazcAt eka samaya kama do AvaliyAM jAkara saMjvalana-krodha ke navIna bandha ko upazamAtA hai| isI paddhati se vaha Age do prakAra ke mAna, mAyA Adi ke sAtha saMjvalanamAna va mAyA Adi ke cirakAlIna sattva ko eka sAtha va eka samaya kama do AvaliyAM jAkara saMjvalana mAna Adi ke navIna bandha ko upazamAtA hai| isa prakAra yaha prakriyA bAdara-saMjvalana-lobha taka calatI hai| anantara samaya meM vaha sUkSma kRSTirUpa saMjvalana lobha kA vedana karatA huA anivRttikaraNa guNasthAna ko chor3a sUkSmasAmparAyika saMyata ho jAtA hai| tatpazcAt vaha apane antima samaya meM usa sUkSma kRSTirUpa saMjvalana lobha ko pUrNa rUpa meM upazamA kara upazAntakaSAya-vItarAgachadmastha ho jAtA hai / isa prakAra se yahA~ dhavalA meM mohanIya ke upazamAne kI vidhi kI prarUpaNA kI gaI hai| ____ Age kRtapratijJA ke anusAra moha kI kSapaNA ke vidhAna kI bhI prarUpaNA karate hue sarvaprathama dhavalA kAra dvArA kSapaNA ke svarUpa meM yaha kahA gayA hai ki jIva se AThoM karmoM kA sarvathA vinaSTa yA pRthak ho jAne kA nAma kSapaNA yA kSaya hai| ye AThoM karma mUla va prakRti, sthiti, anubhAga aura pradeza ke bheda se aneka prakAra ke haiM / asaMyatasamyagdRSTi, saMyatAsaMyata, pramattasaMyata athavA apramattasaMyata meM se koI bhI tInoM karaNoM ko karake anivRttikaraNa ke antima samaya meM prathamataH anantAnubandhI krodhAdi cAra kA eka sAtha kSaya karatA hai| pazcAt krama se punaH una tIna karaNoM ko karake anivRttikaraNa ke saMkhyAta bahubhAga ko bitAkara mithyAtva kA kSaya karatA hai| tatpazcAt antarmuhUrta jAkara samyagmithyAtva kA aura phira antarmuhurta jAkara samyaktva kA kSaya karatA hai| isa prakAra kSAyikasamyagdRSTi hokara vaha krama se adhaHkaraNa ko karake antarmaharta meM apUrvakaraNa ho jAtA hai| apUrvakaraNasaMyata hokara vaha isa guNasthAna meM eka bhI karma kA kSaya nahIM karatA hai| para pratyeka samaya meM vaha asaMkhyAta guNita zreNi se pradezanirjarA ko karatA hai| tatpazcAt pUrvokta krama se isa guNasthAna meM sthitikANDaka ghAta Adi ko karatA huA anivRttikaraNa guNasthAna meM praviSTa hotA hai / isa anivRttikaraNa ke saMkhyAta bahubhAga ko apUrvakaraNa meM nirdiSTa prakriyA ke anusAra bitAkara usakA saMkhyAtavA~ bhAga zeSa raha jAne para vaha nidrAnidrA, pracalApracalA, styAnagRddhi, narakagati, tiryaggati, ekendriya, dvIndriya, trIndriya va caturindriya jAti, narakagatiprAyogyAnupUrvI, tiryaggatiprAyogyAnupUrvI, Atapa, udyota, sthAvara, sUkSma aura sAdhAraNa ina solaha prakRtiyoM kA kSaya karatA hai aura tatpazcAt antarmuhUrta jAkara pratyAkhyAnAvaraNa aura apratyA 1. dhavalA pu0 1, pR0 210-14 382 / SaTkhaNDAgama-parizIlana . Page #437 -------------------------------------------------------------------------- ________________ khyAnAvaraNa krodhAdirUpa ATha kaSAyoM kA eka sAtha kSaya karatA hai / isa prasaMga meM yahA~ dhavalAkAra ne satkarmaprAbhRta aura kaSAyaprAbhRta ke anusAra do bhinna matoM kA ullekha kiyA hai aura aneka zaMkA samAdhAnapUrvaka unake viSaya meM vicAra karate hue una donoM ko hI saMgrAhya kahA hai / usa sabakI carcA Age 'matabheda' ke prasaMga meM hama kareMge / ukta donoM upadezoM ke anusAra Age-pIche una solaha prakRtiyoM aura ATha kaSAyoM ke kSaya ko prApta ho jAne para antarmuhUrta jAkara vaha cAra saMjvalana aura nau nokaSAyoM ke antarakaraNa ko karatA hai / una cAra saMjvalana kaSAyoM meM jo bhI eka udaya ko prApta ho usakI tathA nau nokaSAyoM ke antargata tIna vedoM meM bhI jo eka udaya ko prApta ho usakI prathama sthiti ko antarmuhUrtaM mAtra tathA zeSa gyAraha prakRtiyoM kI prathama sthiti ko eka AvalI mAtra karatA hai / antarakaraNa karane ke pazcAt antarmuhUrta jAkara yaha napuMsakaveda kA kSaya karatA hai / pazcAt antarmuhUrta jAkara strIveda kA kSaya karatA hai / phira antarmuhUrta jAkara saveda rahane ke dvicarama samaya meM puruSaveda ke cirasaMcita sattva ke sAtha chaha nokaSAyoM kA eka sAtha kSaya karatA hai / tatpazcAt do AvalI mAtra kAla jAkara puruSaveda kA kSaya karatA hai / tatpazcAt antarmuhUrta - antarmuhUrta jAkara vaha krama se saMjvalana krodha, saMjvalana mAna aura saMjvalana mAyA kA kSaya karatA hai / tatpazcAt antarmuhUrta meM vaha sUkSmasAmparAyika guNasthAna ko prApta hotA hai / vaha sUkSmasAmparAyika saMyata bhI apane antima samaya meM saMjvalana lobha kA kSaya karatA hai / anantara samaya meM vaha kSINakaSAya hokara antarmuhUrta kAla ke bItane para apane kSINakaSAya kAla ke dvicarama samaya meM nidrA aura pracalA ina donoM hI prakRtiyoM kA eka sAtha kSaya karatA hai / isake bAda ke samaya meM vaha pA~ca jJAnAvaraNIya, cAra darzanAvaraNIya aura pA~ca antarAya ina caudaha prakRtiyoM kA kSaya apane kSINakaSAya kAla ke antima samaya meM karatA hai / ina sATha karmoM ke kSINa ho jAne para vaha sayogI jina ho jAtA hai / vaha sayogakevalI kisI karma kA kSaya nahIM karatA hai, vaha krama se vihAra karake yogoM kA nirodha karatA huA ayogakevalI ho jAtA hai / vaha bhI apane dvicarama samaya meM anudaya prApta koI eka vedanIya aura devagati Adi bahattara prakRtiyoM kA kSaya karatA hai / tatpazcAt anantara samaya meM vaha udayaprApta vedanIya aura manuSyagati Adi teraha prakRtiyoM kA kSaya karatA hai / athavA manuSyagati prAyogyAnupUrvI ke sAtha vaha ayogakevalI dvicarama samaya meM tihattara aura antima samaya meM bAraha prakRtiyoM kA kSaya karatA hai / manuSyagati prAyogyAnupUrvI ke kSaya ke viSaya meM kucha matabheda rahA hai / AcArya 'pUjyavAda Adi ke matAnusAra anudaya prApta usa manuSyagatyAnupUrvI kA kSaya ayogakevalI ke antima samaya meM hotA hai', kintu anya AcAryoM ke matAnusAra usa kA kSaya ayogakevalI ke dvicarama samaya meM hotA hai|" uparyukta vidhi se samasta karmoM kA kSaya ho jAne para jIva nIraja hotA huA siddha ho jAtA hai / isa prakAra dhavalA meM prasaMga pAkara mohanIya karma ke kSaya kI vidhi kA nirUpaNa kiyA gayA hai / 1. sa0 sa0 10-2 2. karmaprakRti kI upA0 yazovi0 TIkA pR0 64 SaTkhaNDAgama para TIkAe~ / 383 Page #438 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ekendriyAdi jIvoM kI vyavasthA ____ isI satprarUpaNA anuyogadvAra meM Age indriyamArgaNA ke prasaMga meM ekendriyAdi jIvoM ke astitva ke prarUpaka sUtra (1,1,33) kI vyAkhyA karate hue dhavalAkAra ne prathamataH 'indranAt indraH AtmA, tasya liMgam indriyam / indreNa sRSTamiti vA indriyam' isa nirukti ke anusAra indra kA artha AtmA karake usake arthajJAna meM kAraNabhUta liMga ko athavA usake astitva ke sAdhaka liMga ko indriya kahA hai| prakArAntara se indra kA artha nAmakarma karake usake dvArA jo racI gayI hai use indriya kahA gayA hai| isakA AdhAra sambhavataH sarvArthasiddhi (1-14) rahI hai| tatpazcAta mala meM usake dravyendriya aura bhAvendriya ina do bhedoM kA nirdeza karate hue unake bheda-prabhedoM ko bhI dhavalA meM spaSTa kiyA gayA hai| isa prasaMga meM yahA~ yaha zaMkA kI gayI hai ki cakSu Adi indriyoM kA kSayopazama sparzana indriya ke samAna samasta AtmapradezoM meM utpanna hotA hai athavA pratiniyata AtmapradezoM meN| ina donoM vikalpoM meM usa kSayopazama kI asambhAvanA ko vyakta karate hue Age zaMkAkAra kahatA hai ki samasta AtmapradezoM meM unakA kSayopazama honA sambhava nahIM hai, kyoMki vaisA hone para samasta avayavoM ke dvArA rUpa-rasAdi kI upalabdhi honA cAhie, para vaisA dekhA nahIM jAtA hai| pratiniyata AtmapradezoM meM bhI unakA kSayopazama nahIM ho sakatA hai| isakA kAraNa yaha hai ki Age vedanAsUtroM meM jo karmavedanAoM ko. yathAsambhava sthita, asthita aura sthita-asthita kahA gayA haiM' usase jIvapradezoM kI paribhramaNazIlatA nizcita hai| tadanusAra jIvapradezoM ke saMcaramANa hIne para saba jIvoM ke andhatA kA prasaMga prApta hotA hai / __isa zaMkA ke samAdhAna meM dhavalA meM kahA gayA hai ki uparyukta doSa kI sambhAvanA nahIM hai / kAraNa yaha hai ki cakSurAdi indriyoM kA kSayopazama to samasta jIvapradezoM meM utpanna hotA hai. kintu una saba jIvapradezoM ke dvArA jo rUpAdi kI upalabdhi nahIM hotI hai usakA kAraNa usa rUpAdi kI upalabdhi meM sahAyaka jo bAhya nirva tti hai vaha samasta jIvapradezoM meM vyApta nahIM hai| isa prakAra dhavalAkAra ne anya zaMkA-samAdhAnapUrvaka isa viSaya meM paryApta UhApoha kiyA hai| Age svarUpa nirdezapUrvaka dhavalA meM cakSurAdi bAhya nirva tti, indriyoM ke AkAra aura unake pradeza pramANa ko prakaTa karate hue upakaraNendriya ke bAhya va abhyantara bhedoM ke sAtha bhAvendriya ke labdhi aura upayoga bhedoM ko bhI spaSTa kiyA gayA hai| anta meM ekendriya, dvIndriya Adi jIvoM ke svarUpa ko dikhalAte hue usI silasile meM sparzanAdi indriyoM ke svarUpa ko bhI spaSTa kara diyA gayA hai| isI prakAra Age bhI isa satprarUpaNA meM kAyAdi anya mArgaNAoM ke prasaMga meM bhI vivakSita viSaya kA AvazyakatAnusAra dhavalA meM vivecana kiyA gayA hai / jaise-yogamArgaNA ke prasaMga meM kevalisamudghAta kA tathA jJAnamArgaNA ke prasaMga meM matijJAnAdi jJAnabhedoM kaa|' 1. sUtra 4,2,11,1-12, pR0 364-66 2. dhavalA pu0 1, pR0 231-46 3. vahI, 1,300-4 353-60 384/ SaTkhaNDAgama-parizIlana . Page #439 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AlApa prakRta satprarUpaNA anuyogadvAra ke antargata samasta (177) sUtroM kI vyAkhyA kara cukane para Age dhavalAkAra ne unakI prarUpaNA karane kI pratijJA kI hai|' yahA~ 'prarUpaNA' se unakA kyA abhiprAya rahA hai, ise spaSTa karate hue Age unhoMne kahA hai ki ogha aura Adeza kI apekSA guNasthAnoM, jIvasamAsoM, paryAptiyoM, prANoM, saMjJAoM, gatyAdi caudaha mArgaNAoM aura upagogoM ke viSaya meM paryApta-aparyApta vizeSaNoM se vizeSita karake jo jIvoM kI parIkSA kI jAtI hai usakA nAma prarUpaNA hai / yaha kahate hue unhoMne Age 'uktaM ca' nirdeza ke sAtha isa gAthA ko uddhRta kiyA hai guNa jIvA pajjattI pANA saNNA ya maggaNAo ya / uvajogo vi ya kamaso bIsaM tu parUvaNA bhaNiyA / / isake Azraya se prarUpaNA ke ina bIsa bhedoM kA nirdeza kiyA hai.---- 1. gaNasthAna, 2. jIvasamAsa, 3. paryApti, 4. prANa, 5. saMjJA, 6-18. caudaha mArgaNAyeM aura 20. upyog| ___Age dhavalA meM yaha sUcanA kI gaI hai ki zeSa prarUpaNAoM kA artha kahA jA cukA hai, isase unakI punaH prarUpaNA na karake yahA~ prANa, saMjJA aura upayoga ina prarUpaNAoM kA artha kahA jAtA hai| tadanusAra Age dhavalA meM prANa, saMjJA aura upayoga inakA svarUpa spaSTa karate hae unameM prANa aura saMjJA ke bhedoM kA bhI nirdeza kara diyA gayA hai|' yahA~ isa prasaMga meM yaha zaMkA kI gaI hai ki gAthA meM nirdiSTa yaha bIsa prakAra kI prarUpaNA sUtra ke dvArA kahI gaI hai yA nhiiN| yadi sUtra dvArA vaha nahIM kahI gaI hai to yaha prarUpaNA nahIM ho sakatI, kyoMki vaha sUtra meM anukta artha kA pratipAdana karatI hai / aura yadi vaha sUtra meM kahI gaI hai to jIvasamAsa, prANa, paryApti, upayoga aura saMjJA inakA mArgaNAoM meM jaise antarbhAva hotA hai vaisA kahanA caahie| __ isa zaMkA ke samAdhAna meM dhavalAkAra ne 'sUtra meM anukta' rUpa dUsare pakSa kA niSedha karate hae jIvasamAsa Adi kA mArgaNAoM meM jahA~ antarbhAva sambhava hai vahA~ use dikhalA diyA hai| ____ Age 'prarUpaNA se kyA prayojana siddha hotA hai' yaha pUchane para usake uttara meM kahA gayA hai ki sUtra ke dvArA jina arthoM kI sUcanA kI gaI hai unake spaSTIkaraNa ke lie isa prakaraNa ke dvArA vaha vIsa prakAra kI prarUpaNA kahI jA rahI hai|' ima prakAra sUtra se sUcita hone ke kAraNa dhavalAkAra ne una bIsa prara.paNAoM ko varNanIya 1. saMpahi saMtasutavivaraNasamattANaMtara tesi parUvaNaM bhaNissAmo |--dhvlaa 10 2, pR0 411 2. parUvaNA NAma ki uttaM hodi ? oghAdesehi guNesu jIvasabhAgenu pajjattIsu pANesu saNAsu gadIsu iMdiemu kAesu jogesa vedesu kasAesu NANesu saMjamem damaNesa lessAsu bhaviesu abhaviesu sammattesu saNNi-asaNNIsu AhAri aNAhArImu uvajogema ca pajjatApajjattavisesaNehi visesiUNa jA jIvaparikkhA sA prarUvaNA NAma / --- dhavalA pR0 2, pR0 411 3. dhavalA pu02, pR0412-13 4. dhavalA pu0 2, pR0 413-15 SaTakhaNDAgama para TIkAe~ / 385 Page #440 -------------------------------------------------------------------------- ________________ batalAkara ogha aura Adeza kI apekSA guNasthAnoM aura mArgaNAoM meM unake astitva ko prakaTa kiyA hai / yathA bIsa prarUpaNAeM - dhavalAkAra ne ina bIsa prarUpaNAoM kA varNana prathamataH ogha ( guNasthAnoM) meM aura tatpazcAt Adeza (gati indriya Adi mArgaNAoM) meM krama se sAmAnya jIva, paryApta jIva aura aparyApta jIva ina tIna ke Azraya se kiyA hai / sarvaprathama yahA~ sAmAnya se jIvoM meM una bIma prarUpaNAoM ke astitva ko prakaTa karate hue sabhI (14) guNasthAnoM kA aura sabhI (14) jIvasamAsoM kA astitva dikhAyA gayA hai| siddhoM kI apekSA atIta guNasthAna aura atIta jIvasamAsa ke bhI astitva ko prakaTa kiyA gayA hai|. paryAptiyoM meM saMjJI paMcendriyoM meM paryAptatA kI apekSA 6 paryAptiyoM aura aparyAptatA kI apekSA 6 aparyAptiyoM ke astitva ko dikhAyA gayA hai / asaMjJI paMcendriya Adi dvIndriya paryanta paryApta aparyAptoM meM krama se 5 paryAptiyoM aura 5 aparyAptiyoM ke tathA ekendriya paryApta aparyAptoM kI apekSA 4 paryAptiyoM aura 4 aparyAptiyoM ke astitva ko prakaTa kiyA gayA hai / siddhoM kI apekSA atIta paryApti ke bhI astitva ko dikhalAyA gayA hai| prANoM meM saMjJI paMcendriya paryAptoM ke 10, aparyAptoM ke 7; asaMjJI paMcendriya paryAptoM ke 6, aparyAptoM ke 7; caturindriya paryAptoM ke 8, aparyAptoM ke 6; trIndriya paryAptoM ke 7, aparyAptoM ke 5; dIndriya paryAptoM ke 6, aparyAptoM ke 4; tathA ekendriya paryAptoM ke 4 va aparyAptoM ke 3 prANoM ke astitva ko prakaTa kiyA gayA hai| siddhoM kI apekSA atIta prANa ko bhI dikhalAyA gayA hai / isI paddhati se Age kI prarUpaNAoM meM saMjJAoM, pRthak-pRthak gati indriyAdi 14 mArgaNAoM aura upayogoM ke astitva ko batalAyA gayA hai| upayoga ke prasaMga meM sAkAra upayogayukta, anAkAra upayogayukta aura eka sAtha sAkAra - anAkAra upayogayukta (kevalI va siddhoM kI apekSA) jIvoM ke astitva ko prakaTa kiyA gayA hai / " isa prakAra prathamataH dhavalA meM jIvavizeSa kI vivakSA na karake ogha AlApa ke rUpa meM sAmAnya se jIvoM meM uparyukta bIsa prarUpaNAoM ke astitva ko dikhalAkara Age yathAkrama se vahA~ paryApta oghaAlApa, aparyApta oghaAlApa, mithyAdRSTi oghaAlApa, mithyAdRSTi paryApta ogha AlApa, mithyAdRSTi aparyApta oghaAlApa tathA isI paddhati se Age sAsAdana samyagdRSTi Adi anya guNasthAnoM meM sAmAnya, paryApta aura aparyApta ogha AlApoM meM ukta bIsa prarUpaNAoM ke yathAsambhava astitva ko pradarzita kiyA gayA hai / udAharaNa ke rUpa meM yahA~ paryApta va aparyApta oghaAlApoM ko spaSTa kiyA jAtA hai| paryApta oghaAlApa jaise sAmAnya se paryApta jIvoM meM (1) guNasthAna caudaha para atIta guNasthAna kA abhAva; (2) jIvasamAsa sAta ( paryApta ) para atIta jIvasamAsa kA abhAva, (3) paryAptiyA~ krama se saMjJI asaMjJI paMcendriya Adi ke krama se chaha, pA~ca va cAra atIta paryApta kA abhAva ; ( 4 ) saMjJIasaMjJI paMcendriya Adi ke prANa krama se dasa, nau, ATha, sAta, chaha va cAra atItaprANa kA abhAva; (5) saMjJAe~ cAra va kSINasaMjJA bhI, (6) gatiyA~ cAra, gati kA abhAva, (7) jAtiyA~ ekendriya Adi pA~ca, atIta jAti kA abhAva (8) kAya pRthivI Adi chaha, atItakAya kA 1. dhavalA pu0 2, pR0 415-20 386 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #441 -------------------------------------------------------------------------- ________________ abhAva; ( 6 ) yoga audArika mizra, vaikriyika mizra, AhAraka mizra aura kArmaNa ina cAra ke binA zeSa gyAraha va ayoga; (10) veda tIna, apagata veda bhI; (11) kaSAya cAra, akaSAya bhI; (12) jJAna ATha (tIna ajJAna ke sAtha ) : (13) saMyama sAta (asaMyama va saMyamAsaMyama ke sAtha), saMyama - asaMyama-saMyamAsaMyama kA abhAva ( siddhoM kI apekSA); (14) darzana cAra, (15) lezyA dravya va bhAva kI apekSA chaha, alezya kA abhAva (16) bhavyasiddhika va abhavyasiddhika, na bhavyasiddhika na abhavyasiddhikoM kA abhAva ; ( 17 ) samyaktva chaha ( mithyAdRSTi, samyagmithyAdRSTi va sAsAdana samyagdRSTi ke sAtha); (18) saMjJI va asaMjJI, na saMjJI na asaMjJI kA abhAva ; (16) AhArI va anAhArI, (20) sAkAra upayoga yukta, anAkAra upayoga yukta, tathA yugapat sAkAra-anAkAra upayoga yukta / 1 ise eka dRSTi meM isa prakAra dekhA jA sakatA hai-- paryApta sAmAnya ogha AlApa (1) guNasthAna - mithyAdRSTi Adi 14 (2) jIvasamAsa - ekendriya bAdara paryApta Adi 7 (3) paryApti - saMjJI paMcendriya paryApta 6, asaMjJI paMcendriya Adi paryApta 5 tathA ekendriya paryApti 4 (4) prANa - saMjJI paMcendriya paryApta 10, asaMjJI paMcendriya paryApta 6, caturindriya pa08, trI0 pa0 7, dvI0 pa0 6, ekendriya pa0 4 (5) saMjJA - AhAra, bhaya, maithuna va parigraha (6) gati - cAroM gatiyA~ (7) indriya-- pA~coM indriyA~ (8) kAya - - chahoM kAya (6) yoga - au0 mizra, bai0 mizra, A0 mizra va kArmaNa ke binA 11 (10) veda - tInoM va apagata veda bhI (11) kaSAya - cAroM va akaSAya bhI (12) jJAna - AThoM jJAna (13) saMyama - sAmAyika, chedo0, pari0 vi0, sUkSmasA0, yathAkhyAta, saMyatAsaMyata va asaMyata / (14) darzana - 4 cakSudarzanAdi (15) lezyA - 6 dravyalezyA va 6 bhAvalezyA (16) bhavya - bhavya va abhavya (17) samyaktva - kSAyika, vedaka, aupa0, sAsAdana, samyagmithyAtva va mithyAtva (18) saMjJI saMjJI va asaMjJI (16) AhAra - AhAraka va anAhAraka (20) upayoga -- sAkAra, anAkAra, yugapat sAkAra- anAkAra 1. dhavalA pu0 2, pR0 420-21 SaTkhaNDAgama para TIkAe~ / 387 ka Page #442 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aparyApta sAmAnya bhogha mAlApa' (1) guNasthAna-mithyAtva, sAsAdana, asaMyatasa0, pramattasaM0, sayogakevalI (2) jIvasamAsa-7 bAdara ekendriya aparyApta Adi / (3) paryApti-saM050 aparyApta 6, asaMjJI paMcendriya Adi dvIndriya paryanta aparyApta 5, ekendriya apa04 (4) prANa-saMjJI paM0 7, asaMjhI paM07, caturindriya 6, trI0 5, dvI0 4, ekendriya 3 (5) saMjJA-cAroM, atItasaMjJA bhii| (6) gati-cAroM gatiyA~ (7) indriya-ekendriyAdi 5 (8) kAya-pRthivI kAyikAdi chahoM (9) yoga -4 au mizra, vai0mizra, A0mizra va kArmaNa (10) veda-tInoM, apagata veda bhI (11) kaSAya-krodhAdi cAroM, akaSAya bhI (12) jJAna-6 manaHparyaya va vibhaMga ke binA (13) saMyama-4 sAmAyika, chedo0, yathAkhyAta va asaMyama (14) darzana-cakSudarzanAdi 4 (15) lezyA-dravyalezyA kApota va zukla, bhAvalezyA chahoM (16) bhavya-bhavasiddhika va abhavasiddhika (17) samyaktva-samyagmithyAtva ke binA pAMca (18) saMjJI-saMjI, asaMjI, anubhaya (16) AhAra-AhArI va anAhArI (20) upayoga-sAkAra, anAkAra, yugapat sAkAra-anAkAra isI paddhati se Age mithyAdRSTi va sAsAdana samyagdRSTi Adi guNasthAnoM meM ogha AlApoM aura tatpazcAt Adeza kI apekSA avAntara bhedoM ke sAtha gati-indriyAdi caudaha mArgaNAoM meM AlApoM kA pRthak-pRthak vicAra kiyA gayA hai| isa vistRta AlApAdhikAra ko SaTakhaNDAgama kI solaha jildoM meM se dUsarI jilda meM prakAzita kiyA gayA hai| yaha bhI smaraNIya hai ki jisa prakAra Upara do tAlikAoM dvArA paryApta va aparyApta sambandhI ogha AlApoM ko spaSTa kiyA gayA hai usI prakAra dUsarI jilda meM sabhI AlApoM ko vividha tAlikAoM dvArA hindI anuvAda meM spaSTa kiyA gayA hai| aisI saba tAlikAyeM vahA~ 545 haiN| 2. dravyapramANAnugama dravya-pramANAnugama kA spaSTIkaraNa-jIvasthAnagata pUrvokta ATha anuyogadvAroM meM yaha dUsarA anuyogadvAra hai| yaha 'dravyapramANAnugama' pada dravya, pramANa. aura anugama ina tIna zabdoM ke yoga se niSpanna huA hai| usakI sArthakatA ko prakaTa karate hue dhavalAkAra ne krama se una tInoM zabdoM kI vyAkhyA kI hai| 'dravya' zabda ke niruktArtha ko prakaTa karate hue dhavalA meM 1. dhavalA pu0 2, pR0 422-23 388 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #443 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kahA gayA hai jo paryAyoM ko prApta hotA hai, bhaviSya meM prApta honevAlA hai, atIta meM prApta hotA rahA hai usakA nAma dravya hai| Age mUla meM usake jIva aura ajIva dravya ina do bhedoM kA nirdeza karate hue unake bheda-prabhedoM ko svarUpa nirdezapUrvaka batalAyA gayA hai| sAtha hI una bheda-prabhedoM meM yahA~ jIvadravya ko prasaMgaprApta kahA gayA hai, kyoMki isa anuyogadvAra meM anya dravyoM ke pramANa ko na dikhalAkara vibhinna jIvoM ke hI pramANa ko nirUpita kiyA gayA hai| ____ 'pramANa' zabda ke niruktArtha ko prakaTa karate hue dhavalA meM kahA gayA hai ki jisake dvArA padArtha mApe jAte haiM yA jAne jAte haiM use pramANa kahate haiN| jaisAki pUrva meM A0 vIrasena kI 'vyAkaraNapaTutA' ke prasaMga meM kahA jA cukA hai, ki dravya aura pramANa ina donoM zabdoM meM tatpuruSa yA karmadhAraya Adi kauna-sA samAsa abhipreta rahA hai, isakA UhApoha dhavalA meM zaMkAsamAdhAnapUrvaka kiyA gayA hai| vastu ke anurUpa jo bodha hotA hai use, athavA kevalI va zrutakevalI kI paramparA ke anusAra jo vastu svarUpa kA avagama hotA hai use anugama kahate haiM / __ abhiprAya yaha huA ki jisa anuyogadvAra ke Azraya se dravya-kSetrAdi ke anusAra vibhinna jIvoM kI saMkhyA kA bodha hotA hai use 'dravyapramANAnugama' anuyogadAra kahA jAtA hai|' ogha kI apekSA dravyapramANa isa anuyogadvAra meM prathamataH ogha kI apekSA--- mArgaNA nirapekSa sAmAnya se-kramazaH mithyAdRSTi tathA sAsAdanasamyagdRSTi Adi guNasthAnoM meM aura tatpazcAt Adeza kI apekSAgati-indriyAdi mArgaNAoM se vizeSita-guNasthAnoM meM dravya-kSetrAdi se bhinna cAra prakAra ke pramANa kI prarUpaNA kI gayI hai| tadanusAra yahA~ sarvaprathama mithyAdRSTi guNasthAnavI jIvoM ke dravyapramAe. kA nirdeza karate hue use ananta batalAyA gayA hai| isa prasaMga meM dhavalA meM ananta ko aneka prakAra kA batalAte hue eka prAcIna gAthA ke AdhAra se usa ke ina bhedoM kA nirdeza kiyA hai-(1) nAmAnanta, (2) sthApanAnanta, (3) dravyAnanta, (4) zAzvatAnanta, (5) gaNanAnanta, (6) apradezikAnanta, (7) ekAnanta, (8) ubhayAnanta, (8) vistArAnanta, (10) sarvAnanta aura (11) bhAvAnanta / ___ ina sabake svarUpa kA nirdeza karate hue dhavalA meM unameM se prakRta meM gaNanAnanta ko prasaMgaprApta kahA gayA hai| vaha gaNanAnanta tIna prakAra kA hai-parItAnanta, yuktAnanta aura anantAnanta / ina tIna meM yahA~ anantAnanta ko grahaNa kiyA gayA hai| anantAnanta bhI jaghanya, utkRSTa aura madhyama ke bheda se tIna prakAra kA hai| inameM kisa anantAnanta kI yahA~ apekSA hai, ise spaSTa karate hue dhavalA meM kahA gayA hai ki "jahAM-jahA~ anantAnanta kA mArgaNa kiyA jAtA hai vahA~-vahA~ ajadhanya-anutkRSTa (madhyama) anantAnanta kA grahaNa hotA hai" isa parikarmavacana ke anusAra yahA~ ajaghanya-anutkRSTa anantAnanta kA grahaNa abhipreta hai| isa ajadhanya-anutkRSTa anantAnanta ke ananta bheda haiN| unameM se yahA~ usakA kauna-sA bheda abhISTa hai, ise spaSTa karate hue Age dhavalA meM kahA gayA hai ki jaghanya anantAnanta se ananta vargasthAna Upara jAkara aura utkRSTa anantAnta se ananta vargasthAna nIce utarakara madhya meM jinadeva ke dvArA jo rAzi dekhI gayI hai, use grahaNa karanA caahie| athavA, tIna bAra vagita-saMvargita rAzi se anantaguNI aura 1. dhavalA pu0 3, pR0 2.8 SadakhaNDAgama para ttiikaaeN| 389 Page #444 -------------------------------------------------------------------------- ________________ chaha dravyaprakSipta rAzi se anantaguNI hIna madhyama anantAnanta pramANa mithyAdRSTi jIvoM kI rAzi hotI hai| yahA~ dhavalAkAra ne usa tIna bAra vargita-saMvargita rAzi ko spaSTa kara diyA hai|' 'chaha dravyaprakSipta' rAzi ko spaSTa karate hue dhavalA meM kahA gayA hai ki ukta tIna bAra vagitasaMvargita rAzi meM siddha, nigodajIva, vanaspati, kAla, pudagala aura samasta lokAkAza ina chaha anantaprakSepoM ke milAne para chaha dravyaprakSipta rAzi hotI hai| ___ mithyAdRSTi jIvoM ke dravyapramANa kI prarUpaNA ke pazcAt kAlapramANa kI prarUpaNA karate hue sUtra (1,2,3) meM kahA gayA hai ki kAla kI apekSA mithyAdRSTi jIva anantAnanta avasarpiNI-utsarpiNiyoM ke dvArA apahRta nahIM hote haiN| isakI vyAkhyA ke prasaMga meM kAla se mithyAdRSTi jIvoM kA pramANa kaise jAnA jAtA hai, yaha pUchane para dhavalA meM kahA gayA hai ki anantAnanta avasapiNI-utsapiNiyoM ke samayoM ko aura mithyAdRSTi jIvarAzi ko pRthaka-pRthaka sthApita karake kAla meM se eka samaya ko aura mithyAdRSTi jIvarAzi meM se eka jIva ko apahRta karanA cAhie, isa krama se uttarottara apahRta karane para saba samaya to apahRta ho jAte haiM, kintu mithyAdRSTi jIvarAzi apahata nahIM hotI hai| abhiprAya yaha hai ki ukta krama se una anantAnanta avasarpiNI-utsapiNiyoM ke samayoM ke samApta ho jAne para bhI mithyAdRSTi jIvoM kI rAzi samApta nahIM hotI hai| isake viparIta yahA~ zaMkA uThAyI gayI hai ki mithyAdRSTi rAzi samApta ho jAye kintu saba samaya samApta nahIM ho sakate haiM, kyoMki kAla kI mahimA prakaTa karanevAlA sUtra dekhA jAtA hai| isake uttara meM kahA hai ki prakRta meM atItakAla kA grahaNa hone se vaha doSa sambhava nahIM hai| udAharaNa dete hue dhavalAkAra ne kahA hai ki jisa prakAra loka meM prastha (mApa vizeSa) anAgata, vartamAna aura atIta ina tIna bhedoM meM vibhakta hai| unameM aniSpanna kA nAma anAgata prastha, niSpadyamAna kA nAma vartamAna prastha aura niSpanna hokara vyavahAra ke yogya hae prastha kA nAma atIta prastha hai| inameM atIta prastha se saba bIjoM (dhAnyakaNoM) ko mApA jAtA hai| usI prakAra kAla bhI tIna prakAra kA hai-anAgata, vartamAna aura atIta / inameM atIta ke samayoM se saba jIvoM kA pramANa kiyA jAtA hai / abhiprAya yaha hai ki bhale hI anAgata ke samaya mithyAdRSTi jIvarAzi se adhika ho, kintu atIta ke samaya mithyAdRSTi jIvarAzi se adhika sambhava nahIM haiN| isIlie mithyAdRSTi jIvarAzi samApta nahIM hotI hai aura atIta ke saba samaya samApta ho jAte haiN| yahA~ dhavalAkAra ne mithyAdRSTi jIvarAzi kI apekSA atItakAla ke samayoM kI alpatA solaha padavAle alpabahutva ke AdhAra se kI hai|' yahA~ dhavalA meM yaha zaMkA kI gayI hai ki kAlapramANa kI yaha prarUpaNA kisa lie kI jA 1. dhavalA pu0 3, pR0 10-20 2. vahI, 26 3. dhammAdhammAgAsA tiNNi vi tullANi hoti thovANi / vaDDhId jIva-poggala-kAlAgAsA aNaMtaguNA ||-pu03, pR0 26 4. dhavalA pu03, pR0 27-30 5. vahI, 30-32 360 / SaTkhaNDagama-parizIlana Page #445 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rahI hai| usake uttara meM vahA~ kahA gayA hai ki mokSa jAnevAle jIvoM kI apekSA vyaya ke hone para bhI mithyAdRSTi jIvarAzi kA vyuccheda nahIM hotA hai, yaha batalAne ke lie yaha kAlapramANa kI prarUpaNA apekSita hai|' Age ke sUtra (1,2,4) meM jo kSetra kI apekSA mithyAdRSTi jIvarAzi kA pramANa anantAnanta loka batalAyA gayA hai use spaSTa karate hue dhavalA meM kahA gayA hai ki jisa prakAra prastha dvArA gehU~, jau Adi dhAnya mApA jAtA hai usI prakAra loka ke Azraya se mithyAdaSTi jIvarAzi kA bhI mApa kiyA jAtA hai| isa prasaMga meM yaha gAthA uddhata kI gayI hai pattheNa kodaveNa va jaha koi miNejja savvabIjANi / evaM miNijjamANe havaMti logA aNaMtA du // isa prasaMga meM yaha zaMkA kI gayI hai ki prastha ke bAhara sthita puruSa usa prastha ke bAhara sthita bIjoM ko mApatA hai, para loka ke bhItara sthita puruSa loka ke bhItara sthita usa mithyAdRSTi jIvarAzi ko kaise mApa sakatA hai| uttara meM kahA gayA hai ki cUMki buddhi ke dvArA loka se mithyAdRSTi jIvoM ko mApA jAtA hai, isalie yaha koI doSa nahIM hai / buddhi ke dvArA kaise mApA jAtA hai, ise spaSTa karate hue dhavalA meM puna: kahA gayA hai ki eka-eka lokAkAza ke pradeza para eka-eka mithyAdaSTi jIva ko rakhane para eka loka hotA hai. aisI mana se kalpanA karanA caahie| isa prakriyA ko punaH punaH karane para mithyAdRSTi jIvarAzi anantaloka pramANa ho jAtI hai| yahA~ bhI yaha eka gAthA uddhRta kI gayI hai logAgAsapadese ekkakke Nikkhive vi taha ditttth| evaM gaNijjamANe vaMti logA aNaMtA du / lokapramANa viSayaka UhApoha yahA~ loka ko jagazreNi ke ghanapramANa aura usa jagazreNi ko sAta rAju Ayata kahA gayA hai| isa prasaMga meM rAja ke pramANa ke viSaya meM pUchane para uttara meM yaha kahA hai ki tiryagloka kA jitanA madhya meM vistAra hai utanA pramANa rAju kA hai| ise spaSTa karate hue Age dhavalAkAra ne kahA hai ki jitane dvIpa-sAgaroM ke rUpa (saMkhyA) haiM tathA rUpa (eka) se adhika, athavA matAntara se saMkhyAta rUpoM se adhika, jitane jambUdvIpa ardhaccheda haiM unako viralita karake va pratyeka ke Upara do (2) kA aMka rakhakara unheM paraspara guNita karane para jo rAzi prApta ho usase cheda karane se zeSa rahI rAzi ko guNita karane para rAju kA pramANa prApta hotA hai| yaha zreNi ke sAtaveM bhAga mAtra hI hotA hai| yahA~ tiryagloka kA anta kahA~ para huA hai, yaha pUche jAne para uttara meM kahA gayA hai ki usakA anta tInoM vAtavalayoM ke bAhya bhAga meM huA hai / pramANa ke rUpa meM 'logo vAdapadiTrido" vyAkhyAprajJapti kA yaha vacana upasthita kiyA gayA hai| svayambhUramaNa samudra kI bAhya vedikA ke Age kitanA kSetra jAkara tiryagloka samApta huA hai, ise spaSTa karate hue Age kahA gayA hai ki asaMkhyAta dvIpa-samudroM ke vistAra se jitane yojana roke gaye haiM unase saMkhyAta guNe yojana 1. dhavalA pu0 3, pR0 32 2. yaha gAthA AcArAMganiyukti (87) meM upalabdha hotI hai| pR0 63 SaTkhaNDAgama para TIkAe~ / 361 Page #446 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Age jAkara tiryagloka samApta huA hai| isa abhiprAya kI siddhi meM kAraNabhUta jyotiSiyoM ke do sau chappana aMguloM ke varga mAtra bhAgahAra ke prarUpaka sUtra' ke sAtha "duguNadguNo duvaggo" tiloyapaNNatti kA yaha sUtra bhI upasthita kiyA hai aura usakA samanvaya parikarmasUtra ke sAtha kiyA gayA hai| sAtha hI usake viruddha jAnevAle anya AcAryoM ke vyAkhyAna ko sUtra ke viruddha hone se vyAkhyAnAbhAsa bhI ThaharAyA gayA hai| ___ anya AcAryoM ke usa vyAkhyAna ke virodha meM dUsarI yaha bhI Apatti prakaTa kI gayI hai ki usa vyAkhyAna kA Azraya lene para zreNi ke sAtaveM bhAga meM ATha zanya dekhe jAte haiM, jinake astitva kA vidhAyaka koI sUtra nahIM hai| una ATha zUnyoM ko naSTa karane ke lie kucha rAzi adhika ho adhika rAzi bhI asaMkhyAtaveM bhAga adhika athavA saMkhyAtaveM bhAga adhika nahIM ho sakatI hai, kyoMki usakA anugrAhaka koI sUtra upalabdha nahIM hotA hai| isalie dIpa-sAgaroM se roke gaye kSetra ke AyAma se saMkhyAtaguNA bAharI kSetra honA cAhie, anyathA pUrvokta sUtroM ke sAtha virodha kA prasaMga anivAryataH prApta hotA hai| isa para yahA~ phira zaMkA kI gayI hai ki vaisA svIkAra karane para "eka hajAra yojana avagAhavAlA jo matsya svayambhUramaNasamudra ke bAhya taTa para vedanAsamudghAta se yukta hotA huA kApotalezyA (tanuvAtavalaya) se saMlagna hai" yaha jo vedanAsUtra' hai usake sAtha virodha kyoM na hogaa| isake samAdhAna meM vahA~ yaha kahA gayA hai ki svayambha ramaNasamudra kI bAhya vedikA se vahA~ ukta samudra ke parabhAga meM sthita pRthivI ko bAharI taTa ke rUpa meM grahaNa kiyA gayA hai / ___ isa prakAra se dhavalA meM pUrvanirdiSTa sUtroM ke AdhAra se vicAra karate hue anta meM yaha kahA gayA hai ki yaha abhiprAya yadyapi pUrvAcAryoM ke sampradAya ke viruddha hai, phira bhI hamane Agama aura yukti ke bala se usakI prarUpaNA kI hai| isalie 'yaha isI prakAra hai' aisA yahA~ kadAgraha nahIM karanA cAhie, kyoMki atIndriya artha ke viSaya meM chadmasthoM ke dvArA kalpita yuktiyA~ nirNaya meM hetu nahIM ho sakatI haiM / isIlie yahA~ upadeza ko prApta karake vizeSa nirNaya karanA caahie| bhAvapramANa dhavalA meM "dravyapramANa, kAlapramANa aura kSetra pramANa ina tInoM kA adhigama bhAvapramANa hai" isa sUtra (1,2,5) kI vyAkhyA karate hue 'adhigama' zabda ko jJAna kA samAnArthaka batalAkara usake matijJAnAdi pA~ca bhedoM kA nirdeza kiyA hai| unameM pratyeka ko dravya, kSetra aura kAla ke bheda se tIna prakAra kA kahA hai / isa prakAra se dhavalA meM prakRta sUtra kA yaha abhiprAya prakaTa kiyA gayA hai ki dravya ke astitva viSayaka jJAna ko dravyabhAvapramANa, kSetraviziSTa dravya ke jJAna ko 1. jodisiyA devA devgdibhNgo| khetteNa kapadarassa bechApaNNaM gulasadavaggapaDibhAeNa / sUtra 2, 5, 44 va 2, 5, 33 (pu07); (sUtra 1, 2, 65 va 1, 2, 55 (pu03) draSTavya haiM) 2. yaha sUtra vartamAna tiloyapaNNattI meM nahIM upalabdha hotA / 3. dhavalA pu0 3, pR0 32-38 4. Sa0kha0 sUtra 4,2,5,8-10 (pu0 11) 5. dhavalA pu0 3, pR0 38 362 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #447 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSetrabhAvapramANa aura kAlaviziSTa dravya ke jJAna ko kAlabhAvapramANa jAnanA chie|' yahA~ dhavalA meM yaha zaMkA uThAyI gayI hai ki sUtra meM bhAvapramANa kI prarUpaNA kyoM nahIM kI gyii| isake uttara meM kahA gayA hai ki sUtra meM usakI prarUpaNA na karane para bhI vaha svayaM siddha hai, kyoMki bhAvapramANa ke binA una tIna pramANoM kI siddhi sambhava nahIM hai| kAraNa yaha ki mukhya pramANa ke abhAva meM gauNa pramANoM kI sambhAvanA nahIM rahatI hai| prakArAntara se yahA~ yaha bhI kahA gayA hai - athavA bhAvapramANa ke bahuvarNanIya hone se hetuvAda aura ahetuvAda kA avadhAraNa karanevAle ziSyoM kA abhAva hone se usa bhAvapramANa kI prarUpaNA sUtra meM nahIM kI gayI hai| __ anya vikalpa ke rUpa meM dhavalA meM yaha bhI kahA hai-athavA bhAvapramANa kI prarUpaNA meM mithyAdRSTi jIvarAzi kA samasta paryAyoM meM bhAga dene para jo labdha ho use bhAgahAra mAnakara saba paryAyoM ke Upara khaNDita, bhAjita, viralita aura apahRta kA kathana karanA cAhie / Age ina khaNDita-bhAjita Adi ko bhI dhavalA meM spaSTa kiyA gayA hai| isI prasaMga meM dhavalAkAra ne "mithyAdRSTi jIvarAzi ke viSaya meM zrotAjanoM ko nizcaya utpanna karAne ke lie yahA~ hama mithyAdRSTi :zi ke pramANa kI prarUpaNA khaNDita, bhAjita, viralita, apahRta, pramANa, kAraNa, nirukti aura vikalpa ke dvArA karate haiM"; aisI pratijJA karate hae tadanusAra hI Age prarUpaNA kI gayI hai| yahA~ zaMkA kI gayI hai ki sUtra ke na rahate hue usakA kathana kaise kiyA jAtA hai| uttara meM dhavalAkAra ne kahA hai ki vaha sUtra se sUcita hai|' sAsAvanasamyagdRSTi Adi kA dravyapramANa agale sUtra meM sAsAdanasamyagdRSTi se lekara saMyatAsaMyataparyanta cAra guNasthAnavI jIvoM ke dravyapramANa kI prarUpaNA kI gayI hai| (sUtra 1,2,6,) isakI vyAkhyA ke prasaMga meM yaha zaMkA uThAyI gayI hai ki ina cAra guNasthAnavI jIvoM kI prarUpaNA kSetrapramANa aura kAlapramANa ke dvArA kyoM nahIM kI gyii| isakA samAdhAna karate hue dhavalA meM kahA gayA hai ki jina kAraNoM se mithyAdRSTiyoM kI prarUpaNA una kSetrapramANa aura kAlapramANa ke dvArA kI gayI hai ve kAraNa yahA~ sambhava nahIM haiN| ___ ve kAraNa kauna se haiM, ise spaSTa karate hue Age dhavalA meM kahA gayA hai ki loka asaMkhyAta pradeza vAlA hI hai, usameM ananta jIva kaise samA sakate haiN| isa prakAra ke sandehayukta jIvoM ke usa sandeha ko dUra karane ke lie kSetrapramANa kI prarUpaNA kI jAtI hai| isI prakAra samasta jIvarAzi Aya se to rahita hai, para siddhi ko prApta honevAle jIvoM kI apekSA vaha vyaya se sahita hai| isa paristhiti meM vaha jIvarAzi samApta kyoM nahIM hotI hai, isa prakAra ke sandeha ko naSTa karane ke lie kAlapramANa kI prarUpaNA kI jAtI hai| ina do kAraNoM meM se prakRta meM eka bhI kAraNa sambhava nahIM hai| isIlie uparyukta sAsAdana samyagdRSTi Adi cAra guNasthAnavI jIvoM ke kSetrapramANa aura kAlapramANa kI prarUpaNA grantha meM nahIM kI gayI hai| 1. dhavalA pu0 3, pR0 36 2. dhavalA pu03, pR036-63 3. vahI, 63-64 SaTkhaNDAgama para TIkAe~ / 363 Page #448 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uparyukta sUtra meM una sAsAdana samyagdRSTi Adi ke dravyapramANa kI prarUpaNA ke prasaMga meM bhAgahAra kA pramANa antarmuhUrta kahA gayA hai| isa prasaMga meM dhavalAkAra kA kahanA hai ki antarmuhUrta to aneka prakAra kA hai, usameM yahAM kitane pramANavAle antarmuhUrta kI vivakSA rahI hai, yaha jJAta nahIM hotaa| isalie usakA nizcaya karAne ke lie yahA~ hama kucha kAla ko prarUpaNA karate haiN| aisI sUcanA kara unhoMne usa kAla-prarUpaNA ke prasaMga meM kAlavibhAga kA ullekha isa prakAra kiyA hai 1. asaMkhyAta samayoM ko lekara eka AvalI hotI hai| 2. tatprAyogya saMkhyAta AvaliyoM kA eka ucchvAsa hotA hai| 3. sAta ucchvAsoM ko lekara eka stoka hotA hai| 4. sAta stokoM kA eka lava hotA hai| 5. sAr3he ar3atIsa lavoM kI eka nAlI hotI hai| dhavalA meM Age 'uktaM ca' aisA nirdeza karate hue cAra gAthAe~ uddhRta kI gayI haiN| unameM prathama do gAthAoM meM uparyukta kAla ke vibhAgoM kA nirdeza hai| dUsarI gAthA ke uttarArdha meM itanA vizeSa kahA gayA hai ki do nAliyoM kA muhUrta hotA hai| isa muhUrta meM eka samaya kama karane para bhinnamuhUrta hotA hai| tIsarI gAthA meM kahA gayA hai ki hRSTa-puSTa va Alasya se rahita nIroga puruSa ke ucchvAsa niHzvAsa ko eka prANa kahA jAtA hai| cauthI gAthA meM nirdeza kiyA hai ki samasta manuSyoM ke tIna hajAra sAta sau tihattara (3773) ucchavAsoM kA eka muhUrta hotA hai| isI prasaMga meM Age dhavalA meM yaha spaSTa kiyA gayA hai ki kitane hI AcArya jo yaha kahate haiM ki sAta sau bIsa prANoM kA eka muhUrta hotA hai vaha ghaTita nahIM hotA, kyoMki usakA kevalIkathita artha kI apekSA pramANabhUta anya sUtra ke sAtha virodha AtA hai| dhavalA meM isa prasaMgaprApta virodha ko gaNita prakriyA ke AdhAra se spaSTa bhI kara diyA gayA hai|' pazcAt sUtra-nirdiSTa sAsAdanasamyagdRSTi Adi ke yathAyogya avahArakAla siddha karate hue sAsAdanasamyagdRSTiyoM ke dravyapramANa kI prarUpaNA vargasthAna meM krama se khaNDita, bhAjita, viralita, apahRta, pramANa, kAraNa, nirukti aura vikalpa ke hI AdhAra se kI gayI hai| ___Age yaha bhI sUcanA kara dI hai ki samyarimathyAdRSTiyoM, asaMyata samyagdRSTiyoM aura saMyatAsaMyatoM ke pramANa kI prarUpaNA sAsAdana-samyagdRSTiyoM ke samAna karanA caahie| vizeSatA itanI mAtra hai ki ukta khaNDita-viralita Adi kA kathana apane-apane avahAra kAla ke dvArA karanA caahie| Age dhavalA meM 'hama inakI saMdRSTi ko kahate haiM aisI sUcanA karate hue cAra gAthAoM ko uddhRta kara unake AdhAra se saMdRSTi ke rUpa meM unake avahArakAla Adi kI kalpanA isa prakAra kI gayI hai-sAsAdana-samyagdRSTiyoM kA avahArakAla 32, samyagmithyAdRSTiyoM kA 1. dhavalA pu0 3, pR0 63-68 2. dhavalA pu0 3, pR0 68-87 3. dhavalA pu0 3, pR0 87 364 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #449 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 16, asaMyata samyagdRSTiyoM kA 4, aura saMyatAsaMyatoM kA 128 hai| palyopama kI kalpanA 65536 kI gayI hai| isa prakAra saMdRSTi meM sAsAdana-samyagdRSTiyoM Adi kA pramANa nimnalikhita prApta hotA hai' 1. sAsAdana samyagdRSTi 65536 : 32- 2048 2. samyagmithyAdRSTi 65536 : 16 = 4066 3. asaMyata samyagdRSTi 65536 : 4- 16384 4. saMyatAsaMyata 65536:128-512 pramattasaMyatoM kA dravyapramANa sUtra meM (1,2,7) koTipRthaktva nirdiSTa kiyA gayA hai| isa prasaMga meM dhavalA meM yaha zaMkA kI gayI hai ki koTipRthaktva se tIna karor3a ke Upara aura nau karor3a ke nIce jo saMkhyA ho use grahaNa karanA caahie| isa prakAra isa saMkhyA ke vikalpa bahuta haiM, unameM yahA~ kauna-sI saMkhyA abhipreta rahI hai, yaha jJAta nahIM hotaa| isake samAdhAna meM vahA~ yaha kahA gayA hai ki vaha saMkhyA paramaguru ke upadeza se jJAta ho jAtI hai| AcArya paramparAgata jinopadeza ke anusAra pramattasaMyata pA~ca karor3a terAnabai lAkha aTTAnabai hajAra do sau chaha (56368206) haiN| __apramattasaMyatoM kA pramANa sUtra (1,2,8) meM sAmAnya se saMkhyAta kahA hai| dhavalAkAra ne use spaSTa karate hue do karor3a chayAnabai lAkha ninyAnabe hajAra eka sau tIna (26666103) kahA hai| pramANa ke rUpa vahA~ dhavalA meM 'vuttaM ca' kahakara uparyukta pramattasaMyatoM aura apramattasaMyatoM ke nizcita pramANa kI sUcaka eka gAthA bhI uddhRta kara dI gayI hai| ___cAra upazAmakoM kA pramANa sUtra (1,2,8) meM praveza kI apekSA eka, do, tIna athavA utkarSa se cauvana nirdiSTa kiyA gayA hai| ise spaSTa karate hue dhavalA meM kahA gayA hai ki ina cAra upazAmaka guNasthAnoM meM se eka-eka guNasthAna meM eka samaya meM cAritramoha kA upazama karanevAlA jaghanya se eka jIva praviSTa hotA hai tathA utkarSa se cauvana taka jIva praviSTa hote haiN| yaha sAmAnya sthiti hai| vizeSa rUpa meM ATha samaya adhika varSapRthaktva ke bhItara upazama zreNi ke yogya ATha samaya hote haiN| unameM se ATha prathama samaya meM eka jIva ko Adi lekara utkarSa se solaha taka jIva upazamazreNi para ArUr3ha hote haiN| dvitIya samaya me eka jIva ko Adi lekara caubIsa jIva taka upazamazreNi para ArUr3ha hote haiN| tRtIya samaya meM eka jIva ko Adi lekara tIsa jIva taka upazama zreNi para- ArUr3ha hote haiN| caturtha samaya meM eka jIva ko Adi lekara utkarSa se chattIsa jIva taka upazama zreNi para ArUr3ha hote haiM / pA~caveM samaya meM eka jIva ko Adi lekara utkarSa se byAlIsa jIva taka upazama zreNi para ArUr3ha hote haiN| chaThe samaya meM eka jIva ko Adi lekara utkarSa se ar3atAlIsa jIva taka upazama zreNi para ArUr3ha hote haiN| sAtaveM va AThaveM ina do samayoM meM eka jIva ko Adi lekara utkarSa se cauvana-cauvana jIva taka upazama zreNi para ArUr3ha hote haiN| Age isa abhiprAya kI puSTi hetu dhavalA meM 'uttaM ca' kahakara eka gAthA uddhRta kara dI gayI hai| 2. dhavalA pu0 3, pR0 78-87 3. vahI, 88-89 4. vahI, 86-60 ghaTakhaNDAgama para TIkAe~ / 365 Page #450 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kAla kI apekSA una ATha samayoM meM eka-eka guNasthAna meM utkarSa se saMcaya ko prApta hue una jIvoM kA samasta pramANa sUtra (1,2,10) meM saMkhyAta kahA gayA hai / vaha pUrvanirdiSTa krama ke anusAra tIna sau cAra (16 + 24 + 30 + 36+42+48+ 54 + 54 - 304) hotA hai / kucha AcAryoM ke matAnusAra uparyukta utkRSTa pramANa meM jIvoM se sahita saba samaya eka sAtha nahIM pAye jAte haiM / ataH ve ukta pramANa meM pA~ca kama karate haiM / dhavalAkAra ne isa vyAkhyAna ko AcArya paramparA se Ane ke kAraNa dakSiNapratipatti kahA hai tathA pUrvokta vyAkhyAna ko AcArya paramparAgata na hone se uttarapratipatti kahA hai / " Age ke sUtra (1, 2, 11) meM cAra kSapakoM aura ayogikevaliyoM kA jo dravyapramANa praveza kI apekSA eka, do, tIna athavA utkarSa se eka sau ATha kahA gayA hai usako spaSTa karate hue dhavalAkAra ne kahA hai ki ATha samaya adhika chaha mAsa ke bhItara kSapaka zreNi ke yogya ATha samaya hote haiM / una samayoM meM vizeSa kI vivakSA na karake sAmAnya se kathana karane para jaghanya se eka jIva aura aura utkarSa se eka sau ATha jIva taka kSapaka guNasthAna ko prApta hote haiN| vizeSa kI apekSA prarUpaNA karane para prathama samaya meM eka jIva ko Adi lekara utkarSa se battIsa jIva taka kSapaka zreNi para ArUr3ha hote haiN| Age dvitIyAdi samayoM meM kSapaka zreNi para ArUr3ha honevAle kSapaka jIvoM ke pramANa kA krama pUrvokta upazAmaka jIvoM ke pramANa se kramazaH dUnA dUnA jAnanA cAhie / yahA~ bhI dhavalA meM pramANa ke rUpa meM isa abhiprAya kI poSaka eka gAthA uddhRta kI gayI hai / kAla kI apekSA sUtra (1, 2, 12) meM jo una saba kA pramANa saMkhyAta kahA gayA hai use una ATha samayoM meM eka-eka guNasthAna meM utkarSa se saMcaya ko prApta hue saba jIvoM ko ekatrita karane para upazAmakoM kI apekSA dUnA arthAt chaha sau ATha (32+48 + 60 + 72 +84.+ 66 +108+108 -60 608) jAnanA cAhie / anya AcAryoM ke abhimatAnusAra jahA~ upazAmakoM ke usa pramANa meM pA~ca kama kiyA gayA thA va usa vyAkhyAna ko dhavalA meM dakSiNapratipatti tathA pUrva vyAkhyAna ko uttarapratipatti kahA gayA thA vahA~ ukta AcAryoM ke abhimatAnusAra ina kSapakoM ke usa samasta pramANa meM dasa kama kiyA gayA hai tathA isa vyAkhyAna ko dakSiNapratipatti tathA pUrva vyAkhyAna ko uttarapratipatti kahA gayA hai| Age 'esA uvasamaga-khavagaparUpaNagAhA' aisI sUcanA karate hue dhavalA meM do gAthAe~ uddhRta kI gaI haiM va unake Azraya se yaha kahA gayA hai ki kucha AcArya upazAmakoM kA pramANa tIna sau, kucha AcArya tIna sau cAra aura kucheka AcArya use pA~ca kama tIna sau (265) batalAte haiM / kSapakoM kA unake matAnusAra usase dUnA (600, 608, 560 ) jAnanA cAhie / anya kucha AcArya una upazAmakoM kA pramANa tIna sau cAra aura kucha usI pramANa (304) ko pA~ca kama batalAte hai / tatpazcAt dhavalA meM "egegaguNaTThANamhi uvasAmagakhavagANaM pamANaparUvaNagAhA" isa nirdeza ke sAtha eka anya gAthA uddhRta kI gayI hai, jisameM kahA gayA hai ki eka-eka guNasthAna meM ATha 1. dhavalA pu0 3, pR0 60-62; dakkhiNaM ujjuvaM AiriyaparaMparAgadamidi eyaTTo / uttaramajjuvaM AiriyaparaMparAe aNAgadamidi eyaTTho |-dhvlaa pu0 5, pR0 32 396 / SaTkhaNDAgama- parizIlana Page #451 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samayoM meM saMcita upazAmakoM va kSapakoM kA pramANa ATha sau sattAnaba hai|' ___isa prakAra upazAmakoM aura kSapakoM ke pramANa ke viSaya meM AcAryoM meM paraspara vizeSa matabheda rahA hai| ____ Age sUtra (1,2,13) meM jo sayogikevaliyoM kA dravyapramANa praveza kI apekSA eka, do, tIna athavA utkarSa se eka sau ATha kahA gayA hai use kSapakoM ke dravyapramANa ke samAna samajhanA caahie| kAla kI apekSA unakA dravyapramANa sUtra (1,2,14) meM lakSapRthaktva pramANa nirdiSTa kiyA gayA hai| use spaSTa karate hue dhavalAkAra ne kahA hai ki ATha samaya adhika chaha mAsa ke bhItara yadi ATha siddhasamaya prApta hote haiM to cAlIsa hajAra ATha sau ikatAlIsa mAtra ATha samaya adhika chaha mAsa ke bhItara kitane siddhasamaya prApta hoMge, isa prakAra trairANika karane para tIna lAkha chabbIsa hajAra sAta sau aTThAIsa mAtra siddhasamaya prApta hote haiN| isa siddhakAla meM saMcita sayogi jinoM kA pramANa lAne ke lie kahA gayA hai ki ukta ATha siddhasamayoM meM se chaha samayoM meM tIna-tIna aura do samayoM meM do-do jIva yadi kevalajJAna ko utpanna karate haiM to ATha samayoM meM saMcita sayogijina bAIsa [63 + (2x2)-22] hote haiM / aba ATha samayoM meM yadi bAIsa sayogijina hote haiM to tIna lAkha chabbIsa hajAra sAta sau aTThAIsa samayoM meM kitane sayogijina hoMge, isa prakAra trairAzika karane para ve ATha lAkha adAnabe hajAra pA~ca sau do (icchA 326728Xphala 22 : pramANa 8-898502) prApta hote haiN| __ Age dhavalA meM trairAzika prakriyA se prApta sayogijinoM ke isa pramANa ko 'vRttaM ca' isa sUcanA ke sAtha uddhata kI gayI eka gAthA ke dvArA pramANita kiyA gayA hai| pazcAta yaha sacanA kara dI gayI hai ki isa dizA ke anusAra kaI prakAra se sayogi rAzi kA pramANa lAyA jA sakatA hai| udAharaNa dekara use spaSTa karate hue kahA gayA hai ki jahAM para pUrvokta siddhakAla kA AdhA mAtra siddhakAla ho vahA~ para isa prakAra trairAzika karanA cAhie-ATha siddhasamayoM meM yadi cavAlIsa mAtra sayogijina hote haiM to eka lAkha tiresaTha hajAra tIna sau causaTha siddhasamayoM meM kitane sayogijina hoMge, isa prakAra trairAzika karane para pUrvokta sayogikevaliyoM kA pramANa (icchA 163364 X phala 44 : pramANa 8-898502) prApta hotA hai / eka anya udAharaNa isa prakAra (icchA 816824 phala 88 : pramANa 8-898502) bhI vahA~ diyA gayA hai| ___Age dhavalA meM 'jahAkkhAdasaMjadANaM pamANavaNNaNAgAhA' aisI sUcanA karate hue eka gAthA ko uddhRta kara usake dvArA yathAkhyAtasaMyatoM kA pramANa ATha lAkha ninyAnaba haz2Ara nau sau sattAnabai (866667) batalAyA gayA hai|| isI prasaMga meM Age samasta saMyatoM Adi kA pramANa isa prakAra nidiSTa kiyA gayA hai(1) samasta saMyata rAzi 86666667 (2) upazAmaka-kSapaka pramANa 602688 1. dhavalA pU03, pR062-65 2. vahI, 67 SaTkhaNDAgama para TIkAe~ / 367 Page #452 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ise samasta saMyatarAzi meM se ghaTAkara zeSa meM tIna kA bhAga dene para apramattasaMyatarAzi hotI hai(3) apramattasaMyata 86666667-602688=86067306; 86097306:3-26666103 ise duguNita karane se pramattasaMyatarAzi hotI hai(4) pramattasaMyata 2666610342=56368206 dhavalA meM eka gAthA ko uddhRta karake usake dvArA uparyukta pramANa kI puSTi bhI kI gaI hai| pramANoM ke isa ullekha ko dhavalAkAra ne dakSiNa-pratipatti kahA hai| yahA~ kitane hI AcArya Upara dhavalA meM uddhRta saMyatoM Adi ke pramANa kI pratipAdaka usa gAthA' ko yukti ke bala se asaMgata ThaharAte haiN| ve yaha yukti dete haiM ki saba tIrthaMkaroM meM bar3A ziSya parivAra (330000) padmaprabha bhaTTAraka kA rahA hai / yadi use eka sau sattara (pAMca bharata kSetragata 5. pAMca airAvatakSetragata 5, pAMca videhakSetragata 3245 = 160) se guNita karane para una saMyatoM kA pramANa pAMca karor3a ikasaTha lAkha (3300004170 : 56100000) hI AtA hai / yaha saMyatasaMkhyA usa gAthA meM ullikhita saMyatasaMkhyA ko prApta nahIM hotI, isalie vaha gAthA saMgata nahIM hai| __isa doSAropaNa kA nirAkaraNa karate hue dhavalAkAra ne kahA hai ki sabhI avasarpiNiyoM meM huNDAvasarpiNI adhama (nikRSTa) hai| usameM utpanna tIrthaMkaroM kA ziSya-parivAra yuga ke prabhAva se dIrgha saMkhyA se haTakara hInatA ko prApta huA hai / isalie usa hIna saMkhyA ko lekara ukta gAthAsUtra ko dUSita nahIM ThaharAyA jA sakatA hai| kAraNa yaha ki zeSa avasapiNiyoM meM utpanna tIthaMkaroM kA ziSya-parivAra bahuta pAyA jAtA hai / isake atirikta bharata aura airAvata kSetroM meM manuSyoM kI saMkhyA bahuta nahIM hai, ina kSetroM kI apekSA videha kSetragata manuSyoM kI saMkhyA saMkhyAta gaNI hai| isalie ina do kSetroM ke eka tIrthakara kA ziSya-parivAra videhakSetra ke eka tIrthakara ke ziSya-parivAra ke samAna nahIM ho sktaa| isa prasaMga meM Age dhavalA meM manuSyoM ke alpabahutva ko bhI isa prakAra prakaTa kiyA gayA hai. antaradvIpaja manuSya sabase stoka haiN| uttarakuru tathA devakuru ke manuSya unase saMkhyAtaguNe haiN| hari va ramyaka kSetroM ke manuSya unase saMkhyAtaguNe haiN| haimavata va hairaNyavata kSetroM ke manuSya unase saMkhyAtaguNe haiN| bharata va airAvata kSetroM ke manuSya unase saMkhyAtaguNe haiN| videha kSetragata manuSya unase saMkhyAtaguNe haiN| bahuta manuSyoM meM cUMki saMyata bahuta hote haiM, isIlie yahA~ ke saMyatoM ke pramANa ko pradhAna karake jo Upara doSa diyA gayA hai, vaha vastutaH dUSaNa nahIM hai; kyoMki vaha buddhivihIna AcAryoM ke mukha se nikalA hai| ___ isa prakAra dhavalA meM prathamata: dakSiNapratipatti-AcArya paramparAgata upadeza-ke anusAra pramatta saMyatAdikoM ke pramANa ko dikhAkara tatpazcAt uttara-pratipatti-AcArya paramparA 1. dhavalA pu0 3, pR0 65-68 2. dhavalA pu0 3, pR068 3. vahI, pR068-66 398 / SaTANDAgama-parizIlana Page #453 -------------------------------------------------------------------------- ________________ se anAgata upadeza--- ke anusAra bhI una pramattasaMyatAdikoM kA pramANa batAyA gayA hai / pramANa ke rUpa meM yahA~ usa upadeza kI AdhArabhUta kucha gAthAoM (52-56) ko bhI uddhRta kiyA gayA hai| ____ Age dhavalA meM mithyAdRSTi Adi guNasthAnavI jIvoM meM tathA siddhoM meM bhAgAbhAga aura alpabahutva kI bhI prarUpaNA kI gayI hai|' Adeza kI apekSA dravyapramANa isa prakAra sAmAnya se ogha kI apekSA caudaha guNasthAnavI jIvoM ke dravyapramANa kI prarUpaNA karake tatpazcAt vizeSa rUpa se gati-indriyAdi caudaha mArgaNAoM meM yathAkrama se jahA~ jitane guNasthAna sambhava haiM unameM jIvoM ke dravyapramANa kI prarUpaNA kI gayI hai| tadanusAra yahA~ sarvaprathama gati ke anuvAda se narakagati meM vartamAna mithyAdRSTiyoM ke dravyapramANa ko sUtra (1,2,15) meM asaMkhyAta kahA gayA hai| usakI vyAkhyA karate hue dhavalAkAra ne asaMkhyAta ko aneka prakAra kA kahakara usake ina gyAraha bhedoM kA ullekha kiyA hai-nAmaasaMkhyAta, sthApanA asaMkhyAta, dravya asaMkhyAta, zAzvata asaMkhyAta, gaNanA asaMkhyAta, aprazika asaMkhyAta, eka asaMkhyAta, ubhaya asaMkhyAta, vistAra asaMkhyAta, sarva asaMkhyAta aura bhAva asaMkhyAta / dhavalA meM inake svarUpa kA bhI pRthak-pRthak saMkSepa me nirdeza kara diyA gayA hai| __ isa prasaMga meM noAgama dravya asaMkhyAta ke jJAyakazarIra Adi tIna bhedoM meM jJAyaka zarIra noAgama dravya asaMkhyAta ke svarUpa kA nirdeza karate hue kahA gayA hai ki asaMkhyAta prAbhRta ke jJAtA kA trikAlavartI zarIra noAgama-jJAyaka zarIra-dravya-asaMkhyAta kahA jAtA hai| __ yahA~ zaMkA kI gayI hai ki Agama se bhinna zarIra ko 'asaMkhyAta' nAma se kaise kahA jA sakatA hai| uttara meM kahA gayA hai ki AdhAra meM Adheya ke upacAra se vaisA kathana hai| jaiseasi (talavAra) ke AdhAra se asi-dhArakoM ko 'so talavAreM daur3atI haiM' aisA kahA jAtA hai| ___ isa prasaMga meM dhavalAkAra ne 'ghRtakumbha' ke dRSTAnta ko asaMgata ThaharAyA hai| ghRtakumbha aura madhukumbha ina do kA dRSTAnta anuyogadvAra meM upalabdha hotA hai| ___gaNanA-saMkhyAta ke prasaMga meM dhavalAkAra ne usake svarUpa kA svayaM kucha nirdeza na karake yaha kaha diyA hai ki usakI prarUpaNA parikarma meM kI gayI hai| ___ ina asaMkhyAta ke bhedoM meM gaNanA-saMkhyAta ko yahA~ prasaMgaprApta kahA gayA hai| pIche jisa prakAra oghaprarUpaNA meM 'gaNanAnanta' ke prasaMga meM usake parItAnanta Adi ke bhada-prabhedoM kI 1. dhavalA pu03, pR0 66-101 2. vahI, 101-21 3. dhavalA pu03, pR0 21-25 (inhIM zabdoM meM pIche (pR011) ananta ke bhI 11 bhedoM kA ullekha kiyA gayA hai| una anantabhedoM kI prarUpaka aura ina asaMkhyAta bhedoM kI prarUpaka gAthA samAna hI hai| vizeSa itanA hai ki ananta ke una bhedoM ke ullekha ke prasaMga meM jahA~ gAthA ke dvi0 pAda meM -aNaMta' pATha hai vahA~ ina asaMkhyAta ke bhedoM ke prasaMga meM tadanurUpa '-masaMkhaM' pAThabheda hai| 4. anuyogadvAra, sUtra 17 SaTkhaNDAgama para TIkAe~ / 366 Page #454 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prarUpaNA hai usI prakAra yahA~ prasaMgAnusAra gaNanA-saMkhyAta ke parItAsaMkhyAta Adi bheda-prabhedoM kA vivecana hai| sUtra (1,2,17) meM uparyukta nAraka mithyAdaSTiyoM ke kSetra pramANa ko jagapratara ke asaMkhyAtave bhAga mAtra asaMkhyAta jagazreNi kahA gayA hai tathA unakI viSkambhasUcI ko aMgula ke dvitIya vargamUla se guNita usI aMgula ke vargamUla pramANa kahA gayA hai| usakI vyAkhyA meM dhavalAkAra ne 'saba dravya, kSetra aura kAla pramANoM kA nizcaya cUMki viSkambhasUcI se hI hotA hai, isalie yahA~ hama usakI prarUpaNA kareMge' aisI pratijJA kara usakI prarUpaNA vargasthAna meM khaNDita, bhAjita, viralita, apahRta, pramANa, kAraNa, niruvita aura vikalpa dvArA lagabhaga usI prakAra kI hai jisa prakAra ki pUrva meM ogha ke prasaMga meM kI gayI hai| nAraka mithyAdRSTiyoM ke bhAgahAra ke utpAdana kI vidhi ko dikhalAte hue vavalA meM kahA gayA hai ki jagapratara meM eka jagazreNi kA bhAga dene para eka jagazreNi AtI hai| ukta jagapratara meM jagazreNi ke dvitIya bhAga kA bhAga dene para do jagazreNiyA~ AtI haiN| isI krama se usake tRtIya, caturtha Adi bhAgoM kA bhAga dene para tIna, cAra Adi jagazreNiyA~ prApta hotI haiN| isa taraha uttarottara usake eka-eka adhika bhAgahAra ko taba taka bar3hAnA cAhie jaba taka ki nArakiyoM kI viSkambhasUcI kA pramANa nahIM prApta ho jaataa| ___anantara usa viSkambhasUcI se jagazreNi ke apavartita karane para jo labdha ho unakA jagapratara meM bhAga dene para viSkambhasUcI pramANa jagazreNiyAM AtI haiN| isI prakAra se anyatra bhI viSkambhasUcI se avahArakAla ke lAne kA nirdeza yahA~ kara diyA gayA hai| bhAgahAra se zreNi ke Upara khaNDita-viralita Adi pUrvokta vikalpoM ke Azraya se avahArakAla kA kathana karanA cAhie , aisA nirdeza kara prakRta meM una sabakA vistAra se prarUpaNa kiyA gayA hai| tatpazcAt sUtra (1,2,18) meM sAsAdana samyagdRSTiyoM se lekara asayata samyagdRSTiyoM taka unake dravyapramANa kA, jo ogha ke samAna nirdiSTa kiyA gayA hai, spaSTIkaraNa dhavalA meM vistAra se milatA hai| ___ Age vizeSa rUpa meM pRthivI krama ke anusAra nAraka mithyAdaSTiyoM ke pramANa kI prarUpaNA karate hue sUtrakAra ne prathama pRthivI ke nAraka mithyAdRSTiyoM kA pramANa sAmAnya nAraka mithyA. dRSTiyoM ke samAna kahA hai (1,2,16) / isa para zaMkA utpanna huI hai ki pUrva meM jo sAmAnya nAraka mithyAdRSTiyoM kA pramANa kahA gayA hai vahI. yadi prathama pRthivI ke nAraka mithyAdRSTiyoM kA hai to usa paristhiti meM zeSa dvitIyAdi pRthiviyoM meM nAraka mithyAdRSTiyoM ke abhAva kA prasaMga prApta hotA hai| para aisA nahIM hai, kyoMki Age sUtroM (1,2,20-23) meM dvitIyAdi pRthiviyoM meM sthita nAraka mithyAdRSTiyoM ke pramANa kA nirdeza kiyA gayA hai| isake samAdhAna meM dhavalAkAra ne kahA hai ki yaha samAnatA kevala asaMkhyAta jagazreNiyoM, jagapratara ke asaMkhyAtaveM bhAga, dvitIyAdi vargamUloM se 1. dhavalA pu03, pR0 123-25 va pIche pR0 11-16 2. vahI, pR0 131-41 va pIche pR0 40-63 3. dhavalA pu03, pR0 141-16 4. vahI, 156-60 400 / SaTkhaNDAgama-parizIlana , Page #455 -------------------------------------------------------------------------- ________________ guNita aMgula ke vargamUla mAtra viSkambhasUcI aura palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kI apekSA hai| sAmAnya mithyAdRSTi nArakoM kI apekSA prathama pRthivIstha mithyAdRSTi nArakoM kI viSkambhasUcI aura avahArakAla bhinna hai / dhavalAkAra ne isa bhinnatA kI carcA vistArapUrvaka kI hai| isa prakAra kI vizeSatA ke rahane para dvitIyAdi pRthiviyoM meM mithyAdRSTi nArakiyoM ke abhAva kA prasaMga prApta hotA hai| isa prakAra dhavalA meM gaNita-prakriyA ke Azraya se use spaSTa karate hue vividha aMka-saMdRSTiyoM dvArA bhI prathamAdi pRthiviyoM ke mithyAdRSTi nArakoM ke pramANa ko spaSTa kiyA gayA hai|' Age dhavalA meM isI prakAra se dvitIyAdi pRthiviyoM ke nArakoM meM sAsAdana samyagdRSTiyoM Adi ke bhI dravyapramANa ko spaSTa kiyA gayA hai| tatpazcAt vahA~ nArakoM ke isa dravyapramANa ke nirNayArtha bhAgAbhAga aura alpabahutva kI bhI prarUpaNA kI gayI hai| isI paddhati se Age dhavalA meM tiyaMca Adi zeSa tIna gatiyoM tathA indriya-kAyAdi anya mArgaNAoM meM bhI prakRta dravyapramANa ko AvazyakatAnusAra dhavalA meM spaSTa kiyA gayA hai| 3. kSetrAnugama kSetrAnagama kA vizadIkaraNa-jIvasthAna ke antargata pUrvokta ATha anuyogadvAroM meM tIsarA kSetrAnagama anuyogadvAra hai| yahA~ sarvaprathama dhavalAkAra ne prathama sUtra kI vyAkhyA karate hue isa anuyogadvAra ke prayojana ko dikhalAyA hai| unhoMne kahA hai ki jina caudaha jIvasamAsoM ke astitva kA jJAna satprarUpaNA anuyogadvAra ke Azraya se karAyA gayA hai tathA 'dravyapramANAnugama' ke dvArA jinake dravyapramANa kA bhI bodha karAyA jA cukA hai una caudaha jIvasamAsoM ke kSetra kA parijJAna karAne ke lie isa 'kSetrAnugama' anuyogadvAra kA avatAra huA hai| prakArAntara se unhoMne usakA yaha bhI prayojana batalAyA hai ki jIvarAzi to ananta hai aura lokAkAza asaMkhyAta pradezavAlA hI hai. aisI avasthA meM samasta jIvarAzi usa loka meM kaise samA sakatI hai, isa prakAra ke sandeha se vyAkula ziSya ke usa sandeha ko dUra karane ke lie isa anuyogadvAra kA avatAra huA hai| ___Age kSetraviSayaka nikSepa ke prasaMga meM usake svarUpa ko prakaTa karate hue dhavalA meM kahA gayA hai ki jo saMzaya, viparyaya athavA anadhyavasAya meM sthita tattva ko unase haTAkara nizcaya meM rakhatA hai use nikSepa kahate haiN| athavA bAhya artha ke vikalpa ko nikSepa samajhanA caahie| athavA jo aprakRta artha kA nirAkaraNa karake prakRta artha kI prarUpaNA karatA hai usakA nAma nikSepa hai| nikSepa viSayaka isa abhiprAya kI puSTi dhavalA meM uddhRta isa gAthA dvArA isa prakAra kI gayI hai-- apagayaNivAraNaTTha payavassa paravaNANimittaM ca / saMzayaviNAsaNaTuM taccatyavadhAraNa? ca // 1. dhavalA pu0 3, pR0 156-68 2. vahI, 198-207 3. vahI, 207-14 SaTkhaNDAgama para TIkAeM / 401 Page #456 -------------------------------------------------------------------------- ________________ isa prakAra sAmAnya se nikSepa kA svarUpa dikhAkara kSetra ke viSaya meM cAra prakAra ke nikSepa ko yojita kiyA gayA hai, tadanusAra aneka prakAra ke kSetra meM se yahA~ noAgama dravyakSetra ko adhikAraprApta kahA gayA hai| noAgama dravyakSetra kA artha AkAza hai|| isI silasile meM dhavalAkAra ne kSetraviSayaka vicAra tattvArthasUtra (1-7) meM nirdiSTa nirdeza, svAmitva, sAdhana, adhikaraNa, sthiti aura vidhAna ina chaha anuyogadvAroM ke Azraya se bhI saMkSepa meM kiyA hai / tadanusAra dhavalA meM nirdeza ke rUpa meM kSetra ke AkAza, gagana, devapatha, guhyakAcarita, avagAhana lakSaNa, Adheya, vyApaka, AdhAra aura bhUmi ina samAnArthaka nAmoM kA nirdeza kiyA gayA hai| svAmitva ke prasaMga meM kSetra kisakA hai, isa bhaMga ko zUnya kahA gayA hai| isakA abhiprAya yaha hai ki kSetra kA svAmI koI nahIM hai| sAdhana ko lakSya meM rakhakara usakA sAdhana yA kAraNa pAriNAmika bhAva nirdiSTa kiyA gayA hai, jisakA abhiprAya yaha hai ki kSetra kAraNa anya koI nahIM hai-vaha svabhAvataH hI hai| vaha kSetra kahA~ hai, isa prakAra adhikaraNa ke prasaMga meM kahA gayA hai ki vaha apane Apa meM rahatA hai, anya AdhAra usakA koI nahIM hai| jisa prakAra stambha aura sAra meM bheda na hone se paraspara AdhAra-AdheyabhAva hai. usI prakAra kSetra (AkAza) ko bhI svayaM AdhAra aura Adheya samajhanA caahie| __ sthiti yA kAla ke prasaMga meM use anAdi-aparyavasita kahA gayA hai| vidhAna ko adhikRta kara use dravyAthika naya se eka prakAra kA va prayojanavaza lokAkAza aura alokAkAza ke bheda se do prakAra kA kahA gayA hai| athavA deza ke bheda se vaha tIna prakAra kA hai-adholoka, Urdhvaloka aura mdhylok| sumeru ke mUla se nIce ke bhAga ko adholoka, usakI cUlikA se Upara ke bhAga ko Urdhvaloka aura sumeru ke pramANa eka lAkha yojana U~ce bhAga ko madhyaloka kahA jAtA hai| ___ Age 'kSetrAnugama' kI sArthakatA ko dikhalAte hue jo vastue~ jisa svarUpa meM avasthita haiM unake usI prakAra ke avabodha ko anugama kahA gayA hai| isa prakAra kA jo kSetra kA anugama hai use kSetrAnugama jAnanA caahie|' ogha kI apekSA kSetra-vicAra isa prakAra dhavalA meM prasaMgaprApta kSetra kA svarUpAdi viSayaka vicAra karake tatpazcAt sUtra (1,3,2) meM jo ogha kI apekSA mithyAdRSTiyoM kA sarvaloka kSetra kahA gayA hai use spaSTa karate hue dhavalAkAra ne kahA hai ki 'loka' se yahA~ sAta rAjuoM ke dhana kI vivakSA rahI hai| isa abhiprAya kI puSTi meM dhavalAkAra ne gAthA ko uddhata karate hue kahA hai ki yahA~ kSetrapramANa ke adhikAra meM isa gAthA meM nirdiSTa loka ko grahaNa kiyA jAtA hai pallo sAyara sUI padaro ya ghaNaMgulo ya jagaseThI / loyapadaro ya logo aTTha du mANA muNeyavvA // ' 1. dhavalA pu04, meM pR02-6 haiN| 2. yaha gAthA mUlAcAra (12-85) meM usI rUpa meM upalabdha hotI hai| trilokasAra meM (62) 'aTTha du mANA muNeyavvA' ke sthAna meM 'uvamapamA evamaTThavihA' pAThabheda hai| tiloyapaNNattI gA0 1-6 meM bhI ina mAnabhedoM kA nirdeza kiyA gayA hai| 402 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #457 -------------------------------------------------------------------------- ________________ isa para yahAM yaha zaMkA utpanna huI hai ki yadi loka ko sAta rAjuoM ke dhana pramANa grahaNa kiyA jAtA hai to pAMca dravyoM ke AdhArabhUta AkAza kA grahaNa honA sambhava nahIM hai, kyoMki usameM una sAta rAjuoM ke dhana pramANa kSetra kA abhAva hai| aura yadi usameM una sAta rAjuoM ke dhana kA sadbhAva mAnA jAtA hai to "heTThA majjhe uri" Adi jina gAthAsUtroM' meM loka ke AkAra, vistAra aura AyAma Adi kA ullekha kiyA gayA hai vaha apramANa ThaharatA hai| isa zaMkA kA samAdhAna karate hue dhavalA meM kahA hai ki pUrvokta sUtra meM nirdiSTa usa loka se pAMca dravyoM ke AdhArabhUta AkAza kA hI grahaNa hotA hai, anya kA nhiiN| kyoMki "logapUraNagado kevalI kevarikhate ? savvaloge"2 aisA vacana hai / yadi loka sAta rAjuoM ke dhanapramANa na ho to "logapUraNagado kevalI logassa saMkhejjadibhAge" aisA kahanA cAhie thaa| ___abhiprAya yaha hai ki sUtra meM lokapUraNa samadghAtagata kevalI kA kSetra jo samasta loka batalAyA gayA hai vaha sAta rAjuoM ke ghanapramANa loka ko svIkAra karane para hI sambhava hai| anya AcAryoM dvArA prarUpita mRdaMgAkAra loka kA pramANa usakA saMkhyAtavA~ bhAga hI rahatA hai, na ki sAta rAjuoM ke dhana pramANa tIna sau tetAlIsa (74747) ghana raaju| madaMgAkAra loka ke prarUpaka AcAryoM ke matAnusAra loka sarvatra golAkAra hai| vaha caudaha rAju U~cA hokara nIce sAta rAju vistRta hai| phira krama se hIna hotA huA sAta rAju Upara jAkara eka rAja, sAr3he dasa rAju Upara jAkara pAMca rAju aura caudaha rAju Upara jAkara punaH eka rAju vistRta raha gayA hai / AkAra meM vaha nIce vetrAsana, madhya meM jhAlara aura Upara mRdaMga ke samAna hai| ___isa prasaMga meM dhavalAkAra kA kahanA hai ki loka ko yadi isa rUpa meM mAnA jAtA hai to sUtra meM jo lokapUraNasamudaghAtagata kevalI kA kSetra samasta loka kahA gayA hai vaha nahIM banatA / vaha to loka ko sAta rAju ghana (74747-343) pramANa mAnane para hI ghaTita hotA hai| ____ anya AcAryoM dvArA kalpita loka sAta rAjuoM ke dhana pramANa na hokara usakA saMkhyAtavA~ bhAga hI rahatA hai| usakA saMkhyAtavA~ bhAga kaise rahatA hai, ise siddha karate hue dhavalAkAra ne Age loka ko aneka vibhAgoM meM vibhakta kara gaNita kI vidhivat prakriyA ke AdhAra se usakA kSetraphala aura ghanaphala nikAlakara dikhalAyA hai / tadanusAra, usakA ghanaphala kevala 164 298 arthAt (adholoka 106 16 + Urvaloka 58 67) ghanarAju 1356 pramANa hI siddha hotA hai| 1. dhavalA meM zaMkA ke rUpa meM uddhata ina gAthAoM meM "heTThA marijhama' Adi gAthA mUlAcAra (8-24) meM aura jaM0 dI0pa0 (11-106) meM usI rUpa meM upalabdha hotI hai| "logo akaTTimo" Adi gAthA bhI mUlAcAra meM 8-22 gAthAMkoM meM usI rUpa meM upalabdha hai| yaha gAthA tri0sA0 (4) meM bhI hai / vahA~ "tAlarukkha saMThANo" ke sthAna para 'savvAgAsAvayavo" pAThabheda hai| "loyassa ya vikkhaMbho" Adi gAthA jaM0dI0pa0 meM 11-107 gAthA ke rUpa meM upalabdha hotI hai| 2. sajogikevalI kevaDi khette ? logassa asaMkhenjadibhAge asaMkhejjesu vA bhAgesu savvaloge vaa| -sUtra 1,3,4 (pu0 4, pR0 48; Age sUtra 2,6,10-12 (pu0 7, pR0 310-11) bhI draSTavya hai| SaTkhaNDAgama para TIkAe~ / 403 Page #458 -------------------------------------------------------------------------- ________________ loka ke saMkhyAtaveM bhAga ko siddha karane ke bAda dhavalAkAra kahate haiM ki isake atirikta sAta rAjuoM ke ghana pramANa anya koI loka nAma kA kSetra zeSa nahIM rahatA, jise chaha dravyoM kA AdhArabhUta pramANaloka kahA jA ske| dhavalAkAra ne dUsarI Apatti yaha bhI uThAyI hai ki sUtra meM pratarasa mudghAtagata kavalA kA kSetra jo asaMkhyAtaveM bhAga se hIna loka (loka kA asaMkhyAta bahubhAga) kahA gayA hai vaha adholoka kI apekSA usake sAdhika caturtha bhAga se hIna do adholoka 16642-~-166/4 == 343 pramANa Urdhvaloka kI apekSA usake kucha kama tRtIya bhAga se adhika do Urdhvaloka ke pramANa (14742+147/3 = 343) meM kucha (vAtavalayaruddha kSetra se) kama hai| yaha bhI sAta rAjuoM ke ghana pramANa loka ke svIkAra karane ke binA sambhava nahIM hai| isa prakAra se dhavalAkAra ne yaha siddha kara diyA hai ki pramANaloka (343 ghanarAju) AkAzapradezagaNanA kI apekSA chaha dravyoM ke samudAyarUpa loka ke samAna hI hai, usase bhinna nahIM hai| ___ loka sAta rAjuoM ke ghana pramANa kaise hai, dhavalA meM isa prakAra se spaSTa kiyA gayA haisamasta AkAza ke madhya meM sthita loka caudaha rAju Ayata hai / yaha pUrva aura pazcima ina do dizAoM meM mUla meM (nIce) sAta rAju, ardha bhAga meM (sAta rAju kI U~cAI para) eka rAju, tIna cauthAI para (sAr3he dasa rAz2a kI U~cAI para) pA~ca rAju aura anta meM eka rAju vistAravAlA hai / usakA bAhalya uttara-dakSiNa meM sarvatra sAta rAjupramANa hai / vaha pUrva-pazcima donoM pAvabhAgoM meM vRddhi va hAni ko prApta hai / usake ThIka bIca meM caudaha rAju Ayata aura eka rAjuvarga pramANa mukhavAlI lokanAlI (basanalI) hai| ise piNDita karane para vaha sAta rAjuoM ke ghanapramANa hotA hai| yaha bhI kahA gayA hai ki yadi isa prakAra ke loka ko nahIM grahaNa kiyA jAtA hai to pratarasamudghAtagata kevalI ke kSetra ko siddha karane ke lie jo do gAthAe~ kahI gayI haiM ve nirarthaka siddha hoMgI, kyoMki isa prakAra ke loka ko svIkAra karane ke binA unameM jo ghanaphala nirdiSTa kiyA gayA hai vaha sambhava nahIM hai / inameM prathama gAthA dvArA adholoka kA ghanaphala isa prakAra nirdiSTa kiyA gayA hai-- __mukha 1 rAju+tala 7 rAju-8 rAju; usakA AdhA 8 : 2 =4; 4X utsedha 7 = 28; 28X moTAI 7-166 dhnraaju| Urdhvaloka kA dhanaphala (dUsarI gAthA) mUlavistAra 14 madhya vistAra 5-- 5; 5+ mukhavistAra 1 = 6, usakA AdhA 3; 3x utsedha kA varga 46 (747)=147 dhanarAju / samasta loka kA pramANa 166+147-.-343 ghanarAju / zaMkAkAra dvArA pUrva meM kahA gayA thA ki yadi anya AcAryoM dvArA prarUpita loka ko grahaNa na karake use sAta rAjuoM ke dhana pramANa mAnA jAtA hai to pA~ca dravyoM ke AdhArabhUta loka kA grahaNa nahIM hogA, kyoMki usameM sAta rAjuoM kA ghanapramANa sambhava nahIM hai / tathA vaisA hone para jina tIna gAthAsUtroM ko usase apramANa ThaharAyA thA unakA apanI uparyukta mAnyatA ke 1. sUtra 1,3,4 va usakI dhavalA TIkA pu0 4, pR0 48-56 2. pu0 4, pR0 20-21 404 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #459 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAtha dhavalAkAra ne Age samanvaya bhI kiyA hai|' zaMkAkAra ne eka zaMkA yaha bhI kI thI ki jIva to ananta haiM, para loka asaMkhyAta pradezavAlA hI hai; aisI avasthA meM usa loka meM ananta jIvoM kA avasthAna kaise sambhava hai| isakA parihAra bhI dhavalA (pu0 4, pR0 22-25) meM vistAra se kiyA gayA hai / kSetraprarUpaNA ke AdhArabhUta dasa pada dhavalAkAra ne kSetraprarUpaNA meM jIvoM kI ina avasthAoM ko AdhAra banAyA hai-svasthAna, samudghAta aura uppaad| inameM svasthAna do prakAra kA hai-svasthAnasvasthAna aura vihAravatsvasthAna / apane utpanna hone ke grAma-nagarAdi meM sonA, baiThanA va gamanAdi kI pravRttipUrvaka rahane kA nAma svasthAnasvasthAna hai / apane utpanna hone ke grAma-nagarAdi ko chor3akara anyatra sonA, baiThanA va gamanAdi kI pravRttipUrvaka rahane ko vihAravatsvasthAna kahA jAtA hai / mUlazarIra ko na chor3akara jIvapradezoM kA zarIra se bAhara nikalakara jAne kA nAma samudghAta hai / vaha sAta prakAra kA hai-vedanAsamudghAta, kaSAyasamudghAta, vaikriyikasamudghAta, mAraNAntikasamudghAta, tejasazarIrasamudghAta, AhArasamudghAta aura kevalIsamudghAta / dhavalA meM ina saba ke svarUpa kA pRthak-pRthak vivecana hai / pUrva paryAya ko chor3akara navIna paryAya kI prApti ke prathama samaya meM jo avasthA hotI hai use upapAda kahA jAtA hai / vaha eka hI prakAra kA hai / isa taraha do prakAra ke svasthAna, sAta prakAra ke samudghAta aura eka upapAda ina dasa avasthAoM se vizeSita mithyAdRSTi Adi caudaha jIvasamAsoM ke kSetra kI prarUpaNAviSayaka pratijJA kara dhavalAkAra ne prathamataH sUtra nirdiSTa mithyAdRSTiyoM ke samasta lokakSetra ko spaSTa kiyA hai / unhoMne kahA hai ki mithyAdRSTi jIva svasthAnasvasthAna, vedanAsamudghAta, kaSAyasamudghAta, mAraNAntikasamudghAta aura upapAda ina pA~ca avasthAoM ke sAtha samasta loka meM rahate haiN| isakA kAraNa yaha hai ki samasta jIvarAzi ke saMkhyAtaveM bhAga se hIna saba jIvarAzi svasthAnasvasthAna rUpa hai / vedanA va kaSAyasamudghAtoM meM vartamAna jIva bhI samasta jIvarAzi ke saMkhyAtaveM bhAga mAtra hai / mAraNAntikasamudghAtagata jIva bhI saba jIvarAzi ke saMkhyAtaveM bhAga mAtra haiM / isakA bhI kAraNa yaha hai ki ina tInoM jIvarAziyoM kA samudghAtakAla apane jIvita ke saMkhyAtaveM bhAga mAtra hai / upapAdarAzi saba jIvarAzi ke asaMkhyAtaveM bhAga hai, kyoMki vaha ekasamaya saMcita hai| isa prakAra ye pAMcoM jIvarAziyA~ ananta haiM, ataeva ve samasta loka meM sthita haiN| vihAravatsvasthAna meM pariNata mithyAdRSTi loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM rahate haiN| ise spaSTa karate hue dhavalA meM kahA gayA hai ki saparyAptarAzi hI vihAra karane ke yogya hai| isameM bhI usakA saMkhyAtavA bhAga hI vihAra meM pariNata hotA hai| kAraNa ki 'yaha merA hai' isa buddhi se jo kSetra gRhIta hai vaha to svasthAna hai aura usase bAhara jAkara rahanA, isakA nAma vihAravatsvasthAna hai / usa vihAra meM rahane kA kAla apane nivAsasthAna meM rahane ke kAla ke saMkhyAtaveM bhAga hai| 1. dhavalA pu. 4, pR0 10-22 2. dhavalA pu0 4, pR0 26-31 SaTkaNDAyama para TIkAe~ / 405 Page #460 -------------------------------------------------------------------------- ________________ isa prasaMga meM dhavalAkAra ne svayaMprabha parvata ke paramabhAga meM avasthita dIrgha Ayu vaM vizAla avagAhanAvAlI paryApta rAzi ko pradhAna va unakI avagAhanAoM ke ghanAMgula Adi karake gaNita prakriyA ke AdhAra se yaha prakaTa kiyA hai ki vihAravatsvasthAna kI apekSA mithyAdRSTiyoM kA kSetra saMkhyAta sUcyaMgula se guNita jagapratara pramANa hai jo loka kA asaMkhyAtavA~ bhAga hai / vaha adholoka va Urdhvaloka ke asaMkhyAtaveM bhAga, tiryagloka ke saMkhyAtaveM bhAga aura ar3hAI dvIpa se asaMkhyAtaguNA hai| yahAM yaha smaraNIya hai ki prastuta kSetrapramANa ke vizeSa spaSTIkaraNa ke lie dhavalAkAra ne loka ko pA~ca prakAra se grahaNa kiyA hai- (1) sAta rAjuoM kA dhanapramANa sAmAnyaloka, (2) eka sau chyAnabe (166) dhanarAju pramANa adholoka, (3) eka sau saitAlIsa (147) dhanarAju pramANa Urdhvaloka, (4) pUrva-pazcima meM eka rAju vistRta, dakSiNa-uttara meM sAta rAju Ayata aura eka lAkha yojana U~cA tiryagloka yA madhyaloka, aura (5) paitAlIsa lAkha yojana vistAravAlA va eka lAkha yojana UMcA gola manuSyaloka athavA ar3hAI dviip|' vaikriyikasamudghAtagata mithyAdRSTiyoM kA kSetra pUrva paddhati ke anusAra loka kA asaMkhyAtavA~ bhAga, adholoka va Urdhvaloka ina do lokoM kA asaMkhyAtavA~ bhAga, tiryagloka kA saMkhyAtavA~ bhAga aura ar3hAI dvIpa se asaMkhyAtaguNA kahA gayA hai| sAtha hI yahA~ jyotiSI devoM kI sAta dhanuSapramANa U~cAI pradhAna hai|' yadyapi isa kSetrapramANa ke prasaMga meM mUla sUtroM meM svasthAna, samudghAta aura upapAda ina tIna avasthAoM kA hI sAmAnya se ullekha hai; vahA~ svasthAna ke pUrvokta do aura samudghAta ke sAta bhedoM kA nirdeza nahIM kiyA gayA hai, phira bhI dhavalAkAra ne ina bhedoM ke sAtha dasa avasthAoM ko AdhAra banAkara kSetrapramANa kI jo prarUpaNA kI hai vaha AcAryaparamparAgata upadeza ke anusAra tathA 'mithyAdRSTi' isa sAmAnya vacana se sUcita sAta mithyAdRSTivizeSoM ko lakSya banAkara kI hai| isI prakAra sUtroM meM anirdiSTa zeSa cAra lokoM ko bhI sUtrasUcita mAnakara unake Azraya se prastuta kSetra pramANa ko nirUpita kiyA gayA hai| isa ogha kSetrapramANa kI prarUpaNA meM sUtrakAra ne eka hI sUtra (1,3,3) meM sAsAdanasamyagdRSTi se lekara ayogikevalI paryanta saba kA kSetra loka kA asaMkhyAtavA~ bhAga nirdiSTa kiyA hai| lekina usakI vyAkhyA karate hue dhavalAkAra ne pUrvokta prakriyA ke anusAra sAsAdanasamyagdRSTi, samyagmithyAdRSTi ora asaMyatasamyagdRSTi ina tIna ke, saMyatAsaMyatoM ke tathA pramattasaMyata se lekara ayogikevalI paryanta saMyatoM ke kSetra kI pRthak-pRthak prarUpaNA kI hai| isI prakAra satra (1,3,4) meM sayogikevaliyoM ke kSetra kA jo sAmAnya se ullekha kiyA gayA hai use vizada karate hue dhavalAkAra ne vizeSa rUpa se daNDasamudghAtagata, kapATasamudghAta, 1. dhavalA pu0 4, pR0 31-38 2. dhavalA pu0 4, pR0 30 3. micchAiTissa satthANAdI satta vi sesA sutteNa aNudiTThA asthi tti kadhaM Navvade? Airiya prNpraagduvdesaado| kiM caXXXsesa cattAri vi logA sutteNa sUcidA cevaxxx tamhA suttasaMbaddha mevedaM vakkhANamidi |-dhvlaa pu0 4, pR0 38-36 4. dhavalA pu0 4, pR0 36-47 406 / SaTlaNDAgama-parizIlana Page #461 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pratarasamudghAtagata aura lokapUraNasamuddhAtagata kevaliyoM ke kSetra kI prarUpaNA pUrva paddhati ke anusAra pRthak-pRthak kI hai|' pratarasamudghAtagata kevalI ke kSetra pramANa ke prasaMga meM uddhata do gAthAoM ke AdhAra se dhavalA meM Urvaloka aura adholoka kA ghanaphala dikhalAyA gayA hai| isI prasaMga meM Age lokaparyanta avasthita vAtavalayoM se roke gaye kSetra ke pramANa ko bhI gaNita-prakriyA ke Azraya se nikAlA gayA hai| tadanusAra samasta vAtavalayaruddha kSetra itanA hai 10241683487 jagapratara 106760 isa vAtavalayaruddha kSetra ko dhanaloka meM se kama kara dene para. pratarasamudghAta kevalI kA kSetra kucha kama lokapramANa siddha hotA hai| ise adholoka ke pramANa se karane para vaha sAdhika eka adholoka ke caturtha bhAga se kama do adholoka pramANa hotA hai / atraloka ke pramANa se karane para vaha Urvaloka ke kucha kama tRtIya bhAga se adhika do Urvaloka pramANa hotA hai| Aveza kI apekSA kSetrapramANa __ isa prakAra ogha kI apekSA kSetra pramANa kI prarUpaNA ke samApta ho jAne para, Age Adeza kI apekSA yathAkrama se gati-indriya Adi caudaha mArgaNAoM meM jahA~ jitane guNasthAna sambhava haiM unameM prastuta kSetra pramANa kI prarUpaNA kI gayI hai / prarUpaNA kI paddhati prasaMga ke anusAra pUrvavat hI rahI hai| yathA sarvaprathama gatimArgaNA ke Azraya se narakagati meM vartamAna nArakiyoM meM mithyAdRSTi se lekara asaMyatasamyagdRSTi taka pratyeka guNasthAnavI nArakiyoM kA kSetra sUtra (1,3,5) meM loka kA asaMkhyAtavA~ bhAga kahA gayA hai| use spaSTa karate hue dhavalAkAra ne svasthAnasvasthAna va vihAravatsvasthAna tathA vedanA, kaSAya va vaikriyika samudghAtagata nArakamithyAdRSTiyoM kA sAmAnyaloka, adholoka, Urdhvaloka aura tiryagloka ina cAra kA asaMkhyAtavA~ bhAga tathA ar3hAIdvIpa se asaMkhyAtaguNA batalAyA hai / ise vizada karate hue unhoMne gaNita prakriyA ke anusAra prathamAdi pRthiviyoM meM yathAkrama se sambhava 13 va 11 Adi pAthaDoM meM vartamAna nArakiyoM ke zarIrotsedha ke pramANa ko nikAlA hai / tatpazcAt avagAhanA meM sAtavI pRthivI ko aura dravya kI apekSA prathama pRthivI ko pradhAna karake svasthAnasvasthAna Adi una padoM meM pariNata kitanI jIvarAzi sambhava hai, ityAdi kA vicAra karate hue mithyAdRSTi va sAsAdanasamyagdRSTi Adi cAroM guNasthAnoM meM kSetra pramANa ko vyakta kiyA hai / vizeSatA yaha rahI hai ki sAsAdanasamyagdRSTi ke upapAdapada sambhava nahIM hai aura samyagmithyAdRSTi ke mAraNAntikasamudghAta sambhava nahIM hai| isa prakAra sAmAnya nArakiyoM ke kSetra ko batalAkara Age sUtra (1,3,6) meM kevala yaha sUcanA kara dI hai ki isI prakAra sAtoM pRthiviyoM meM isa kSetrapramANa ko jAnanA caahie| __ isakI vyAkhyA karate hue dhavalAkAra ne spaSTa kara diyA hai ki sUtra meM dravyAthikanaya kI 1. dhavalA pu0 4, pR0 48-56 2. vahI, pR0 56-65 SaTkhaNDAgama para TIkAe~ / 407 Page #462 -------------------------------------------------------------------------- ________________ apekSA vaisA kahA gayA hai| paryAyAthikanaya kI apekSA ina pRthiviyoM meM vizeSatA bhI hai| dhavalA meM usa vizeSatA ko bhI spaSTa kiyA gayA hai (pu0 4, pR0 65-66) / __kSetrapramANaprarUpaNA kA yahI krama Age yathAsambhavaM tithaMca Adi zeSa tIna gatiyoM meM aura indriya Adi zeSa teraha mArgaNAoM meM bhI rahA hai / 4. sparzanAnugama pUrvokta jIvasthAnagata ATha anuyogadvAroM meM sparzanAnugama cauthA hai| dhavalAkAra ne yahAM prathama sUtra kI vyAkhyA kara sarvaprathama sparzana ke ye chaha bheda nirdiSTa kiye haiM-nAmasparzana, sthApanAsparzana, dravyasparzana, kSetrasparzana, kAlasparzana aura bhaavsprshn| Age unhoMne ina saba sparzanabhedoM ke svarUpa kA bhI vivecana kiyA hai| unameM se yahA~ jIvakSetrasparzana adhikRta hai|' pUrva paddhati ke anusAra dhavalA meM isa sparzana kI prarUpaNA bhI prathamataH ogha kI apekSA aura tatpazcAt Adeza kI apekSA kI gayI hai| ___oghaprarUpaNA--sUtrakAra ne yahA~ sarvaprathama mithyAdRSTiyoM ke sparzanakSetra ko samasta loka batalAyA hai| isa sUtra kI vyAkhyA meM dhavalAkAra ne yaha spaSTa kara diyA hai ki kSetrAnuyogadvAra meM jahA~ sabhI mArgaNAoM kA Azraya lekara saba gusthAnoM ke vartamAna kAla sambandhI kSetra kI prarUpaNA kI gayI hai vahA~ prakRta anuyogadvAra meM una sabhI mArgaNAoM kA Azraya lekara sabhI guNasthAnoM ke atIta kAla se sambandhita kSetra kI prarUpaNA kI jAne vAlI hai| kSetrAnuyogadvAra ke samAna sparzana anuyogadvAra meM svasthAnasvasthAna aura vihAravatsvasthAna tathA vedanAdi sAta samudghAta aura upapAda ina dasa padoM ke Azraya se prakRta sparzana kI bhI prarUpaNA kI gayI hai tathA loka se sAmAnya loka Adi ve hI pA~ca loka vivakSita rahe haiN| loka kA pramANa 343 dhanarAju yahA~ bhI abhISTa rahA hai| ___ sUtra (1,4,2) meM jo mithyAdRSTiyoM kA sparzanakSetra sarva loka kahA gayA hai vaha dravyAthikanaya kI dRSTi se kahA gayA hai| paryAyArthika naya kI apekSA vaha kitanA hai, ise spaSTa karate hue dhavalAkAra ne kahA ki svasthAnasvasthAna, vedanA, kaSAya va mAraNAntika samudghAta tathA upapAda ina padoM se pariNata mithyAdRSTiyoM ke dvArA atIta aura vartamAna kAla meM samasta loka kA sparza kiyA gayA hai| vihAra vatsvasthAna va vaikriyika samudghAta se pariNata unake dvArA vartamAna meM sAmAnya loka, adholoka aura Urdhva loka ina tIna kA asaMkhyAtavA~ bhAga, tiryagloka kA saMkhyAtavA~ bhAga aura ar3hAIdvIpa se asaMkhyAta guNA kSetra sparza kiyA gayA hai| dhavalAkAra ne yaha bhI spaSTa kara diyA hai ki apavartanA kA krama yahA~ kSetra ke hI samAna hai| ___atIta kAla meM unake dvArA caudaha bhAgoM meM kucha kama ATha bhAga sparza kiye gaye haiN| isakA abhiprAya yaha hai ki loka ke madhya meM eka rAju ke vargapramANa vistRta aura caudaha rAju Ayata jo trasanAlI hai usake eka rAju lambe-caur3e caudaha bhAgoM meM ATha bhAgoM kA unake dvArA sparza kiyA gayA hai| ve ATha bhAga haiM-merutala ke nIce ke do bhAga aura usase Upara ke chaha bhAga / kAraNa 1. dhavalA pu0 4, pR0 141-44 2. dhavalA pu0 4, pR0 145-47 408 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #463 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yaha hai ki ve mithyAdRSTi nIce tIsarI pRthivI taka do rAju aura Upara solahaveM kalpa taka chaha rAju isa prakAra una caudaha bhAgoM meM se ATha bhAgoM meM vihAra va vikriyA karate haiN| kucha kama karane kA kAraNa yaha hai ki tIsarI pRthivI ke nIce ke eka hajAra yojana pramANa kSetra meM unakA nihAra sambhava nahIM hai|' sUtra (1,4.3) meM sAsAdanasamyagdRSTiyoM kA sparzanakSetra loka kA asaMkhyAtavA bhAga kahA gayA hai| unake isa kSetrapramANa kA ullekha isake pUrva kSetrAnugama anuyogadvAra sUtra (1,3,3) meM bhI kiyA jA cukA hai| isase punarukti doSa kA prasaMga prApta hotA hai, isa zaMkA ko hRdayaMgama kara isake parihArasvarUpa dhavalAkAra ne kahA hai ki prastuta sUtra meM jo kSetrAnuyogadvAra meM prarUpita kSetra kI punaH prarUpaNA kI gayI hai vaha mandabuddhi ziSyoM ko smaraNa karAne ke lie hai| athavA caudaha guNasthAnoM se sambaddha atIta, anAgata aura vartamAna tInoM kAla se viziSTa kSetra ke viSaya meM pUchane para ziSya ke sandeha ko dUra karane ke lie atIta va anAgata ina do kAloM se viziSTa usa kSetra kI prarUpaNA kI jA rahI hai / tadanusAra svasthAnasvasthAna, vihAravatsvasthAna tathA vedanA, kaSAya, vaikriyika va mAraNAntika samudghAta aura upapAda padoM se pariNata ukta sAsAdanasamyagdaSTiyoM ke dvArA cAra lokoM kA asaMkhyAtavA~ bhAga aura mAnuSakSetra se asaMkhyAtaguNA kSetra sparza kiyA gayA hai| ___ Age ke sUtra (1,4,4) meM sAsAdanasamyagdRSTiyoM kA sparzanakSetra kucha kama ATha baTe caudaha bhAga athavA bAraha baTe caudaha bhAga kA bhI nirdeza hai| usakI vyAkhyA meM dhavalA meM spaSTa kiyA gayA hai ki yaha sUtra atIta kAla se viziSTa unake sparzanakSetra kA prarUpaka hai| Age isa ko dezAmarzaka kahakara paryAyAthika naya kI apekSA usakI prarUpaNA karate hue yaha spaSTa kiyA hai ki svasthAnasvasthAnagata una sAsAdanasamyagdRSTiyoM ne tIna lokoM ke asaMkhyAtaveM bhAga, tiryagloka ke saMkhyAtaveM bhAga aura aDhAI dvIpa se asaMkhyAtaguNe kSetra kA sparza kiyA hai| atIta kAla se sambaddha una sAsAdanasamyagdRSTiyoM ke isa svasthAna kSetra ko spaSTa karate hue dhavalAkAra ne prathamata: tiryaMca sAsAdanasamyagdRSTiyoM ke kSetra kI prarUpaNA meM kahA hai ki trasajIva trasanAlI ke bhItara hI hote haiM, isa prakAra rAjupratara ke bhItara sarvatra sAsAdanasamyagdRSTiyoM kI sambhAvanA hai| isa kSetra ko tiryagloka ke pramANa se karane para vaha usakA saMkhyAtavA~ bhAga hokara saMkhyAta aMgula bAhalyarUpa jagapratara hotA hai| tatpazcAt jyotiSI sAsAdanasamyagdRSTiyoM ke svasthAnasvasthAna kSetra ke nikAlane ke lie dhavalAkAra ne jambUdvIpa va lavaNasamudra Adi asaMkhyAta dvIpa-samudroM meM avasthita candra-sUryAdi samasta jyotiSI devoM kI saMkhyA ko gaNita-prakriyA ke AdhAra se nikAlA hai| usa prasaMga meM dhavalAkAra ne yaha abhimata vyakta kiyA hai ki svayambhUramaNa samudra ke Age bhI rAju ke ardhaccheda haiN| isakA AdhAra unhoMne jyotiSiyoM kI saMkhyA ke lAne meM kAraNabhUta do sau chappana aMgula ke vargarUpa bhAgahAra ke prarUpaka sUtra' ko batalAyA hai| isa para yaha zaMkA kI gayI ki "jitanI dvIpa-samudroM kI saMkhyA hai tathA jitane jambUdvIpa ke ardhaccheda haiM, eka adhika utane hI rAju ke ardhaccheda haiM" aisA jo parikarma meM kahA gayA hai 1. dhavalA pu0 4, pR0 148 2. khetteNa padarassa bechappaNNaMgulasayavaggapaDibhAgeNa |-suutr 1,2,55 (pu0 3) SaTkhaNDAgama para TokAe~ / 406 Page #464 -------------------------------------------------------------------------- ________________ usase ukta kathana kA virodha kyoM na hogaa| isake samAdhAna meM dhavalAkAra ne kahA hai ki usake sAtha to virodha hogA, kintu sUtra ke sAtha usakA virodha nahIM hogaa| isalie usa vyAkhyAna ko grahaNa karanA cAhie, na ki parikarma ke usa kathana ko; kyoMki vaha sUtra ke viruddha hai| sUtra ke viruddha vyAkhyAna nahIM hotA hai, anyathA kucha vyavasthA hI nahIM bana skegii| tAtparya yaha hai ki svayambhUramaNa samudra ke Age rAju ke ardhaccheda haiM, para vahA~ jyotiSI deva nahIM haiN| isase uvata bhAgahAra kI utpatti ke lie tatprAyogya anya saMkhyAta rUpoM ko bhI rAju ke ardhacchedoM meM se kama karanA caahie| __ Age dhavalAkAra ne pUrva nirdiSTa sUtra kI prAmANikatA ko lakSya meM rakhate hue yaha spaSTa kara diyA hai ki hama(A0 vIrasena) ne jo yaha rAju ke ardhacchedoM ke pramANaviSayaka parIkSA kA vidhAna kiyA hai vaha anya AcAryoM ke upadeza kA anusaraNa na kara kevala tiloyapaNNattisutta kA anusaraNa karatA hai| tadanusAra jyotiSI devoM ke bhAgahAra ke prarUpaka jisa sUtra kA pUrva meM nirdeza hai usa para AdhArita yukti ke bala se prakRta gaccha ke sAdhanArtha usakI prarUpaNA hamane kI hai| isake lie unhoMne ye do udAharaNa bhI die haiM ) jisa prakAra sAsAdanasamyagdaSTi. Adi ke dravyapramANa ke prasaMga meM hamane antarmahata meM prayukta 'antara' zabda ko samIpArthaka mAnakara usake AdhAra se antarmuhUrta kA artha ta ke samIpa (muhUrta se adhika)kiyA hai| isase upazamasamyagdRSTi, sAsAdanasamyagdRSTi aura samyagdRSTi kA avahArakAla asaMkhyAta AvalI pramANa bana jAtA hai| isake viparIta yadi antarmuhUrta ko sarvatra saMkhyAta AvaliyoM pramANa hI mAnA jAya to vaha ghaTita nahIM hotA hai| (2) kucheka pUrva AcAryoM kI mAnyatA ke anusAra loka kA AkAra cAroM dizAoM meM gola hai| usakA vistAra nIce talabhAga meM sAta rAju hai| pazcAt vaha Upara krama se hIna hotA huA sAta rAju Upara jAne para eka rAju mAtra raha gayA hai| phira krama se Age vRddhiMgata hokara vaha sAr3he dasa rAju Upara jAne para pA~ca rAju ho gayA hai| tatpazcAt punaH hAni ko prApta hotA huA vaha anta meM caudaha rAju Upara jAne para eka rAju raha gayA hai| dhavalAkAra kA kahanA hai ki yadi AcAryoM dvArA prarUpita loka ko vaisA svIkAra kiyA jAya to jina do gAthAsUtroM ke AdhAra se pratarasamudghAtagata kevalI kA kSetra kucha kama (vAtavalayaruddha kSetra se hI na) 343 ghanarAju pramANa kahA gayA hai ve gAthAsUtra' nirarthaka Thaharate haiM, kyoMki uparyukta loka kA ghanaphala 164 328 ghanarAju hI AtA hai, jo 343 ghanarAjuoM se hIna hai| isase dhavalAkAra vIrasenAcArya ne loka ko golAkAra na mAnaka ra Ayata caturasra mAnA hai| tadanusAra usakA AkAra isa prakAra rahatA hai-pUrva-pazcima meM nIce sAta rAju, Upara 1. dhavalA pu0 4, pR0 157;dhavalA ke antargata yaha prasaMgaprApta gadya bhAga prasaMgAnurUpa zabda parivartana ke sAtha vartamAna 'tiloyapaNNattI' meM usI rUpa meM upalabdha hotA hai / dekhie, dhavalA pu0 4, pR0 152-56 tathA ti0pa0 2, pR0 64-66 / (ti0pa0 meM sambhavataH use dhavalA se liyA gayA hogaa|) 2. dhavalA pu0 3, pR0 66-70 3. dhavalA pu0 4, pR0 20-21 410 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #465 -------------------------------------------------------------------------- ________________ krama se hIna hokara sAta rAju Upara jAne para eka rAju, phira vRddhi ko prApta hokara sAr3he dasa rAju Upara jAne para pAMca rAju aura punaH hIna hotA huA anta meM caudaha rAju Upara jAne para eka rAju mAtra vistRta hai| dakSiNa-uttara meM vaha sarvatra sAta rAju bAhalyavAlA hai| isa prakAra ke loka kA pramANa 343 ghanarAju prApta ho jAtA hai| isase na to ve do gAthAsUtra hI nirarthaka hote haiM aura na jyotiSI devoM ke dravyaprasANa ke lAne meM kAraNabhUta do sau chappana aMgula ke vargarUpa bhAgahAra kA prarUpaka sUtra' bhI asaMgata ThaharatA hai| ___isa prakAra sUtroM kI prAmANikatA ko surakSita rakhate hue dhavalAkAra A0 vIrasena ne una sUtroM para AdhArita yukti ke bala se kucha pUrvAcAryoM ke upadeza ke viruddha hone para bhI muhUrta se adhika (asaMkhyAta AvalI pramANa) antarmuhUrta ko, Ayata caturasra loka ko aura svayambhUramaNasamudra ke bAhya bhAga meM tatprAyogya rAju ke saMkhyAta ardhacchedoM ko siddha kiyA hai| uparyukta gaNita-prakriyA ke AdhAra se dhavalAkAra ne samasta jyotiSI devoM ko bimbazalAkAoM ko nikAlA hai / tadanusAra unheM saMkhyAta dhanAMgula se guNita karane para jyotiSI devoM kA svasthAna kSetra hotA hai| usa svasthAna kSetra ko saMkhyAta rUpoM se guNita karake saMkhyAta dhanAMgula se apavartita karane para jyotiSI devoM kI saMkhyA AtI hai| use jyotiSI devoM ke utsedha se gaNita vimAnoM ke abhyantara pratarAMguloM se guNita karane para jyotiSI devoM kA svasthAna kSetra tiryagloka ke saMkhyAtaveM bhAga mAtra nirdhArita hotA hai| isI prakAra se dhavalA meM sAsAdanasamyagdRSTi vyantara devoM ke bhI svasthAnakSetra ko tiryagaloka ke saMkhyAtaveM bhAga mAtra siddha kiyA gayA hai| una sAsAdanasamyagdRSTiyoM ke dvArA vihAra, vedanA-samudghAta, kaSAya-samudghAta aura vaikriyika-samudghAta ina padoM kI apekSA lokanAlI ke caudaha bhAgoM meM se kucha kama (tIsarI pRthivI ke nIce ke hajAra yojanoM se kama) ATha bhAgoM kA sparza kiyA gayA hai| mAraNAntika samudaghAta se pariNata unake dvArA una caudaha bhAgoM meM se kucha kama bAraha bhAgoM kA sparza kiyA gayA hai jo isa prakAra sambhava hai ..... merUmUla se Upara ISatprAgbhAra pRthivI taka sAta rAju aura nIce chaThI pRthivI taka pA~ca rAju, ina donoM ke milAne para sAsAdanamAraNAntika kSetra kA AyAma bAraha (7+5) rAju ho jAtA hai| vizeSa itanA hai ki use chaThI pRthivI ke nIce ke hajAra yojana se kama samajhanA caahie| upapAda se pariNata unake dvArA ukta caudaha bhAgoM meM se nIce chaThI pRthivI taka pA~ca rAju aura Upara AraNa-acyuta kalpa taka chaha rAju, isa prakAra gyAraha (6-5) bhAgoM kA sparza kiyA gayA hai| yahA~ bhI pUrva ke samAna hajAra yojana se use kama samajhanA caahie| yahA~ mAraNAntika samudghAta ke prasaMga meM kucha vizeSa jJAtavya hai| mAraNAntika samudghAta se pariNata sAsAdanasamyagdRSTiyoM kA sparzana 13 baTe 14 bhAga nirdiSTa hai| isa para vahA~ zaMkA uThAyI gayI hai ki yadi sAsAdanasamyagdRSTi ekendriyoM meM utpanna hote haiM to unake do guNasthAna honA caahie| para aisA hai nahIM, kyoMki satprarUpaNA meM unake ekamAtra mithyAdRSTi guNasthAna kA sadbhAva dikhalAyA gayA hai| Age dravyapramANAnugama meM bhI unameM eka mithyAdRSTi guNa 1. dravyapramANAnugama, sUtra 55 va 65; (pu0 3, pR0 268 va 275) 2. sUtra 1,1,36 (pu0 1, pR0 261) SaTkhaNDAgama para TIkAe~ / 411 Page #466 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sthAna se sambanbita dravyapramANa kI prarUpaNA kI gayI hai| isake samAdhAna meM dhavalAkAra ne kahA hai ki kauna yaha kahatA hai ki sAsAdanasamyagdRSTi ekendriyoM meM utpanna hote haiM ? ve vahA~ mAraNAntika samudghAta ko karate haiM aisA hamArA nizcaya hai| para ve vahA~ utpanna nahIM hote haiM, kyoMki AyukAla ke samApta hone para unake sAsAdanaguNasthAna nahIM pAyA jAtA hai| isa para yaha zaMkA utpanna huI hai ki jahA~ sAsAdanasamyagdRSTiyoM kI utpatti sambhava nahIM hai vahA~ bhI yadi ve mAraNAntika samudghAta karate haiM to sAtavIM pRthivI ke nArakI bhI sAsAdana guNasthAna ke sAtha paMcendriya tiryaMcoM meM mAraNAntika samuddhAta kara sakate haiM, kyoMki sAsAdana guNasthAna kI apekSA donoM meM kucha vizeSatA nahIM hai| isake samAdhAna meM vahA~ yaha kahA gayA hai ki una donoM meM jAtibheda ke kAraNa uparyukta doSa sambhava nahIM hai| aura phira nArakiyoM kA svabhAva jahAM garbhaja paMcendriya tiryaMcoM meM utpanna hone kA hai vahA~ devoM kA svabhAva paMcendriyoM meM aura ekandriyoM meM bhI utpanna hone kA hai| isalie donoM samAna jAtivAle nahIM haiN| punaH yaha zaMkA kI gayI hai ki ekendriyoM meM mAraNAntika samuddhAta ko karanevAle deva samasta lokagata ekendriyoM meM use kyoM nahIM karate haiM / isake samAdhAna meM kahA gayA hai ki aisA sambhava nahIM hai, kyoMki lokanAlI ke bAhara utpanna hone kA unakA svabhAva nahIM hai, ityaadi| isI prakAra unake upapAda ke prasaMga meM bhI dhavalAkAra ne batalAyA hai ki kitane hI AcArya yaha kahate haiM ki deva niyama se mUla zarIra meM praviSTa hokara hI maraNa ko prApta hote haiM / tadanusAra upapAda kI apekSA unakA sparzanakSetra kucha kama 10 baTe 14 bhAga hotA hai / isa mata kA nirAkaraNa karate hue dhavalAkAra kahate haiM ki unakA yaha kathana sUtra ke viruddha par3atA hai, kyoki yahIM para kArmaNazarIravAle sAsAdanasamyagdRSTiyoM kA upapAda sambandhI sparzanakSetra 11 baTe 14 bhAga kahA gayA hai| ataH sUtra ke viruddha hone se unakA vaha vyAkhyAna grahaNa nahIM karanA cAhie / ____ isI prakAra jo AcArya yaha kahate haiM ki deva sAsAdanasamyagdRSTi ekendriyoM meM utpanna hote haiM unake abhimatAnusAra unakA upapAda sambandhI sparzakSetra kucha kama 12 baTe 14 bhAga hotA hai, yaha vyAkhyAna bhI cU~ki pUrvokta satprarUpaNAsUtra aura dravyapramANAnugamasUtra ke viruddha par3atA hai, isalie vaha bhI grahaNa karane yogya nahIM hai|' __ Age isI paddhati se ogha kI apekSA samyagmithyAdRSTi Adi zeSa guNasthAnoM meM tathA Adeza kI apekSA gati-indriyAdi caudaha mArgaNAoM meM yathAkrama se prastuta sparzana kI prarUpaNA kI gayI hai / isa prakAra yaha anuyogadvAra samApta huA hai / 5. kAlAnugama 'kAlAnugama' yaha jIvasthAna kA pA~cavA~ anuyogadvAra hai| yahA~ prathama sUtra kI vyAkhyA karate hue dhavalAkAra ne kAla ke ina cAra bhedoM kA nirdeza kiyA hai-nAmakAla, sthApanAkAla, dravya 1. sUtra 1,2,74-76 (pu0 3 pR0 305-7) 2. kammaiyakAyajogIsu micchAdiTThI oghaM / sAsaNasammAdiTThIhi kevaDiyaM khetaM phAsidaM ? logassa asaMkhejjadibhAgo / ekkAraha coddasabhAgA desUNA / -sUtra 1,4,66-68 (pu0 4, pR0 269-70) 3. dhavalA pu. 4, pRSTha 148-65 draSTavya haiN| 412 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #467 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kAla aura bhaavkaal| yathAkrama se unake svarUpa batalAte hue unhoMne pallavita, aMkurita, kulita, karalita, puSpita, mukulita evaM koyaloM ke madhura AlApa se paripUrNa aise vanakhaNDa se prakAzita citra meM likhita vasanta ko sadbhAvasthApanAkAla aura maNibheda va miTTI ke ThIkaroM Adi meM 'yaha vasanta hai' isa prakAra kI buddhi se kI jAnevAlI sthApanA ko asadbhAvasthApanAkAla kahA hai| noAgamadravyakAla ke prasaMga meM tadvyatirikta noAgamadra vyakAla kA svarUpa batalAte hue dhavalA meM ullekha hai ki do gandha, pA~ca rasa, ATha sparza aura pA~ca varNa se rahita hokara jo kumhAra ke cAka ke nIce kI zila ke samAna vartanAsvarUpa hai use tadvyatirikta noAgamadravyakAla kahA jAtA hai, tathA vaha lokAkAza ke pramANa hai| ___ usI prasaMga meM vizeSa rUpa se yaha bhI spaSTa kara diyA hai ki jIvasthAnAdi meM cUMki dravyakAla kI prarUpaNa nahIM kI gayI hai, isalie usakA sadbhAva hI nahIM hai| aisA nahIM kahA jA sktaa| jIvasthAnAdi meM usakI prarUpaNA na karane kA kAraNa vahA~ chaha dravyoM kA prarUpaNAviSayaka adhikAra kA na honA hai| isalie 'dravyakAla kA astitva hai', aisA grahaNa karanA cAhie / noAgamabhAvakAla ke svarUpa kA nirdeza karate hue kahA gayA hai ki dravyakAla ke nimitta se jo pariNAma (pariNamana) hotA hai use noAgamabhAvakAla kahate haiN| yahA~ noAgamabhAvakAla ko prasaMgaprApta kahA gayA hai| yaha noAgamabhAvakAla samaya, AvalI va kSaNa Adi svarUpa hai| samaya ke svarUpa ko prakaTa karate hue kahA gayA hai ki eka paramANu jitane kAla meM dUsare paramANu kA atikramaNa karatA hai usakA nAma samaya hai / punazca paramANu jitane kAla meM caudaha rAju pramANa AkAza pradezoM kA atikramaNa kara sakatA hai, utane hI kAla meM vaha mandagati se eka paramANu se dUsare paramANu kA bhI atikramaNa karatA hai| usake itane kAla ko samaya kahA gayA hai| ___yahA~ yaha zaMkA kI gayI hai ki pudgalapariNAmasvarUpa ina samaya, AvalI Adi ko kAla kaise kahA jA sakatA hai| isake samAdhAna meM 'kalyante saMkhyAyante karma-bhava-kAyAyusthitayo'neneti kAlazabdavyutpatteH' aisI 'kAla' zabda kI nirukti ke anusAra kahA gayA hai ki usake Azraya se karma, bhava, Ayusthiti Adi kI saMkhyA kI jAtI hai, isalie use kAla kahA jAtA hai| isake pUrva vahA~ yaha bhI kahA jA cukA hai ki kArya meM kAraNa ke upacAra se use kAla kahA gayA hai / kAla, samaya aura addhA ye samAnArthaka zabda haiN| Age dhavalA meM kucha kAla vibhAgoM kA spaSTIkaraNa isa prakAra se kiyA gayA hai __ asaMkhyAta samayoM kI eka AvalI hotI hai| tatprAyogya asaMkhyAta AvaliyoM kA eka ucchavAsa-niHzvAsa hotA hai| sAta ucchavAsoM kA stoka hotA hai| sAta stokoM kA lava hotA hai| sAr3ha ar3atIsa lavoM kI nAlI hotI hai| do nAliyoM kA muhUrta hotA hai / tIsa muhUrtoM kA divasa hotA hai| pandraha divasoM kA pakSa hotA hai| do pakSoM kA mAsa hotA hai| bAraha mAsoM kA varSa aura pAMca varSoM kA yuga hotA hai| dhavalA meM kalpakAla taka isI krama se kAla vibhAgoM ke pramANa ke kahane kI preraNA kara dI gayI hai|' 1. isa sabake lie dekhie dhavalA pu04, pR0313-20 / (jijJAsujana kalpa kAla taka ke kAlavibhAgoM ko tiloyapaNNattI 4; 284-308 gAthAoM meM dekha sakate haiN| tulanAtmaka adhyayana ke lie ti0 pa0 2, kI prastAvanA pR0 80 aura pariziSTa pR0 667-68 draSTavya haiM / ) SaTkhaNDAgama para TIkAe~ / 413 Page #468 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yahA~ prasaMgaprApta muhUrta meM do zlokoM ke Azraya se 3773 ucchvAsoM kA tathA 5110 nimeSoM kA bhI ullekha hai| tIsa maharmoM kA divasa hotA hai, yaha pahale kahA jA cukA hai| ve muhUrta kauna se haiM, ise spaSTa karate hue dhavalA meM kinhIM prAcIna zlokoM ke AdhAra se dina ke 15 aura rAtri ke 15 mUhUrta ke nAmoM kA nirdeza isa prakAra kiyA gayA hai'--- ___dinamuhUrta--1. raudra, 2. zveta, 3. maitra, 4. sArabhaTa, 5. daitya, 6. vairocana, 7. vaizvadeva, 8. abhijita, 6. rohaNa, 10. bala, 11. vijaya, 12. naiRtya, 13. vAruNa, 14. aryamana aura 15. bhAgya / rAtrimuhUrta--1. sAvitra, 2. dhurya, 3. dAtraka, 4 yama, 5. vAyu, 6. hutAzana, 8. bhAnu, 7. vaijayanta, 6. siddhArtha, 10. siddha sena, 11. vikSobha, 12. yogya, 13. puSpadanta, 14, sugandharva aura 15. arunn| ___ Age eka anya zloka ke Azraya se yaha abhiprAya vyakta kiyA hai ki rAta aura dina donoM kA samaya aura muhUrta samAna mAne gaye haiN| para kabhI (uttarAyaNa meM) chaha muhUrta dina ko prApta hote haiM aura kabhI (dakSiNAyana meM) ve rAta ko prApta hote haiN| isa prakAra uttarAyaNa meM dina kA pramANa aThAraha (12+6) muhUrta aura rAta kA pramANa bAraha muhUrta hotA hai| isake viparIta dakSiNAyana meM rAta kA pramANa aThAraha muhUrta aura dina kA pramANa bAraha mahUrta ho jAtA hai| isa prakAra dina ke tIna muhUrta yadi kabhI rAtri meM sammilita ho jAte haiM to kabhI rAtri ke tIna muharta dina meM sammilita ho jAte haiN| __isI prasaMga meM Age dhavalA meM "divasAnAM nAmAni' aisI sUcanApUrvaka eka anya zloka ke dvArA tithiyoM ke ina pA~ca nAmoM kA nirdeza hai-nandA, bhadrA, jayA, rivatA aura pUrNA / yathAkrama se inake ye devatA bhI vahA~ nirdiSTa haiM-candra, sUrya, indra, AkAza aura dharma / una tithiyoM kA prArambha pratipadA se hotA hai| jaise-pratipadA kA nAma nandA, dvitIyA kA nAma bhadrA, tRtIyA kA nAma jayA, caturthI kA nAma riktA, paMcamI kA nAma pUrNA, punaH parivartita hokara SaSThI kA nAma nandA, saptamI kA jayA, aSTamI kA bhadrA, ityAdi / tadanusAra pratipadA, SaSThI aura ekAdazI ina tIna tithiyoM ko nandA; dvitIyA, saptamI aura dvAdazI ko bhadrA, tRtIyA, aSTamI aura trayodazI ina tIna ko jayA; catuthIM, navamI aura caturdazI ko riktA; tathA paMcamI, dazamI aura pUrNimA ko pUrNA tithi kahA jAtA hai| nirdeza-svAmitva Adi ke krama se kAlaviSayaka vicAra dhavalAkAra ne prasaMgaprApta viSaya kA vicAra prAyaH nirdeza, svAmitva, sAdhana, adhikaraNa, 1. ye cAroM zloka siMhasUrarSi viracita lokavibhAga meM prAyaH usI rUpa meM upalabdha hote haiN| dekhie lo0vi0 6; 197-200; jyotiSka raNDaka kI malayagiri viracita vRtti meM jambUdvIpaprajJapti kI tIna gAthAoM ko uddhata karate hue 30 muhUrtoM ke nAmoM kA ullekha kiyA gayA hai, jinameM kucha samAna haiN| dekhie jyo0ka0malaya 0vRtti 52-53 2. isa muhUrta AdirUpa kAla kI vizeSatA ke parijJAnArtha dhavalA pu0 4, pR0 318-16 draSTavya haiN| 414 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #469 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sthivi aura vidhAna ina chaha adhikAroM meM kiyA hai| tadanusAra Upara jo vivakSita kAla ke svarUpa ko batalAyA hai vaha 'nirdeza' rUpa hai| __svAmitva-kAla kA svAmI kauna hai, ise spaSTa karate hue dhavalA meM kahA hai ki vaha jIva aura pudagaloM kA hai; kyoMki vaha ina donoM ke pariNAmasvarUpa hai| vikalpa rUpa meM Age yaha bhI kahA gayA hai --- athavA vaha paribhramazIla sUryamaNDala kA hai, kyoMki usake udaya aura astagamana se divasa Adi utpanna hote haiM / sAdhana--kAla kisake dvArA nirUpita hai, isa prakAra usake sAdhana yA kAraNa ko prakaTa karate hue kahA hai ki vaha paramArthakAla se utpanna hotA hai, arthAt usakA kAraNa paramArtha yA nizcayakAla hai| adhikaraNa-vaha kAla kahA~ para hai, isa prakAra AdhAra ko spaSTa karate hue kahA hai ki vaha trikAlavartI ananta paryAyoM se paripUrNa mAnuSakSetragata pratyeka sUryamaNDala meM hai| __yahA~ yaha zaMkA utpanna huI ki yadi kAla mAnuSakSetragata sUryamaNDala meM hI avasthita hai to to yava (jau) rAzi ke samAna samaya svarUpa se avasthita aura sva-para-prakAza kA kAraNabhUta vaha kAla dIpaka ke samAna chaha dravyoM ke pariNAmoM ko kaise prakAzita kara sakatA hai, jabaki vaha samasta pudgaloM se anantaguNA hai| isa zaMkA ke samAdhAna meM dhavalAkAra ne kahA hai ki jisa prakAra prastha (mApavizeSa) mApe jAnevAle dhAnya Adi se pRthaka rahakara bhI unako mApatA hai usI prakAra kAla bhI chaha dravyoM se pRthak rahakara unake pariNamana ko prakAzita karatA hai| abhiprAya yaha hai ki vaha svayaM apane pariNamana kA aura anya padArthoM ke bhI pariNamana kA kAraNa hai| jaise dIpaka svayaM ko prakAzita karatA hai aura anya padArthoM ko bhii| isa prakAra anavasthA doSa kA prasaMga nahIM prApta hotA hai,anyathA sva-para-prakAzaka dIpaka ke sAtha vyabhicAra anivArya hogaa| devaloka meM kAla ke na hone para bhI yahIM ke kAla se vahA~ kAla kA vyavahAra hotA hai| eka zaMkA vahA~ yaha bhI kI gayI hai ki kAla jaba jIvoM aura pudgaloM kA parimANa hai taba kevala mAnuSakSetragata sUryamaNDala meM sthita na hokara use samasta jIvoM aura pudgaloM meM sthita honA cAhie / isakA samAdhAna karate hue kahA gayA hai ki loka meM va Agama meM vaisA vyavahAra nahIM hai| kAla kA vyavahAra kevala anAdinidhana sUryamaNDala kI kriyAjanita dravyoM ke pariNAmoM meM hI pravRtta hai / ataH yahA~ kisI prakAra ke doSa kI sambhAvanA nahIM hai / sthiti .. kAla kitane samaya taka rahatA hai, isakA vicAra karate hue dhavalA meM kahA hai ki vaha anAdi va aparyavasita hai| isa prasaMga meM zaMkAkAra ne kAla kA kAla usase bhinna hai yA abhinna, ina do vikalpoM ko uThAte hue unake nirAkaraNapUrvaka kAla se kAla kA nirdeza asaMgata ThaharAyA hai / usake isa abhimata kA nirAkaraNa kara dhavalA meM kahA hai ki anya sUryamaNDala meM sthita kAla dvArA usase pRthagbhUta sUryamaNDala meM sthita kAla kA nirdeza sambhava hai| athavA usase usake abhinna hone para bhI kAla se kAla kA nirdeza sambhava hai| jaise- 'ghaTa kA bhAva' aura 'zilAputra ka kA zarIra' ina udAharaNoM meM ghaTa se abhinna usake bhAva meM aura zilAputraka se abhinna usake zarIra meM bheda kA vyavahAra dekhA jAtA hai / vidhAna-kAla kitane prakAra kA hai, ise spaSTa karate hue kahA gayA hai ki sAmAnya se kAla eka hI prakAra kA hai / vahI atIta, anAgata aura vartamAna ke bheda se tIna prakAra kA hai| athavA guNasthitikAla, bhavasthitikAla, karmasthitikAla, kAyasthitikAla, upapAdakAla aura SaTkhaNDAgama para TokAe~ / 415 Page #470 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvasthitikAla ke bheda se vaha chaha prakAra kA bhI hai| athavA pariNAmoM ke ananta hone se una se abhinna vaha aneka prakAra bhI hai (dhavalA 4, pR0 313-322) / ogha kI apekSA kAla-prarUpaNA sUtrakAra dvArA prathamata: ogha kI apekSA kAla kI prarUpaNA kI gayI hai| tadanusAra yahA~ sarvaprathama mithyAdRSTiyoM ke kAla kI prarUpaNA karate hue nAnA jIvoM kI apekSA unakA kAla samasta kAla nirdiSTa kiyA gayA hai| kAraNa yaha ki nAnA jIvoM kI apekSA ve sadA vidyamAna rahate haiM-unakA kabhI abhAva sambhava nahIM hai| __eka jIva kI apekSA unakA kAla anAdi-aparyavasita, anAdi-saparyavasita aura sAdisaparyavasita kahA gayA hai (sUtra 1,5, 2-3) / ise spaSTa karate hue dhavalAkAra ne abhavya mithyAdRSTiyoM ke kAla ko anAdi-aparyavasita batalAyA hai, kyoMki unake mithyAtva kA Adi, anta aura madhya nahIM hai| bhavya mithyAdRSTiyoM kA mithyAtva anAdi hokara bhI vinaSTa ho jAnevAlA hai| unheM lakSya meM rakhakara satra meM usa mithyAtva kA kAla anAdi-saparyavasita bhI nirdiSTa kiyA gayA hai| dhavalA meM isake lie vardhanakumAra kA udAharaNa diyA gayA hai| anya kinhIM bhavyoM ke mithyAtva kA kAla sAdi-saparyavasita bhI kahA gayA hai| jaise kRSNa Adi ke mithyAtva kA kAla / yaha sAdi-saparyavasita mithyAtva kA kAla jaghanya aura utkRSTa ke bheda se do prakAra kA hai| inameM jaghanya kAla usakA antarmuharta mAtra hai| dhavalA meM yaha udAharaNa bhI diyA hai-koI eka sampamithyAdRSTi, asaMyata samyagdRSTi, saMyatAsaMyata athavA pramattasaMyata parigAmavaza mithyAtva ko prApta huaa| vaha sabase jaghanya antarmaharta kAla usa mithyAtva ke sAtha rahakara phira se samyagamithyAtva, asaMyama ke sAtha samyaktva, saMyamAsaMyama athavA apramattabhAva ke sAtha saMyama ko prApta ho gyaa| isa prakAra se usa mithyAtva kA jaghanya kAla antarmuhUrta prApta ho jAtA hai|' sutra (1,5,4) meM usa mithyAtva kA utkRSTa kAla kacha kama ardhapadagalaparivartana pramANa kahA hai| isakI vyAkhyA meM dhavalAkAra ne pudgalaparivartana ke svarUpa ko batalAte hue parivartana ke ye pA~ca bheda nirdiSTa kiye haiM-dravyaparivartana, kSetraparivartana, kAlaparivartana bhavaparivartana, aura bhAvaparivartana / inameM dravyaparivartana nokarmapadagalaparivartana aura karmapUdagalaparivartana ke bheda se do prakAra kA hai / prakRta meM isa nokarma va karmarUpa pudgalaparivartana kI vivakSA rahI hai| pudgalaparivartanakAla tIna prakAra kA hai-- agRhIta grahaNakAla, gRhItagrahaNakAla aura mizragrahaNakAla / vivakSita pudgalaparivartana ke bhItara sarvathA agRhIta pudgaloM ke grahaNa kA jo kAla hai vaha agRhItakAla kahalAtA hai| usI vivakSita pudgalaparivartana ke bhItara gRhIta pudgaloM ke grahaNa-kAla ko gRhItagrahaNakAla kahate haiM / yahIM para kucha gRhIta aura kucha agRhIta donoM prakAra ke pudgaloM ke grahaNakAla ko mizragrahaNakAla kahA gayA hai| isa pudgala parivartana ko pUrA karane meM jIva kisa prakAra se gRhIta, agRhIta aura mitha pudgaloM ko grahaNa kiyA karatA hai, isakA dhavalA meM vistAra se vivecana hai| isI prasaMga meM vahA~ agRhItagrahaNa kAla Adi ke alpabahutva kA bhI nirUpaNa hai| 1. dhavalA pu0 4, pR0 323-25 2. vahI, pR0 325-32 416 / SaTkhaNDAgama-parizIlana - Page #471 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSetraparivartana Adi zeSa cAra parivartanoM ke bAda dhavalA meM kucha gAthAoM ko uddhRta karate hue pudgalaparivartana Adi ke vAroM aura unake kAlaviSayaka alpabahutva kA bhI nirUpaNa hai / yathA - atItakAla meM eka jIva ke bhAvaparivartanavAra sabase stoka haiM, unase bhavaparivartanavAra anantaguNe haiM, unase kAlaparivartanavAra anantaguNe haiM, unase kSetraparivartanavAra anantaguNe haiM, unase pudgalaparivartanavAra anantaguNe haiM / pudgalaparivartana kA kAla saba meM stoka hai, kSetra parivartana kA kAla usase anantaguNA hai, kAlaparivartana kA kAla usase anantaguNA hai, bhavaparivartana kA kAla usase anantaguNA hai aura bhAvaparivartana kA kAla usase anantaguNA hai / uparyukta pudgalaparivartana kA kucha kama AdhA usa sAdi saparyavasita mithyAdRSTi kA utkRSTa kAla hai / use spaSTa karate hue dhavalA meM kahA hai ki koI eka anAdi mithyAdRSTi aparIta (aparimita) saMsArI jIva adhaHpravRtta, apUrvakaraNa aura anivRttikaraNa ko karake samyaktva ko prApta huA / usa samyaktva ke prabhAva se usane usake grahaNa karane ke prathama samaya meM hI pUrvokta aparIta saMsAra ko pudgalaparivartana ke ardhabhAga pramANa parimita saMsAra kara diyA / aba vaha adhika-se-adhika itane kAla hI saMsArI rahanevAlA hai / vaise usakA jaghanyakAla antarmuhUrta bhI sambhava hai, para prasaMga yahA~ utkRSTakAla kA hai / samyaktvagrahaNa ke prathama samaya meM usakA mithyAtva naSTa ho gayA / vaha sabase jaghanya antarmuhUrtakAla upazamasamyagdRSTi rahakara mithyAtva ko punaH prApta ho gayA / aba vaha samyaktva paryAya ke naSTa ho jAne se sAdi mithyAdRSTi ho gayA / pazcAt vaha isa mithyAtva paryAya ke sAtha kucha kama ardhapudgalaparivartana pramANa paribhramaNa karake antima bhava meM manuSyoM meM utpanna huA / antarmuhUrtamAtra saMsAra ke zeSa raha jAne para vaha punaH tIna kAraNoM ko karake samyaktva ko prApta huA (2) / phira vedakasamyagdRSTi ho gayA (3) / antarmuhUrta meM usane anantAnubandhI kA visaMyojana kiyA ( 4 ) / tatpazcAt darzanamohanIya kA kSaya kiyA ( 5 ), anantara vaha apramattasaMyata hokara (6), tathA hajAroM bAra pramatta apramattasaMyata guNasthAna meM parivartana karake (7), kSapakazreNi para ArUr3ha hotA huA apramattaguNasthAna meM adhaHpravRtta vizuddhi se vizuddha huA ( 8 ) / tatpazcAt krama se apUrvakaraNa (E), anivRttikaraNa, (10), sUkSma sAmparAya saMyata kSapaka ( 11 ), kSINakaSAya ( 12 ), sayogijina (13), aura ayogijina hokara mukta ho gayA (14) / isa prakAra samyaktva se sambaddha ina caudaha antarmuhUrtoM se kama ardhapudgala parivartana pramANa sAdi saparyavasita mithyAtva kA utkRSTakAla prApta hotA hai / " yahA~ yaha zaMkA uThAyI gayI hai ki 'mithyAtva' yaha paryAya hai aura paryAya meM utpAda aura vyaya do hI hote haiM, sthiti usakI sambhava nahIM hai / aura yadi usakI sthiti ko bhI svIkAra kiyA jAtA hai to phira usa mithyAtva ke dravyarUpatA kA prasaMga prApta hotA hai, kyoMki Agama ke anusAra upapAda, vyaya aura sthiti ina tInoM kA rahanA dravya kA lakSaNa hai / isa zaMkA kA samAdhAna karate hue dhavalAkAra ne kahA hai ki jo eka sAtha una tInoM se yukta hotA hai vaha dravya hai, 1. dhavalA pu0 4, pR0 33 34; pA~ca parivartanoM kI prarUpaka ye gAthAe~ una parivartanoM ke svarUpa ko spaSTa karate hue sarvArthasiddhi (2-10) meM bhI uddhRta kI gayI haiM / bhava aura bhAva parivartanoM se sambaddha gAthAoM meM thor3A-sA pAThabheda hai / 2. dhavalA pu0 4, pR0 33-36 SaTkhaNDAgama para TIkAe~ / 417 Page #472 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kintu jo krama se utpAda, sthiti aura vyaya se saMyukta hotA hai vaha paryAya hai / isa para punaH yaha zaMkA utpanna huI hai ki aisA mAnane para pRthivI, jala, teja aura vAyu ke bhI paryAyarUpatA kA prasaMga prApta hotA hai| isake uttara meM vahAM kahA gayA hai ki vaisA mAnane para yadi ukta pRthivI Adi ke paryAyarUpatA prApta hotI hai to ho, yaha to iSTa hI hai| isa para yadi yaha kahA jAya ki loka meM to unake viSaya meM dravyarUpatA kA vyavahAra dekhA jAtA hai to isameM bhI kucha virodha nahIM hai| kAraNa yaha ki unameM vaisA vyavahAra zuddha-azuddha dravyAthikanayoM se sApekSa naigamanaya ke Azraya se hotA hai| ise bhI spaSTa karate hue Age vahA~ kahA gayA hai ki zuddha dravyAthikanaya kA Alambana karane para to jIvAdi chaha hI dravya haiN| para azuddha dravyAthikanaya kI apekSA pRthivI Adi aneka dravya haiM, kyoMki isa naya kI vivakSA meM vyaMjana paryAya ko dravya mAnA gayA hai| sAtha hI, zuddha paryAyArthikanaya kI pramukhatA meM paryAya ke utpAda aura vinAza ye do hI lakSaNa haiM, para azuddha paryAyAthikanaya kA Azraya lene para krama se utpAdAdi tInoM bhI usake yoMki vajrazilA aura stambha Adi meM jo vyaMjana paryAya hai usake utpAda aura vinAza ke sAtha sthiti bhI pAyI jAtI hai| prakRta meM mithyAtva bhI vyaMjana paryAya hai, isalie usake bhI krama se utpAda, vinAza aura sthiti ina tInoM ke rahane meM kucha virodha nahIM hai| ___ isI prasaMga meM eka anya zaMkA yaha bhI uThAyI gayI hai ki bhavya ke lakSaNa meM jo yaha kahA gayA hai ki jinake bhaviSya meM siddhi (muktiprApti) hone vAlI hai ve bhavya siddha haiM, tadanusAra saba bhavya jIvoM kA abhAva ho jAnA caahie| aura yadi aisA nahIM mAnA jAtA hai to phira bhavya jIvoM kA vaha lakSaNa virodha ko prApta hotA hai / vyaya se sahita rAzi naSTa nahIM hotI hai, yaha kahanA bhI zakya nahIM hai, kyoMki anyatra vaisA dekhA nahIM jAtA hai| dhavalAkAra ke anusAra yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki bhavya jIvarAzi ananta hai| ananta use hI kahA jAtA hai jo saMkhyAta va asaMkhyAta rAzi kA vyaya hone para bhI, ananta kAla meM bhI samApta nahIM hotaa|' isa para doSodbhAvana karate hue yaha kahA gayA hai ki yadi vyaya sahita rAzi samApta nahIM hotI hai to vyaya se sahita jo ardhapudgala parivartana Adi rAziyA~ haiM unakI anantarUpatA naSTa hotI hai| uttara meM kahA hai ki yadi anantarUpatA samApta hotI hai to ho, isameM koI doSa nahIM hai| isa para yadi yaha kahA jAya ki unameM sUtrAcArya ke vyAkhyAna se prasiddha anantatA kA vyavahAra to upalabdha hotA hai to yaha bhI ThIka nahIM hai, kyoMki vaha upacAra ke Azrita hai-yathArtha nahIM hai| Age udAharaNa dvArA spaSTa karate hue kahA gayA hai ki jaise pratyakSa pramANa se upalabdha stambha ko hI loka vyavahAra meM upacAra se pratyakSa kahA jAtA hai vaise hI avadhijJAna kI viSayatA kA ullaMghana karake jo rAziyA~ haiM unheM bhI ananta kevalajJAna kI viSaya hone ke kAraNa upacAra se ananta kahA jAtA hai| prakArAntara se isa zaMkA ke samAdhAna meM dhavalAkAra ne yaha bhI kahA hai-athavA vyaya ke hone para bhI koI rAzi akSaya (na samApta honevAlI) bhI hai, kyoMki sabako upalabdhi apane pratipakSa ke sAtha hI huA karatI hai| tadanusAra vyaya kI upalabdhi bhI apane pratipakSabhUta avyaya (akSaya) ke sAtha samajhanA caahie| isa prakAra yaha bhavyarAzi bhI ananta hai, isIlie vyaya ke 1. saMte vae Na Ni?di kAleNANaMtaeNa vi / jo rAsI so aNaMto tti viNiddivo mahesiNA ||--dhavalA pu0 4, pR0 338(uddhRta) 418/ SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #473 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hone para bhI vaha ananta kAla meM bhI samApta nahIM hotii|' __isI paddhati se Age isa oghaprarUpaNA meM sAsAdanasamyagdRSTi Adi zeSa guNasthAnoM meM tathA Adeza kI apekSA yathAkrama se gati-indriyAdi caudaha mArgaNAoM meM prastuta kAla kI prarUpaNA kI gayI hai| 6. antarAnugama antara ke chaha bheda--- yaha jIvasthAna kA chaThA anuyogadvAra hai| pUrva paddhati ke anusAra yahA~ krama se ogha aura Adeza kI apekSA antara kI prarUpaNA hai| yahA~ dhavalAkAra ne prathama sUtra kI vyAkhyA karate hue antara ke ina chaha bhedoM kA nirdeza kiyA hai-nAma-antara, sthApanA-antara, dravya-antara, kSetra-antara, kAla-antara aura bhAva-antara / Age krama se inake svarUpa aura bhedoM ko batalAte hue unameM yahA~ noAgama bhAva-antara ko prasaMgaprApta nirdiSTa kiyA gayA hai| aupazamika Adi pA~ca bhAvoM meM do bhAvoM ke madhya meM sthita vivakSita bhAgoM ko noAgama bhAvaantara kahA jAtA hai| antara, uccheda, viraha, pariNAmAntaraprApti, nAstitvagamana aura anyabhAvavyavadhAna ye samAnArthaka mAne gaye haiN| abhiprAya yaha hai ki vivakSita guNasthAnavI jIva gaNasthAnAntara ko prApta hokara jitane samaya meM punaH usa guNasthAna ko prApta karatA hai utanA samaya usa vivakSita guNasthAna kA antara hotA hai / yaha antara kama se kama jitanA sambhava hai use jaghanya antara aura adhika-se-adhika jitanA saMbhava hai use utkRSTa antara kahA jAtA hai| prastuta antarAnugama anuyogadvAra meM isI do prakAra ke antara kA vicAra nAnA jIva aura eka jIva kI apekSA se kiyA gayA hai (pu0 5, pR0 1-4) / ogha kI apekSA antara ogha kI apekSA antara kI prarUpaNA karate hue sUtrakAra dvArA sarvaprathama mithyAdRSTiyoM ke antara ke prasaMga meM nAnA jIvoM kI apekSA unake antara kA abhAva prakaTa kiyA gayA hai (sUtra 1, 6,2) / abhiprAya yaha hai ki mithyAdRSTi jIva sadA vidyamAna rahate haiM, unakA kabhI antara nahIM hotaa| eka jIva kI apekSA unakA jaghanya antara antarmuhUrta mAtra aura utkRSTa kucha kama do chyAsaTha sAgaropama pramANa kahA gayA hai (1,6, 3-4) / ise spaSTa karate hue dhavalA meM kahA hai ki koI eka mithyA dRSTi jIva samyagmithyAtva, samyaktva, saMyamAsaMyama aura saMyama meM aneka bAra parivartita hokara pariNAma ke vaza samyaktva ko prApta huaa| vahA~ vaha sabase hIna antarmuhUrta kAla usa samyaktva ke sAtha rahakara mithyAtva ko prApta ho gyaa| isa prakAra mithyAtva kA sabase jaghanya antara antarmuhurta prApta hotA hai| yahA~ zaMkAkAra mithyAtva ke antara ko asambhava batalAte hue kahatA hai ki samyaktvaprApti ke pUrva jo mithyAtva rahA hai vahI mithyAtva usa samyaktva kI prApti ke pazcAt sambhava nahIM hai, vaha usase bhinna hI rahanevAlA hai| ataH ina donoM mithyAtvoM ke bhinna hone se mithyAtva kA antara sambhava nahIM hai| 1. dhavalA pu0 4, pR0 336-36 ghaTanADAgama para TokAe~ / 5 Page #474 -------------------------------------------------------------------------- ________________ isa zaMkA ke samAdhAna meM dhavalAkAra ne kahA hai ki yaha kahanA taba saMgata ho sakatA thA jaba zuddha paryAyArthika naya kA Alambana liyA jAtA, para vaisA nahIM hai| yahA~ jo yaha antara kI prarUpaNA kI jA rahI hai vaha naigamanaya ke Azraya se kI jA rahI hai| naigamanaya sAmAnya aura vizeSa donoM ko viSaya karatA hai isalie ukta prakAra se doSa denA ucita nahIM hai| ise aura bhI spaSTa karate hue unhoMne kahA hai ki prathama aura antima ye donoM mithyAtva paryAyarUpa haiM jo bhinna nahIM haiM; kyoMki ve donoM hI mithyAtva karma ke udaya se utpanna honevAle Apta, Agama aura padArthaviSayaka viparIta zraddhAnasvarUpa haiM tathA donoM kA AdhAra bhI vahI eka jIva hai| isa prakAra se una donoM meM samAnatA hI hai, na ki bhinntaa| isIlie sUtra meM jo mithyAtva kA antara nirdiSTa kiyA gayA hai usameM koI bAdhA nahIM hai| yahI abhiprAya Age bhI isa antara prarUpaNA meM sarvatra grahaNa karanA caahie| ukta mithyAtva kA jo utkRSTa antara do chyAsaTha sAga ropama pramANa sUtra meM varNita hai usakI vyAkhyA meM dhavalAkAra ne udAharaNa dekara kahA hai ki koI eka tiryaca athavA manuSya caudaha sAgaropama pramANa Ayusthiti vAle lAntava athavA kApiSTha kalpavAle devoM meM utpanna huaa| vahA~ usane eka sAgaropama kAla bitAkara dvitIya sAgaropama ke prathama samaya meM samyaktva ko prApta kara liyaa| vahA~ vaha zeSa teraha sAgaropama kAla taka usa samyaktva ke sAtha rahakara vahA~ se cyuta huA aura manuSya utpanna huaa| vahA~ saMyama yA saMyamAsaMyama kA paripAlana kara anta meM manuSyAyu se kama bAIsa sAgaropama AyuvAle AraNa-acyuta kalpa ke devoM meM utpanna huaa| vahA~ se cyuta hokara manuSya utpanna huaa| vahA~ saMyama kA paripAlana kara uparima praiveyaka ke devoM meM isa manuSyAyu se hIna ikatIsa sAgaropama pramANa Ayusthiti ke sAtha utpanna huaa| pazcAt vaha antarmuhUrta kama pUrvokta chyAsaTha (13-+22+31-66) sAgaropama ke anta meM pariNAma ke vaza samyagmithyAtva ko prApta huaa| usameM antarmuhUrta rahakara usane punaH samyaktva ko prApta kara liyA va vizrAma ke pazcAta vahA~ se cyUta hokara manuSya utpanna haa| vahA~ saMya athavA saMyamAsaMyama kA pAlana kara vaha manuSyAyu se kama bIsa sAgaropama Ayusthiti vAle devoM meM utpanna huaa| tatpazcAt yathAkrama se vaha manuSyAyu se kama bAIsa aura caubIsa sAgaropama pramANa AyuvAle devoM meM utpanna huaa| isa krama se antarmuhUrta kama do chyAsaTha (66+20+ 22+24.--132) sAgaropamoM ke antima samaya meM vaha mithyAtva ko prApta huaa| isa prakAra se mithyAtva kA vaha utkRSTa antara antarmuhUrta kama do chyAsaTha sAgaropama pramANa prApta ho jAtA hai| dhavalAkAra ne yahA~ yaha spaSTa kara diyA hai ki yaha utpatti kA krama avyutpanna janoM ke samajhAne ke lie hai| yathArtha meM to jisa kisI bhI prakAra se do chyAsaTha sAgaropamoM ko pUrA kiyA jA sakatA hai|' isI paddhati se Age isa ogha prarUpaNA meM sAsAdanasamyagdaSTi va samyagmithyAdaSTi Adi zeSa gaNasthAnoM meM tathA Adeza kI apekSA krama se gati-indriyAdi caudaha mArgaNAoM meM bhI prastuta antara kI prarUpaNA kI gayI hai| AvazyakatAnusAra dhavalA meM yathAvasara usakA spaSTIkaraNa hai| 1. dhavalA pu0 5, pR0 5-7 420 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #475 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yahA~ yaha smaraNIya hai ki prastuta antarAnugama anuyogadvAra meM nAnA jIvoM kI apekSA jina guNasthAnavI jIvoM ke antara kA abhAva nirdiSTa hai unakA kabhI antara upalabdha nahIM hotAunakA sadA sadbhAva banA rahatA hai / jaise, nAnA jIvoM kI apekSA uparyukta mithyAdaSTi jIvoM ke antara kA abhaav| aise anya guNasthAna ye bhI haiM-asaMyatasamyagdRSTi, saMyatAsaMyata, pramattasaMyata aura apramattasaMyata (sUtra 6) tathA sayogikevalI (sUtra 16) / ___ mArgaNAoM meM ye ATha sAntara mArgaNAe~ haiM, jinameM nAnA jIvoM kI apekSA antara upalabdha hotA hai 1. gatimArgaNA meM labdhyaparyAptaka manuSyoM kA nAnA jIvoM kI apekSA jaghanya se eka samaya aura utkarSa se palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra antara hotA hai (sUtra 78-76) / 2-4. yogamArgaNA meM vaikriyikamizra (sUtra 170-71) aura AhAraka-AhAraka mizra (sUtra 174-75) / nAnA jIvoM kI apekSA inakA jaghanya va utkRSTa antara krama se eka samaya va bAraha muhUrta tathA eka samaya va varSapRthaktva mAtra hotA hai| 5. saMyamamArgaNA meM sUkSmasAmpa rAyasaMyata upazAmaka (272-73) / inakA jaghanya antara eka samaya aura utkRSTa varSa pRthaktva mAtra antara hotA hai / 6. samyaktva mArgaNA ke anrtagata upazamasamyagdRSTiyoM meM asaMyatasamyagdRSTiyoM kA antara jaghanya se eka samaya va utkarSa se sAta rAta-dina (sUtra 356-57), saMyatAsaMyatoM kA yaha antara jaghanya se eka samaya va utkarSa se caudaha rAta-dina (360-61), pramatta-apramattasaMyatoM kA jaghanya se eka samaya va utkarSa se pandraha rAta-dina (sUtra 364-65), tIna upazAmakoM kA jaghanya se eka samaya va utkarSa se varSapRthaktva (sUtra 368-66) tathA upazAntakaSAya-vItarAga-chadmasthoM kA jaghanya se eka samaya va utkarSa se varSapRthaktva (sUtra 372-73) hotA hai| 7-8. sAsAdanasamyagdRSTi aura samyagmithyAdRSTiyoM kA antara jaghanya se eka samaya aura utkarSa se palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra hotA hai (sUtra 375-76) / 7. bhAvAnugama yaha jIvasthAna kA sAtavA~ anuyogadvAra hai| jaisAki nAma se hI jAnA jAtA hai, isameM aupazamikAdi pA~ca bhAvoM kI prarUpaNA kI gayI hai| prathama satra kI vyAkhyA karate hue dhavalAkAra ne bhAva ke ina cAra bhedoM kA nirdeza kiyA hai--nAmabhAva, sthApanAbhAva, dravyabhAva aura bhaavbhaav| inake svarUpa va avAntara bhedoM kA ullekha karate hue dhavalA meM tadvyatirikta noAgamadravya bhAva sacitta, acitta aura mizra ke bheda se tIna prakAra kA kahA gayA hai| inameM jIvadravya ko sacitta, pudgala Adi pA~ca dravyoM ko acitta aura va.thaMcit jAtyantararUpatA ko prApta pudgala va jIva dravyoM ke saMyoga ko mizranoAgamadravyabhAva kahA hai / bhAvabhAva do prakAra kA hai-AgamabhAvabhAva aura noAgamabhAvabhAva / inameM noAgamabhAvabhAva pA~ca prakAra kA hai ---audayika, aupazamika, 1. uvasama-suhamAhAre vegaviya missa-Na raapajjatte / sAsaNasamme misse sAntaragA maggaNA aTTha / / sattadiNA chammAsA vAsapudhattaM ca bArasa muhutaa| pallAsaMkhaM tiNNaM varamavaraM egasamayo du ||--go0jii0, 142-43 . SadasaNDAgama para TIkAe~ / 421 Page #476 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSAyika, kSAyopazamika aura pAriNAmika / dhavalA meM krama se ina pA~coM bhAvoM ke svarUpa ko bhI spaSTa kara diyA gayA hai| uparyukta nAmAdi cAra bhAvoM meM yahA~ noAgamabhAvabhAva prasaMgaprApta hai| isa noAgabhAvabhAva ke jo yahA~ audayikAdi pA~ca bheda nirdiSTa kiye gaye haiM unhIM kA prakRta meM prayojana hai| kAraNa yaha hai ki jIvoM meM ve pAMcoM hI bhAva pAye jAte haiM, zeSa dravyoM meM ve pA~ca bhAva nahIM haiN| ise spaSTa karate hue Age kahA hai ki zeSa dravyoM meM se pudgala dravyoM meM audayika aura pAriNAmika ye do bhAva hI upalabdha hote haiN| isake atirikta dharma, adharma, kAla aura AkAza ina cAra dravyoM meM eka pAriNAmika bhAva hI pAyA jAtA hai| pUrva paddhati ke anusAra dhavalA meM prastuta bhAva kA vyAkhyAna bhI nirdeza-svAmitva Adi ke krama se kiyA hai| ___ nirdeza-yahA~ bhAva ke svarUpa ko spaSTa karate hue kahA gayA hai ki dravya ke pariNAma ko bhAva kahate haiM, athavA pUrvApara koTi se bhinna vartamAna paryAya se upalakSita dravya ko bhAva samajhanA caahie| svAmitva-isa prasaMga meM prathama to yaha kahA gayA hai ki bhAva ke svAmI chahoM dravya haiN| tatpazcAt prakArAntara se yaha bhI kaha diyA hai--athavA bhAva kA svAmI koI nahIM hai, kyoMki saMgrahanaya kI apekSA pariNAmI aura pariNAma meM koI bheda nahIM hai| sAdhana-bhAvoM ke kAraNa ko spaSTa karate hue kahA gayA ki ve karmoM ke udaya, kSaya, kSayopazama, upazama athavA svabhAva se utpanna hote haiN| jaise-jIvadravya ke bhAva to uparyukta pA~coM kAraNoM se utpanna hote haiM, para pudgaladravya ke bhAva karmodaya se athavA svabhAva se utpanna hote haiN| zeSa dharmAdi cAra dravyoM ke bhAva svabhAva se utpanna hote haiN| adhikaraNa--isake prasaMga meM kahA gayA hai ki ve bhAva dravya meM hI rahate haiM, kyoMki guNI ko chor3akara guNoM kA anyatra kahIM rahanA sambhava nahIM hai| ____ kAla-bhAvoM ke kAla ko spaSTa karate hue use anAdi-aparyavasita, anAdi-saparyavasita, sAdi-aparyavasita aura sAdi-saparyavasita kahA gayA hai| jaise-abhavya jIvoM kA asiddhatva, dharmadravya kA gatihetutva, adharma dravya kA sthiti hetutva, AkAza kA avagAhana-svabhAva aura kAladravya kA pariNAmahetutva ityAdi bhAva anAdi-aparyavasita haiM / bhavya jIvoM ke asiddhatva, bhavyatva, mithyAtva aura asaMyama ityAdi bhAva anAdi-saparyavasita haiN| kevalajJAna va kevaladarzana Adi bhAva sAdi-aparyavasita haiM / samyaktva va saMyama ko prApta karake pIche punaH mithyAtva va asaMyama ko prApta honevAle jIvoM kA mithyAtva va asaMyama bhAva sAdi-saparyavasita hai| vidhAna-- isake prasaMga meM yahA~ pUrvokta audayika Adi pA~ca bhAvoM kA ullekha punaH kiyA gayA hai| Age inake avAntara bhedoM kA bhI ullekha hai| yathA--jIvadravya kA audayika bhAva sthAna kI apekSA ATha prakAra kA aura vikalpa kI apekSA ikkIsa prakAra kA hai| sthAna kA artha utpatti kA hetu hai| ise spaSTa karate hue dhavalA meM eka gAthA uddhRta kI gayI hai, jisakA abhiprAya yaha hai---gati, liMga, kaSAya, mithyAdarzana, asiddhatva, ajJAna, lezyA aura asaMyama ye ATha udaya ke sthAna haiN| inameM gati cAra prakAra kI, liMga tIna prakAra kA, kaSAya cAra prakAra 1. dhavalA pu0 5, pR0 183-86 422 / SakhaNDAgama-parizIlana Page #477 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kI, mithyAdarzana eka prakAra kA, asiddhatva eka prakAra kA, ajJAna eka prakAra kA, lezyA chaha prakAra kI aura asaMyama eka prakAra kA hai / ye saba milakara ikkIsa bheda ho jAte haiN| isI prakAra Age aupazamika Adi zeSa cAra jIvabhAvoM ke bhedoM kA nirdeza bhI sthAna aura vikalpa kI apekSA kiyA gayA hai, jo prAyaH tattvArthasUtra (2,2-7) ke samAna hai| vizeSatA yaha rahI hai ki yahA~ sthAna kI apekSA bhI bhAvoM ke nirdeza kiyA gayA hai, jabaki tattvArthasUtra meM sAmAnya se hI unake bhedoM kA ullekha hai| yahA~ dhavalA meM sthAna aura vikalpa kI apekSA jo una bhAvabhedoM kA ullekha hai unakI AdhAra prAcIna gAthAe~ rahI haiM, dhavalAkAra ne unheM yathAprasaMga uddhata bhI kara diyA hai / ___Age vahA~ 'athavA' kahakara sAMnipAtika kI apekSA chattIsa bhaMgoM kA nirdeza hai| sAMnipAtika kA svarUpa spaSTa karate hue kahA gayA hai ki jisa guNasthAna athavA jIvasamAsa meM jina bahuta se bhAvoM kA saMyoga hotA hai una bhAvoM kA nAma sAMnipAtika hai| Age eka, do, tIna, cAra aura pA~ca bhAvoM ke saMyoga se honevAle bhagoM kI prarUpaNA kI jAtI hai, aisI sUcanA karate hue ekasaMyogI bhaMga ko isa prakAra prakaTa kiyA gayA hai--mithyAdaSTi aura asaMyata yaha audayikabhAva kA eka saMyogI bhaMga hai / abhiprAya yaha hai ki mithyAdRSTi guNasthAna meM ye donoM bhAva hote haiM / inameM darzanamohanIya ke udaya se mithyAtva hotA hai aura saMyamaghAtI karmoM ke udaya se asaMyata bhAva hotA hai| isa prakAra ye donoM audayika bhAva haiM, jinakA saMyoga mithyASTi gaNasthAna meM dekhA jAtA hai| isa prakAra yaha ekasaMyogI bhaMga hai| Age dhavalA meM yaha sucanA kara dI gayI hai ki isI krama se saba vikalpoM kI prarUpaNA kara lenA caahie|' ogha kI apekSA bhAvaprarUpaNA prastuta bhAvoM kI ogha kI apekSA prarUpaNA karate hue sUtra (1,7,2) meM mithyAtva ko audayika bhAva nirdiSTa kiyA gayA hai| isakI vyAkhyA ke prasaMga meM yaha zaMkA uThAyI gayI hai ki mithyAvRSTi ke jJAna, darzana, gati, liMga, kaSAya, bhavyatva, abhavyatva Adi anya bhI kitane hI bhAva hote haiN| unakA ullekha sUtra meM nahIM kiyA gayA hai, ataH unake abhAva meM saMsArI jIvoM ke abhAva kA prasaMga prApta hotA hai| zaMkAkAra ne do gAthAoM ko uddhRta karate hue unake dvArA mithyAdRSTi Adi guNasthAnoM meM sambhava una bhAvoM ke bhaMgoM kA bhI nirdeza kiyA hai| isa zaMkA kA samAdhAna karate hue dhavalA meM kahA hai ki yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki mithyA dRSTi ke jo aura bhI bhAva hote haiM sUtra meM unakA pratiSedha nahIM kiyA gayA hai| kintu mithyAtva ko chor3akara jo anya gati-liMga Adi usake sAdhAraNa bhAva rahate haiM ve mithyAdRSTitva ke kAraNa nahIM haiM, mithyAtva kA udaya hI eka mithyAdRSTitva kA kAraNa hai, isIlie 'mithyA dRSTi' yaha audayika bhAva hai, aisI sUtra meM prarUpaNA kI gayI hai (pu0 6, pR0 164-66) / Age ke sUtra (1,7,3) meM sAsAdana samyagdRSTi bhAva ko pAriNAmika batalAyA gayA hai / 1. dhavalA pu0 5,187-63 (sAMnipAtika bhAvoM kA spaSTIkaraNa tattvArthavArtika (2,7,21-24) meM vistAra se kiyA ga SaTkhaNDAgama para TIkAeM / 423 Page #478 -------------------------------------------------------------------------- ________________ isa prasaMga meM dhavalA meM yaha zaMkA upasthita huI hai ki bhAva ko pAriNAmika kahanA yuktisaMgata nahIM hai, kyoMki anya kAraNoM se na utpanna honevAle pariNAma ke astitva kA virodha hai| aura yadi anya kAraNoM se usakI utpatti mAnI jAtI hai to use pAriNAmika nahIM kahA jA sakatA hai, kyoMki jo pAriNAmika-kAraNa se rahita hai-usake sakAraNa hone kA virodha hai| isake samAdhAna meM dhavalAkAra ne kahA hai ki jo bhAva karmoM ke udaya, upazama, kSaya aura kSayopazama ke binA anya kAraNoM se utpanna hotA hai use pAriNAmika bhAva kahA jAtA hai, na ki anya kAraNoM se rahita ko, kyoMki kAraNa ke binA utpanna honevAle kisI bhI pariNAma kI sambhAvanA nahIM hai| yahA~ dUsarI zaMkA yaha uThAyI gayI hai ki sAsAdanasamyagdRSTipanA bhI samyaktva aura cAritra ke vighAtaka anantAnubandhicatuSka ke udaya ke binA nahIM hotA, taba vaisI sthiti meM use audayika kyoM nahIM svIkAra kiyA jAtA hai| isake uttara meM dhavalAkAra ne likhA hai ki yaha kahanA satya hai, kintu yahA~ vaisI vivakSA nahIM rahI hai| Adi ke cAra guNasthAnoM ke bhAvoM kI prarUpaNA meM darzanamohanIya ko chor3akara zeSa karmoM kI vivakSA vahA~ nahIM rahI hai| cUMki sAsAdanasamyavatva darzanamohanIya karma ke udaya, upazama, kSaya aura kSayopazama inameM se kisI kI apekSA nahIM karatA hai, ataeva vahA~ darzanamohanIya kI apekSA niSkAraNa hai| yahI kAraNa hai ki use pAriNAmika kahA jAtA hai| isa para yadi yaha kahA jAya ki isa nyAya se to sabhI bhAvoM ke pAriNAmika hone kA prasaMga prApta hotA hai to vaisA kahane meM kucha doSa nahIM hai, kyoMki vaha virodha se rahita hai / anya bhAvoM meM jo pAriNAmikatA kA vyavahAra nahIM kiyA gayA hai usakA kAraNa yaha hai ki sAsAdanasamyavatva ko chor3akara anya koI aisA bhAva nahIM hai jo vivakSita karma se utpanna na huA ho|' Age sUtra (1,7,4) meM kramabaddha samyagmithyAtva ko kSAyopazamika bhAva kahA gayA hai| isa prasaMga meM dhavalA meM yaha zaMkA kI gayI hai ki pratibandhaka karma kA udaya hone para bhI jo jIvaguNa kA aMza prakaTa rahatA hai use kSAyopazamika kahA jAtA hai / kAraNa ki vivakSita karma meM jo pUrNataH yA jIvaguNa ke ghAta karane kI zakti hai usake abhAva ko kSaya kahA jAtA hai| isa kSayarUpa upazama kA nAma kSayopazama hai| isa prakAra ke kSayopazama ke hone para jo bhAva utpanna hotA hai use kSAyopazamika kahanA cAhie / parantu samyagmithyAtva kA udaya hone para samyaktva kA leza bhI nahIM pAyA jAtA hai| isI se to usa samyagmithyAtva ko sarvaghAtI kahA jAtA hai, isake binA. usake sarvaghAtIpanA nahIM banatA hai| aisI paristhiti meM usa samyagmithyAtva ko kSAyopazamika kahanA saMgata nahIM hai| __ isa zaMkA kA parihAra karate hue dhavalA meM kahA gayA hai ki samyagmithyAtva kA udaya hone para zraddhAna aura azraddhAnasvarUpa jAtyanta rabhUta mizra pariNAma hotA hai| usameM jo zraddhAnAtmaka aMza hai vaha samyaktva kA avayava hai jise samyagmithyAtva kA udaya naSTa nahIM karatA hai| isalie usa samyagmithyAtva ko kSAyopazamika kahanA asaMgata nahIM hai| __ isa para zaMkAkAra punaH kahatA hai ki azraddhAnarUpa aMza ke binA kevala zraddhAnarUpa aMza ko 'samyagmithyAtva' nAma prApta nahIM hai, isalie samyagmithyAtva kSAyopazika bhAva nahIM ho sakatA 1. dhavalA pu0 5, 166-67 424 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #479 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hai| isake samAdhAna meM yaha kahA gayA hai ki isa prakAra kI vivakSA meM samyagmithyAtva bhale hI kSAyopazamika na ho, kintu pUrNa samyaktvarUpa avayavI ke nirAkaraNa aura avayavabhUta samyaktvAMza ke anirAkaraNa kI apekSA samyagmithyAtva kSAyopazamika va samyagmithyArUpa dravyakarma bhI sarvaghAtI ho sakatA hai, kyoMki jAtyantarasvarUpa samyagmithyAtva ke samyaktvarUpatA sambhava nahIM hai| kintu zraddhAna kA bhAga kucha azraddhAna kA bhAga to nahIM ho sakatA, kyoMki zraddhAna aura azraddhAna ke ekarUpa hone kA virodha hai| usameM jo zraddhAna kA bhAga hai vaha karma ke udaya se nahIM utpanna haA hai, kyoMki usameM viparItatA sambhava nahIM hai| usake viSaya meM 'samyagmithyAtva' yaha nAma bhI asaMgata nahIM hai, kyoMki jina nAmoM kA prayoga samudAya meM huA karatA hai unakI pravRtti usake eka deza meM dekhI jAtI hai| isase samyagmithyAtva kSAyopazamika hai, yaha siddha hai| kinhIM AcAryoM kA yaha bhI kahanA hai ki mithyAtva ke sarvaghAtI spardhakoM ke udaya-kSaya va unhIM ke sadavasthArUpa upamazama se, samyaktva ke dezaghAtI spardhakoM ke udaya-kSaya va unhIM ke sadavasthArUpa upazama athavA anudayarUpa upazama se aura samyagmithyAtva ke sarvaghAtI spardhakoM ke udaya se cUMki vaha samyagmithyAtva hotA hai, isalie usa samyagmithyAtva ke kSAyopazamikarUpatA hai| isa mata kA nirAkaraNa karate hue dhavalA meM kahA gayA hai ki unakA uparyakta kathana ghaTita nahIM hotA hai, kyoMki vaisA svIkAra karane para mithyAtva ke bhI kSAyopazamikarUpatA kA prasaMga prApta hotA hai| kAraNa yaha hai ki samyagmithyAtva ke sarvaghAtI spardhakoM ke udayakSaya va unhIM ke sadasthArUpa upazama se, samyaktva ke dezaghAtI spardhakoM ke udaya-kSaya va unhIM ke sadavasthArUpa upazama athavA anudayarUpa upazama se tathA mithyAtva ke sarvaghAtI spardhakoM ke udaya se mithyAtva bhAva kI utpatti upalabdha hotI hai|' isI prakAra se Age sUtrakAra dvArA jo asaMyatasamyagdRSTi Adi zeSa guNasthAnoM aura gati-indriyAdi caudaha mArgaNAoM meM prastuta bhAvoM kI prarUpaNA kI gayI hai una sabakA spaSTIkaraNa dhavalA meM prasaMgAnusAra usI paddhati se kiyA gayA hai| prastuta bhAvAnugama ke anusAra kisa guNasthAna meM kauna se bhAva sambhava haiM, isakA digdarzana yahA~ karAyA jAtA haiguNasthAna bhAva sUtra 1. mithyAdRSTi audayika 1,7,2 2. sAsAdanasamyagdRSTi pAriNAmika 1,7,3 3. samyagmithyA dRSTi kSAyopazamika 1,7,4 4. asaMyatasamyagdRSTi aupazamika, kSAyika, kSAyopa0 1,7,5 usakA asaMvatatva audayika 1,7,6 5. saMyatAsaMyata kSAyopazamika 1,7,7 6. pramattasaMyata 7. apramattasaMyata 8. apUrvakaraNa upazAmaka aupazamika 1,7,8 apUrvakaraNa kSapaka kSAyika 1,7,6 1. dhavalA pu05, pR0 168-66 SaTsamAgama para TIkAe~ | 425 Page #480 -------------------------------------------------------------------------- ________________ guNasthAna bhAva sUtra 9. anivRttikaraNa upazAmaka aupazamika 1,7,8 anivRttikaraNa kSapaka kSAyika 1,7,6 10. sUkSmasAmparAyika-saMyata upazAmaka aupazamika 1,7,8 sUkSmasAmparAyika-saMyata kSapaka kSAyika 1,7,6 11. upazAntakaSAya aupazamika 1,7,8 12. kSINakaSAya kSAyika 1,7,6 13. sayogikevalI 14. ayogikevalI mArgaNAoM meM gatimArgaNA (narakagati) 1. mithyAdRSTi audayika 1,7,10 2. sAsAdanasamyagdRSTi pAriNAmika 1,7,11 3. samyagmithyAdRSTi kSAyopazamika 1,7,12 4. asaMyatasamyagdRSTi aupazamika, kSAyika va kSAyopazamika 1,7,13 usakA asaMyatatva audayika 1,7,14 (dvitIyAdi pRthiviyoM meM kSAyikabhAva sambhava nahIM hai-sUtra 1,7,17) tiryaMcagati 1. mithyAdRSTi audayika 1,7,16 2. sAsAdanasamyagdRSTi pAriNAmika 3. samyagmithyAdRSTi kSAyopazamika 4. asaMyatasamyagdRSTi aupazamika, kSAyika, kSAyopazamika 5. saMyatAsaMyata kSAyopazamika (paMcendriya tiryaMca yonimatiyoM ke kSAyikabhAva sambhava nahIM hai / --- 1,7,20) manuSyagati 1-14 guNasthAna guNasthAna sAmAnya ke samAna 1,7,22 devagati 1-4 guNasthAna guNasthAna sAmAnya ke samAna / vizeSa-1. bhavanavAsI, vyantara aura jyotiSI deva-deviyoM tathA saudharma-IzAnakalpavAsinI deviyoM ke kSAyikabhAva sambhava nahIM hai (sUtra 1,7,24-25) / 2. anudizoM se lekara sarvArthasiddhi vimAna taka devoM meM eka asaMyatasamyagdRSTi guNasthAna hI hotA hai (sUtra 1,7,28) / ___isI paddhati se Age indriyAdi zeSa mArgaNAoM meM jahA~ jitane guNasthAna sambhava haiM unameM bhI bhAvoM ko samajhA jA sakatA hai| 1,7,23 426 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #481 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. alpabahutvAnugama ____jIvasthAna kA yaha antima (8vA) anuyogadvAra hai| yahA~ prathama sUtra kI vyAkhyA karate hue dhavalA meM alpabahutva ke ye cAra bheda nirdiSTa kiye gaye haiM--nAmaalpabahutva, sthApanAalpabahutva, dravyaalpabahutva aura bhaavalpbhutv| Age saMkSepa meM inake svarUpa aura bheda-prabhedoM ko prakaTa karate hue noAgamadravyaalpabahutva ke tIna bhedoM meM se tadvyatirikta noAgamadravyaalpabahatva ko sacitta, acitta aura mizraalpabahutva ina tIna prakAra kA nirdiSTa kiyA hai| inameM jIvadravya ke alpabahutva ko sacitta, zeSa pA~ca dravyoM ke alpabahutva ko acitta aura donoM ke alpabahatva ko mizra-noAgamadravyaalpabahutva kahA hai| ina saba meM yahAM sacittanoAgamadravyaalpabahatva kA adhikAra hai| yahA~ dhavalAkAra ne pUrva paddhati ke anusAra isa alpabahutva kA bhI vyAkhyAna nirdeza-svAmitva Adi ke krama se kiyA hai| nirdeza ke prasaMga meM dhavalA meM kahA gayA hai ki isakI apekSA yaha tigunA hai yA caugunA, ityAdi prakAra kI buddhi se grahaNa karane yogya jo saMkhyA kA dharma hai vaha alpabahutva kahalAtA hai / isa alpabahutva kA svAmI jIvadravya hai / alpabahutva kA sAdhana pAriNAmika bhAva hai| usakA adhika raNa jIvadravya hai| usakI sthiti anAdi-aparyavisita hai, kyoMki saba guNasthAnoM kA isI pramANa se sadA avasthAna rahatA hai| vidhAna ke prasaMga meM kahA gayA hai ki mArgaNAoM ke bheda se jinne guNasthAnoM ke bheda sambhava haiM utane bheda alpabahutva ke haiN|' mUtrakAra ne anya anuyogadvAroM ke samAna isa alpabahutva kI bhI prarUpaNA prathamata: ogha kI apekSA mArgaNAnirapekSa guNasthAnoM meM aura tatpazcAt Adeza kI apekSA mANaNAviziSTa guNasthAnoM meM kI hai / AvazyakatAnusAra dhavalAkAra ne yathAvasara sUtrakAra kA abhiprAya bhI spaSTa kara diyA hai / vistArapUrvaka spaSTIkaraNa kI yahA~ AvazyakatA nahIM huI hai / udAharaNa ke rUpa meM ogha kI apekSA isa alpabahutva kI prarUpaNA isa prakAra dekhI jA sakatI haiguNasthAna alpabahutva [apUrvakaraNa sabase kama (praveza kI apekSA) 1,8,2 upazAmaka | anivRttikaraNa | sUkSmasAmparAya upazAntakaSAya pUrvoktapramANa (praveza kI apekSA) 1,8,3 [apUrvakaraNa saMkhyAtaguNita 1,8,4 kSapaka anivRttikaraNa sukSmasAmparAya kSINakaSAya pUrvoktapramANa 1,8,5 siyogikevalI 1,8,6 ayogikevalI sayogikevalI saMkhyAtaguNita (saMcaya kI apekSA) 1,8,7 apramattasaMyata saMkhyAtaguNita (akSapaka-anupazamaka) (pUrvapramANa se) 1,8,8 1. dhavalA pu0 5, pR0 241-43 SaTkhaNDAgama para TIkAe~ / 427 Page #482 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramattasaMyata saMkhyAtaguNita 1,8,6 saMyatAsaMyata unase asaMkhyAtaguNita 1,8,10 sAsAdanasamyagdRSTi 1,8,11 samyagmithyAdRSTi ,, saMkhyAtaguNita 1,8,12 asaMyatasamyagdRSTi ,, asaMkhyAtaguNita 1,8,13 mithyAdRSTi ,, anantaguNita 1,8,14 asaMyatasamyagdRSTi guNasthAnoM meM upazamasamyagdRSTi sabase kama 1,8,15 kSAyikasamyagdRSTi unase asaMkhyAtaguNita 1,8,16 vedakasamyagdRSTi 1,8,17 Age saMyatAsaMyata, pramatta-apramattasaMyata, tIna upazAmaka aura tIna kSa paka guNasthAnoM meM bhI samyaktvaviSayaka alpabahutva ko dikhAyA gayA hai (sUtra 1,8,18-26) / isI paddhati se Age Adeza kI apekSA gati-indriyAdi caudaha mArgaNAoM ke Azraya se bhI alpabahutva kI prarUpaNA huI hai| jIvasthAna-cUlikA prathama khaNDa jIvasthAna ke antargata pUrvokta satprarUpaNAdi ATha anuyogadvAroM ke samApta ho jAne para Age ke sUtra meM sUtrakAra dvArA ye prazna uThAye gaye haiM prathama samyaktva ke abhimukha huA jIva kitanI va kina prakRtiyoM ko bAMdhatA hai ? kitane kAla kI sthitivAle karmoM ke Azraya se vaha samyaktva ko prApta karatA hai, athavA nahIM prApta karatA hai ? kitane kAla se va kitane bhAga mithyAtva ke karatA hai ? upazAmanA va kSapaNA kina kSetroM meM, kisake samIpa meM va kitanA darzanamohanIya karma kA kSaya karanevAle ke athavA sampUrNa cAritra ko prApta karanevAle ke hotI hai ?--(sUtra 6-1,1; pu0 6) ___ isa prakaraNa kI vyAkhyA meM sarvaprathama dhavalAkAra ne maMgalasvarUpa siddhoM ko namaskAra kara jIvasthAna kI nirmalaguNavAlI cUlikA ke kahane kI pratijJA kI hai| isa para vahA~ zaMkA huI hai ki AThoM anuyogadvAroM ke samApta ho jAne para cUlikA kisalie AyI hai / isake samAdhAna meM dhavalAkAra ne kahA hai ki vaha pUrvokta ATha anuyogadvAroM ke viSamasthaloM ke vivaraNa ke lie prApta huI hai| jIvasthAna ke antargata una anuyogadvAroM meM jina viSayoM kI prarUpaNA nahIM gayI hai, para vaha unase sambaddha hai, usake viSaya meM nizcaya utpanna hoisI abhiprAya se usakI prarUpaNA isa cUlikA' meM kI gayI hai| isase prastuta cUlikA ko inhIM ATha anayogadvAroM ke antargata samajhanA caahie| prastuta cUlikA meM prarUpita artha ko spaSTa karate hue dhavalA meM kahA gayA hai ki kSetra, kAla aura antara anuyogadvAroM meM jina kSetra va kAla Adi kA prarUpaNa hai unakA sambandha jIvoM kI 1. suttasUidatthapayAsaNaM cUliyA NAma / (pu0 10, pR0 365); jAe atthaparuvaNAe kadAe puvva parUvidatthammi sissANaM Nicchao upajjadi sA cUliyA tti bhaNidaM hodi| (pu0 11, pR0 140) pu0 7, 575 bhI draSTavya hai / 428 / SaTsaNDAgama-parizIlana - Page #483 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gati - Agati se hai / isa prakAra unameM gati Agati nAmaka nauvIM cUlikA kI sUcanA prApta hai / jIvoM kI yaha gati-Agati karmaprakRtiyoM ke bandha Adi para nirbhara hai, isalie prakRtisamutkIrtana aura sthAna samutkIrtana ina do ( prathama va dvitIya) cUlikAoM meM jo karmaprakRtiyoM ke bhedoM aura unake sthAnoM kI prarUpaNA hai, vaha Avazyaka ho jAtI hai| ukta prakRtisamutkIrtana aura sthAnasamutkIrtana kA sambandha karmoM kI utkRSTa aura jaghanya sthiti se hai, ataeva chaThI 'utkRSTasthiti' aura sAtavIM 'jaghanyasthiti' ina do cUlikAoM dvArA krama se karmaprakRtiyoM kI utkaSTa aura jaghanya sthiti kA prarUpaNa hai / kAlAnugama meM sAdi-sAnta mithyAdRSTi kA utkRSTa kAla kucha kama ardhapudgala parivartatana pramANa kahA gayA hai / " vaha prathama samyaktva ke grahaNa kA sUcaka hai, anyathA vaha mithyAdRSTi kA utkRSTakAla ghaTita nahIM hotaa| isake lie 'samyaktvotpatti' nAmaka AThavIM cUlikA kA avatAra huA hai| prathama sasyavatva ke grahaNa se samyaktva ke abhimukha hue jIvoM ke dvArA bA~dhI jAne vAlI karmaprakRtiyoM ke prarUpaka tIna mahAdaNDakoM-tIsarI, cauthI va pAMcavIM cUlikAoM kI sUcanA milatI hai| sAtha hI, samyaktva prApta karanevAle jIva kA ardhapudagala parivartana se adhika cUMki saMsAra meM rahanA asambhava hai, ataH mokSa kI sUcanA bhI usI se prApta hotI hai / cUMki mokSa darzana mohanIya aura cAritramohanIya ke kSaya ke binA sambhava nahIM hai, ataH unake kSaya kI vidhi kI prarUpaNA Avazyaka ho jAtI hai, jo usI 'samyaktvotpatti' nAmaka AThavIM cUlikA meM kI gayI / isa prakAra nau cUlikAoM meM vibhakta isa 'cUlikA' prakaraNa ko jIvasthAna ke antargata ina ATha anuyogadvAroM se bhinna nahIM kahA jA sakatA hai| pUrva meM sUtrakAra ke dvArA uThAye gaye jina praznoM kA nirdeza kiyA gayA hai unase bhI ina cUlikAoM kI sUcanA prApta hotI hai / yathA--- prathama samyaktva ke abhimukha huA jIva 'kitanI prakRtiyoM ko bA~dhatA hai, isa prazna ke samAdhAna meM prakRtisamutkIrtana aura sthAnasamutkIrtana ina do cUlikAoM kI prarUpaNA kI gayI hai / vaha 'kina prakRtiyoM ko bAMdhatA hai' ise spaSTa karane ke lie prathama (3), dvitIya ( 4 ) aura tRtIya ( 5 ) ina tIna mahAdaNDakoM (cUlikAoM) kI prarUpaNA hai / 'kitane kAla kI sthitivAle karmoM ke hone para samyaktva ko prApta karatA hai athavA nahIM karatA hai' isake samAdhAna hetu utkRSTa aura jaghanyasthiti kI prarUpaka do cUlikAe~ ( 6 va 7 ) dI haiN| 'kitane kAla meM va mithyAtva ke kitane bhAgoM ko karatA hai tathA upazAmana va kSapaNA kahA~ kisake samakSa hotI hai', inakA spaSTIkaraNa AThavIM samyaktvotpatti cUlikA meM kiyA hai| sUtra meM prayukta 'vA' zabda kI saphalatA meM 'gati - Agati' cUlikA (6) kI prarUpaNA hai ( pu0 6, pR0 104) / 1. prakRtisamutkIrtana-una nau cUlikAoM 'prakRtisamutkIrtana' prathama cUlikA hai| isameM sUtrakAra dvArA prathamataH ATha mUlaprakRtiyoM ke nAmoM kA aura tatpazcAt yathAkrama se unake uttarabhedoM ke nAmoM kA nirdeza mAtra kiyA gayA hai| unake svarUpa Adi kA spaSTIkaraNa dhavalA meM kiyA gayA hai / jJAnAvaraNIya ke pAMca uttarabhedoM ke prasaMga meM dhavalAkAra ne unake dvArA krama se AyamANa Abhinibodhika Adi pA~ca jJAnoM va unake avAntara bhedoM ke svarUpa Adi ke viSaya meM vistAra se vicAra kiyA hai| isI prakAra nAmakarma ke bhedoM ke prasaMga meM bhI dhavalAkAra dvArA 1. uvakasseNa addhapoggalapariyaTTa desUNaM / --- -sUtra 1, 5, 4 ( pu04) SaTkhaNDAgama para TIkAe~ / 426 Page #484 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gati-jAti Adi ke viSaya meM paryApta UhApoha kiyA gayA hai (pu0 6, pR0 15-30, 50-57) / 2. sthAnasamutkIrtana-yaha dUsarI cUlikA hai / prakRtisamutkIrtana cUlikA meM karmaprakRtiyoM ke nAmoM kA nirdeza hai / ve eka sAtha baMdhatI haiM athavA krama se baMdhatI haiM, ise spaSTa karane ke lie ima cUlikA kA avatAra huA hai / jisa saMkhyA meM athavA avasthAvizeSa meM prakRtiyAM avasthita rahatI haiM usakA nAma sthAna hai| ve sthAna haiM-mithyAdRSTi, sAsAdanasamyagdRSTi, samyagmithyAdRSTi, asaMyatasamyagdRSTi, saMyatAsaMyata aura saMyata / 'saMyata' se yahA~ pramattasaMyata se lekara sayogikevalI taka ATha saMyata-guNasthAna abhipreta haiN| ayogikevalI ko nahIM grahaNa kiyA hai, kyoMki vahA~ bandha kA abhAva ho cukA hai| ina sthAnoM ko spaSTa karate hue prathamata: kramaprApta jJAnAvaraNIya prakRtiyoM ke sthAna kA spaSTIkaraNa isa prakAra kiyA gayA hai-- . jJAnAvaraNIya kI jo Abhinibodhika jJAnAvaraNIya Adi pA~ca prakRtiyA~ haiM unheM bA~dhanevAle jIva kA pA~ca saMkhyA se upalakSita eka hI avasthAvizeSa meM avasthAna hai| abhiprAya yaha hai ki una pA~coM kA bandha eka sAtha hotA hai, pRthak-pRthak sambhava nahIM hai| isase unakA eka hI myAna hai / yaha bandhasthAna mithyAdRSTi, sAsAdanasamyagdRSTi, samyagmithyAdRSTi, asaMyatasamyagdRSTi, saMyatAmayata aura saMyata ke sambhava hai| saMyata se yahA~ pramattasaMyata se lekara sUkSmasAmparAyasaMyata taka pA~ca saMyataguNasthAnoM kA abhiprAya rahA hai, kyoMki Age upazAntakaSAyAdi saMyatoM ke unakA bandha nahIM hotA (pu06, pR0 76-82) / darzanAvaraNIya ke tIna bandhasthAna haiM .--1. samasta no prakRtiyoM kA, 2. nidrAnidrA, pracalApacalA aura styAnagRddhi ko chor3akara zeSa chaha kA; tathA 3. cakSudarzanAvaraNa, acakSadarzanAvaraNa, avadhidarzanAvaraNa aura kevaladarzanAvaraNa ina cAra kaa| inameM prathama nau prakRtiyoM kA sthAna mithyAdaSTi aura sAsAdanasamyagdaSTi inhIM do ke sambhava hai, kyoMki Age nidrAnidrA Adi ina tIna ke bandha kA abhAva ho jAtA hai| dUsarA chaha prakRtiyoM kA sthAna samyagmithyAdRSTi, asaMyatamamyagdRSTi, saMyatAsaMyata aura saMyata (apUrvakaraNa ke sAta bhAgoM meM se prathama bhAga taka) ke hotA hai / kAraNa ki apUrvakaraNa ke prathama bhAga se Age una chahoM meM nidrA aura pracalA ina prakRtiyoM ke bandha kA abhAva ho jAtA hai| tIsarA cAra prakRtiyoM kA bandhasthAna saMyata ke-apUrvakaraNa ke dUsare bhAga se lekara sUkSmasAmpa rAyasaMyata taka hotA hai' (pu06, pR0 82-86) / Age krama se vedanIya Adi zeSa karmaprakRtiyoM ke bhI sthAnoM kI prarUpaNA hai, jisakA AvazyakatAnusAra dhavalA meM vivecana kiyA gayA hai| 3. prathama mahAdaNDaka-isa tIsarI cUlikA meM prathama samyaktva ke abhimukha huA saMjJI paMcendriya tiryaca athavA manuSya jina prakRtiyoM ko bAMdhatA hai unakA ullekha hai| jina karmaprakRtiyoM ko vaha nahIM bA~dhatA hai unakA nirdeza dhavalA meM kara diyA gayA hai| isake atirikta uttarottara bar3hanevAlI vizuddhi ka prabhAva se prathama samyaktva ke abhimukha hue tiryaMca yA manuSya ke kama se honevAlI karmabandhavyucchitti ke krama vI bhI prarUpaNA dhavalA(pu06, pR0133-40) meM kara dI gayI hai| 4. dvitIya mahAdaNDaka- isa cUlikA meM sAtavIM pRthivI ke nAraka ko chor3akara zeSa chaha pRthiviyoM ke nAraka aura devoM dvArA bAMdhI gayI karmaprakutiyoM kA ullekha hai| jina prakRtiyoM ko va nahI bA~dhate haiM unakA bhI nirdeza kara diyA gayA hai (pu06, pR0 140-42) / 5. tRtIya mahAdaNDaka-isa calikA meM samyaktva ke abhimukha huA sAtavIM pRthivI kA 430 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #485 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nAraka jina karmaprakRtiyoM ko bA~dhatA hai unakA nirdeza hai| vaha jina prakRtiyoM ko nahIM bA~dhatA hai unakA ullekha dhavalA (pu06, pR0 142-44) meM hai / 6. utkRSTa sthiti -- isa chaThI cUlikA meM jJAnAvaraNIya Adi mUla va unakI uttara prakRtiyoM kI utkRSTa sthiti ke sAtha unake AbAdhAkAla aura karmaniSekoM ke krama kA vivecana hai / jaise ---- pA~ca jJAnAvaraNIya, nau darzanAvaraNIya, sAtAvedanIya aura pA~ca antarAya kA utkRSTa bandha tIsa kor3Akor3I sAgaropama pramANa hotA hai / 1 isa prasaMga meM dhavalA meM sthiti ke svarUpa kA nirdeza karate hue kahA hai ki yoga ke vaza karmarUpa se pariNata hue pudgala -skandha kaSAyavaza jitane kAla taka eka svarUpa se avasthita rahate haiM utane kAla kA nAma sthiti hai| unakA AbAdhAkAla tIna hajAra varSa hotA hai / AbAdhA kA artha hai bAdhA kA na honA / abhiprAya yaha hai ki tIsa kor3Akor3I sAgaropama pramANa sthiti vAle ina karmoM ke pudgala paramANuoM meM eka, do, tIna Adi samayoM ko Adi lekara utkarSa se tIna hajAra sAgaropama pramANa sthitivAle koI paramANu nahIM rahate, jo isa bIca bAdhA pahu~cA sakeM--udaya meM A sakeM / karmaparamANu udIraNA ke binA jitane kAla taka udaya ko nahIM prApta hote haiM utane kAla kA nAma AbAdhA hai / AbAdhA kAla kA sAdhAraNa niyama yaha hai ki jo karma utkarSa se jitane kor3Akor3I sAgaropama pramANa sthiti meM bA~dhA jAtA hai usakA AbAdhAkAla utane sau varSa hotA hai / ' tadanusAra ukta pA~ca jJAnAvaraNIya Adi karmoM kA AbAdhAkAla apanI utkRSTa tIsa kor3Akor3I sAgaropama pramANa bandhasthiti ke anusAra tIsa sau ( 3000) varSa hotA hai / isa AbAdhAkAla se rahita karmasthiti pramANa karmaniSeka hotA hai / AbAdhAkAla ke pazcAt pratyeka samaya meM honevAle karmaparamANu skandhoM ke nikSepa kA nAma niSeka hai / pratyeka samaya meM nirjIrNa hone yogya karmaparamANuoM kA jo samUha hotA hai vaha pRthak-pRthak niSeka hotA hai / isI prakAra AbAdhAkAla se rahita vivakSita karmasthiti ke jitane samaya hote haiM utanA niSekoM kA pramANa hotA hai / inakI racanA ke krama kA vicAra dhavalA (pu0 6, pR0 146 - 58 ) meM gaNita prakriyA ke anusAra kiyA gayA hai / Upara jo AbAdhAkAla ke niyama kA nirdeza kiyA hai vaha eka sAmAnya niyama hai| vizeSa rUpa meM yadi kisI karma kA bandha antaH kor3Akor3I sAgaropama pramANa sthiti meM hotA hai to usakA AbAdhAkAla antarmuhUrta mAtra jAnanA caahie| jaise- AhArakazarIra, AhAraka aMgopAMga aura tIrthaMkara prakRti kA utkRSTa sthitibandha antaHkor3A kor3I sAgaropama pramANa hotA hai / tadanusAra unakA AbAdhAkAla antarmuhUrta mAtra samajhanA cAhie (pu06, pR0 174-77) / Ayukarma ke AbAdhAkAla kA niyama isase bhinna hai / parabhavika Ayu kA jo bandha hotA hai usakA AbAdhAkAla bhujyamAna pUrva bhava kI Ayusthiti ke tRtIya bhAga mAtra hotA hai / jaisenArakA aura devAyu kA jo utkRSTa sthitibandha tetIsa sAgaropama pramANa hai usakA AbAdhAkAla adhika se adhika pUrvakoTi kA tRtIya bhAga hotA hai, isase adhika vaha sambhava nahIM / kAraNa yaha hai ki nArakAyu aura devAyu kA bandha manuSya aura tiryaMcoM ke hI hotA hai, jinakI utkRSTa Ayusthiti pUrvakoTi mAtra hI hotI hai / saMkhyAta varSa kI AyuvAle ( karmabhUmija ) manuSya aura tiryaMca 1. udayaM paDi sattaNhaM AbAhA koDakoDi uvahINaM / vAsasayaM tatpaDibhAgeNa ya sesaTThidINaM ca // -- go0ka0 156 SaTkhaNDAgama para TIkAe~ / 431 Page #486 -------------------------------------------------------------------------- ________________ parabhavika Ayu ke bA~dhane yogya tabhI hote hai jaba unakI bhujyamAna Ayu ke do-tribhAga (2/3) bIta jAte haiN| isake pUrva ve parabhavika Ayu ko nahIM bAMdhate haiN| isa kAraNa utkRSTa nArakAyu aura devAyu kA utkRSTa AbAdhAkAla pUrvakoTi kA tribhAga (1/3) hI sambhava hai| isase kama to vaha ho sakatA hai para adhika nahIM ho sakatA / abhiprAya yaha hai ki parabhava sambandhI Aya kA bandha saMkhyAtavarSAyuSkoM ke apanI bhujyamAna Ayu ke antima vibhAga meM hotA hai| isa vibhAga ke ATha apakarSakAloM meM (1/3, 149, 1/27 Adi) se kisI bhI apakarSakAla meM usakA bandha ho sakatA hai / yadi una apakarSakAloM meM se kisI meM bhI usakA bandha nahIM huA to phira bhujyamAna Aya kI sthiti meM antarmaharta mAtra zeSa raha jAne para vaha usa samaya asaMkSepAddhAkAla (jisakA ra saMkSepa na ho sake) meM baMdhatI hai| isa prakAra Ayu kA utkRSTa AbAdhAkAla pUrvakoTi kA tribhAga aura jaghanya AbAdhAkAla asaMkSepAddhA (AvalI kA saMkhyAtavA~ bhAga) hotA hai| isa kAla meM bA~dhI gayI parabhavika Ayu kA udaya sambhava nahIM hai| usakI niSeka sthiti bA~dhI gayI Ayu kI sthiti ke pramANa hI hotI hai, na ki anya jJAnAvaraNAdi karmoM kI AbAdhA se hIna sthiti ke pramANa / abhiprAya yaha hai ki jisa prakAra jJAnAvaraNAdi sAta karmoM kI niSeka sthiti meM bAdhA sambhava hai usa prakAra Ayu kI niSekasthiti meM nahIM hai| usakI bA~dhI gayI sthiti ke jitane samaya hote haiM utane hI usa ke niSeka hote haiN| yadyapi asaMkhyAta varSa kI AyuvAle (bhogabhUmija) bhI manuSya-tiryaMca haiM, para unakI bhujyamAna Ayusthiti meM jaba chaha mAsa zeSa raha jAte haiM tabhI ve parabhavika Ayu ko bA~dhane yogya hote haiM, isase adhika Ayu ke zeSa rahane para unake parabhavika Ayu kA bandha sambhava nahIM hai| isI prakAra deva-nArakiyoM ke bhI Ayu ke chaha mAsa zeSa raha jAne para hI parabhavika Ayu kA bandha hotA hai| isase nizcita hai ki Ayukarma kA AbAdhAkAla utkarSa se pUrvakoTi kA tribhAga hI ho sakatA hai, adhika nhiiN|' 7. jaghanyasthiti---yaha jIvasthAna kI sAtavIM cUlikA hai| isameM karmoM kI jaghanya sthiti, AbAdhA aura niSeka Adi kI prarUpaNA kI gayI hai| __isake prArambha meM dhavalA meM yaha vizeSatA prakaTa kI gayI hai ki utkRSTa vizuddhi dvArA jo sthiti ba~dhatI hai vaha jaghanya hotI hai| kAraNa ki sabhI prakRtiyA~ prazasta nahIM hotI haiN| vahA~ yaha bhI spaSTa kara diyA gayA hai ki saMkleza kI vRddhi se saba prakRtiyoM kI sthiti meM vRddhi aura vizuddhi kI vRddhi se unakI sthiti meM hAni huA karatI hai| asAtA ke bandhayogya pariNAma kA nAma saMkleza aura sAtA ke bandhayogya pariNAma kA nAma vizuddhi hai| kucheka AcAryoM kA kahanA hai ki utkRSTa sthiti se nIce kI sthitiyoM ko bAMdhanevAle jIva ke pariNAma ko vizuddhi aura jaghanya sthiti se Upara kI dvitIyAdi sthitiyoM ke bA~dhanevAle jIva ke pariNAma ko saMkleza kahA jAtA hai| unake isa abhiprAya ko asaMgata batalAte hue dhavalA meM kahA hai ki vizuddhi aura saMkale pA kA aisA lakSaNa karane para jaghanya aura utkRSTa sthiti ke bandhaka pariNAmoM ko chor3a zeSa madhya kI sthitiyoM ke bandhaka sabhI pariNAmoM ke saMkleza aura vizuddhirUpa hone kA prasaMga prApta hogaa| parantu aisA sambhava nahIM hai, lakSaNa bheda ke binA 1. isa sabake lie dekhie dhavalA pu06, pR0 166-66 ; vizeSa jAnakArI ke lie dhavalA pu0 10, pR0 177-36 va pR0 138 ke TippaNa draSTavya haiN| 432 / SaTkhaNDAgama para TIkAe~ Page #487 -------------------------------------------------------------------------- ________________ eka hI pariNAma ke donoM rUpa hone kA virodha hai (pu0 6, pR0 180) / dhavalAkAra ne Avazyaka tAnusAra isakA spaSTIkaraNa bhI kiyA hai / jaise-sUtra 24 meM strI evaM napuMsaka veda Adi kitanI hI prakRtiyoM kA jaghanya sthitibandhaka samAna rUpa se palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga se hona sAgaropama ke sAta bhAgoM meM se do bhAga (2/7) nirdiSTa kiyA gayA hai| __isakI vyAkhyA meM yaha zaMkA uThAyI gayI hai ki napuMsaka veda aura arati Adi prakRtiyoM kA to jaghanya sthitibandha sAgaropama ke do-baTe sAta bhAga sambhava hai, kyoMki unakA sthitibandha utkRSTa bIsa koDAkor3I sAgaropama pramANa dekhA jAtA hai| kintu strIveda tathA hAsya-rati Adi jina prakRtiyoM kA utkRSTa sthitibandha bIsa koDAkor3I sAgaropama nahIM hai unakA jaghanya sthitibandha sAgaropama ke do-baTe sAta bhAga ghaTita nahIM hotaa| isakA samAdhAna karate hue dhavalA meM kahA hai ki yadyapi ukta strIveda Adi prakRtiyoM kA utkRSTa sthitibandha bIsa kor3Akor3I sAgaropama pramANa nahIM hai, phira bhI mUla prakRtiyoM kI utkRSTa sthiti ke anusAra hInatA ko prApta honevAlI una prakRtiyoM kA palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga se hIna sAgaropama ke do-baTe sAta bhAga mAtra jaghanya sthitibandha ke hone meM koI virodha nahIM hai (pu0 6, pR0 160-62) / satra 35 meM narakagati. devagati Adi kacha prakRtiyoM kA jaghanya sthitibandha samAna rUpa meM patyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga se hIna hajAra sAgaropama ke do-baTe sAta bhAga mAtra kahA gayA hai| dhavalA (pu0 6, 164-66) meM isakA spaSTIkaraNa ekendriya Adi ke Azraya se pRthakpRthak kiyA gayA hai| 8. samyaktvotpatti--prathamopazama samyaktva kI prApti kA vidhAna-isa cUlikA ke prArambha meM sUtrakAra ne yaha sUcanA kI hai ki pahalI do(6 va 7)cUlikAoM meM karmoM kI jisa utkRSTa aura jaghanya sthiti kI prarUpaNA kI gayI hai utane kAla kI sthitivAle karmoM ke rahate hue jIva samyaktva ko nahIM prApta karatA hai (sUtra 1,6-8,1) / __isake abhiprAya ko spaSTa karate hue dhavalAkAra ne kahA hai ki yaha sUtra dezAmarzaka hai| tadanusAra karmoM ke uparyukta jaghanya sthitibandha aura utkRSTa sthitibandha ke sAtha unake jaghanya va utkRSTa sthitisattva, jaghanya va utkRSTa anubhAgasattva aura jaghanya va utkRSTa pradezasattva ke hone para jIva samyaktva ko nahIM prApta karatA hai| ___isa para prazna upasthita hotA hai ki isa sthiti meM karmoM kI kaisI avasthA meM jIva samyaktva ko prApta karatA hai| isake samAdhAna meM Age ke sUtra (1,6-8,3) meM kahA gayA hai ki jIva jaba inhIM saba karmoM kI anta:koDAkoDI pramANa sthiti ko bA~dhatA hai taba vaha prathama samyaktva ko prApta kara letA hai| isakI vyAkhyA karate hue dhavalAkAra ne kahA hai ki yaha aupacArika kathana hai| vastutaH karmoM kI isa sthiti meM bhI jIva prathama samyaktva ko nahIM prApta karatA hai, vaha to adha:pravRttakaraNa Adi tIna karaNoM ke antima samaya meM prathama samyaktva ko prApta karatA hai| isa sUtra ke dvArA kSayopazama, vizuddhi, dezanA aura prAyogya ina cAra labdhiyoM kI prarUpaNA kI gayI hai| Age dhavalA meM ina labdhiyoM kA svarUpa batalAte hue kahA gayA hai ki vizuddhi ke bala se jaba pUrvasaMcita karmoM ke anubhAgaspardhaka pratisamaya anantaguNitahIna hokara udIraNA) ko prApta hote haiM taba kSayopazamalabdhi hotI hai| uttarottara pratisamayahIna honevAlI anantaguNI hAni ke krama se udI raNA ko prApta una anubhAgaspardhakoM se utpanna jIva kA jo pariNAma sAtAvedanIya SaTkhaNDAgama para TIkAe~ | 433 Page #488 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Adi zubha karmoM ke bandha kA kAraNa aura asAtAvedanIya Adi azubha karmoM ke bandha kA rodhaka hotA hai usakA nAma vizuddhi hai aura usakI prApti ko vizuddhilabdhi kahA jAtA hai| chaha dravya aura nau padArthoM ke upadeza kA nAma dezanA hai / isa dezanA aura usameM pariNata AcArya Adi kI upalabdhi ke sAtha jo upadiSTa artha ke grahaNa, dhAraNa evaM vicAra karane kI zakti kA samAgama hotA hai use dezanAlabdhi kahate haiM / samasta karmoM kI utkRSTa sthiti aura utkRSTa anubhAga kA ghAta karake unakA jo antaHkor3Akor3I pramANa sthiti meM aura dvisthAnika anubhAga meM avasthAna hotA hai, usakA nAma prAyogyalabdhi hai / dvisthAnika anubhAga kA abhiprAya hai ki prathama samyaktva ke abhimukha huA jIva prAyogyalabdhi ke prabhAva se ghAtiyA karmoM ke asthi aura zaila rUpa anubhAga kA ghAtakara use latA aura dAru rUpa do anubhAgoM meM sthApita karatA hai tathA aghAtiyA karmoM ke antargata pApa prakRtiyoM ke anubhAga nIma aura kAMjIra rUpa do anubhAgasthAnoM sthApita karatA hai, puSpaprakRtiyoM kA anubhAga catuHsthAnika hI rahatA hai / ye cAra labdhiyA~ bhavya aura abhavya mithyAdRSTi donoM ke samAna rUpa se sambhava haiM / kintu pA~cavIM karaNalabdhi bhavya mithyAdRSTi ke hI sambhava hai, vaha abhavya ke sambhava nahIM hai ( pu0 6, pR0 203-5) / jo bhavya mithyAdRSTikaraNalabdhi ko bhI prApta kara sakatA hai, sUtra ke anusAra (2, 6-8, 4) vaha paMcendriya, saMjJI, mithyAdRSTi, paryAptaka aura sarvavizuddha honA cAhie / ina saba vizeSaNoM kI sArthakatA dhavalA meM varNita kI hai / 'mithyAdRSTi' vizeSaNa kI sArthakatA batalAte hue kahA hai ki sAsAdanasamyagdRSTi, samyagmithyAdRSTi aura vedakasamyagdRSTi prathama samyaktva ko prApta nahIM karate haiM / yadyapi upazamazreNi para ArUDha hote hue vedakasamyag - dRSTi upazamasamyaktva ko prApta karate haiM, kintu unakA upazamasamyaktva 'prathama samyaktva' nAma ko prApta nahIM hotA / cU~ki vaha samyavatva se utpanna huA hai, ataH use dvitIyopazama samyaktva samajhanA caahie| Age yahA~ dhavalA meM gati, veda, yoga, kaSAya, saMyama, upayoga, lezyA, bhavya aura AhAra ina mArgaNAoM ke AdhAra se bhI usakI vizeSatA kA prakAzana hai / usake jJAnAvaraNIya Adi mUlaprakRtiyoM kI uttaraprakRtiyoM meM kitanI aura kinakA sattva rahatA hai, ise bhI dhavalA meM dikhAyA hai| Age vahA~ (pu0 6, pR0 206-14) anubhAgasattva, bandha, udaya aura udIraNA ke viSaya meM bhI vicAra kiyA gayA hai / anantara antima 'sarvavizuddha' vizeSaNa ko spaSTa karate hue adhaHpravRttakaraNa, apUrvakaraNa aura anivRttikaraNa ina tIna vizuddhiyoM ke nAmanirdezapUrvaka unake svarUpa Adi ke viSaya meM dhavalAkAra ne paryApta vicAra kiyA hai ( pu0 6, pR0 214-22) / unake svarUpa ko saMkSepa meM isa prakAra samajhA jA sakatA hai-karaNa nAma pariNAma kA hai / jisa prakAra chedana-bhedana Adi kriyA meM sAdhakatama hone se talavAra, vasUlA Adi ko 'karaNa' kahA jAtA hai usI prakAra darzanamoha ke upazama Adi bhAva ke karane meM sAdhakatama hone se ina pariNAmoM ko bhI nAma se kAraNa kahA gayA hai|' ina tIna prakAra ke pariNAmoM meM jo adhaHpravRtta1. XXX adhApavattakaraNamidi saNNA / kudo ? uvarimapariNAmA adhaheTThA heTTimapariNAmesu pavattatitti adhApavattasaNNA / kadhaM pariNAmANaM karaNasaNNA ? Na esa doso, asi vAsINaM va sAhayattamabhAvavivavakhAe pariNAmANaM karaNattuvalaMbhAdo / -dhavalA pu0 6, pR0 217 434 / SaTkhaNDAgama-parizAlana Page #489 -------------------------------------------------------------------------- ________________ karaNa haiM unameM cUMki Upara ke pariNAma nIce ke pariNAmoM meM pravRtta hote haiM-pAye jAte haiM, i. lie unakA 'adhaHpravRttakaraNa' nAma sArthaka hai / adhaHpravRttakaraNa ke antarmuhUrtakAla meM uttarottara prathama-dvitIyAdi samayoM meM krama se samAna vRddhi liye hue asaMkhyAta lokapramANa pariNAma hote haiN| saMdRSTi ke rUpa meM antarmuhUrta ke samayoM kA pramANa 16, sava pariNAmoM kA pramANa 3072 aura samAna vRddhisvarUpa caya kA pramANa 4 hai / usake prathamAdi samayoM meM praviSTa honevAle jIvoM ke pariNAma samAna nahIM hote haiM -- kinhIM ke ve jaghanya vizuddhi ko, kinhIM ke utkRSTa vizuddhi ko aura kinhIM ke madhyama vizuddhi ko liye hue hote haiM / yaha Avazyaka hai ki prathamAdi samayavartI jIvoM ke utkRSTa pariNAma se uparitana samayavartI jIvoM kA jaghanya pariNAma bhI anantagaNI vizuddhi ko liye hue hotA hai / saMdRSTi meM ina pariNAmoM ko isa prakAra samajhA jA sakatA hai-.. nirvagaNAkANDaka samaya pariNAma pra0 khaNDa dvi0 khaNDa ta0 khaNDa 54 ca0 khaNDa 57 on on 222 218 a 214 KK Cccc PoWWK anar xxxxxxxx KKKKCK Momwwxxm a : w 210 206 202 168 164 160 186 182 178 174 170 is a 46 47 w 46 4 44 45 x x 42 4 m 42 44 r ar 36 41 adhaHkaraNa kAla ke pratyeka samaya meM pariNAmoM meM punaruktatA-apunaruktatA athavA samAnatA. asamAnatA ko dekhane ke lie unake kramaza: cAra-cAra khaNDa kiye gaye haiM, unheM nirvargaNAkANDaka kahA jAtA hai| inameM, saMdRSTi ke anusAra, prathama samaya sambandhI 36 pariNAma aura antima samaya sambandhI 57 pariNAma hI aise haiM jinameM nIce-Upara ke kinhIM pariNAmoM se samAnatA nahIM hai / zeSa pariNAmakhaNDoM meM Upara se nIce samAnatA dRSTigocara hotI hai / yaha anukRSTi kI racanA hai|' 1. dhavalA pu0 6, pR0 214-16 ke atirikta go0 karmakANDa kI gAthA 868-607 bhI dRSTavya haiN| padasaNDAgama para TIkAe~ / 435 Page #490 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhaHkaraNakAla ke samApta hone para jIva apUrvakaraNa ko prApta hotA hai / apUrvakaraNa kA kAla antarmuhUrtamAtra hai / usa antarmuhUrta ke samayoM meM se prathama samaya meM asaMkhyAta lokapramANa pariNAma hote haiM / Age dvitIya tRtIya Adi samayoM ke yogya bhI asaMkhyAta lokapramANa pariNAma hote haiM / para ve uttarottara samAna vRddhi se vRddhigata hote haiM / jaisI adhaHkaraNa meM bhinna samayavartI jIvoM ke pariNAmoM meM samAnatA va asamAnatA hotI hai vaisI apUrvakaraNa meM bhinna samayavartI jIvoM ke pariNAmoM meM kabhI samAnatA nahIM rahatI / Age ke samayoM meM vahA~ uttarottara anantaguNI vizuddhi ko liye hue apUrva-apUrva hI pariNAma hote haiM, isIlie unakI 'apUrvakaraNa' yaha saMjJA sArthaka hai / itanA vizeSa hai ki ekasamayavartI jIvoM ke pariNAma samAna bhI hote haiM aura kadAcit asamAna bhI / udAharaNa ke rUpa meM, prathama samayavartI kisI jIva kA utkRSTa vizuddhi se yukta bhI jo apUrvakaraNa pariNAma hotA hai usakI apekSA usake dvitIya samayavartI kisI jIva kA jaghanyavizuddhi se yukta bhI pariNAma adhika vizuddha hotA hai / saMdRSTi ke rUpa meM apUrvakaraNakAla ke samayoM kI kalpanA 8, pariNAmoM kI kalpanA 4066 aura caya ke pramANa kI kalpanA 16 kI gayI hai / tadanusAra isa saMdRSTi ke Azraya se apUrvakaraNa pariNAmoM kI yathArthatA ko isa prakAra samajhA jA sakatA hai? samaya 5 7 6 5 WAWK N 4 3 2 1 pariNAma 568 552 536 520 504 485 472 456 sarvadhana 4066 tIsarI vizuddhi kA nAma anivRttikaraNa hai / isa anivRttikaNa kA kAla bhI antarmuhUrta hai / isake jitane samaya haiM utane hI anivRttikaraNa pariNAma haiM / kAraNa yaha hai ki ina pariNAmoM meM jaghanya - utkRSTa kA bheda nahIM hai / yahA~ eka samayavartI jIvoM kA pariNAma sarvathA samAna aura bhinna samayavartI jIvoM kA pariNAma sarvathA bhinna rahatA hai, jo uttarottara anantaguNI vizuddhi se yukta hotA hai / nivRtti kA artha vyAvRtti yA bheda hai, tadanusAra anivRtti kA artha bheda se rahita (samAna) samajhanA caahie| ina anivRttikaraNa pariNAmoM meM cU~ki vaha bhinnatA nahIM hai -vivakSita samayavartI jIvoM kA vaha pariNAma sarvathA samAna hotA hai, isalie ina pariNAmoM kA 'anivRttikaraNa' nAma sArthaka hai ( pu0 6, pR0 221-22) / isa prakAra prathama samyaktva kI prApti ke yogya jIva kI vizeSatAoM kA varNana kara Age 1. dhavalA pu0 6, pR0 220-21 va go0 karmakANDa gA0 108-10 2. samAna samayAvasthitajIvapariNAmAnAM nirbhedena vRttiH nivRttiH / athavA nivRttirvyAvRttiH, na vidyate nivRttiryeSAM te anivRttayaH / -dhavalA pu0 1, pR0 184-85 436 / SaTkhaNDAgama-parizAlana Page #491 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUtra meM yaha kahA gayA hai ki inhIM saba karmoM kI sthiti ko jaba jIva saMkhyAta sAgaropamoM se hIna antaHkor3Akor3I pramANa sthApita karatA hai taba vaha prathama samyaktva ko utpanna karatA hai (1, 6-8, 5) / isakI vyAkhyA meM dhavalAkAra ne kahA hai ki adhaHpravRtta karaNa meM sthitikANDaka, anubhAgakaNDaka, guNazreNi aura guNasaMkrama nahIM hote; kyoMki ina pariNAmoM meM ukta karmoM ke utpanna karane kI zakti nahIM hai| aisA jIva kevala anantaguNI vizuddhi se vizuddha hotA huA pratyeka samaya meM aprazasta karmoM ke dvisthAnika anubhAga ko anantaguNA hIna bA~dhatA hai aura prazasta karmoM ke catuHsthAnika anubhAga ko vaha uttarottara pratyeka samaya meM anantaguNA bA~dhatA hai / yahA~ sthitibandha kA kAla antarmuhurta mAtra hai| isa bandha ke pUrNa hone para vaha palya ke saMkhyAtaveM bhAga se hIna anya sthiti ko bA~dhatA hai| isa prakAra saMkhyAta hajAra bAra sthitibandhApasaraNoM ke karane para adhaHpravRttakaraNakAla samApta hotA hai| _apUrvakaraNa ke prathama samaya meM jaghanya sthitikhaNDa palyopama ke saMkhyAtaveM bhAga aura utkRSTa pRthaktva sAgaropama mAtra rahatA hai / adhaHpravRttakaraNa ke antima samaya meM jo sthitibandha hotA thA, apUrvaka raNa ke prathama samaya meM vaha Ayu ko chor3akara zeSa karmoM kA usakI apekSA palyopama ke saMkhyAtaveM bhAga se hIna prArambha hotA hai / sthitibandha ba~dhanevAlI prakRtiyoM kA hI hotA hai| apUrvakaraNa ke prathama samaya meM guNazreNi bhI prArambha ho jAtI hai / usI samaya aprazasta karmoM ke anubhAga ke anansa bahabhAga kA ghAta prArambha ho jAtA hai| ___isa prakAra apUrvakaraNakAla ke samApta hone para anivRttikaraNa ko prArambha karatA hai| usI samaya anya sthitikhaNDa, anya anubhAgakhaNDa aura anya sthitibandha bhI prArambha ho jAte haiN| pUrva meM jisa pradezAgra kA apakarSaNa kiyA gayA thA usase asaMkhyAtaguNe pradezAgra kA apakarSaNa karake apUrvakaraNa ke samAna galitazeSa kI guNazreNi karatA hai| ___yahA~ zaMkA hotI hai ki sUtra meM kevala sthitibandhApasaraNa kI prarUpaNA kI gayI hai; sthitighAta, anubhAgaghAta Ara pradezaghAta kI prarUpaNA vahA~ nahIM hai, ataH yahA~ unakI prarUpaNA karanA ucita nahIM hai| isake samAdhAna meM kahA hai ki yaha sUtra tAlapralambasUtra ke samAna dezAmarzaka' hai, isase yahA~ unakI prarUpaNA anucita nahIM hai| ___ isa prakAra hajAroM sthitibandha, sthitikhaNDa aura anubhAgakhaNDoM ke samApta ho jAne para anivRttikaraNa kA antima samaya prApta hotA hai / prastuta cUlikA ke prArambha meM sUtrakAra dvArA udbhAvita pRcchAoM meM kitane kAla dvArA' yaha pRcchA bhI kI gayI thI, use dikhalAne ke lie yahA~ sUtra (1,6-8,6) meM anivRttikaraNa pariNAmoM ke kArya vizeSa ko spaSTa karate hue nirdeza hai ki vaha antarmuhUrta haTatA hai / __ isakI vyAkhyA meM dhavalAkAra ne kahA hai ki yaha sUtra antarakaraNa kA prarUpaka hai| kisake antarakaraNa ko karatA hai, ise batalAte hue kahA hai ki yahA~ cUMki anAdi mithyAdaSTi kA adhikAra hai, isalie vaha mithyAtva ke antarakaraNa ko karatA hai, aisA abhiprAya grahaNa karanA cAhie / sAdi mithyAdRSTi ke hone para to usake tIna bhedarUpa jo darzanamohanIya rahatA hai usa 1. tAlapralambasUtra kA spaSTIkaraNa pIche para kiyA jA cukA hai| isake lie dhavalA pu0 1, pR0 6 kA TippaNa draSTavya hai| SaTkhaNDAgama para TIkAe~ / 437 Page #492 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sabhI kA antara kiyA jAtA hai / yaha antarakaraNa anivRttikaraNakAla kA saMkhyAtavA bhAga zeSa raha jAne para kiyA jAtA hai| vivakSita karmoM kI adhastana aura uparima sthitiyoM ko chor3akara madhya kI antarmahartamAtra sthitiyoM ke niSekoM kA jo pariNAmavizeSa se abhAva kiyA jAtA hai use antarakaraNa kahate haiN| una sthitiyoM meM adhastana sthiti ko prathama sthiti aura uparima sthiti ko dvitIya sthiti kahA jAtA hai| ___ isa prasaMga meM dhavalA meM kahA hai ki antarakaraNa ke samApta hone para usa samaya se jIva ko upazAmaka kahA jAtA hai / isa para vahA~ zaMkA utpanna huI hai ki aisA kahane para usase pUrva jIva ke upazAmakapane ke abhAva kA prasaMga prApta hotA hai| isake samAdhAna meM kahA hai ki isake pUrva bhI vaha upazAmaka hI hai, kintu use madhyadIpaka mAnakara ziSyoM ke sambodhanArtha 'yaha darzanamohanIya kA upazAmaka hai' aisA yativRSabhAcArya ne kahA hai| isase ukta kathana atIta bhAga kI upazAmakatA kA pratiSedhaka nahIM hai| ___ ava pUrvokta pRcchAoM meM 'mithyAtva ke kitane bhAgoM ko karatA hai isa pRcchA ke abhiprAya ko batalAte hue sUtra (1,6-8,7) meM kahA hai ki antaraka raNa karake vaha mithyAtva ke tIna bhAgoM ko karatA hai--samyaktva, mithyAtva aura samyagmithyAtva / dhavalAkAra ne isakI vyAkhyA karate hue kahA hai ki yaha sUtra mithyAtva kI prathama sthiti ko galAkara samyaktva prApta hone ke prathama samaya se lekara Age ke samaya meM jo vyApAra hotA hai usakA prarUpaka hai / Age sUtra meM 'antarakaraNa karake' aisA jo kahA gayA hai usakA abhiprAya yaha hai ki pUrva meM jo mithyAtva kI sthiti, anubhAga aura pradeza kA ghAta kiyA gayA hai usakA vaha phira se ghAta karake anubhAga kI apekSA usake tIna bhAgoM ko karatA hai| isakA kAraNa yaha hai ki pAhuDasutta-kaSAyaprAbhUta kI cUNi-meM mithyAtva ke anubhAga se samyagmithyAtva kA anubhAga anantaguNA hIna aura usase samyaktva kA anubhAga anantaguNA hIna hotA hai, aisA nirdeza kiyA gayA hai aura upazamasamyaktvakAla ke bhItara anantAnubandhI ke visaMyojana ke binA mithyAtva kA ghAta nahIM hotA hai, kyoMki vaisA upadeza nahIM hai| isalie sUtra meM jo 'antarakaraNa karake' aisA kahA gayA hai usase yaha samajhanA cAhie ki kANDakaghAta ke binA mithyAtva ke anubhAga ko ghAtakara samyaktva aura samyagmithyAtva ke anubhAgarUpa se pariNamAtA huA prathama samyaktva ke prApta hone ke prathama samaya meM hI usake tIna karmAzoM ko utpanna karatA hai| __ Age isa prasaMga meM guNazreNi aura guNasaMkramaNa ko dikhAte hue pacIsa prativa-paccIsa padavAle-daNDaka ko kiyA hai| prathama samyaktva ke abhimukha huA jIva darzanamohanIya ko kahA~ upazamatA hai, ise spaSTa 1. tado aMtaraM kIramANaM kadaM / tadoppahuDi uvasAmago tti bhaNNai / ka0 prA0 cUNi 65-66 (ka0 pA0 sutta pR0 627) 2. Navari savvapacchA sammAmicchattamaNaMtaguNahINaM / sammattamaNaMtaguNahINaM / ka0 prA0 cUNi 146-50 (ka0 pA0 sutta pR0 171) 3. dhavalA pu0 6, pR0 234-37 (yaha paccIsapratika daNDaka ka0 prA0 cUNi meM usI rUpa meM upalabdha hotA hai / dekhie ka.0 pA0 sutta pR0 626-30) 438 / SaTlaNDAgama-parizIlana Page #493 -------------------------------------------------------------------------- ________________ karate hue sUtra (1,6-8,9) meM kahA hai ki vaha use cAroM hI gatiyoM meM upazamAtA hai| cAroM hI gatiyoM meM upazamAtA huA vaha use paMcendriya, saMjI, garbhopakrAntika va paryAptoM meM upazamAtA hai| inake viparIta ekendriya-vikalendriyoM, asaMjJiyoM, sammUcrchanoM aura aparyAptoM meM nahIM upazamAtA hai / saMkhyAtavarSAyuSka aura asaMkhyAtavarSAyuSka ina donoM ke bhI upazamAtA hai| sUtragata yaha abhiprAya sUtrakAra dvArA pUrva meM bhI vyakta kiyA jA cukA hai|' dhavalAkAra ne bhI yahA~ yaha spaSTa kara diyA hai ki isa sUtra ke dvArA pUrvaprarUpita artha ko hI smaraNa karAyA gayA hai (pu0 6, pR0 238) / Age yahA~ dhavalA meM 'estha ughaujjaMtIo gAhAo' sUcanA ke sAtha pandraha gAthAe~ uddhata kI gayI haiN| ina gAthAoM dvArA isI abhiprAya ko vizada kiyA gayA hai ki darzanamohanIya kA upazama kina avasthAoM meM kiyA jA sakatA hai, kyA vaha sAsAdanaguNasthAna ko prApta ho sakatA hai, usakA prasthApaka va niSThApaka kisa avasthA meM hotA hai, kisa sthitivizeSa meM tIna karma upazAnta hote haiM tathA upazAmaka ke bandha kisa pratyaya se hotA hai; ityaadi| upazAmanA kina kSetroM meM va kisake samakSa hotI hai (1,6-8,10), ise spaSTa karate hue dhavalA meM kahA gayA hai ki isake lie koI vizeSa niyama nahIM hai vaha kisI bhI kSetra meM va kisI ke samIpa ho sakatI hai; kyoMki samyaktva kA grahaNa sarvatra sambhava hai| kSAyikasamyaktva kI prApti kA vidhAna--isa prakAra darNanamohanIya kI upazAmanA ke viSaya meM vicAra karake tatpazcAt usakI kSapaNA kI prarUpaNA kI gayI hai| yahA~ sarvaprathama sUtrakAra ne darzanamohanIya kI kSapaNA ko prArambha karanevAlA jIva usakA kahA~ prArambha karatA hai, ise spaSTa karate hue yaha kahA hai ki vaha use ar3hAI dvIpa-samudroM meM pandraha karmabhUmiyoM ke bhItara jahA~ jina, kevalI va tIrthakara hote haiM, use prArambha karatA hai (sUtra 1, 6-8,11) / isa sUtra kI vyAkhyA karate hue dhavalAkAra ne prArambha meM yaha spaSTa kara diyA hai ki kSapaNA ke sthAna ke viSaya meM pUchanevAle ziSya ke lie yaha sUtra AyA hai / sUtra meM jo ar3hAI dvIpasamudroM kA nirdeza kiyA gayA hai usase jambUdvIpa dhAtakIkhaNDa aura AdhA puSkarAdha ina aDhAI dvIpoM ko grahaNa karanA caahie| kAraNa yaha hai ki inhIM dvIpoM meM darzanamohanIya kI kSapaNA ko prArambha kiyA jA sakatA hai, zeSa dvIpoM meM usakI sambhAvanA nahIM hai, kyoMki unameM utpanna honevAle jIvoM meM usake kSaya karane kI zakti nahIM hai / samudroM meM lavaNa aura kAloda ina do samudroM ko grahaNa kiyA gayA hai, kyoMki anya samudroM meM usake sahakArI kAraNa sambhava nahIM haiN| ___ ina ar3hAI dvIpoM meM avasthita pandraha karmabhUmiyoM meM hI usakI kSapaNA ko prArambha kiyA jAtA hai; kyoki vahIM para jina, kevalI va tIrthaMkara kA rahanA sambhava hai; jinake pAdamala meM usakI kSapaNA prArambha kI jAtI hai / mAnuSottara parvata ke bAhya bhAgoM meM jina va tIrthakara kA rahanA sambhava nahIM hai / yadyapi sUtra meM sAmAnya se karmabhUmiyoM meM usakI kSapaNA ke prArambha karane 1. dekhie sUtra 1,6-8,4 va 8-6 2. dhavalA pu0 6, pR0 238-43, ye saba gAthAeM yathAkrama se kapAyaprAbhUta meM upalabdha hotI haiN| kevala gA0 46-50 meM kramavyatyaya huA hai| dekhie ka0 pA0 sutta gA0 42-56, pR0 630-38 3. dhavalA pu0 6, pR0 243 SaTkhaNDAgama para TokAe~ / 436 Page #494 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kA ullekha hai, para abhiprAya usakA yaha rahA hai ki una karmabhUmiyoM meM utpanna manuSya hI usakI kSapaNA prArambha karate haiM, na ki tithaMca / sUtra meM nirdiSTa 'jamhi jiNA' ko spaSTa karate hue dhavalA meM kahA gayA hai ki jisa kAla meM 'jinoM' kI sambhAvanA hai usI kAla meM jIva usakI kSapaNA kA prArambhaka hotA hai, anya kAla meM nhiiN| tadanusAra yahA~ duHSamA, duHSama-duHSamA, suSama-suSamA, suSamA aura suSamaduHSamA ina kAloM meM usa darzanamohanIya kI kSapaNA kA niSedha kiyA gayA hai / yahA~ dhavalAkAra ne sUtrokta jina, kevalI aura tIrthakara ina zabdoM kI saphalatA ko spaSTa karate hue yaha kahA hai ki sUtra meM dezajinoM ke pratiSedha ke lie kevalI ko grahaNa kiyA gayA hai tathA tIrthaMkara karma ke udaya ke rahita kevaliyoM ke pratirodha ke lie 'tIrthaMkara' ko grahaNa kiyA gayA hai| kAraNa usakA yaha diyA gayA hai ki tIrthakara ke pAdamUla meM jIva darzanamohanIya kI kSapaNA ko prArambha kiyA karatA hai, anyatra nhiiN| Age 'athavA' kahakara prakArAntara se vahA~ yaha bhI kahA gayA hai ki 'jinoM' se caudaha pUrvI ke dhArakoM. 'kevalI' se tIrthakara karma ke udaya se rahita kevalajJAniyoM ko aura 'tIrthakara' se tIrthakara nAmakarma ke udaya se utpanna hue ATha pratihAryoM va cauMtIsa atizayoM se rahita jinendroM ko grahaNa karanA cAhie / ina tInoM ke bhI pAdamUla meM jIva darzanamoha ko kSapaNA ko prArambha karate haiN| ___ isa prasaMga meM anya kinhIM AcAryoM ke vyAkhyAna ko prakaTa karate hue dhavalA meM yaha bhI kahA gayA hai ki yahA~ sUtra meM prayukta 'jina' zabda kI punarAvRtti karake jina darzanamoha kI kSapaNA ko prArambha karate haiM, aisA kahanA cAhie, anyathA tIsarI pRthivI se nikale hue kRSNa Adi ke tIrthaMkarapanA nahIM bana sakatA hai,' aisA kinhIM AcAryoM kA vyAkhyAna hai| isa vyAkhyAna ke abhiprAyAnusAra duHSamA, atiduHSamA, suSamAsuSamA aura suSamA ina kAloM meM utpanna hue manuSyoM ke darzanamoha kI kSapaNA sambhava hI nahIM hai| isakA kAraNa yaha hai ki ekendriyoM meM se Akara tIsare kAla meM utpanna hue vardhanakumAra Adi ke darzanamoha kI kSapaNA dekhI jAtI hai| isI vyAkhyA ko yahA~ pradhAna karanA caahie| (dhavalA pu0 6, pR0 343-47) upayukta darzanamoha kI kSapaNA kI samApti cAroM hI gatiyoM meM sambhava hai| isake spaSTIkaraNa meM dhavalAkAra ne kahA hai ki kRtakaraNIya hone ke prathama samaya meM darzanamoha kI kSapaNA karanevAle jIva ko niSThApaka kahA jAtA hai / vaha Ayubandha ke vaza cAroM hI gatiyoM meM utpanna hokara darzanamoha ko kSapaNA ko samApta karatA hai / kAraNa yaha hai ki una gatiyoM meM utpatti ke kAraNabhUta lezyArUpa pariNAmoM ke hone meM vahA~ kisI prakAra kA virodha nahIM hai / anivRttikaraNa ke antima samaya meM samyaktvamoha kI antima phAli ke dravya ko nIce ke niSekoM meM kSepaNa karanevAlA jIva antarmuhUrta kAla taka kRtaka raNIya kahalAtA hai| darzamoha kI kSapaNA kI vidhi usakI upazAmanAvidhi ke prAyaH samAna hai, mUla meM usakI 1. ityAdizubhacintAtmA bhvissyttiirthkddhriH| baddhAyuSkatayA mRtvA tRtIyAM pRthivImitaH ||-hri0 pu0, 62-63 2. vardhanakumAra kA ullekha isake pUrva dhavalA meM anAdi saparyavasitakAla ke prasaMga meM bhI kiyA gayA hai / pu0 4, pR0 224 440 / SaDkhaNDAgama -parizIlana Page #495 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prarUpaNA na hone para bhI dhavalAkAra ne usakA vivecana kiyA hai / darzanamoha kA kSapaka prathamataH anantAnubandhicatuSka kA visaMyojana karatA hai / usakI kSapaNA meM bhI adhaHpravRttakaraNa, apUrvakaraNa aura anivRttikaraNa meM sthitighAta, anubhAgaghAta, guNazreNi aura guNasaMkramaNa nahIM hote / usake antima samaya taka jIva uttarottara anantaguNI vizuddhi ko prApta hotA huA pUrva sthitibandha kI apekSA palyopama ke saMkhyAtaveM bhAga se hIna sthiti ko bAMdhatA hai / isa prakAra isa karaNa meM prathama sthitibandha kI apekSA antima sthitibandha saMkhya ___ apUrvakaraNa ke prathama samaya meM pUrva sthitibandha kI apekSA palyopama ke saMkhyAtaveM bhAga se hIna anya ho sthitibandha hotA hai / isa prakAra se yahA~ honevAle sthitibandha, sthitikANDakaghAta, anubhAgakANDakaghAta, guNazreNi aura guNasaMkramaNa Adi kI prarUpaNA kI gayI hai| isa prakriyA se uttarottara hAni ko prApta honevAle sthitibandha aura sthitisattva Adi ke viSaya meM dhavalAkAra ne vistAra se prarUpaNA kI hai| yahI prarUpaNAkrama Age anivRttikaraNa ke prasaMga meM bhI rahA hai (dhavalA pu0 6, pR0 247-66) / __isa prasaMga meM sUtrakAra ne samyaktva ko prApta karanevAlA jIva usa sarvavizuddha mithyAdRSTi kI apekSA Ayu ko chor3a zeSa sAta karmoM kI antaHkor3Akor3I pramANa sthiti ko saMkhyAtagaNI hIna sthApita karatA hai, isa pUrvaprarUpita artha kA, cAritra ko prApta karanevAle jIva ke sthitibandha aura sthitisattva kI prarUpaNA meM sahAyaka hone se punaH smaraNa karA diyA hai|' __saMyamAsaMyama prApti kA vidhAna-jaisA ki Upara kahA gayA hai, sUtrakAra dvArA agale sUtra meM nirdeza kiyA gayA hai ki cAritra ko prApta karanevAlA jIva samyaktva ke abhimukha hue usa antima samayavartI mithyAdRSTi ke sthitibandha aura sthitisattva kI apekSA Ayu ko chor3akara zeSa jJAnAvaraNIyAdi sAta karmoM kI antaHkoDAkor3I sAgaropama pramANa sthiti ko sthApita karatA hai (1,8-6,14) / isakI vyAkhyA karate hue dhavalAkAra ne sarvaprathama cAritra ke ina do bhedoM kA nirdeza kiyA hai-dezacAritra aura sklcaaritr| inameM dezacAritra ke abhimukha honevAle mithyAdaSTi do prakAra ke hote haiM-vedakasamyaktva ke sAtha saMyamAsaMyama ke abhimakha aura upazamasamyaktva ke sAtha saMyamAsaMyama ke abhimukha / isI prakAra saMyama ke abhimukha honevAle mithyAdRSTi bhI do prakAra ke hote haiM--vedakasamyaktva ke sAtha saMyama ke abhimukha aura upazamasamyaktva ke sAtha saMyama ke abhimukha / inameM saMyamAsaMyama ke abhimukha huA mithyAdRSTi prathama samyaktva ke abhimukha hue antima samayavartI mithyAdRSTi ke sthitibandha aura sthitisattva kI apekSA saMkhyAtaguNe hIna sthitibandha aura sthitisattva ko antaHkor3Akor3I sAgaropama ke pramANa meM sthApita karatA hai / isakA kAraNa yaha hai ki prathama samyaktva ke yogya tIna karaNarUpa pariNAmoM kI apekSA anantaguNe prathama samyaktva se sambaddha saMyamAsaMyama ke yogya tIna pariNAmoM se ve ghAta ko prApta hote haiM / dhavalAkAra ne isa sUtra ko dezAmarzaka batalAkara yaha bhI spaSTa kiyA hai ki yaha ekadeza ke pratipAdana dvArA sUtra ke antargata samasta artha kA sUcaka hai isalie yahA~ sarvaprathama saMyamAsaMyama ke abhimukha honevAle ke vidhAna kI prarUpaNA kI jAtI hai / tadanusAra prathama samyaktva aura saMyamAsaMyama donoM ko eka sAtha prApta karanevAlA bhI pUrvokta tIna karaNoM ko karatA hai| 1. 10kha0 sUtra 1,8-6,13 va isakI dhavalA TIkA (pu0 6, pR0 266) SaTkhaNDAgama para ttiikaaeN|441 Page #496 -------------------------------------------------------------------------- ________________ asaMyatasamyagdRSTi athavA mohanIya kI aTThAIsa prakRtiyoM kI sattAvAle vedakasamyaktva ke yogya mithyAdRSTi jIva yadi saMyamAsaMyama ko prApta karatA hai to vaha do hI karaNoM ko karatA hai, anivRttikaraNa usake nahIM hotaa| jaba vaha antarmuhUrta meM saMyamAsaMyama ko prApta karanevAlA hotA hai taba se lekara sabhI jIva Ayu ko chor3akara zeSa karmoM ke sthitivandha aura sthitisattva ko antaHkor3Akor3I sAgaropama ke pramANa meM karate haiN| zubha karmoM ke anubhAgabandha aura anubhAgasattva ko vaha catu:sthAnavAlA tathA azubha karmoM ke anubhAgabandha aura anubhAgasattva ko do sthAnavAlA karatA hai / taba se vaha anantaguNI adhaHpravRttakaraNa nAma kI vizuddhi ke dvArA vizaddha hotA hai / yahA~ sthitikANDaka, anubhAgakA paDaka aura guNazreNi nahIM hotI / vaha sthitibandha ke parNa hone para kevala uttarottara palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga se hIna sthitibandha ke sAtha sthitiyoM ko bAMdhatA hai / jo zubha karmoM ke aMza haiM unheM anantaguNe anubhAga ke sAtha bA~dhatA hai aura jo azubha karmoM ke aMza haiM unheM anantaguNe hIna anubhAga ke sAtha bA~dhatA hai| aparvakaraNa ke prathama samaya meM jaghanya sthitikANDaka palyopama ke saMkhyAtaveM bhAga aura utkRSTa pRthaktva sAgaropama.pramANa hotA hai / anubhAgakANDaka azubha karmo ke anabhAga kA ananta vahabhAga pramANa hotA hai / zubha karmoM ke anubhAga kA ghAMta nahIM hotA / yahA~ pradezAgra kI gaNazreNinirjarA bhI nahIM hai| sthitibandha palyopama ke saMkhyAtaveM bhAga se hIna hotA hai / isa krama se apUrvakaraNakAla samApta hotA hai / anantara samaya meM prathama samayavartI saMyatAsaMyata ho jAtA hai / taba vaha apUrva-apUrva sthitikANDaka, anubhAgakANDaka aura sthitibandha ko prArambha karatA hai / Age saMyamAsaMyamalabdhisthAnoM meM pratipAtasthAna, pratipadyamAnasthAna aura pratipadyamAna-apratipAtasthAnoM kA vicAra kiyA gayA hai aura unake alpabahutva kI prarUpaNA kI gayI hai| isa prakAra saMyamAsaMyama ko prApta karanevAle kI vidhi kI dhavalA meM vistAra se carcA hai (pu0 6, pR0 267-80) sakalacAritra kI prApti kA vidhAna-sakalacAritra kSAyopazamika, aupazamika aura kSAyika ke bheda ro tIna prakAra kA hai| inameM prathamataH kSAyopazamika cAritra ko prApta karanevAle kI didhi kI prarUpaNA meM dhavalAkAra ne kahA hai ki jo prathama samyaktva aura saMyama donoM ko eka sAtha prApta karane ke abhimukha hotA hai vaha tInoM hI karaNoM ko karatA hai| parantu yadi mohanIya kI aTrAIma prakRtiyoM kI sattAvAlA mithyAdRSTi, asaMyatasamyagdRSTi athavA saMyatAsaMyata saMyama kI prApti ke abhimukha hotA hai to vaha anivRttikaraNa ke binA do hI karaNoM ko karatA hai / Age isI sandarbha meM ina karaNoM meM hone vAle kArya kI prarUpaNA saMyamAsaMyama ke abhimukha honevAle ke hI prAyaH samAna kI gayI hai| yahA~ saMyamalabdhisthAnoM ke prasaMga meM unake ye tIna bheda nirdiSTa haiM-pratipAtasthAna, utpAdasthAna aura tadvyatiriktasthAna / jisa sthAna meM jIva mithyAtva, asaMyamasamyaktva athavA saMyamAsaMyama ko prApta hotA hai vaha pratipA pAna ne vaha saMyama ko prApta karatA hai use utpAdasthAna kahA jAtA hai| zeSa sabhI cAritrasthAnoM ko tadvyatirikta sthAna jAnanA caahie| Age ina labdhisthAnoM meM alpabahutva bhI dikhalAyA hai| isa prakAra kSAyopazamika cAritra prApta karanevAle kI vidhi kI prA.paNA samApta huI hai| aupazamika cAritra ko prApta karanevAlA vedakasamyagdRSTi pUrva meM hI anantAnubandhI kI 442 / SaTkhaNDAgama para TIkAe~ Page #497 -------------------------------------------------------------------------- ________________ visaMyojanA karatA hai| usake tInoM karaNa hote haiM / Age ina karaNoM meM hone aura na honevAle kAryoM kA vicAra kiyA gayA hai| isa prakAra anantAnubandhI kI visaMyojanA karake jIva antarmuhUrta adhaHpravRtta hotA huA pramattaguNasthAna ko prApta hotA hai / vahA~ vaha asAtAvedanIya, arati, zoka aura ayazaHkIrti Adi karmoM ko antarmuhUrta bA~dhakara tatpazcAt darzanamohanIya ko upazamAtA hai| yahA~ bhI tInoM karaNoM ke karane kA vidhAna hai| yahA~ sthitighAta, anubhAgaghAta aura gaNazreNi kI jAtI hai / ina saba kI prarUpaNA darzanamohanIya kI kSapaNA ke samAna hai| tatpazcAt antarmuhUrta jAkara darzanamohanIya kA antara karatA hai / phira isa antarakaraNa meM honevAle kArya kA vicAra kiyA gayA hai / Tasa prakAra darNanamohanIya kA upazama karake pramatta va apramatsa guNasthAnoM meM asAtA, arati, zoka, ayazaHkIti Adi karmoM ke hajAroM bAra bandhaparAvartanoM ko karatA huA kaSAyoM ko upazamAne ke lie adhaHpravRttakaraNa pariNAmoM se pariNata hotA hai / yahA~ pUrva ke samAna sthitighAta, anubhAgaghAta aura guNasaMkramaNa nahIM hote| saMyamaguNazreNi ko chor3akara adhaHpravRttakaraNa pariNAmanimittaka guNazreNi bhI nahIM hotii| kevala pratisamaya anantaguNI vizuddhi se vRddhiMgata hotA hai| ___ Age apUrvaka raNa ke prathama samaya meM sthitikANDaka Adi ko jisa pramANa meM prArambha karatA hai usakA vivecana hai| isa krama se apUrvakaraNa ke sAta bhAgoM meM se prathama bhAga meM nindrA aura pracalA ina do prakRtiyoM kA bandhayuccheda ho jAtA hai / pazcAt antamahUrtakAla ke bItane para usake sAta bhAgoM meM se pA~ca bhAga jAkara devagati ke sAtha bandhane vAle parabhavika devagati va paMcendriya jAti. Adi nAmakarmoM ke bandha kA vyuccheda hotA hai| tatpazcAt usake antima samaya meM sthitikANDaka, anubhAgakANDaka aura sthiti bandha eka sAtha samApta hote haiN| usI samaya hAsya, rati, bhaya aura jugapsA ina cAra prakRtiyoM ke bandha kA vyuccheda hotA hai / hAsya, rati, arati, zoka, bhaya aura jugupsA karmoM ke udaya kA bhI vyuccheda vahI para hotA hai| ____ anantara vaha prathama samayavartI anivRttikaraNavAlA ho jAtA hai / usa samaya usake sthitikANDaka Adi jisa pramANa meM hote haiM use spaSTa karate hue dhavalA meM kahA hai ki usI anivRttikaraNakAla ke prathama samaya meM aprazasta upazAmanAkaraNa, nitikaraNa aura nikAcanAkaraNa vyuccheda ko prApta hote haiN| jisa karma ko udaya meM nahIM diyA jA sakatA hai use upazAnta, jise saMkrama va udaya ina do meM nahIM diyA jA sakatA hai use nidhatta tathA jise apakarSaNa, utkarSaNa, udaya aura saMkrama ina cAroM meM bhI nahIM diyA jA sakatA hai use nikAcita kahA jAtA hai| usa samaya Aya ko chor3a, zeSa karmoM kA sthitimattva antaHkor3Akor3I pramANa aura sthitibandha anta:koDAkor3I meM lAkhapRthakatva pramANa hotA hai / isa prakAra se hajAroM sthitikANDakoM ke bItane para anivRttikaraNakAla kA saMkhyAta bahubhAga bIta jAtA hai / usa samaya sthitibandha asaMjIpaMcendriya ke sthitibandha ke samAna hotA hai| tatpazcAta vaha krama se hIna hotA haA catUrindriya, trIndriya Adi ke sthitibandha ke samAna hotA jAtA hai| yahIM para nAma, gotra Adi karmoM kA sthitibandha kisa prakAra hIna hotA gayA hai, ise bhI spaSTa kara diyA gayA hai / Age usake alpabahutva ko bhI batalAyA gayA hai| alpabahutva kI isa vidhi se saMkhyAta hajAra sthitikANDakoM ke bItane para manaHparyayajJAnAvaraNIya va dAnAntarAya Adi karmaprakRtiyoM kA anubhAga bandha se kisa prakAra dezaghAtI hotA gayA hai, ise dikhalAte hue sthitibandha kA alpabahutva bhI nirdiSTa hai / badalaNDAgama para TIkAe~ / 43 Page #498 -------------------------------------------------------------------------- ________________ isa prakAra dezaghAtI karane ke pazcAt saMkhyAta hajAra sthitibandhoM ke bItane para bAraha kaSAyoM aura nau nokaSAyoM ke antarakaraNa ko karatA hai / antarakaraNa kI yaha prakriyA bhI yahA~ varNita hai / Age bar3hate hue vaha kisa krama se kina-kina prakRtiyoM ke upazama Adi ko karatA hai, dhavalA meM isakI vistAra se carcA hai| isa krama se vaha sUkSmasAmparAyika ho jAtA hai, taba usake antima samaya meM jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa aura antarAya kA bandha antarmuhUrta mAtra, nAma aura gotra karmoM kA solaha muhUrta tathA vedanIya kA caubIsa muhUrtamAtra raha jAtA hai / anantara samaya meM samasta mohanIya karma upazama ko prApta ho jAtA hai| yahAM se vaha antarmuhUrtakAla taka upazAntakaSAya vItarAga rahatA hai| samasta upazAntakAla meM avasthita pariNAma hotA hai| Age kina karmaprakRtiyoM kA kisa prakAra kA vedana hotA hai, ise spaSTa kiyA gayA hai / isa prakAra se aupazamika cAritra ke prApta karane kI vidhi ko prarUpaNA samApta huI hai (pu0 6, 288-316) / upazamaNi se patana aupazamika cAritra mokSa kA kAraNa nahIM hai, kyoMki vaha antarmuhUrta ke pazcAt niyama se moha ke udaya kA kAraNa hai / upazAntakaSAya kA pratipAta do prakAra se hotA hai-bhavakSaya ke nimitta se aura upazAntakaSAyakAla ke samApta hone se / inameM bhavakSaya ke nimitta se usakA jo pratipAta hotA hai usameM devoM meM utpanna hone ke prathama samaya meM hI saba karaNa (udIraNA Adi) prakaTa ho jAte haiM / jo karma udIraNA ko prApta hote haiM ve udayAvali meM praviSTa ho jAte haiM aura jo udIraNA ko prApta nahIM hote unako bhI apakarSita karake udayAvali ke bAhara gopucchazreNi meM nikSipta kiyA jAtA hai / ___ upazAnta kAla ke kSaya se giratA huA vaha upazAntakaSAya vItarAga lobha meM hI giratA hai, kyoMki sUkSmasAmparAyika guNasthAnoM ko chor3akara anya kisI guNasthAna meM usakA jAnA sambhava nhiiN| isa prakAra krama se nIce girate hue usake anivRttikaraNa, apUrvakaraNa aura adhaHpravRttakaraNa meM vibhinna karmaprakRtiyoM ke sthitibandha Adi uttarottara jisa prakriyA se vRddhiMgata hote gaye haiM dhavalA meM usakI vistAra se prarUpaNA kI gayI hai (pu0 6, pR0 317-31) / __isa prakAra se giratA huA vaha adhaHpravRttakaraNa ke sAtha upazamasamyaktva kA pAlana karatA hai| isa upazama (dvitIyozama) kAla ke bhItara vaha asaMyama ko bhI prApta ho sakatA hai, saMyamAsaMyama ko bhI prApta ho sakatA hai aura usameM chaha AvalImAtra kAla ke zeSa raha jAne para vaha kadAcit sAsAdanaguNasthAna ko bhI prApta ho sakatA hai / sAsAdana avasthA ko prApta hokara yadi vaha maraNa ko prApta hotA hai to narakagati, tiryaMcagati aura manuSyagati meM na jAkara niyama se devagati meM jAtA hai| yahA~ dhavalAkAra ne spaSTa kiyA hai ki yaha prAbhUta (kaSAyaprAbhRta) cUrNisUtra kA abhiprAya hai| bhUtabali bhagavAn ke upadeza ke anusAra upazamaNi se giratA huA jIva sAsAdana avasthA ko prApta nahIM hotA hai / tIna AyukarmoM meM kisI bhI eka ke ba~dha jAne para vaha kaSAya kA upazama karane meM samartha nahIM hotA hai isalie vaha naraka, tiryaMca aura manuSyagati ko prApta nahIM hotA hai| 444/ SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #499 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sampUrNa cAritra kI prApti ___ Age do (1,6-8, 15-16) sUtroM meM kahA gayA hai ki sampUrNa cAritra ko prApta karanevAlA jIva jJAnAvaraNIya, darzanAvaraNIya, mohanIya aura antarAya ina cAra karmoM kI sthiti ko antarmuhUrtamAtra, vedanIya kI bAraha muhUrta, nAma va gotra ina do karmoM kI ATha antarmuhUrta aura zeSa karmoM kI bhinna muhUrta pramANa sthiti ko sthApita karatA hai| inakI vyAkhyA karate hue dhavalAkAra ne kahA hai ki ye donoM sUtra dezAmarzaka haiM, isalie inake dvArA sUcita artha kI prarUpaNA karate hue dhavalA meM cAritramoha kI kSapaNA meM adhaHpravRttakaraNakAla, apUrvakaraNakAla aura anivRttikaraNakAla ina tInoM ke hone kA nirdeza hai| inameM se adhaHpravRttakaraNa meM vartamAna jIva ke sthitighAta aura anubhAgaghAta nahIM hotA hai / vaha kevala uttarottara anantaguNI vizuddhi se vRddhiMgata hotA hai|| ___Age yahA~ apUrvakaraNa meM honevAle sthitikANDaka, anubhAgakANDaka, guNasaMkrama, guNazreNi, sthitibandha aura sthitisattva Adi kI vividhatA kA vivecana hai / isa prakAra hajAroM sthitibandhoM ke dvArA apUrvakaraNakAla kA saMkhyAtavA~ bhAga bIta jAne para nidrA aura pracalA ina do prakRtiyoM ke bandha kA vyuccheda ho jAtA hai| tatpazcAt hajAroM sthitibandhoM ke bItane para devagati ke sAtha ba~dhanevAle nAma karmoM ke bandha kA vyuccheda hotA hai| anantara hajAroM sthitibandhoM ke bItane para vaha apUrvakaraNa ke antima samaya ko prApta hotA hai (dhavalA pu. 6, pR0 342-48) / isI prakAra anivattikaraNa meM praviSTa hone para vaha jisa prakAra se uttarottara karmoM ke sthitibandha, sthitisattva aura anubhAgabandha ko hIna karatA hai usa saba kI prarUpaNA ya meM vistAra se kI gayI hai / isa krama se anivRttikaraNa ke anta meM saMjvalanalobha kA sthitibandha antarmuhUrta, tIna ghAtiyA karmoM kA dina-rAta ke bhItara tathA nAma, gotra va vedanIya kA bandha varSa ke bhItara raha jAtA hai / usa samaya mohanIya kA sthitisattva antarmuharta, tIna ghAtiyA karmoM kA saMkhyAta hajAra varSa tathA nAma, gotra va vedanIya kA sthitisattva asaMkhyAta varSapramANa hotA hai (dhavalA pu0 6, pR0 348-403) / __ pazcAt dhavalA meM sUkSmasAmpa rAyika guNasthAna meM praviSTa hone para vRSTikaraNa Adi kriyAoM kA prakriyAvaddha vicAra kiyA gayA hai / isa prakriyA se Age bar3hate hue antima samayavartI sUkSmasAmparAyika ke nAma va gotra karmoM kA sthitivandha ATha muhUrta, vedanIya kA bAraha muhUrta aura tIna ghAtiyA karmoM kA sthitibandha antarmuhUrtamAtra aura una tInoM kA sthitisattva bhI antarmuhUrta mAtra rahatA hai| nAma, gotra aura vedanIya kA sthitisattva asaMkhyAta varSa rahatA hai| mohanIya kA sthitisattva vahA~ naSTa ho jAtA hai (pu0 6, pR0 403-11) / anantara samaya meM vaha prathama samayavartI kSINakaSAya ho jAtA hai| usI samaya vaha sthitibandha aura anubhAgabandha se rahita ho jAtA hai / isa prakAra se vaha eka samaya adhika AvalI. mAtra chadamasthakAla ke zeSa raha jAne taka tIna ghAtiyA karmoM kI udIraNA karatA hai| pazcAta usake dvicarama samaya meM nidrA va pracalA prakRtiyoM ke sattva va udaya kA vyuccheda ho jAtA hai| usake pazcAt usake jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa aura anta rAya karmoM ke sattva-udaya kA vyuccheda hotA hai / taba vaha ananta kevalajJAna, kevaladarzana aura vIrya se yukta hokara jina, kevalI, sarvajJa, sarvadarzI va sayogikevalI hotA huA asaMkhyAtaguNita zreNi se nirjarA meM pravRtta rahatA hai| pazcAta antarmuhUrta Ayu ke zeSa raha jAne para vaha kevalisamudghAta ko karatA hai / usameM baTsaNDAgama para TIkAe~ / 445 Page #500 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama samaya meM daNDa ko karake vaha sthiti ke asaMkhyAta bahubhAga ko tathA aprazasta karmoM ke zeSa rahe anubhAga ke ananta bahubhAga ko naSTa karatA hai / dvitIya samaya meM kapATa ko karake usameM zeSa rahI sthiti ke saMkhyAta bahubhAga ko aura aprazasta karmo ke zeSa rahe anubhAga ke ananta bahubhAga ko naSTa karatA hai / tRtIya samaya meM mantha (pratara) samudghAta karake vaha sthiti aura anubhAga kI nirjarA pUrva ke hI samAna karatA hai / tatpazcAt caturtha samaya meM lokapUraNasamudghAta meM samasta loka ko AtmapradezoM se pUrNa karatA hai| loka ke pUrNa hone para samayoga hone ke prathama samaya meM yoga kI eka vargaNA hotI hai / isakA abhiprAya yaha hai ki lokapUraNa samudghAta meM vartamAna kevalI ke lokapramANa samasta jIvapradezoM meM jo yogoM ke avibhAgapraticcheda hote haiM ve saba vRddhi va hAni se rahita hokara samAna hote haiM / isalie saba yogAvibhAgapraticchedoM ke samAna ho jAne se yoga kI eka hI vargaNA rahatI hai| sthiti anubhAga kI nirjarA pUrvavat cAlU rahatI hai| lokapUraNasamudghAta meM vaha Ayukarma se saMkhyAtaguNI antarmuhUrtamAtra sthiti ko sthApita karatA hai / ina cAra samayoM meM vaha azubha karmAzoM ke anubhAga kA pratisamaya apakarSaNa karatA hai aura eka samayavAle sthitikANDaka kA ghAta karatA hai / yahA~ se zeSa rahI sthiti ke saMkhyAta vahubhAga ko naSTa karatA hai tathA zeSa rahe anubhAga ke ananta bahabhAga ko naSTa karatA hai| isa bIca sthitikANDaka aura anabhAgakANDaka kA utkIraNakAla antarmahartamAtra hotA hai| ___ yahA~ se antarmuhUrta-antarmuhurta jAkara vaha krama se bAdara kAyayoga se vAdara manoyoga kA, bAdara vacanayoga kA, bAdara ucchvAsa-nizvAsa kA aura usI bAdara kAyayoga kA bhI nirodha karatA hai| tatpazcAt uttarottara antarmuhUrta jAkara sUkSma kAyayoga se sUkSma manoyoga kA, sUkSma vacanayoga kA aura sUkSma ucchvAsa-niHzvAsa kA nirodha karatA hai| pazcAt antarmuhUrta jAkara sUkSma kAyayoga se sUkSma kAyayoga kA nirodha karatA huA apUrvaspardhakoM va kRSTiyoM ko karatA hai| kRSTikaraNa ke samApta ho jAne para vaha pUrvaspardhakoM aura apUrvaspardhakoM ko naSTa karatA hai va antarmuhUrtakAla taka kRpTigata yogavAlA hokara sUkSmatriyaapratipAtI zukladhyAna ko dhyAtA hai| antima samaya meM kRSTiyoM ke ananta bahubhAga ko naSTa karatA hai / isa prakAra yoga kA nirodha ho jAne para nAma, gotra aura vedanIya karma sthiti meM Ayu ke samAna ho jAte haiN| tatpazcAt antarmuhUrta meM yogoM kA abhAva ho jAne se vaha samasta AsravoM se rahita hotA huA zailezya avasthA ko prApta hotA hai va samucchinnakriya-anivRtti zukladhyAna ko dhyAtA hai / zaileza nAma merU parvata kA hai / usake samAna jo sthiratA prApta hotI hai use zailezya avasthA kahA jAtA hai / athavA aThAraha hajAra zIloM ke svAmitva ko zailezya samajhanA caahie| isa zailezyakAla ke dvicarama samaya meM vaha devagati Adi 73 prakRtiyoM ko aura antima samaya meM koI eka vedanIya va manuSyagati Adi zeSa bAraha prakRtiyoM ko nirjINa karake siddhi ko prApta ho jAtA hai| isa 'samyaktvotpatti' cUlikA ke anta meM dhavalAkAra ne yaha bhI sUcanA kI hai ki isa prakAra se uparyukta do sUtroM se sUcita artha ko prarUpaNA kara dene para sampUrNa cAritra ko prApti ke vidhAna kI prarUpaNA samApta ho jAtI hai|' 1. dhavalA pu0 6, pR0 411-17; isa prasaMga se sambaddha sabhI sandarbha prAyaH kaSAyaprAbhUta cUrNi se zabdazaH samAna haiM / dekhie ka0 prA0 cUNi 2-50, ka0 pA0 sutta pR0.600-605 46 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #501 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 6. gati-Agati yaha pUrva meM spaSTa kiyA jA cukA hai ki prastuta 'cUlikA' prakaraNa ke prArambha meM jo 'kadi kAo payaDIo baMdhadi' Adi sUtra AyA hai usake anta meM uparyukta 'cArittaM vA saMpuNNaM paDivajjaMtassa' vAkyAMza meM prayukta 'vA' zabda se isa navamI 'gati-Agati' cUlikA kI sUcanA kI gayI hai| isake prArambha meM yahA~ dhavalAkAra ne punaH smaraNa karAte hue kahA hai ki aba prasaMgaprApta navamI cUlikA ko kahA jAtA hai / prathama samyaktva kI prApti ke kAraNa yahA~ sarvaprathama sUtrakAra dvArA sAtoM pRthiviyoM ke nArakI, tiryaMca, manuSya aura deva mithyAdRSTi kisa avasthA meM va kina kAraNoM ke dvArA prathama samyaktva ko prApta karate haiM, 43 sUtroM meM isakA ullekha hai / isakA paricaya 'mUla granthagataviSaya-paricaya' meM pIche karAyA jA cukA hai| vivakSita gati meM mithyAtvAdi sApekSa praveza-niSkramaNa ___ yahA~ battIsa sUtroM (44-75) meM yaha vicAra kiyA gayA hai ki nArakI, tiryaca, manuSya aura deva mithyAtva aura samyaktva meM se kisa guNa ke sAtha usa paryAya meM praviSTa hote haiM va kisa guNa ke sAtha ve vahAM se nikalate haiM / yahA~ yaha smaraNIya hai ki samyagmithyAtva meM maraNa sambhava nahIM hai, isase usa prasaMga meM samyagmithyAtva kA ullekha nahIM huA hai| isake lie bhI 'mUla granthagataviSaya-paricaya' ko hI dekhanA cAhie / adhika kucha vyAkhyeya tattva yahA~ bhI nahIM rahA hai / bhavAntara-prApti Age 127 (76-202) sUtroM meM bhavAntara kA ullekha hai| tadanusAra nArakI, tiryaca, manuSya aura deva mithyAdaSTi, sAsAdanasamyagdRSTi athavA asaMyatasamyagdRSTi usa-usa paryAya ko chor3akara bhavAntara meM kisa-kisa paryAya meM Ate-jAte haiM, yaha saba carcA bhI 'mUla granthagata-viSaya-paricaya' meM draSTavya hai| kahA~ kina guNoM ko prApta kiyA jA sakatA hai ___anta meM 41 (203-43) sUtroM meM yaha spaSTa kiyA gayA hai ki nArakI, tiryaMca, manuSya aura deva apanI-apanI paryAya ko chor3akara kahA~ kisa avasthA ko prApta karate haiM aura vahA~ utpanna hokara ve (1) Abhinibodhika jJAna, (2) zrutajJAna, (3) avadhijJAna, (4) manaHparyayajJAna, (5) kevalajJAna, (6) samyagmithyAtva, (7) samyaktva, (8) saMyamAsaMyama, (8) saMyama aura (10) antakRtva (mukti) inameM se kitane va kina-kina guNoM ko utpanna karate haiM va kinako nahIM utpanna karate haiM / isake atirikta yahA~ yaha bhI dikhalAyA hai ki vahA~ utpanna hokara ve valadeva, vAsudeva, cakravartI aura tIrthakara ina padoM meM se kisako prApta kara sakate haiM aura kisako nhiiN| yaha saba bhI 'mUlagranthagata-viSaya-paricaya' se jJAtavya hai| ___ isa prakAra uparyukta nau cUlikAoM meM isa 'cUlikA' kA prakaraNa ke samApta hone para paTkhaNDAgama kA prathama khaNDa jIvasthAna samApta hotA hai| dUsarA khaNDa : kSudrabandhaka isa dUsare khaNDa meM jo 'eka jIva kI apekSA svAmitva' Adi 11 anuyogadvAra haiM tathA SaTkhaNDAgama para TIkAe~ / 447 Page #502 -------------------------------------------------------------------------- ________________ unake pUrva meM jo 'bandhaka sattvaprarUpaNA' evaM anta meM 'mahAdaNDaka' (cUlikA) prakaraNa hai una saba meM rUpita viSaya kA paricaya saMkSepa se 'mUlagranthagata-viSaya-paricaya' meM karAyA jA cukA hai / ukta anuyogadvAroM meM dhavalAkAra dvArA prasaMga ke anusAra vivakSita viSaya kI jo prarUpaNA vizeSa rUpa meM kI gayI hai usakA paricaya yahA~ karAyA jAtA hai isa khaNDa ke prArambha meM gati indriyAdi caudaha mArgaNAoM meM kauna jIva bandhaka haiM aura kauna abandhaka haiM, ise dikhalAyA hai| dhavalA meM yaha zaMkA uThAyI gayI hai ki bandhaka jIva hI to haiM, unakI prarUpaNA satprarUpaNA Adi ATha anuyogadvAroM dvArA prathama khaNDa jIvasthAna meM kI jA cukI hai| unhIM kI yahA~ punaH prarUpaNA karane para punarukta doSa kA prasaMga AtA hai| isake samAdhAna meM dhavalA meM kahA hai ki jIvasthAna meM una bandhaka jIvoM kI prarUpaNA caudaha mArgaNAoM meM guNasthAnoM kI vizeSatApUrvaka kI gayI hai, kintu yahA~ unakI yaha prarUpaNA guNasthAnoM kI vizeSatA ko chor3akara sAmAnya se kevala una gati - indriyAdi mArgaNAoM meM gyAraha anuyogadvAroM ke Azraya se kI jA rahI hai, isalie jIvasthAna kI apekSA yahA~ unakI isa prarUpaNA meM vizeSatA rahane se punarukta doSa sambhava nahIM hai / bandhaka bheda-prabheda Age dhavalA meM nAma sthApanAdi ke bheda se cAra prakAra ke vandhakoM kA nirdeza hai| unameM tadvyatirikta noAgamadravyabandhakoM ke ye do bheda nirdiSTa kiye gaye haiM-- karmabandhaka aura nokarmadravyabandhaka / inameM nokarmadravyavandhaka sacitta, acitta aura mizra ke bheda se tIna prakAra ke haiM / unameM hAthI-ghor3A Adi ke bandhakoM ko sacitta, mUla va caTAI Adi nirjIva padArthoM ke bandhakoM hat atti aura AbharaNayukta hAthI ghor3A Adi ke bandhakoM ko mizra nokarmabandhaka kahA gayA hai / karmabandhaka do prakAra ke haiM-- IryApathakarmabandhaka aura sAmparAyikakarmabandhaka / inameM IryApathakarmabandhaka chadmastha aura kevalI ke bheda se do prakAra ke tathA inameM bhI chadmastha upazAntakaSAya aura kSINakaSAya ke bheda se do prakAra ke haiM / sAmparAyika bandhaka bhI do prakAra ke haiM-- sUkSmasAmparAyika bandhaka aura bAdarasAmparAyika bandhaka / sUkSmasAmparAyika bandhaka bhI do prakAra ke haiM--asAmparAyika Adi bandhaka ( upazamazreNi se girate hue) aura vAdara sAmparAyika Adi bandhaka / bAdarasAmparAyika Adi bandhaka tIna prakAra ke haiM- asAmparAyika Adi, sUkSmasAmparAyika Adi aura anAdi bAdarasAmparAyika aadi| inameM anAdi bAdara sAmparAyika upazAmaka, kSapaka aura akSapaka-anupazAmaka ke bheda se tIna prakAra ke haiM / upazAmaka do prakAra haiM- apUrvakaraNa upazAmaka aura anivRttikaraNa upazAmaka / isI prakAra kSapaka bhI apUrvakaraNakSapaka aura anivRttikaraNakapaka ke bheda se do prakAra ke haiN| akSapaka-anupazAmaka do prakAra ke haiM--anAdi - aparyavasita bandhaka aura anAdi saparyavasita vandhaka | ina saba bandhakoM meM yahA~ karmabandhakoM kA adhikAra hai (pu0 7, pR0 1-5) / bandhAkaraNa yahA~ gatimArgaNA ke prasaMga meM bandhaka avandhakoM kA vicAra karate hue sUtrakAra ne siddhoM ko abandhaka kahA hai / ( sUtra 2,1.7 ) isakI vyAkhyA meM dhavalAkAra ne mithyAtva asaMyama, kapAya aura yoga ko bandha kA kAraNa aura inake viparIta samyagdarzana, saMyama, akapAya aura ayoga ko mokSa kA kAraNa kahA hai| 448 / SaTkhaNDAgama- parizIlana Page #503 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yahA~ yaha zaMkA uThAyI gayI hai ki yadi ukta mithyAtva Adi cAra ko hI bandha kA kAraNa mAnA jAtA hai to 'odaiyA baMdhayarA' gAthAsUtra ke sAtha virodha kA prasaMga AtA hai| isake samAdhAna meM dhavalAkAra ne kahA hai ki audayika bhAvabandha ke kAraNa haiM-isa kathana meM sabhI audayika bhAvoM kA grahaNa nahIM hotA, kyoMki vaisA hone para anya bhI jo gati-indriya Adi audayika bhAva haiM unake bhI bandhakAraNa hone kA prasaMga prApta hotA hai| isalie 'jisake anvaya-vyatireka ke sAtha niyama se jisakA anvaya-vyatireka pAyA jAtA hai vaha usakA kArya aura dUsarA kAraNa hotA hai' isa nyAya ke anusAra jina mithyAtva Adi audayika bhAvoM kA anvaya-vyatireka bandha ke sAtha sambhava hai ve hI bandha ke kAraNa siddha hote haiM, na ki sabhI audayika bhAva / ukta mithyAtva Adi cAra ko bandha kA kAraNa mAnane meM gAthAsUtra ke sAtha virodha nahIM hai| dhavalA meM Age jina prakRtiyoM kA bandha mithyAtva, anantAnubandhicatuSka, apratyAkhyAnAvaraNacatuSka aura pratyAkhyAnAvaraNacatuSka ke udaya se tathA pramAda Adi ke nimitta se huA karatA hai unakA yathAkrama se pRthak-pRthak vicAra kiyA gayA hai| yahA~ prasaMgaprApta pramAda ke lakSaNa kA nirdeza karate hue cAra saMjvalana aura nau nokaSAyoM meM tIvra udaya ko pramAda kahA hai| tadanusAra usa pramAda ko uparyukta mithyAtvAdi cAra kAraNoM meM se kaSAya ke antargata nirdiSTa kiyA gayA hai| ___ Age dhavalA meM jisa-jisa karma ke kSaya se jo-jo guNa siddhoM ke utpanna hotA hai, usakA ullekha nau gAthAoM ko uddhata kara unake AdhAra se kiyA gayA hai|' udAharaNapUrvaka nayoM kA lakSaNa --- 'svAmitva' anuyogadvAra meM 'narakagati meM nArakI kaise hotA hai' isa pRcchAsUtra (2,1,4) ko nayanimittaka vatalAkara dhavalAkAra ne prasaMgaprApta nayoM kA svarUpa batAyA hai| isake lie chaha gAthAe~ dhavalA meM uddhRta kI gayI haiM (saMgrahanaya se sambaddha gAthA vahA~ truTita ho gayI dikhatI hai), jinake Azraya se 'nAraka' ko lakSya karake pRthaka-pRthaka naigamAdi nayoM kA svarUpa spaSTa kiyA gayA hai / yathA kisI manuSya ko pApIjana ke sAtha samAgama karate hue dekhakara use naigamanaya kI apekSA nArakI kahA jAtA hai / jaba vaha dhanuSa-bANa hAtha meM lekara mRga ko khojatA huA idhara-udhara ghamatA hai taba vaha vyavahAranaya se nArakI hotA hai| jaba vaha kisI eka sthAna meM sthita hokara mRga kA ghAta karatA hai taba vaha RjusUtranaya kI apekSA nArakI hotA hai| jaba vaha jIva ko prANoM se viyukta kara detA hai taba hiMsAkarma se yukta use zabdanaya kI apekSA nArakI kahA jAtA hai / jaba vaha nAraka karma ko bA~dhatA hai taba nAraka karma se saMyukta use samabhiruDhanaya se nArakI kahA jAtA hai| jaba vaha narakagati ko prApta hokara nAraka duHkha kA anubhava karatA hai taba evambhUtanaya se use nArakI kahA jAtA hai| yahIM para Age nikSepArtha ke anusAra nAmAdi ke bheda se cAra prakAra ke nArakiyoM kA nirdeza karate hue unakA svarUpa pradarzita kiyA gayA hai (dhavalA pu0 7, pR0 28-30) / isI svAmitva anuyogadvAra meM deva kaise hotA hai, ise spaSTa karate hue sUtra meM kahA gayA hai ki jIva devagati meM deva devagatinAmakarma ke udaya se hotA hai| (sUtra 2,1,10-11) ise spaSTa karate hue prasaMgavaza dhavalA meM kahA hai ki naraka, tithaMca, manuSya aura deva ye 1. dhavalA pu0 7, pR0 8-15 (isa bandhaprakriyA ko vyucchitti ke rUpa meM gokakI 64-102 gAthAoM meM dekhA jA sa SaTkhaNDAgama para TokAe~ / 446 Page #504 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gatiyAM yadi kevala udaya meM AtI haiM to narakagati ke udaya se nArakI, tithaMcagati ke udaya se tiryaca, manuSyagati ke udaya se manuSya aura devagati ke udaya se deva hotA hai; yaha kahanA yogya hai| kintu anya prakRtiyAM bhI vahA~ udaya meM AtI haiM, kyoMki unake binA narakagati Adi nAmakarmoM kA udaya nahIM pAyA jAtA hai| isake spaSTIkaraNa ke sAtha dhavalA meM Age nArakiyoM ke 21,25, 27,28 va 26 ina pA~ca udayasthAnoM ko; tiyaMcagati meM 21,24,25,26,27,28,26,30 va 31 ina nau udayasthAnoM ko; manuSyoM ke sAmAnya se 20,21,25,26,27,28,26,30,31,6 va 8 ina gyAraha udayasthAnoM ko; aura devagati meM 21,25,27,28 va 26 ina pAMca udayasthAnoM ko dikhalAyA hai / yathAsambhava bhaMgoM ko bhI vahA~ dikhalAyA gayA hai| yathA-- nArakiyoM ke sambhava uparyukta pA~ca sthAnoM meM se ikkIsa prakRtirUpa udayasthAna ke prasaMga meM dhavalA meM kahA gayA hai ki narakagati, paMcendriya jAti, taijasa va kArmaNa zarIra, varNa, gandha, rasa, sparza, narakagatiprAyogyAnupUrvI, agurulaghu, trasa, bAdara, paryApta, sthira, asthira, zubha, azubha, durbhaga, anAdeya, ayazakIrti aura nirmANa ina 21 prakRtiyoM ko lekara prathama sthAna hotA hai| yahA~ bhaMga eka hI rahatA hai| vaha vigrahagati meM vartamAna nArakI ke sambhava hai| uparyakta 21 prakRtiyoM meM se eka AnupUrvI ko kama karake unameM vaikriyika zarIra, huNDasaMsthAna, vaikriyika zarIrAMgopAMga, upaghAta aura pratyekazarIra ina pA~ca prakRtiyoM ke milA dene para 25 prakRtiyoM kA dUsarA sthAna hotA hai| vaha zarIra ko grahaNa kara lene vAle nArakI ke sambhava hai| usakA kAla zarIra grahaNa karane ke prathama samaya se lekara zarIraparyApti ke apUrNa rahane ke antima samaya taka antarmahUrta hai| yahA~ pUrvokta bhaMga ke sAtha do bhaMga haiN| ukta 25 prakRtiyoM meM paraghAta aura aprazasta vihAyogati ina do ke milA dene para 27 prakRtiyoM kA tIsarA sthAna hotA hai| vaha zarIraparyApti ke pUrNa hone ke prathama samaya se lekara AnapAnaparyApti ke apUrNa rahane ke antima samaya taka rahatA hai / saba bhaMga yahA~ 3 hote haiN| pUrvokta 27 prakRtiyoM meM ucchvAsa ko milA dene para 28 prakRtiyoM kA cauthA sthAna hotA hai| vaha AnaprANaparyApti se paryApta ho jAne ke prathama samaya se lekara bhASAparyApti ke apUrNa rahane ke antima samaya taka hotA hai| yahA~ saba bhaMga 4 hote haiN| una 28 prakRtiyoM meM eka duHsvara ke milA dene para 26 prakRtiyoM kA pAMcavAM sthAna hotA hai| vaha bhASAparyApti se paryApta hone ke prathama samaya se lekara Ayusthiti ke antima samaya taka rahatA hai| yahA~ saba bhaMga 5 hote haiN| isI prakAra se Age yathAsambhava tiryacagati Adi meM bhI sthAnoM ko pradarzita kiyA gayA hai| vizeSatA yaha hai ki tiraMca ekendriya-dvIndriyAdi bhedoM meM vibhakta haiN| isase unameM Atapaudyota va yazakIti-ayazakIrti Adi kucha prakRtiyoM ke udaya kI vizeSatA ke kAraNa bhaMga adhika sambhava haiN| isI prakAra kI vizeSatA manuSyoM meM bhI rahI hai|' ina bhaMgoM kI prakriyA ke parijJApanArtha dhavalA meM 'ettha bhaMgavisayaNicchayamuppa.yaNabhedAo gAhAo vattavAo' aisI sUcanA karake 7 gAthAoM ko uddhRta kiyA gayA hai (pu0 7, pR0 4446) / ye gAthAe~ usI krama se mUlAcAra ke 'zIlaguNAdhikAra' 16-25 gAthAMvoM meM upalabdha 1. isa sabake lie dhavalA pu0 7, pR0 32-60 dekhanA caahie| 450 / SaTsamAgama-parizIlana Page #505 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hotI haiN|' vizeSatA yaha hai ki mUlAcAra meM jahA~ 'zIla' kA prasaMga rahA hai vahA~ dhavalA meM udaya prApta karmaprakRtiyoM kA prasaMga rahA hai| isalie gAthAoM ke antargata zabdoM meM prasaMga ke anurUpa parivartana huA hai| jaise-paDhama sIlapamANaM paDhamaM pavaDipamANa' Adi / prathama gAthA meM zabdaparivartana vizeSa huA hai, para abhiprAya donoM meM samAna hai| yahIM para Age 'indriya' mArgaNA ke prasaMga meM dhavalA meM ekendriyatva Adi kI kSAyopazamika rUpatA ko dikhalAte hue sarvaghAtI va dezaghAtI karmoM kA svarUpa bhI prakaTa kiyA hai| 'darzana' mArgaNA ke prasaMga meM darzana ke viSaya meM bhI vizeSa vicAra kiyA gayA hai (dhavalA pu0 7, pR0 66-102) / sparzanAnugama anuyogadvAra (7) meM prathama pRthivIstha nArakiyoM ke sparzanakSetra ke prasaMga meM jo AcArya tiryagloka ko eka lAkha yojana bAhalyavAlA va eka rAju viSkambha se yukta jhAlara ke samAna mAnate haiM unake usa abhimata ko tathA isake sAtha hI jo AcArya yaha kahate haiM ki pAMca dravyoM kA AdhArabhUta loka 343 ghanarAju pramANa upamAloka se bhinna hai unake abhimata ko bhI yahA~ dhavalA meM asaMgata ThaharAyA gayA hai (dhavalA pu0 7, pR0 370-73) / bhAgAbhAgAnagama anayogadvAra (10) ke prasaMga meM bhAga aura abhAga ke svarUpa kA nirdeza karate hue dhavalAkAra ne yaha dikhAyA hai ki anantaveM bhAga, asaMkhyAtaveM bhAga aura saMkhyAtaveM bhAga ko bhAga tathA anantabahubhAga, asaMkhyAtabahubhAga aura saMkhyAtabahubhAga ko abhAga kahA jAtA hai| (dhavalA pu0 7, pR0 465) / ___ 'alpabahutva' yaha isa khaNDa kA antima (11vA~) anuyogadvAra hai| yahA~ kAya-mArgaNA ke Azraya se alpabahutva kA vicAra karate hue 58-56, 74-75 aura 105-6 ina sUtroM meM vanaspatikAyikoM ke nigodajIvoM ko vizeSa adhika kahA gayA hai| nigodajIva sAdhAraNataH vanaspatikAyikoM ke antargata hI mAne gaye haiN| taba aisI avasthA meM vanaspatikAyikoM se nigodajIvoM ko vizeSa adhika kahanA zaMkAspada rahA hai| isalie sUtra 75 kI vyAkhyA ke prasaMga meM dhavalA meM aneka zaMkAeM uThAyI gayI haiM, jinakA samAdhAna yathAsambhava dhavalAkAra ke dvArA kiyA gayA hai| isakA vicAra pIche 'mUlagranthagataviSaya-paricaya' meM 'bandhana' anuyogadvAra ke antargata 'bandhanIya' ke prasaMga meM kiyA jA cukA hai| isake pUrva bhAgAbhAga' anuyogadvAra meM bhI usI prakAra kA eka prasaMga prApta huA hai| vahA~ sUtrakAra dvArA 'sUkSmavanaspatikAyika aura sUkSma nigodajIva paryApta saba jIvoM ke kitane bhAga pramANa haiM' ise spaSTa karate hue kahA gayA hai ki ve unake saMkhyAta bahubhAga pramANa haiM (satra 2. 10, 31-32) / ise spaSTa karate hue dhavalAkAra ne kahA hai ki sUtra meM jo 'sUkSmavanaspatikAyikoM' ko kaha. kara Age pRthak se 'nigodajIvoM' kA bhI ullekha kiyA gayA hai usase jAnA jAtA hai ki saba sUkSmavanaspatikAyika hI sUkSma jIva nahIM hote-unase pRthak bhI ve hote haiN| isa para yaha zaMkA utpanna huI hai ki yadi aisA hai to saba sUkSmavanaspatikAyika nigoda hI hote haiN| isa kathana 1. ye gAthAeM prasaMgAnurUpa zabdaparivartana ke sAtha go0 jIvakANDa meM bhI 35-38 va 40-42 gAthAMkoM meM pAyI jAtI haiN| prakaraNa vahA~ pramAda kA rahA hai| 2. dhavalA pu07, pR061-68 padasaNDAgama para ttiikaaeN| 451 Page #506 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ke sAtha virodha kA prasaMga prApta hotA hai| samAdhAna meM dhavalAkAra ne kahA hai ki vahA~ 'sUkSma nigoda sUkSmavanaspatikAyika hI hote haiM' aisA avadhAraNa nahIM kiyA gayA hai, isIlie usake sAtha virodha kI sambhAvanA nahIM hai, ityaadi| Age isI prasaMga meM dhavalA meM yaha bhI zaMkA kI gayI hai ki 'nigoda saba vanaspatikAyika hI hote haiM, anya nahIM' isa abhiprAya se bhI isa 'bhAgAbhAga' meM kucha sUtra avasthita haiM, kyoMki sUkSmavanaspatikAyika se sambaddha usa bhAgAbhAga meM tInoM (26,31 va 33) hI sUtroM meM 'nigoda jIvoM' kA nirdeza nahIM kiyA gayA hai| isalie unake sAtha ina sUtroM ke virodha kA prasaMga prApta hotA hai| isake samAdhAna meM dhavalAkAra ne kahA hai ki yadi aisA hai to upadeza prApta karake 'yaha sUtra hai va yaha asUtra hai' aisA Agama meM nipuNa kaha sakate haiM, hama to upadeza prApta na hone se yahA~ kucha kahane ke lie asamartha haiM (dhavalA pu0 7, pR0 504-7) / cUlikA isa kSudrakabandha khaNDa ke antargata 11 anuyogadvAroM ke samApta hone para 'mahAdaNDaka' nAma se cUlikA prakaraNa bhI AyA hai / yahA~ dhavalA meM yaha zaMkA uThAyI gayI hai ki gyAraha anuyogadvAroM ke samApta ho jAne para isa mahAdaNDaka ko kSudrakabandha ke pUrvokta gyAraha anuyogadvAroM se sambaddha cUlikA ke rUpa meM kahA gayA hai| dhavalA meM kahA gayA hai ki gyAraha anuyogadvAroM se sUcita artha kI vizeSatApUrvaka prarUpaNA karanA, isa cUlikA kA prayojana rahA hai| isa para zaMkAkAra ne kahA hai ki taba to isa mahAdaNDaka ko cUlikA nahIM kahA jA sakatA, kyoMki usameM 'alpabahutva' anuyogadvAra se sUcita artha ko chor3a anya anuyogadvAroM meM nirdiSTa artha kI prarUpaNA nahIM hai / uttara meM dhavalAkAra ne kahA hai ki yaha koI niyama nahIM hai ki cUlikA sabhI anuyogadvAroM se sUcita artha kI prarUpaka honA caahie| eka, do athavA sabhI anuyogadvAroM se sUcita artha kI jahA~ vizeSa rUpa se prarUpaNA kI jAtI hai use calikA kahA jAtA hai| yaha mA bhI cUlikA hI hai, kyoMki isameM alpabahutva anuyogadvAra se sUcita artha kI vizeSatA ke sAtha prarUpaNA kI gaI hai (pu0 7, pR0 575) / isa mahAdaNDaka meM bhI vanaspatikAyikoM se nigoda jIvoM ko vizeSa rUpa se nirdiSTa kiyA gayA hai (sUtra 78-76) / tIsarA khaNDa : bandhasvAmitvavicaya bandhasvAmitvavicaya kA udgama aura usakA spaSTIkaraNa dhavalAkAra ne yahA~ prathama sUtra "jo so baMdhasAmittavicao NAma" ityAdi kI vyAkhyA meM kahA hai ki yaha sUtra sambandha, abhidhyeya aura prayojana kA sUcaka hai / sambandha ko spaSTa karate hue kahA gayA hai ki kRti-vedanAdi 24 anuyogadvAroM meM chaThA 'bandhana' anuyogadvAra cAra prakAra kA hai--bandha, bandhaka, bandhanIya aura bandhavidhAna / inameM 'bandha' adhikAra naya ke Azraya se jIva aura karmoM ke sambandha kI prarUpaNA karatA hai| dUsarA 'bandhaka' adhikAra gyAraha anuyogadvAroM ke Azraya se bandhakoM kA prarUpaka hai| tIsarA 'bandhanIya' adhikAra teIsa prakAra kI vargaNAoM ke Azraya se bandha ke yogya aura ayogya pudgaladravya kI prarUpaNA karanevAlA hai| cauthA 'bandhavidhAna' 452 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #507 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prakRti, sthiti, anubhAga aura pradezabandha ke bheda se cAra prakAra kA hai| inameM prakRtibandha do prakAra hai-mUlaprakRtibandha aura uttaraprakRtibandha / inameM mUlaprakRtibandha bhI do prakAra kA haieka-eka mUlaprakRtibandha aura avvogADhamUlapra kRtibandha / avvogADhamUlaprakRtibandha bhI bhujagArabandha aura prakRtisthAnabandha ke bheda se do prakAra kA hai / utaraprakRtibandha ke 'samutkIrtanA' Adi caubIsa anuyogadvAra haiN| unameM eka bArahavA~ 'bandhasvAmitvavicaya' nAma kA anuyogadvAra hai|' usI kA 'bandhasvAmitvavicaya' yaha nAma hai / yaha uparyukta 'bandhana' anuyogadvAra ke bandhavidhAna nAmaka cauthe anuyogadvAra se nikalA hai, jo pravAhasvarUpa se anAdinidhana hai (pu0 8, pR0 1-2) / bandhasvAmitvavicaya nAma se hI jJAta ho jAtA hai ki isameM bandhaka ke svAmiyoM kA vicAra kiyA gayA hai| yahA~ prArambha meM mUlagranthakAra ne mithyAdRSTi Adi caudaha jIvasamAsoM (guNasthAnoM) ke nAmanirdezapUrvaka unameM prakRtiyoM ke bandhavyuccheda ke kathana karane kI pratijJA hai (sUtra 4) / isa prasaMga meM dhavalA meM yaha zaMkA uThAyI gayI hai ki yadi isameM prakRtiyoM ke bandhavyuccheda kI hI prarUpaNA karanA granthakAra ko abhIpTa rahA hai to usakI 'bandhasvAmitvavicaya' yaha saMjJA ghaTita nahIM hotI hai / samAdhAna meM dhavalAkAra ne kahA hai ki yaha koI doSa nahIM hai, kyoki isa guNasthAna meM ina prakRtiyoM kA bandhavyuccheda hotA hai, aisA kahane para usase nIce ke guNasthAna una prakRtiyoM ke bandha ke svAmI haiM, yaha svayaM siddha ho jAtA hai| isake atirikta vyuccheda do prakAra kA hai.. utpAdAnaccheda aura anatpAdAnaccheda / utpAda kA artha sattva tathA anuccheda kA artha vinAza yA abhAva hai / abhiprAya yaha ki bhAva hI abhAva hai, bhAva ko chor3akara abhAva nAma kI koI vasta nahIM hai| yaha vyavahAra dravyAthika naya ke Azrita hai| isa prakAra ukta utpAdAnaccheda se yaha bhI siddha hai ki jisa guNasthAna meM vivakSita prakRtiyo ke bandha kA vyuccheda kahA gayA hai usake nIce ke guNasthAnoM meM unakA bandha hotA hai / isa prakAra unake ukta prakRtiyo ke bandha kA svAmitva siddha hai / ata: isa khaNDa kA 'bandhasvAmitvavicaya' nAma sArthaka hai (dhavalA pu08, pR0 5-7) / ___ Age dhavalA meM 'pA~ca jJAnAvaraNIya Adi solaha prakRyiyoM kA kauna bandhaka hai aura kauna abandhaka hai' isa pRcchAsUtra (5) kI vyAkhyA meM kahA hai ki yaha pRcchAsUtra dezAmarzaka hai| isalie (1) kyA bandha pUrva meM vyucchinna hotA hai, (2) kyA udaya pUrva meM vyucchinna hotA hai, (3) kyA donoM sAtha hI vyucchinna hote haiM, (4) kyA unakA bandha svodaya se hotA hai, (5) kyA vaha parodaya se hotA hai, (6) kyA sva-parodaya se hotA hai, (7) kyA sAntara bandha hotA hai, (8) kyA nirantara bandha hotA hai, (6) kyA sAntara-nirantara bandha hotA hai, (10) kyA sakAraNa bandha hotA hai, (11) kyA akAraNa vandha hotA hai, (12) kyA gatisaMyukta bandha hotA hai, (13) kyA gatisaMyoga se rahita bandha hotA hai, (14) kitanI gatiyoMvAle unake bandha ke svAmI haiM. (15) kitanI gatiyoMvAle bandha ke svAmI nahIM haiM, (16) bandhAdhvAna kitanA hai, (17) kyA unakA bandha antima samaya meM vyucchinna hotA hai, (18) kyA prathama samaya meM vyucchinna hotA hai, (16) kyA aprathama-acarama samaya meM vyucchinna hotA hai, (20) kyA bandha sAdi hai, (21) kyA 1. isakI carcA isake pUrva dhavalA pu0 1, pR0 123-26 meM vistAra se kI jA cukI hai| vizeSa ke lie isI pustaka kI prastAvanA (pR0 71-74) draSTavya hai / SaTkhaNDAgama para TIkAeM / 453 Page #508 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anAdi hai, (22) kyA dhruva hai, aura (23) kyA adhra va hai; ina 23 pRcchAoM ko usake antargata samajhanA caahie| isa abhimata kI puSTi hetu dhavalA meM vahA~ 'etthuvaujjatIo ArisagAhAoM' aisI sUcanA kara cAra gAthAoM ko uddhRta kiyA hai (pu0 8, pR0 7-8) / tatpazcAt vahA~ ina pRcchAoM meM viSama pRcchAoM ke artha kI sUcanA karate hue kahA hai ki bandha kA vyuccheda to yahA~ sUtroM se siddha hai, ataeva use chor3akara pahile udaya ke vyuccheda ko kahate haiN| isa pratijJA ke sAtha dhavalAkAra ne yahA~ yathAkrama se mithyAtva va sAsAdana Adi caudaha gaNasthAnoM se kramazaH udaya se vyucchinna honevAlI dasa va cAra Adi prakRtiyoM kA ullekha kiyA hai| Age 'ettha upasaMhAragAhA' ke rUpa meM jisa gAthA ko vahAM uddhata kiyA gayA hai vaha karmakANDa meM (263 gAthAMka ke rUpa meM) grantha kA aMga bana gayI hai (pu0 8, pR0 6-11) / yahA~ yaha vizeSatA rahI hai ki mithyAdRSTi ke antima samaya meM udaya se vyucchinna honevAlI mithyAtva va ekendriya Adi 10 prakRtiyo ke nAmoM kA nirdeza karate hue dhavalAkAra ne batAyA hai ki unakA yaha ullekha mahAkarmaprakRtiprAbhUta ke upadezAnusAra kiyA gayA hai| kintu cUrNisatrakartA (yativRSabhAcArya) ke upadezAnusAra una 10 prakRtiyoM meM se pAMca kA hI udayavyuccheda mithyAdaSTi guNasthAna meM hotA hai, ekendriyAdi cAra jAtiyoM aura sthAvara ina pAMca kA udayavyuccheda sAsAdanasamyagdRSTi ke hotA hai / anantAnubandhI krodha Adi cAra kA udayavyuccheda sAsAdanasamyagdRSTi ke antima samaya meM hotA hai| go0 karmakANDa meM bhI do matoM ke anusAra udaya se vyucchinna honevAlI prakRtiyoM kI saMkhyA kA pRthaka pRthak nirdeza hai / para vahA~ guNasthAna krama se udaya se vyucchinna honevAlI una prakRtiyoM kA ullekha dUsare (yativRSabhAcArya ka) mata ke anusAra kiyA gayA hai (go00, gA0 26372). yadyapi vahA~ yativRSabha kA nAmollekha nahIM hai / dhavalA meM donoM matoM kA nirdeza nAmollekha ke sAtha hai| ___ Aga vahA~ kina prakRtiyoM kA bandha unake udaya ke naSTa ho jAne para hotA hai, kina kA udaya bandha ke naSTa hona para hotA hai aura kina kA bandha aura udaya donoM sAtha hI vyucchinna hote haiM, isa saba kA vivecana dhavalA meM kiyA gayA hai (pu0 8, pR0 11-13) / parva satra (5) meM jo pA~ca jJAnAvaraNIya Adi solaha prakRtiyoM ke bandhaka-bandhakoM ke viSaya meM pUchA gayA thA unake uttara meM agale sUtra (6) meM yaha kahA gayA hai ki mithyAdRSTi se lekara sakSmasAmparAyika-zuddhisaMyata upazamaka va kSapaka taka unake bandhaka haiN| sUkSmasAmparAyikasaMyatakAla ke antima samaya meM unake bandha kA vyuccheda hotA hai / ye bandhaka haiM, zeSa abandhaka haiM / isa sUtra kI vyAkhyA meM dhavalAkAra ne kahA hai ki pUrva sUna meM jo yaha pUchA gayA thA ki bandha kyA antima samaya meM vyucchinna hotA hai, prathama samaya meM vyucchinna hotA hai athavA aprathamaacarama samaya meM vyucchinna hotA hai, usameM sUtrakAra ne prathama aura aprathama-acarama samaya ke pratiSedharUpa meM pratyuttara diyA hai| zeSa praznoM kA uttara sUtra meM nahIM diyA gayA hai| cUMki yaha sUtra dezAmarzaka hai, isalie yahA~ sUtra meM antahita arthoM kI prarUpaNA hai| tadanusAra Age dhavalA ma, kyA bandha pUrva meM vyucchinna hotA hai, kyA donoM sAtha sAtha vyucchinna hote haiN| isa prakAra una teIsa praznoM meM se prathamataH ina tIna praznoM ko spaSTa karate hue kahA hai ki ukta solaha prakRtiyoM kA bandha udaya ke pUrva sUkSmasAmparAyika ke antima samaya meM naSTa hotA hai aura phira unake udaya kA vyuccheda hotA hai| kAraNa yaha ki pAMca jJAnAvaraNIya, 454 / SaTnaNDAgama-parizIlana Page #509 -------------------------------------------------------------------------- ________________ cAra darzanAvaraNIya aura pAMca antarAya ina caudaha prakRtiyoM ke udaya kA vyuccheda kSINakaSAya ke antima samaya meM tathA yazaHkIrti aura uccagotra ina do ke udaya kA vyuccheda ayogikevalI ke antima samaya meM hotA hai| Age dhavalA meM una teIsa praznoM meM se svodaya-parodayAdi zeSa sabhI praznoM kA spaSTIkaraNa kiyA gayA hai| pratyayaviSayaka prazna ke prasaMga meM dhavalA meM kahA hai ki bandha sapratyaya (sakAraNa) hI hotA hai, akAraNa nhiiN| yaha kaha dhavalAkAra ne prathamataH vandha ke mithyAtva, asaMyama, kaSAya aura yoga ina cAra mUla pratyayoM kA nirdeza kiyA hai| tatpazcAt uttarapratyayoM kI prarUpaNA meM mithyAtva ke ekAnta, ajJAna, viparIta, vainayika aura sAMzayika ina pA~ca bhedoM kA nirdeza aura unake pRthak-pRthak svarUpa ko bhI vahA~ spaSTa kiyA hai| ___asaMyama mUla meM indriya-asaMyama aura prANa-asaMyama ke bheda se do prakAra kA hai| ina meM indriya-asaMyama sparza, rasa, rUpa, gandha, zabda aura noindriya viSayaka asaMyama ke bheda se chaha prakAra kA tathA prANa-asaMyama bhI pRthivI-jalAdi ke bheda se chaha prakAra kA hai| isa prakAra asaMyama ke samasta bheda bAraha hote haiN| Age kramaprApta kaSAya ke paccIma aura yoga ke pandraha bhedoM kA nirdeza hai| inameM se kaSAya ke una bhedoM kA ullekha prakRtisamutkIrtana cUlikA (sUtra 23-24) meM aura yoga ke bhedoM kA satprarUpaNA (sUtra 46-56) meM kiyA jA cukA hai| ___isa prakAra samasta bandhapratyaya sattAvana (5+ 12+25+15) haiN| mithyAdaSTi Adi guNasthAnoM meM ve jahA~ jitane sambhava hai unake Azraya se yathAsambhava vahA~-vahA~ ba~dhanevAlI solaha prakRtiyoM kA nirdeza dhavalA meM kiyA gayA hai (pu0 8, pR0 13-30) / ___Age oghaprarUpaNA meM sUtrakAra dvArA nidrAnidrA va pracalApracalA Adi vibhinna prakRtiyoM ke bandhaka-abandhakoM kA nirdeza hai (mUtra 7-38) / una saba sUtroM ko dezAmarzaka mAnakara dhavalAkAra ne vahA~ ba~dhanevAlI una-una prakRtiyoM ke viSaya meM pUrvanirdiSTa teIsa praznoM ko spaSTa kiyA hai (pu0 8, pR0 30-75) / tIrthakara prakRti ke bandhaka-abandhaka isI prasaMga meM tIrthaka ra prakRti ke kauna bandhaka aura kauna abandhaka haiM, isakA vizeSa rUpa se vicAra karate hue sUtrakAra ne kahA hai ki asaMyatasamyagdRSTi se lekara apUrvakaraNapraviSTa upazamaka va kSapaka taka usake bandhaka haiM, apUrvaka raNa kAla kA saMkhyAta bahubhAga jAkara usake bandha kA vyuccheda hotA hai / ye bandhaka haiM, zeSa saba abandhaka haiM (matra 37-38) / pUrva paddhati ke anusAra isa sUtra ko bhI dezAmarzaka kahakara dhavalAkAra ne tIrthakara prakRti ke bandha ke viSaya meM bhI pUrvokta teIsa praznoM kA vivecana kiyA hai| unake anusAra tIrthakara prakRti kA bandha pUrva meM aura udaya pazcAt vyucchinna hotA hai| kyoMki apUrvakaraNa ke sAta bhAgoM meM se chaThe bhAga meM usakA bandha naSTa ho jAtA hai, para usakA udaya sayogikevalI ke prathama samaya se lekara ayogikevalI taka rahatA hai va ayogikevalI ke antima samaya meM usakA vyuccheda hotA hai| usakA bandha parodaya se hotA hai, kyoMki jina sagogikevalI aura ayogikevalI gaNasthAnoM SaTkhaNDAgama para TIkAe~ / 455 Page #510 -------------------------------------------------------------------------- ________________ meM usakA udaya sambhava hai vahIM usakA bandha vyucchinna ho cukA hai / bandha nirantara hotA hai, kyoMki apane bandhakAraNa ke hone para kAlakSaya se usakA bandha vizrAnta nahIM hotA / asaMyatasamyagdRSTi use do gatiyoM se saMyukta bA~dhate haiM, kyoMki narakagati aura tiryaggati ke bandha ke sAtha usake bandha kA virodha hai / Upara ke guNasthAnavartI jIva use eka mAtra devagati se saMyukta bA~dhate haiM, kyoMki manuSyagati meM sthita jIvoM ke devagati ko chor3akara anya gatiyoM ke sAtha usake bandha kA virodha hai / usake bandha ke svAmI tIna gatiyoM ke asaMyatasamyagdRSTi haiM, kyoMki tiyaMcagati meM usakA bandha sambhava nahIM hai / isa prasaMga meM yahA~ yaha zaMkA uThI hai ki tiryaMcagati meM tIrthakara prakRti ke bandha kA prArambha bhale hI na ho, kyoMki vahA~ jinoM kA abhAva hai / kintu jinhoMne pUrva meM tiryaMca Ayu ko bA~dha liyA hai ve yadi pIche samyaktva Adi guNoM ko prApta karake unake Azraya se usa tIrthakara prakRti hue tiryaMcoM meM utpanna hote haiM to unheM usake bandha kA svAmitva prApta hotA hai / isa zaMkA ke samAdhAna meM dhavalAkAra kahate haiM ki vaisA sambhava nahIM hai, kyoMki jisa prakAra nAraka Ayu aura vAyu ko bA~dha lenevAle jIvoM ke usakA bandha sambhava hai usa prakAra tiryaMca Ayu aura manuSyAyu ko bA~dha lenevAloM ke usakA bandha sambhava nahIM hai / yaha isalie ki jisa bhava meM tIrthakara prakRti ke bandha ko prArambha kiyA gayA hai usase tIsare bhava meM usa prakRti ke sattva se yukta jIvoM ke mokSa jAne kA niyama hai| para tiyaMca va manuSyoM meM utpanna hue samyagdRSTiyoM kA devoM meM utpanna hone ke binA manuSyoM meM utpanna honA sambhava nahIM hai, jisase ki unheM ukta niyama ke anusAra tIsare bhava meM mukti prApta ho ske| isake viparIta devAyu va narakAyu ko bA~dhakara devoM va nArakiyoM meM utpanna honevAloM kI tIsare bhava meM mukti ho sakatI hai / isase siddha hai ki tIna gatiyoM ke jIva hI usa tIrthakara prakRti ke bandha ke svAmI haiM / usakA bandha sAdi va adhruva hotA hai, dekhI jAtI hai (pu08, pR0 73-75) / kyoMki usake bandhakAraNoM ke sAditA va sAntaratA tIrthakara prakRti ke bandhaka kAraNa usake bandhaka pratyayoM kI prarUpaNA svayaM sUtrakAra dvArA kI gayI hai / usake bandha ke kAraNa darzanavizuddhatA Adi solaha haiM (sUtra 36-41) / sUtra 36 kI vyAkhyA meM dhavalA meM yaha zaMkA uThAyI gayI hai ki sUtroM meM zeSa karmoM ke bandha ke pratyayoM kI prarUpaNA na kara eka tIrthakara prakRti ke hI bandha pratyayoM kI prarUpaNA kyoM kI jA rahI hai| isakA samAdhAna dhavalAkAra ne do prakAra se kiyA hai| prathama to unhoMne yaha kahA ki anya karmoM ke bandhaka pratyaya yukti ke bala se jAne jAte haiM / jaise - mithyAtva va napuMsakaveda Adi solaha karmoM ke bandha kA pratyaya mithyAtva hai, kyoMki usake udaya ke binA unakA bandha sambhava nahIM hai / nidrAnidrA va pracalApracalA Adi paccIsa karmoM ke bandhaka kAraNa anantAnubandhI krodhAdi haiM, kyoMki unake udaya ke binA una paccIsa karmoM kA bandha nahIM pAyA jAtA hai| isI prakAra Age anya karmoM ke bhI yathAsambhava asaMyama Adi pratyaya yukti ke bala se spaSTa karate hue dhavalAkAra ne anta meM kahA hai ki isa bhA~ti una sabhI karmoM ke bandhaka pratyaya yukti se jAne jAte haiM / isIlie sUtroM meM una-una karmoM ke bandha-pratyayoM kI prarUpaNA nahIM kI gayI hai / parantu tIrthakara prakRti ke bandha kA kAraNa kyA hai, yaha yukti ke bala se nahIM jAnA jAtA hai; yaha isalie ki 456 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #511 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pUrvokta bandha-kAraNoM meM se mithyAtva to usake bandha kA kAraNa ho nahIM sakatA hai, kyoMki mithyAtva avasthA meM usakA bandha nahIM pAyA jAtA hai| asaMyama bhI usake bandha kA kAraNa sambhava nahIM, kyoMki saMyatoM meM bhI usakA bandha dekhA jAtA hai| isI prakAra se Age dhavalA meM kaSAyasAmAnya, usakI tIvratA-mandatA aura samyaktva Adi ko bhI usake bandha ke kAraNa na ho sakane ko spaSTa kiyA gayA hai| isa prakAra cU~ki yuktibala se prakRta tIrthakara prakRti ke bandha ke pratyaya kA jJAna nahIM hotA hai, isIlie sUtroM meM usake bandhaka pratyayoM kA ullekha hai| uparyata zaMkA ke samAdhAna meM dhavalAkAra ne prakArAntara se yaha bhI kahA hai ki jisa prakAra asaMyata, pramatta aura sayogI ye guNasthAnanAma antadIpaka haiM usI prakAra yaha sUtra bhI antadIpaka ke rUpa meM saba karmoM ke bandhaka pratyayoM kI prarUpaNA meM AyA hai 'tattha imehi solasehi kAraNehi jIvA titthayaraNAmagodakammaM baMdhati |'.-suutr 40 isameM kI gayI solaha kAraNoM ke kathana kI sUcanA ke anusAra sUtrakAra dvArA agale sUtra 41 meM tIrthakara prakRti ke bandhaka 'darzanavizuddhatA' Adi solaha kAraNoM kA ullekha bhI kara diyA gayA hai| pUrva pRcchAsUtra (36) meM yaha pUchA gayA thA ki kitane kAraNoM se jIva tIrthakara nAmagotrakarma ko bAMdhate haiN| uttara meM 'jIva ina kAraNoM se usa tIrthakara nAmagotrakarma ko bA~dhate haiM' itanA kahanA paryApta thaa| para sUtra ke prArambha meM 'tattha' pada kA bhI upayoga kiyA gayA hai| usakI anapayogitA kI AzaMkA ko hRdayaMgama karate hae dhavalAkAra ne spaSTa kiyA hai ki satra meM tattha' zabda yaha abhiprAya prakaTa karatA hai ki manuSyagati meM hI tIrthakara karma kA bandha hotA hai, anya meM nhiiN| anya gatiyoM meM usakA bandha kyoM nahIM hotA, ise spaSTa karate hue Age kahA hai ki karma ke bandha ke prArambha karane meM sahakArI kevalajJAna se upalakSita jIvadravya hai, kyoMki usake binA usakI utpatti kA virodha hai| __ prakArAntara se vahA~ yaha bhI kahA gayA hai-athavA unameM tIrthakara nAmakarma ke kAraNoM ko kahatA hU~, yaha usa 'tattha' zabda se abhiprAya grahaNa karanA cAhie (pu08, pR0 78) / yahAM yaha bhI jJAtavya hai ki prasaMgaprApta ina sUtroM (38-40) meM 'tIrthakaranAma' ke sAtha 'gotra' kA bhI prayoga huA hai| yahA~ punaH yaha zaMkA uThI hai ki nAmakarma ke avayavasvarUpa 'tIrthakara' kI 'gotra' saMjJA kaisa ho sakatI hai| uttara meM dhavalAkAra ne kahA hai ki tIrthakara karma cU~ki uccagotra ke bandha kA avinAbhAvI hai, isalie 'tIrthakara' ke gotrarUpatA siddha hai (108, 1076) / dhavalA meM yaha bhI ullekha hai ki sUtra (40) meM zabda 'solaha' se jo tIrthakara prakRti ke bandhaka kAraNoM kI saMkhyA kA nirdeza kiyA hai vaha paryAyAthikanaya kI pradhAnatA se hai| dravyAthikanaya kA avalambana lene para usake bandha kA kAraNa eka bhI ho sakatA hai, do bhI ho sakate haiM; isalie usake bandha ke kAraNa solaha hI haiM aisA avadhAraNa nahIM kareM (pu0 8, pR0 78-79) / dhavalAkAra ne sUtra nidiSTa ina solaha kAraNoM meM se darzanavizuddhatA Adi pratyeka ko tIrthakara karma ke bandha kA kAraNa siddha kiyA hai| yathA-darzana kA artha samyagdarzana hai, usakI vizuddhatA se jIva tIrthakara karma bA~dhate haiN| tIna mUDhatAoM aura ATha maloM se rahita samyagdarzana pariNAma kA nAma darzanavizuddhatA hai| yahA~ yaha zakA kI gayI hai ki eka darzanavizuddhatA se hI tIrthakara karma kA bandha kaise ho SaTjhaNDAgama para TIkAeM / 457 Page #512 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sakatA hai, kyoMki vaisA hone para sabhI samyagdRSTiyoM ke usake bandha kA prasaMga prApta hotA hai / samAdhAna meM dhavalAkAra ne kahA hai ki zuddha naya ke abhiprAya se kevala tIna mUDhatAoM aura ATha maloM se rahita hone para hI darzanavizuddhatA nahIM hotI, kintu una guNoM ke dvArA apane svarUpa ko pAkara sthita samyagdRSTi sAdhuoM ke lie prAsuka-parityAga, sAdhu-samAdhi kA saMdhAraNa, unakI vaiyAvRtti, arahantabhakti, bahuzrutabhakti, pravacanabhakti, pravacanavatsalatA, pravacanaviSayaka prabhAvanA aura nirantara jJAnopayoga meM yuktatA - inameM pravRtta karAne kA nAma darzanavizuddhatA hai / isa eka hI darzanavizuddhatA se jIva tIrthaMkara karma ko bA~dha lete haiM / isI prakAra se Age vinayasampannatA Adi pratyeka kAraNa meM anya kAraNoM ko garbhita karake unameM se pRthak-pRthak pratyeka ko tIrthakara karma ke bandha kA kAraNa mAnA gayA hai / anta meM vikalpa ke rUpa meM dhavalAkAra ne yaha bhI kahA hai - athavA samyagdarzana ke hone para zeSa kAraNoM meM se eka-do Adi ke saMyoga se usakA bandha hotA hai, aisA kahanA cAhie (pu08, pR0 76-61 ) / isa prakAra oghaprarUpaNA ke samApta hone para sUtrakAra ne ogha ke samAna Adeza kI apekSA usI paddhati se kramazaH gati indriyAdi caudaha mArgaNAoM meM vivakSita karmoM ke bandhaka - abandhakoM kI bhI prarUpaNA kI hai / ina sUtroM kI vyAkhyA meM dhavalAkAra ne inheM dezAmarzaka kahakara pUrva paddhati ke anusAra yathAsambhava teIsa praznoM kA vivecana kiyA hai| isa prakAra yahA~ 'bandhasvAmitva vicaya' nAma kA tIsarA khaNDa samApta ho jAtA hai / caturtha khaNDa : vedanA 1. kRti anuyogadvAra jaisA ki pUrva meM spaSTa kiyA jA cukA hai, SaTkhaNDAgama ke cauthe khaNDa kA nAma 'vedanA' hai / isameM kRti aura vedanA nAma ke do anuyogadvAra haiM / unameM kRti anuyogadvAra kI apekSA vedanA anuyogadvAra kA adhika vistAra hone ke kAraNa yaha khaNDa 'vedanA' nAma se prasiddha huA / isake antargata prathama kRti anuyodvAra ke prArambha meM granthakAra dvArA Namo jiNANaM' Adi 44 sUtroM meM vistAra se maMgala kiyA gayA hai| prathama sUtra 'Namo jiNANaM' kI vyAkhyA meM dhavalAkAra ne pUrvasaMcita karmoM ke vinAza ko maMgala kahA hai / yahA~ yaha zaMkA utpanna huI hai ki yadi pUrvasaMcita karmoM kA vinAza maMgala hai to jina dravyasUtroM kA yA dravyazruta kA artha jina bhagavAn ke mukha se nikalA hai, jo visaMvAda se rahita hone ke kAraNa kevalajJAna ke samAna haiM, tathA jinakI zabda racanA vRSabhasena Adi gaNadharoM ke dvArA kI gayI hai unake adhyayana manana meM pravRtta hue sabhI jIvoM ke pratisamaya asaMkhyAtaguNitazreNi se pUrvasaMcita karma kI nirjarA hotI hai; aisA vidhAna hai / isa prakAra pUrvasaMcita karma kA vinAza jaba zruta ke adhyayana manana se sambhava hai taba to yaha maMgalasUtra niSphala ThaharatA hai aura yadi usa maMgalasUtra ko saphala mAnA jAtA hai to usa sthiti meM sUtra kA adhyayana niSphala siddha hotA hai, kyoMki usase utpanna honevAlA karmakSayarUpa kArya isa maMgalasUtra se hI upalabdha ho jAtA hai ? isake samAdhAna meM dhavalAkAra ne kahA hai ki yaha koI doSa nahIM hai / kAraNa yaha hai ki sUtra 458 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #513 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ke adhyayana se sAmAnya karmoM kI nirjarA hotI hai, kintu prakRta maMgala ke dvArA usa sUtra ke adhyayana meM vighnoM ko utpanna karanevAle vizeSa karmoM kA vinAza hotA hai / isa prakAra donoM kA bhinna viSaya hone se usa maMgalasUtra ko niSphala nahIM kahA jA sktaa| isa para zaMkAkAra kahatA hai ki vaisI paristhitiyoM meM bhI maMgalasUtra kA prArambha karanA nirarthaka hI rahatA hai, kyoMki sUtra ke adhyayana meM vighnoM ko utpanna karanevAle una vizeSa karmoM kA vinAza bhI sAmAnya karmoM ke virodhI usI sUtra ke abhyAsa se sambhava hai| isake uttara meM dhavalA meM kahA hai ki vaisA sambhava nahIM hai, kyoMki sUtra evaM artha ke jJAna tathA usake abhyAsa meM vidhna utpanna karanevAle karma jaba taka naSTa nahIM hoMge taba taka sUtrArtha kA jJAna aura abhyAsa hI sambhava nahIM hai| eka anya zaMkA yaha bhI kI gayI ki yadi jinendranamaskAra sUtra ke adhyayana meM AnevAle vighnoM kA hI vinAza karatA hai to jIvita ke anta meM-maraNa ke samaya-use nahIM karanA cAhie? isake parihAra meM vahA~ kahA gayA hai vaha jinandranamaskAra kevala vighnotpAdaka karmoM kA hI vinAza karatA hai, aisA niyama nahIM hai| vaha jJAna-cAritra Adi aneka sahakArI kAraNoM kI sahAyatA se aneka kAryoM ko kara sakatA hai / ataH isame kucha virodha nahIM hai| apane ukta abhiprAya kI puSTi meM dhavalAkAra ne 'uktaM ca' sUcanA ke sAtha isa padya ko bhI uddhRta kiyA hai eso paMcaNamokkAro smvpaavppnnaaso| maMgalesu a savvesu paDhama hodi maMgalaM / / [mUlA0 7-13] aura bhI aneka zaMkA-pratizaMkAoM kA samAdhAna karate hue dhavalAkAra ne vikalpa ke rUpa meM yaha bhI kahA hai - athavA sUtra kA abhyAsa mokSa ke lie kiyA jAtA hai| vaha mokSa karmanirjarA se hotA hai aura yaha karmanirjarA bhI jJAna ke avinAbhAvI dhyAna aura cintana se hotI hai, tathA vaha dhyAna aura cintana samyaktva ke Azraya se hotA hai / kyoMki samyaktva se rahita jJAna aura dhyAna asaMkhyAtagaNitazreNi nirjarA ke kAraNa nahIM ho sakate / samyaktva se rahita jJAna aura dhyAna ko yathArtha meM jJAna aura dhyAna hI nahIM kahA jA sakatA hai, isIlie samyagdRSTi ko samyagdaSTiyoM ke lie hI sUtra kA vyAkhyAna karanA cAhie / isa sabakA parijJAna karAne ke lie yahA~ jinanamaskAra kiyA gayA hai (pu0 6, pR0 2-6) / 'jina' viSayaka nikSepArtha Age dhavalA meM aprakRta ke nirAkaraNapUrvaka prakRta artha kI prarUpaNA ke lie 'jina' ke viSaya meM nikSepa kara jina ke cAra bheda nirdiSTa kiye haiM-nAmajina, sthApanAjina, dravyajina aura bhAvajina / dhavalA meM inake avAntarabhedoM aura svarUpa kA bhI nirdeza hai / pazcAt vahA~ ina saba jinoM meM se kise namaskAra kiyA gayA hai, ise batalAte hue kahA hai ki yahA~ tatpariNata bhAvajina aura sthApanAjina ko namaskAra kiyA gayA hai| isa prasaMga meM bhAvajina ke do bheda nirdiSTa kiye gaye haiM-AgamabhAvajina aura noAgamabhAvajina / inameM jo jinaprAbhUta kA jJAtA hokara tadviSayaka upayoga se yukta hotA hai use AgamabhAvajina kahA jAtA hai / noAgamabhAvajina upayukta aura tatpariNata ke bheda se do prakAra kA hai| jinasvarUpa ke jJApaka jJAna meM jo upayukta hotA hai vaha upayuktabhAvajina kahalAtA hai tathA jo jinaparyAya se pariNata hotA hai use tatpariNata bhAvajina kahA jAtA hai| padasaNDAgama para TIkAeM | 456 Page #514 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hA~ yaha zaMkA uThI hai ki anantajJAna-darzana Adi evaM kSAyikasamyaktva Adi guNoM se parigata jina ko bhale hI namaskAra kiyA jAya, kyoMki usameM deva kA svarUpa pAyA jAtA hai, kintu guNa se rahita sthApanAjina ko namaskAra karanA ucita nahIM hai, kyoMki usameM vighnotpAdaka karmoM ke vinAza karane kI zakti nahIM hai / isake samAdhAna meM kahA gayA hai ki jina bhagavAn apanI vandanA meM pariNata jIvoM ke pApa ke vinAzaka to haiM nahI, kyoMki vaisA hone para unakI vItarAgatA ke abhAva kA prasaMga prApta hotA hai| ve kisI bhI jIva ke pApa ko naSTa nahIM karate haiM, kyoMki usa paristhiti meM jina ko kiyA jAnevAlA namaskAra nirarthaka ThaharatA hai| isase yaha niSkarSa nikalatA hai ki jinapariNatabhAva aura jinaguNapariNAma hI pApa kA vinAzaka hai, anya prakAra se karma kA kSaya ghaTita nahIM hotA hai / vaha jinapariNatabhAva ananta jJAna-darzanAdi guNoM ke adhyAropa ke bala se jinendra ke samAna sthApanAjina meM bhI sambhava hai / kAraNa yaha hai ki una guNoM ke adhyAropa se sthApanAjina tatpariNatabhAvajina se ekatA ko prApta hai-- una guNoM kA adhyAropa karane se sthApanAjina tatpariNatajina se bhinna nahIM hai, isalie jinendranamaskAra bhI pApa kA vinAzaka hai ( pu0 6, pR0 6-7 ) / Age ke sUtra meM avadhijinoM ko namaskAra kiyA gayA hai| isakI vyAkhyA meM dhavalAkAra ne batalAyA hai ki yahA~ 'avadhi' se dezAvadhi kI vivakSA rahI hai, kyoMki Age ( sUtra 3 - 4) paramAdhajanoM va sarvAvadhijinoM ko pRthak se namaskAra kiyA gayA hai / yaha dezAvadhi jaghanya, utkRSTa aura ajaghanya - anutkRSTa ke bheda se tIna prakAra kI hai| prasaMga pAkara dhavalA meM dezAvadhi ke dravya, kSetra, kAla aura bhAva kI apekSA viSaya kI prarUpaNA hai ( pu0 6, pR0 12-40 ) / isI prakAra se paramAvadhijinoM ke prasaMga meM paramAvadhi kA aura sarvAvadhijinoM kA prasaMga meM sarvAvadhi viSaya kA bhI dhavalA meM vivecana hai ( pu0 6, pR041-53) / Age ina maMgalasUtroM meM koSThabuddhi, bIjabuddhi, padAnusArI, saMbhinnazrotR evaM aSTAMgamahAnimitta Adi jina aneka RddhivizeSoM kA ullekha hai una sabhI ke svarUpa kA dhavalA meM prasaMgAnusAra pratipAdana huA hai / antima maMgalasUtra (44) meM vardhamAna buddha RSi ko naraskAra kiyA gayA hai / nibaddha-anibaddha maMgala ukta sUtra kI vyAkhyA karate hue dhavalA meM yaha zaMkA kI gayI hai ki maMgala jo nibaddha aura anibaddha ke bheda se do prakAra mAne gaye haiM unameM se yaha nibaddha maMgala hai yA anibaddha / uttara meM dhavalAkAra ne kahA hai ki vaha nibaddha maMgala nahIM hai / kAraNa yaha hai ki usakI prarUpaNA gautama svAmI ne kRti - vedanAdi caubIsa anuyogadvAroMsvarUpa mahAkarma prakRtiprAbhRta ke prArambha meM kI hai / vahA~ se lAkara use bhUtabali bhaTTAraka ne vedanAkhaNDa ke Adi meM sthApita kiyA hai / aura vedanAkhaNDa mahAkarmaprakRtiprAbhRta to hai nahIM, kyoMki avayava ke avayavI hone kA virodha hai / isake atirikta bhUtabali gautama bhI nahIM haiM, kyoMki ve vikala zruta ke dhAraka hote hue dharasena AcArya ke ziSya rahe haiM; jabaki gautama sakalazruta ke dhAraka hokara vardhamAna jinendra ke antevAsI rahe haiM | isake atirikta ukta maMgala ke nibaddha hone kA anya koI kAraNa sambhava nahIM hai / isalie yaha anibaddha maMgala hai | Age dhavalAkAra ne prakArAntara se prasaMgaprApta anya zaMkAoM kA samAdhAna karate hue 460 / SaTkhaNDAgama-paziIlana Page #515 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vedanAkhaNDa ko mahAkarmaprakRtiprAbhRta, bhUtabali ko gautama aura prakRta maMgala ko nibaddha maMgala bhI siddha kara diyA hai| __isI prasaMga meM yaha bhI pUchA gayA hai ki yaha maMgala Age ke tIna khaNDoM meM se kisa khaNDa kA hai| uttara meM dhavalAkAra ne kahA hai ki yaha tInoM khaNDoM kA maMgala hai, kyoMki vargaNA aura mahAbandha ina do khaNDoM ke prArambha meM maMgala nahIM kiyA gayA hai, aura bhUtabali bhaTTAraka maMgala ke binA grantha ko prArambha karate nahIM hai; kyoMki vaisA karane para unake anAcAryatva kA prasaMga prApta hotA hai| isa prasaMga meM anya jo bhI zaMkAe~ uThAyI gayI haiM una sabakA samAdhAna dhavalA meM kiyA hai| aura yaha saba maMgala-daNDaka dezAmarzaka hai, aisA batalAkara yahA~ maMgala ke samAna nimitta va hetu Adi kI prarUpaNA bhI unhoMne saMkSepa meM kI hai| pramANa ke prasaMga meM jIvasthAna ke samAna yahA~ bhI use grantha aura artha ke pramANa se do prakAra kA kahA hai| unameM grantha kI apekSA arthAt akSara, pada, saMghAta, pratipatti aura anuyogadvAroM kI apekSA vaha saMkhyAta hai| artha kI apekSA vaha ananta hai| prakArAntara se yaha bhI kahA gayA hai-athavA khaNDagrantha kI apekSA vedanA kA pramANa solaha hajAra pada hai, unako jAnakara kahanA caahie| arthakartA mahAvIra kartA ke prasaMga meM yahA~ bhI jIvasthAnakhaNDa ke samAna arthakartA aura granthakartA ke bheda se do prakAra ke kartA kI prarUpaNA kI gayI hai| vizeSatA yaha rahI hai ki arthakartA bhagavAn mahAvIra kI prarUpaNA yahA~ dravya, kSetra, kAla aura bhAva kI apekSA adhika kI gayI hai|' yahA~ dravyaprarUpaNA ke prasaMga meM bhagavAn mahAvIra ke atizayita zarIra kI aura kSetraprarUpaNA ke prasaMga meM samavasaraNa-maNDala kI prarUpaNA bhI kI gayI hai (pu0 6, pR0 107-14) / bhAvaprarUpaNA ke prasaMga meM jIva kI jaDarUpatA kA nirAkaraNa karate hue use sacetana siddha kiyA gayA hai| sAtha hI use jJAna, darzana, saMyama, samyaktva, kSamA va mArdava Adi svabhAvavAlA batalAyA gayA hai| Age karmoM kI nityatA kA nirAkaraNa hai| unheM sakAraNa siddha kiyA gayA hai / tadanusAra mithyAtva, asaMyama aura kaSAya ko unakA kAraNa kahA gayA hai| inake viparIta yaha bhI spaSTa kara diyA gayA hai ki samyaktva, saMyama aura niSkaSAyatA ukta karmoM ke vinAza ke kAraNa haiM / isa prakAra jIva ke svAbhAvika guNoM ke rodhaka una mithyAtva Adi meM cUMki hAni kI taratamatA dekhI jAtI hai, isase siddha hotA hai ki kisI jIva meM unakA pUrNatayA vinAza bhI sambhava hai / jisa jIva vizeSa meM unakA pUrNatayA vinAza ho jAtA hai usake svAbhAvika guNa bhI pUrNa rUpa meM prakaTa ho jAte hai| jaise-suvarNapASANa athavA zukla pakSa ke candramA ke uttarottara malinatA kI hAni hone para svAbhAvika nirmalatA kI upalabdhi / ' 1. dhavalA pu. 107-14; pu0 1, pR0 60-72 2. isa abhiprAya kI tulanA ina padyoM se karane yogya hai doSAvaraNayorhAniniHzeSA'styatizAyanAt / kvacidyathA svahetubhyo bahirantarmalakSayaH ||-aa0 mI0 4 (zeSa pR0 462 para dekheM) SaTkhaNDAgama para TokAe~ / 461 Page #516 -------------------------------------------------------------------------- ________________ isa prasaMga meM eka yaha bhI zaMkA uThAyI gayI hai ki jisa prakAra kaSAya athavA ajJAna Adi meM hAni kI taratamatA dekhI jAtI hai usI prakAra AvaraNa kI bhI taratamatA dekhI jAtI hai, ataH vaha AvaraNa kisI jIva ke jJAna Adi ko pUrNatayA AvRta kara sakatA hai, jaise ki rAhu dvArA pUrNatayA candramaNDala ko AvRta kara lenA / usake uttara meM dhavalAkAra ne yahI kahA hai ki aisA nahIM kaha sakate, kyoMki usa paristhiti meM yAvadravyabhAvI jIva ke jJAna-darzanAdi guNoM kA abhAva hone para jIvadravya ke bhI abhAva kA prasaMga prApta hotA hai| uparyukta zaMkA kI asaMgati prakaTa kara niSkarSa ke rUpa meM dhavalAkAra ne kahA hai ki isa prakAra se jIva kevalajJAnAvaraNa ke kSaya se kevalajJAnI, kevaladarzanAvaraNa ke kSaya se kevaladarzanI, mohanIya ke kSaya se vItarAga aura antarAya ke kSaya se ananta balavAlA siddha hotA hai (pU. 6, pR0 114-18) / Age 'uparyukta dravya, kSetra aura bhAva kI prarUpaNAoM ke saMskArArtha kAla kI prarUpaNA kI kI jAtI hai| isa sUcanA ke sAtha dhavalA meM pahale yaha nirdeza kiyA hai ki isa bharatakSetra meM avasarpiNIkAla ke cauthe bhedabhUta duHSamAsuSamAkAla meM nau dina aura chaha mAsa se adhika tetIsa varSa ke zeSa raha jAne para tIrtha kI utpatti huI hai| dhavalAkAra ne ise aura spaSTa kiyaa| tadanasAra cauthe kAla meM pacahattara varSa ATha mAsa aura pandraha dina ke zeSa raha jAne para ASADha zaklA SaSThI ke dina bhagavAn mahAvIra puSpottaraM vimAna se bahattara varSa kI Aya lekara garbha meM avatIrNa hue|' isameM unakA kumArakAla tIsa varSa, chadmasthakAla bAraha varSa aura kevalIkAla tIsa varSa rahA hai / ina tInoM kAloM ke yogarUpa bahattara varSa ko caturthakAla meM zeSa rahe upakta pacatta ra varSa, ATha mAsa aura pandraha dina meM se kama kara dene para tIna varSa, ATha mAsa aura pandraha dina zeSa rahate haiM / yaha bhagavAn mahAvIra ke mukta ho jAne para caturtha kAla meM zeSa rahe kAla kA pramANa hai| isameM chyAsaTha dina kama kevalikAla milA dene para nau dina aura chaha mAsa adhika tetIsa varSa caturtha kAla meM zeSa rahate haiN| caturtha kAla meM itane kAla ke zeSa raha jAne para mahAvIra jinendra ke dvArA tIrtha kI utpatti huii| ise eka dRSTi meM isa prakAra liyA jA sakatA hai dhiyAM taratamArthavadgatisamanvayAnvIkSaNAt bhavet khaparimANavat kvacidiha prtisstthaa-praa| prahANamapi dRzyate kSayavato nirmUlAt kvacit tathAyamapi yujyate jvalanavat kaSAyakSayaH / / -pAtrakesaristotra 18 1. bhagavAn mahAvIra ke garbhAvataraNa kA yahI kAla AcArAMga (dvi0 zrutaskandha) meM bhI isI prakAra nirdiSTa kiyA gayA hai / vizeSa itanA hai ki vahA~ AyupramANa kA kucha ullekha nahIM kiyA gayA hai yathA "xxxdUsamasusamAe samAe bahu viikkaMtAe pannahattarIe vAsehi mAsehi ya addhanavamehi sesehi je se gimhANaM cautthe mAse aTTame pakkhe AsADhasuddhe tassa NaM AsADhasuddhassa chaTThI pakkheNa hatthuttarAhi nakkhatteNaM.. kucchisi gabbhaM vkkte|" -AcA0 dvi0 zruta0 cUlikA 3 (bhAvanA) pR0 877-78 412 / baTANDAgama-parizIlana . Page #517 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa mAsa mahAvIrajina ke garma meM Ane ke pUrva zeSa caturtha kAla mahAvIra kI Ayu (ku0 30+cha0 12 + ke0 30) mahAvIra ke mukta hone para zeSa caturtha kAla 72 2 . -- 3 8 15 . . kevalI kAla usameM divyadhvani 66 dina nahIM pravRtta huI | - 26 24 mukta hone para zeSa rahA caturtha kAla divyadhvani se sahita kevalikAla + 266 24 itane caturtha kAla ke zeSa rahane para tIrtha kI utpatti huI yahA~ zaMkA kI gayI hai ki kevalikAla meM se 66 dina (2 mAsa, 6 dina) kisa lie kama kiye jA rahe haiM / uttara meM dhavalAkAra ne kahA hai ki kevalajJAna ke utpanna ho jAne para bhI utane samaya taka divyadhvani ke pravRtta na hone se tIrtha kI utpatti nahIM huI / itane kAla taka divyadhvani kyoM nahIM pravRtta huI, yaha pUche jAne para kahA gayA hai ki gaNadhara ke upalabdha na hone se utane kAla taka divyadhvani pravRtta nahIM huii| isa para punaH yaha pUchA gayA hai ki saudharma indra usI samaya gaNadhara ko kyoM nahIM le aayaa| uttara meM kahA gayA hai ki kAlalabdhi ke binA vaha usake pUrva lAne meM asamartha rahA / ' matAntara yaha bhI spaSTa kiyA gayA hai ki anya kitane hI AcArya mahAvIra jinendra kI Ayu bahattara varSa meM pAMca dina aura ATha mAsa kama (71 varSa, 3 mAsa, 25 dina) batalAte haiN| dhavalA meM garbhasthakAla, kumArakAla, chadmasthakAla aura kevalikAla kA isa prakAra bhI prarUpaNa hai / tadanusAra bhagavAna mahAvIra ASADha zuklA.SaSThI ke dina kuNDalapura nagara ke adhipati nAthavaMzI rAjA siddhArtha kI rAnI trizalAdevI ke garbha meM Aye / vahA~ nau mAsa ATha dina rahakara caitra zuklA trayodazI ke dina garbha se niSkrAnta hue| pazcAt aTThAIsa varSa, sAta mAsa aura bAraha dina kumAraavasthA meM rahakara ve magasira kRSNA dazamI ke dina dIkSita hue| anantara bAraha varSa, pA~ca mAsa, pandraha dina chadmastha avasthA meM rahe / pazcAt unheM vaizAkha zuklA dazamI ke dina bhikA grAma ke bAhara RjukUlA nadI ke kinAre SaSThopavAsa ke sAtha AtApanayoga se zilApaTTa para sthita rahate hue aparAhna meM kevalajJAna prApta huaa| anantara kevalajJAna ke sAtha una tIsa varSa, pA~ca mAsa aura bIsa dina rahakara ve kArtika kRSNA caturdazI ke dina nirvANa ko prApta hue / samasta yoga-... 1. dhavalA pu0 6, pR0 116-21 SaTkhaNDAgama para TIkAe~ / 463 Page #518 -------------------------------------------------------------------------- ________________ garbhasthakAla kumArakAla chadmasthakAla kevalikAla varSa 1. AcArAMga dvi0zru0 ( bhAvanA cUlikA) pR0 877-68 2. dhavalA pu0 6, pR0 121-26 464 / SaTkhaNDAgama-parizIlana 0 28 12 26 71 mAsa 6 7 5 5 3 samasta Ayu tIrthaMkara mahAvIra ke isa garbhasthakAla Adi kA vivecana AcArAMga meM bhI prAyaH isI prakAra pAyA jAtA hai jo prathama mata ke anusAra dikhAI detA hai / tithiyA~ ve hI haiM / kintu vahA~ pRthakpRthak varSa, mAsa aura dinoM kA yoga nahIM prakaTa kiyA hai / samasta Ayu unakI kitanI rahI hai ise bhI vahA~ spaSTa nahIM kiyA gayA hai / " dina dhavalA meM jo bhagavAn mahAvIra ke uparyukta garbhAdi kAloM kI prarUpaNA kI gayI hai usakI puSTi vahA~ pRthak-pRthak 'etthuvaujjaMtIo gAhAo' isa nirdeza ke sAtha kucheka prAcIna gAthAoM ko uddhRta karate hue kI gayI hai / anta meM vahA~ yaha prazna upasthita huA hai ki ina do upadezoM meM yahA~ yathArtha kona hai / uttara meM dhavalAkAra ne kahA hai- "isa viSaya meM elAcArya kA baccA unakA ziSya maiM vIrasenaapanI jIbha ko nahIM calAtA hU~, arthAt kucha kaha nahIM sakatA hU~ / " kAraNa yaha hai ki isa sambandha meM kucha upadeza prApta nahIM hai / isake atirikta una donoM meM se kisI eka kucha bAdhA bhI nahIM dikhatI hai / kintu donoM meM eka koI yathArtha honA caahie| usakA kathana jAnakara hI nirNaya kara lenA cAhie / meM granthakartA gaNadhara sarvaprathama yahA~ dhavalAkAra ne 'saMpahi gaMthakattAra parUvaNaM kalsAmo' kahakara granthakartA kI prarUpaNA karane kI sUcanA dI hai / isa prasaMga meM yahA~ yaha zaMkA kI gayI hai ki vacana ke binA artha kA vyAkhyAna sambhava nahIM, kyoMki sUkSma padArthoM kI prarUpaNA saMketa se nahIM jA sakatI hai / anakSarAtmaka dhvani dvArA bhI artha kA vyAkhyAna ghaTita nahIM hotA hai, kyoMki anakSarAtmaka bhASA vAle tiryaMcoM ko chor3akara anya prANiyoM ko usase arthAvabodha honA zakya nahIM hai / dUsare divyadhvani anakSarAtmaka hI ho, yaha bhI nahIM kahA jA sakatA hai, kyoMki vaha aThAraha bhASAoM aura sAta sau kubhASAoMsvarUpa hai| isalie jo arthakartA hai vahI grantha kA prarUpaka hai / ataH granthakartA kI prarUpaNA alaga se karanA ucita nahIM / 5 12 15 20 25. / isake kAraNa ko para jo ananta artha isake samAdhAna meM dhavalAkAra ne kahA hai ki yaha koI doSa nahIM hai spaSTa karate hue unhoMne kahA hai ki jisameM zabdaracanA to saMkSipta hotI hai, ke avabodha ke kAraNabhUta aneka liMgoM se saMyukta hotA hai usakA nAma bIjapada hai| dvAdazAMgAtmaka aThAraha bhASAoM aura sAta sau kubhASAoM rUpa una aneka bIjapadoM kA jo prarUpaka hotA hai vaha Page #519 -------------------------------------------------------------------------- ________________ arthakartA kahalAtA hai| aura, jo una bIjapadoM meM garbhita artha ke prarUpaka una bAraha aMgoM kI racanA karatA hai vaha gaNadhara hotA hai, use hI granthakartA mAnA gayA hai / tAtparya yaha hai ki bIjapadoM kA vyAkhyAtA granthakartA kahA jAtA hai / isa prakAra arthakartA se pRthak granthakartA kI prarUpaNA karanA ucita hI hai (pu0 6, pR0 126-27) / divyadhvani prasaMga ke anusAra yahA~ tulanAtmaka dRSTi se divyadhvani ke viSaya meM kucha vicAra kara lenA ucita pratIta hotA hai| ___ AcArya samantabhadra ne arhanta jinendra kI divyadhvani kI vizeSatA ko prakaTa karate hue kahA hai tava vAgamataM zrImat sarvabhASAsvabhAvakam / prINayatyamataM yadvat prANino vyApi saMsadi ||-svymbhuu0 66 arthAt he bhagavan ! ApakA vacanarUpa amRta (divyavANI) samasta bhASArUpa meM pariNata hokara samavasaraNasabhA meM vyApta hotA huA prANiyoM ko amRtapAna ke samAna prasanna karatA hai| isa prakAra AcArya samantabhadra ne arahanta kI divyavANI ko samasta bhASA rUpa kahA hai| yaha divyavANI icchA ke binA hI prAdurbhUta hotI hai, samantabhadrAcArya ne ise bhI spaSTa kiyA hai kAya-vAkya-manasAM pravRttayo nAbhavaMstava muzcikIrSayA / nAsamIkSya bhavataH pravRttayo dhIra tAvakamacintyamIhitam ||-svymbhuu074 anAtmArtha vinA rAgaH zAstA zAsti sato hitam / dhvanan zilpikarasparzAnmurajaH kimapekSate ||--rtnkrnnddshraavkaacaar, 8 tadanusAra samasta bhASAsvarUpa pariNata honevAlI isa divyadhvani ko atizayarUpa hI samajhanA cAhie, jise A0 samantabhadra ne 'dhIra tAvakamacintyamohitam' zabdoM meM vyakta bhI kara diyA hai| tiloyapaNNattI meM to, tIrthaMkaroM ke kevalajJAna ke utpanna hone para prakaTa hone vAle gyAraha atizayoM ke antargata hI usakA ullekha hai| dhavalA kI taraha tiloyapaNNattI meM bhI yaha spaSTa kiyA gayA hai ki saMjJI jIvoM kI jo akSara-anakSarAtmaka samasta aThAraha bhASAe~ aura sAta sau kSudra bhASAe~ huA karatI haiM unameM yaha divyavANI tAlu, danta, oSTha aura kaNTha ke vyApAra se rahita hokara prakRti se- icchA ke binA svabhAvataH- tInoM sandhyAkAloM meM nau muharta nikalatI hai, zeSa samayoM meM vaha gaNadharAdi kucha viziSTa janoM ke praznAnurUpa bhI nikalatI hai| _ vizeSatA yahA~ yaha rahI hai ki dhavalA meM jahA~ una bhASAoM kA ullekha aThAraha bhASAoM aura sAta sau kubhASAoM ke rUpa meM kiyA gayA hai vahA~ tiloyapaNNattI meM unakA ullekha aThAraha 1. yahI abhiprAya bhaktAmara-stotra meM bhI isa prakAra vyakta kiyA gayA haisvargApavargagamamArgavimArgaNeSTaH saddharmatattvakathanakapaTustrilokyAH / divyadhvanirbhavati te vizadArtha-sarvabhASAsvabhAvapariNAmaguNaprayojyaH ||-bhktaamr, 35 2. ti0 pa0 4, 866-606 (isake pUrva gAthA 1-74 bhI draSTavya hai)| SaTkhaNDAgama para TIkAeM / 465 Page #520 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mahAbhASAoM aura sAta sau kSudramAcAoM ke rUpa meM kiyA gayA hai| kalyANamandira-stotra (21) meM divyavANI ko hRdayarUpa samudra se udbhUta amRta' kahA gayA hai| ise bhopacArika kathana samajhanA cAhie, kyoMki vaha hRdaya yA antaHkaraNa kI preraNA se nahIM utpanna hotii| svayaM dhavalAkAra A0 vIrasena ne 'kaSAyaprAbhUta' kI TIkA jayadhavalA (pu0 1, pR0 126) meM divyadhvani kI vizeSatA ko prakaTa karate hue use samasta bhASArUpa, akSara-anakSarAtmaka, amanta artha se garbhita bIjapadoM se nirmita, tInoM sandhyAyoM meM nirantara chaha ghar3I taka pravAsa rahane vAlI tathA anya samayoM meM saMzayAdi ko prApta gaNadhara ke prati svabhAvataH pravRtta honevAlI kahA hai| ___yaha abhiprAya prAya: tiloyapaNNattI ke hI samAna hai| antara mAtra yaha hai ki tiloyapaNNattI meM jahAM usake pravartana kA kAla no ghar3I kahA gayA hai vahA~ jayadhavalA meM usake pravartane kA yaha kAla chaha ghar3I batalAyA hai| isI prakAra tiloyapaNNattI meM gaNadhara ke atirikta indra aura cakravartI kA bhI ullekha hai, jabaki jayadhavalA meM ekamAtra gaNadhara kA hI nirdeza kiyA gayA hai| gharSamAnajina ke tIrya meM granthakartA sAmAnya se granthakartA kI prarUpaNA meM gaNadhara kI aneka vizeSatAoM ke ullekha ke bAda 'saMpahi vaDDhamANatitthagaMthakattAro vRccadeM sUcanApUrvaka dhavalA meM yaha gAthA kahI gayI hai paMceva atyikAyA chajjIvaNikAyA mahavvayApaMca / aTTha ya pavayaNamAdA saheuo baMdha-mokkho y|| isa mAthA ko prastuta kara 'ko hodi' saudharma indra ke isa prazna se jise sandeha utpanna huA hai tathA jo pAMca-pA~ca sau ziSyoM se sahita apane tIna bhAIyoM se veSTita rahA hai vaha gautama gotrIya indrabhUti brAhmaNa jaba indra ke sAtha samavasaraNa ke bhItara praviSTa huA taba vahIM mAnastambha ke dekhate hI usakA sArA abhimAna naSTa ho gyaa| pariNAmasvarUpa usakI Atmazaddhi uttarottara bar3hatI gayI jisase asaMkhyAta bhavoM meM upArjita usakA gurutara karma naSTa ho gyaa| usane tIna pradakSiNA dete hue jinendra kI vandanA kI aura saMyama ko grahaNa kara liyaa| taba usake vizuddhi ke bala se antarmaharta meM hI usameM gaNadhara ke samasta lakSaNa prakaTa ho gye| usane jina bhagavAn ke mukha se nikale hue bIjapadoM ke rahasya ko jAna liyaa| isa prakAra zrAvaNamAsa ke kRSNapakSa meM yuga ke AdibhUta pratipadA ke dina usane AcArAdi bAraha aMgoM aura sAmAyika-catuviMzati Adi caudaha prakIrNakoM rUpa aMgabAhyoM kI racanA kara dii| isa bhA~ti indrabhUti bhaTTAraka vardhamAna jina ke tIrtha meM granthakartA hue|' 1. pUrvokta svayambhUstotra (66) meM bhI prakRta divyavANI ko amRtasvarUpa hI nirdiSTa kiyA gayA hai| 2. dhavalA pu0 6, pR0 127-28 3. dhavalA pu0 6, pR0 126-30 466 / banaNDAgama-parivolA Page #521 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarottaratantrakartA dhavalA meM yahA~ uttarottaratantrakartA kI prarUpaNA karate hue usa prasaMga meM jo zrutAvatAra kI carcA kI gayI hai vaha lagabhaga usI prakAra kI hai jisa prakAra isake pUrva jIvasthAna-khaNDa ke avatAra ke prasaMga meM kI jA cukI hai| vizeSatA yahA~ mAtra itanI hai ki tIrthaMkara mahAvIra ke mukta hone para jo kevalI, zrutakevalI aura aMga-pUrvadharoM kI paramparA calatI AyI hai usakI prarUpaNA ke prasaMga meM yahA~ unake kAla kA bhI pRthak-pRthak ullekha hai jo kula milAkara 683 varSa hotA hai|' zaka narendra kA kAla uparyukta 683 varSoM meM 77 varSa va 7 mAsa (zaka rAjA kA kAla) ke kama kara dene para 605 varSa va 5 mAsa zeSa rahate haiN| vIra jinendra ke nirvANa ko prApta hone ke dina se yaha zaka rAjA ke kAla kA prArambha hai / ___ isa viSaya meM yahA~ do anya matoM kA bhI ullekha kiyA gayA hai| prathama mata ke anusAra vIranirvANa ke pazcAt 14763 varSoM ke bItane para zaka nRpa utpanna huaa| dUsare mata ke anusAra vaha vIra-nirvANa se 7665 varSa aura 5 mAsa ke bItane para utpanna huaa| uparyukta tInoM matoM kI puSTi vahAM tIna gAthAoM ko uddhata karate hue kI gayI hai| tiloyapaNNattI meM bhI zaka napa kI utpatti ke viSaya meM vibhinna mata pAye jAte haiM / yathA(1) vaha vIranirvANa ke pazcAt 461 varSoM ke bItane para utpanna huaa| (gA0 4-1467) (2) vaha vIranirvANa ke pazcAt 1785 varSa aura 5 mAsa ke bItane para utpanna huaa| (gA0 4-1467) (3) vaha vIranirvANa ke pazcAt 14763 varSoM ke bItane para utpanna huaa| (gA0 4-1468) (4) vaha vIranirvANa ke pazcAt 605 varSa aura 5 mAsa ke bItane para utpanna huaa| (gA0 4-1466) inameM prathama mata dhavalA se sarvathA bhinna hai| dUsare mata ke anusAra dhavalA meM nirdiSTa 7665 varSoM kI apekSA yahA~ 1785 varSa haiN| zeSa do mata donoM granthoM meM samAna haiN| ina matabhedoM ke viSaya meM dhavalAkAra ne itanA mAtra kahA hai ki ina tIna meM koI eka honA cAhie, tInoM upadeza satya nahIM ho sakate, kyoMki unameM paraspara virodha hai| isalie jAnakara kahanA cAhie (pu0 6, pR0 131-33) / pUrvazruta se sambandha __isa prakAra kucha prAsaMgika carcA ke pazcAt prakRta kI prarUpaNA karate hue dhavalA meM kahA gayA hai ki lohArya ke svargastha ho jAne para AcArAMgarUpa sUrya asta ho gyaa| bharata kSetra meM bAraha aMgoM ke lupta ho jAne para zeSa AcArya saba aMga-pUrvo ke ekadezabhUta pejjadosa aura mahA 1. dhavalA pu0 6, pR0 134-231 tathA pu0 1, pR0 72-130 2. dhavalA pu0 6, pR0 130-31 SaTsaNDAgama para TIkAe~ / 467 Page #522 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kammapaDipAhuDa Adi ke dhAraka raha gye| isa prakAra pramANIbhUta maharSiyoM kI paramparArUpa praNAlI se Akara mahAkarmaprakRtiprAbhRtarUpa amRta-jala kA pravAha dharasena bhaTTAraka ko prApta huaa| unhoMne bhI sampUrNa mahAkarmaprakRtiprAbhUta ko girinagara kI candraguphA meM bhUtabali aura paSpadanta ko samarpita kara diyA / bhUtabali bhaTTAraka ne zruta viccheda ke bhaya se mahAkarmaprakRtiprAbhUta kA upasaMhAra kara chaha khaNDa kiye| isa prakAra pramANIbhUta AcAryaparamparA se Ane ke kAraNa prakRta SaTkhaNDAgama grantha pratyakSa va anumAna ke virodha se rahita hai, ataH pramANa hai| Age sUtrakAra ne prakRta grantha kA sambandha aMga-pUrvazruta meM kisase kisa prakAra rahA hai, ise spaSTa karate hue kahA hai ki agrAyaNIya pUrvagata caudaha 'vastu' nAmaka adhikAroM meM pAMcA 'cayanalabdhi' nAma kA adhikAra hai| usake antargata bIsa prAbhRtoM meM cauthA mahAkarmaprakRtiprAbhUta hai| usameM ye caubIsa anuyogadvAra haiM-(1) kRti, (2) vedanA, (3) sparza, (4) karma, (5) prakRti, (6) bandhana, (7) nibandhana, (8) prakrama, (6) upakrama, (10) udaya, (11) mokSa, (12) saMkrama (13) lezyA, (14) lezyAkarma, (15) lezyApariNAma, (16) sAta-asAta, (17) dIrgha-hasva, (18) bhavadhAraNIya, (19) pudgalAtta, (20) nidhatta-anidhatta, (21) nikAcita-anikAcita, (22) karmasthiti, (23) pazcimaskandha aura (24) alpabahutva |-suutr 45 (pu09) granthAvatAra isa sUtra kI vyAkhyA meM dhavalAkAra ne kahA hai ki saba granthoM kA avatAra upakrama, nikSepa, anugama aura naya ke bheda se cAra prakAra kA hotA hai| ina sabakI yathAkrama se prarUpaNA yahA~ usI prakAra hai, jisa prakAra isake pUrva jIvasthAna ke avatAra ke prasaMga meM kI jA cukI hai|' vizeSatA yahAM yaha rahI hai ki upakrama ke AnupUrvI, nAma, pramANa, vaktavyatA aura arthAdhikAra ina pA~ca bhedoM meM jo tIsarA bheda pramANa hai usake yahA~ nAmapramANa, sthApanApramANa, dravyapramANa, kSetrapramANa, kAlapramANa aura bhAvapramANa ye chaha bheda nirdiSTa kiye gaye haiM, jabaki jIvasthAna ke prasaMga meM prathamataH vahA~ ye pAMca bheda nirdiSTa kiye gaye haiM-dravyapramANa, kSetrapramANa, kAlapramANa, bhAvapramANa aura nayapramANa / vaise vahA~ bhI vikalpa rUpa meM upayukta chaha bhedoM kA nirdeza hai| prasaMgavaza jIvasthAna meM yaha zaMkA bhI uThAyI gayI hai ki nayoM ke pramANarUpatA kaise sambhava hai| dhavalAkAra ne isake uttara meM kahA hai ki naya cUMki pramANa ke kArya haiM, isalie unake upacAra se pramANa hone meM koI virodha nahIM hai| avatAra ke tIsare bhedabhUta anugama kA svarUpa spaSTa karate hue dhavalA meM kahA gayA hai ki jahAM yA jisake dvArA vaktavya-varNanIya viSaya-kI prarUpaNA kI jAtI hai usakA nAma anugama hai| jamhi jeNa vA vattavvaM paruvijjadi so annugmo| isa lakSaNa ke anusAra usase adhikAra nAmaka anuyogadvAroM ke antargata avAntara adhikAroM ko grahaNa kiyA gayA hai| jaise'vedanA' adhikAra ke antargata padamImAMsA Adi / Age vikalpa ke rUpa meM yaha bhI kahA gayA hai-athavA anugamyante jIvAdayaH padArthAH 1. dhavalA pu0 1, pR072-130 aura pu0 6, pR0 134-231 2. dhavalA pu0 1, pR0 80-82 va pu0 6, pR0 138-40 3. pu0 10, pR0 18, sUtra 1 tathA pu0 11, pR0 1, sUtra 1-2 va 73-75 468 / paTkhaNDAgama-parizAlana Page #523 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anemetyanugamaH / arthAt jisake dvArA jIvAdika padArtha jAne jAte haiM usakA nAma anugama hai| isa nirukti ke anusAra 'anugama' se pramANa vivakSita rahA hai / isa 'pramANa' se bhI yahA~ nirbAdha saMzaya, viparyaya va anadhyavasAya se rahita-bodha se yukta AtmA kA abhiprAya rahA hai| yahAM yaha zaMkA utpanna huI ki jJAna ko hI pramANa kyoM nahIM svIkAra kiyA jAtA hai| uttara meM dhavalAkAra ne kahA hai ki 'jAnAti parichinatti jIvAdipadArthAniti jJAnam AtmA' isa nirukti ke anusAra jJAnasvarUpa AtmA ko hI pramANa mAnA gayA hai / sthiti se rahita utpAdavyayasvarUpa jJAnaparyAya ko pramANa nahIM mAnA jA sakatA hai| kAraNa yaha hai ki utpAda, vyaya aura sthiti ina tIna lakSaNoM ke abhAva meM usameM avasturUpatA hai, ataH usameM paricchedanarUpa arthakriyA sambhava nahIM hai| isake atirikta sthiti ke binA smRti-pratyabhijJAnAdi ke abhAva kA bhI prasaMga prApta hotA hai (pu0 6, pR0 141-42) / pramANa ke prasaMga meM yahA~ usake mUla meM pratyakSa aura parokSa ina bhedoM kA nirdeza hai| inameM pratyakSa do prakAra kA hai-sakalapratyakSa aura vikalapratyakSa / inameM kevalajJAna ko sakalapratyakSa aura avadhi va manaHparyayajJAna ko vikalapratyakSa kahA gayA hai (pR0 142-43) / isa prakAra saMkSepa meM pratyakSa pramANa kA svarUpa dikhalAkara parokSa ke bhedabhUta mati aura zruta ina do jJAnoM kI vistAra se prarUpaNA kI gayI hai| tIsare vikalpa ke rUpa meM pUrvokta anugama kA svarUpa prakaTa karate hue dhavalA meM yaha bhI kahA gayA hai 'athavA anugamyante paricchidyante ityanugamAH SaDdravyANi' / isa nirukti ke anusAra, jo jAne jAte haiM una jJAna ke viSayabhUta chaha dravya anugama kahe jAte haiM (pu0 6, pR0 162) / nayavivaraNa parvanirdiSTa granthAvatAra ke ina cAra bhedoM meM upakrama, nikSepa aura anugama ina tIna bhedoM kI prarUpaNA karake tatpazcAt unake cauthe bhedabhUta naya kI prarUpaNA bhI dhavalA meM vistAra se haI hai (pu0 6, pR0 162-83) / yahAM prArambha meM laghIyastraya kI 'nayo jJAturabhiprAyaH yuktito'rthaparigrahaH' isa kArikA (52) ko lakSya meM rakhakara tadanusAra dhavalAkAra ne jJAtA ke abhiprAya ko naya kahA hai| Age ise spaSTa karate hue unhoMne ukta kArikA ke antargata 'yuktito'rthaparigrahaH' isa aMza ko lekara usameM 'yakti' kA artha pramANa karake 'artha' se unhoMne paripUrNa vastu ke aMzabhUta dravya aura paryAya meM se vivakSA ke anusAra kisI eka ko grahaNa kiyA hai / tadanusAra, vaktA ke abhiprAya ke anasAra pramANa kI viSayabhUta dravya-paryAyasvarUpa vastu ke ina donoM aMzoM meM se jo eka ko pramukhatA se grahaNa kiyA jAtA hai use naya kahate haiN| isI prasaMga meM dhavalAkAra ne yaha kahA hai ki kitane hI vidvAn pramANa ko hI naya kahate haiM / para unakA aisA kahanA ghaTita nahIM hotA, kyoMki vaisA hone para nayoM ke abhAva kA prasaMga prApta hotA hai| aura nayoM kA abhAva honA sambhava nahIM hai, anyathA loka meM ekAnta kA jo samasta vyavahAra dekhA jAtA hai vaha lupta ho jaaegaa| dUsare, pramANa ko naya isalie bhI nahIM kahA jA sakatA hai ki usakA viSaya anekAtmaka vasta hai, jabaki naya kA viSaya ekAnta hai| isI viSayabheda ke kAraNa naya ko pramANa nahIM kahA jA sakatA hai / isake atirikta pramANa kevala vidhi ko hI viSaya nahIM karatA hai, kyoMki SaTsaNDAgarma para TIkAe~ / 466 Page #524 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anyavyAvRtti (pratiSedha) ke binA usakI pravRtti meM saMkaratA kA prasaMga anivArya hogaa| dUsare, usa paristhiti meM vastu kA jAnanA na jAnane ke samAna hI rahanevAlA hai| vaha pratiSedha ko hI viSaya kare, yaha bhI sambhava nahIM hai, kyoMki vidhi ko jAne binA 'yaha isase bhinna hai' isakA jAnanA zakya nahIM hai| aura vidhi va pratiSedha bhinna rUpa meM donoM hI pratibhAsita hoM, yaha bhI sambhava nahIM hai, kyoMki usa sthiti meM donoM ke viSaya meM pRthak-pRthak udbhAvita doSoM kA prasaMga prApta honevAlA hai| isase siddha hai ki pramANa kA viSaya vidhi-pratiSedhAtmaka vastu hai / isalie na to pramANa ko naya kahA jA sakatA hai aura na naya ko bhI pramANa kahA jA sakatA hai| __ Age dhavalAkAra ne 'pramANa-nayairadhigamaH' isa tattvArthasUtra (1-6) ke sAtha apane abhimata kA samarthana karate hue kahA hai ki hamArA yaha vyAkhyAna usa sUtra ke sAtha bhI virodha ko prApta nahIM hotA hai| kAraNa yaha hai ki pramANa aura naya se jo vAkya utpanna hote haiM ve upacAra se pramANa aura naya haiM / aura unase jo do prakAra kA jJAna utpanna hotA hai vaha bhI yadyapi vidhipratiSedhAtmaka vastu ko viSaya karane ke kAraNa pramANarUpatA ko prApta hai, phira bhI kArya meM kAraNa ke upacAra se use bhI sUtra meM pramANa aura naya rUpa meM grahaNa kiyA gayA hai| naya vAkya se utpanna honevAlA bodha pramANa hI hai, vaha naya nahIM hai| isake jJApanArtha sUtra meM 'una donoM se vasta kA adhigama hotA hai' aisA kahA jAtA hai| vikalpa ke rUpa meM dhavalA meM yaha bhI kahA gayA hai-athavA jisane bodha ko pradhAna kiyA hai usa puruSa ko pramANa aura jisane usa bodha ko pradhAna nahIM kiyA hai usa puruSa ko naya jAnanA cAhie / adhigama vastu kA hI kiyA jAtA hai avastu nahIM, yaha svIkAra karanA cAhie; anyathA pramANa ke bhItara praviSTa ho jAne se naya ke abhAva kA prasaMga prApta hotA hai (pu. 6, pR0 162-64) / isa prakAra naya ke prasaMga meM vividha prakAra se usake svarUpa kA nirUpaNa kara dhavalAkAra ne usake dravyArthika. aura paryAyArthika ina do mUla bhedoM ke sAtha tattvArthasUtra meM nirdiSTa nagamAdi sAta nayoM ke viSaya meM dArzanika dRSTi se paryApta vicAra kiyA hai|' naya kI vistAra se prarUpaNA ke pazcAt dhavalAkAra ne isa dezAmarzaka sUtra (4,1,45) ke dvArA karmaprakRtiprAbhUta ke ina upakramAdi cAroM avatAroM kI prarUpaNA kI hai yathA sUtra meM "agrAyaNIya pUrva ke antargata pAMcaveM 'vastu' adhikAra ke cauthe prAbhUta kA nAma karmaprakRti hai| usameM caubIsa anuyogadvAra jJAtavya haiM" aisA jo kahA gayA hai usake dvArA pA~ca prakAra ke upakrama kI prarUpaNA hai / yaha upakrama zeSa tIna avatAroM kA upalakSaNa hai, isalie unakI bhI prarUpaNA yahAM dekhanA cAhie, kyoMki vaha una tIna kA avinAbhAvI hai| yaha agrAyaNIyapUrva jJAna, zruta, aMga, dRSTivAda, pUrva aura pUrvokta karmaprakRti ke bheda se chaha prakAra kA hai| kAraNa yaha ki ke chahoM pUrva-pUrva ke antargata haiM, isalie yahAM ziSyoM kI buddhi ko vikasita karane ke lie una chahoM ke viSaya meM pRthak-pRthak cAra prakAra ke avatAra kI prarUpaNA kI jAtI hai| tadanusAra yahA~ Age dhavalA meM jJAnAdi chaha ke viSaya meM yathAkrama se ukta cAra prakAra ke avatAra kI prarUpaNA huI hai (pu. 6, pR0 184-231) / 1. naya ke vividha lakSaNoM kI jAnakArI ke lie 'jaina lakSaNavalI' bhA0 3, prastAvanA pR0 11-14 meM 'naya' ke prasaMga ko dekhanA caahie| 470/SadakhaNDAgama-parizIlana Page #525 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatpazcAt una kRti-davAdi caubIsa banuyomAroM meM prarUpita viSaya kA saMkSepa meM vidhAna karAyA hai| kativiSayaka prarUpaNA Age kRti ke nAmakRti, sthApanAkRti, draSyAkRti, pamanakRti, granyakRti, karapati aura bhAvakRti ina sAta bhedoM meM se AgamadravyakRti ke prasaMga meM sUtrakAra dvArA usake ina nau gAdhikAroM kA nirdeza hai-sthita, jita, parijita, vAcanopagata, sUtrasama, arthamaba, anyasana, nAvasama aura ghoSasama (sUtra 54) / __ina saba kA svarUpa spaSTa karate hue dhavalAkAra ne kAcavopapata arthAdhikAra ke prasaMga meM vAcanA ke ina cAra bhedoM kA nirdeza kiyA hai nandA, bhadrA, jayA aura saumyaa| jisa vyAkhyA meM anya darzanoM ko pUrvapakSa meM karake, unakA nirAkaraNa karate hue apanA pakSa sthApita kiyA jAtA hai usakA nAma nandA-vAcanA hai| yuktiyoM dvArA samAdhAna karake pUrvAparavirodha kA pari. hAra karate hue siddhAnta ke antargata samasta viSayoM kI vyAkhyA kA nAma bhadrAvAcavA hai| pUrvApara virodha kA parihAra na karake siddhAntagata arthoM kA kathana karakA jayA-vAlA kahalAtI hai| kahIM-kahIM para skhalita hote hue jo vyAkhyA kI jAtI hai use saubhyA-vAcamA kahate hai (pu. 6, pR0 251-52) / svAdhyAyavidhi isa prakAra ina cAra vAcanAoM kA svarUpa dikhalAkara dhavalA meM Age kahA gayA hai ki ko tattva kA vyAkhyAna karate haiM athavA use sunate haiM unako dravya, kSetra, kAla aura bhAva kI zuddhipUrvaka hI vyAkhyAna karanA va par3hanA caahie| __ zarIra meM jvara, kukSiroga, ziroroga, duHsvapna, rudhira, mala, mUtra, lepa, atIsAra, pIva Adi kA na rahanA dravyazuddhi hai| jisa sthAna meM vyAkhyAtA avasthita hai usa sthAna se aTThAIsa (7X4) hajAra Ayata cAroM dizAoM meM mala, mUtra, haDDI, bAla, nAkhUna, camar3A Adi kA na rahanA; isakA nAma kSetrazuddhi hai / svAdhyAya ke samaya bijalI, indradhanuSa, candra-sUrya-grahaNa, akAlavRSTi, meghagarjana, meghAcchAdita AkAza, dizAdAha, kuharA, saMnyAsa, mahopavAsa, nandIzvarajinamahimA ityAdi ke na hone para kAlazuddhi hotI hai| __kAlazuddhi ke prasaMga meM usake vidhAna kI prarUpaNA karate hue dhavalAkAra ne kahA hai ki pazcimarAtri ke svAdhyAya ko samApta karake bAhara nikale va prAsuka bhUmipradeza meM kAyotsarga se pUrvAbhimukha sthita hokara nau gAthAoM ke parivartanakAla se pUrvadizA ko zuddha kre| pazcAt pradakSiNakrama se palaTakara itane hI kAla se dakSiNa, pazcima aura uttara dizA ko zuddha karane para chattIsa (EX4) gAthAoM ke uccAraNakAla se athavA eka sau ATha ucchvAsakAla se kAlazuddhi pUrNa hotI hai| aparAhna meM bhI isI prakAra se kAlazuddhi karanA caahie| vizeSa itanA hai ki isameM kAla kA pramANa sAta-sAta gAthAe~ haiN| isa prakAra saba gAthAoM kA pramANa aTThAIsa (7-4) athavA caurAsI ucchvAsa hotA hai| sUrya ke astaMgata hone ke pUrva kSetrazuddhi karake, usake astaMgata ho jAne para kAlazuddhi pUrva ke samAna karanA caahie| vizeSa itanA hai ki yahAM kAla bIsa (544) gAthAoM ke uccAraNa athavA sATha ucchvAsa mAtra rahatA hai| apararAtri padamAgama para TIkAeM | 7 Page #526 -------------------------------------------------------------------------- ________________ meM vAcanA niSiddha hai, kyoMki usa samaya kSetrazuddhi karane kA upAya nahIM rhtaa| __avadhijJAnI va manaHparyayajJAnI, samasta aMgazruta ke dhAraka, AkAzasthita cAraNa aura meru va kulAcala ke madhya meM sthita cAraNa; inake lie apararAtrivAcanA niSiddha nahIM hai, kyoMki ye kSetrazuddhi se nirapekSa hote haiN| ____ jo rAga, dveSa, ahaMkAra va Arta-raudradhyAna se rahita hokara pAMca mahAvratoM se sahita, tIna guptiyoM se surakSita tathA jJAna, darzana va cAritra Adi AcAra se vRddhiMgata hotA hai usa bhikSu ke bhAvazuddhi huA karatI hai| isa prasaMga meM dhavalAkAra ne 'atropayogizlokAH' isa sUcanA ke sAtha 25 zlokoM ko uddhRta kiyA hai| ina zlokoM meM kaba svAdhyAya nahIM karanA cAhie, kSetrazuddhi kahA~-kisa prakAra karanA cAhie, aSTamI va paurNamAsI Adi ke dina adhyayana karane se guru-ziSya ko kyA hAni uThAnI par3atI hai, kisa paristhiti meM svAdhyAya samApta karanA cAhie, tathA vAcanA samApta athavA prArambha karate samaya kaba kitanI pAdachAyA rahanA cAhie; ityAdi kA vizada vivecana hai (dhavalA pu0 6, pR0 253-56) / - malAcAra meM bhI ATha prakAra ke jJAnAcAra ke prasaMga meM kAlAcAra kI prarUpaNA karate hue svAdhyAya kaba karanA cAhie, svAdhyAya ko prArambha va samApta karate samaya pUrvAhna va aparAhna meM kitanI jaMghacchAyA rahanA cAhie, ASAr3ha va pauSa mAsa meM kisa prakAra se usa chAyA meM hAnivaddhi hotI hai, svAdhyAya ke samaya digvibhAga kI zuddhi ke lie pUrvAhna, aparAhna va pradoSakAla meM kitanI gAthAoM kA parimANa rahatA hai, svAdhyAya ke samaya dizAdAha Adi kina doSoM ko chor3anA cAhie tathA dravya, kSetra va bhAva kI zuddhi kisa prakAra kI jAtI hai, ityAdi ko spaSTa kiyA gayA hai / anta meM vahA~ sUtra ke lakSaNa kA nirdeza kara asvAdhyAya kAla meM saMyata va strIvarga ko gaNadharAdi kathita sUtra ke par3hane kA niSedha kiyA gayA hai, sUtra ko chor3a ArAdhanAniyukti Adi anya granthoM ke asvAdhyAyakAla meM bhI par3hane ko ucita ThaharAyA gayA hai| isa prakAra uparyukta sthita-jitAdi nau arthAdhikAroM kA vivecana samApta kara dhavalA meM yaha sUcanA kara dI gayI hai ki Upara Agama ke jina nau arthAdhikAroM kA prarUpaNa hai unake artha ko prasaMgaprApta isa 'kRti' meM yojita kara lenA cAhie (pu0 6, pR0 261-62) / gaNanakRti sUtrakAra ne gaNanakRti aneka prakAra kI batalAte hue eka (1) ko nokRti, do (2) ko kRti va nokRti ke rUpa meM avaktavya aura tIna ko Adi lekara (3,4,5 Adi) saMkhyAta, asaMkhyAta va ananta ko kRti kahA hai tathA isa sabako gaNanakRti kahA hai (sUtra 66) / isakI vyAkhyA meM, dhavalA meM kahA gayA hai ki 'eka' yaha nokRti hai| ise 'nokRti' kahane kA kAraNa yaha hai ki jisa rAzi kA varga karane para yaha vRddhi ko prApta hotI hai tathA apane varga meM se vargamUla kama karake varga karane para vRddhi ko prApta hotI hai use 'kRti' kahA jAtA hai| para eka kA varga karane para usameM vRddhi nahIM hotI tathA mUla ke kama kara dene para vaha nirmUla naSTa ho jAtI hai, isIlie sUtra meM use 'nokRti' kahA gayA hai / isa 'eka' saMkhyA ko 1. mUlAcAra gAthA 573-82 472 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #527 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vahA~ gaNanA kA prakAra dikhAyA gayA hai| 'do' kA varga karane para usameM vRddhi dekhI jAtI hai, isalie use 'nokRti' to nahIM kahA jA sakatA, kintu usameM se vargamUla ke ghaTAne para vaha vRddhi ko nahIM prApta hotI, vahI rAzi rahatI hai (2x2=4, 4-2=2) / isalie 'do. ko 'kRti' bhI nahIM kahA jA sakatA hai| isI kAraNa sUtra meM use 'avaktavya' kahA gayA hai / yaha gaNanA kI dUsarI jAti hai / Age kI tIna-cAra Adi ananta paryanta saMkhyAoM kA varga karane para unameM vRddhi hotI hai tathA unameM se vargamUla ke ghaTAne para bhI ve vRddhi ko prApta hotI haiM (3x 3x; -3=6 ityaadi)| isI se unheM sUtra meM 'kRti' kahA gayA hai| yaha tIsarA gaNanAkRti kA vidhAna hai| ise spaSTa karate hue Age dhavalA meM kahA gayA hai ki eka, eka, eka isa prakAra se gaNanA karane para nokRtigaNanA; do, do, do ke krama se gaNanA karane para avaktavya gaNanA aura tIna, cAra, pAMca Adi ke krama se gaNanA karane para kRtigaNanA hotI hai| prakArAntara se yaha bhI kahA gayA hai-athavA kRtigata saMkhyAta, asaMkhyAta aura ananta bhedoM se vaha aneka prakAra kI hai| unameM eka ko Adi lekara uttarottara eka-eka adhika ke krama se vRddhi ko prApta honevAlI rAzi nokRtisaMkalanA kahalAtI hai| do ko Adi lekara uttarottara dodo (2,4,6,8 Adi) ke adhikrama se vRddhiMgata rAzi ko avaktavyasaMkalanA kahA jAtA hai| tInacAra Adi saMkhyAoM meM kisI eka ko Adi karake unhIM meM uttarottara krama se vRddhi ko prApta honevAlI rAzi ko kRtisaMkalanA kahate haiN| inameM kinhIM do ke saMyoga se anya chaha saMkalanAoM ko utpanna karanA cAhie / isa prakAra se RNagaNanA nau (3+6)prakAra kI ho jAtI hai|' gaNitabheda - dhana, RNa aura dhana-RNa Age dhavalAkAra kahate haiM ki yaha sUtra (4,2,1,66) cUMki dezAmarzaka hai, isalie yahAM dhana, RNa aura dhana RNa gaNita sabakI prarUpaNA kA aucitya siddha karate hue unhoMne kahA hai ki saMkalanA, varga, vargAvarga, ghana, ghanAghana ina rAziyoM kI utpatti ke nimittabhUta guNakAra aura kalAsavarNa taka bhedaprakIrNaka jAtiyAM tathA trairAzika, paMcarAzika ityAdi saba dhanagaNita ke antargata Ate haiN| vyutkalanA, bhAgahAra aura kSayaka tathA kalAsavarNa Adi sUtra se pratibaddha saMkhyAe~-ye saba RNagaNita mAne jAte haiN| gatinivRttigaNita aura kuTTAkAragaNita dhana-RNa gaNita haiN| isa prakAra dhavalAkAra ne yahA~ ukta tIna prakAra ke gaNita kI prarUpaNA karane kI preraNA kI hai| gaNitasArasaMgraha meM 'kalAsavarNa' ke antargata ye chaha jAtiyAM nirdiSTa kI gayI haiM-bhAga, prabhAga, bhAgabhAga, bhAgAnubandha, bhAgApavAha aura bhAgamAtra (ga0sA0 2-54) / athavA 'kRti' ko upalakSaNa karake yahA~ gaNanA, saMkhyAta aura kRti kA lakSaNa kahanA cAhie ---prakArAntara se aisA kahakara dhavalAkAra ne krama se unake lakSaNa meM kahA hai ki eka ko Adi karake utkRSTa ananta taka gaNanA kahalAtI hai| do ko Adi karake utkRSTa ananta taka kI 1. dhavalA pu. 6, pR0 274-75 2. gatinivRttI sUtram -nij-nijkaaloddhRtyorgmn-nivRtyovishennaajjaatm| dinazuddhagati nyasya rAzikavidhiM kuryAt / / ga0sAra 4-23 (kuTTAkAragaNita ke lie gaNitasaMgraha meM zloka 5, 76-208 athavA lIlAvatI meM 2, 65-77 zlokoM ko dekhA jA sakatA hai| SaTsaNDAgama para TIkAe~ | 473 Page #528 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gaNanA ko saMkhyAta yA saMkhyeya kahA jAtA hai| tIna ko Adi karake utkRSTa ananta taka kI gaNanA kA nAma kRti hai| Age 'vuttaM ca' kahakara isakI puSTi isa gAthA dvArA kI hai eyAdIyA gaNanA do AdIyA ghi jANa saMkhe ti| tIyAdINaM NiyamA kadi ti saNNA du boddhavvA // tatpazcAt 'yahA~ kRti, nokRti aura avaktavyakRti ke udAharaNoM ke lie yaha prarUpaNA kI jAtI hai| aisI sUcanA kara una tIna kI prarUpaNA meM oghAnugama, prathamAnugama, caramAnugama aura saMcayAnugama ina cAra anuyogadvAroM kA nirdeza kiyA gayA hai| tadanusAra unameM pahale tIna anuyogadvAroM kI prarUpaNA unake avAntara anuyogadvAroM ke sAtha saMkSepa meM kara dI gayI hai (pu0 1, pR0 277-80) / 'saMcayAnugama' anuyogadvAra kI prarUpaNA meM satprarUpaNAdi ATha anuyogadvAroM kA ullekha kara tadanusAra hI unake Azraya se krama se uparyukta kRti, nokRti aura avaktavyakRti ina tInoM kRtiyoM kI dhavalA meM vistAra se prarUpaNA hai| jaise satprarUpaNA kI apekSA narakagati meM nArakI kRti, nokRti aura avaktavya saMcita haiN| Age anya samasta nArakiyoM aura ekendriyAdi tiyaMcoM tathA yathAsambhava kucha anya mArgaNAoM meM bhI isI prakAra se satprarUpaNA karane kI sUcanA hai / AhAradvika va vakriyikamizra Adi kucha viziSTa mArgaNAoM meM kRtisaMcitAdi kadAcit hote haiM aura kadAcit ve nahIM bhI hote haiN| jina mArgaNAoM meM unakI prarUpaNA nahIM kI gayI hai unake viSaya meM dhavalAkAra ne yaha kaha diyA hai ki zeSa mArgaNAoM meM kRti saMcita nahIM haiM, kyoMki unameM nokRti aura avaktavya kRtiyoM se praveza sambhava nahIM hai| isa prakAra se satprarUpaNA samApta kI gayI hai| __ Age dhavalA meM yathAkrama se anya dravyapramANAnugama Adi sAta anuyogadvAroM kI prarUpaNA hai| pranthakRti granthakRti ke svarUpa-nirdeza ke sAtha sUtra (4,1,67) meM kahA gayA hai ki loka, veda aura samaya viSayaka jo zabdaprabandharUpa tathA akSarakAvyAdikoM kI jo grantharacanA-akSarakAvyoM dvArA pratipAdya artha kA viSaya karane vAlI grantharacanA-kI jAtI hai usa sabakA nAma granthakRti hai| yaha pUrva meM spaSTa kiyA jA cukA hai ki dhavalAkAra prasaMgaprApta viSaya kA vyAkhyAna nikSepArtha pUrvaka karate haiM / tadanusAra unhoMne yahA~ granthakRti nAma, sthApanA, dravya aura bhAva granthakRti ke bheda se cAra prakAra kI kahI hai| isa prasaMga meM unhoMne noAgamabhAvagranthakRti ko noAgamabhAvazrutagranthakRti aura noAgamanobhAvazrutakRti ke bheda se do prakAra kA nirdiSTa kiyA hai| yahA~ unhoMne zruta ke ye tIna bheda nirdiSTa kiye haiM-laukika, vaidika aura sAmAyika / inameM pratyeka dravya aura bhAva ke bheda se do prakAra kA batalAyA hai| tadanusAra hAthI, ghor3A, taMtra, kauTilya aura vAtsyAyana Adi viSayaka bodha ko laukikabhAvazruta kahA jAtA hai| dvAdazAMga viSayaka bodha kA nAma vaidikabhAvazrutagrantha hai| naiyAyika, vaizeSika, lokAyata, sAMkhya, mIsAMsaka, bauddha Adi 1. yaha gAthA yadyapi trilokasAra meM gAthAMka 16 meM upalabdha hai, para vaha nizcita hI dhavalA se pazcAtkAlavartI hai| sambhavataH vaha dhavalA se hI vahA~ grantha kA aMga banAyI gayI hai| 474 / padasaNDAgama-parizIlana Page #529 -------------------------------------------------------------------------- ________________ darzanaviSayaka bodha sAmAyikabhAvazruta grantha kahalAtA hai / inakI zabdaprabandharUpa aura akSarakAvyoM ke dvArA pratipAdya viSaya se sambaddha jo grantharacanA kI jAtI hai usakA nAma zrutagranthakRti hai| nozrutagranthakRti abhyantara aura bAhya ke bheda se do prakAra kI hai| inameM abhyantara nozrutagranthakRti mithyAtva, tIna veda, hAsya, rati, arati, zoka, bhaya, jugupsA, krodha, mAna, mAyA aura lobha ke bheda se caudaha prakAra kI tathA bAhya nozrutagranthakRti kSetra, vAstu, dhana, dhAnya, dvipada, catuSpada, yAna, zayana, Asana aura bhANDa ke bheda se dasa prakAra kI hai| yahAM yaha zaMkA utpanna huI hai ki kSetra-vAstu Adi ko bhAvagrantha kase kahA jA sakatA hai| uttara meM dhavalAkAra ne kahA hai ki kAraNa meM kArya ke upacAra se unheM bhAvagrantha kahA jAtA hai| ise spaSTa karate hue Age kahA hai ki vyavahAranaya kI apekSA kSetra Adi grantha haiM, kyoMki ve abhyantara grantha ke kAraNa haiN| isake parihAra kA nAma nirmanyatA hai| nizcayanaya kI apekSA mithyAtva Adi grantha haiM, kyoMki ve karmabandha ke kAraNa haiN| inake parityAga kA nAma nirgranthatA hai| naigamanaya kI apekSA ratnatraya meM upayogI bAhya aura abhyantara parigraha ke parityAga ko nirgranthatA kA lakSaNa samajhanA cAhie (pu0 6, pR0 321-24) / karaNakRti karaNakRti do prakAra kI hai-mUlakaraNakRti aura uttrkrnnkRti| inameM malakaraNakRti audArika, vaikriyika, AhAraka, tejasa aura kArmaNa zarIramUlakaraNakRti ke bheda se pAMca prakAra kI hai| inameM jo audArika, vaikriyika aura AhAraka zarIramUlakaraNa kRti hai vaha saMghAtana, parizAtana aura saMghAtana-parizAtana ke bheda se tIna prakAra kI hai| kintu taijasa aura kArmaNa zarIramalakaraNakRti parizAtanakRti aura saMghAtana-parizAtanakRti ke bheda se do prakAra kI hai (sUtra 68-70) / dhavalAkAra ne kahA hai ki karaNoM meM jo pAMca zarIrarUpa prathama karaNa hai vaha mUlakaraNa hai, kyoMki zeSa karaNoM kI pravRtti isI ke Azraya se hotI hai / Age dUsarI eka zaMkA yaha bhI kI gayI hai ki kartA jo jIva hai usase zarIra abhinna hai, ataH vaha bhI kartA hai, isa sthiti meM vaha karaNa kaise ho sakatA hai| uttara meM dhavalAkAra ne kahA hai ki jIva se zarIra kathaMcit bheda ko prApta hai / yadi use jIva se kathaMcit bhinna na mAnA jAya to cetanatA aura nityatva Adi jo jIva ke gaNa haiM ve zarIra meM bhI honA cAhie / para vaisA nahIM dekhA jAtA hai| isalie zarIra ke karaNa hone meM kucha virodha nahIM hai / ___ mUla karaNoM kA kArya jo saMghAtana Adi hai isI kA nAma mUlakaraNakRti hai, kyoMki 'kriyate kRtiH' isa nirukti ke anusAra 'kRti' kA artha kArya hotA hai / _ vivakSita paramANuoM kA nirjarA ke binA jo saMcaya hotA hai, use saMghAtanakRti kahate haiN| zarIragata unhIM pudgalaskandhoM kI saMcaya ke binA jo nirjarA hotI hai use parizAsanakRti kahate haiM / vivakSita zarIragata pudgalaskandhoM ke jo Agamana aura nirjarA donoM eka sAtha hote haiM use saMghAtana-parizAtanakRti kahA jAtA hai| tiyaMca aura manuSyoM ke utpanna hone ke prathama saMyama meM audArika zarIra kI saMghAtanakRti hI hotI hai, kyoMki usa samaya usake skandhoM kI nirjarA sambhava nahIM hai / tatpazcAt dvitIyAdi samayoM meM usakI saMghAtana-parizAtanakRti hotI hai, kyoMki dvitIyAdi samayoM meM abhavyoM se ananta SaTkhaNDAgama para TIkAe~ / 475 Page #530 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gaNe aura siddhoM se anantaguNe hIna audArikazarIraskandhoM kA Agamana aura nirjarA donoM pAye jAte haiM / tiyaMca aura manuSyoM dvArA uttara zarIra ke utpanna karane para audArika zarIra kI parizAtanakRti hI hotI hai, kyoMki usa samaya audArikazarIra ke skandhoM kA AnA sambhava nahIM / isI prakAra se Age vaikriyika Adi anya zarIra ke viSaya meM bhI prastuta kRti kA spaSTIkaraNa kiyA gayA hai| ___ ayogikevalI ke yoga kA abhAva ho jAne se bandha nahIM hotA, isalie unake taijasa aura kArmaNa ina do zarIroM kI parizAtanakRti hI hotI hai / anyatra unakI saMghAtana-parizAtanakRti hI hotI hai, kyoMki saMsAra meM sarvatra unakA Agamana aura nirjarA donoM sAtha-sAtha pAye jAte haiM (pu. 6, pR0 224-26) / / 'sUtra 71 kI vyAkhyA me dhavalAkAra ne prArambha meM yaha sUcanA kI hai ki yaha sUtra dezAmazaMka hai isalie usake dvArA sUcita padamImAMsA, svAmitva aura alpabahutva adhikAroM kI yahA~ prarUpaNA kI jAtI hai, kyoMki unake binA satprarUpaNA sambhava nahIM hai| tadanusAra yahA~ tInoM adhikAroM kA prarUpaNa hai| yathA (1) padamImAMsA-audArikazarIra kI saMghAtana kRti utkRSTa, anutkRSTa, jaghanya aura ajaghanya cAroM prakAra kI hotI hai / isI prakAra se parizAtana aura saMghAtana-parizAtana ye donoM kRtiyAM bhI cAroM prakAra kI hotI haiN| isI prakAra anya zarIroM ke viSaya meM bhI ina cAra padoM ke vicAra karane kI sUcanA hai (pu0 6, pR0 326) / (2) svAmitva-isa adhikAra meM audArika Adi zarIroM kI ve utkRSTa, anutkRSTa, jaghanya aura ajaghanya saMghAtana Adi kRtiyA~ kinake sambhava haiM isakA vicAra hai| (3) alpabahutva-adhikAra meM unhIM audArika Adi zarIroM se sambandhita utkRSTa, anutkRSTa, jaghanya aura ajaghanya saMghAtana Adi kRtiyoM ke alpabahutva kA vicAra hai| Age dhavalAkAra ne 'aba hama dezAmarzaka sUtra se sUcita anuyogadvAroM kI prarUpaNA kareMge' aisI pratijJA kara ogha aura Adeza kI apekSA satprarUpaNAdi ATha anuyogadvAroM ko yathAkrama se prarUpaNA kI hai (pu0 6, pR0 354-450) / uttarakaraNakRti malakaraNakRti kI prarUpaNA ke bAda uttarakaraNakRti ke prarUpaka sUtra (72) kA vyAkhyA meM dhavalA meM yaha zaMkA uThAyI gayI hai ki sUtranirdiSTa mRttikA Adi uttarakaraNa kisa prakAra se haiN| samAdhAna meM kahA hai ki pAMca zarIra jIva se apRthagbhUta haiM athavA ve anya samasta karaNoM ke kAraNa haiM isalie unheM 'mUlakaraNa' saMjJA prApta huI hai / isI se unheM uttarakaraNakRti bhI kahA gayA hai| asi, vAsi, parazu, kudArI, cakra, daNDa, vema, nAlikA, zalAkA, mRttikA, sUtra, udaka ityAdi upasaMpadA ke sAnnidhya se una mUlakaraNoM ke uttarakaraNa haiM / 'upasaMpadA' kA artha hai 'dravyamupasaMpadyate AzrIyate ebhiriti upasaMpadAni kAryANi' arthAt jo dravya kA Azraya liyA karate haiM unakA nAma upasaMpada hai, isa nirukti ke anusAra kArya kiyA gayA hai (pR0 450-51) / 1. sUtraracanA kI paddhati, prasaMga va padavinyAsa ko dekhate hue yaha sUtra nahIM pratIta hotA, sambhavataH yaha dhavalA kA aMza rahA hai| 475 / badalaNDAgama-parizIlana Page #531 -------------------------------------------------------------------------- ________________ maakskuni bhAvakaraNakRti ke svarUpa kA ullekha kara sUtrakAra ne kahA hai ki kRtiprAbhUta kA jJAtA hokara jo tadviSayaka upayoga se sahita hotA hai usakA nAma bhAvakaraNakRti hai| Age unhoMne ina saba katiyoM meM yahAM kisakA adhikAra hai, ise spaSTa karate hue kahA hai yahA~ gaNanakRti adhikAra prApta hai (sUtra 74-76) / gaNanakRti kI prarUpaNA kI AvazyakatA kA saMketa kara dhavalA meM kahA gayA hai ki gaNanA ke binA cUMki zeSa anuyogadvAroM kI prarUpaNA ghaTita nahIM hotI hai, isalie yahAM usakI prarUpaNA kI jA rahI hai (pR0 452) / yaha smaraNIya hai ki sUtrakAra ne yahA~ gaNanakRti ko prasagaprApta kaha usakI kucha bhI prarUpaNA nahIM kii| jaisAki pUrva meM kahA jA cukA hai, dhavalAkAra ne pUrvokta gaNanakati ke nirdezaka satra (66) ko dezAmarzaka batalAkara usake Azraya se svayaM hI vistArapUrvaka prakRta gaNanakati kI prarUpaNA kI hai (pu0 6, pR0 274-321) / yaha 'kRti' anuyogadvAra mUlagrantha ke rUpa meM atizaya saMkSipta hai, usameM kevala 76 sUtra hI haiN| unameM bhI prArambha ke 44 sUtra maMgalaparaka haiM, zeSa 32 sUtra hI 'kRti' se sambaddha haiN| usakA vistAra dhavalAkAra A0 vIrasena ne apanI saiddhAntika kuzalatA ke bala para kiyA hai| 2. vedanA anuyogadvAra ___ yaha 'vedanA' nAmaka caturtha khaNDa kA dUsarA anuyogadvAra hai| avAntara 16 anuyogadvAroM ke AdhAra para isakA vistAra adhika huA hai / isI vistAra ke kAraNa SaTkhaNDAgama kA cauthA khaNDa 'vedanA' ke nAma prasiddha huA hai| isameM 16 anuyogadvAra haiM, jinakA ullekha pIche 'mUlagranthagata-viSayaparicaya' meM kiyA jA cukA hai| unameM prathama 'vedanA nikSepa' anuyogadvAra hai| (1) vedanAnikSepa-yahAM sUtrakAra ne vedanA ke ina cAra bhedoM kA ullekha kiyA hai-- nAmavedanA, sthApanAvedanA, dravyavedanA aura bhAvavedanA (sUtra 4,2,1,2-3) / dhavalA meM vedanAnikSepa ke anya avAntara bhedoM kA bhI ullekha hai / unameM noAgamadravyavedanA ke jJAyakazarIra Adi tIna bhedoM meM tadvyatirikta noAgamadravyavedanA ke ye do bheda batalAye gaye haiM-karmadravyavedanA aura nokarmadravyavedanA / inameM karmadravyavedanA jJAnAvaraNIya Adi ke bheda se ATha prakAra kI tathA nokarmadravyavedanA sacitta, acitta aura mizra ke bheda se tIna prakAra kI hai| inameM siddha jIvadravya ko sacitta dravyavedanA aura pudgala, kAla, AkAza, dharma va adharma dravyavedanA ko acittadravyavedanA kahA gayA hai| mizradravyavedanA saMsArI jIvadravya hai, kyoMki jIva meM jo karma aura nokarma kA samavAya hai. vaha jIva aura ajIva se bhinna jAtyantara (mizra) ke rUpa meM upalabdha hotA hai| bhAvavedanA kI dUsarI bhedabhUta noAgamabhAvavedanA jIvabhAvavedanA aura ajIvabhAvavedanA ke bheda se do prakAra kI hai| inameM jIvabhAvavedanA audayika Adi ke bheda se pAMca prakAra kI hai| unameM ATha karmoM ke udaya se utpanna vedanA ko audayika vedanA, unhIM ke upazama se utpanna vedanA ko aupazamika vedanA aura unake kSaya se utpanna vedanA ko kSAyika vedanA kahA gayA hai / unhIM ke kSayopazama se jo avadhijJAnAdirUpa vedanA hotI hai usakA nAma kSAyopazamika vedamA hai| padasaNDAgama para TIkAe~ / 477 Page #532 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jIva, bhavya aura upayogAdisvarUpa vedanA pAriNAmika vedanA kahalAtI hai| ajIvabhAvavedanA audayika aura pAriNAmika ke bheda se do prakAra kI hai| inameM pratyeka pAMca rasa, pA~ca varNa, do gandha aura ATha sparza Adi ke bheda se aneka prakAra kI hai| yahAM jIvazarIragata una rasAdikoM ko audayika aura zuddha pudgalagata ukta rasAdikoM ko pAriNAmika vedanA jAnanA cAhie (pu. 10, pR0 5-8) / (2) vedanAnayavibhASaNatA-isa anuyogadvAra meM kona naya kisa vedanA ko svIkAra karatA hai aura kise svIkAra nahIM karatA hai, isakA spaSTIkaraNa mUla sUtroM (1-4) meM kiyA gayA hai| uparyukta vedanAoM meM yahA~ kisa naya kI apekSA kauna-sI vedanA prakRta hai, ise spaSTa karate hue dhavalA meM kahA gayA hai ki dravyAthikanaya kI apekSA bandha, udaya va sattvasvarUpa noAgamakarmadravyavedanA prakRta hai| RjusUtranaya kI apekSA udayagata karmadravyavedanA prakRta hai / sUtra (4) meM kahA gayA hai ki zandanaya nAmavedanA aura bhAvavedanA ko svIkAra karatI hai| isa sambandha meM dhavalAkAra ne yaha spaSTa kiyA hai ki zabdanaya kI apekSA karma ke bandha aura udaya se utpanna honevAlI bhAvavedanA kA yahA~ adhikAra nahIM hai, kyoMki yahAM bhAva kI apekSA prarUpaNA nahIM kI jA rahI hai (pu0 10, pR0 12) / (3) vedanAnAmavidhAna-isa prasaMga meM yahA~ prathamataH naigama aura vyavahAranaya kI apekSA vedanA kA vidhAna kahA jAtA hai, aisI sUcanA karate hue dhavalA meM kahA gayA hai ki noAgamakarmadravyavedanA jJAnAvaraNIyAdi ke bheda se ATha prakAra kI hai, kyoMki unake binA ajJAna va adarzana AdirUpa jo ATha prakAra kA kArya dekhA jAtA hai vaha ghaTita nahIM hotaa| kArya kA bheda kAraNa ke bheda se hI huA karatA hai| Age nAmaprarUpaNA ke prasaMga meM 'jJAnAvaraNIyavedanA' nAma ko spaSTa karate hue dhavalA meM kahA gayA hai ki 'jJAnamAvRNotIti jJAnAvaraNIyam' isa nirukti ke anusAra jo jJAna kA AvaraNa karatA hai usa karmadravya kA nAma jJAnAvaraNIya hai| 'jJAnAvaraNIyameva vedanA jJAnAvaraNIyavedanA' isa prakAra se karmadhAraya samAsa kA vidhAna kara 'jJAnAvaraNIyasya vedanA isa prakAra ke tatpuruSa samAma kA niSedha kiyA hai, kyoMki dravyAthikanayoM meM bhAva kI pradhAnatA nahIM hotii| tadanusAra yahA~ jJAnAvaraNIya karma dravya hI 'jJAnAvaraNIya vedanA' ke rUpa meM vivakSita hai| 4. vedanAdradhyavidhAna-isa anuyogadvAra meM vedanArUpa dravya kI prarUpaNA kI gayI hai / usameM sUtrakAra ne ina tIna anuyogadvAroM kA nirdeza kiyA hai-padamImAMsA, svAmitva aura alpbhutv| padamImAMsA ko spaSTa karate hue dhavalA meM pada ke do bheda nirdiSTa kiye gaye haiM-vyavasthApada aura bhedapada / jisakA jisameM avasthAna hotA hai usakA vaha pada hotA hai, use sthAna bhI kahA jAtA hai| jaise-siddhoM kA pada siddhakSetra tathA arthAvagama kA pada arthaalaap| bhedapada ko spaSTa karate hue usakI nirukti isa prakAra kI gayI hai-padyate gamyate paricchidyate iti padam / arthAt jo jAnA jAtA hai vaha 'pada' hai| bheda, vizeSa va pRthaktva ye samAnArthaka zabda haiN| yahA~ karmadhAraya samAsa-(bheda eva padaM bhedapadam) ke Azraya se bhedarUpa pada ko hI bhedapada kahA gayA hai| yahA~ adhikAra vivakSA se bhedapada teraha haiM-utkRSTa, anutkRSTa, jaghanya, ajaghanya, sAdi, anAdi, dhruva, adhra va, oja, yugma, oma, viziSTa aura noma-noviziSTa / isa anuyogadvAra meM inhIM teraha padoM kI mImAMsA kI gayI hai| svAmitva anuyogadvAra meM utkRSTa, 478 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #533 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anutkRSTa, jaghanya aura ajaghanya ina cAra padoM ke yogya jIvoM kI prarUpaNA hai| alpabahutva anuyogadvAra meM bhI inhIM cAra padoM ke alpabahutva kI vyAkhyA hai (pu0 10, pR0 18-16) / Age 'kyA jJAnAvaraNIyavedanA dravya se utkRSTa hai yA anutkRSTa, jaghanya hai yA ajaghanya' isa pRcchAsUtra (4,2,4,2) kI vyAkhyA karate hue dhavalAkAra ne prArambha meM yaha sUcanA kI hai ki yaha pRcchAsUtra dezAmarzaka hai isalie yahA~ uparyukta cAra pRcchAoM ke sAtha anya nau pRcchAoM ko bhI karanA cAhie; kyoMki isake binA sUtra ke asampUrNa hone kA prasaMga prApta hotA hai| kintu mahAkarmaprakRtiprAbhUta ke pAraMgata bhUtabali bhaTTAraka asampUrNa sUtra nahIM raca sakate haiM, kyoMki usa kA koI kAraNa nahIM hai| isalie isa sUtra ko jJAnAvaraNIyavedanA kyA utkRSTa hai, anutkRSTa hai, jaghanya hai, ajaghanya hai, sAdi hai, anAdi hai, dhra va hai, adhra va hai, oja hai, yugma hai, oma hai, viziSTa hai yA noma-noviziSTa hai, ina teraha padaviSayaka pRcchAoM se garbhita samajhanA caahie| dhavalA meM Age kahA gayA hai ki isa prakAra vizeSa ke abhAva se jJAnAvaraNIya vedanA kI sAmAnya prarUpaNA ke viSaya meM ina pRcchAoM kI prarUpaNA hai| sAmAnya cUMki vizeSa kA avinAbhAvI hai, isalie hama yahAM vizeSa rUpa meM isI sUtra se sUcita una teraha padaviSayaka ina pRcchAoM kI prarUpaNA karate haiM-utkRSTa jJAnAvaraNIya vedanA kyA anutkRSTa hai, jaghanya hai, ajaghanya hai, sAdi hai, anAdi hai, dhruva hai, adhra va hai, oja hai, yugma hai, oma hai, viziSTa hai aura kyA nomanoviziSTa hai; isa prakAra ye bAraha pRcchAeM utkRSTa jJAnAvaraNIyavedanA ke viSaya meM apekSita haiN| isI prakAra se anutkRSTa, jaghanya va ajaghanya Adi anya bAraha padoM meM pRthak-pRthak pratyeka pada ke viSaya meM bhI karanA caahie| ina samasta pRcchAoM kA yoga eka sau unattara hotA haisAmAnya pRcchAe~ 13, vizeSa pRcchAe~ 1312= 156; 13+156 == 166 / niSkarSa ke rUpa meM dhavalAkAra ne kahA hai ki isase prakRta dezAmarzaka sUtra meM anya teraha sUtra praviSTa haiM, yaha abhiprAya grahaNa karanA caahie| pUrva sUtra meM nirdiSTa cAra pRcchAoM ke sandarbha meM kahA hai ki jJAnAvaraNIya vedanA utkRSTa bhI hai, anutkaSTa bhI hai, jaghanya bhI hai aura ajaghanya bhI hai (sUtra 4,2,4,3) / ___isakI vyAkhyA meM dhavalA meM kahA hai ki yaha sUtra bhI dezAmarzaka hai isalie sUtranirdiSTa una cAra padoM ke sAtha sAdi-anAdi Adi zeSa nau padoM ko bhI yahA~ kahanA caahie| usake dezAmarzaka hone se hI zeSa teraha sUtroM kA antarbhAva kahanA cAhie / tadanusAra prathama sUtra kI prarUpaNA karate hue spaSTa kiyA gayA hai ki jJAnAvaraNIyavedanA kathaMcit utkRSTa hai, kyoMki bhavasthiti ke antima samaya meM vartamAna guNitakarmAzika sAtavIM pRthivI ke nArakI ke utkRSTa dravya pAyA jAtA hai| vaha kathaMcit anutkRSTa bhI hai, kyoMki karmasthiti ke antima samayavartI guNitakarmAzika ko chor3akara anyatra sarvatra anutkRSTa dravya pAyA jAtA hai / vaha kathaMcit jaghanya bhI hai, kyoMki kSapitakarmAzika kSINakaSAya ke antima samaya meM jaghanya dravya pAyA jAtA hai| vaha kathaMcit ajaghanya bhI hai, kyoMki zuddha naya se kSapitakarmAzika kSINakaSAya ke antima samaya ko chor3akara anyatra sarvatra hI ajaghanya dravya pAyA jAtA hai| vaha kathaMcit sAdi hai, kyoMki utkRSTa Adi pada eka svarUpa se avasthita nahIM rahate / vaha kathaMcit anAdi hai, kyoMki jIva aura karmoM ke bandhasAmAnya sAdi hone kA virodha hai| vaha kathaMcit dhruva hai, kyoMki abhavyoM aura abhavya samAna bhavyoM ke bhI sAmAnya jJAnAvaraNa kA vinAza sambhava nahIM hai| vaha kathaMcit adhra va hai, kyoMki kevalI ke mAnAvaraNa kA vinAza pAyA jAtA hai, athavA cAroM padoM kA zAzvatika rUpa meM avasthAna sambhava padaNDAgama para TIkAe~ / Page #534 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nahIM hai| kathaMcit vaha yugma hai, kyoMki jJAnAvaraNa meM dravya kA sama honA sambhava hai| prasaMgavaza yahA~ yugma Adi kA svarUpa batalAte hue kahA hai ki yugma aura samaya samAnArthaka zabda haiM / yugma kRtayugma aura bAdarayugma ke bheda se do prakAra kA hai| jo saMkhyA cAra (4) se apahRta ho jAtI hai use kRtayugma kahA jAtA hai; jaise 16 : 4 ==4 / jisa saMkhyA ko cAra se apahRta karane para (2) aMka zeSa rahate haiM vaha bAdarayugma kahalAtI hai; jaise 14 : 4=3, zeSa 2 / jisa saMkhyA meM cAra se apahRta karane para eka (1) zeSa rahatA hai usakA nAma kalioja hai| jaise 13:4=3; zeSa 1 / jisa saMkhyA ko cAra se apahRta karane para tIna aMka zeSa rahate haiM use tejoja kahate haiM; jaise 15 : 4=3, zeSa 3 / __ kathaMcit vaha oja hai, kyoMki kahIM para vaha jJAnAvaraNadravya viSama saMkhyA meM dekhA jAtA hai| kathaMcit vaha oma hai, kyoMki kabhI pradezoM kA apacaya dekhA jAtA hai / kathaMcit vaha viziSTa hai, kyoMki kabhI vyaya kI apekSA Aya adhika dekhI jAtI hai| kathaMcit vaha noma-noviziSTa hai, kyoMki pratyeka padAvayava kI vivakSA meM vRddhi-hAni kA abhAva sambhava hai| isa prakAra se dhavalA meM prathama sUtra kI prarUpaNA kI gayI hai (pu0 10, pR0 22-23) / isI paddhati se Age dhavalA meM dUsare se caudahaveM sUtra taka kI prarUpaNA hai| svAmitva ke prasaMga meM sUtrakAra ne utkRSTa padarUpa aura jaghanyapadarUpa do hI prakAra ke svAmitva kA ullekha kiyA hai| sarvaprathama dravya kI apekSA utkRSTa jJAnAvaraNIyavedanA kisake hotI hai, ise spaSTa karate hue niSkarSa ke rUpa meM kahA hai ki vaha guNita karmAzika jIva ke sAtavIM pRthvI meM avasthita rahane para usa bhava ke antima samaya meM hotI hai / guNitakauzika kI aneka vizeSatAoM kA bhI vahA~ 26 (7 se 32) sUtroM meM vivecana hai / una saba vizeSatAoM ko saMkSepa meM 'mUlagranthagata-viSaya-paricaya' meM dikhAyA jA cukA hai| isa prasaMga meM eka sUtra (4,2,4,28) meM yaha nirdeza hai ki uparyukta prakAra se paribhramaNa karatA huA jIvita ke thor3A zeSa raha jAne para yogamadhya ke Upara antarmuhUrta rahA hai| . isakI vyAkhyA meM dhavalA meM kahA gayA hai ki dvIndriya paryApta ke sarvajaghanya pariNAma yogasthAna ko Adi karake saMjJI paMcendriya paryApta ke utkRSTa yogasthAna taka saba yogasthAnoM ko grahaNa karake unheM paMkti ke AkAra se sthApita karane para unakA AyAma zreNi ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra hotA hai| unameM sarvajaghatya pariNAma yogasthAna ko Adi karake Age ke zreNi ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra yogasthAna cAra samaya ke yogya haiM / usase Age ke zreNi ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa yogasthAna pA~ca samaya ke yogya hote haiN| isI prakAra Age ke pRthak-pRthak chaha, sAta aura ATha samaya yogya yogasthAna zreNi ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra haiN| Age ke yathAkrama se sAta, chaha, pAMca, cAra, tIna aura do samaya yogya yogasthAna zreNi ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra haiN| unakA alpabahutva dikhalAte hue dhavalA meM kahA gayA hai ki yogasthAnoM kA vizeSaNabhUta kAla apanI saMkhyA kI apekSA yava ke AkAra hai, kyoMki vaha yava ke samAna madhya meM sthUla hokara donoM pArzva bhAgoM meM krama se hAni ko prApta huA hai / ina cAra-pA~ca Adi samayoM se vizeSita yogasthAna bhI gyAraha prakAra kA hai / yavAkAra hone se yoga ko hI yava kahA gayA hai / yoga kA madhya ATha samaya yogya yogasthAna hai| usake Upara antarmuhUrta kAla rahA hai / yaha yogayavamadhya saMjJA jIvamadhya kI hai| Age yaha saba spaSTa karane ke lie dhavalA meM yogasthAnoM meM sthita jIvoM ko AdhAra karake 480 | SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #535 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yogayavamadhya ke adhastana adhvAna se uparima kI vizeSa adhikatA ke pratipAdanArtha prarUpaNA, premANe, zreNi, avahAra, bhAgAbhAga aura alpabahatva ina chaha anuyogadvAroM kI prarUpaNA kI gayI hai| anta meM niSkarSa rUpa meM kahA gayA hai ki jIvayavamadhya ke adhastana adhvAna se uparima adhvAna ke vizeSa adhika hone se yahA~ antarmuhUrta kAla rahanA sambhava nahIM hai, isalie kAlayavamadhya ke Upara antarmuharta kAla rahA, yaha abhiprAya grahaNa karanA cAhie (pu0 10, pR0 57-98) / sUtra (4,2,4,29) meM nirdiSTa 'antimajIvaguNahAnisthAnAntara meM AvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga rahA' kI vyAkhyA ke bAda dhavalA meM anta meM kahA gayA hai ki nArakabhava ko vivakSita kara ina sUtroM kI prarUpaNA kI gayI hai| unake dezAmarzaka hone se guNitakauzika ke sabhI bhavoM meM unakI pRthaka-pRthaka prarUpaNA kara lenA caahie| kAraNa yaha ki eka bhava meM yavamadhya ke Upara antarmuharta aura antima guNahAni meM AvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga hI nahIM rahatA hai, jahAM jitanA kAla sambhava hai vahAM para utane kAla avasthAna kI prarUpaNA kI gayI hai (pu0 10, pR0 18-107) / nArakabhava ke antima samaya meM vartamAnaguNitakAMzika ke dravya kI apekSA jJAnAvaraNIya kI utkRSTa vedanA kisa prakAra se sambhava hai, ise spaSTa karate hue kahA hai ki isa prakAra isa vidhAna se saMcita utkRSTa jJAnAvaraNIya dravya kA upasaMhAra kahA jAtA hai| karmasthiti ke prathama samaya se lekara usake antima samaya taka bAMdhe gaye saba samayaprabaddhoM kI athavA pratyeka ke pramANa kI parIkSA kA nAma upasaMhAra hai| usameM tIna anuyogadvAra haiM-- saMcayAnugama, bhAgahArapramANAnugama aura alpabahutva / inake Azraya se kramazaH jJAnAvaraNIya ke utkRSTa dravya kI yahA~ vistAra se prarUpaNA hai (pu0 10, pR0 106-210) / jJAnAvaraNIya kI dravya kI apekSA anutkRSTa vedanA kisake hotI hai, isake prasaMga meM sUtra meM saMkSepa se yaha kaha diyA hai ki uparyukta utkRSTa vedanA se bhinna usakI anutkRSTa dravyavedanA hai (sUtra 4,2,4,33) / isakI vyAkhyA meM kahA gayA hai ki apakarSaNa ke vaza usake pUrvokta utkRSTa dravya meM se eka paramANu ke hIna hone para usa anutkRSTa dravyavedanA kA utkRSTa vikalpa hotA hai| Age usameM kisa krama se hAni ke hone para usa anutkRSTa dravyavedanA ke anya-anya vikalpa hote haiM, isakA vicAra kiyA gayA hai| ___ isI prasaMga meM vahA~ guNitakauzika, guNitagholamAna, kSapitagholamAna aura kSapitakauzika jIvoM ke Azraya se punarukta sthAnoM kA bhI nirUpaNa hai / trasajIva prAyogya sthAnoM ke jIvasamudAhAra ke kathana ke prasaMga meM prarUpaNA, pramANa, zreNi, avahAra, bhAgAbhAga aura alpabahutva ina chaha anuyogadvAroM kA bhI nirdeza hai aura unake Azraya se jIvasamudAhAra kI prarUpaNA bhI kI gayI hai (pu0 10, pR0 210-24) / chaha karmoM kI dravyavedanA sUtrakAra ne Age ke sUtra meM yaha sUcanA kara dI hai ki jisa prakAra jJAnAvaraNIya ke utkRSTaanutkRSTa dravya kI prarUpaNA kI gayI hai usI prakAra Ayu ko chor3akara darzanAvaraNIya Adi zeSa chaha karmoM ke bhI utkRSTa aura anutkRSTa dravya kI prarUpaNA karanA cAhie / (sUtra 4,2,4,34) isakI vyAkhyA meM dhavalAkAra ne kahA hai ki jJAnAvaraNIya kI prarUpaNA se una chaha karmoM badamAgama para TIkAe~ / 41 Page #536 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kI dravyavedanA ko prarUpaNA meM itanI vizeSatA hai ki mohanIya ke prasaMga meM usa guNitakAMzika jIva ko trasasthiti se hIna cAlIsa kor3Akor3I sAgaropama kAla taka tathA nAma va gotra ke prasaMga meM use usa trasasthiti se hIna bIsa koDAkor3I sAgaropama kAla taka bAdara ekendriyoM meM paribhramaNa karAnA cAhie / guNahAnizalAkAoM aura anyonyAbhyasta rAziyoM ke vizeSa ko bhI jAnanA caahie| Ayu ko utkRSTa dravyavedanA dravya kI apekSA Ayu karma kI utkRSTa vedanA kisake hotI hai, isakA spaSTIkaraNa sUtrakAra ne bAraha (35-46) sUtroM meM kiyA hai| jisa jIva ke Ayukarma kI utkRSTa dravyavedanA sambhava hai, usake sarvaprathama ye pAMca lakSaNa nirdiSTa kiye gaye haiM--(1) vaha pUrvakoTi pramANa AyuvAlA honA cAhie, (2) vaha jalacara jIvoM meM pUrvakoTi pramANa parabhavika Ayu kA bAMdhanevAlA honA cAhie, (3) vaha dIrghaAyubandhaka kAla meM use bAMdhatA hai, (4) usake yogya saMkleza se use bAMdhatA hai tathA (5) utkRSTa yoga meM use bA~dhatA hai| 1. usake ina lakSaNoM ko spaSTa kara dhavalA meM kahA hai ki jisake utkRSTa AyuvedanA sambhava hai use pUrvakoTi pramANa AyuvAlA isalie honA cAhie ki jo jIva pUrvakoTi ke tRtIya bhAga ko AbAdhA karake parabhavika Ayu bA~dhate haiM unhIM ke utkRSTa bandhakakAla sambhava hai| 2. jalacaroM meM pUrvakoTi pramANa Ayu kA bandhaka kyoM honA cAhie, isa dUsare lakSaNa ke sambandha meM kahA gayA hai ki jisa prakAra jJAnAvaraNAdi anya karmoM kA udaya, jisa bhava meM unheM bAMdhA jAtA hai, usI bhava meM bandhAvali ke bItane para huA karatA hai usa prakAra bAMdhe gaye Ayukarma kA udaya usa bhava meM sambhava nahIM hai, usakA udaya agale bhava meM hI hotA hai| __yahAM yaha zaMkA hotI hai ki pUrvakoTi kI apekSA dIrgha Ayu ko kyoM nahIM baMdhAyA gayA, kyoMki prathamAdi gopucchAoM ke stoka hone se vahAM nirjarA kama ho sakatI thii| isake samAdhAna meM kahA hai ki pUrvakoTi se eka-do samayAdi se adhika jitane bhI Ayu ke vikalpa haiM unameM usakA ghAta sambhava nahIM hai isalie pUrvakoTi se adhika Aya ko bAMdhanevAlA jIva parabhavika Ayu ke bandha ke binA chaha mAsa hIna saba bhujyamAna Ayu ko galA detA hai| isalie parabhavika Ayu ke bandha ke samaya usake Ayudravya kA bahuta saMcaya nahIM ho pAtA hai| yahA~ yaha smaraNIya hai ki deva-nArakiyoM va asaMkhyAta varSa kI AyuvAle manuSya-tiyaMcoM ke bhujyamAna Ayu meM chaha mAsa zeSa raha jAne para hI vibhAga meM parabhavika Ayu kA bandha huA karatA hai|' pUrvakoTi se nIce kI Ayu ko isalie nahIM baMdhAyA gayA ki stoka Ayusthiti kI sthUla gopucchAoM ke marahaTa kI ghaTikAoM kI jaladhArA ke samAna nirantara galAne para nirjarA adhika honevAlI thii| jalacara jIvoM meM Ayu ko kyoM baMdhAyA gayA, ise spaSTa karate hue dhavalA meM kahA hai ki viveka kA abhAva hone se ve saMkleza se rahita hokara adhika sAtA se yukta hote haiM, isalie 1. piruvakkamAuA puNa chammAsAvasese AuabaMdhapAoggA hoti |-dhvlaa pu0 10, pR0 234; pu0 6, pR0 170 va usakA TippaNa 1 bhI draSTavya haiM / 482 / SaTsapabhagama-parizIlana Page #537 -------------------------------------------------------------------------- ________________ unake avalambanAkaraNa' dvArA vinaSTa kiyA jAnevAlA dravya bahuta nahIM hotA hai / 3. vaha dIrgha bandhakakAla meM hI use bA~dhatA hai, yaha jo usakI tIsarI vizeSatA prakaTa kI gayI thI use spaSTa karate hue dhavalA meM kahA gayA hai ki pUrvakoTi ke tribhAga ko AbAdhA karake Ayu ke bAMdhanevAloM kI vaha Ayu jaghanya bhI hotI hai aura utkRSTa bhI hotI hai / usameM jaghanya bandhakakAla kA niSedha karane ke lie sUtra meM utkRSTa bandhakakAla kA nirdeza kiyA gayA hai / yaha utkRSTa bandhakakAla prathama apakarSa meM hI hotA hai, anya dvitIyAdi apakarSoM meM nahIM / vaha utkRSTa bandhakakAla prathama apakarSa meM hI hotA hai, isakI puSTi meM dhavalAkAra ne mahAbandha meM nirdiSTa AyubandhakakAla ke alpabahutva ko uddhRta kiyA hai| bAra, yaha bhI spaSTa kiyA gayA hai ki jo jIva sopakrama AyuvAle hote haiM ve apanI-apanI bhujyamAna Ayu ke do tribhAgoM ke bIta jAne para asaMkSepAddhAkAla taka parabhavika Ayu ke bandha yogya hote haiM | Ayu ke bandha yogya usa kAla ke bhItara kitane hI jIva ATha bAra, kitane hI sAta kitane hI chaha bAra kitane hI pAMca bAra, kitane hI cAra bAra kitane hI tIna bAra, kitane hI do bAra, kitane hI eka bAra Ayu ke bandha yogya pariNAmoM se pariNata hote haiM / jina jIvoM ne bhujyamAna Ayu ke tRtIya tribhAga ke prathama samaya meM parabhavika Ayu ke bandha ko prArambha kiyA hai ve antarmuhUrta meM usa bandha ko samApta kara bhujyamAna samasta Ayu meM nauveM bhAga (tribhAga ke tribhAga) ke zeSa raha jAne para phira se bhI usake bandhayogya hote haiM / isI prakAra se Age samasta Ayu ke sattAIsaveM bhAga ke zeSa raha jAne para phira se bhI usake bandha yogya hote haiM / isI se Age AThaveM apakarSa taka uttarottara zeSa tribhAga ke tRtIya bhAga ke zeSa raha jAne para ve usake punaH-punaH bandha yogya hote haiM / bhujyamAna Ayu ke tRtIya bhAga ke zeSa raha jAne para parabhavika Ayu kA bandha hotA hI ho, aisA niyama nahIM hai / kintu ve usa samaya parabhavika Ayu ke bandha yogya hote haiM, yaha abhiprAya grahaNa karanA caahie| krama jo jIva niruvakrama AyuvAle hote haiM ve bhujyamAna Ayu ke chaha mAsa zeSa raha jAne para Ayu ke bandha yogya hote haiM / usameM bhI pUrvokta krama ke anusAra ATha apavarSoM ko samajhanA cAhie / 4. tatprAyogya saMkleza se use kyoM bA~dhatA hai, ise spaSTa karate hue dhavalA meM kahA gayA hai ki jisa prakAra jJAnAvaraNAdi anya karma utkRSTa saMkleza aura utkRSTa vizuddhi se ba~dhate haiM usa prakAra se Ayu karma nahIM ba~dhatA hai; vaha madhyama saMkleza se ba~dhatA hai, isake jJApanArthaM sUtra meM 'tatprAyogyasaMkleza' ko grahaNa kiyA gayA hai| 5. 'tatprAyogya utkRSTa yoga' rUpa pA~cavIM vizeSatA ko spaSTa karate hue dhavalA meM kahA gayA hai ki do samayoM ko chor3akara utkRSTa Ayubandhaka mAtra kAla taka utkRSTa yoga se pariNamana sambhava nahIM hai, isalie jaba taka zakya hotA hai taba taka utkRSTa hI yogasthAnoM se pariNata hokara jo use bA~dhatA hai vaha utkRSTa dravya kA svAmI hotA hai, yaha usakA abhiprAya samajhanA cAhie (pu0 10, pR0 225-35) / isI prakAra sUtrakAra dvArA Age ke kucha sUtroM (37-46) meM bhI usakI jina aneka vizeSatAoM kA ullekha kiyA gayA hai unakA spaSTIkaraNa yathA prasaMga dhavalA meM kara diyA gayA hai| 1. parabhaviAuvauvarimaTThididavvassa okaDDaNAe heTThANivada gamavalaMbaNAkaraNaM NAma / - dhavalA pu0 10, pR0 330-31 baTkhaNDAgama para TIkAe~ / 483 Page #538 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anta meM yahA~ 'aba upasaMhAra kahA jAtA hai aisI sUcanA ke sAtha jina vizeSatAoM ko prakaTa kiyA gayA hai una sabakA ullekha dhavalA meM vistArapUrvaka hai| sUtra meM jo Age Ayu kI anutkRSTa dravyavedanA ko utkRSTa dravyavedanA se bhinna nirdiSTa kiyA gayA hai usakA spaSTIkaraNa bhI dhavalA meM vistAra se kiyA gayA hai (pu0 10, pR0 255-68) / jJAnavaraNIya ko jaghanya dravyavedanA jJAnAvaraNIya kI jaghanya dravyavedanA kSapitakauzika kSINakaSAya guNasthAnavartI jIva ke usake antima samaya meM hotI hai| usakI jina vizeSatAoM ko yahAM prakaTa kiyA gayA hai ve saba prAyaH pUrvokta jJAnAvaraNa kI utkRSTa dravyavedanA ke svAmI guNitakauzika kI vizeSatAoM se viparIta haiM (pu0 10, pR0 268-69) / _ 'isase bhinna usakI ajaghanya dravyavedanA hai' isa sUtra (4,2,4,76) ke abhiprAya ko bhI dhavalAkAra ne AvazyakatAnusAra spaSTa kara diyA hai| ___isI paddhati se Age sUtrakAra dvArA darzanAvaraNIyAdi anya karmoM kI jaghanya-ajaghanya dravyavedanA kI prarUpaNA kI gayI hai / usameM jo thor3I vizeSatA rahI hai usakA spaSTIkaraNa bhI dhavalA meM kiyA gayA hai| Ayu kI jaghanya dravyavedanA se bhinna usakI ajaghanya dravyavedanA hai, isa prakAra se sUtra (4,2,4,122) meM jo Ayukarma ke ajaghanya dravya kI saMkSepa meM sUcanA kI gayI hai usakA dhavalA meM vistAra se vizleSaNa huA hai (pu0 10, pR0 366-84) / isa prakAra vedanAdravyavidhAna ke antargata dUsarA 'svAmitva' anuyogadvAra samApta huA hai| alpabahutva vedanAdravyavidhAna ke isa tIsare anuyogadvAra meM sUtrakAra ne jo jaghanyapada, utkRSTapada aura jaghanya-utkRSTapada ina tIna anuyogadvAroM ke Azraya se vedanAdravyaviSayaka alpabahutva kI prarUpaNA kI hai usameM kucha vizeSa vyAkhyeya tattva nahIM hai, vaha mUlagrantha se hI spaSTa hai| vedanAdravyavidhAna cUlikA padamImAMsA, svAmitva aura alpabahutva ina sIna anuyogadvAroM ke Azraya se vedanAdravya kI prarUpaNA ke bAda sUtrakAra ne kahA hai ki yahAM jo yaha kahA gayA hai ki 'bahuta-bahuta bAra utkRSTa yogasthAnoM aura jaghanya yogasthAnoM ko prApta hotA hai usake prasaMga meM alpabahutva do prakAra hai-yogasthAnaalpabahutva aura pradezaalpabahutva (sUtra 4,2,4,144) / yahA~ dhavalA meM yaha zaMkA uThAyI gayI hai ki ukta padamImAMsAdi tIna anuyogadvAroM ke Azraya se vedanAdravyavidhAna kI prarUpaNA karake usake samApta ho jAne para Age kA grantha kisa lie kahA jA rahA hai, dhavalA meM isakA samAdhAna hai| tadanusAra utkRSTa dravyavedanA ke svAmitva ke prasaMga meM 'bahuta-bahuta bAra utkRSTa yogasthAnoM ko prApta hotA hai (sUtra 12) tathA jaghanya svAmitva ke prasaMga meM bhI bahuta-bahuta bAra jaghanya yogAsthAnoM ko prApta hotA hai' (sUtra 54) yaha kahA gayA hai| ina donoM hI sUtroM kA artha bhalI-bhAMti avagata nahIM huA, isalie ina donoM sUtroM ke viSaya meM ziSyoM ko nizcaya utpanna karAne ke lie yogaviSayaka / padasaNDAgama-parizIlana Page #539 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prarUpaNA kI jA rahI hai| abhiprAya yaha hai ki vedanAdravyavidhAna kI cUlikA ke prarUpaNArtha Age kA grantha AyA hai| kyoMki sUtroM se sUcita artha kI prarUpaNA karanA, yaha cUlikA kA lakSaNa hai| jaisI ki sUtrakAra dvArA sUcanA kI gayI hai, yahA~ mUla grantha meM prathamataH yogaviSayaka alpabahutva kI prarUpaNA hai (sUtra 4,2,4,144-73) / antima (1733) sUtra kI vyAkhyA meM dhavalAkAra ne kahA hai ki yaha mUlavINA kA alpabahutva AlApa dezAmarzaka hai, kyoMki usameM prarUpaNA Adi anuyogadvAroM kI sUcanA kI gayI hai| isalie yahA~ prarUpaNA, pramANa aura alpabahutva ina tIna anuyogadvAroM kI prarUpaNA kI jAtI hai| yogaprarUpaNA yogoM kI prarUpaNA meM sUtrakAra ne dasa anuyoMgadvAroM kA nirdeza kiyA hai| (sUtra 4,2,4,175-76) prathama sUtra kI vyAkhyA ke prasaMga meM prathamataH dhavalAkAra ne yogaviSayaka nikSepArtha ko prakaTa karate hue usake ye cAra bheda nirdiSTa kiye haiM--nAmayoga, sthApanAyoga, dravyayoga aura bhAvayoga / isa prasaMga meM noAgamadravyayoga ke antargata tadvyatirikta noAgamadravyayoga ko aneka prakAra kA batalAte hue unameM kucha kA ullekha isa prakAra kiyA gayA hai--sUrya-nakSatrayoga, candra-nakSatrayoga, graha-nakSatrayoga, koNa-aMgArayoga, cUrNayoga mantrayoga ityaadi| bhAvayoga ke prasaMga meM noAgamabhAvayoga ke ye tIna bheda nirdiSTa kiye gaye haiM-guNayoga, sambhavayoga aura yojanAyoga / inameM guNayoga sacittaguNayoga aura acittaguNayoga ke bheda se do prakAra kA hai / rUpa-rasAdi ke sAtha pudgaladravya kA jo yoga hai, yaha acittaguNayoga hai| isI prakAra AkAza-kAlAdi dravyoM kA jo apane-apane guNoM ke sAtha yoga hai, ise bhI acittagaNayoga jAnanA caahie| sacittaguNayoga audayika Adi ke bheda se pA~ca prakAra kA hai| unameM gati-liMga Adi ke sAtha jIva kA yoga hai, yaha audayika guNayoga hai / aupazamika samyaktva va saMyama ke sAtha jo jIva kA yoga hai vaha aupazamika guNayoga kahalAtA hai| kevalajJAna-darzana Adi ke sAtha honevAle jIva ke yoga ko kSAyikaguNayoga kahA jAtA hai / avadhijJAna va manaHparyayajJAna Adi ke sAtha jo jIva kA yoga hai usakA nAma kSAyopazamikaguNayoga hai| jIvatva va bhavyatva Adi ke sAtha rahanevAlA jIva kA yoga pAriNAmikaguNayoga kahalAtA hai / deva meru ke calAne meM samartha hai isa prakAra ke yoga kA nAma sambhavayoga hai| yojanAyoga tIna prakAra kA hai-upapAdayoga, ekAntAnuvRddhiyoga aura pariNAmayoga / ina saba yogabhedoM meM yahA~ yojanAyoga adhikAraprApta hai, kyoMki zeSa yogoM se karmapradezoM kA AnA sambhava nahIM hai (pu0 10, pR0 432-34) / dhavalA meM 'sthAna' ko bhI nAma, sthApanA, dravya aura bhAvasthAna ke bheda se cAra prakAra kA batalAkara unake avAntara bhedoM ko bhI spaSTa karate hue prakRta meM audayika bhAvasthAna ko adhikAraprApta kahA gayA hai, kyoMki tatprAyogya aghAtiyA karmoM ke udaya se yoga utpanna hotA hai| sUtrakAra ne prakRta yogasthAna prarUpaNA meM avibhAgapraticchedaprarUpaNA va vargaprarUpaNA Adi jina dasa anuyogadvAroM kA nirdeza kiyA hai unameM vargaNAprarUpaNA ke prasaMga meM dhavalAkAra ne SaTANDAgama para TIkAeM | 485 Page #540 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 'yahA~ guru ke upadezAnusAra chaha anuyogadvAroM ke Azraya se vargaNAjIvapradezoM kI prarUpaNA kI jAtI hai' aisI sUcanA kara prarUpaNA, pramANa; zreNi, avahAra, bhAgAbhAga aura alpabahutva ina chaha anuyogadvAroM meM vargaNA sambandhI jIvapradezoM kI prarUpaNA kI hai (pu0 10, pR0 442-51) / sthAnaprarUpaNA ke prasaMga meM eka jaghanya yogasthAna kitane spardhakoM kA hotA hai, isake spaSTIkaraNa meM dhavalAkAra ne ina tIna anuyodvAroM kA nirdeza kiyA hai-prarUpaNA, pramANa aura alpabahutva / inameM se dUsare 'pramANa' anuyogadvAra meM kisa vargaNA meM kitane avibhAgapraticcheda hote haiM, ityAdi kA vicAra dhavalA meM gaNita prakriyA ke AdhAra se vistArapUrvaka kiyA gayA hai (pR0 463-76) / 5. vedanAkSetravidhAna yaha 'vedanA' anuyogadvAra ke antargata 16 anuyogadvAroM meM pAMcavAM hai| pichale vedanAdravyavidhAna ke samAna isa anuyogadvAra ke prArambha meM bhI sUtrakAra ne padamImAMsA, svAmitva aura alpabahutva ina tIna anuyogadvAroM ko jJAtavya kahA hai (sUtra 4,2,5,1-2) / prathama sUtra kI vyAkhyA karate hue dhavalAkAra ne kSetra ke aneka arthoM meM se prasaMgAnurUpa artha ko prakaTa karane ke lie kSetraviSayaka nikSepa kiyA hai| tadanusAra yahAM noAgamadravyakSetra ke tIsare bhedabhUta tadvyatiriktanoAgamadravyakSetra ko adhikAraprApta kahA gayA hai| noAgamadravyakSetra kA artha AkAza hai jo loka aura aloka ke bheda se do prakAra kA hai| padamImAMsA anuyogadvAra ke prasaMga meM jJAnAvaraNIyavedanAkSetra kI apekSA kyA utkRSTa hai, anutkRSTa hai, jaghanya hai yA ajaghanya hai, ina cAra pacchAoM ko udbhAvita karate hue uttara meM use sUtrakAra ne utkRSTa Adi cAroM prakAra kI kahA hai| ____ ina donoM sUtroM ko dhavalAkAra ne dezAmarzaka kahakara sUtranirdiSTa cAra pRcchAoM ke atirikta sAdi-anAdi Adi anya no pRcchAoM aura unake samAdhAna ko sUtrasUcita kahA hai / isa prakAra sUtrasUcita hone se dhavalA meM una cAra ke sAtha anya nau pRcchAoM ko bhI uThAkara yathAkrama se unakA samAdhAna kiyA gayA hai (pu0 11, pR0 4-11) / ___ yaha saba prarUpaNA yahAM dhavalA meM ThIka usI paddhati se kI gayI hai jisa paddhati se vedanAdravyavidhAna meM kI jA cukI hai| svAmitva anuyogadvAra ke prArambha meM utkRSTapada ke Azraya se kSetra kI apekSA jJAnAvaraNIyavedanA utkRSTa kisake hotI hai, isa pRcchA ko uThAkara usake uttara meM kahA gayA hai ki vaha eka hajAra yojana avagAhanAvAle usa matsya ke hotI hai jo svayambhUramaNa samudra ke bAhya taTa para sthita hai / Age sUtrakAra ne usakI kucha anya vizeSatAoM kA bhI ullekha kiyA hai (sUtra 4,2, 5,7-12) / sUtra ATha kI vyAkhyA karate hue dhavalA meM usa prasaMga meM yaha pUchA gayA hai ki usa matsya kA AyAma to eka hajAra yojana sUtra meM nirdiSTa hai, usakA viSkambha aura utsedha kitanA hai / isake uttara meM dhavalAkAra ne kahA hai ki usakA viSkambha pAMca sau (500) yojana aura utsedha do sau pacAsa (250) yojana hai| isa para punaH yaha pUchA gayA hai ki vaha sUtra ke binA kaise jAnA jAtA hai / uttara meM prathama to dhavalAkAra ne kahA hai ki vaha AcArya paramparAgata pavAi. jjaMta upadeza se jAnA jAtA hai| tatpazcAt yaha bhI kahA hai ki usa mahAmatsya ke viSkambha 45/-badalaNyAgama-parizIlana Page #541 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aura utsedha kA prarUpaka sUtra hai hI nahIM, yaha bhI niyama nahIM hai; kyoMki sUtra meM nirdiSTa 'hajAra. yojana' yaha dezAmarzaka hai / usase usake ve viSkambha aura utsedha sUcita haiN| Age 'svayambhUramaNa samudra ke bAhya taTapara sthita' yaha jo sUtra meM nirdiSTa kiyA gayA hai usakA spaSTIkaraNa hai| tadanusAra apanI bAhya vedikA taka svayambhUramaNa samudra hai, usake bAhya taTa se abhiprAya usa samudra ke Age sthita pRthivIpradeza se hai| kucha AcArya yaha kahate haiM ki svayambhUramaNa samudra ke bAhya taTa kA artha vahA~ para sthita usakI avayavabhUta bAhya vedikA hai, yaha usakA abhiprAya hai / unake isa kathana ko asaMgata batalAte hae dhavalAkAra ne kahA hai ki unakA yaha kathana ghaTita nahIM hotA hai, kyoMki Age ke sUtra (10) meM jo use kAkalezyA-kAka ke samAna varNavAle tanuvAtavalaya-se saMlagna kahA gayA hai usake sAtha virodha kA prasaMga prApta hotA hai / kAraNa yaha hai ki tInoM hI vAtavalaya svayambhUramaNasamudra kI usa bAhya vedikA se sambaddha nahIM haiN| Age prasaMgaprApta anya zaMkAoM kA bhI samAdhAna karate hue yaha pUchane para ki svayambhUramaNasamudra meM sthita jalacara vaha mahAmatsya usake bAhya taTa para kaise pahu~cA, dhavalAkAra ne kahA hai ki pUrva bhava ke vairI kisI deva ke prayoga se vahAM usakA pahu~canA sambhava hai (pu0 11, pR0 15-18) / ___ Age sUtrokta usakI anya vizeSatAoM ko spaSTa karate hue prasaMgavaza yaha zaMkA kI gayI hai ki use sAtavIM pRthivI meM na utpanna karAkara sAta rAjumAtra adhvAna jAkara nIce nigodoM meM kyoM nahIM utpanna kraayaa| samAdhAna meM dhavalAkAra ne kahA hai ki nigodoM meM utpanna hone para atizaya tIvra vedanA ke abhAva meM usake zarIra se tiguNA vedanAsamudghAta sambhava nahIM hai| isI prasaMga meM Age yaha pUchane para ki sUkSma nigodoM meM utpanna honevAle mahAmatsya kA viSkambha aura utsedha tiguNA nahIM hotA hai, yaha kaise jAnA jAtA hai / isake samAdhAna meM dhavalAkAra ne itanA mAtra kahA hai ki vaha 'nIce sAtavIM pRthivI ke nArakiyoM meM anantara samaya meM utpanna hogA' isa sUtra (4,2,5,12) se jAnA jAtA hai / dhavalA meM Age yahA~ yaha spaSTa kara diyA gayA hai ki satkarmaprAbhRta meM use nigodoM meM utpanna karAyA gayA hai / para yaha yogya nahIM hai, kyoMki tIvra asAtA se yukta sAtavIM pRthivI ke nArakiyoM meM utpanna honevAle mahAmatsya kI vedanA aura kaSAya se sUkSma nigodoM meM utpanna honevAle mahAmatsya kI vedanA aura kaSAya meM samAnatA nahIM ho sktii| isalie isI artha ko pradhAna rUpa meM grahaNa karanA caahie| mAnAvaraNIya kI anutkRSTa kSetravedanA jJAnAvaraNIya kI anutkRSTa kSetravedanA kA digdarzana karAte hue sUtra meM kahA gayA hai ki usakI utkRSTa kSetravedanA se bhinna anutkRSTa vedanA hai (sUtra 4,2,5,13) / ise spaSTa karate hue dhavalAkAra ne yaha kahakara ki anutkRSTa kSetravedanA ke vikalpa asaMkhyAta haiM, usakI vivecanA kI hai| isI prasaMga meM Age dhavalA meM kahA gayA hai ki ina kSetravikalpoM ke svAmI jo jIva haiM unakI prarUpaNA meM ye chaha anuyogadvAra haiM-prarUpaNA, pramANa, zreNi, avahAra, bhAgAbhAga aura alpabahatva / inake Azraya se unakI krama se prarUpaNA karate hue dhavalAkAra ne zreNi aura avahAra ina do anuyogadvAroM ke prasaMga meM yaha spaSTa kara diyA hai ki unakI prarUpaNA karanA zakya nahIM SaTkhaNDAgama para TIkAeM /487 Page #542 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hai, kyoMki unake viSaya meM upadeza prApta nahIM hai| vedanIya ko anutkRSTa kSetravedanA kSetra kI apekSA vedanIya kI utkRSTa vedanA jo kevalI ke hotI hai, usase bhinna usakI anutkRSTa vedanA hai, yaha Age ke sUtra meM nirdiSTa hai (sUtra 4,2,5,16-17) / yaha anutkRSTa vedanIya kI kSetravedanA utkRSTa rUpa meM pratarasamudghAtagata kevalI ke hotI hai, kyoMki usake anya anutkRSTa kSetra meM isase adhika kSetra anyatra sambhava nahIM hai / yaha anutkRSTa kSetra pUrvokta utkRSTa kSetra se vizeSa hIna hai, kyoMki isameM vAtavalayoM ke bhItara jIvapradeza nahIM rahate, jabaki lokapUraNasamudghAta meM vAtavalayoM ke bhItara bhI jIvapradeza rahate haiM / yaha vedanIya kI anutkaSTa kSetra vedanA kA prathama vikalpa hai| isake anantara anutkRSTa kSetra kA svAmI vaha kevalI hai jo sabase vizAla avagAhanA se kapATasamudghAta ko prApta hai / yaha usa anutkRSTakSetravedanA kA dasarA vikalpa hai jo parvokta anatkaSTa kSetra se asaMkhyAtagaNA hIna hai| dhavalA meM vedanIya kI anutkRSTa kSetravedanA ke tRtIya, caturtha Adi vikalpoM ko bhI spaSTa kiyA gayA hai| ___ Age dhavalA meM ina kSetroM ke svAmI jIvoM kI prarUpaNA pUrva paddhati ke anusAra prarUpaNA, pramANa, zreNi, avahAra, bhAgAbhAga aura alpabahutva ina chaha anuyogadvAroM meM kI gayI hai (pu. 11, pR0 30-33) / zAnAvaraNIya kI jaghanya kSetravedanA jJAnAvaraNIya kI jaghanya kSetravedanA sarvajaghanya avagAhanA meM vartamAna tIna samayavartI AhAraka va tIna samayavartI tadbhavastha sUkSmanigoda jIva aparyAptaka ke kahI gayI hai / usakI ajaghanya kSetravedanA usase bhinna hai, yaha sUtra meM nirdiSTa hai (sUtra 4,2,5,16-21) / isakI vyAkhyA karate hue dhavalA meM kahA gayA hai ki jJAnAvaraNa kI ajaghanya kSetravedanA aneka prakAra kI hai| unake svAmiyoM kI prarUpaNA karate hue kahA hai ki palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kA viralana karake, dhanAMgula ko samakhaNDa karane para eka-eka rUpa ke prati sUkSmanigoda jIva kI jaghanya avagAhanA prApta hotI hai| isake Age eka pradeza adhika ke krama se vahIM para sthita nigoda jIva ajaghanya kSetravedanA meM jaghanya kSetra kA svAmI hai / Age bhI isI paddhati se dhavalA meM ajaghanya kSetravedanA ke dvitIyAdi vikalpoM kA vivecana hai| prasaMga ke anta meM yahAM pUrvokta prarUpaNA-pramANAdi chaha anuyogadvAroM kI prarUpaNA utkRSTaanutkRSTa kSetroM ke samAna karane kI sUcanA dI gayI hai| ___alpabahutva anuyogadvAra meM sUtrakAra dvArA jo jaghanyapada, utkRSTapada aura jaghanya-utkRSTapada ina tIna anuyogadvAroM ke Azraya se prakRta kSetravedanAviSayaka alpabahutva kI prarUpaNA hai usameM vizeSa vyAkhyeya kucha nahIM hai| 6. vedanAkAlavidhAna kAla ke prakAra--yahA~ prArambha meM dhavalA meM kAla ke ye sAta bheda nirdiSTa kiye gaye haiMnAmakAla, sthApanAkAla, dravyakAla, sAmAcArakAla, adAkAla pramANakAla, aura bhAvakAla / Age krama se ina saba ke svarUpa kA spaSTIkaraNa hai| usa prasaMga meM tadvyatirikta nomAgamakAla 408/ghaTsaNDAgama-parizIlana Page #543 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ke ye do bheda nirdiSTa kiye gaye haiM-pradhAnakAla aura apradhAnakAla / inameM jo zeSa pA~ca dravyoM ke pariNamana kA hetubhUta, ratnarAzi ke samAna pradezacaya se rahita, amUrta, anAdinidhana va lokAkAza ke pradezoM kA pramANa kAla hai use pradhAnakAla kahA gayA hai| apradhAnakAla sacitta, acitta aura mizra ke bheda se tIna prakAra kA hai| unameM DAMsa-macchara Adi ke kAla ko sacitta, dhulikAla Adi ko acitta aura DAMsa sahita zItakAla Adi ko mizrakAla kahA gayA hai| sAmAcArakAla laukika aura lokottarIya ke bheda se do prakAra kA hai| inameM vandanAkAla, niyamakAla, svAdhyAyakAla, dhyAnakAla Adi ko lokottarIya tathA karSaNakAla, lunanakAla, vapanakAla Adi ko laukika kAla kahA gayA hai / addhAkAla atIta, anAgata aura vartamAna kAla ke bheda se tIna prakAra kA hai| palyopama, sAgaropama Adi pramANakAla ke antargata haiN| ina saba kAlabhedoM meM yahAM dhavalA meM pramANakAla prasaMgaprApta hai| pUrvokta vedanAdravyavidhAna aura vedanAkSetravidhAna ke samAna yahA~ bhI ve hI padamImAMsA, svAmitva aura alpabahutva nAma ke tIna anuyogadvAra haiN| usI paddhati se yahAM bhI padamImAMsA ke prasaMga meM dhavalAkAra ne pRcchAsUtra aura uttarasUtra ina donoM ko dezAmarzaka kahakara unase sUcita anya nau pRcchAoM ko uThAkara samasta teraha prakAra kI pRcchAoM kA samAdhAna kiyA hai| pUrva paddhati ke anusAra yahA~ donoM sUtroM ke antargata anya teraha sUtroM kA nirdeza karate hue samasta 166 pRcchAoM kA ullekha kiyA gayA hai (pu0 11, pR0 78-84) / svAmitva ke prasaMga meM sUtrakAra ne use jaghanyapadaviSayaka aura utkRSTapadaviSayaka ke bheda se do prakAra kA nirdiSTa kiyA hai (sUtra 4,2,6,6) / prasaMga pAkara yahAM dhavalA meM nAma-sthApanAdi ke bheda se jaghanya aura utkRSTa ke aneka bhedaprabhedoM kA nirdeza karate hue pRthak-pRthak unake svarUpa kA vivecana kiyA gayA hai| kAla kI apekSA jJAnAvaraNIya kI utkRSTa vedanA kisake hotI hai, ise spaSTa karate hue sUtra meM kahA gayA hai ki vaha anyatara paMcendriya, saMjJI, mithyAdRSTi, saba paryAptiyoM se paryApta karmabhUmija athavA akarmabhUmija Adi ke hotI hai (sUtra 4,2,6,8) / isakI vyAkhyA meM dhavalAkAra ne sUtroM meM prayukta aneka padoM kA pRthak-pRthak vivecana kara unakI sArthakatA dikhalAyI hai / vizeSa jJAtavya yahA~ yaha hai ki prakRta sUtra meM prayakta 'akarmabhUmija' zabda se dhavalAkAra ne deva-nArakiyoM ko aura 'karmabhUmipratibhAga' se svayaMprabha parvata ke bAhya bhAga meM utpanna honevAle jIvoM ko grahaNa kiyA hai| dhavalAkAra ne kahA hai ki isake pUrva sUtra meM prayukta 'karmabhUmija' zabda se yaha abhiprAya thA ki pandraha karmabhUmiyoM meM utpanna jIva hI jJAnAvaraNa kI utkRSTa sthiti bAMdhate haiN| isa prakAra deva-nArakiyoM aura svayaMprabha parvata ke parabhAgavartI jIvoM ke jJAnAvaraNa kI utkRSTa sthiti ke bandha kA niSedha prakaTa hotA thaa| ataH aisA aniSTa prasaMga prApta na ho, isake lie sUtra meM Age 'akarmabhUmija' aura 'karmabhUmipratibhAga' ko grahaNa kiyA gayA hai| isI prakAra sUtra meM prayukta 'asaMkhyAtavarSAyuSka' se eka samaya adhika pUrvakoTi Adi rUpa Age kI AyuvAle tiyaMca-manuSyoM ko na grahaNa karake deva-nArakiyoM ko grahaNa kiyA gayA hai| __ isa prasaMga meM yaha zaMkA utpanna huI hai ki deva-nArakiyoM meM bhI to saMkhyAta varSa kI AyuvAle haiM / uttara meM dhavalAkAra ne kahA hai ki sacamuca hI ve asaMkhyAta varSa kI AyuvAle nahIM haiM, baTkhaNDAgama para TIkAe~ | Page #544 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMkhyAta varSa kI AyuvAle hI haiM, para yahA~ eka samaya adhika pUrvakoTi Adi Age kI Ayu ke vikalpoM ko asaMkhyAta varSAyu mAnA gayA hai| Age udAharaNa dete hue batalAyA hai ki 'asaMkhyAta varSa' zabda ko 'rAjavRkSa' ke samAna apane artha ko chor3akara rUr3hi ke bala se Ayu vizeSa meM vartamAna grahaNa kiyA gayA hai. (pu0 11, pR0 85-61 ) / jJAnAvaraNa kI anutkRSTa kAlavedanA kAla kI apekSA jJAnavaraNa kI anutkRSTa vedanA usakI pUrvokta utkRSTa vedanA se bhinna hai, aisA sUtra meM nirdeza hai ( sUtra 4, 2, 6, 9) / isakI vyAkhyA meM dhabalAkAra ne kahA hai ki vaha anutkRSTa vedanA aneka prakAra kI hai tathA svAmI bhI usake aneka prakAra ke haiM isalie hama unakI prarUpaNA kareMge, yaha kahate hue unhoMne dhavalA meM unakI prarUpaNA kI hai| jaise tIna hajAra varSa AbAdhA karake tIsa kor3Akor3I sAgaropama pramANa usakI sthiti ke baMdhane para utkRSTa sthiti hotI hai| saMdRSTi meM yahA~ usakA pramANa do sau cAlIsa (240) hai| usakI anutkRSTa sthiti utkRSTa rUpa meM do sau unatAlIsa (239) hogI / usakI apekSA anya jIva ke do samaya kama utkRSTa sthiti ke bA~dhane para anutkRSTa sthiti kA dUsarA sthAna 238 hotA hai / isa krama se AbAdhAkANDaka se hIna utkRSTa sthiti ke bA~dhe jAne para usakA anya anutkRSTa sthAna hotA hai / yahA~ saMdRSTi meM AbAdhAkANDaka kA pramANa 30 aMka mAnA gayA hai| ise utkRSTa sthiti meM se ghaTA dene para 210 (240-30) zeSa rahate haiM / vahA~ kA sthAna itanA mAtra hotA hai / isI prakAra se Age saMdRSTi meM 8 ko AbAdhA kA pramANa mAnakara eka samaya adhika AbAdhAkANDaka (1+30) se hIna utkRSTa ba~dhane para anutkRSTa sthiti kA anya sthAna (240231 = 206 ) hotA hai / isI krama se do Adi AbAdhAkANDakoM se hona utkRSTa sthiti ke bA~dhe jAne para anutkRSTa sthiti ke anya vikalpoM kA dhavalA meM Age vicAra kiyA gayA hai / Age sUtrakAra dvArA zeSa sAta karmoM kI utkRSTa anutkRSTa va jaghanya - ajaghanya kAlavedanA kI jo prarUpaNA kI gayI hai usakI vyAkhyA pUrva paddhati ke anusAra dhavalA meM yathA prasaMga kI gayI hai / tIsare alpabahutva anuyogadvAra meM sUtrakAra dvArA kAlavedanA sambandhI alpabahutva kI prarUpaNA hai usameM vizeSa vyAkhyeya viSaya kucha nahIM hai / vedanAkAlavidhAna - cUlikA alpabahutva anuyogadvAra kI samApti ke bAda sUtrakAra ne kahA hai ki mUlaprakRtisthitibandha pUrva meM jJAtavya / usameM ye cAra anuyogadvAra haiM-- sthitibandhasthAnaprarUpaNA, niSekaprarUpaNA, AAbAdhAkANDakaprarUpaNA aura alpabahutva (sUtra 4, 2, 6,36) / isakI vyAkhyA meM dhavalA meM yaha zaMkA uThAyI gayI hai ki sUtra meM jina padamImAMsA Adi tIna anuyogadvAroM kA nirdeza thA unake Azraya se vedanAkAlavidhAna kI prarUpaNA kI jA cukI haiN| isa prakAra vedanA kAlavidhAna ke samApta ho jAne para aba Age ke sUtra ko prArambha karanA 410 / SaTlaNDAgama-parizIlana Page #545 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nirarthaka hai| isa zaMkA kA nirAkaraNa karate hue dhavalA meM kahA gayA hai ki ukta tIna anuyogadvAroM ke dvArA prarUpaNA kara dene para vaha vedanAkAlavidhAna samApta ho hI cukA hai| kintu samApta hue usa kAlavidhAna kI Age grantha dvArA yaha cUlikA kahI jA rahI hai| kAlavidhAna se sUcita aryoM kA vivaraNa denA isa cUlikA kA prayojana hai| kyoMki jisa arthaprarUpaNA ke karane para pUrva prarUpita artha ke viSaya meM ziSyoM ko nizcaya utpanna hotA hai vaha cUlikA kahalAtI hai / isalie yaha Age kA grantha sambaddha hI hai, aisA samajhanA cAhie (pu0 11, pR0 140) / yahA~ sUtrakAra dvArA sthitibandha sthAnoM kI prarUpaNA meM sthitibandhasthAnoM ke jisa alpabahutva kI prarUpaNA hai, dhavalAkAra ne use avvogADhaalpabahutvadaNDaka dezAmarzaka kahA hai, aura usake antargata cAra prakAra ke alpabahutva kA nirUpaNa kiyA hai| vahA~ sarvaprathama alpabahutva ke ina do bhedoM kA nirdeza hai-mUlaprakRtialpabahutva aura anvogADhaalpabahutva / Age unameM se prathamataH svasthAna aura parasthAna ke bheda se do prakAra ke avvogADhaalpabahutva kI aura tatpazcAt svasthAna aura parasthAna ke bheda se do prakAra ke mUlaprakRtialpabahutva kI prarUpaNA huI hai|' pazcAt dhavalA meM saMkleza-vizuddhisthAnoM ke alpabahutva ke prasaMga meM karmasthiti ke bandha ke kAraNabhUta pariNAmoM kA nirUpaNa prarUpaNA, pramANa aura alpabahutva ina tIna anuyogadvAroM ke Azraya se kiyA gayA hai (pu0 11, pR0 205-10) / sUtrakAra dvArA yahAM sUkSma ekendriya aparyAptaka ke saMkleza-vizuddhisthAnoM se bAdara ekendriya aparyAptaka ke saMkleza-vizuddhisthAnoM ko asaMkhyAtaguNA nirdiSTa kiyA gayA hai| (sUtra 4,2,6,51-52) isakI vyAkhyA meM dhavalAkAra ne kahA hai ki yadyapi 'asaMkhyAtaguNatva' buddhimAna ziSyoM ke ke lie sugama hai, to bhI mandabuddhi ziSyoM ke anugrahArtha hama yahA~ asaMkhyAtaguNatva ke sAdhana ko kahate haiM, aisI sUcanA kara unhoMne saMdRSTipUrvaka usakA vistAra se spaSTIkaraNa kiyA hai| niSekaprarUpaNA ke prasaMga meM antaropanidhA aura paramparopanidhA ke samApta ho jAne para dhavalAkAra ne zreNiprarUpaNA se sUcita avahAra, bhAgAbhAga aura alpabahutva ina tIna anuyogadvAroM kI prarUpaNA kI hai| AvAdhAkANDakaprarUpaNA ke prasaMga meM sUtra meM kahA gayA hai ki paMcendriya saMjJI-asaMjJI va caturindriya Adi jIvoM kI Ayu ko chor3akara zeSa sAta karmoM kI utkRSTa sthiti se eka-eka samaya ke krama se palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAgamAtra nIce jAkara eka AbAdhAkANDaka hotA hai / yaha unakI jaghanya sthiti taka calatA hai (sUtra 4,2,6,122) / ise spaSTa karate hue dhavalA meM kahA gayA hai ki AbAdhA ke antima samaya ko vivakSita kara jIva utkRSTa sthiti ko bAMdhatA hai / usI AbAdhA ke antima samaya ko vivakSita kara vaha eka samaya kama utkRSTa sthiti ko bhI bAMdhatA hai| isa krama se vaha usa AbAdhA ke antima samaya ko vivakSita kara do samaya kama, tIna samaya kama ityAdi ke krama se palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra se kama taka utkRSTa sthiti ko bAMdhatA hai / isa prakAra AbAdhA ke antima samaya se bandha ke 1. dhavalA pu0 11, pR0 147-205 (anyoka alpa0 pR0 147-82, mUla pra0 alpa0, pR0 182-205) SaTsamhAmama para TIkAe~ / 461 Page #546 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yogya una sthitivizeSoM kI 'AbAdhAkANDaka' yaha saMjJA hotI hai / AbAdhA ke dvicarama samaya ko vivakSita karake bhI ukta prakAra se patyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga taka hIna sthiti ko bA~dhatA hai / yaha dUsarA AbAdhAkANDaka hotA hai / isI prakAra AbAdhA ke tricarama samaya kI vivakSA meM pUrva ke samAna tIsarA AbAdhAkANDaka hotA hai / yaha krama una sAta karmoM kI jaghanya sthiti ke prApta hone taka calatA hai| Ayukarma kI amuka sthiti isa AbAdhA meM ba~dhatI hai, aisA kucha niyama nahIM hai / pUrvakoTi ke vibhAga ko AbAdhA karake tetIsa sAgaropama pramANa sthiti bhI ba~dhatI hai / isa krama se usI AbAdhA se do samaya kama tIna samaya kama Adi ke rUpa se kSudrabhavagrahaNa taka Ayu ba~dhatI hai / aise hI Ayubandhaka ke vikalpa do samaya kama tIna samaya kama Adi usa pUrvakoTi ke tribhAgarUpa AbAdhA meM calate haiM / isalie sUtra meM Ayukarma kA niSedha kiyA gayA hai / ' alpabahutva anuyogadvAra ke prasaMga meM bhI dhavalAkAra ne alpabahutva se sUcita svasthAna aura parasthAna alpabahutvoM kI prarUpaNA kI hai / vedanAkAlavidhAna- dhUlikA 2 yahA~ sthitibandhAdhyavasAnaprarUpaNA ke prasaMga meM ina tIna anuyogadvAroM kA nirdeza kiyA gayA hai-- jIvasamudAhAra, prakRtisamudAhAra aura sthitisamudAhAra (sUtra 4, 2, 6, 165) / dhavalA meM isa dUsarI cUlikA kI sArthakatA ko prakaTa karate hue ukta tIna anuyogadvAroM meM se prathama jIvasamudAhAra meM sAtA va asAtA kI eka-eka sthiti meM itane jIva hote haiM aura itane nahIM hote haiM; isakA khulAsA hai / amuka prakRti ke itane sthitibandhAdhyavasAnasthAna hote haiM aura itane nahIM hote, isakA parijJAna dUsare prakRtisamudAhAra meM karAyA gayA hai / vivakSita sthiti meM itane sthitibandhAdhyavasAnasthAna hote haiM aura inane nahIM hote haiM, ise spaSTa karanA tIsare sthitisamudahAra kA prayojana rahA hai ( pu0 11, pR0 308-11) / yahA~ mUla meM jo vivakSita viSaya kI prarUpaNA kI gayI hai usameM adhika vyAkhyeya prAyaH kucha viSaya nahIM rahA hai, isalie dhavalA meM prasaMgaprApta sUtroM ke abhiprAya ko hI spaSTa kiyA gayA hai / kahIM para dezAmarzaka sUtra se sUcita prarUpaNA, pramANa, avahAra, bhAgAbhAga aura alpabahutva kI bhI saMkSepa meM prarUpaNA kara dI gayI hai| 7. vedanAbhAvavidhAna dhavalAkAra ne prArambha meM bhAva ke ye cAra bheda nirdiSTa kiye haiM-nAmabhAva, sthApanAbhAva, dravyabhAva aura bhAvabhAva / inameM noAgamadravyabhAva ke tIna bhedoM ke antargata tadvyatirikta noAgamadravyabhAva ke ina do bhedoM kA nirdeza hai-- karmadravyabhAva aura nokarmadravyabhAva / inameM karmadravyabhAva ke svarUpa kA nirdeza karate hue dhavalA meM kahA gayA hai ki jJAnAvaraNAdi dravyakarmoM kI jo ajJAnAdi ko utpanna karane kI zakti hai usakA nAma noAgamakarmadravyabhAva hai / noAgamano karmadravyabhAva sacitta aura acitta ke bheda se do prakAra kA hai 1 inameM kevalajJAna va kevala 1. dhavalA pu0 11, pR0 267-66 2. sUtra 151, pR0 320-21 va sUtra 203, pR0 328-32 412 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #547 -------------------------------------------------------------------------- ________________ darzana Adi ko sacittanokarmadravya bhAva kahA gayA hai / acitta nokarmadravyabhAva do prakAra kA haimartadravyabhAva aura amUrtadravyabhAva / inameM varNa-gandhAdi ko mUrtadravyabhAva aura avagAhanA Adi ko amUrtadravyabhAva kahA hai| uparyukta bhAva ke una bheda-prabhedoM meM yahA~ karmadravyabhAva ko adhikAraprApta kahA gayA hai, kyoMki anya bhAvoM kA vedanA se sambandha nahIM hai (pu0 12, pR0 1-3) / vedanAdravyavidhAna Adi ke samAna isa anuyogadvAra meM bhI padamImAMsA, svAmitva aura alpabahutva ina tIna anuyogadvAroM kA nirdeza hai / padamImAMsA ke prasaMga meM dhavalAkAra ne prakRta pRcchAmUtra aura uttarasUtra (3-4) donoM ko dezAmarzaka kahakara sUtranirdiSTa utkRSTAdi cAra pRcchAoM ke sAtha sAdi va anAdi Adi anya nau pRcchAoM ko sUtrasUcita kahA hai / isa prakAra pUrva paddhati ke anusAra yahA~ bhI unhoMne samasta teraha pacchAoM ko ubhAvita kara yathAkrama se unakA samAdhAna kiyA hai| svAmitva anuyogadvAra meM sUtrakAra ke dvArA bhAva kI apekSA jo jJAnAvaraNAdi ko kI vedanA kI prarUpaNA kI gayI hai usameM adhika kucha vyAkhyeya nahIM rahA hai, isIlie dhavalAkAra ne prasaMgaprApta sUtroM ke antargata padoM kI sArthakatA ko prakaTa karate hue unakA abhiprAya hI spaSTa kiyA hai| ___ alpabahatva anuyogadvAra meM bhI vizeSa vyAkhyeya viSaya na rahane se sUtroM kA abhiprAya hI spaSTa kiyA gayA hai| vizeSatA yahA~ yaha rahI hai ki sUtrakAra ne jisa alpabahutva kI prarUpaNA prathamataH durUha gAthAsUtroM meM aura tatpazcAt usI ko spaSTa karate hue gadyasUtroM meM bhI kI hai| dhavalAkAra ne usase sUcita uttaraprakRtiyoM ke utkRSTa anubhAgaviSayaka svasthAna alpabahutva kI prarUpaNA kI hai| isI prakAra se Age sUtrakAra ne cauMsaTha padavAle jisa jaghanya parasthAna alpabahatva kI prarUpaNA kI hai, dhavalAkAra ne usase sUcita svasthAna alpabahutva kI prarUpaNA kI hai (pu0 12 pR0 75-78) / ghedanAbhAvavidhAna-cUlikA 1 prakRta vedanAbhAvavidhAna meM jo tIna cUlikAe~ haiM unameM prathama cUlikA meM sUtrakAra ne prathamataH do gAthAsatroM dvArA nirjIryamANa pradeza aura kAla kI vizeSatApUrvaka samyaktvopatti Adi gyAraha gaNazreNiyoM kI prarUpaNA kI hai (gAthAsUtra 7-8, pu0 12, pR0 75-78) / ina sUtroM kI vyAkhyA ke prasaMga meM dhavalA meM prathamataH yaha zaMkA upasthita huI hai ki bhAvavidhAna kI prarUpaNA ke prasaMga meM gyAraha guNazreNiyoM meM pradezanirjarA aura usake kAla kI prarUpaNA kisa lie kI jA rahI hai / samAdhAna meM dhavalAkAra ne kahA hai ki vizuddhiyoM ke dvArA jo anubhAga kA kSaya hotA hai, usase honevAlI pradeza nirjarA kA jJApana karAte hue yaha prakaTa kiyA gayA hai ki jIva aura karmoM ke sambandha kA kAraNa anubhAga hI hai| isI abhiprAya ko 1. gAthAsUtra 1,2,3 va gadyasUtra 65-117 (pu0 12, pR0 40-56) 2. dhavalA pu0 12, pR0 60-62 3. gAthAsUtra 4-6, gadyasUtra 118-74 (pu0 12, pR0 62-75) SaTkhaNDAgama para TIkAe~/49 Page #548 -------------------------------------------------------------------------- ________________ abhivyakta karane ke lie ukta gyAraha guNazreNiyoM kI prarUpaNA kI jA rahI hai| prakArAntara se isa zaMkA kA samAdhAna karate hue dhavalA meM Age yaha bhI kahA gayA haiathavA dravyavidhAna meM jaghanya svAmitva ke prasaMga meM guNazreNinirjarA kI sUcanA kI gayI hai| usa guNazreNinirjarA kA kAraNa bhAva hai, isalie yahA~ bhAvavidhAna meM usake vikalpoM kI prarUpaNA ke lie usa guNazreNinirjarA aura usake kAla kI prarUpaNA kI jA rahI hai| gAthA meM prayukta 'samyaktvotpatti' pada ko spaSTa karate hue dhavalA meM kahA gayA hai ki 'samyaktvotpatti' se darzanamoha ko upazamAkara prathama samyaktva kI utpatti ko grahaNa karanA cAhie (pu0 12, pR076)| ina gAthAsUtroM kA spaSTIkaraNa svayaM mUlagranthakAra ne gadyasUtroM dvArA kiyA hai|' gyAraha guNazreNiyoM meM honevAlI pradezanirjarA ke guNakAra ko spaSTa karate hue sUtroM meM darzanamoha upazAmaka ke guNazreNiguNakAra ko sabase stoka kahA gayA hai (satra 4,2,7,175) / isakI vyAkhyA meM dhavalA meM kahA hai ki darzanamoha upazAmaka ke prathama samaya meM nirjarA ko prApta dravya sabase stoka hotA hai| usake dUsare samaya meM nirjIrNa dravya usase asaMkhyAtaguNA hotA hai / tIsare samaya meM nirjIrNa dravya usase asaMkhyAtaguNA hotA hai| isa krama se usa darzanamoha upazAmaka ke antima samaya taka vaha uttarottara asaMkhyAtaguNA hotA gayA hai / sUtra meM isa guNakAra kI paMkti ko 'guNazreNi' kahA hai / abhiprAya yaha hai ki yadyapi samyaktvotpatti kA yaha guNazreNi guNakAra sabase mahAn hai, phira bhI Age kahe jAnevAle jaghanya guNakAra kI apekSA bhI vaha stoka hai| dhavalAkAra ne Age bhI prasaMgaprApta ina sUtroM kA abhiprAya saSTa kiyA hai| vedanAbhAvavidhAna-cUlikA 2 isa cUlikA meM avibhAgapraticchedaprarUpaNA Adi bAraha anuyogadvAroM ke Azraya se anubhAgabandhAdhyavasAnasthAnoM ke kAryabhUta anubhAgasthAnoM kI prarUpaNA kI gayI hai| yahAM avibhAgapraticchedaprarUpaNA ke prasaMga meM dhavalA meM avibhAgapraticcheda, varga, vargaNA aura spardhakoM kI prarUpaNA saMdRSTipUrvaka huI hai / yahIM avibhAgapraticchedoM ke AdhArabhUta paramANuoM kI bhI, prarUpaNAprarUpaNApramANa, zreNi, avahAra, bhAgAbhAga aura alpabahutva ina chaha anuyogadvAroM ke Azrayase kI gayI hai (pu0 12, pR0 88-111) / kramaprApta sthAna, prarUpaNA Adi anya anuyogadvAroM ke viSaya kA bhI AvazyakatAnusAra dhavalA meM nirUpaNa hai| vizeSa rUpa se 'SaTsthAnaprarUpaNA' nAmaka chaThe anuyogadvAra ke prasaMga meM sUtra meM jo yaha nirdeza hai ki 'anantaguNaparivRddhi saba jIvoM se vRddhiMgata hotI hai' (sUtra 4,2,7,213-14) usakA spaSTIkaraNa dhavalA meM bahuta vistAra se huA hai| sarvaprathama vahAM isa sUtra ke dvArA antaropanidhA kI prarUpaNA ke sAtha isI sUtra ke dvArA dezAmarzaka bhAva se paramparopanidhA kI prarUpaNA kI 1. sUtra 4,2,4,74 va usakI dhavalA TIkA (yahA~ dhavalAkAra ne una gyAraha guNazreNiyoM kA pRthak-pRthak ullekha bhI kara diyA hai) pu0 10, pR0 265-66 2. sUtra 4,2,7,175-76; pu0 12, pR0 80-87 ver / padamaDAgama-parizIlana Page #549 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUcanApUrvaka dhavalA meM prasaMgavaza gaNita prakriyA ke AdhAra se saMdRSTiyoM ke sAtha aneka prAsaMgika viSayoM kI vistAra se carcA kI hai / vedanAbhAvavidhAna- cUlikA 3 isa cUlikA meM ekasthAna jIva pramANAnugama Adi ATha anuyogadvAra haiM / unake antargata viSaya kA paricaya 'mUlagranthagata viSayaparicaya' meM saMkSepa meM karAyA jA cukA hai / prasaMgAnusAra dhavalA meM bhI jahA~-tahA~ usakA vivecana hai / 8. vedanApratyayavidhAna mUla grantha meM jJAnAvaraNAdi ke jina prANAtipAta Adi pratyayoM kA yahA~ nirdeza kiyA gayA ha, dhavalA meM una sUtroM ke prasaMga meM unake svarUpa Adi kA spaSTIkaraNa hai; adhika vyAkhyeya vahA~ kucha rahA nahIM hai / ' 9. vedanAsvAmitvavidhAna yaha 'vedanA' adhikAra ke antargata solaha anuyogadvAroM meM nauvAM hai / yahA~ sarvaprathama jisa sUtra dvArA isa 'vedanAsvAmitvavidhAna' kA smaraNa karAyA gayA hai usakI vyAkhyA ke prasaMga meM dhavalA meM yaha zaMkA uThAyI gayI hai ki jisa jIva ne jisa karma ko bA~dhA hai usakI vedanA kA svAmI vahI hogA, yaha upadeza binA bhI jAnA jAtA hai, isalie isa vedanAsvAmitvavidhAna ko prArambha nahIM karanA caahie| samAdhAna meM dhavalAkAra ne spaSTa kiyA hai ki karmaskandha jisase utpanna huA hai vaha yadi vahIM sthita rahatA to vahI usakI vedanA kA svAmI ho sakatA thA, parantu aisA nahIM hai, kyoMki karmoM kI utpatti kisI eka se sambhava nahIM haiN| Age kahA gayA hai ki karmoM kI utpatti kevala jIva se hI sambhava nahIM hai, kyoMki vaisA hone para karmoM se rahita siddhoM se bhI unakI utpatti kA prasaMga prApta hotA hai / yadi eka mAtra ajIva se bhI unakI utpatti svIkAra kI jAya to yaha bhI ucita nahIM hai, kyoMki vaisA svIkAra karane para jIva se bhinna kAla, pudgala aura AkAza se bhI unakI utpatti kA prasaMga prApta hotA hai / isI prakAra paraspara ke samavAya se rahita jIva ajIvoM se bhI unakI utpatti mAnanA ucita nahIM hai, kyoMki usa paristhiti meM samavAya se rahita siddha jIva aura pudgaloM se bhI karmoM ke utpanna hone kA prasaMga prApta hotA hai / paraspara saMyoga ko prApta jIva aura ajIva se bhI ve utpanna nahIM ho sakate, kyoMki vaisA hone para saMyoga ko prApta hue jIva aura pudgaloM se unake utpanna hone kA prasaMga prApta hotA hai / yadi kahA jAya ki samavAya ko prApta jIva aura ajIva se ve utpanna ho sakate haiM to yaha kathana bhI ThIka nahIM hai, kyoMki usa paristhiti meM ayogikevalI ke bhI karmabandha kA prasaMga prApta hotA hai| kAraNa yaha hai ki ve karma se samavAya ko prApta haiM hii| isase siddha hotA hai ki midhyAtva, asaMyama, kaSAya aura yoga inake utpanna karane meM samartha pudgaladravya aura jIva ye donoM karmabandha ke kAraNa haiM / Age yaha bhI kahA gayA hai ki yaha jIva aura pudgala kA bandha pravAharUpa se anAdi hai, 1. dhavalA pu0 12, pR0 275-63 SaTkhaNDAgama para TIkAe~ / 465 Page #550 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kyoMki isake binA amUrta jIva aura mUrta pudgala kA bandha ghaTita nahIM hotaa| isa prakAra pravAhasvarUpa se anAdi hokara bhI vaha bandhavizeSa kI apekSA sAdi va sAnta bhI hai / kAraNa yaha ki isake binA eka hI jIva meM utpanna devAdi paryAyoM ke sadA avasthita rahane kA prasaMga anivArya prApta honevAlA hai| ataH do, tIna athavA cAra kAraNoM se utpanna hokara jIva meM eka svarUpa se sthita vedanA unameM eka ke hI hotI hai, anya ke nahIM hotI hai; yaha nahIM kahA jA sakatA hai / isa prakAra ziSya ke sandeha ko dUra karane ke lie isa 'vedanAsvAmitvavidhAna' ko prArambha karanA ucita hI hai (pu0 12, pR0 264-65) / Age mUla sUtroM meM jo vedanA kI svAmitvaviSayaka prarUpaNA kI gayI hai usameM dhavalAkAra ne sUtroM ke abhiprAya ko hI prAyaH spaSTa kiyA hai, vizeSa varNanIya viSaya vahA~ kucha nahIM hai| 10. vedanAvedanAvidhAna ____ 'vedyate vediSyate iti vedanA' arthAt jisakA vartamAna meM anubhava kiyA jA rahA hai va bhaviSya meM anubhava kiyA jAnevAlA hai usakA nAma vedanA hai, isa nirukti ke anusAra ATha prakAra ke karmapudgalaskandha ko vedanA kahA gayA hai / 'vedanAvedanAvidhAna' meM jo dUsarA vedanA zabda hai usakA artha anubhavana hai| 'vidhAna' kA artha prarUpaNA hai / tadanusAra prakRta anuyogadvAra meM vartamAna aura bhaviSya meM jo karma kA vedana yA anubhavana hotA hai, isakI prarUpaNA kI gayI hai / isa prakAra dhavalA meM vedanAvedanAvidhAna anuyogadvAra kI sArthakatA prakaTa kI gayI hai| sUtrakAra ne naigamanaya ko apekSA samasta karma ko 'prakRti' kahA hai (sUtra 4,2,10,2) / isakI vyAkhyA meM dhavalAkAra ne kahA hai ki baddha, udIrNa aura upazAnta ke bheda se jo tIna prakAra kA samasta karma avasthita hai vaha naigamanaya kI apekSA prakRti hai, kyoMki prakriyate ajJAnAdikaM phalamanayA Atmana iti prakRtiH' isa nirukti ke anusAra jo AtmA ke ajJAnAdirUpa phala ko kiyA karatA hai usakA nAma prakRti hai| yahAM dhavalA meM yaha zaMkA uThAyI gayI hai ki jo karmapudgala phaladAtA ke rUpa se pariNata hai vaha udIrNa kahalAtA hai| jo kArmaNa pudgalaskandha mithyAtva, avirati, pramAda, kaSAya aura yoga ke Azraya se karmarUpatA ko prApta ho rahA hai use badhyamAna kahate haiN| ina donoM avasthAoM se rahita karmapudgalaskandha ko upazAnta kahA jAtA hai| inameM udIrNa ko 'prakRti' nAma se kahanA saMgata hai, kyoMki vaha phaladAtA ke rUpa se pariNata hai| kintu badhyamAna aura upazAnta to 'prakRti' nahIM ho sakate, kyoMki ve phaladAtA ke svarUpa se pariNata nahIM haiN| samAdhAna meM dhavalAkAra ne kahA hai ki aisI AzaMkA karanA ucita nahIM hai, kyoMki 'prakRti' zabda tInoM kAloM meM siddha hotA hai| isa prakAra jo karmaskandha vartamAna meM phala detA hai aura jo Age phala denevAlA hai una donoM karmaskandhoM kI prakRtirUpatA siddha hai / athavA jisa taraha udIrNa karmaskandha vartamAna meM phala detA hai usI taraha badhyamAna aura upazAnta karmaskandha bhI vartamAna kAla meM phala dete haiM; kyoMki una donoM avasthAoM ke binA karma kA udaya sambhava nahIM hai| isake atirikta utkRSTa sthitisattva aura utkRSTa anubhAga ke hone para tathA utkRSTa rUpa meM una sthiti aura anubhAga kA bandha hone para bhI samyaktva, saMyama aura saMyamAsaMyama kA grahaNa sambhava nahIM hai / isase bhI badhyamAna aura upazAnta karmaskandha kA vartamAna meM phala denA siddha hotA hai| 466 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #551 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anya prakAra se bhI uparyukta zaMkA kA samAdhAna karate hue Age dhavalA meM kahA gayA haiathavA naigamanaya bhUta aura bhaviSyat paryAyoM ko vartamAna ke rUpa meM svIkAra karatA hai isalie isa naya kI apekSA una tInoM prakAra ke karmaskandhoM ko 'prakRti' kahA gayA hai| (pu0 12, pR0 302-4) isa vedanAvedanavidhAna ke prasaMga meM sAmAnya se sUtroM meM isa prakAra nirdeza hai- (1) naMgamanaya kI apekSA jJAnAvaraNIyavedanA kathaMcit badhyamAna vedanA hai / (2) kathaMcit vaha udIrNa vedanA hai| (3) kathaMcit upazAnta vedanA hai / (4) kathaMcit badhyamAna vedanAeM haiN| (5) kathaMcit udIrNa vedanAe~ haiN| (6) kathaMcit upazAnta vedanAeM haiM / (7) kathaMcit badhyamAna aura udIrNa vedanA hai| (6) kathaMcit badhyamAna (eka) va udIrNa (aneka) vedanAe~ haiM / (8) kathaMcit badhyamAna (aneka) aura udIrNa (eka) vedanA hai / (10) kathaMcit badhyamAna (aneka) aura udIrNa (aneka) vedanAe~ haiN| (sUtra 4,2,10,3-12) dhavalA meM isakA spaSTIkaraNa isa prakAra kiyA gayA hai-1. eka jIva kI eka samaya meM bAMdhI ga yI eka prakRti kathaMcit badhyamAna vedanA hai / 2. eka jIva kI eka samaya meM bAMdhI gayI eka prakRti kathaMcit udIrNa vedanA hai| 3. eka jIva kI eka samaya meM bAMdhI gayI eka prakRti kathaMcit upazAnta vedanA hai| 4 (1) eka jIva kI eka samaya meM bAMdhI gayI aneka prakRtiyA~ kathaMcit badhyamAna vedanAeM haiN| 4 (2) aneka jIvoM ke dvArA eka samaya meM bAMdhI gayI eka prakRti kathaMcit badhyamAna vedanA hai| 4 (3) aneka jIvoM ke dvArA eka samaya meM bAMdhI gayI aneka prakRtiyAM kathaMcit badhyamAna vedanAe~ haiN| 5 (1) eka jIva kI aneka samayoM meM bAMdhI gayI eka prakRti kathaMcit udIrNa vedanA hai| 5 (2) eka jIva kI eka samaya meM bAMdhI gayI aneka prakRtiyAM kathaMcit udIrNa vedanAe~ haiM / 5 (3) eka jIva kI aneka samayoM meM bA~dhI gayI aneka prakRtiyA~ kathaMcita udIrNa vedanAe~ haiN| 5 (4) aneka jIvoM kI eka samaya meM bAMdhI gayI eka prakRti kathaMcit udIrNa vedanA hai| 5 (5) aneka jIvoM kI aneka samayoM meM bAMdhI gayI eka prakRti kathaMcit udIrNa vedanA hai| 5 (6) aneka jIvoM ko aneka prakRtiyA~ eka samaya meM bAMdhI gayI kathaMcit udIrNa vedanAe~ haiN| 5 (7) aneka jIvoM kI aneka prakRtiyA~ aneka samayoM meM bAMdhI gayI kathaMcita udIrNa vedanAe~ haiM / ityaadi| isa paddhati se dhavalAkAra ne jIva, prakRti aura samaya inakI eka va aneka kI vivakSA se prasaMgAnusAra ekasaMyogI, dvisaMyogI aura trisaMyogI aneka bhaMgoM ko spaSTa kiyA hai tathA prastAroM ko prakaTa karake unake kucha uccAraNakrama ko bhI vyakta kiyA hai| yaha prarUpaNA yahA~ dhavalA meM sUtra kAra ke abhiprAyAnusAra naigama-vyavahArAdi nayoM kI vivakSA se AThoM karmoM ke viSaya meM kI gayI hai|' 11. vedanAgatividhAna isa anuyogadvAra meM vedanAsvarUpa jJAnAvaraNAdi karmoM kI gati-sthira-asthiratA-ke viSaya meM vicAra huA hai| prakRta anuyogadvAra kA smaraNa karAnevAle prathama sUtra kI vyAkhyA ke prasaMga meM dhavalA meM yaha 1. ise pIche 'mUlagranthagata-viSayaparicaya' meM dekhA jA sakatA hai| SaTkhaNDAgama para TIkAe~ / 467 Page #552 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zaMkA uThAyI gayI hai ki karma saba jIvapradezoM meM samavAya ko prApta haiM taba vaisI avasthAoM meM unake gamana ko kaise yogya mAnA jA sakatA hai|| ___ isa zaMkA kA samAdhAna karate hue dhavalA meM kahA gayA hai ki yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki yoga ke vaza jIvapradezoM kA saMcAra hone para unase apRthagbhUta karmaskandhoM ke saMcAra meM kisI prakAra kA virodha nahIM hai| prastuta 'vedanAgatividhAna' anuyogadvAra kI prarUpaNA kI AvazyakatA kyoM huI, ise spaSTa karate hue dhavalAkAra ne kahA hai ki yadi karmapradeza sthita hote haiM to jIva ke dezAntara ko prApta hone para use siddhoM ke samAna ho jAnA cAhie, kyoMki samasta karmoM kA vahA~ abhAva rahanevAlA hai / kAraNa yaha hai ki sthita svabhAvavAle hone se pUrvasaMcita karma to vahIM raha gaye haiM. jahA~ jIva pUrva me thA, unakA jIva ke sAtha yahA~ dezAntara meM AnA sambhava nahIM rahA / vartamAnakAla meM karmoM kA saMcaya ho sake, yaha bhI sambhava nahIM hai; kyoMki karmasaMcaya ke kAraNabhUta jo mithyAtvAdi pratyaya haiM ve bhI karmoM ke sAtha vahIM sthita raha gaye, ataH unakI yahA~ sambhAvanA nahIM hai / ataH karmoM ko sthita mAnanA yuktisaMgata nahIM hai| __ yadi una karmaskandhoM ko anavasthita mAnA jAya to vaha bhI ucita na hogA, kyoMki usa paristhiti meM saba jIvoM kI mukti kA prasaMga prApta hotA hai| Age kahA gayA hai ki vivakSita samaya ke pazcAt dvitIya samaya meM karmoM kA astitva rahanevAlA nahIM hai, kyoMki anavasthita hone ke kAraNa ve prathama samaya meM nirmUla naSTa ho cuke haiN| utpanna hone ke prathama samaya meM hI ve phala dete haiM, yaha bhI nahIM kahA jA sakatA, kyoMki bandha ke prathama samaya meM karmoM kA vipAka sambhava nahIM hai| athavA yadi ba~dhate samaya unakA vipAka mAnA jAya to karma aura karma kA phala donoM kA eka samaya meM sadbhAva rahakara dvitIyAdi samayoM meM bandha kI sattA nahIM rahegI, kyoMki usa samaya bandha ke kArabhUta mithyAtva Adi pratyayoM kA aura karmoM ke phala kA abhAva hai| aisI paristhiti meM saba jIvoM kI mukti ho jAnA cAhie / para aisA nahIM hai, kyoMki vaisA pAyA nahIM jaataa| isase yadi karmapradezoM ko avasthita aura anavasthita ubhayasvarUpa svIkAra kiyA jAya to yaha bhI saMgata na hogA, kyoMki vaisA mAnane para jo pRthak-pRthak donoM pakSoM meM doSa diye gaye haiM unakA prasaMga anivAryataH prApta hogaa| isa prakAra se paryAyAthika naya kA Azraya lenevAle ziSya ke lie jIva aura karma ke paratantratArUpa sambandha ko tathA jIvapradezoM ke parispanda kA kAraNa yoga hI hai yaha jatalAne ke lie 'vedanAgatividhAna' kI prarUpaNA gayI hai (pu0 12, pR0 364-65) / ___ yahA~ sUtra meM kahA gayA hai ki nagama, vyavahAra aura saMgraha naya kI apekSA jJAnAvaraNIyavedanA kathaMcit 'asthita hai (sUtra 4,2,11,2) / isakI vyAkhyA meM dhavalA meM kahA gayA hai ki rAga, dveSa va kaSAya ke vaza athavA vedanA, bhaya va mArgazrama se jIvapradezoM kA saMcAra hone para unameM samavAya ko prApta karmapradezoM kA bhI saMcAra pAyA jAtA hai| para jIvapradezoM meM ve karmapradeza sthita hI rahate haiM, kyoMki pUrva ke deza ko chor3akara dezAntara meM sthita jIvapradezoM meM samavAya ko prApta karmaskandha pAye jAte haiN| sUtra meM prayukta 1. sUtra meM yahA~ 'avaTThidA' pATha hai, para vaha prasaMga va sUtra kI vyAkhyA ko dekhate hue azuddha ho gayA pratIta hotA hai| 468/ SaTkaNDAgama-parizIlana Page #553 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 'syAt' zabda ke uccAraNa se vaha jAnA jAtA hai| kAraNa ki jisa prakAra ve deza meM asthita haiM usI prakAra yadi unheM jIvapradezoM meM bhI asthita mAnA jAyegA to pUrvokta doSa (muktiprApti.) kA prasaMga prApta honevAlA hai| isa para yaha zaMkA uThI hai ki madhyavartI ATha jIvapradezoM meM saMkoca-vikoca nahIM hotA, aisI sthiti meM unameM sthita karmapradezoM kI asthiratA sambhava nahIM hai / taba phira sUtra meM jo yaha kahA gayA hai ki kisI bhI kAla meM saba jIvapradeza asthita rahate haiM, vaha ghaTita nahIM hotaa| isake samAdhAna meM vahAM kahA gayA hai ki una madhyavartI ATha jIvapradezoM ko chor3akara zeSa jIvapradezoM ke Azraya se yaha sUtra pravRtta huA hai, isalie ukta doSa sambhava nahIM hai| yaha vizeSa abhiprAya sUtra meM prayukta usa 'syAt' zabda se sUcita hai| uparyukta naigama, vyavahAra aura saMgraha ina tIna nayoM kI apekSA jJAnAvaraNIyavedanA kathaMcita sthita-asthita bhI hai (sUtra 4,2,11,3) / ___ isa sUtra kA abhiprAya spaSTa karate hue dhavalA meM kahA gayA hai ki vyAdhi, vedanA aura bhaya Adi ke kleza se rahita chamastha jIva ke jo jIvapradeza saMcAra se rahita hote haiM unameM sthita karmapradeza bhI sthita (saMcAra se rahita) hI hote haiN| vahIM para kucha jIvapradezoM meM saMcAra bhI pAyA jAtA hai, isase unameM sthita karmaskandha bhI saMcAra ko prApta hote haiM, isalie unheM asthita kahA jAtA hai / aura una donoM hI prakAra ke karmaskandhoM ke samudAya kA nAma vedanA hai, isI kAraNa use sthita-asthita do svabhAvavAlI kahA jAtA hai| yahA~ yaha zaMkA utpanna huI hai ki jo jIvapradeza asthita haiM unake karmabandha bhale hI ho, kyoMki ve yoga se sahita hote haiM / kintu jo jIvapradeza sthita hote haiM unake karmabandha sambhava nahIM hai, kyoMki unameM yoga kA abhAva hai / kAraNa yaha ki sthita jIvapradezoM meM halana-calana nahIM hotA hai| yadi halana-calana se rahita jIvapradezoM meM yoga kA sadbhAva svIkAra kiyA jAtA hai to siddhoM ke bhI sayoga hone kA prasaMga prApta hotA hai / isa zaMkA ke samAdhAna meM kahA gayA hai ki mana, vacana aura kAya kI kriyA utpanna karane meM jo jIva kA upayoga hotA hai usakA nAma yoga hai aura vaha karmabandha kA kAraNa hai / vaha yoga thor3e se jIvapradezoM meM nahIM hotA hai, kyoMki eka jIva meM pravRtta hue yoga ke thor3e se hI avayavoM meM rahane kA virodha hai, athavA eka jIva meM usake khaNDa-khaNDa svarUpa se pravRtta hone kA virodha hai / isase sthita jIvapradezoM meM karmabandha hotA hai, yaha jAnA jAtA hai / isake atirikta yoga ke Azraya se niyamataH jIvapradezoM meM parispandana hotA hai aisA bhI nahIM hai; kyoMki usakI utpatti niyata nahIM hai| aura vaisA niyama ho bhI nahIM, aisA bhI nahIM hai / hA~, yaha niyama avazya hai ki yadi vaha parispandana hotA hai to yoga se hI hotA hai| isalie sthita jIvapradezoM meM bhI yoga kA sadbhAva rahane se karmabandha ko svIkAra karanA cAhie (pu0 12, pR0 366-67) / ___ isI paddhati se sUtrakAra dvArA Age una tIna nagamAdi nayoM kI apekSA darzanAvaraNIyAdi anya sAta karmoM kA tathA RjusUtra aura zabda nayoM kI apekSA jJAnAvaraNIyAdi AThoM karmavedanAoM kI sthita-asthitarUpatA kA vicAra kiyA gayA hai, jo 'mUlagranthagata viSaya-paricaya' se jAnA jA sakatA hai| 12. vedanA-antaravidhAna isa prasaMga meM dhavalA meM bandha ke do bhedoM amantarabandha aura paramparAbandha kA nirdeza karate padantAnama para TIkAeM | Vee Page #554 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hue yaha batalAyA hai ki kArmaNa vargaNArUpa se sthita pudgalaskandha mithyAtvAdi kAraNoM se karmarUpa se pariNata hone ke prathama samaya meM anantarabandharUpa hote haiM / kAraNa yaha hai ki kArmaNavargaNArUpa paryAya ke parityAga ke anantara samaya meM hI ve karmarUpa paryAya se pariNata ho jAte haiN| bandha hone ke dUsare samaya se lekara jo karmapudgalaskandhoM kA aura jIvapradezoM kA bandha hotA hai usakA nAma paramparAbandha hai (pu0 12, pR0 370) / __ Age tadubhayabandha ke prasaMga meM dhavalAkAra ne kahA hai ki bandha, udaya aura sattvarUpa se sthita karmapudgaloM ke vedana kI prarUpaNA 'vedanAvedanavidhAna' meM kI jA cukI hai, isalie ina sUtroM kA yaha artha nahIM hai, ataH ina sUtroM ke artha kI prarUpaNA kI jAtI hai, yaha kahate hue dhavalAkAra ne yaha spaSTa kiyA hai ki anantAnanta jJAnAvaraNIyarUpa karmaskandha paraspara meM sambaddha hokara jo sthita hote haiM, vaha anantarabandha hai / isI prakAra sambandha se rahita eka-do Adi paramANuoM ke zAnAvaraNasvarUpa hone kA pratiSedha kiyA gayA hai / Age kahA hai ki ve hI anantarabaddha paramANu jaba jJAnAvaraNIyarUpatA ko prApta ho jAte haiM taba paramparAbandharUpa jJAnAvaraNIya-vedanA bhI hotI hai, isake jJApanArtha dUsare sUtra (4,2,12,3) kI prarUpaNA kI gayI hai / anantAnanta karmapudgalaskandha paraspara meM sambaddha hokara zeSa karmaskandhoM se asambaddha rahate hue jIva ke dvArA jaba dUsaroM ke sAtha sambandha ko prApta hote haiM taba unheM paramparAbandha kahA jAtA hai| ye bhI jJAnavaraNIyavedanArUpa hote haiM, yaha abhiprAya samajhanA cAhie / eka jIva ke Azrita sabhI jJAnAvaraNIyarUpa karmapudgalaskandha paraspara meM samaveta hokara jJAnAvaraNIyavedanA hote haiM; isa ekAnta kA nirAkaraNa ho jAtA hai| 13. vedanAsaMnikarSavidhAna yahAM saMnikarSa kA svarUpa spaSTa karate dhavalA meM kahA hai ki dravya, kSetra, kAla aura bhAva ina cAroM meM pratyeka pada utkaSTa aura jaghanya ke bheda se do prakAra kA hai| inameM se kisI eka ko vivakSita karake zeSa pada kyA utkRSTa haiM, anutkRSTa haiM, jaghanya haiM yA ajaghanya haiM, isakI jo parIkSA kI jAtI hai usakA nAma saMnikarSa hai| vaha svasthAnasaMnikarSa aura parasthAnasaMnikarSa ke bheda se do prakAra kA hai / inameM eka karma ko vivakSita karake jo ukta dravyAdi padoM kI parIkSA kI jAtI hai use svasthAnasaMnikarSa kahA jAtA hai / AThoM karmoM ke Azraya se jo ukta prakAra se parIkSA kI jAtI hai vaha parasthAnasaMnikarSa kahalAtA hai / yathA jisake dravya kI apekSA jJAnAvaraNIyavedanA utkRSTa hotI hai usake vaha jJAnAvaraNIyavedanAkSetra kI apekSA niyama se anutkRSTa va asaMkhyAtaguNI hIna hotI hai| kAla kI apekSA vaha utkRSTa bhI hotI hai aura anutkRSTa bhii| isI prakAra bhAva kI apekSA vaha usake utkRSTa bhI hotI hai aura anutkRSTa bhI, ityAdi / ' yaha svasthAnasaMnikarSa kA udAharaNa hai| parasthAnasaMnikarSa kA udAharaNa jisake jJAnAvaraNIyavedanA dravya kI apekSA utkRSTa hotI hai usake Ayu ko chor3a zeSa chaha karmoM kI vedanA utkRSTa bhI hotI hai aura anutkRSTa bhI hotI hai, ityAdi / 1. sUtra 4,2,13,6-14 va unakI dhavalA ttiikaa| 2. sUtra 4,2,13,220-22 va unakI TIkA / 50./ SaTmANDAgama-parizIlana Page #555 -------------------------------------------------------------------------- ________________ isI paddhati se sUtrakAra dvArA yahA~ anya karmoM ke viSaya meM bhI prakRta svasthAna- parasthAna saMnikarSa kA vicAra kiyA gayA hai, jisakA spaSTIkaraNa dhavalAkAra ne yathAprasaMga kiyA hai / 14. vedanAparimANavidhAna isa adhikAra kA smaraNa karAnevAle prathama sUtra kI vyAkhyA karate hue dhavalA meM zaMkAkAra ne kahA hai ki isa anuyogadvAra se kisI prameya kA bodha nahIM hotA hai, isalie ise prArambha nahIM karanA caahie| usase kisI prameya kA bodha kyoM nahIM hotA hai, ise spaSTa karate hue zaMkAkAra ne kahA hai ki yaha anuyogadvAra prakRtiyoM ke pariNAma kA prarUpaka to ho nahIM sakatA, kyoMki jJAnAvaraNIyAdi ATha hI karmaprakRtiyA~ haiM, yaha pahale batalA cuke haiM / sthitivedanA ke pramANa kI bhI prarUpaNA usake dvArA nahIM kI jAtI hai, kyoMki pIche kAlavidhAna meM vistArapUrvaka usakI vidhivat prarUpaNA kI jA cukI hai| vaha bhAvavedanA ke pramANa kI bhI prarUpaNA nahIM karatA hai, kyoMki usakI prarUpaNA bhAvavidhAna meM kI jA cukI hai / aura jisa artha kI pUrva meM prarUpaNA kI jA cukI hai usakI punaH prarUpaNA kA kucha phala nahIM hai / vaha pradeza pramANa kA bhI prarUpaka nahIM hai, kyoMki dravyavidhAna ke prasaMga meM usakI prarUpaNA ho cukI hai / kSetravedanA ke pramANa kI prarUpaNA usake dvArA kI jA raho ho, yaha bhI sambhava nahIM hai; kyoMki vedanAkSetra vidhAna meM use de cuke haiM / isa prakAra jaba isa anuyogadvAra kA kucha pratipAdya viSaya zeSa hai hI nahIM to usakA prArambha karanA nirarthaka hai / isakA samAdhAna karate hue dhavalAkAra ne kahA hai ki pUrva meM dravyAthika naya kI apekSA mATha hI prakRtiyA~ hotI haiM yaha kahA gayA hai| una AThoM prakRtiyoM ke kSetra, kAla, bhAva Adi ke pramANa kI prarUpaNA pUrva meM nahIM kI gayI hai isalie isa samaya paryAyArthika naya kA Azraya lekara prakRtiyoM ke pramANa kI prarUpaNA karane ke lie yaha anuyogadvAra AyA hai / isa adhikAra meM ye tIna anuyogadvAra haiM- prakRtyarthatA, samayaprabaddhArthatA aura kSetrapratyAzraya yA kSetrapratyAsa / ' inameM se prakRtyarthatA adhikAra meM prakRti ke bheda se karmabhedoM kI prarUpaNA hai / prakRti, zIla aura svabhAva ye samAnArthaka zabda haiN| dUsare anuyogadvAra meM samayaprabaddhoM ke bheda se prakRtiyoM ke bhedoM ko prakaTa kiyA gayA hai| tIsare anuyogadvAra meM kSetra ke bheda se prakRtiyoM ke bhedoM kI prarUpaNA kI gayI hai, yathA prakRtyarthatA ke anusAra jJAnAvaraNIya aura darzanAvaraNIya karma kI kitanI prakRtiyA~ haiM, ise spaSTa karate hue sUtrakAra ne unheM asaMkhyAta lokapramANa kahA hai (sUtra 4,2,14,3-4) / isake spaSTIkaraNa meM dhavalAkAra ne kahA hai ki ina donoM karmoM kI prakRtiyA~ yA zaktiyAM asaMkhyAta lokapramANa haiM / kAraNa yaha ki unake dvArA AcchAdita kiye jAnevAle jJAna aura darzana asaMkhyAta lokapramANa pAye jAte haiM / dhavalA meM Age kahA hai ki sUkSma nigodajIva kA jo jaghanya labdhyakSarajJAna hai vaha nirAvaraNa hai, kyoMki akSara kA ananta bhAga sadA prakaTa rahatA 1. kSetraM pratyAzrayo yasyAH sA kSetrapratyAzrayA adhikRtiH / -- dhavalA pu0 12, pR0 478; pratyAsyate yasmin iti pratyAsaH, kSetraM tatpratyAsazca kSetrapratyAsaH / jIveNa oTThaddhakhettassa khettapaccAse tti saNNA / - dhavalA pu0 12, pR0 467 basaNDAgama para TIkAe~ / 501 Page #556 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hai / yaha jJAna kA prathama bheda hai / isa labdhyakSarajJAna ko samasta jIvarAzi se khaNDita karane para jo labdha ho use usameM milA dene para jJAna kA dUsarA bheda hotA hai / phira isa dUsare jJAna ko usa jIvarAzi se khaNDita karane para jJAna kA tIsarA bheda hotA hai / isa prakAra chaha vRddhiyoM ke krama se asaMkhyAta lokamAtra sthAna jAkara akSarajJAna ke utpanna hone taka le jAnA cAhie / akSarajJAna ke Age uttarottara eka-eka akSara kI vRddhi se utpanna honevAle jJAnabhedoM kI 'akSarasamAsa' saMjJA hai / yahA~ kucha AcAryoM kA kahanA hai ki akSarajJAna ke Age chaha prakAra kI vRddhi nahIM hai, kintu dugune tigune Adi ke krama se akSaravRddhi hI hotI hai / kintu dUsare kucha AcAryoM kA kahanA hai ki akSarajJAna se lekara Age kSayopazamajJAna meM chaha prakAra kI vRddhi hotI hai| isa prakAra ina do upadezoM ke anusAra pada, padasamAsa, saMghAta va saMghAtasamAsa Adi jJAnabhedoM kI prarUpaNA karanA cAhie / ukta prakAra se zrutajJAna ke bheda asaMkhyAta lokapramANa hote haiN| matijJAna bhI itane hI haiM, kyoMki zrutajJAna matipUrvaka hI hotA hai| kArya ke bheda se kAraNa meM bheda pAyA hI jAtA hai / avadhijJAna aura mana:paryayajJAna ke bhedoM kI prarUpaNA jaise maMgaladaNDaka meM kI gayI hai vaise hI yahA~ karanA caahie| kevalajJAna eka hI hai / - isI prakAra darzana ke bheda bhI asaMkhyAta lokamAtra jAnanA cAhie, kyoMki sabhI jJAna darzanapUrvaka hI hote haiM / jitane jJAna aura darzana haiM utanI hI jJAnAvaraNa aura darzanAvaraNa kI AvaraNazaktiyA~ haiM / isa prakAra jJAnAvaraNIya aura darzanAvaraNIya kI prakRtiyA~ asaMkhyAta lokamAtra haiM, yaha siddha hai ( pu0 12, pR0 479-80 ) / yahA~ sUtrakAra dvArA jJAnAvaraNIya aura darzanAvaraNIya ina karmoM ke sAtha nAmakarma kI bhI asaMkhyAta lokamAtra prakRtiyA~ nirdiSTa kI gayI haiM ( sUtra 4,2, 14, 15-16) / zeSa vedanIya, mohanIya, Ayu, gotra aura antarAya karmoM kI yathAkrama se do, aTThAIsa, cAra aura pA~ca prakRtiyA~ usI prakAra se nirdiSTa haiM; jisa prakAra ki unakA ullekha isake pUrva 'prakRtisamutkIrtana cUlikA' aura isake Age 'prakRti' anuyogadvAra meM kiyA jA cukA hai / " vedanIya karma ke prasaMga meM dhavalA meM yaha zaMkA kI gayI hai ki sukha aura duHkha ke ananta bheda haiM / tadanusAra vedanIya kI ananta zaktiyA~ ( prakRtibheda) sUtrakAra dvArA kyoM nahIM nirdiSTa kI gyiiN| isake samAdhAna meM dhavalAkAra ne kahA hai ki yaha saca hai. yadi paryAyArthikanaya kA ava lambana kiyA gayA hotA, kintu yahA~ dravyArthika naya kA avalambana kiyA gayA hai isIlie usakI ananta zaktiyoM kA nirdeza na karake do zaktiyoM kA hI nirdeza hai / jaisA ki abhI Upara kahA gayA hai, sUtrakAra ne mohanIya kI aTThAIsa prakRtiyoM kA hI nirdeza kiyA hai (sUtra 4, 2, 14,6-11) / isakI vyAkhyA meM dhavalAkAra ne kahA hai ki yaha prarUpaNA azuddha dravyArthika naya kA A 1. prakRtisamutkIrtana cUlikA, sUtra 17 18, 19, 25-26, 45 aura 46 ( pu0 : 6 ) tathA prakRtianuyogadvAra sUtra 8760, 68-66,134-35 aura 136-37 (pu0 13 ) 2. dhavalA pu0 12, pR0 481 502 / TNDAgama-parizIlana Page #557 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lambana lekara kI gayI hai / paryAyAthika naya kA avalambana karane para mohanIya kI asaMkhyAta lIka mAtra prakRtiyA~ haiM, anyathA asaMkhyAta lokamAtra usake udayasthAna ghaTita nahIM hote haiM / __ lagabhaga isI prakAra kA spaSTIkaraNa dhavalAkAra dvArA Ayukarma ke prasaMga meM bhI kiyA gayA hai|' yaha pUrva meM kahA jA cakA hai ki satrakAra dvArA nAmakarma kI asaMkhyAta lokamAtra prakRtiyAM nirdiSTa kI gayI haiM (sUtra 4,2,14,15-17) / isakI vyAkhyA meM dhavalA meM yaha zaMkA uThI haiM ki yahA~ paryAyArthika naya kA avalambana kyoM kiyA gayA hai| uttara meM dhavalAkAra ne kahA hai ki AnupUrvI ke bhedoM ke pratipAdana ke lie yahA~ paryAyAthikanaya kA avalambana liyA gayA hai| unhoMne Age krama se narakagatiprAyogyAnupUrvI Adi cAroM AnupUrviyoM kI zaktiyoM (prakRtibhedoM) ko spaSTa kiyA hai| yahA~ yaha smaraNIya hai ki ina AnupUrvI prakRtiyoM ke uttara bhedoM kA ullekha prAyaH usI rUpa meM svayaM sUtrakAra dvArA Age 'prakRti' anuyogadvAra meM kiyA gayA hai| __ jaisA ki dhavalAkAra ko apekSA rahI hai, sUtrakAra ne yahIM para una AnupUrvI-prakRtibhedoM kA ullekha kyoM nahIM kiyA, jinakA ullekha unhoMne Age 'prakRti' anuyogadvAra meM kiyA hai| yaha vicAraNIya hai| Age samayaprabaddhArthatA aura kSetrapratyAzraya ina do anuyogadvAroM meM sUtrakAra dvArA krama se samayaprabaddhArthatA aura kSetrapratyAsa ke Azraya se jo prakRtibhedoM kI prarUpaNA kI gayI hai, dhavalAkAra ne yathAprasaMga usakA spaSTIkaraNa kiyA hai| mAhArakadvika va tIrthakara nArakarmoM ke viSaya meM vizeSa UhApoha vizeSa itanA hai nAmakarma ke prasaMga meM sUtrakAra ne sAmAnya se yaha kahA hai ki nAmakarma kI eka-eka prakRti ko bIsa, aThAraha, solaha, pandraha, caudaha, bAraha aura dasa koDAkoDi sAgaropamoM ko samayaprabaddhatArthatA se guNita karane para jo prApta ho utane vivakSita prakRti ke bheda hote haiM (sUtra 4,2,14,37-36) / usakI vyAkhyA karate hue dhavalA meM usa prasaMga meM zaMkA kI gayI hai ki AhArakadvika kI samayaprabaddhArthatA saMkhyAta antarmuhUrta mAtra hai / yahA~ zaMkAkAra ne kahA hai ki ATha varSa aura antamuhUrta ke Upara saMyata hokara antarmuhUrta kAla taka AhArakadvika ko bAMdhatA hai aura phira niyama se thaka jAtA hai| kAraNa yaha hai ki pramattakAla meM AhAraka dvika kA bandha nahIM hotA hai| isa prakAra antarmuhUrta taka usakA abandhaka hokara puna: apramatta hone para use antarmuharta taka bAMdhatA hai| isa krama se apramatta-pramattakAla meM usakA bandhaka-abandhaka hokara pUrvakoTi ke antima samaya taka rahatA hai / ina antarmuhUrtoM ko sammilita rUpa meM grahaNa karane para saMkhyAta antarmuhUrta mAtra hI usa AhArakadvika kI samayaprabaddhArthatA hotI hai| Age zaMkAkAra tIrthakara prakRti kI samayaprabaddhArthatA ko bhI sAdhika tetIsa sAgaropama mAtra 1. dhavalA pu0 12, pR0 483 2. pu0 12, pR0 483-84; isa prasaMga meM sUtra 5,5,116-22 (pu0 13, pR0 371-93) draSTavya haiN| badalaNDAgama para TIkAe~ / 5.3 Page #558 -------------------------------------------------------------------------- ________________ batalAkara use spaSTa karate hue kahatA hai ki eka deva athavA nArakI samyagdRSTi pUrvakoTi bAyuvAle manuSyoM meM utpanna huaa| garbha se lekara ATha varSa va antarmuharta meM usake tIrthakara nAmakarma bAMdhane meM aayaa| yahAM se lekara Age vaha use zeSa pUrvakoTi se adhika tetIsa sAgaropamakAla taka bAMdhatA rahA hai| kAraNa yaha hai ki tIrthakara karma ke bandhaka saMyata ke tetIsa sAgaropama AyuvAle devoM meM utpanna hone para tetIsa sAgaropama kAla taka usakA nirantara bandha pAyA jAtA hai| phira vahAM se cyuta hokara vaha pUrvakoTi AyuvAle manuSyoM meM utpanna hone para Ayu meM varSapRthaktva zeSa raha jAne taka use nirantara bAMdhatA hai / yahA~ usake apUrvakaraNa saMyata hone para usa apUrvakaraNa ke sAta bhAgoM meM se chaThe bhAga ke antima samaya taka bAMdhatA hai / tatpazcAt sAtaveM bhAga ke prathama samaya meM usakA bandha vyucchinna ho jAtA hai| varSapRthaktva ko kama isalie kiyA gayA hai ki tIrthakara kA vihAra jaghanya rUpa meM varSapRthaktva kAla taka pAyA jAtA hai / isa prakAra Adi ke tathA anta ke do varSapRthaktvoM se kama do pUrvakoTiyoM se adhika tetIsa sAgaropama tIrthakara karma kI samayaprabaddhArthatA hotI hai| isa prakAra kinhIM AcAryoM ne usa AhArakadvika aura tIrthakara ina nAmakarmoM kI samayaprabaddhArthatA ke viSaya meM apanA abhimata prakaTa kiyA hai| usakA nirAkaraNa karate hue dhavalAkAra ne kahA hai ki unakA vaha abhimata ghaTita nahIM hotA hai, kyoMki AhArakadvika kI saMkhyAta varSa mAtra aura tIrthakara karma kI sAdhika tetIsa sAgaropamamAtra samayaprabaddhArthatA hotI hai, isakA pratipAdaka koI bhI sUtra nahIM hai / aura sUtra ke pratikUla vyAkhyAna hotA nahIM hai, vaha vyAkhyAnAbhAsa hI hotA hai / yukti se bhI usameM bAdhA nahIM pahuMcAyI jA sakatI hai, kyoMki jo samasta bAdhAoM se rahita hotA hai use sUtra mAnA gayA hai| ___ isa para yaha pUche jAne para ki to phira ina tIna karmoM kI samayaprabaddhArthatA kitanI hai, dhavalAkAra ne kahA hai ki una tInoM kI samayaprabaddhArthatA bIsa kor3AkoDi sAgaropama pramANa hai| __ yahAM yaha zaMkA kI gayI hai ki tInoM karmoM kA utkRSTa sthitibandha antaHkor3Akor3i pramANa hI hotA hai| aura utane kAla bhI unakA bandha sambhava nahIM hai, kyoMki unakA bandha krama se saMkhyAta varSa aura sAdhika tetIsa sAgaropama mAtra hI pAyA jAtA hai| jina karmoM kI anta:koDADi mAtra bhI samayaprabaddhArthatA sambhava nahIM hai, unakI bIsa kor3Akor3i sAgaropamamAtra samayaprabadArthatA kaise sambhava hai| isake samAdhAna meM dhavalAkAra ne kahA hai ki yaha kucha doSa nahIM hai, kyoMki ina tInoM ko ke bandha ke cAla rahane para bIsa kor3AkoDi sAgaropamoM meM saMcita nAmakoM ke samayaprabadoM ke ina tInoM karmoM meM saMkrAnta hone para unakI bIsa kor3Akor3i sAgaropama pramANa samayapraddhArthatA pAyI jAtI hai| ityAdi prakAra se Age bhI unake viSaya meM kucha UhApoha kiyA gayA hai|' 15. vedanAbhAgAbhAgavidhAna isa anuyogadvAra meM bhI prakRtyarthatA, samayaprabaddhArthatA aura kSetrapratyAsa ve hI tIna anuyogadvAra haiN| yahA~ ina tInoM anuyogadvAroM ke Azraya se vivakSita karmaprakRtiyAM anya saba kamaprakRtiyoM ke kitaneveM bhAgapramANa haiM, ise spaSTa kiyA gayA hai| AvazyakatAnusAra yathAprasaMga 1. isa saba ke lie dhavalA pu0 12, pR0 462-66 draSTavya haiM / 504 / padasaNDAgama-parizIlana Page #559 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dhavalA meM usakA spaSTIkaraNa kiyA gayA hai| 16. vedanAalpabahutva vidhAna prakRtyarthatA, samayaprabaddhArthatA aura kSetrapratyAsa ye hI tIna anuyogadvAra yahA~ bhI haiN| inake Azraya se ukta jJAnAvaraNAdi karmaprakRtiyoM ke alpabahutva ke viSaya meM vicAra kiyA gayA hai| dhavalA meM yahAM kucha vizeSa vyAkhyeya nahIM rahA hai / uparyukta 16 anuyogadvAroM ke samApta ho jAne para prakRta 'vedanA' anuyogadvAra samApta huA hai / isa prakAra se SaTakhaNDAgama kA cauthA 'vedanA' khaNDa samApta hotA hai| paMcama khaNDa : vargaNA jaisAki 'mUlagranthagata viSaya-paricaya' se spaSTa ho cukA hai, isa khaNDa meM sparza, karma aura prakRti ina tIna anuyogadvAroM ke sAtha cauthe 'bandhana' anuyogadvAra ke antargata bandha, bandhaka, bandhanIya aura bandhavidhAna ina cAra adhikAroM meM se vandha aura bandhanIya ye do adhikAra bhI samAviSTa haiN| (1) sparza anuyogadvAra isameM sparzanikSepa va sparzanayavibhASaNatA Adi 16 avAntara anuyogadvAra haiN| unameM se 'sparzanikSepa' ke prasaMga meM sparza ke nAmasparza, sthApanAsparza Adi teraha bheda nirdiSTa kiye gaye haiN| inake svarUpa ko 'mUlagranthagata viSaya-paricaya' meM spaSTa kiyA jA cukA hai| nayavibhASaNatA-yahA~ kauna naya kina sparzoM ko viSaya karatA hai aura kina ko nahIM, isakA vicAra kiyA gayA hai| eka gAthAsUtra dvArA yahA~ yaha bhI spaSTa kiyA gayA hai ki naigamanaya sabhI sparzoM ko viSaya karatA hai| kintu vyavahAra aura saMgraha ye do naya bandhasparza aura bhavyasparza ina do sparzoM ko svIkAra nahIM karate haiM (sUtra 5,3,7) / ___ isa prasaMga meM dhavalA meM yaha zaMkA kI gaI hai ki ye do naya bandhasparza ko kyoM nahIM svIkAra karate / uttara meM kahA gayA hai ki bandhasparza kA antarbhAva karmasparza meM ho jAtA hai / yaha karmasparza do prakAra kA hai-karmasparza aura nokarmasparza / uparyukta bandhasparza ina donoM ke antargata hai, kyoMki ina donoM se pRthak bandha sambhava nahIM hai| prakArAntara se ukta zaMkA ke samAdhAna meM dhavalAkAra ne yaha bhI kahA hai -athavA bandha hai hI nahIM, kyoMki bandha aura sparza ina donoM zabdoM meM artha bheda nahIM hai / yadi kahA jAya ki bandha ke binA bhI lohA aura agni kA sparza dekhA jAtA hai to yaha bhI saMgata nahIM hai, kyoMki saMyoga athavA samavAya rUpa sambandha ke binA sparza pAyA nahIM jAtA / abhiprAya yaha hai ki lohA aura agni kA jo sparza dekhA jAtA hai vaha unake paraspara saMyoga sambandha se hI hotA hai| Age vyavahAra aura saMgrahanaya bhavyasparza ko kyoM nahIM viSaya karate haiM, ise bhI spaSTa karate hue dhavalA meM kahA gayA hai ki viSa, yaMtra, kUTa, piMjarA Adi kA sparza cUMki vartamAna meM nahIM hai--Age hone vAlA hai, isalie use bhI ina donoM nayoM kI viSayatA se alaga rakhA gayA hai| kAraNa yaha ki donoM ke sparza ke vinA 'sparza' yaha saMjJA ghaTita nahIM hotI hai| isake atirikta aspRSTakAla meM to unakA sparza sambhava nahIM hai tathA spRSTakAla meM vaha karma, nokarma, sarva aura SaTakhaNDAgama para TIkAe~ /505 Page #560 -------------------------------------------------------------------------- ________________ deza ina sparza-bhedoM meM praviSTa hotA hai| isa kAraNa isa bhavyasparza ko bhI unakI viSayatA se alaga rakhA gayA hai / dUsare, sthApanAsparza ke antargata hone se bhI saMgrahanaya usa bhavyasparza ko viSaya nahIM karatA hai, kyoMki 'vaha yaha hai' isa prakAra ke adhyAropa ke binA vartamAna meM yantra AdikoM meM sparza ghaTita nahIM hotA hai / Age dUsare gAthAsUtra meM jo yaha kahA hai ki RjusUtranaya ekakSetrasparza, anantarasparza, bandhasparza aura bhavya sparza ko viSaya nahIM karate tathA zabdanaya nAmasparza, sparzasparza aura bhAvasparza ko svIkAra nahIM karate (5,3, 8); ise bhI dhavalA meM spaSTa kiyA gayA hai ( pu0 13 pR 408 ) | dravyasparza ke svarUpa ko prakaTa karate hue sUtrakAra ne kahA hai ki jo eka dravya dUsare dravya ke sAtha sparza karatA hai, isakA nAma dravyasparza hai / (sUtra 5, 3, 11-12) isa sUtra ke abhiprAya ko spaSTa karate hue dhavalAkAra ne kahA hai ki paramANupudgala zeSa pudgaladravya se sparza karatA hai, kyoMki paramANupudgala kI zeSa pudgaloM ke sAtha pudgaladravyasvarUpa se ekatA pAyI jAtI hai| eka pudgaladravya kA zeSa pudgaladravyoM ke sAtha jo saMyoga athavA samavAya hotA hai, isakA nAma dravyasparza hai / athavA, jIvadravya aura pudgala kA jo eka svarUpa se sambandha hotA hai use dravyasparza jAnanA caahie| yahA~ dhavalA meM yaha zaMkA utpanna huI hai ki jIvadravya to amUrta hai aura pudgaladravya mUrta hai, aisI avasthA meM ina amUrta va mUrta do dravyoM kA eka svarUpa se sambandha kaise ho sakatA hai / isake samAdhAna meM vahA~ yaha spaSTa kiyA gayA hai ki saMsAra-avasthA meM cU~ki jIvoM ke amUrtarUpatA nahIM hai, isalie usameM kucha virodha nahIM hai / isa para vahA~ yaha zaMkA uThI hai ki yadi saMsAra-avasthA meM jIva mUrta rahatA hai to vaha mukta hone para amUrtarUpatA ko kaise prApta hotA hai| uttara meM kahA gayA hai ki mUrtatA kA kAraNa karma hai, usakA abhAva ho jAne para usake Azraya se rahanevAlI mUrtatA kA bhI abhAva ho jAtA hai / isa prakAra siddha jIvoM ke amUrtarUpatA svayaMsiddha hai / yahIM para Age, jIva- pudgaloM ke sambandha kI sAditA - anAditA kA vicAra karate hue usa prasaMga meM yaha pUchane para ki dravya kI 'sparza' saMjJA kaise sambhava hai, dhavalAkAra ne kahA hai ki 'spRzyate anena, spRzatIti vA sparzazabdasiddherdravyasya sparzatvopapatteH' arthAt 'jisake dvArA sparza kiyA jAtA hai athavA jo sparza karatA hai' isa nirukti ke anusAra 'sparza' zabda ke siddha hone se dravya ke sparzarUpatA bana jAtI hai| chahoM dravya sattva, prameyatva Adi kI apekSA paraspara samAna haiM, isalie naigama naya kI apekSA una chahoM dravyoM ke dravyasparza hai / dhavalAkAra ne yahA~ eka, do, tIna Adi dravyoM ke saMyoga se sambhava bhaMgoM ke pramANa ko bhI spaSTa kiyA hai / ekasaMyogI bhaMga jaise - ( 1 ) eka jIvadravya dUsare jIvadravya kA sparza karatA hai, kyoMki anantAnanta nigodajIvoM kA eka nigodazarIra meM paraspara samaveta hokara avasthAna pAyA jAtA hai, athavA jIvasvarUpa se unameM ekatA dekhI jAtI hai / (2) eka pudgaladravya dUsare pudgaladravya ke sAtha sparza karatA hai, kyoMki paraspara meM samavAya ko prApta hue ananta pudgala paramANuoM kA avasthAna dekhA jAtA hai, athavA pudgala svarUpa se unameM ekatA dekhI jAtI hai| (3) dharmadravya dharmadravya ke sAtha sparza karatA hai, kyoMki asaMgrAhI naigamanaya kA Azraya karake 'dravya' nAma ko prApta lokAkAza pramANa dharmadravya ke asaMkhyAta pradezoM kA paraspara meM sparza dekhA jAtA hai / 506 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #561 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (4) adharmadravya adharmadravya ko sparza karatA hai, kyoMki asaMgrAhI naigamanaya kI apekSA dravyarUpatA ko prApta adharmadravya ke skandha, deza, pradeza aura paramANuoM ke ekatA dekhI jAtI hai / (5) kAladravya kAladravya kA sparza karatA hai, kyoMki eka kSetra meM sthita motiyoM ke samAna samavAya se rahita hokara avasthita lokAkAza pramANa kAla-paramANuoM meM kAlarUpa se ekatA dekhI jAtI hai, athavA eka lokAkAza meM avasthAna kI apekSA bhI unameM ekatA dekhI jAtI hai| (6) AkAza dravya AkAza dravya se sparza karatA hai, kyoMki naigamanaya kI apekSA dravyarUpatA ko prApta AkAza ke skandha, deza, pradeza aura paramANu kA paraspara meM sparza pAyA jAtA hai| isa prakAra ye 6 ekasaMyogI bhaMga hote haiN| dvisaMyogI bhaMga jaise-(1) jIvadravya pudgaladravya kA sparza karatA hai, kyoMki jIvadravya kI anantAnanta karma aura nokarma pudgalaskandhoM ke sAtha ekatA dekhI jAtI hai / (2) jIva aura dharma dravyoM kA paraspara meM sparza hai, kyoMki sattva, prameyatva Adi guNoM se loka mAtra meM avasthita una donoM meM ekatA dekhI jAtI hai / isI prakAra adharma Adi dravyoM ke sAtha sparza rahane se 15 dvisaMyogI bhaMga hote haiN| dhavalA meM anya bhaMgoM kA bhI ullekha hai / isa prakAra samasta bhaMga 63 (ekasaMyogI 6+ dvisaMyogI 15+trisaMyogI 20+ catuHsaMyogI 15+paMcasaMyogI 6+SasaMyogI 1) hote haiN| sarvasparza ke svarUpa kA nirdeza karate hue sUtra meM kahA gayA hai ki jo dravya paramANudravya ke samAna sarvAtmasvarUpa se anya dravya kA sparza karatA hai, isakA nAma sarvasparza hai|| (sUtra 5,3,22) isa sUtra kA abhiprAya spaSTa karate hue dhavalA meM kahA gayA hai ki jisa prakAra paramANu dravya saba (sarvAtmasvarUpa se) anya paramANu kA sparza karatA hai usI prakAra kA anya bhI jo sparza hotA hai use sarvasparza kahA jAtA hai| __yahAM zaMkAkAra ne, eka paramANu dUsare paramANu meM praviSTa hotA huA kyA eka deza se usameM praviSTa hotA hai yA sarvAtmarUpa se, ityAdi vikalpoM ko uThAkara anya prAsaMgika UhApoha ke sAtha sUtrokta paramANu ke dRSTAnta ko asaMgata ThaharAyA hai| zaMkAkAra ke isa abhimata kA nirAkaraNa karate hue dhavalA meM, paramANu kyA sAvayava hai yA niravayava-ina do vikalpoM ko uThAkara sAvayavatva ke niSedhapUrvaka use niravayava siddha kiyA gayA hai| Age vahA~ yaha spaSTa kiyA gayA hai ki jo saMyukta va asaMyukta pudgalaskandha paramANu pramANa meM upalabdha hote haiM unake abhAva ke prasaMga ko TAlane ke lie dravyArthika naya kI apekSA avayavoM se rahita paramANu ke deza sparza ko hI sarvasparza kahA gayA hai| kAraNa yaha ki akhaNDa paramANuoM ke avayavoM kA abhAva hone se unake sarvasparza kI sambhAvanA dekhI jAtI hai| prakArAntara se yahAM yaha bhI kahA hai-athavA do paramANuoM ke dezasparza hotA hai, kyoMki isake binA sthUla skandhoM kI utpatti nahIM bntii| sarvasparza bhI unakA hotA hai, kyoMki eka paramANu meM dUsare paramANu ke sarvAtmanA praviSTa hone meM kucha virodha nahIM hai, kAraNa yaha ki koI paramANu praveza karanevAle dUsare paramANu ke praveza meM rukAvaTa DAlatA ho, yaha to sambhava nahIM hai, kyoMki sUkSma kA anya sUkSma yA bAdara skandha ke dvArA rokA jAnA banatA nahIM hai| isa prakAra se dhavalAkAra ne zaMkAkAra dvArA udbhAvita sUtrokta paramANu ke dRSTAnta kI asaMgati kA SaTkhaNDAgama para TIkAe~ | 507 Page #562 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nirAkaraNa kiyA hai (pu0 13, pR0 21-24) / karmasparza ke prasaMga meM sUtra kAra ne kahA hai ki karmasparza jJAnAvaraNIyasparza, darzanAvaraNIyasparza Adi ke bheda se ATha prakAra kA hai (sUtra 5,3,25-26) / isakI vyAkhyA meM dhavalAkAra ne yaha batAyA hai ki ATha karmoM kA jIva, visrasopacaya aura nokarmoM ke sAtha jo sparza hotA hai vaha dravyasparza ke antargata hai isalie yahA~ use karmasparza nahIM kahA jAtA hai / kintu karmoM kA karmoM ke sAtha jo sparza hotA hai vaha karmasparza hai Age 'aba yahA~ sparza ke bhaMgoM kI prarUpaNA kI jAtI hai' aisI sUcanA kara unhone usake bhaMgoM ko spaSTa kiyA hai / karmasparza ke punarukta-apunarukta sabhI bhaMga 64 hote haiN| inameM 28 punarukta bhaMga kama kara dene para zeSa 36 bhaMga apunarukta rahate haiM / jaise (1) jJAnAvaraNIya jJAnAvaraNIya kA sparza karatA hai / (2) jJAnAvaraNIya darzanAvaraNIya kA sparza karatA hai| isa krama se jJAnAvaraNIya ke 8 bhaMga hote haiN| (1) darzanAvaraNIya darzanAvaraNIya kA sparza karatA hai| (2) darzanAvaraNIya jJAnAvaraNIya kA sparza karatA hai (punrukt)| (3) darzanAvaraNIya vedanIya kA sparza karatA hai| ityAdi krama se darzanAvaraNIya ke bhI 8 bhaMga hote haiM / isI prakAra se vedanIya Adi zeSa chaha karmoM ke bhI 8-8 bhaMga nirdiSTa kiye gaye haiN| bandhasparza ke prasaMga meM bhI isI prakAra se audArikazarIra-bandhasparza Adi ke bheda se bandhasparza ke pAMca prakAra ke bhaMgoM ko dhavalA meM spaSTa kiyA gayA hai (pu0 13, pR0 30-34) / 2. karma anuyogadvAra isa anuyogadvAra meM jina karma nikSepa Adi 16 anuyogadvAroM kA nAmanirdeza tathA karma ke jina dasa bhedoM kA nirdeza kiyA gayA hai unakA paricaya 'mUlagranthagata viSaya-paricaya' meM karAyA jA cukA hai| vahIM para use dekhanA caahie| / una dasa karmoM meM IryApatha karma ko spaSTa karate hue dhavalAkAra ne 'I' kA artha yoga aura 'patha' kA artha mArga kiyA hai / tadanusAra yoga ke nimitta se jo karma baMdhatA hai vaha IryApatha karma kahalAtA hai| vaha upazAntakaSAya, kSINakaSAya aura sayogikevalI ina tIna guNasthAnoM meM upalabdha hotA hai (satra 5,4,24) / dhavalA meM IryApatha karma ko vizeSa rUpa se 'ettha IriyAvaha kammarasa lakkhaNaM gAhAhi uccade' aisA nirdeza kara tIna gAthAoM ko uddhRta kiyA hai aura unake Azraya se kaI vizeSaNoM dvArA usakI vizeSatA ko vyakta kiyA hai / yathA vaha alpa hai, kyoMki kaSAya kA abhAva ho jAne se vaha sthitibandha se rahita hokara karmasvarUpa se pariNata hone ke dUsare samaya meM hI akarmarUpatA ko prApta ho jAtA hai| isa prakAra usake kAlanimittaka alpatA dekhI jAtI hai| vaha bAdara hai, kyoMki IryApatha karma sambandhI samayaprabaddha ke pradeza ATha karmoM ke samaya prabaddha pradezoM se saMkhyAtaguNe hote haiN| kAraNa ki usameM eka sAtAvedanIya ko chor3a kara anya karmoM ke 1. IryA yogaH, sa panthA mArgaH hetuH yasya karmaNaH tadIryApathakarma / jogaNimitteNeva jaM bajjhai tamIriyAvahakamma ti bhaNidaM hodi|-dhvlaa pu0 13, pR0 47 508 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #563 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bandha kA abhAva rahatA hai| isa prakAra AnevAle karmapradezoM kI apekSA use bAdara kahA gayA hai| vaha mada hai, kyoMki usake skandha, karkaza Adi guNoM se rahita hokara madusparza guNa se sahita hote hue hI bandha ko prApta hote haiN| vaha bahuta hai, kyoMki kaSAya sahita jIvoM ke vedanIyakarma ke samaya prabaddha se IryApatha karma kA samayaprabaddha pradezoM kI apekSA saMkhyAtaguNA hotA hai| __isI krama se Age dhavalA meM use rUkSa, zukla, manda, mahAvyaya, sAtAbhyadhika, gRhIta-agRhIta, baddha-abaddha, spRSTa-aspRSTa, udita-anudita, vedita-avedita, nirjarita-anirjarita aura udIritaanUdIrita vizeSaNoM se viziSTa dikhalAyA gayA hai (pu0 13, pR0 47-54) / tapaHkarma ke prasaMga meM usake lakSaNa kA nirdeza karate hue dhavalA meM kahA hai ki ratnatraya ko prakaTa karane ke lie jo icchA kA nirodha kiyA jAtA hai usakA nAma tapa hai / vaha bAhya aura abhyantara ke bheda se do prakAra kA hai| unameM bAhya tapa aneSaNa (anazana), avamaudarya, vRttiparisaMkhyAna, rasaparityAga, kAyakleza aura viviktazayyAsana ke bheda se chaha prakAra kA hai| abhyantara tapa bhI prAyazcitta, vinaya, vaiyAvRttya, svAdhyAya, dhyAna aura kAyotsarga ke bheda se chaha prakAra kA hai| isa bAraha prakAra ke tapa ko dhavalA meM yathAkrama se vistArapUrvaka spaSTa kiyA gayA hai (pu0 13, pR0 54-88) / / prAyazcittaviSayaka vicAra ke prasaMga meM yahA~ usake ye dasa bheda nirdiSTa kiye gaye haiM--Alocana, pratikramaNa, ubhaya, viveka, vyutsarga, tapa, cheda, mUla, parihAra aura zraddhAna / prAyazcitta ke ye dasa bheda mUlAcAra meM upalabdha hote haiN| sambhavata: usI kA anusaraNa yahA~ kiyA gayA hai| yathA AloyaNa paDikamaNaM ubhaya vivego tahA viussggo| tava chedo mUlaM ciya parihAro ceva saddahaNA' ||-muulaa0 5/165 dhavalA meM inakA svarUpa batalAte hue, kisa prakAra ke aparAdha ke hone para kauna-sA prAyazcitta vidheya hotA hai, ise bhI yathAprasaMga spaSTa kiyA gayA hai| 'tattvArthasUtra' (6-22) meM prAyazcitta ke ye nau hI bheda nirdiSTa kiye gaye haiM--Alocana, pratikramaNa, tadubhaya, viveka, vyutsarga, tapa, cheda, parihAra aura upsthaapnaa| inameM prArambha ke sAta bheda donoM granthoM meM sarvathA samAna haiN| para 'mUlAcAra' aura 'dhavalA' meM jahA~ unameM mUla, parihAra aura zraddhAna ina tIna anya bhedoM ko sammilita karake usake dasa bheda nirdiSTa kiye gaye haiM jabaki tattvArthasUtra meM parihAra aura upasthApanA ina do bhedoM ko sammilita karake unake nau hI bheda nidiSTa haiN| inameM parihAra' bhI donoM granthoM meM samAna rUpa se upalabdha hotA hai, mAtra kramavyatyaya huA hai| tattvArthasUtra' kI TIkA 'sarvArthasiddhi' va 'tattvArthavArtika' meM jo unake svarUpa kA nirdeza hai usameM 'dhavalA' meM kahIM para sAdhAraNa svarUpabheda bhI huA hai| 'tattvArthasUtra' meM 'mUla' prAyazcitta kA ullekha nahIM hai / usake svarUpa kA nirdeza karate hue 1. yaha gAthA dhavalA meM (pu0 13, pR0 60) 'ettha gAhA' isa nirdeza ke sAtha uddhRta bhI kI gayI hai| SaTakhaNDAgama para ttiikaae| 504 Page #564 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dhavalA meM kahA gayA hai ki samasta paryAya ko naSTa karake phira se dIkSA denA mUla prAyazcita kahalAtA hai / yaha abhiprAya 'sarvArthasiddhi' aura 'tattvArthavArtika' (6,22,10) meM 'upasthApanA' prAyazcitta ke antargata hai|' __'zraddhAna' prAyazcita kA ullekha bhI tattvArthasUtra meM nahIM huA hai| isakA svarUpa spaSTa karate hue dhavalA meM kahA hai ki jo mithyAtva ko prApta hokara sthita hai usake lie mahAvratoM ko grahaNa karake Apta, Agama aura padArthoM kA zraddhAna karanA-yahI prAyazcitta hai|' parihAra prAyazcitta anavasthApya aura pAraMcika ke bheda se do prakAra kA hai| inameM anavasthApya parihAra prAyazcitta jaghanya se chaha mAsa aura utkarSa se bAraha varSa taka kiyA jAtA hai / isa prAyazcitta kA AcaraNa karanevAlA aparAdhI sAdhu kAyabhUmi se pare viharatA hai-sAdhusaMgha se dUra rahatA hai, prativandanA se rahita hotA hai, guru ko chor3akara zeSa janoM se mauna rakhatA hai tathA kSapaNa (upavAsa), AcAmla, ekasthAna aura nirvikRti Adi tapoM ke dvArA rasa, rudhira va mAMsa ko sukhAtA hai / / pAraMcika-parihAra prAyazcitta bhI isI prakAra kA hai / vizeSatA yaha hai ki usakA AcaraNa sAdharmika jana se rahita sthAna meM karAyA jAtA hai / isameM utkarSa se chaha mAsa ke upavAsa kA bhI upadeza kiyA gayA hai / ye donoM prAyazcitta rAjA ke viruddha AcaraNa karane para nau-dasa pUrvo ke dhAraka AcAryoM ke hote haiN| 'cAritrasAra'5 meM anavasthAna parihAra ko nijagaNa aura paragaNa ke bheda se do prakAra kA kahA hai| inameM se jo muni pramAda ke vaza anya muni sambandhI RSi, chAtra, gRhastha, dUsare pAkhaNDiyoM se sambaddha cetana-acetana dravya athavA para-strI ko curAtA hai yA muniyoM para prahAra karatA hai, tathA isI prakAra anya bhI viruddha AcaraNa karatA hai use nijagaNAnupasthApana parihAra prAyazcitta diyA jAtA hai / isakA AcaraNa karanevAlA nau-dasa pUrvo kA dhAraka, Adi ke tIna saMhananoM se sahita, parISaha kA jItanevAlA, dharma meM sthira, dhIra va saMsAra se bhayabhIta hotA hai / vaha RSi-Azrama se battIsa dhanuSa dUra rahatA hai, bAlamuniyoM kI bhI vandanA karatA hai, prativandanA se rahita hotA hai, guru ke pAsa AlocanA karatA hai, zeSa janoM ke viSaya meM mauna rakhatA hai, pIchI ko ulaTI rakhatA hai, tathA jaghanya se pAMca-pAMca va utkarSa se chaha-chaha mAsa kA upavAsa karatA hai| 1. punardIkSAprApaNamupasthApanA / mahAvratAnAM mUlocchedaM kRtvA punardIkSAprApaNamupasthApanetyA___ khyAte |-t0vaa0 6,22,10 2. dhavalA pu0 13, pR0 63 3. isake viSaya meM vividha granthoM meM zabdabheda yA pAThabheda huA hai / dekhie, 'jaina lakSaNAvalI' ____ meM anavasthApyatA, anavasthApyAI, anupasthAna aura anupasthApana zabda / 4. dhavalA pu0 13, pR0 56-63 5. isa prasaMga se sambaddha dhavalA (pu0 13) meM jo TippaNa diye gaye haiM unameM cAritrasAra ke . sthAna meM 'AcArasAra' kA ullekha hai| 6. cAritrasAra pR0 63-64 (isase zabdazaH samAna yahI sandarbha 'anagAra dharmAmRta' kI svo0 TIkA (7-56) meM bhI upalabdha hotA hai)| 510 / SadakhaNDAgama-parizIlana Page #565 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 'tattvArthavArtika' meM tattvArthasUtra meM nirdiSTa nau prakAra ke prAyazcitta ke svarUpa Adi ko prakaTa karate hue anta meM vahA~ kisa prakAra ke aparAdha meM kauna-sA prAyazcitta anuSTheya hotA hai, isakA vivecana hai / para yaha prasaMga vahA~ azuddha bahuta huA hai, jisase yathArthatA kA saralatA se bodha nahIM ho pAtA hai / isa prasaMga meM vahA~ anupasthApana aura pAraMvi[ci ]ka prAyazcittoM kA nirdeza karate hue kahA hai ki apakRSTya AcArya ke mUla meM prAyazcitta grahaNa karane kA nAma anupasthApana prAyazcitta hai aura eka AcArya ke pAsa se tIsare AcArya taka anya AcAryoM ke pAsa bhejanA yaha pAraMvi[ca]ka prAyazcitta hai / yahA~ yaha smaraNIya hai ki cAritrasAra aura AcArasAra ke anusAra isa pAraMcika prAyazcitta meM aparAdhI ko eka se dUsare va dUsare se tIsare Adi ke krama se sAtaveM AcArya ke pAsa taka bhejA jAtA hai / 'tattvArthavArtika' meM anta meM yaha spaSTa kara diyA gayA hai ki yaha prAyazcitta nau prakAra kA hai / kintu deza, kAla, zakti aura saMyama Adi ke avirodhapUrvaka aparAdha ke anusAra rogacikitsA ke samAna doSoM ko dUra karanA caahie| kAraNa yaha ki jIva ke pariNAma asaMkhyAta loka pramANa haiM tathA aparAdha bhI utane hI haiM, unake lie utane bheda rUpa prAyazcitta sambhava nahIM haiM / vyavahAra naya kI apekSA samudita rUpa meM prAyazcitta kA vidhAna kiyA gayA hai / ' dhyAna viSayaka cAra adhikAra Age isI tapaHkarma ke prasaMga meM abhyantara tapa ke pA~caveM bhedabhUta dhyAna kI prarUpaNA karate hue dhavalA meM tattvArtha sUtra ( 6 - 26 ) ke anusAra yaha kahA gayA hai ki uttama saMhananavAlA jIva eka viSaya kI ora jo cintA ko rokatA hai use dhyAna kahate haiM / vahA~ eka gAthA' uddhRta kI gaI hai, jisakA abhiprAya hai sthira jo adhyavasAna - ekAgratA kA Alambana lenevAlA mana - hai usakA nAma dhyAna hai / cala yA asthira adhyavasAna ko citta kahA jAtA hai / vaha sAmAnya se tIna prakAra kA haibhAvanA, anuprekSA aura cintA / bhAvanA kA artha dhyAnAbhyAsa kI kriyA hai / smRtirUpa dhyAna se bhraSTa hone para jo citta kI ceSTA hotI hai usakA nAma anuprekSA hai / ina donoM prakAroM se rahita jo mana kI ceSTA hotI hai use cintA kahate haiM / 3 1. dekhie, ta0 vA0 6,22,10; vizeSa jAnakArI ke lie 'jaina lakSaNAvalI' bhAga 1 kI prastAvanA pR0 76-78 meM anupasthApana zabda se sambaddha sandarbha draSTavya hai / isI 'jaina lakSaNAvalI' ke bhAga 2 meM 'pAraMcika' zabda ke antargata sandarbha bhI dekhane yogya haiM / jaM thiramajjhavasANaM taM jhANaM jaM calaM tayaM cittaM / ho bhAvaNA sA aNupehA vA ahava citA // - 50 13, pR064 yaha gAthA dhyAnazataka meM gAthAMka 2 ke rUpa meM upalabdha hotI hai / isI kA saMskRta chAyAnuvAda jaisA yaha zloka AdipurANa meM isa prakAra upalabdha hotA haisthira madhyavasAnaM yat tat dhyAnaM paJcalAcalam / sAnuprekSAthavA cintA bhAvanA cittameva vA / / 21-6 3. dhyAnazataka gA0 2 kI haribhadra-vRtti draSTavya hai / SaTkhaNDAgama para TIkAe~ / 511 Page #566 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1. dhyAtA - dhavalA meM Age dhyAna kI prarUpaNA krama se ina cAra adhikAroM ke Azraya se kI gaI hai - dhyAtA, dhyeya, dhyAna aura dhyAnaphala / yahA~ dhyAtA use kahA gayA hai jo uttama saMhanana se sahita, sAmAnya se balavAn, zUra-vIra aura caudaha athavA dasa- nau pUrvo kA dhAraka hotA hai / use itane pUrvoM kA dhAraka kyoM honA cAhie, ise spaSTa karate hue kahA hai ki jJAna ke vinA nau padArthoM kA bodha na ho sakane se dhyAna ghaTita nahIM hotA hai, isalie use itane pUrvo kA dhAraka honA cAhie / isa prasaMga meM yahA~ yaha zaMkA uThI hai ki yadi nau padArthoM viSayaka jJAna se hI dhyAna sambhava hai to caudaha, dasa athavA nau pUrvo ke dhArakoM ko chor3akara dUsaroM ke vaha dhyAna kyoM nahIM ho sakatA hai, kyoMki caudaha dasa athavA nau pUrvoM ke vinA thor3e se bhI grantha se nau padArthoM viSayaka bodha pAyA jAtA hai / isake samAdhAna meM dhavalA meM kahA gayA hai ki vaisA sambhava nahIM hai, kyoMki bojabuddhi Rddhi ke dhArakoM ko chor3akara, anya janoM ke thor3e se grantha se samasta rUpa meM una nau padArthoM ke jAna lene ke lie aura koI upAya nahIM hai / ise Age aura bhI spaSTa kiyA hai / tadanusAra jIva, ajIva, puNya, pApa, Asrava, saMvara, nirjarA, bandha aura mokSa ina nau padArthoM ke atirikta anya kucha bhI nahIM hai - samasta vizva inhIM nau padArthoM meM samAviSTa hai, isalie alpa zrutajJAna ke bala para samasta rUpa meM una nau padArthoM kA jAna lenA zakya nahIM hai| dUsare, yahA~ dravyazruta kA adhikAra nahIM hai, kyoMki pudgala ke vikAra rUpa jar3a dravyazruta ko zruta hone kA virodha hai / vaha kevalajJAna kA (bhAvazruta kA ) sAdhana hai / isake atirikta yadi alpa zruta se dhyAna ko svIkAra kiyA jAtA hai to zivabhUti Adi, jo bIjabuddhi ke dhAraka rahe haiM, unake usa dhyAna ke abhAva kA prasaMga prApta hone se mokSa ke bhI abhAva kA prasaMga prApta hotA hai / para vaisA nahIM hai, kyoMki dravyazruta ke alpa hone para bhI bIjabuddhi Rddhi ke bala se bhAva rUpa meM unako samasta nau padArthoM kA jJAna prApta thA / isIlie unheM zukla dhyAna ke Azraya se mokSa prApta huA hai| zivabhUti ke dravyazruta alpa rahA hai, yaha bhAvaprAbhRta kI isa gAthA se spaSTa haitusa - mAsaM ghosaMto bhAvavisuddho mahANubhAvo ya / NAmeNa ya sivabhUI kevalaNANI phuDaM jAo | - gA0 53 Age dhavalAkAra kahate haiM ki yadi alpa jJAna se dhyAna hotA hai to kSapakazreNi aura upazama zreNi ke ayogya dharmadhyAna hI hotA hai / parantu caudaha, dasa aura nau pUrvI ke dhArakoM ko dharma aura zukla donoM hI dhyAnoM kA svAmitva prApta hai, kyoMki isameM kucha virodha nahIM hai| isalie unakA hI yahA~ nirdeza kiyA gayA hai / Age dhavalA meM dhyAtA kI vizeSatA ko prakaTa karanevAle kucha anya vizeSaNa bhI diye gaye haiM / yathA samyagdRSTi - nau padArthoviSayaka ruci, pratyaya athavA zraddhA ke binA dhyAna sambhava nahIM hai, kyoMki usakI pravRtti ke kAraNabhUta saMvega aura nirveda mithyAdRSTi sambhava nahIM hai isalie use 1. yaha smaraNIya hai ki dhavalA meM dharmadhyAna kA sadbhAva asaMyata samyagdRSTi se lekara sUkSmasAmparAyika kSapaka va upazamaka taka nirdiSTa kiyA gayA hai / yathA - asaMjadasammAdiTThisaMjadAsaMjada-pamattasaMjada- appamattasajada- apuvvasaMjada-aNiyaTTisaMjada - suhumasAMparAiyakhavagovasAmasu dhamma (?) ssa pavRttI hodi tti jiNovaesAdo / - pu0 13, pR074 512 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #567 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samyamdRSTi honA caahie| granthatyAgI--dhyAtA ko bAhya aura antaraGga parigraha kA tyAgI honA cAhie kyoMki kSetra, vAstu, dhana, dhAnya, dvipada, catuSpada, yAna, zayana, Asana, ziSya, kula, gaNa, saMgha ityAdi bAhya parigraha ke Azraya se mithyAtva va krodha-mAnAdirUpa antaraMga parigraha utpanna hotA hai; jisake vazIbhUta hone para dhyAna nahIM banatA hai| vivikta-prAsukadezastha-dhyAna ke lie jIva-jantuoM se rahita ekAnta sthAna honA cAhie / aise sthAna parvata, guphA, zmazAna udyAna Adi ho sakate haiN| jahA~ striyoM, pazuoM evaM duSTa janoM kA AnA-jAnA hotA hai usa sthAna meM citta kI nirAkulatA nahIM raha sktii| yahI kAraNa hai jo dhyAna ke lie yogya nirjantuka ekAnta sthAna kA upadeza diyA gayA hai| sukhAsanastha-dhyAna ke samaya kaSTaprada Asana para sthita hone se aMgoM ko pIr3A utpanna ho sakatI hai| isase citta nirAkula nahIM raha sakatA / ataeva jisa Asana para baiThakara sukhapUrvaka dhyAna kiyA jA sake aise sukhAsana ko dhyAna ke yogya Asana kahA gayA hai| aniyatakAla-dhyAna ke lie koI samaya niyata nahIM hai, kisI bhI samaya vaha kiyA jA sakatA hai, kyoMki zubha pariNAma sabhI samayoM meM sambhava haiN| sAlambana-jisa prakAra sIr3hI Adi ke binA prAsAda Adi ke Upara car3hA nahIM jA sakatA hai usI prakAra Alambana ke binA dhyAna para bhI Arur3ha nahIM huA jA sakatA hai| isake viparIta, manuSya jisa prakAra lAThI athavA rassI Adi kA Alambana lekara durgama sthAna para pahu~ca jAtA hai usI prakAra dhyAtA sUtra va vAcanA-pRcchatA Adi kA Alambana lekara dhyAna para sthiratApUrvaka ArUr3ha ho jAtA hai| ratnatrayabhAvitAtmA-dhyAna ke yogya vaha dhyAtA hotA hai jisane dhyAna ke pUrva samyagdarzana, jJAna, cAritra aura vairAgya Adi viSayaka bhAvanAoM ke dvArA usakA abhyAsa kara liyA ho / jo zaMkAdi doSoM se rahita hokara prazamAdi guNoM ko prApta kara cukA hai vaha darzanavizuddhi se vizaddha ho jAne ke kAraNa dhyAna ke viSaya me mar3hatA ko prApta nahI hotA hai| nirantara jJAna ke abhyAsa se mana kI pravRtti azubha vyApAra meM nahIM hotI hai, isalie vaha nizcalatApUrvaka dhyAna meM nimagna ho sakatA hai, cAritra kI bhAvanA se navIna karmoM kA Asrava rukakara purAtana karma kI nirjarA hotI hai| vairAgyabhAvanA se jagat ke svabhAva ko samajha lene ke kAraNa dhyAtA dhyAna meM sthira rahatA hai / isa kAraNa dhyAna ke pUrva ratnatraya kI bhAvanA va anityAdi bAraha bhAvanAoM ke dvArA mana ko sthira karanA caahie| dhyeya meM sthiracitta--pA~coM indriyoM ke viSayoM kI ora se mana ko haTAkara dhyeya ke viSaya meM use sthira karanA cAhie, kyoMki viSayoM kI ora dRSTi ke rahane se mana kI sthiratA sambhava nahIM hai (dhavalA pu0 13, pR0 64-66) / 2. dhyeya-isa prakAra dhyAtA kI prarUpaNA karake Age kramaprApta dhyeya kA nirUpaNa karate hue dhavalA meM usa prasaMga meM aneka vizeSaNoM se viziSTa vItarAga jina ko, siddhoM ko, jinadeva ke dvArA upadiSTa nau padArthoM ko tathA bAraha anuprekSAoM Adi ko dhyeya-dhyAna meM cintana ke yogya-kahA gayA hai| __yahA~ dhavalA meM yaha zaMkA uThAyI gayI hai ki nirguNa nau padArtha karmakSaya ke kAraNa kaise ho sakate haiM / isake uttara meM vahA~ yaha kahA gayA hai ki unakA cintana karane se rAga-dveSa Adi kA SaTkhaNDAgama para TIkAe~ / 513 Page #568 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nirodha hotA hai, ataH rAgAdi ke nirodha meM nimittabhUta hone se unake dhyeya hone meM kucha bhI virodha nahIM hai| ___- Age isI prasaMga meM upazamazreNi va kSapakazreNi para ArUr3ha hone ke vidhAna, teIsa vargaNAoM, pAMca parivartanoM aura prakRti-sthiti AdirUpa cAra prakAra ke bandha ko bhI dhyAna ke yogya mAnA gayA hai| 3. dhyAna--tatpazcAt avasaraprApta dhyAna kI prarUpaNA meM sarvaprathama usake bhedoM kA nirdeza karate hue dhavalAkAra ne use dharmadhyAna aura zukladhyAna ke bheda se do prakAra kA kahA hai| inameM dharmadhyAna dhyeya ke bheda se cAra prakAra kA hai-AjJAvicaya, apAyavicaya, vipAkavicaya aura saMsthAnavicaya / ina cAroM hI dharmadhyAna ke bhedoM ke svarUpa Adi kA dhavalA meM vistAra se nirUpaNa hai| yahA~ yaha vicAraNIya hai ki dhavalAkAra ne yahAM dhyAna ke uparyukta do hI bhedoM kA nirdeza kiyA hai, jabaki tattvArthasUtra (6-28) va mUlAcAra (5-197) Adi aneka granthoM meM usake ye cAra bheda nirdiSTa kiye gaye haiM.-Arta, raudra, dharma aura zukla / yadi yaha samajhA jAya ki tapa:karma kA prasaMga hone se sambhavata: dhavalAkAra ne dhyAna ke rUpa meM una do hI bhedoM kA ullekha karanA ucita samajhA ho, to aisA bhI pratIta nahIM hotA, kyoMki 'tattvArthasUtra' aura 'mUlAcAra' meM bhI abhyantara tapa ke prasaMga meM dhyAna ke ina cAra bhedoM kA bhI vidhivat ullekha kiyA gayA hai| mUlAcAra' meM vizeSatA yaha rahI hai ki vahA~ sAmAnya rUpa meM dhyAna ke ina cAra bhedoM kA ullekha nahIM kiyA gayA hai| kintu vahAM yaha kahA gayA hai ki Arta aura rodra ye do dhyAna aprazasta haiM tathA dharma aura zukla ye do dhyAna prazasta haiM (5-167) / Age vahAM aura bhI yaha spaSTa kara diyA gayA hai ki atizaya bhayAvaha va sugati ke bAdhaka ina Arta-rodra dhyAnoM ko chor3akara dharma aura zukla dhyAna ke viSaya meM buddhi ko lagAnA cAhie (5-200) / _ 'tattvArthasUtra' meM bhI lagabhaga yahI abhiprAya prakaTa kiyA gayA hai| vahA~ sAmAnya se Artaraudra Adi rUpa dhyAna ke una cAra bhedoM kA nirdeza karate hue 'pare mokSaheta' (6-26) yaha kahakara pUrva ke Arta aura raudra dhyAnoM ko saMsAraparibhramaNa kA kAraNa kahA gayA hai|' 'tattvArthasUtra' kI vyAkhyAsvarUpa 'sarvArthasiddhi' meM bhI kahA gayA hai ki cAra prakAra kA yaha dhyAna prazasta aura aprazasta rUpa se do bhedoM ko prApta hai| ____ 'dhyAnazataka' meM bhI, jise pramukha AdhAra banAkara dhavalAkAra ne prastuta dhyAna kI prarUpaNA vistAra se kI hai, saMkhyAnirdeza ke binA dhyAna ke unhIM Arta Adi cAra bhedoM kA ullekha kiyA gayA hai| para vahA~ bhI 'tattvArthasUtra' ke samAna yaha spaSTa kara diyA gayA hai ki anta ke do (dharma aura zukla) dhyAna nirvANa ke sAdhana haiM jabaki Arta aura roda ye do dhyAna saMsAra ke kAraNa haiN| 1. dhavalA pu0 13, pR0 69-70 2. vahI, pR0 70-77 3. pare mokSahetU iti vacanAt pUrve Arta-rodre saMsArahetU ityuktaM bhavati / kutaH tRtIyasya sAdhyasyAbhAvAt / --sarvArthasiddhi 6-26 514 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #569 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 'dhyAnazataka' ko dhavalA meM prarUpita dhyAna kA pramukha AdhAra kahane kA kAraNa yaha hai ki vahA~ dhyAna ke varNana meM granthanAmanirdeza ke binA dhyAnazataka kI lagabhaga 47 gAthAe~ uddhRta kI gayI haiN|' isa sabase yahI pratIta hotA hai ki dhavalAkAra ne mokSa ko pramukha lakSya banAkara prastuta dhyAna kI prarUpaNA kI hai, isalie unhoMne dhyAna ke dharma aura zukla ina do hI bhedoM kA nirdeza kiyA hai / Arta aura rodra kA kahIM nAmanirdeza bhI nahIM kiyaa| __ hemacandra sUri viracita 'yogazAstra' (4-115) meM bhI dhyAna ke dharma aura zukla ye hI bheda nirdiSTa haiN| dhavalA meM dharmadhyAna ke caturtha bhedabhUta saMsthAnavicaya ke prasaMga meM jina dasa (41-50) gAthAoM ko uddhRta kiyA gayA hai unameM 48vI gAthA kA pATha asta-vyasta ho gayA hai| usake sthAna meM zuddha do gAthAeM isa prakAra honI cAhie aNNANa-mAraeriya-saMjoga-vijoga-vIisaMtANaM / saMsAra-sAgaramaNorapAramasuI vicitejjA // 48 // tassa ya saMtaraNasahaM sammasaNa-subaMdhaNamaNagcha / NANamayakaNNadhAraM cArittamayaM mahApoyaM // 46 // -dhyAnazataka, 57-58 'dhyAnazataka' meM Age 58vIM gAthA meM prayukta 'cAritramaya mahApota' se sambaddha ye do gAthAeM aura bhI upalabdha hotI haiM, jo dhavalA meM nahIM miltii| saMvarakayanicchiddatava-pavaNAiddhajaiNataragaM / beragga-maggapaDiyaM visottiyA-vIinikkhobhaM // 56 / / AroDhuM muNi-vaNiyA mAhagghasolaMga-rayaNapaDipunna / jaha taM nivvANa-puraM sigghamaviggheNa pAvaMti // 60 / / dhavalA meM uddhRta eka gAthA yaha bhI hai ki bahuso savvaM ciya jIvAdipayavittharoveyaM / savvaNayasamUhamayaM jjhAyajjo samayasambhAvaM // 2 -pu0 13, pR073 isameM prayukta 'samayasabbhAva' ko kara dhavalA meM yaha zaMkA kI gaI hai ki yadi samasta sadbhAva-Agamokta samasta padArtha-dhyAna ke hI viSayabhUta haiM to phira zukladhyAna kA kucha viSaya hI nahIM raha jAtA hai| isake samAdhAna meM dhavalAkAra ne kahA hai ki yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki viSaya kI apekSA ina donoM dhyAnoM meM kucha bheda nahIM hai| ___ isa para punaH yaha zaMkA kI gaI hai ki yadi aisA hai to una donoM dhyAnoM meM abheda kA prasaMga prApta hotA hai / kAraNa yaha ki DA~sa-macchara va siMha Adi ke dvArA bhakSaNa kiye jAne para tathA zIta-uSNa Adi anya aneka bAdhAoM ke rahate hue bhI jisa avasthA meM dhyAtA dhyeya se vicalita 1. 'dhyAnazataka' (vIrasevA-mandira, dillI) kI prastAvanA meM pR0 56-62 para 'dhyAnazataka aura dhavalA kA dhyAnaprakaraNa' zIrSaka / 2. yaha gAthA 'dhyAnazataka' meM gAthAMka 62 ke rUpa meM upalabdha hai| SaTkhaNDAgama para TIkAeM | 515 Page #570 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nahIM hotA hai usakA nAma dhyAna hai / yaha sthiratA bhI donoM dhyAnoM meM samAna hai, kyoMki isake vinA dhyAna nahIM bntaa| isakA parihAra karate hue kahA gayA hai ki yaha ThIka hai ki viSaya kI abhinnatA aura sthiratA ina donoM svarUpoM kI apekSA una donoM dhyAnoM meM kucha bheda nahIM hai| kintu dharmadhyAna eka vastu meM thor3e hI samaya avasthita rahatA hai, kyoMki kaSAya sahita pariNAma garbhAlaya meM sthita dIpaka ke samAna dIrgha kAla taka avasthita nahIM rhtaa| aura vaha dharmabhyAna kaSAya sahita jIvoM ke hI hotA hai, kyoMki asaMyatasamyagdRSTi, saMyatAsaMyata, pramattasaMyata, apramattasaMyata, apUrvakaraNasaMyata, anivRttikaraNasaMyata aura sUkSmamAmpa rAyika kSa paka va upazAmakoM meM dharmadhyAna kI pravRtti hotI hai; aisA jina bhagavAna kA upadeza hai / isake viparIta zukladhyAna eka vastu meM dharmadhyAna ke avasthAna kAla se saMkhyAtaguNe kAla taka avasthita rahatA hai, kyoMki vItarAga pariNAma maNizikhA ke samAna bahuta kAla taka calAyamAna nahIM hotaa| isa prakAra uparyukta svarUpoM kI apekSA samAnatA ke rahane para bhI krama se sakaSAya aura akaSAyarUpa svAmiyoM ke bheda se tathA alpakAla aura dIrghakAla taka avasthita rahane ke bheda se donoM dhyAnoM meM bheda siddha hai| yadyapi upazAntakaSAya ke pRthaktvavitarkavIcAra nAma kA prathama zukladhyAna antarmuhUrta kAla hI rahatA hai, dIrghakAla taka nahIM rahatA hai; phira bhI vahA~ usakA vinAza vItarAga pariNAma ke vinAza ke kAraNa hotA hai, ataH vaha doSajanaka nahIM hai (pu0 13, pR0 70-75) / ___ yahA~ yaha smaraNIya hai ki 'tattvArthasUtra' meM dharmadhyAna ke svAmiyoM kA ullekha nahIM kiyA gayA hai, jaba ki vahA~ anya tIna dhyAna ke svAmiyoM kA ullekha (sUtra 34,35,37 va 38) hai| phira bhI usakI vRtti 'sarvArtha siddhi' meM 'AjJApAya-vipAka-saMsthAnavicayAya dharmyam' sUtra (6-36) kI vyAkhyA karate hue anta meM yaha kahA gayA hai ki vaha avirata, dezavirata, pramattasaMyata aura apramattasaMyata ke hotA hai| 'tattvArthabhASya' sammata sUtrapATha ke anusAra tattvArthasUtra meM ye do sUtra upalabdha hote haiMAjJApAya-vipAka-saMsthAnavicayAya dharmamapramattasaMyatasya / upazAnta-kSINakaSAyayozca / -6,37-38 tadanusAra ukta dharmyadhyAna apramattasaMyata, upazAntakaSAya aura kSINakaSAya ke hotA hai| yaha sUtrapAThabheda sambhavataH tattvArthavArtikakAra ke samakSa rahA hai| isalie vahA~ 'dharmadhyAna apramattasaMyata ke hotA hai' isa zaMkA kA nirAkaraNa karate hue kahA gayA hai ki aisA kahanA ThIka nahIM hai, kyoMki vaisA svIkAra karane para samyaktva ke prabhAva se jo asaMyatasamyagdRSTi, saMyatAsaMyata aura pramattasaMyata ke bhI dharmyadhyAna kA sadbhAva svIkAra kiyA gayA hai usase unake abhAva kA prasaMga prApta hotA hai| Age 'tattvArthavAtika' meM ukta sUtra pAThabheda ke anusAra jo usakA sadbhAva upazAnta kaSAya aura kSINakaSAya ke svIkAra kiyA gayA hai use asaMgata ThaharAte hue kahA hai ki aisA svIkAra karane para ukta donoM guNasthAnoM meM zukladhyAna ke abhAva kA prasaMga prApta hogaa|' 'dhyAnazataka' meM dharmadhyAna kA sadbhAva isI sUtrapAThabheda ke anusAra apramattasaMyata, upazAnta 1. dharmyamapramattasaMyataspeti cenna, pUrveSAM vinivRttiprasaMgAt / upazAntakaSAya-kSINakaSAyayo zceti, tanna zuklAbhAva prasaMgAt / -ta0va0 6, 36, 14-14 516 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #571 -------------------------------------------------------------------------- ________________ moha aura kSINamoha ke kahA gayA hai (gA0 63) / 4. dhyAnaphala -dhavalA meM Age isa dharmadhyAna meM sambhava pIta, padma aura zukla ina tIna zubha lezyAoM kA sadbhAva dikhAkara usake phala ke prasaMga meM kahA hai ki usakA phala akSapakoM meM ; pracura devasukha kI prApti aura guNazreNi ke anusAra hone vAlI karmanirjarA hai, parantu kSapakoM meM usakA phala asaMkhyAta guNazreNi se karmapradezoM kI nirjarA aura puNya karmoM ke utkRSTa anubhAga kA honA hai| isa prakAra dharmadhyAna kI prarUpaNA samApta huI hai| zukladhyAna-Age zukladhyAna kI prarUpaNA meM usake pRthaktvavitarkavIcAra, ekatvavitarkaavIcAra, sUkSmakriya-apratipAtI aura samucchinnakriyApratipAtI ina cAra bhedoM kA nirdeza karate hue prathamataH unameM anya prAsaMgika cacoM ke sAtha pUrva pahale ke do zukladhyAnoM ke svarUpa Adi kA vicAra kiyA gayA hai| ___ina donoM zukladhyAnoM ke phala kI prarUpaNA meM kahA gayA hai ki aTThAIsa prakAra ke mohanIya karma kI sarvopazAmanA meM avasthita rahanA pRthaktvavitarkavicAra zukladhyAna kA phala hai| parantu dharmadhyAna kA phala moha kA sarvopazama hai, kyoMki sakaSAya rUpa se dharmadhyAna karanevAle sUkSmasAmparAyika saMyata ke antima samaya meM mohanIya kA sarvopazama pAyA jAtA hai| ekatvavitarka-avIcAra zukladhyAna kA phala tIna ghAtiyA karmoM kA nirmUla vinAza karanA hai, jabaki dharmadhyAna kA phala mohanIya kA vinAza karanA hai, kyoMki sUkSmasAmparAyika ke antima samaya meM usakA vinAza dekhA jAtA hai| isa para yahAM yaha zaMkA uThI hai ki yadi mohanIya kA upazama honA dharmadhyAna kA phala hai to usakA kSaya usa dharmadhyAna kA phala nahIM ho sakatA, kyoMki eka se do kAryoM ke utpanna hone kA virodha hai| isake uttara meM dhavalA meM kahA gayA hai ki dharmadhyAna aneka prakAra kA hai, isalie usase aneka kAryoM ke utpanna hone meM kucha virodha nahIM hai| dhavalA meM eka anya zaMkA yaha bhI uThAyI gayI hai ki ekatvavitarka-avIcAra zukladhyAna ke lie 'apratipAtI' vizeSaNa se kyoM nahIM vizeSita kiyA gyaa| isake samAdhAna meM dhavalAkAra ne kahA hai ki upazAntakaSAya jIva ke bhava ke kSaya se athavA kAla ke kSaya se kaSAyoM meM par3ane para ekatvavitarka-avIcAra dhyAna kA pratipAta pAyA jAtA hai| isalie use 'apratipAtI' vizeSaNa se viziSTa nahIM kiyA gayA hai| yA yaha smaraNIya hai ki dhavalAkAra ke matAnasAra upazAntakaSAya gaNasthAna meM pramakhatA se pRthaktvavitarka-vIcAra zukladhyAna rahatA hai, sAtha hI vahA~ dUsarA ekatvavitarka-avIcAra zukladhyAna bhI rahatA hai| isI prakAra kSINakaSAya guNasthAna meM ekatvavitarka-avIcAra zukladhyAna to hotA hI hai, sAtha hI vahAM yogaparAvartana kI eka samaya prarUpaNA na bana sakane ke kAraNa kSINakaSAya kAla ke prArambha meM pRthaktvavitarkavIcAra zukladhyAna bhI sambhava hai| isa para yaha zaMkA utpanna huI hai ki upazAntakaSAya guNasthAna meM ekatvavitarka-avIcAra dhyAna ke hone para 'uvasaMto du dhatto" isa Agamavacana se virodha hotA hai| isake samAdhAna meM kahA hai ki ukta Agamavacana meM pRthaktvavitarkavIcAra dhyAna hI vahA~ hotA hai, aisA niyama nahIM 1. uvasaMto du pudhattaM jhAyadi jhANaM vidkkviicaarN| khINakasAo jhAyadi eyattavidakka'vIcAraM ||-muulaa0 5-207 SaTkhaNDAgama para TIkAeM | 517 Page #572 -------------------------------------------------------------------------- ________________ haiN| isalie vahA~ ekatvavitarka- avIcAra dhyAna ke bhI hone para usa Agama-vacana ke sAtha virodha kI sambhAvanA nahIM hai / ' Age kramaprApta tIsare sUkSmakriya apratipAtI zukladhyAna kI prarUpaNA ke prasaMga meM usake svarUpa, daNDa- kapATAdirUpa kevalisamudghAta, sthitikANDakoM aura anubhAgakANDakoM ke ghAta ke krama, yoganirodha ke krama, pUrvaspardhakoM va apUrvaspardhakoM ke vidhAna aura kRSTikaraNa ina saba ke sambandha meM vicAra kiyA gayA hai| isa prasaMga meM dhavalA meM yaha zaMkA kI gayI hai ki kevalI ke yoganirodhakAla meM jo sUkSmakriyaapratipAtI dhyAna kA sadbhAva batalAyA gayA hai vaha ghaTita nahIM hotA / kAraNa yaha hai ki kevalI samasta dravyoM aura unakI paryAyoM ko jAnate haiM, apane samasta kAla meM eka svarUpa se avasthita rahate haiM tathA indriyAtIta haiM; isalie eka vastu meM unake mana kA nirodha sambhava nahIM hai aura mana ke nirodha ke binA dhyAna hotA nahIM hai, kyoMki anyatra vaisA dekhA nahIM jAtA / isa zaMkA ke uttara meM vahA~ yaha kahA gayA hai ki doSa kI sambhAvanA taba ho sakatI thI, jabaki eka vastu meM cintA ke nirodha ko dhyAna mAna liyA jAtA / para yahA~ aisA nahIM mAnA gayA hai / yahA~ to upacArata: 'cintA' se yoga kA abhiprAya rahA hai| isa prakAra jisa dhyAna meM yogasvarUpa cintA kA ekAgratA se nirodha (vinAza) hotA hai use dhyAna mAnA gayA hai / isalie zaMkAkAra ke dvArA udbhAvita doSa kI sambhAvanA nahIM hai / " dhyAnazataka meM aisI hI zaMkA ko chadmastha ke atizaya nizcala mana ko nizcala kAya ko dhyAna kahA jAtA hai| nahIM hai / hRdayaMgama karate hue yaha kahA gayA hai ki jisa prakAra dhyAna kahA jAtA hai usI prakAra kevalI ke atizaya yoga sAmAnya kI apekSA mana aura kAya meM kucha bheda Age kramaprApta cauthe samucchinna kriyApratipAtI zukladhyAna kI prarUpaNA karate hue dhavalA meM kahA gayA hai jisa dhyAna meM yogarUpa kriyA naSTa ho cukI hai tathA jo avinazvara hai use samucchinna kriyApratipAtI dhyAna kahA jAtA hai / yaha cauthA zukladhyAna zruta se rahita hone ke kAraNa avitarka aura jIvapradezoM ke parispanda ke abhAva se athavA artha, vyaMjana aura yoga ke saMkramaNa ke abhAva se avIcAra hai / yahA~ 'estha gAhA' sUcanA ke sAtha yaha gAthA uddhRta kI gayI hai avidakkamavIcAraM aNiyaTTI akiriyaM ca selesi / jANaM niruddhajogaM apacchimaM uttamaM sukkaM // arthAt vaha cauthA uttama zukladhyAna vitarka va vIcAra se rahita, nivRtta na honevAlA, kriyA se vihIna, zailezI avasthA ko prApta aura yogoM ke nirodha se sahita hone ke kAraNa sarvotkRSTa hai / dhavalAkAra ne 'edassa attho' saMketapUrvaka yaha kahA hai ki yoga kA nirodha ho jAne para karma 1. dhavalA pu0 13, pR0 77-82 2. dhavasA pu0 13, pR0 83-87 3. jaha chaumatthassa maNo jhANaM bhaNNai suniccalo saMto / taha kevala kAo suniccalo bhannae jhANaM // 84 // 518 / SaTkhaNDAgama-parizalana Page #573 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Ayu ke samAna antarmuhUrta mAtra sthitivAle hote haiM / anantara samaya meM vaha samucchinnakriyApratipAtI zukla dhyAna kA dhyAtA zailezI avasthA ko prApta hotA hai| ___ yahA~ bhI yaha pUchane para ki ise 'dhyAna' saMjJA kaise prApta hai, dhavalAkAra ne kahA hai ki ekAgratA se pradezaparispanda ke abhAva svarUpa cintA ke nirodha kA nAma dhyAna hai; yaha jo dhyAna kA lakSaNa hai vaha usameM ghaTita hotA hai, isalie usakI 'dhyAna' saMjJA ke hone meM kucha virodha nahIM hai| phala ke prasaMga meM yahAM tIsare zukladhyAna kA phala yogoM kA nirodha aura isa cauthe zukladhyAna kA phala cAra adhAtiyA karmoM kA vinAza nirdiSTa kiyA gayA hai (pu013, pR087-88)| kriyAkarma-sUtrakAra ne kriyAkarma ke ina chaha bhedoM kA nirdeza kiyA hai- AtmAdhIna, pradakSiNA, triHkRtvA, tIna avanati, cAra sira aura bAraha Avarta (sUtra 5,4,27-28) / dhavalA meM inakI vivecanA isa prakAra kI gayI hai-- (2) kriyAkarma karate samaya apane adhIna rahanA, para ke vaza nahIM honA; isakA nAma 'AtmAdhIna' hai| kAraNa yaha ki parAdhIna hokara kiyA jAne vAlA kriyAkarma karmakSaya kA kAraNa nahIM hotaa| isake viparIta vaha jinendra deva Adi kI atyAsAdanA kA kAraNa hone se karmabandha kA hI kAraNa hotA hai| (2) vandanA ke samaya guru, jina aura jinAlaya kI pradakSiNA karake namaskAra karanA 'pradakSiNA' hai| (3) pradakSiNA, namaskAra AdirUpa kriyAoM kA tIna bAra karanA 'triHkRtvA' hai| athavA eka hI dina meM jinadeva, guru, aura RSiyoM kI jo tIna bAra vandanA kI jAtI hai| use tri:kRtvA kahA jAtA hai| yahA~ prasaMgaprApta eka zaMkA kA samAdhAna karate hue dhavalAkAra ne yaha spaSTa kara diyA hai ki vandanA tIna sandhyAkAloM meM niyama se kI jAtI hai, anya samayoM meM usake karane kA niSedha nahIM hai| kintu tIna sandhyAkAloM meM use avazya karanA cAhie, isa niyama ko prakaTa karane ke lie 'triHkRtvA' kahA gayA hai| (4) avanata kA artha avanamana yA bhUmi para baiThanA hai / yaha kriyA tIna bAra kI jAtI haiN| yathA-paira dhokara mana kI zuddhipUrvaka jinendradeva ke darzana se utpanna hue harSa se romAMcita hote hue jina ke Age baiThanA, yaha eka (prathama) avanamana huaa| pazcAt uTha karake jinendra Adi kI vijJapti karate hue phira se baiThanA, yaha dUsarA avanamana huaa| tatpazcAt punaH uTha karake sAmAyika daNDaka ke dvArA Atmazuddhi karate hue kaSAya se rahita hokara zarIra se mamatva chor3anA, jina bhagavAn ke ananta guNoM kA dhyAna karanA, caubIsa tIrthaMkaroM kI vandanA karanA tathA jina, jinAlaya aura guru kI stuti karake phira se bhUmi para baiThanA hai; yaha tIsarA avanamana hai| isa prakAra eka-eka kriyAkarma ko karate hue tIna hI avanamana hote haiN| (5) samasta kriyAkarma catuHzira hotA hai| donoM hAthoM ko mukulita karake sira ko jhukAnA -namaskAra karanA, yaha 'zira' kA abhiprAya hai| sAmAyika ke prArambha meM jo jinendra ke prati sira ko namAyA jAtA hai, yaha eka 'zira' huaa| usa sAmAyika ke anta meM jo sira ko namAyA jAtA hai, yaha dvitIya 'zira' huaa| 'yossAmi' daNDaka ke Adi meM jo sira ko namAyA jAtA hai, yaha tRtIya 'zira' huaa| usI ke anta meM jo sira ko namAyA jAtA hai, yaha caturtha 'zira' huaa| paTkhaNDAgama para TIkAe~ | 516 Page #574 -------------------------------------------------------------------------- ________________ isase yaha nahIM samajhanA cAhie ki anyatra namaskAra karane kA niSedha kiyA gayA--use anyatra bhI kiyA jA sakatA hai, para sAmAyika va thossAmidaDaNka ke Adi va anta meM use niyama se karanA hI cAhie, yaha ukta kathana kA abhiprAya hai| vikalpa ke rUpa meM 'catuHzira' kA abhiprAya prakaTa karate hue yaha bhI kahA gayA haiathavA sabhI kriyAkarma catu:zira-arahanta, siddha, sAdhu aura dharma ina cAra ko pradhAna karake hI hotA hai; kyoMki sabhI kriyAkarmoM kI pravRtti una cAra ko pradhAnabhUta karake hI dekhI jAtI hai| (6) sAmAyika aura thossAmidaNDaka ke Adi va anta meM mana-vacana-kAya kI vizuddhi ke parAvartanavAra bAraha hote haiN| isa prakAra eka kriyAkarma bAraha AvoM se sahita hotA hai, aisA kahA gayA hai (pu0 13, pR0 88-60) / mUlAcAra ke 'SaDAvazyaka' adhikAra meM 'vanda nA' Avazyaka ke prasaMga meM (7,76-114) usakA vistAra se vivecana hai / vahA~ 'vandanA' ke kRtikarma, citikarma, pUjAkarma aura vinayakarma ye samAnArthaka nAma nirdiSTa haiM (gA0 7-76) / kriyAkarma aura kRtikarma meM kucha arthabheda nahIM hai| 'kRtyate chidyate aSTavidha karma yenAkSarakadambakena pariNAmena triyayA vA tat kRtikarma pApavinAzanopAyaH' isa nirakti ke anusAra jisa akSarasamUha, pariNAma athavA triyA ke dvArA ATha prakAra ke karma ko naSTa kiyA jAtA hai usakA nAma kRtikarma hai / pApa ke vinAza kA yaha eka upAya hai|' usa kRtikarma meM kitanI avanatiyAM va kitane sira-hAthoM ko mukulita karake sira se lagAne rUpa namaskAra-kiye jAte haiM aura vaha kitane AvartoM se zuddha va kitane doSoM se mukta hotA hai (7-80), isake spaSTIkaraNa meM vahA~ yaha padya bhI upalabdha hotA hai doNadaM tu jadhAjAdaM bArasAvattameva vA / cassiraM tisuddhaca ki diyammaM puNjde||-muulaa0 7-104 arthAt jisa kriyAkarma meM yathAjAta rUpa meM sthita hokara do avanatiyoM, bAraha Avarta aura 1. mUlAcAra vRtti 7-76 2. ise dhavalA pu0, 6 pR0 186 para 'etthuvavujjatI gAhA' kahate hue uddhRta kiyA jA cukA hai / tulanA kIjie(ka) caturAvartatritayazcatuHpraNAmaH sthito yathAjAtaH / sAmayiko dviniSadyastriyogazuddhastrisandhyamabhivandI / / ratnakaraNDaka 5-18 (sAmAyika pratimA ke prasaMga meN)| isakI TIkA meM A0 prabhAcandra ne 'yathAjAta' kA artha 'bAhya aura abhyantara parigraha kI cintA se vyAvRtta' kiyA hai| (kha) duoNayaM jahAjAyaM kitikamma bArasAvayaM / causiraM tiguttaM ca dupavesaM ega NikkhamaNaM ||-smvaayaaNg sUtra 12 (ga) catuHzirastri-dvinataM dvAdazAvartameva c| kRtikarmAkhyamAcaSTe kRtikarmavidhi param ||--h0 pu. 10-133 yAsanayA suvizuddhA dvAdazavartA pravRttiSu prAjaH / sazirazcaturAnatikA prakIrtitA vandanA vandyA ||-h0 pu0 34-144 520 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #575 -------------------------------------------------------------------------- ________________ cAra sira kiye jAte haiM aise mana-vacana-kAya se zuddha kRtikarma kA prayoga karanA caahie|' sUtrakAra ne nAmasthApanAdi ke bheda se dasa prakAra ke karma kA nirUpaNa karake anta meM unameM se yahA~ samavadAnakarma ko prasaMgaprApta kahA hai (sUtra 5,4,31) / samavadAna Adi chaha karma dhavalA meM isakA hetu yaha diyA gayA hai ki karmaanuyogadvAra meM usa samavadAnakarma kI hI vistAra se prarUpaNA kI gayI hai| sAtha hI vikalpa ke rUpa meM vahA~ yaha bhI kathana kiyA gayA hai-athavA mUlagranthakartA ne jo yahA~ samavadAnakarma ko prakRta kahA hai, vaha saMgrahanaya kI apekSA se hai| isakA kAraNa batalAte hue dhavalA meM kahA gayA hai ki mUlataMtra meM prayogakarma, samavadAnakarma, adhaHkarma, IryApathakarma, tapaHkarma aura kriyAkarma kI pradhAnatA rahI hai; kyoMki unakI vahA~ vistAra se prarUpaNA kI gayI hai| ___'ina chaha karmoM ko AdhArabhUta karake yahA~ hama satprarUpaNA, dravya, kSetra, sparzana, kAla, antara, bhAva aura alpabahutva ina anuyogadvAroM kI prarUpaNA karate haiM aisI sUcanA karate hue dhavalAkAra ne yathAkrama se unakI vistAra se prarUpaNA kI hai / yathA__ satprarUpaNA ke prasaMga meM vahAM yaha kahA gayA hai ki ogha kI apekSA prayogakarma Adi chahoM karma haiN| Adeza kI apekSA gatimArgaNA ke anuvAda se narakagati ke bhItara nArakiyoM meM prayogakarma, samavadAnakarma aura kriyAkarma haiM / adhaHkarma, IryApathakarma aura tapaHkarma unameM nahIM haiM / adhaHkarma unake isalie nahIM hai ki vaha audArikazarIrasvarUpa hai, jisakA udaya unake sambhava nahIM hai| IyApathakarma aura tapaHkarma kA sambandha mahAvratoM se hai, jinakA AdhAra bhI vahI audArikazarIra hai; isalie ye donoM karma bhI unake sambhava nahIM haiN| yahI abhiprAya devoM ke viSaya meM bhI grahaNa karanA caahie| tithaMcagati meM tiyaMcoM ke prayogakarma, samavadAnakarma, adhaHkarma aura kriyAkarma ye cAra haiN| mahAvratoM ke sambhava na hone se unake IryApathakarma aura tapaHkarma nahIM hote| manuSyagati meM manuSyoM, manuSyaparyAptoM aura manuSyiniyoM ke ogha ke samAna chahoM karma hote haiN| dravyapramANAnugama ke prasaMga meM prathamataH dravyArthatA aura pradezArthatA ke svarUpa kA vivecana hai| tadanusAra prayogakarma, tapaHkarma aura kriyAkarma meM jIvoM kI 'dravyArthatA' saMjJA hai tathA jIvapradezoM kI saMjJA 'pradezArthatA' hai| samavadAnakarma aura IyApathakarma meM jIvoM kI saMjJA dravyArthatA aura unhIM jIvoM meM sthita karmaparamANuoM kI pradezArthatA saMjJA hai| adhaHkarma meM abhavyasiddhoM se anantaguNe aura siddhoM se anantaguNehIna audArika nokarmaskandhoM kI dravyArthatA aura unhIM 1. vasunandivRtti draSTavya hai / 'yathAjAta' kA artha vRtti meM 'jAtarUpasadRzaM krodha-mAna-mAyA___saMgAdirahitaM' kiyA gayA hai| 2. dhavalAkAra ko 'mUlataMtra' se kauna-sA grantha abhipreta rahA hai, yaha spaSTa nahIM hai / sambhava hai, unakI dRSTi mahAkarmaprakRtiprAbhUta yA usake antargata kisI adhikAra kI ora rahI ho| 3. jamhi sarIre TThidANaM oddAvaNa-viddAvaNa-paridAvaNa-AraMbhAaNNehiMto hoti taM sarIramAdhA kammaM ti bhaNidaM hodi |--pu0 13, pR0 46-47 SaTkhaNDAgama para TIkAe~ / 521 Page #576 -------------------------------------------------------------------------- ________________ audArikazarIra nokarmaskandhoM meM sthita pUrvokta paramANuoM kI pradezArthatA saMjJA hai| dhavalA meM dravyapramANa ko prakaTa karate hue ogha kI apekSA prayogakarma, samavadAnakarma aura adhaHkarma kI dravyArthatA va pradezArthatA kA tathA IryApathakarma kI pradezArthatA kA dravyapramANa ananta kahA hai| kAraNa yaha ki prayogakarma aura samavadAnakarma ke anantaveM bhAga se hIna saba jIvarAzi kI dravyArthatA ko yahAM grahaNa kiyA gayA hai / inakI pradezArthatA bhI ananta hai, kyoMki ina jIvoM ko ghanaloka se guNita karane para prayogakarma kI pradezArthatA kA pramANa utpanna hotA hai tathA unhIM jIvoM ko karmapradezoM se guNita karane para samavadAnakarma kI pradezArthatA kA pramANa utpanna hotA hai| ___ isI paddhati se Age dhavalA meM ogha aura Adeza kI apekSA dravyapramANa kI tathA kSetra va sparzana Adi anya anuyogadvAroM kI bhI prarUpaNA vistAra se kI gayI hai| (pu0 13, pR0 61-196) 3. prakRti anuyogadvAra __yahAM prakRtinikSepa Adi solaha anuyoga dvAroM ke nAmoM ke nirdezapUrvaka nayavibhASaNatA, nikSepa va usake bheda-prabhedoM Adi kI jo carcA kI gayI hai use 'mUla granthagata viSaya-paricaya' meM dekhanA caahie| isake atirikta dhavalA meM jo prasaMgAnurUpa vizeSa prarUpaNA kI hai usI kA paricaya yahA~ karAyA jA rahA hai| dhavalA meM yahAM pAMca jJAnAvaraNIya prakRtiyoM ke prasaMga meM Abhinibodhika Adi pAMca jJAnoM ke svarUpa Adi kA vicAra kiyA gayA hai (pu0 13, pR0 209-15) / isI prakAra Abhinibodhika jJAnAvaraNIya ke prasaMga meM avagraha va IhA Adi Abhinibodhika jJAna ke bhedoM ko vizada karate hue prasaMgAnusAra unake anya bheda-prabhedoM ke viSaya meM bhI paryApta vicAra kiyA gayA hai| zrutajJAnAvaraNIya ke prasaMga meM zrutajJAna kA vicAra karate hue akSarasaMyoga va usake Azraya se utpanna hone vAle bhaMgoM kI prakriyA spaSTa kI gayI hai| Age calakara akSara-akSarasamAsa aura pada-padasamAsa Adi zrutajJAna ke bhedoM kA nirUpaNa hai| sAtha hI sUtrakAra ke dvArA nirdiSTa (sUtra 5,5,50) prAvacana, pravacanIya va pravacanArtha Adi zrutajJAna ke 48 paryAya zabdoM ko bhI spaSTa kiyA gayA hai| ____ avadhijJAnAvaraNIya kI asaMkhyAta prakRtiyoM kA nirdeza karate hue sUtrakAra ne avadhijJAna ke ina do bhedoM kA ullekha kiyA hai-bhavapratyayika aura guNapratyayika (sUtra 5,5,51-53) / ___avadhijJAnAvaraNIya kI prakRtiyA~ asaMkhyAta kaise haiM, ise spaSTa karate hue dhavalA meM kahA gayA hai ki cUMki usake dvArA AviyamANa avadhijJAna ke asaMkhyAta bheda haiM, isalie unakA AvaraNa karane vAle avadhijJAnAvaraNIya karma ke bhI asaMkhyAta bheda hote haiN| Age dhavalA meM sUtranirdiSTa (5,5,54-56) bhavapratyaya, guNapratyaya aura dezAvadhi-paramAvadhi Adi aneka avadhijJAna ke bhedoM ko spaSTa kiyA gayA hai| kintu dezAvadhi, paramAvadhi aura sarvAvadhi ina tIna avadhijJAna-bhedoM kI vizeSa prarUpaNA na kara yaha sUcita kara diyA hai ki inake dravya, kSatra, kAla aura bhAva ke Azraya se honevAle bhedoM kI prarUpaNA jisa prakAra vedanA 522 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #577 -------------------------------------------------------------------------- ________________ khaNDa meM kI gayI hai, usI prakAra se yahAM karanA cAhie, kyoMki usameM kucha bheda nahIM hai|' ___ isI prasaMga meM vahAM sUtranirdiSTa (5,5,56) samaya, AvalI Adi kAlabhedoM ko spaSTa karate hue aneka gAthAsUtroM (3-17) ke Azraya se kSetra va kAla Adi kI apekSA usake viSaya kI vistAra se prarUpaNA kI gayI hai| __ manaHparyaya jJAnAvaraNIya ke prasaMga meM RjumatimanaHparyayajJAna kisa prakAra RjumanAgata .... vacanagata aura RjukAyagataM artha ko tathA vipulamatimanaHparyayajJAna kisa prakAra Rju va anuja mana-vacana-kAyagata artha ko jAnatA hai, isakA spaSTIkaraNa dhavalA meM kiyA gayA hai / isI prasaMga meM vahAM manaHparyayajJAna mana (matijJAna) se mAnasa ko-dUsaroM ke mana meM sthita artha ko- grahaNa karake sUtranirdiSTa (5,5,63) jina saMjJA, mati, smRti, cintA, jIvita, maraNa, lAbha-alAbha, sukha-duHkha, nagaravinAza evaM dezavinAza Adi aneka viSayoM ko jAnatA hai, unako bhI spaSTa kiyA gayA hai| kSetra kI apekSA vipulamati manaHparyayajJAna ke viSaya ke prasaMga meM sUtra meM yaha nirdeza kiyA gayA hai ki vaha utkarSa se mAnuSottara parvata ke bhItara jAnatA hai, usake bAhara nahIM jAnatA hai| (sUtra 5, 5,77) isakI vyAkhyA meM dhavalAkAra ne kahA hai ki 'mAnuSottara parvata' yahA~ upalakSaNa hai, siddhAnta nahIM hai, isalie usakA yaha abhiprAya samajhanA cAhie ki paiMtAlIsa lAkha yojana pramANa kSetra ke bhItara sthita jIvoM ke tInoM kAla-sambandhI cintA ke viSaya ko jAnatA hai| isase mAnuSottara parvata ke bAhara bhI apane viSayabhUta kSetra ke bhItara sthita rahakara cintana karanevAle devoM va tiyaMcoM ke bhI cintita viSaya ko vaha vipulamatimanaHparyayajJAna jAnatA hai, yaha siddha hotA hai| yahA~ dhavalAkAra ne ukta vipulamatimanaHparyayajJAna ke uSkRSTa viSaya ke sambandha meM upalabdha do bhinna matoM kA ullekha karate hue kahA hai ki kitane hI AcArya yaha kahate haiM ki vipulamatimanaHparyaya mAnuSottara parvata ke bhItara hI jAnatA hai| tadanusAra usakA yaha abhiprAya huA ki vaha mAnuSottara parvata ke bahirbhUta viSaya ko nahIM jaantaa| ___anya kucha AcAryoM kA kahanA hai ki vipulamatimanaHparyayajJAnI mAnuSottara parvata ke bhItara hI sthita rahakara jisa artha kA cintana kiyA gayA hai, use jAnatA hai| isa mata ke anusAra, loka ke anta meM sthita artha ko bhI vaha pratyakSa jAnatA hai| ina donoM matoM ko asaMgata ThaharAte hue dhavalAkAra ne kahA hai ki ye donoM hI mata ThIka nahIM haiM, kyoMki isa prakAra se apane viSayabhUta kSetra ke bhItara Aye hue padArtha kA bodha na ho sake, yaha ghaTita nahIM hotaa| kAraNa yaha hai ki mAnuSottara parvata ke dvArA usa manaHparyayajJAna kA pratighAta hotA ho, yaha to sambhava nahIM hai, kyoMki vaha parAdhIna hone ke kAraNa vyavadhAna se 1. dhavalA, pu0 13, pR0 263 tathA 'kRti' anuyogadvAra (pu0 6) meM dezAvadhi pR0 14-40, paramAvadhi pR0 41-47, sarvAvadhi pR0 47-51 2. dhavalA, pu0 13, pR0 268-328; yahAM jina gAthAsUtroM ke AdhAra se usake viSayavikalpoM kI prarUpaNA kI gaI hai unameM adhikAMza ve mahAbandha (bhA0 1) meM bhI usa prasaMga meM upalabdha ___ hote haiM, pUrvokta kRti-anuyogadvAra meM unheM usa prasaMga meM uddhRta kiyA jA cukA hai| 3. dhavalA pu0 13, pR0 328-41 (sUtra 63 kI TIkA draSTavya hai-pR0 332-36) SaTkhaNDAgama para TIkAe~ | 523 Page #578 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rahita hai, isalie apane viSayabhUta kSetra ke bhItara niyata viSaya ke grahaNa karane meM visI prakAra kI bAdhA sambhava nahIM hai| dUsare mata ke anusAra, loka ke anta meM sthita artha ko jAnanevAlA vahA~ sthita citta ko nahIM jAnatA hai, yaha bhI nahIM ho sakatA; kyoMki apane kSetra ke bhItara sthita apane viSayabhUta artha kA na jAnanA ghaTita nahIM hotA hai; isa prakAra dUsare mata ke anusAra prasaMgaprApta loka ke anta meM sthita citta ko jAnanA caahie| para vaisA sambhava nahIM hai, anyathA kSetrapramANa kI prarUpaNA hI niSphala ThaharatI hai| isase yahI abhiprAya nikalatA hai ki paiMtAlIsa lAkha yojana ke bhItara sthita hokara cintana karanevAle jIvoM ke dvArA cintyamAna padArtha yadi manaHparyayajJAna ke prakAza se vyApta kSetra ke bhItara hai to vaha use jAnatA hai, nahIM to nahIM jAnatA hai|' ___ kevalajJAnAvaraNIya kI prarUpaNA ke prasaMga meM kevalajJAna kI vizeSatA ko prakaTa karate hue sUtra meM kahA gayA hai ki svayaM utpanna jJAna-darzanavAle bhagavAn devaloka, asuraloka va manuSyaloka kI Agati, gati, cayana, upapAda, bandha, mokSa, Rddhi, sthiti, yuti, anubhAga, tarka, kala, mAna (mana) mAnasika, bhukta, kRta, pratisevita, Adikarma, arahaHkarma, sarvaloka, saba jIva aura saba bhAvoM ko eka sAtha jAnate haiM, dekhate haiM va vihAra karate haiN| ___isakI vyAkhyA meM dhavalAkAra ne sUtranirdiSTa gati-Agati sabhI ke svarUpa ko spaSTa kiyA hai| dhavalA meM Age darzanAvaraNIya Adi zeSa mUla prakRtiyoM kI bhI uttara prakRtiyoM ko spaSTa kiyA gayA hai| 4. bandhana anuyogadvAra yaha anuyogadvAra bandha, bandhaka, bandhanIya aura bandhavidhAna ina cAra adhikAroM meM vibhakta hai| yahAM mUlagranthakAra ke dvArA jo vivakSita viSaya kI prarUpaNA kI gayI hai, vaha apane Apa meM bahuta-kucha spaSTa hai| isalie dhavalA meM prasaMgaprApta adhikAMza sUtroM ke abhiprAya ko hI spaSTa kiyA gayA hai| jahA~ prasaMga pAkara dhavalA meM vivakSita viSaya kI vistAra se prarUpaNA hai, usI kA paricaya yahA~ karAyA jA rahA hai| zeSa ke lie 'mUlagranthagata viSaya-paricaya' ko dekhanA caahie| pratyekazarIra dravyavargaNA 'bandhana' ke antargata uparyukta cAra adhikAroM meM jo tIsarA 'bandhanIya' adhikAra hai usameM 23 vargaNAoM kI prarUpaNA kI gaI hai| unameM satrahavIM vargaNA pratyekazarIradra vyavargaNA hai| usake viSaya meM dhavalAkAra ne vizeSa prakAza DAlA hai| sarvaprathama dhavalA meM usake lakSaNa kA nirdeza 1. dhavalA, pu0 13, pR0 343-44 2. sUtra 5,5,82 (isa sandarbha kI tulanA AcArAMga dvi0 zrutacUlikA 3, sUtra 18, pR0 888 __ se karane yogya hai|) 3. dhavalA, pu0 13, pR0 346-53 524 / pakhaNDAgama-parizIlana Page #579 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hai / tadanusAra eka jIva ke eka zarIra meM upacita karma aura nokarmaskandhoM kA nAma pratyekazarIradravyavargaNA hai / vaha jaghanya, utkRSTa aura madhyavartI vikalpoM ke anusAra aneka prakAra kI hai| unameM sabase jaghanya vaha kisake hotI hai, ise spaSTa karate hue dhavalA meM kahA gayA hai ki jo jIva sUkSmanigoda aparyAptoM meM palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga se hIna karmasthitikAla taka kSapitakarmAzika' svarUpa se rahA hai / pazcAt palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra saMyamAsaMyamakANDa ko aura unase vizeSa adhika samyaktva va anantAnubandhivisaMyojana kANDakoM ko tathA ATha saMyamakANDakoM ko karake va cAra vAra kaSAyoM ko upazamAkara antima bhavagrahaNa meM pUrvakoTi pramANa AyuvAle manuSyoM meM utpanna huA hai / pazcAt garbha se nikalane ko Adi karake ATha varSa va antarmuhUrta ke Upara jo samyaktva aura saMyama ko eka sAtha grahaNa karake sayogI jina ho gayA hai / anantara kucha kama pUrvakoTi kAla taka adhaH sthitigalana dvArA samasta audArikazarIra aura tejasazarIra kI nirjarA ko tathA kArmaNazarIra kI guNazreNinirjarA ko karake antima samayavartI bhavyasiddhika huA hai / isa prakAra ke svarUpa se Aye hue ayogI ke antima samaya meM sabase jaghanya pratyekazarIradravyavargaNA hotI hai, kyoMki usake zarIra meM nigodajIvoM kA abhAva hotA hai / Age dhavalAkAra ne 'isa vargaNA ke mAhAtmya ke jJApanArtha hama sthAnaprarUpaNA karate haiM' isa sUcanA ke sAtha usakA spaSTIkaraNa isa prakAra kiyA hai--audArika, taijasa aura kArmaNa ina tIna zarIroM ke paramANupuMjoM ko Upara rakhakara unake nIce unhIM tIna zarIroM ke visrasopacayapuMjoM ko rakkhe / ina chaha jaghanya paramANupuMjoM ke Upara paramANuoM ko isa prakAra bar3hAnA cAhiekSapitakarmAzikasvarUpa se Aye hue usa antima samayavartI bhavyasiddhika ke audArikazarIra sambandhI visrasopacayapuMja meM eka paramANu ke bar3hAne para anya apunarukta sthAna hotA hai / usameM do paramANuoM ke bar3hAne para tIsarA apunarukta sthAna hotA hai| tIna paramANuoM ke bar3hAne para cauthA apunarukta sthAna hotA hai| isa prakAra ukta audArikazarIragata visrasopacayapuMja meM eka eka paramANu kI vRddhi ke krama se saba jIvoM se anantaguNe mAtra paramANuoM ko bar3hAnA cAhie / isa prakAra se bar3hAne para audArikazarIragata visrasopacayapuMja meM saba jIvoM se anantaguNe mAtra apunarukta sthAna prApta hote haiM / isa paddhati se Age vahA~ anya kSapitakarmAzika tathA guNitakarmAzika ko vivakSita karake tejasa, kArmaNa va vaikriyika zarIra ke AdhAra se bhI una anunarukta sthAnoM kI prarUpaNA kI gayI hai / antima vikalpa ko spaSTa karate hue dhavalA meM kahA gayA hai ki guNitakarmAzika jIva sAtavIM pRthivI meM taijasa aura kArmaNa zarIroM ko utkRSTa karake maraNa ko prApta hotA huA dotIna bhavoM meM tiryaMcoM meM utpanna huA aura tatpazcAt pUrvakoTi AyuvAle manuSyoM meM utpanna huaa| vahA~ garbha se Adi karake ATha varSa aura antarmuhUrta ke Upara sayogI jina hokara kucha kama pUrvakoTi taka saMyama guNazreNinirjarA karatA huA ayogI ho gayA / isa prakAra ayogI hue usake antima samaya meM sthita hone para pratyekazarIravargaNA pUrvokta pratyekazarIravargaNA ke samAna 1. kSapitakarmAzika ke lakSaNa ke lie sUtra 4, 2, 4, 46-75 draSTavya haiM / - ( pu0 10, pR0 268-66 ) SaTkhaNDAgama para TIkAe~ / 525 Page #580 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hotI hai / aba yahA~ vRddhi nahIM hai, kyoMki vaha sarvotkRSTatA ko prApta ho cukI hai| isa prakAra anya bhI prAsaMgika prarUpaNA dhavalA meM kI gayI hai / jina jIvoM ke nigodajIvoM kA sambandha nahIM hai unakA ullekha isa prakAra kiyA gayA haipRthivI, jala, teja, vAyu, deva, nAraka, AhArakazarIrI pramattasaMyata, sayogikevalI aura ayogikevalI | ye saba pratyekazarIra haiM / * bAdaranigodavargaNA 1 yaha unnIsavIM bAdara nigodavargaNA sarvajaghanya rUpa meM kSINakaSAya ke antima samaya meM hotI hai / usakI vizeSatA ko prakaTa karate hue dhavalA meM kahA gayA hai ki jo jIva kSapitakarmAzikasvarUpa se Akara pUrvakoTipramANa AyuvAle manuSyoM meM utpanna huA hai, vahIM garbha se lekara ATha varSa aura antarmuhUrta ke Upara jisane samyaktva aura saMyama donoM ko eka sAtha prApta kiyA hai tathA jo kucha kama pUrvakoTikAla taka karma kI utkRSTa guNazreNinirjarA ko karatA huA siddha hone meM antarmuhUrta mAtra zeSa raha jAne para kSapakazreNi para ArUr3ha huA; isa prakAra utkRSTa vizuddhi dvArA karmanirjarA karate hue usa kSINakaSAya ke prathama samaya meM ananta bAdara nigodajIva maraNa ko prApta hote haiM / dvitIya samaya meM unase vizeSa adhika jIva marate haiM / kSINakaSAyakAla ke prathama samaya se lekara AvalipRthaktva mAtra kAla ke vyatIta hone taka tRtIyAdi samayoM meM bhI uttarottara vizeSa adhika ke krama se ukta bAdara nigoda jIva maraNa ko prApta hote haiM / tatpazcAt kSINakaSAyakAla meM AvalI kA asaMkhyAtava bhAga zeSa raha jAne taka ve uttarottara saMkhyAtaveM bhAgasaMkhyAtaveM bhAga adhika ke krama se maraNa ko prApta hote haiN| pazcAt anantara samaya meM ve unase prasaMkhyAtaguNe marate haiM / isa prakAra kSINakaSAya ke antima samaya taka ve uttarottara asaMkhyAtaguNeasaMkhyAtaguNe marate haiM / guNakAra kA pramANa yahA~ palyopama kA asaMkhyAtavA~ bhAga nirdiSTa hai / nigoda kauna hote haiM, ise spaSTa karate hue kahA hai ki pulavI nigoda kahalAte haiM / yahIM skandha, aNDara, AvAsa, pulavI aura nigodazarIra ina pAMca kA nirdeza hai| unameM mUlI, yUhara Adi ko skandha kahA gayA hai| isI prakAra aNDara AdikoM ke svarUpa kA bhI nirdeza kara unheM udAharaNa dvArA isa prakAra samajhAyA hai - jisa prakAra tIna loka ke bhItara bharata, usake bhItara janapada, unake bhItara grAma aura unake bhItara pura hote haiM, usI prakAra skandhoM ke bhItara aNDara, unake bhItara AvAsa, unake bhItara pulaviyA~ aura unake bhItara nigodazarIra hote haiM / ye pratyeka asaMkhyAta lokapramANa hote haiM / yahA~ kSINakaSAyazarIra ko skandha kahA hai, kyoMki vaha asaMkhyAta lokapramANa aNDaroM kA AdhArabhUta hai / vahA~ aNDaroM ke bhItara sthita anantAnanta jIvoM ke pratyeka samaya meM asaMkhyAtaguNita zreNi ke krama se zukladhyAna ke dvArA maraNa ko prApta hone para kSINakaSAya ke antima samaya meM marane vAle ananta jIva hote haiM / ananta hokara bhI ve dvicarama samaya meM mare hue jIvoM se asaMkhyAtaguNe hote haiM / dhavalA meM anya kinhIM AcAryoM ke abhimatAnusAra pulaviyoM ke Azraya se bhI nigodajIvoM ke marane ke krama kI prarUpaNA kI gayI hai / ye jIva vahA~ kyoM maraNa ko prApta hote haiM, aisI zaMkA ke upasthita hone para usakA samAdhAna karate hue dhavalAkAra ne kahA hai ki vahA~ dhyAna ke dvArA nigodajIvoM kI utpatti aura sthiti 526 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #581 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ke kAraNa kA nirodha ho jAtA hai| isa para punaH yaha zaMkA upasthita huI hai ki jo dhyAna ke dvArA anantAnanta jIvoM kA vighAta karate haiM unheM mukti kaise prApta ho sakatI hai ? isake uttara meM kahA gayA hai ki apramAda ke dvArA-pramAda ke na rahane se-una jIvoM ke vidhAta ke hone para bhI unake mukta hone meM kucha bAdhA nahIM hai| prasaMga ke anusAra yahA~ apramAda kA svarUpa bhI spaSTa kiyA hai / tadanusAra pAMca mahAvrata, pAMca samitiyAM, tIna guptiyA~ aura sampUrNa kaSAya ke abhAva kA nAma apramAda hai| apramAda kI isa avasthA meM samasta kaSAya se rahita ho jAne ke kAraNa dravyahiMsA ke hone para bhI saMyata ke karmabandha nahIM hotA hai / isake viparIta pramAda kI avasthA meM bAhya hiMsA ke na hone para bhI antaraMga hiMsA-jIvavighAta ke pariNAmavaza siktha matsya ke karmabandha upalabdha hotA hai / isase siddha hai ki zuddhanaya se antaraMga hiMsA hI vastutaH hiMsA hai, na ki bahiraMga hiMsA / vaha antaraMga hiMsA kSINakaSAya ke sambhava nahIM hai, kyoMki vahAM kaSAya aura asaMyama kA abhAva ho cukA hai| isa abhimata kI puSTi dhavalAkAra ne pravacanasAra kI eka gAthA (3-17) ko uddhRta karate hue kI hai| isI prasaMga meM mUlAcAra kI bhI do gAthAeM (5,131-32) uddhata kI haiN| kSINakaSAya ke prathama samaya se lekara nigodajIva taba taka utpanna hote haiM jaba taka unhIM kA jaghanya AyukAla zeSa rahatA hai / tatpazcAt ve vahAM nahIM utpanna hote haiM, kyoMki utpanna hone para unake jIvita rahane kA kAla zeSa nahIM rahatA hai (pu0 14, pR0 84-61) / . Age yahA~ dhavalA meM isa jaghanya bAdara nigodadravyavargaNA ke prasaMga meM bhI sthAnoM kI prarU. paNA lagabhaga usI prakriyA se kI gayI hai jisa prakriyA se pUrva meM pratyekazarIradravyavargaNA ke prasaMga meM kI gayI hai (pR0 61-112) / utkRSTa bAdara nigodadravyavargaNA kisake hotI hai, ise batalAte hue dhavalA meM kahA gayA hai ki pUrva prakriyA ke anusAra jagaNi ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra pulaviyoM ke bar3hane para karmabhUmipratibhAgabhata svayambhUramaNadvIpa meM sthita mUlI ke zarIra meM jagazreNi ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra ekabandhanabaddha pulaviyoM ko grahaNa karake utkRSTa bAdaranigodavargaNA hotI hai| jaghanya se Age aura utkRSTa bAdaranigodavargaNA ke nIce utpanna saba vikalpoM ko usake madhyama vikalpa samajhanA caahie| sUkSma nigodadravyavargaNA yaha teIsa vargaNAoM meM ikkIsavIM vargaNA hai / vaha jala, sthala aura AkAza meM sarvatra dekhI jAtI hai, kyoMki usakA bAdaranigodavargaNA ke samAna koI niyata deza nahIM hai| sabase jaghanya sUkSma nigodadravyavargaNA kSapitakauzika svarUpa se aura kSapitagholamAna svarUpa se Aye hue sUkSma nigodajIvoM ke hotI hai, dUsare jIvoM ke nahIM; kyoMki unake dravya kI jaghanyatA sambhava nahIM hai| yahA~ bhI AvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra pulaviyA~ hotI haiN| unameM se pratyeka pulavI meM asaMkhyAta lokamAtra nigodazarIra aura eka-eka nigodazarIra meM anantAnanta jIva hote haiN| una jIvoM meM kSapitakauzika rUpa se Aye hue jIva AvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra hI hote haiM, zeSa saba kSapitagholamAna hote haiN| ina anantAnanta jIvoM ke audArika, tejasa aura kArmaNazarIroM ke karma, nokarma aura visrasopacaya paramANu-pudgaloM ko grahaNa karake sabase jaghanya sUkSma nigoda SaTkhaNDAgama para TokAeM / 527 Page #582 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dravyavargaNA hotI hai| dhavalA meM isake sthAnoM kI bhI prarUpaNA kI gayI hai| pUrvokta vidhAna ke anusAra AvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra pulaviyoM ke bar3ha jAne para mahAmatsya ke zarIra meM ekabandhanabaddha chaha kAya ke jovoM ke saMghAta meM utkRSTa sUkSma nigodavargaNA dekhI jAtI hai (dhavalA, pu0 14, pR0 113-16) / vargaNAdhra vAdhra vAnugama Adi 12 anuyogadvAra yahA~ vargaNAdravyasamudAhAra kI prarUpaNA meM sUtrakAra ne jina vargaNAprarUpaNA va vargaNAnirUpaNA Adi 14 anuyogadvAroM kA nirdeza kiyA hai (sUtra 5,6,75), unameM se unhoMne vargaNAprarUpaNA va vargaNAnirUpaNA ina pUrva ke do anuyogadvAroM kI hI prarUpaNA kI hai, zeSa vargaNAdhra vAdhra vAnugama Adi 12 anuyogadvAroM kI nhiiN| - isa sthiti meM 'vargaNAnirUpaNA' anuyogadvAra ke samApta ho jAne para dhavalA meM yaha zaMkA uThAyI gayI hai ki sUtrakAra ne pUrvanirdiSTa 14 anuyogadvAroM meM pUrva ke do anuyogadvAroM kI prarUpaNA karake zeSa 'vargaNAdhra vAdhra vAnugama' Adi 12 anuyogadvAroM kI prarUpaNA kyoM nahIM kI? unakA jJAna na hone se unhoMne unakI prarUpaNA na kI ho, yaha to sambhava nahIM hai| kyoMki 24 anayogadvAra rUpa 'mahAkarmaprakRtiprAbhUta' ke pAraMgata bhagavAn bhUtabali ke unakI jAnakArI na rahane kA virodha hai / yaha bhI sambhava nahIM hai ki vismaraNazIla ho jAne se ve unakI prarUpaNA na kara pAye hoM, kyoMki jo pramAda se rahita ho cukA hai vaha vismaraNazIla nahIM ho sktaa| isake uttara meM vahA~ kahA gayA hai ki yaha kucha doSa nahIM hai, kyoMki pUrvAcAryoM ke vyAkhyAnakrama ke jatalAne ke lie sUtrakAra ne una 12 anuyogadvAroM kI prarUpaNA nahIM kI hai| isa para vahA~ yaha pUchA gayA hai ki anuyogadvAroM meM vahA~ ke samasta artha kI prarUpaNA saMkSipta zabdasamaha ke dvArA kyoM kI jAtI hai / uttara meM dhavalAkAra ne kahA hai vacanayogarUpa Asrava ke dvArA AnevAle karmoM ko rokane ke lie vahA~ vivakSita viSaya kI prarUpaNA saMkSipta zabdasamUha ke dvArA kara dI jAtI hai| dhavalAkAra ne isa prasaMga meM sUtrakAra dvArA kI gayI una do anuyogadvAroM kI prarUpaNA ko dezAmarzaka mAnakara, jIvasamudAhAra ke prasaMga meM nirdiSTa/una 14 anuyogadvAroM meM se sUtrakAra ke dvArA aprarUpita vargaNAdhra vAdhra vAnugama, vargaNAsAntara-nirantarAnugama, vargaNAoja-yugmAnugama, vargaNAkSetrAnugama, vargaNAsparzanAnugama, vargaNAkAlAnugama, vargaNAantarAnugama, vargaNAbhAvAnugama, vargaNAupanayAnugama, vargaNAparimANAnugama, vargaNAbhAgAbhAgAnugama aura vargaNAalpabahutvAnugama ina 12 anuyogadvAroM kI yathAkrama se vistArapUrvaka prarUpaNA kI hai|' Age dhavalA meM yathAkrama se sUtra 66 meM nirdiSTa ATha anuyogadvAroM meM se anantaropanidhA, paramparopanidhA, avahAra, yavamadhya, padamImAMsA aura alpabahutva ina zeSa chaha anuyogadvAroM kI kI bhI prarUpaNA kI gaI hai| isa prakAra pUrvokta vargaNA va vargaNAdravyasamudAhAra Adi ATha anuyogadvAroM ke AdhAra se 1. dhavalA, pu0 14, pR0 135-76 2. vahI-anantaropanidhA va paramparopanidhA pR0 176-60, avahAra pR0 160-201, yavamadhya pR0 201-7, padamImAMsA pR0 207-8 aura alpabahutva pR0 208-23 528 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #583 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ekapradezika paramANupudgaladravyavargaNA Adi teIsa vargaNAoM kI prarUpaNA ke samApta ho jAne para ekazreNI aura nAnAzreNI ke bheda se do prakAra kI Abhyantara vargaNA samApta ho jAtI hai| bAhya vargaNA bAhya vargaNA kA sambandha audArikAdi pA~ca zarIroM se hai| isakI prarUpaNA meM sUtrakAra ne ina cAra anuyogadvAroM kA nirdeza kiyA hai-zarIrizarIraprarUpaNA, zarIraprarUpaNA, zarIravisrasopacayaprarUpaNA aura visrasopacayaprarUpaNA (sUtra 5,6,117-18) / ___ isa prasaMga meM dhavalA meM yaha zaMkA uThAyI gayI hai ki audArikAdi pA~ca zarIroM kI 'bAhya vargaNA' saMjJA kaise hai / indriya aura mana se grahaNa ke ayogya pudgaloM kI 'bAhya' yaha saMjJA ho, yaha to sambhava nahIM hai, kyoMki vaisI paristhiti meM paramANu Adi vargaNAoM ke bhI bAhyavargaNAtva kA prasaMga prApta hotA hai| kAraNa yaha ki ve bhI indriya aura noindriya se agrAhya haiN| para unheM AbhyantaravargaNA ke antargata grahaNa kiyA gayA hai / pAMca zarIra jIvapradezoM se bhinna haiM, isalie bhI unheM 'bAhya nahIM kahA jA sakatA hai; kyoMki dUdha aura pAnI ke samAna paraspara meM anugata hone se jIva aura zarIra ke Abhyantara aura bAhyarUpatA nahIM banatI hai| anantAnanta visrasopacayaparamANuoM ke madhya meM pA~ca zarIroM ke paramANu sthita haiM, isalie bhI unakI 'bAhya' saMjJA nahIM ho sakatI; kyoMki bhItara-sthita visrasopacayaskandhoM kI 'bAhya' saMjJA kA virodha hai| isa paristhiti meM pAMca zarIroM kI 'bAhya vargaNA' saMjJA ghaTita nahIM hotI hai| isa zaMkA kA parihAra karate hue dhavalA meM kahA gayA hai ki ve pA~ca zarIra pUrvokta teIsa vargaNAoM se bhinna haiM. isalie unakA ullekha 'bAhya' nAma se kiyA gayA hai| Age kahA gayA hai ki pAMca zarIra acitta vargaNAoM ke antargata to nahIM ho sakate, kyoMki sAcatta zarIroM ke acitta mAnane kA virodha hai / isake viparIta unheM sacitta vargaNAoM ke antargata bhI nahIM kiyA jA sakatA hai, kyoMki visrasopacayoM ke binA pA~ca zarIroM ke paramANuoM ko hI grahaNa kiyA gayA hai| isalie pA~ca zarIroM kI 'bAhya vargaNA' saMjJA siddha hai (pu0 14, pR0 223-24) / Upara bAhya vargaNA ke antargata jina cAra anuyogadvAroM kA ullekha hai unakA paricaya dhavalAkAra ne saMkSepa meM isa prakAra karAyA hai (1) zarIrizarIraprarUpaNA anuyogadvAra meM pratyeka aura sAdhAraNa ina do bhedoM meM vibhakta jIvoM ke zarIroM kI athavA pratyeka aura sAdhAraNa lakSaNavAle zarIradhArI jIvoM ke zarIroM kI prarUpaNA kI gayI hai, isIlie usakA 'zarIrizarIraprarUpaNA' yaha sArthaka nAma hai| (2) zarIraprarUpaNA anuyogadvAra meM pAMcoM zarIroM ke pradezapramANa kI, unake pradezoM ke niSekakrama kI aura pradezoM ke alpabahutva kI prarUpaNA kI gayI hai| (3) zarIravisrasopacayaprarUpaNA anuyogadvAra meM audArika, vaikriyika, AhAraka, tejasa aura kArmaNa ina pA~ca zarIroM ke paramANuoM se sambaddha ukta pAMca zarIroM ke visrasopacayasambandha ke kAraNabhUta snigdha aura rUkSa guNoM ke avibhAgapraticchedoM kI prarUpaNA kI gayI hai| (4) visrasopacayaprarUpaNA anuyogadvAra meM jIva se chor3e gaye una paramANuoM ke visrasopacaya kI prarUpaNA kI gayI hai| zarIrizarIraprarUpaNA meM jJAtavya zarIrizarIraprarUpaNA ke prasaMga meM sUtrakAra ne prathamataH sAta (122-28) sUtroM meM sAdhAraNa SaTlaNDAgama para TIkAe~ / 529 Page #584 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jIvoM kI vizeSatA ko prakaTa kiyA hai / pazcAt sUtra 126 meM prastuta zarIrizarIraprarUpaNA meM jJAtavyasvarUpa se satprarUpaNAdi ATha anuyogadvAroM kA nirdeza kiyA hai| unameM se yahAM prathama satprarUpaNA aura antima alpabahutva ina do anuyogadvAroM kI hI prarUpaNA kI hai, zeSa dravyapramANAnugamAdi chaha anuyogadvAroM kI prarUpaNA unhoMne nahIM kii| isase yahAM mUla grantha meM satprarUpaNA anuyogadvAra ke samApta ho jAne para dhavalAkAra ne 'yaha satprarUpaNA anuyogadvAra cUMki zeSa dravyapramANAdi chaha anuyogadvAroM se sambaddha hai, isalie yahI unakI prarUpaNA kI jAtI hai' isa sUcanA ke sAtha Age yathAkrama se unakI prarUpaNA kI hai| gayA ogha kI apekSA se do zarIra vAle aura tIna zarIra vAle jIva dravyapramANa se ananta haiN| cAra zarIravAle dravyapramANa se pratara ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra asaMkhyAta jagazreNi pramANa asaMkhyAta haiN| Adeza kI apekSA narakagati meM vartamAna nArakiyoM meM do zarIravAle va tIna zarIra vAle nArakIyoM ko dravyapramANa se pratara ke asaMkhyAtaveM bhAga kahA gayA hai| isa prakAra zeSa tiyaMca Adi tIna gatiyoM aura indriya Adi anya mArgaNAoM meM bhI prastuta dravyapramANa kI dhavalA meM prarUpaNA hai| tatpazcAta vahAM krama se kSetrAnugama, sparzanAnugama, kAlAnugama, antarAnugama aura bhAvAnugama ina anuyogadvAroM kA bhI nirdeza hai (pu0 14, pR0 248-301) / AhAraka-zarIra zarIraprarUpaNA ke antargata chaha anuyogadvAroM meM prathama 'nAmanirukti' anuyogadvAra hai| isameM audArika Adi pAMca zarIroM ke nAmoM kI niruktipUrvaka sArthakatA kA prakAzana hai| ___ isa prasaMga meM yahA~ dhavalA meM AhAraka zarIra kI vizeSatA ko prakaTa karate hue kahA gayA hai ki asaMyama kI pracuratA, AjJAkaniSThatA aura apane kSetra meM kevalI kA abhAva, ina tIna kAraNoM ke hone para sAdhu AhAraka zarIra ko prApta hotA hai| inameM se pratyeka ko vahAM isa prakAra spaSTa kiyA gayA hai asaMyamapracuratA-jaba jala, sthala aura AkAza una sUkSma jIvoM se, jinakA parihAra karanA azakya hotA hai, vyApta ho jAtA hai taba asaMyama kI pracuratA hotI hai| usake parihAra ke lie sAdhu AhArakazarIra ko prApta hote haiM / AhAravargaNA ke skandhoM se nirmita vaha AhAraka zarIra haMsa ke samAna dhavala, pratighAta se rahita aura eka hAtha pramANa utsedha se yukta hotA hai| ___AjJAkaniSThatA-AjJA, siddhAnta aura Agama ye samAnArthaka zabda haiN| apane kSetra meM AjJA kI alpatA kA nAma AjJAkaniSThatA hai| kevalI kA abhAva-jina dravya va paryAyoM kA nirNaya Agama ko chor3akara anya kisI pramANa se nahIM kiyA jA sakatA hai, unake viSaya meM sandeha ke utpanna hone para use dUra karane ke lie 'maiM anya kSetra meM sthita zrutakevalI athavA kevalI ke pAdamUla meM jAtA hU~', isa prakAra vicAra karake sAdhu AhAraka zarIra se pariNata hotA hai / usake prabhAva se vaha parvata, nadI va samudra Adi ke madhya se jAkara vinayapUrvaka unase usa sandehApanna tattva ke viSaya meM pUchatA hai| tathA sandeha se rahita ho vaha vApasa A jAtA hai| isake atirikta sAdhu anya kSetra meM kinhIM mahAmuniyoM ke kevalajJAna ke utpanna hone athavA mukti ke prApta hone para tathA tIrthaMkaroM ke dIkSAkalyANaka 530 / SaTkhaNDAgama-parizIlana . Page #585 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Adi zubha avasara para bhI AhAraka zarIra se anya kSetra meM jAte haiN| . tAtparya yaha hai ki jo sAdhu vikriyARddhi se rahita hokara AhAraka-Rddhi se sampanna hote haiM ve avadhijJAna se, zrutajJAna se athavA devoM ke Agamana se keva najJAna kI utpatti jAnakara, 'hama vandanA kI bhAvanA se jAte haiN| aisA vicArakara AhArakazarIra se pariNata hote hue usa sthAna ko jAte haiM aura una kevaliyoM tathA anya jinoM va jinAlayoM kI vandanA karake vApasa A jAte haiN|' _ 'sarvArthasiddhi' aura 'tattvArthavArtika' meM prakRta AhAraka zarIra-nirvartana kA prayojana kadAcit RddhivizeSa ke sadbhAva kA jJApana, kadAcit sUkSma padArtha kA nirNara aura kadAcit saMyama kA paripAlana nirdiSTa kiyA gayA hai| 'tattvArthavAtika' meM 'sarvArthasiddhi' se itanA vizeSa kahA gayA hai ki bharata aura airAvata kSetra meM kevalI kA abhAva hone para jise saMzaya utpanna huA hai, vaha utpanna hue usa saMzaya ke viSaya meM nirNaya ke lie mahAvidehoM meM jAne kA icchuka hokara, 'audArikazarIra se jAne para mere lie mahAna asaMyama hone vAlA hai', isa sadbhAvanA se vaha AhArakazarIra ko utpanna karatA hai|' isI prasaMga meM Age dhavalA meM sUtrokta nAmanirukti ke viSaya meM spaSTa karate hue yaha kahA gayA hai ki sUtra (5,6,236) meM prayukta 'NiuNa' kA artha nipuNa, zlakSNa va mRdu hai / 'NiNNA' yA "NiNhA' kA artha dhavala, sugandhita aura atizaya sundara hai| 'apratihata' kA artha sUkSma hai| tadanusAra AhAravargaNAdravyoM ke madhya meM jo skandha nipuNatara va piNNadara (atizaya niSNAta) hote haiM, unakA cUMki usa zarIra ke nimitta AharaNa yA grahaNa kiyA jAtA hai, isalie usakA 'AhAraka' yaha sArthaka nAma hai (pu0 14, pR0 386) / tejasa-zarIra uparyukta nAmanirukti ke prasaMga meM sUtrakAra ne tejaHprabhAguNa-yukta zarIra ko taijasa zarIra kahA hai / (sUtra 5,6,240) ___isakI vyAkhyA meM dhavalAkAra ne zarIraskandha ke padmarAga maNi ke samAna varNa ko teja aura zarIra se nikalane vAlI kiraNakalA ko prabhA kahakara usameM hone vAle zarIra ko tejasazarIra kahA hai| vaha niHsaraNAtmaka aura aniHsaraNAtmaka se bheda ke do prakAra kA hai| ina meM niHsaraNAtmaka taijasa zarIra bhI zubha aura azubha ke bheda se do prakAra kA hai| inameM utkRSTa cAritravAle dayAlu saMyata ke usakI icchAnusAra jo haMsa va zaMkha ke samAna varNa vAlA tejasa zarIra dAhine kandhe se nikalakara, mArI, vyAdhi, vedanA, dubhikSa va upasarga Adi ke zAnta karane meM samartha hotA hai aura jo samasta jIvoM ko va usa saMyata ko bhI sukha utpanna karatA hai, vaha niHsaraNAtmaka zubha tejasazarIra kahalAtA hai / 1. dhavalA, pu0 14, pR0 326-37 2. kadAcillabdhivizeSasadbhAvajJApanArtha, kadAcit sUkSmapadArthanirdhAraNArthaM saMyamaparipAlanArtha ca bharatarAvateSu kevalivirahe jAtasaMzayastannirNayArtha mahAvideheSu kevalisakAza jigamiSaraudArikeNa me mahAn saMyamo bhavatIti vidvAnAhArakaM nivrtyti| ta0vA0 2,46,4; tulanA ke lie nAmanirukti se sambandhita isake pUrva 2,36,6 kA sandarbha draSTavya hai| SaTsamAgama para TIkAe~ | 531 Page #586 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bAraha yojana Ayata, nau yojana vistRta, sUcyaMgula ke saMkhyAtaveM bhAgamAtra bAhulya se sahita aura japAkusuma ke samAna varNavAlA jo zarIra krodha ko prApta bAyeM kandhe se nikalakara apane kSetra ke bhItara sthita jIvoM ko vinaSTa karake phira praviSTa hote hue usa saMyata ko bhI mAra DAlatA hai, usakA nAma niHsaraNAtmaka azubha tejasazarIra hai / aniHsaraNAtmaka tejasazarIra khAye hue anna-pAna kA pAcaka hokara bhItara sthita rahatA hai / (pu0 14, pR0 328) 'tattvArthavAtika' meM samudghAta ke prasaMga meM tejasa-samudghAta ke svarUpa ke nirdeza meM itanA mAtra kahA gayA hai ki jIvoM ke anugraha va upaghAta meM samartha aise taijasazarIra ko utpanna karanA hI jisakA prayojana hotA hai, use taijasa-samudghAta kahate haiN|' 'bahadadravyasaMgraha' kI brahmadeva-viracita TIkA meM use kucha adhika vikasita karate hue spaSTa kiyA gayA hai| tadanusAra apane mana ke lie aniSTakara kisI kAraNa ko dekhakara jisa saMyamI mahAmani ko krodha utpanna huA hai usake mUla zarIra ko na chor3akara jo sindUra ke samAna varNa vAlA, bAraha yojana dIrgha, sUcyaMgula ke saMkhyAtaveM bhAga pramANa mUla vistAra se va nau yojana pramANa agravistAra se sahita kAhala ke samAna AkRtivAlA puruSa bAyeM kandhe se nikalakara bAyIM ora pradakSiNApUrvaka hRdaya meM sthita viruddha vastu ko jalAkara usa saMyamI ke sAtha dvIpAyana mani ke samAna svayaM bhI bhasmasAt ho jAtA hai, use azubha tejasa-samudghAta kahA jAtA hai| isake viparIta loka ko vyAdhi va durbhikSa Adi se pIr3ita dekhakara uttama saMyama ke dhAraka jisa maharSi ke dayA kA bhAva utpanna huA hai, usake mUla zarIra ko na chor3akara jo dhavala varNavAlA bAraha yojana Ayata tathA sUcyaMgula ke saMkhyAtaveM bhAga mAtra mUlavistAra se va no yojanapramANa agravistAra se sahita puruSa dAhine kandhe se nikalakara dakSiNa kI ora pradakSiNApUrvaka usa vyAdhi va durbhikSa ko naSTa kara detA hai aura vApasa apane sthAna meM praviSTa ho jAtA hai, use zubha tejaHsamudghAta kahate haiN|' - dhavalA se yahA~ yaha vizeSatA rahI hai ki azubha taijasa ke prasaMga meM dhavalA meM jahA~ apane kSetra meM sthita jIvoM ke vinAza kI spaSTa sUcanA kI gayI hai, vahA~ isa 'bRhadravyasaMgraha' TIkA meM "apane hRdaya meM nihita viruddha vastu ko bhasmasAt karake" itanA mAtra kahA gayA hai| zabha taijasa-samudghAta ke prasaMga meM 'bRhaddavyasaMgraha' TIkA meM 'dAhine kandhe se nikalane' kA ullekha nahIM hai / vaha sambhavataH pratilekhaka ko asAvadhAnI se likhane meM raha gayA hai| zeSa 18 (7 se 24) anuyogadvAra yaha pUrva meM spaSTa kiyA jA cukA hai ki jo 'mahAkarmaprakRtiprAbhRta' avicchinna zrutaparamparA se AtA huA bhaTTAraka dharasena ko prApta huA aura jise unhoMne pUrNarUpa se AcArya puSpadanta va bhUtabali ko samarpita kara diyA, usameM kRti-vedanAdi 24 anuyogadvAra rahe haiN| ranameM se prastuta SaTkhaNDAgama meM A0 bhUtabali ne kRti, vedanA, sparza, karma, prakRti aura bandhana ina prArambha ke 6 anuyogadvAroM kI hI prarUpaNA kI hai, zeSa nibandhana Adi 18 anuyogadvAroM 1. ta0vA0 1,20,12, pR0 53; Age 2,46, 8 (pR0 108) bhI draSTavya hai| 2. bRhad TIkA gA018, pR0 22-23 532 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #587 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kI prarUpaNA unhoMne isameM nahIM kI hai| una zeSa anuyogadvAroM kI prarUpaNA dhavalAkAra AcArya vIrasena ne kI hai| use prArambha karate hue ve kahate haiM ki bhUtabali bhaTTAraka ne isa sUtra (5,6,767, pu0 14) ko dezAmarzaka rUpa se likhA hai, isalie hama isa sUtra se sUcita zeSa aThAraha anuyogadvAroM kI prarUpaNA kucha saMkSepa se karate haiN|' ___ tadanusAra unhoMne yathAkrama se una aThAraha anuyogadvAroM kI prarUpaNA isa prakAra kI hai7. nibandhana anuyogadvAra ___ yahA~ 'nibandhana' kI 'nibadhyate tadasminniti nibandhanam' isa prakAra nirukti karate hue yaha abhiprAya prakaTa kiyA gayA hai jo dravya jisameM nibaddha yA pratibaddha hai, usakA nAma nibandhana hai| vaha chaha prakAra kA hai-nAmanibandhana, sthApanAnibandhana, dravyanibandhana, kSetranibandhana, kAlanibandhana aura bhaavnibndhn| inameM jisa nAma kI vAcaka rUpa se pravRtti kA jo artha Alambana hotA hai use nAmanibandhana kahate haiM, kyoMki usake binA nAma kI pravRtti sambhava nahIM hai| yaha nAmanibandhana artha, abhidhAna aura pratyaya ke bheda se tIsa prakAra kA hai / inameM artha eka jIva va bahuta jIva evaM ajIva Adi ke bheda se ATha prakAra kA hai|' ina ATha arthoM ke viSaya meM jo jJAna utpanna hotA hai use pratyayanibandhana kahA jAtA hai / jo nAmazabda pravRtta hokara apane ApakA hI bodhaka hotA hai vaha abhidhAnanibandhana kahalAtA hai|... _ vikalpa ke rUpa meM yahAM dhavalAkAra ne yaha bhI kahA hai-athavA yaha saba to dravyAdinibandhanoM meM praviSTa hotA hai, isalie ise chor3akara 'nibandhana' zabda ko hI 'nAmanibandhana' ke rUpa meM grahaNa karanA caahie| aisA hone para punarukta doSa kI sambhAvanA nahIM rhtii| dravyanibandhana ke prasaMga meM kahA gayA hai ki jo dravya jina dravyoM kA Azraya lekara pariNamatA hai, athavA jisa dravya kA svabhAva dravyAntara se sambaddha hotA hai, use dravyanibandhana jAnanA caahie| grAma-nagarAdi ko kSetramibandhana kahA gayA hai, kyoMki pratiniyata kSetra meM unakA sambandha pAyA jAtA hai| jo artha jisa kAla meM pratibaddha hai, use kAlanibandhana kahA jAtA hai| jaise Ama kI baura caitra mAsa se nibaddha hai; ityAdi / ___ jo dravya bhAva kA AdhAra hotA hai use bhAvanibandhana kahate haiN| jaise--lobha kA nibandhana cAMdI-sonA Adi, kyoMki unake Azraya se hI usakI utpatti dekhI jAtI hai, athavA utpanna hue bhI lobha kA vaha Alambana dekhA jAtA hai| isI prakAra krodha kI utpatti ke nimittabhUta dravya ko athavA utpanna hue krodha ke AlambanabhUta dravya ko bhAvanibandhana jAnanA caahie| uparyukta chaha prakAra ke nibandhana meM nAma aura sthApanA ina do nibandhanoM ko chor3akara zeSa cAra ko yahA~ adhikRta kahA gayA hai| Age spaSTa kiyA gayA hai ki yadyapi yaha nibandhana anuyoga chaha dravyoM ke nibandhanoM kI prarUpaNA karatA hai, phira bhI yahA~ adhyAtmavidyA kA adhi 1. bhUdabalibhaDAraeNa jeNedaM suttaM desAmAsiyabhAveNa lihidaM teNedeNa sutteNa sUcidasesa-aTThArasa aNiyogaddArANaM kiM ci saMkheveNa parUvaNaM kssaamo| (dhavalA, pu0 15, pR0 1) SaTsamAgama para TIkAe~ / 5 Page #588 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kAra hone se use chor3akara karmanibandhana ko hI grahaNa karanA caahie| ___isa anuyogadvAra kA prayojana karmarUpatA ko prApta hue karmoM ke vyApAra ko prakaTa karanA hai| inameM noAgamakarmanibandhana do prakAra kA hai-mUlakarmadravyanibandhana aura uttarakarmadravyanibandhana / inameM yahA~ prathamataH ATha mUla karmoM ke nibandhana kI, aura tatpazcAt saMkSepa meM uttara karmoM ke nibandhana kI, prarUpaNA kI gayI hai| yathA jJAnAvaraNakarma saba dravyoM meM nibaddha hai, na ki saba paryAyoM meN| jJAnAvaraNa ko jo yahAM saba dravyoM meM nibaddha hone kA kathana hai vaha kevalajJAnAvaraNa ke Azraya se kiyA gayA hai| kAraNa yaha ki vaha tInoM kAlaviSayaka ananta paryAyoM se paripUrNa chahoM dravyoM ko viSaya karanevAle kevalajJAna kA virodhI hai| sAtha hI, saba paryAyoM meM jo usakI nibaddhatA kA niSedha kiyA gayA hai vaha zeSa cAra jJAnAvaraNoM kI apekSA se kiyA gayA hai, kyoMki unake dvArA AviyamANa zeSa cAra jJAnoM meM saba dravyoM ke grahaNa kI zakti nahIM hai| isa prasaMga meM yaha zaMkA uThI hai ki mati aura zrutajJAna kI pravRtti jaba mUrta va amUrta sabhI dravyoM meM upalabdha hotI hai taba unako saba dravyoM ko viSaya karane vAle kyoM nahIM khte| isake samAdhAna meM vahAM yaha kahA gayA hai ki ve yadyapi dravyoM ke tInoM kAlaviSayaka paryAyoM ko jAnate haiM, para unheM sAmAnya se hI jAnate haiM, vizeSa rUpa se unakI pravRtti unake viSaya meM nahIM hai| aura yadi vizeSa rUpa se bhI unakI pravRtti ko una ananta paryAyoM meM svIkAra kiyA jAtA hai to phira kevalajJAna se unakI samAnatA kA prasaMga prApta hotA hai / para vaisA sambhava nahIM hai, anyathA pA~ca jJAnoM ke upadeza ke abhAva kA prasaMga prApta hotA hai| isase siddha hai ki mati aura zrutajJAna kI pravRtti vizeSa rUpa se dravyoM kI ananta paryAyoM meM sambhava nahIM hai| (dhavalA, pu0 15, pR0 1.4) Age darzanAvaraNIya ke nibandhana kI prarUpaNA ke prasaMga meM kahA hai ki jisa prakAra jJAnAvaraNIya saba dravyoM meM nibaddha hai usI prakAra darzanAvaraNIya bhI saba dravyoM meM nibaddha hai| isa para zaMkAkAra ne apanA abhimata prakaTa karate hue kahA hai ki darzanAvaraNIya AtmA meM hI nibaddha hai, na ki saba dravyoM meM; kyoMki yadi aisA na mAnA jAya to jJAna aura darzana meM phira kacha bheda nahIM rahatA hai| yadi kahA jAya ki viSaya aura viSayI ke sannipAta ke anantara samaya meM jo sAmAnya grahaNa hotA hai, usakA nAma darzana hai, isa prakAra jJAna se darzana kI bhinnatA siddha hai; to yaha kahanA bhI ThIka nahIM hai| kAraNa yaha ki viSaya aura viSayI ke sannipAta ke anantara jo Adya grahaNa hotA hai, vaha to avagraha kA lakSaNa hai jo jJAnarUpatA ko prApta hai| isa prakAra jJAnasvarUpa avagraha ko darzana mAnane kA virodha hai| dUsare, vizeSa ke binA sAmAnya kA grahaNa bhI sambhava nahIM hai; kyoMki dravya-kSetrAdi kI vizeSatA ke binA sAmAnya kA grahaNa ghaTita nahIM hotA hai| Age zaMkAkAra ne 'jJAna kyA avastu ko grahaNa karatA hai yA vastu ko' ityAdi vikalpoM ko uThAkara unakI asambhAvanAeM prakaTa karate hue anta meM kahA hai ki 'jJAnAvaraNa ke samAna darzana saba dravyoM meM nibaddha hai' yaha jo kahA gayA hai vaha ghaTita nahIM hotA hai| isa prakAra zaMkAkAra dvArA udbhAvita doSa kA nirAkaraNa karate hue dhavalAkAra ne kahA hai ki bAhya artha se sambaddha AtmasvarUpa ke saMvedana kA nAma darzana hai| yaha AtmasvarUpa kA saMvedana bAhya artha ke sambandha ke binA sambhava nahIM hai, kyoMki jJAna, sukha aura duHkha-ina saba kI pravRtti bAhya artha ke AlambanapUrvaka hI dekhI jAtI hai, isalie jJAnAvaraNa ke samAna 534 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #589 -------------------------------------------------------------------------- ________________ darzanAvaraNa ko bhI jo saba dravyoM meM nibaddha kahA gayA hai, vaha saMgata hI hai, yaha siddha hai| isI prakAra se Age vedanIya-mohanIya Adi zeSa chaha mUlaprakRtiyoM ke nibandhanaviSayaka prarUpaNA kI gayI hai (dhavalA, pu0 15, pR0 6-7) / uttaraprakRtiyoM ke prasaMga meM matijJAnAvaraNIyAdi cAra jJAnAvaraNIya pratiyoM ko dravyaparyAyoM ke eka deza meM nibaddha kahA gayA hai| ise spaSTa karate hue vahA~ kahA gayA hai ki avadhijJAna dravya se mUrta dravyoM ko hI jAnatA hai; amUrta dharma, adharma, kAla, AkAza aura siddhajIva ina dravyoM ko vaha nahIM jAnatA; kyoMki avadhijJAna kA nibandha rUpI dravyoM meM hai, aisA sUtra meM kahA gayA hai|' kSetra kI apekSA vaha ghanaloka ke bhItara sthita mUrta dravyo ko hI jAnatA hai, usake bAhara nhiiN| kAla kI apekSA vaha asaMkhyAta varSoM ke bhItara jo atIta va anAgata hai use hI jAnatA hai, usake bahirvartI atIta-anAgata artha ko nhiiN| bhAva kI apekSA vaha atIta, anAgata aura vartamAna kAlaviSayaka asaMkhyAta lokamAtra dravya-paryAyoM ko jAnatA hai| isalie avadhijJAna saba dravya-paryAyoM ko viSaya nahIM karatA hai| isI kAraNa avadhijJAnAvaraNIya saba dravyoM ke eka deza meM nibaddha hai, aisA kahA gayA hai| __manaHparyayajJAna bhI caMki dravya, kSetra, kAla aura bhAva kI apekSA eka deza ko hI vipaya karanevAlA hai, isIlie manaHparyayajJAnAvaraNIya bhI deza meM nibaddha haiN| isI prakAra mati aura zruta jJAnAvaraNIyoM kI dezanibaddhatA kI prarUpaNA karanI caahie| kevalajJAnAvaraNIya saba dravyoM meM nibaddha hai, kyoMki vaha samasta dravyoM ko vipaya karanevAle kevalajJAna kI pratibandhaka hai (pu0 15, pR0 7-8) / Age darzanAvaraNIya Adi anya mUlaprakRtiyoM kI bhI kucha uttaraprakRtiyoM ke nibandhanaviSayaka prarUpaNA kI gayI hai| nAmakarma ke prasaMga meM use kSetrajIvanibaddha, pudgala nibaddha aura kSetra nivaddha batalAkara pudgalavipAkI, jIvavipAkI aura kSetravipAkI prakRtiyoM kA ullekha gAthAsUtroM ke anusAra kara diyA gayA hai| 8. prakrama anuyogadvAra pUrvokta nibandhana ke samAna yahAM isa prakrama ko bhI nAma-sthApanAdi ke bheda se chaha prakAra kA nirdiSTa kiyA gayA hai| isa prasaMga meM yahA~ tadvyatirikta noAgamadravyaprakrama ke karmaprakrama aura nokarmaprakrama ina do bhedoM meM yahA~ karmaprakrama ko prasaMgaprApta kahA gayA hai| prakrama se yahA~ 'prakrAmatIti prakramaH' isa nirukti ke anusAra kArmaNavargaNArUpa pudgalaskandha abhipreta rahA hai| kArya ko kAraNAnusAritA isa prasaMga meM yahA~ yaha zaMkA kI gayI hai ki jisa prakAra kumhAra eka miTTI ke piNDa se ghaTa-ghaTI-zarAva Adi aneka upakaraNoM ko utpanna karatA hai usI prakAra strI, puruSa, napuMsaka, sthAvara athavA trasa koI bhI jIva eka prakAra ke karma ko bAMdhakara use ATha prakAra kA kiyA karatA hai, kyoMki akarma se kama kI utpatti kA virodha hai|| ___ isa kA parihAra karate hue dhavalA meM kahA gayA hai ki yadi kArmaNavargaNArUpa akarma se karma 1. ruupissvvdheH|-t0 sU0 1-27 SaTkhaNDAgama para TIkAe~ / 535 Page #590 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kI utpatti sambhava nahIM hai to akarma se tumhAre dvArA kalpita usa eka karma kI utpatti bhI nahIM ho sakatI hai, kyoMki karmarUpa se donoM meM kucha vizeSatA nahIM hai / yadi tumhArA abhiprAya yaha ho ki kArmaNavagaMNA se jo eka karma utpanna huA hai vaha karma nahIM hai to phira vaisI avasthA meM usase ATha karmoM kI bhI utpatti nahIM ho sakatI hai, kyoMki tumhAre abhimata ke anusAra, akarma se karma kI utpatti kA virodha hai / isake atirikta kArya ko kAraNa kA anusaraNa karanA hI cAhie, aisA koI aikAntika niyama nahIM hai, anyathA miTTI ke piNDa se miTTI ke piNDa ko chor3akara ghaTa-ghaTI - zarAva Adi ke na utpanna ho sakane kA prasaMga prApta hotA hai| yadi kahA jAya ki suvarNa se cUMki suvarNamaya ghaTa kI hI utpatti dekhI jAtI hai, isalie kArya-kAraNa ke anusAra hI huA karatA hai, aisA mAnanA cAhie; to yaha kahanA bhI ucita nahIM hai, kyoMki vaisI paristhiti meM kaThina suvarNa se jo agni Adi ke saMyoga se suvarNamaya jala kI utpatti dekhI jAtI hai vaha ghaTita nahIM ho skegii| dUsare, yadi kArya ko sarvathA kAraNasvarUpa hI mAnA jAtA hai to jisa prakAra kAraNa nahIM utpanna hotA hai, usI prakAra kArya ko bhI nahIM utpanna honA cAhie / isa prakAra se Age aura bhI zaMkA-samAdhAnapUrvaka dArzanika dRSTi se usa para UhApoha karate hue yaha siddha kiyA gayA hai ki karma kArmaNavargaNA se sarvathA bhinna nahIM haiM, kyoMki acetanatA, mUrtatA aura pudgalarUpatA inakI apekSA unameM kArmaNavargaNA se abheda pAyA jAtA hai / isI prakAra ve ukta kArmaNavargaNA se sarvathA abhinna bhI nahIM haiM, kyoMki jJAnAvaraNAdirUpa prakRti ke bheda se, sthiti ke bheda se, anubhAga ke bheda se tathA jIvapradezoM ke sAtha paraspara meM anubaddha hone se unameM kArmaNavargaNA se bhinnatA bhI pAI jAtI hai| isase siddha hotA hai ki kArya kathaMcit kAraNa ke anusAra hotA hai aura kathaMcit anusaraNa na karake usase bhinna bhI hotA hai / sat-asat kAryavAda para vicAra isI prasaMga meM kArya ko sarvathA sat mAnane vAle sAMkhyoM ke abhimata ko prakaTa karate hue yaha kArikA uddhRta kI gayI hai--- asadakaraNAdupAdAnagrahaNAt sarvasambhavAbhAvAt / zaktasya zakdhakaraNA kAraNabhAvAcca satkAryam // sAMkhya kA0 6, satkAryavAdI sAMkhya kAraNa vyApAra ke pUrva bhI kArya sat hai, isa apane abhimata kI puSTi meM ye pAMca hetu dete haiM (1) kArya pUrva meM bhI sat hai, anyathA use kiyA nahIM jA sakatA hai / jaise tiloM meM tela vidyamAna rahatA hai tabhI yaMtra kI sahAyatA se use utpanna kiyA jAtA hai, bAlU meM asat tela ko kabhI kisI bhI prakAra se nahIM nikAlA jA sakatA hai / (2) upAdAnagrahaNa - upAdAna kA artha hai niyata kAraNa se kArya kA sambandha / ghaTa Adi kArya miTTI Adi apane niyata kAraNa se sambaddha rahakara hI abhivyakta hote haiM / kArya yadi asat ho to usakA sambandha hI nahIM banatA, anyathA miTTI se jaise ghaTa utpanna hotA hai vaise hI usase paTa bhI utpanna ho jAnA cAhie / para vaisA honA sambhava nahIM hai / (3) sarvasambhava kA abhAva - sabase saba kArya utpanna nahIM hote, kintu pratiniyata kAraNa pratiniyata kAryahI utpanna hotA hai / yadi kArya apane pratiniyata kAraNa meM sat na ho to 536 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #591 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sabase sabake utpanna hone kA prasaMga prApta hotA hai| (4) zakta kA zakya kArya kA karanA-samartha kAraNa meM jisa kArya ke karane kI zakti hotI hai usI ko vaha karatA hai, anya ko nhiiN| abhiprAya yaha hai ki samartha kAraNa meM jo zakya kArya ke karane kI zakti rahatI hai vaha usake sat rahane para hI sambhava hai, anyathA vaha asat AkAzakusuma ke karane meM bhI honI caahie| para vaisA sambhava nahIM hai / (5) kAraNabhAva-kArya kAraNa rUpa huA karatA hai, isalie jaba kAraNa sat hai to usase abhinna kArya asat kaise ho sakatA hai ? use sat hI honA caahie| ___ina pAMca hetuoM dvArA jo kAraNavyApAra ke pUrva bhI kArya ke sattva ko siddha kiyA gayA hai, use asaMgata ThaharAte hue dhavalAkAra kahate haiM ki yadi kArya sarvathA sat hI ho, to usake utpanna karane ke lie jo kartA kI pravRtti hotI hai va vaha usake lie anukUla sAmagrI ko juTAtA hai vaha saba niSphala ThaharatA hai| jo sarvathA sat hI hai usakI utpatti kA virodha hai| isake atirikta kArya ke saba prakAra se vidyamAna rahane para amuka kArya kA amuka kAraNa hai, yaha jo kAryakAraNabhAva kI vyavasthA hai vaha bana nahIM sakatI hai-jisa kisI se jisa kisI bhI kArya kI utpatti ho jAnI cAhie, para aisA sambhava nahIM hai| ityAdi prakAra se uparyukta satkArya ke sAdhaka una hetuoM kA yahA~ nirAkaraNa kiyA gayA hai| ___ isI prasaMga meM naiyAyika va vaizeSikoM ke dvArA jo lagabhaga unhIM pAMca hetuoM ke Azraya se kArya ke asattva ko vyakta kiyA gayA hai, usakA bhI nirAkaraNa dhavalAkAra ne kara diyA hai / una hetuoM meM sAMkhya, jahA~ prathama hetu ko 'asat kiyA nahIM jA sakatA hai' ke rUpa meM prastuta karate haiM, vahA~ naiyAyika use 'sat ko kiyA nahIM jA sakatA hai ke rUpa meM prastuta karate haiM / zeSa cAra hetuoM kA upayoga jaise sat kArya kI siddhi meM kiyA jAtA hai, vaise hI unakA upayoga asat kArya kI siddhi meM ho jAtA hai| isa prakAra yahA~ sat-asat va nitya-anitya Adi sarvathA ekAnta kA nirAkaraNa karate hue anta meM dhavalAkAra ne 'kArya kathaMcit sat bhI hai, kathaMcit asat bhI hai, kathaMcit sat-asat bhI' ityAdi rUpa meM usake viSaya meM saptabhaMgI ko yojita kiyA hai| ___ isa prasaMga meM dhavalAkAra ne prakaraNa ke anusAra AptamImAMsA kI caudaha (37,36-40, 42,41,56-60,57,6 va 10-14) kArikAoM ko uddhRta kiyA hai|' prakrama ke bheda-prabheda ___ AnuSaMgika carcA ko samApta kara Age dhavalA meM eka se aneka karmoM kI utpatti kaise hotI hai va mUrta karmoM kA amUrta jIva ke sAtha kaise sambandha hotA hai, ityAdi kA vicAra karate hue prakRta prakrama ke ye tIna bheda nirdiSTa kiye gaye haiM-prakRtiprakrama, sthitiprakrama aura anubhAgaprakrama / inameM prakRtiprakrama mala aura uttara prakRtiprakrama ke bheda se do prakAra kA hai| mUlaprakRti prakrama kA nirUpaNa prakramasvarUpa kArmaNapudgalapracaya dravya ke alpabahutva ko isa prakAra prakaTa 1. dhavalA, pu0 15, pR0 15-31 (satkAryavAda va asatkAryavAda kA vicAra prameyakamalamArtaNDa (patra 80-83) aura nyAyakumudacandra (1, pR0 352-58) Adi meM kiyA gayA hai| ye grantha dhavalA se bAda ke haiN| SaTkhaNDAgama para TIkAe~| 537 Page #592 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kiyA gayA hai-Ayu kA vaha dravya eka samayaprabaddha meM sabase stoka, nAma va gotra ina donoM karmoM kA vaha dravya paraspara meM samAna hokara Ayu ke dravya se vizeSa adhika; jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa aura antarAya ina tIna karmoM kA paraspara meM samAna hokara pUrva se vizeSa adhika; mohanIya kA vizeSa adhika, tathA vedanIya kA usase vizeSa adhika hotA hai| isI paddhati se uttaraprakRtiprakrama ke prasaMga meM prathamataH uttaraprakRtiprakramadravya kI aura tatpazcAta jaghanya prakRti prakramadravya ke alpabahutva kI bhI prarUpaNA kI gayI hai|' sthitiprakrama ke prasaMga meM kahA gayA hai ki carama sthiti meM prakramita pradezAgra sabase stoka, prathama sthiti meM usase asaMkhyAtaguNA, aprathama-acarama sthitiyoM meM asaMkhyAtaguNA, aprathama sthiti meM vizeSa adhika, acarama sthiti meM vizeSa adhika tathA saba sthitiyoM meM vaha prakramita pradezAgra vizeSa adhika hotA hai| yaha alpabahutva sthitiyoM meM prakAnta dravya kI apekSA hai, ise Age spaSTa kiyA gayA hai (pu0 15, pR0 36) / anubhAgaprakrama ke prasaMga meM kahA gayA hai ki jaghanya vargaNA meM bahuta pradezAgra prakrAnta hotA hai. dvitIya vargaNA meM vaha anantaveM bhAga se vizeSa hIna prakrAnta hotA hai| isa krama se ananta spardhaka jAkara vaha duguNA hIna prakrAnta hotA hai| isa prakAra utkRSTa vargaNA taka le jAnA caahie| Age isa prakrAnta dravya ke alpabahutva ko spaSTa kiyA gayA hai| ___ isa prakAra AThavAM prakrama anuyogadvAra samApta huA hai| 6. upakrama anuyogadvAra pUrva paddhati ke anusAra upakrama anuyogadvAra nAma-sthApanAdi ke bheda se chaha prakAra kA kahA gayA hai| unake avAntara bhedoM noAgamadravya karmopakrama ko yahA~ prasaMgaprApta kahA gayA hai| yahA~ prakrama aura upakrama meM bheda dikhalAyA hai| prakrama jahA~ prakRti, sthiti aura anubhAga meM AnevAle pradezapiNDa kI prarUpaNA karatA hai, vahA~ upakrama bandha ke dvitIya samaya se lekara satsvarUpa se sthita karmapudgaloM ke vyApAra kI prarUpaNA karatA hai| karma-upakrama cAra prakAra kA hai-bandhanaupakrama, udIraNAupakrama, upazAmanAupakrama aura vipariNAmanAupakrama / inameM bandhanaupakrama bhI cAra prakAra kA hai-prakRtibandhanaupakrama, sthitibandhanaupakrama, anubhAgabandhanarapakrama aura pradezabandhanaupakrama / (1) bandhanaupakrama dUdha aura pAnI ke samAna jIva ke pradezoM ke sAtha paraspara meM anugata prakRtiyoM ke bandha ke krama kI jahA~ prarUpaNA kI jAtI hai, usakA nAma prakRtibandhana upakrama hai / jo satsvarUpa una karmaprakRtiyoM ke eka samaya se lekara sattara koDAkor3I sAgaropama kAla taka avasthita rahane ke kAla kI prarUpaNA karatA hai use sthitibandhana upakrama kahA jAtA hai / anubhAgabandhana upakrama meM jIva ke sAtha ekarUpatA ko prApta unhIM sattvarUpa prakRtiyoM ke anubhAga sambandhI spardhaka, varga, vargaNA, sthAna aura avibhAgapraticchedoM Adi kI prarUpaNA kI jAtI hai| kSapitakarmAzika, guNitakarmAzika, kSapitagholamAnakauzika aura guNitagholamAnakarmAzika kA Azraya karake jo 1. dhavalA, pu0 15, 32-36 538 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #593 -------------------------------------------------------------------------- ________________ unhIM prakRtiyoM ke utkRSTa va anutkRSTa pradezoM kI prarUpaNA kI jAtI hai, usakA nAma pradezabandhana upakrama hai| dhavalAkAra ne Age yaha sUcanA kara dI hai ki ina cAra upakramoM kI prarUpaNA jisa prakAra 'satkarmaprAbhUta' meM kI gayI hai usI prakAra se yahAM bhI unakI prarUpaNA karanI caahie| yahAM yaha zaMkA utpanna huI hai ki ki unakI prarUpaNA jaise 'mahAbandha' meM kI gayI hai vaise unakI prarUpaNA kyoM nahIM kI jAtI hai / uttara meM kahA gayA hai ki mahAbandha kA vyApAra prathama samaya-sambandhI bandha kI hI prarUpaNA meM rahA hai| yahA~ usakA kathana karanA yogya nahIM hai, kyoMki vaisA karane para punarukta doSa kA prasaMga prApta hotA hai| isa prakAra se yahAM karmopakrama kA prathama bheda bandhanopakrama samApta huA hai| (2) udIraNopakrama udIraNA prakRti, sthiti, anubhAga aura pradeza ke bheda se cAra prakAra kI hai| inameM prakRtiudIraNA do prakAra kI hai-mUlaprakRtiudIraNA aura uttrprkRtiudiirnnaa| inameM prathamataH mUlaprakRtiudIraNA kI prarUpaNA karate hue udIraNA ke lakSaNa meM kahA gayA hai ki paripAka ko nahIM prApta hue karmoM ke pakAne kA nAma udIraNA hai / abhiprAya yaha hai ki AvalI se bAhara kI sthiti ko Adi karake Age kI sthitiyoM ke bandhAvali se atikrAnta pradezapiNDa ko asaMkhyAta loka ke pratibhAga se athavA palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga pratibhAga se apakarSita karake jo udayAvali meM diyA jAtA hai, use udIraNA kahate haiN| uparyukta do bhedoM meM mUlaprakRtiudIraNA do prakAra kI hai--eka-eka prakRtiudIraNA aura prakatisthAnaudIraNA / inameM yahA~ eka-eka prakRtiudIraNA kI prarUpaNA krama se svAmitva, eka jIva kI apekSA kAla, eka jIva kI apekSA antara, nAnA jIvoM kI apekSA bhaMgavicaya, nAnA jIvoM kI apekSA kAla aura alpabahutva ina adhikAroM meM kI gayI hai / jaise svAmitva kI apekSA jJAnAvaraNIya, darzanAvaraNIya aura antarAya inake udIraka mithyAdRSTi ko Adi lekara kSINakaSAya taka hote haiM / vizeSa itanA hai ki kSINakaSAyakAla meM eka samaya se adhika AvalI ke zeSa raha jAne para ina tInoM prakRtiyoM kI udIraNA vyucchinna ho jAtI hai| ____ isI prakAra se Age mohanIya Adi zeSa mUlaprakRtiyoM kI udIraNA ke svAmitva kI prarUpaNA kI gayI hai (pu0 15, pR0 43) / eka jIva kI apekSA kAla kI prarUpaNA karate hue kahA gayA hai ki vedanIya aura mohanIya kA udIraka anAdi-aparyavasita, anAdi-saparyavasita aura sAdi-saparyavasita hotA hai / inameM jo sAdi-saparyavasita hai vaha unakI udIraNA jaghanya se antarmuhUrta karatA hai / apramatta se cyuta hokara va antarmuhurta sthita rahakara jo punaH apramatta guNasthAna ko prApta huA hai usake vedanIya kI udIraNA jaghanya se antarmuhUrta hotI hai, tathA upazAntakaSAya se patita hokara va antarmuhUrta sthita rahakara jo eka samaya adhika AvalIpramANa sUkSma sAmparAyika ke antima samaya ko nahIM prApta huA hai usake mohanIya kI udIraNA jaghanya se antarmuhUrta hotI hai / utkarSa se una donoM kI udIraNA upArdhapudgalaparivartanakAla taka hotI hai / apramatta guNasthAna se cyuta hokara va upArdhapudgalapramANakAla taka paribhramaNa karake jo puna: apramatta SaTkhaNDAgama para TIkAe~ | 139 Page #594 -------------------------------------------------------------------------- ________________ guNasthAna ko prApta huA hai usake udIraNA ke vyucchinna ho jAne para utkarSa se vedanIya kI udIraNA upArdhapudgalaparivartanapramANakAla taka hotI hai / isI prakAra upazAntakaSAya se patita hokara va upArdhaMpud gala parivartanapra mANakAla taka paribhramaNa karake punaH upazAntakaSAya guNasthAna ko prApta huA hai usake udIraNA ke vyucchinna ho jAne para mohanIya kI udIraNA utkarSa se upArdhapudgala parivartanapramANakAla taka hotI hai / isI prakAra se Age eka jIva kI apekSA Ayu Adi anya mUla prakRtiyoM ke jaghanya aura utkRSTa udIraNAkAla kI prarUpaNA kI gayI hai vedanIya, mohanIya aura Ayu ko chor3a zeSa mUla prakRtiyoM kA udIraka vaha anAdi - aparyavasita hotA hai jo kSapaka zreNi para ArUr3ha nahIM huA hai / tathA kSapaka zreNi para ArUr3ha huA vaha unakA udIraka sAdi saparyavasita hotA hai, kyoMki vahA~ unakI udIraNA kA vyuccheda ho jAtA hai ( pu0 15, pR0 44-48 ) / isI krama se Age yahA~ eka jIva kI apekSA antara, nAnA jIvoM kI apekSA bhaMgavicaya, nAnA jIvoM kI apekSA kAla aura alpabahutva ke Azraya se bhI yathAsambhava usa udIraNA kI prarUpaNA kI gayI hai / nAnA jIvoM kI apekSA usake antara kI asambhAvanA prakaTa kara dI gayI hai / eka-eka prakRti kA adhikAra hone se yahA~ bhujAkAra, padanikSepa aura vRddhi udIraNA sambhava nahIM hai / prakRtisthAnasamutkIrtana ke prasaMga meM udIraNA ke ina pA~ca prakRtisthAnoM kI sambhAvanA vyakta kI gayI hai-ATha prakAra ke, sAta prakAra ke chaha prakAra ke, pA~ca prakAra ke aura do prakAra ke karmoM ke prakRtisthAna / inameM saba hI prakRtiyoM kI udIraNA karanevAle ke ATha prakAra kI Ayu ke binA sAta prakAra kI Ayu va vedanIya ke binA apramattAdi guNasthAnoM meM chaha prakAra kI tathA mohanIya, Ayu aura vedanIya ke binA kSINakaSAya aura upazAntakaSAya guNasthAnoM pA~ca prakAra kI udIraNA hotI hai| jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa, vedanIya, mohanIya, Ayu antarAya ke binA sayogikevalI guNasthAna meM do kI udIraNA hotI hai / 1 aura jisa prakAra pUrva meM eka-eka prakRtiudIraNA kI prarUpaNA svAmitva, eka jIva kI apekSA kAla, eka jIva kI apekSA antara, nAnA jIvoM kI apekSA bhaMgavicaya, nAnA jIvoM kI apekSA kAla, nAnA jIvoM kI apekSA antara aura alpabahutva tIna adhikAroM meM kI gayI hai usI prakAra isa prakRtisthAna udIraNA kI bhI prarUpaNA inhIM svAmitva Adi adhikAroM meM kI gayI hai / nAnA jIvoM kI apekSA antara ke prasaMga meM yahA~ pA~ca prakRtiyoM ke udIrakoM kA jaghanya antara eka samaya aura utkRSTa chaha mAsa kahA gayA hai| zeSa prakRtisthAnoM ke udIMrakoM kA antara nAnA jIvoM kI apekSA sambhava nahIM hai ( pu0 15, pR0 48- 50 ) / * bhujAkAra ke prasaMga meM yahA~ bhujAkAra Adi kA svarUpa spaSTa karate hue kahA hai ki isa samaya jina prakRtiyoM kI udIraNA kara rahA hai usake anantara pUrva samaya meM unase kama kI udIraNA karatA hai, yaha bhujAkAra udIraNA hai| isa samaya jitanI prakRtiyoM kI udIraNA kara rahA hai usake anantara atikrAnta samayoM meM bahutara prakRtiyoM kI jo udIraNA kI jAtI hai, yaha alpatara udIraNA kA lakSaNa hai / donoM samayoM meM utanI hI prakRtiyoM kI udIraNA karanevAle ke avasthita udIraNA hotI hai / anudIraNA se udIraNA karanevAle ke avaktavya udIraNA 540 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #595 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hotI hai| isa prakAra ina bhujAkArAdi ke svarUpa spaSTa karake Age yaha sUcanA kara dI gayI hai ki isa arthapada ke anusAra Age ke adhikAroM kI prarUpaNA karanI caahie| ___ Age isa bhujAkAra ke viSaya meM svAmitva Adi kA vicAra karate hue padanikSepa va vRddhi udIraNA ko prakaTa kiyA gayA hai (pu0 15, pR0 50-54) / uttara prakRtiudIraNA bhI eka-eka prakRtiudIraNA aura prakRtisthAnaudIraNA ke bheda se do prakAra kI hai / isa do prakAra kI uttaraprakRtiudIraNA kI bhI prarUpaNA mUlaprakRtiudIraNA ke samAna unhIM svAmitva Adi adhikAroM meM vistArapUrvaka kI gayI hai (pR0 54-100) / ___ isa prakAra mUlaprakRtiudIraNA aura uttaraprakRti ke samApta ho jAne para prakRtiudIraNA samApta huI hai| - isI paddhati se Age yahA~ sthitiudIraNA, anubhAgaudIraNA aura pradezaudIraNA kI bhI prarUpaNA kI gayI hai (pu0 15, pR0 100-275) / isa prakAra se yahAM karmopakrama kA dUsarA bheda udIraNopakrama samApta ho jAtA hai| (3) upazAmanopakrama nAma-sthApanA Adi ke bheda se upazAmanA cAra prakAra kI hai| isa prasaMga meM noAgamadravyaupazAmanA ke ye do bheda nirdiSTa kiye gaye haiM-karmaupazAmanA aura nokrmupshaamnaa| inameM karmaupazAmanA do prakAra kI hai--karaNopazAmanA aura akaraNopazAmanA / akaraNopazAmanA kA dUsarA nAma anudIrNopazAmanA bhI hai| ___akaraNopazAmanA ke prasaMga meM dhavalAkAra ne yaha kahA hai ki isakI prarUpaNA karmapravAda' meM vistArapUrvaka kI gayI hai| karaNopazAmanA do prakAra kI hai--dezakaraNopazAmanA aura srvkrnnopshaamnaa| inameM sarvakaraNopazAmanA ke anya do nAma haiM-guNopazAmanA aura prshstopshaamnaa| sarvakaraNopazAmanA ke prasaMga meM dhavalAkAra ne kahA hai ki isakI prarUpaNA 'kaSAyaprAbhata' meM kI jaavegii| sambhavata: 'kaSAyaprAbhRta' se yahA~ dhavalAkAra kA Azaya apane dvArA viracita usakI TIkA jayadhavalA se rahA hai| dezakaraNopazAmanA ke anya ye do nAma haiM-aguNopazAmanA aura aprshstopshaamnaa| isI ko yahA~ adhikRta kahA gayA hai / yaha upazAmanA se sambandhita sandarbha prAyaH 'kaSAyaprAbhUtacUNi' se zabdazaH samAna hai| vizeSatA itanI hai ki kaSAyaprAbhRtacUNi meM 'guNopazAmanA' ke sthAna meM 'sarvopazAmanA' aura 'agu 1. kammapavAdo NAma aTThamo puvvAhiyAro jattha savvesi kammANaM mUluttarapayaDibheyabhiNNANaM davva-khetta-kAla-bhAve samassiyUNa vivAgapariNAmo avivAgapajjAyo va bahuvittharo aNuvaNNido / tattha esA akaraNovasAmaNA daTTavvA, tatthedisse pabaMdheNa parUpaNovalaMbhAdo / -jayadha0 (ka0pA0 sutta pR. 707, Ti0 1) 2. dekhiye dhavalA, pu0 15, pR0 275-76 tathA ka0prA0 cUNi 266-306 (ka0pA0 sutta pR0 707-8) SaTkhaNDAgama para TIkAe~ / 541 Page #596 -------------------------------------------------------------------------- ________________ NopazAmanA' ke sthAna meM 'dezakaraNopazAmanA' upalabdha hotA hai| sarvopazAmanA aura dezakara. NopazAmanA meM donoM granthoM meM kramavyatyaya bhI huA hai| dezakaraNopazAmanA ke prasaMga meM Age kAyaprAbhUta meM 'esA kammapayaDIsu'' (cUNi 304) kahakara yaha abhiprAya vyakta kiyA gayA hai ki isa dezakaraNopazAmanA kI prarUpaNA 'karmaprakRtiprAbhRta' meM kI gayI hai| zivazarma sUri-viracita 'karmaprakRti' meM chaThA 'upazAmanA' nAma kA adhikAra hai| vahAM sarvaprathama maMgalasvarUpa yaha gAthA kahI gayI hai karaNakayA akaraNA vi ya davihA uvasAmaNa ttha biiyAe / akaraNa-aNuiNNAe aNuogadhare paNivayAmi ||-k0pr0 upa0 1 __isameM granthakartA ne upazAmanA ke karaNakRtA aura akaraNA ina do bhedoM kA nirdeza karate hue unameM akaraNA aura anudIrNA nAmavAlI dUsarI upazAmanA viSayaka anuyoga ke dhArakoM ko namaskAra kiyA hai| ___ isa gAthA kI vyAkhyA meM TIkAkAra malayagiri sUri ne yaha abhiprAya vyakta kiyA hai ki 'anadIrNA' apara nAma vAlI akaraNA upazAmanA kA anuyoga isa samaya naSTa ho cukA hai, isalie AcArya (zivazarma sUri) svayaM usake anuyoga sambandhI jJAna se rahita hone ke kAraNa usake pAraMgata viziSTa mati-prabhA se yukta caturdazapUrvavediyoM ko namaskAra karate haiN|' uparyukta saba vivecana se yahI pratIta hotA hai ki cUrNikAra AcArya yativRSabha, zivazarma sUri aura dhavalAkAra vIrasena svAmI ke samaya meM akaraNopazAmanA ke jJAtA nahIM rahe the| yadi carNikAra aura dhavalAkAra ko usakA vizeSa jJAna hotA to ve 'usakI prarUpaNA karmapravAda meM vistAra se kI gayI hai' aisI sUcanA na karake usakI prarUpaNA kucha avazya krte| __ 'jayadhavalA' meM usa prasaMga meM 'karmapravAda' ko AThavA~ pUrva kahakara yaha jo kahA gayA hai ki use vahA~ dekhanA cAhie, yaha vicAraNIya hai / kyoMki usakA to usa samaya lopa ho cukA thaa| vaha jayadhavalAkAra ke samakSa rahA ho aura unhoMne usakA parizIlana bhI kiyA ho, aisA nahIM dikhtaa| kyA yaha sambhava hai ki usa samaya ukta karmapravAda pUrva kA ekadeza rahA ho aura usake AdhAra se yativRSabha, vIrasena aura jinasena ne vaisA saMketa kiyA ho ? 'karmaprakRti' meM isa prasaMga meM karaNopazAmanA ke sarvopazAmanA aura dezopazAmanA ina do 1. kammapayaDIo NAma vidiyapuThavapaMcamavatthupaDibaddho cauttho pAhuDasaNNido ahiyAro asthi / tatthesA desakaraNovasAmaNA daTTavdA, savittharamedisse tattha pabaMdheNa pruuvidttaado| kathamettha egassa kammapayaDipAhuDassa 'kammapayaDIsu' tti bahuvayaNaNidde so tti NAsaMkaNijja, ekkassa vi tassa kadi-vedaNAdi avaMtarAhiyArabhedAvekkhAe bhuvynnaannisaavirohaado| -jayadha0 (ka.pA.sutta pa0 708, TippaNa 3) 2. asmAzcAkaraNakRtopazAmanAyA nAmadheyadvayam / tadyathA-akaraNopazAmanA anudIrNopa zAmanA ca / tasyAzca saMpratyanayogo vyavacchinnaH / tata AcAryaH svayaM tasyA anuyogamajAnAnastadveditRNAM viziSTamatiprabhAkalitacaturdazapUrvavedinAM namaskAramAha-'biiNAe' ityAdi / -ka0pra0 malaya0 vRtti upa00 1, pR0 254 542 / SaTpaNDAgama-parizIlana Page #597 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhedoM kA nirdeza hai| usameM batalAyA hai ki sarvopazAmanA moha kI hI huA karatI hai| usaM sarvopazAmanA kriyA ke yogya kauna hotA hai, ise spaSTa karate hue yaha kahA gayA hai ki usake yogya paMcendriya, saMjI, paryApta, tIna labdhiyoM se yukta-paMcendriyatva, saMjJitva va paryAptatva rUpa athavA upazama, upadezazravaNa aura tIna karaNoM ke hetubhUta prakRSTa yogalabdhirUpa tIna labdhiyoM se yukta, karaNakAla ke pUrva hI vizuddhi ko prApta honevAlA, granthikasattvoM (abhavyasiddhikoM) kI vizuddhi kA atikramaNa karake avasthita, anyatara (mati-zruta meM se kisI eka) sAkAra upayoga meM tathA vizuddha lezyAoM meM se kisI eka lezyA meM vartamAna hotA huA jo sAta karmoM kI sthiti ko antaHkor3Akor3I sAgaropama pramANa karake, azubha karmoM ke catuHsthAnarUpa anubhAga ko dvi-sthAnarUpa aura zubha karmoM ke dvisthAnarUpa anubhAga ko catuHsthAnarUpa karatA hai, ityAdi / lagabhaga yahI abhiprAya prAyaH unhIM zabdoM meM SaTkhaNDAgama aura usakI TIkA dhavalA meM prakaTa kiyA gayA hai| ___ isa prakAra dhavalA meM upazAmanA ke bheda-prabhedoM meM ullekha karate hue yahA~ dezakaraNopazAmanA ko prasaMgaprApta kahA gayA hai| aprazastopazAmanA kA svarUpa spaSTa karate hue yahAM kahA gayA hai ki aprazasta upazAmanA se jo pradezapiNDa upazAnta hai usakA apakarSaNa bhI kiyA jA sakatA hai aura utkarSaNa bhI, tathA anya prakRti meM use saMkrAnta bhI kiyA jA sakatA hai| kintu use udayAvalI meM praviSTa nahIM karAyA jA sakatA (pu0 15, pR0 276) / pazcAt pUrva paddhati ke anusAra yahA~ krama se mUla aura uttara prakRtiyoM ke Azraya se prastuta aprazasta upazAmanA kI prarUpaNA svAmitva, eka jIva kI apekSA kAla, eka jIva kI apekSA antara, nAnA jIvoM kI apekSA bhaMgavicaya aura nAnA jIvoM kI apekSA kAla Adi aneka adhikAroM meM kI gayI hai / jaise svAmitva anivRttikaraNa ke prathama samaya meM praviSTa hue cAritramoha ke kSapaka va upazAmaka jIva ke saba karma aprazasta upazAmanA se anupazAnta hote haiN| anivRttikaraNa ke prathama samaya meM praviSTa darzanamoha ke upazAmaka ke darzanamohanIya aprazasta upazAmanA se anupazAnta hotA hai, zeSa saba karma usa ke upazAnta aura anupazAnta hote haiN| ____ anantAnabandhI kI visaMyojanA meM anivRttikaraNa ke prathama samaya meM praviSTa hote samaya meM hI anantAnubandhicatuSka aprazasta upazAmanA se anupazAnta hotA hai, zeSa saba karma upazAnta aura anUpazAnta hote haiN| kisI bhI karma kA saba pradezAgra upazAnta va saba pradezAgra anupazAnta nahIM hotA, kintu saba upazAnta-anupazAnta hotA hai| .. vizeSatA yaha rahI hai ki vahA~ prakRti, sthiti aura anubhAgaviSayaka upazAmanA kI prarUpaNA kara pradezaupazAmanA ke viSaya meM 'pradezaupazAmanA kI prarUpaNA jAnakara karanI cAhie' itanA 1. ka0pra0 upa0ka0 gAthA 2-8 draSTavya haiM / 2. Sa0kha0 sUtra 1,6-8,4-5 va unakI dhavalA TIkA (pu0 6, pR0 206-30) tathA sUtra 1, 6-3,1.2; sUtra 1,6-4,1-2; sUtra 1,6-5,1-2 aura unakI TIkA (pu06, pR0 133-44) 3. padesauvasAmaNA jANiyUNa parUpadevvA / pu0 15, pR0 282 SaTkhaNDAgama para TIkAe~ / 543 Page #598 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAtra kahA hai| (4) vipariNAma upakrama yaha bhI prakRti-sthiti Adi ke bheda se cAra prakAra kA hai| inameM prakRti vipariNAmanA mUla aura uttara prakRti ke bheda se do prakAra kI hai| mUla prakRtivipariNAmanA bhI dezavipariNAmanA aura sarvavipariNAmanA ke bheda se do prakAra kI hai| jina prakRtiyoM kA ekadeza adhaHsthitigalanA ke dvArA nirjIrNa hotA hai, vaha deza vipariNAmanA hai| jo prakRti sarvanirjarA se nirjIrNa hotI hai use sarvavipariNAmanA kahA jAtA hai| Age yahA~ yaha sUcanA kara dI gayI hai ki isa arthapada se mUlaprakRtivipariNAmanA ke viSaya meM svAmitva, kAla, antara, nAnA jIvoM kI apekSA bhaMgavicaya, kAla, antara, saMnikarSa aura vipariNAmanA alpabahutva ko le jAnA caahie| bhujAkAra, padanikSepa aura vRddhi yahAM bhI nahIM hai| uttaraprakRtivipariNAmanA kA nirUpaNa karate hue kahA gayA hai ki jo prakRti deza nirjarA athavA sarvanirjarA ke dvArA nirjIrNa hotI hai athavA jo dezasaMkrama yA sarvasaMkrama ke dvArA saMkrama ko prApta karAyI jAtI hai, vaha uttaraprakRtivipariNAmanA hai| yahAM bhI Age isa arthapada se svAmitva Adi kI prarUpaNA karane kI sUcanA kara dI gayI hai| sAtha hI prakRti sthAnavipariNAmanA kI prarUpaNA karane kI ora saMketa bhI kara diyA gayA hai| Age kramaprApta sthitivipariNAmanA ke prasaMga meM usakA svarUpa nirdeza karate hue kahA gayA hai ki jo sthiti apakarSaNa va utkarSaNa ko prApta karAyI jAtI hai athavA anya prakRti meM saMkrAnta karAyI jAtI hai, isakA nAma sthitivipariNAmanA hai| Age kahA gayA hai ki isa arthapada se sthitivipariNAmanA kI prarUpaNA sthitisaMkrama ke samAna karanI cAhie, kyoMki donoM kI prarUpaNA kI paddhati samAna hai| anubhAgavipariNAmanA ke prasaMga meM usakA svarUpa nirdeza karate hue kahA hai ki apakarSaNa ko prApta, utkarSaNa ko bhI prApta aura anya prakRti meM saMkrAnta karAyA gayA bhI anubhAga vipariNAmita hotA hai / yahA~ bhI yaha sUcanA kara dI gayI ki isa arthapada se prakRta anubhAgavipariNAmanA kI prarUpaNA usI prakAra karanI cAhie, jisa prakAra se anubhAgasaMkrama kI prarU. paNA kI gayI hai| yahI sthiti pradezavipariNAmanA kI bhI rahI hai| nirjarA ko tathA anya prakRti meM saMkrama ko prApta hue pradezAgra kA nAma pradeza vipariNAmanA hai| isa arthapada se prakRta pradeza vipariNAmanA ko pradezasaMkrama ke samAna jAnanA caahie| vizeSa itanA hai ki udaya se nirjarA ko prApta hone vAlA pradezAgra pradezasaMkrama kI apekSA vipariNAmanA meM adhika hotA hai| isa prakAra upakrama ke bandhanopakrama Adi cAroM bhedoM kI prarUpaNA ke samApta ho jAne para upakrama anuyogadvAra samApta huA hai / 10. udaya anuyogadvAra yahA~ sarvaprathama nAmAdi udayoM meM kauna-sA udaya prasaMgaprApta hai, isa prazna ko spaSTa karate 544 / SaTakhaNDAgama-parizIlana Page #599 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hue noAgamakarmadravya udaya ko prasaMgaprApta kahA gayA hai| vaha prakRtiudaya Adi ke bheda se cAra prakAra kA hai / unameM prakRtiudaya do prakAra kA hai-mUlaprakRtiudaya aura uttaraprakRtiudaya / mUlaprakRtiudaya kA kathana vicArakara karanA cAhie, aisI yahAM sUcanA bhI kara dI gayI hai| uttaraprakRtiudaya ke prasaMga meM svAmitva kA vicAra kiyA gayA hai| tadanusAra pA~ca jJAnAvaraNIya, cAra darzanAvaraNIya aura pAMca antarAya ke vedaka saba chadmastha hote haiN| nidA Adi pA~ca darzanAvaraNIya prakatiyoM kA veTaka zarIraparyApti se paryApta hone ke dUsare samaya se lekara Age kA koI bhI jIva hotA hai, jo usake vedana ke yogya ho| vizeSa itanA hai ki deva, nAraka aura apramattasaMyata ye styAnagRddhi Adi tIna darzanAvaraNIya prakRtiyoM ke vedaka nahIM hote haiN| inake atirikta jina pramattasaMyatoM ne AhArakazarIra ko utthApita kiyA hai ve bhI ina tIna darzanAvaraNIya prakRtiyoM ke avedaka hote haiM / anya AcAryoM ke matAnusAra ina sabake atirikta asaMkhyAtavarSAyuSka aura uttarazarIra kI vikriyA karane vAle tiyaMca manuSya bhI unake avedaka hote haiN| ___ sAtA va asAtA meM se kisI eka kA vedaka koI bhI saMsArI jIva, jo usake vedana ke yogya ho, hotA hai| ___isI krama se Age mithyAtva Adi zeSa sabhI uttaraprakRtiyoM kA vedana-viSayaka vicAra kiyA gayA hai (pu0 15, pR0 285-88) / isa prakAra svAmitva ke viSaya meM vicAra karane ke uparAnta yaha sUcanA kara dI gayI hai ki eka jIva kI apekSA kAla, antara, nAnA jIvoM kI apekSA bhaMgavicaya, kAla, antara aura saMnikarSa anuyogadvAroM kA kathana uparyukta svAmitva se siddha karake karanA caahie| ___alpabahutva ke saMdarbha meM kahA gayA hai ki usakI prarUpaNA, jisa prakAra udIraNA ke prasaMga meM kI gayI hai, usI prakAra yahA~ bhI karanA caahie| usase jo kucha kahIM vizeSatA rahI hai use yaha spaSTa kara diyA gayA hai / yathA manuSyagatinAmakarma ke aura manuSyAyu ke vedaka samAna haiN| isI prakAra zeSa gatiyoM aura AyuoM ke alpabahutva ko jAnanA cAhie, ityAdi (pu0 15, pR0 88-86) / sthitiudaya bhI mUlaprakRtisthitiudaya aura uttaraprakRtisthitiudaya ke bheda se do prakAra kA hai| mUlaprakRtisthitiudaya bhI prayoga aura sthitikSaya se do prakAra se hotA hai| inameM sthitikSaya se hone vAle udaya ko sugama batalAkara prayoga se hone vAle udaya ko saMpatti (saMprati yA saMprApti) aura secIya (niSeka) kI apekSA do prakAra kA nirdiSTa kiyA hai / saMpatti kI apekSA eka sthiti ko udIrNa kahA gayA hai, kyoMki isa samaya jo paramANu udaya ko prApta haiM, unakA avasthAna eka samaya ko chor3akara do Adi anya samayoM meM nahIM pAyA jAtA hai| secIya kI apekSA aneka sthitiyoM ko udIrNa kahA gayA hai, kyoMki vartamAna meM jo pradezAgra udIrNa hai usake dravyAthikanaya kI apekSA pUrva ke bhAva ke sAtha upacAra sambhava hai| Age kahA hai ki isa arthapada se sthitiudayapramANAnugama cAra prakAra kA hai-- utkRSTa, anutkRSTa, jaghanya aura ajghny| inakA spaSTIkaraNa yahAM prathamata: mUlaprakRtiyoM ke Azraya se aura tatpazcAt uttaraprakRtiyoM ke Azraya se pUrva paddhati ke anusAra unhIM svAmitva va eka jIva kI apekSA kAlAnugama Adi adhikAroM meM kiyA gayA hai| isa prasaMga meM jahA~-tahA~ yaha bhI kathana hai ki isakI prarUpaNA sthitiudIraNA ke samAna karanI cAhie (pu0 15, pR0 266-65) / SaTkhaNDAgama para TIkAe~ | 545 Page #600 -------------------------------------------------------------------------- ________________ isI krama meM anubhAgaudaya aura pravezaudaya kI bhI prarUpaNA kI gayI hai ( pu0 15, pR0 265(336) / isa prakAra se yaha udayaanuyogadvAra samApta huA hai / 11. mokSa anuyogadvAra yahA~ sarvaprathama mokSa kA nikSepa karate hue usake ina cAra bhedoM kA nirdeza hai- nAmamokSa, sthApanA mokSa, dravyamokSa aura bhAvamokSa / inameM zeSa ko sugama batalAkara noAgamadravyamokSa ke ye do bheda nirdiSTa kiye gaye haiM-- karmamokSa aura nokarmamokSa / karmadravyamokSa prakRtimokSa Adi ke bheda se cAra prakAra kA hai| prakRtimokSa bhI mUlaprakRtimokSa aura uttaraprakRtimokSa ke bheda se do prakAra kA hai / ve bhI deza mokSa aura sarvamokSa ke bheda se do-do prakAra ke haiM / vivakSita prakRti kA nirjarA ko prApta honA athavA anya prakRti meM saMkrAnta honA prakRtimokSa hai| ise yahA~ prakRtiudaya aura prakRtisaMkrama ke antargata hone se sugama kaha diyA gayA hai / sthitimokSa jaghanya aura utkRSTa ke bheda se do prakAra kA hai / jo sthiti apakarSaNa yA utkarSaNa ko prApta karAyI gayI hai athavA adhaH stanasthitigalanA ke dvArA nirjarA ko prApta huI hai, vaha sthitimokSa hai / Age yaha kaha diyA hai ki isa arthapada ke anusAra utkRSTa, anutkRSTa, jaghanya aura ajaghanya mokSa kI prarUpaNA karanI cAhie / isI paddhati se Age anubhAgamokSa aura pradezamokSa kI bhI prarUpaNA kI gayI hai / noAgamamokSa ko prathama to sugama kahA gayA hai, pazcAt vaikalpika rUpa se yaha bhI kahA gayA hai-- athavA vaha mokSa, mokSakAraNa aura mukta ke bheda se tIna prakAra kA hai| inameM jIva aura karma 'pRthak hone kA nAma mokSa hai| jJAna, darzana aura cAritra ye mokSa ke kAraNa haiN| samasta karmoM se rahita hokara ananta jJAna darzanAdi guNoM se sampanna honA, yaha mukta kA lakSaNa hai / ( pu0 16, pR0 337-38 ) isa prakAra se yaha mokSa anuyogadvAra samApta huA hai / 12. saMkrama anuyogadvAra isa anuyogadvAra meM sarvaprathama saMkrama ke nAmasaMkrama Adi chaha bhedoM aura unake avAntara bhedoM kA ullekha hai / unameM se karmasaMkrama ko yahA~ prakRta kahA gayA hai| vaha prakRti- sthiti Adi ke bheda se cAra prakAra kA hai| jo prakRti anya prakRti ko prApta karAyI jAtI hai, ise prakRtisaMkrama kahA jAtA hai / yaha prakRtisaM krama svabhAvataH paraspara mUlaprakRtiyoM meM sambhava nahIM hai / uttaraprakRtisaMkrama kI prarUpaNA pUrva paddhati ke anusAra svAmitva, eka jIva kI apekSA kAla, eka jIva kI apekSA antara, nAnA jIvoM kI apekSA bhaMgavicaya, nAnA jIvoM kI apekSA kAla aura nAnA jIvoM kI apekSA antara aura alpabahutva ina adhikAroM meM prathamataH sAmAnya se aura tatpazcAt vizeSa rUpa se narakagati Adi ke Azraya se kI gayI hai / jaise-- svAmitva ke prasaMga meM prathamataH yaha sUcanA hai ki bandha ke hone para hI saMkrama hotA hai, usake abhAva meM nahIM / vaha bhI vivakSita mUlaprakRti kI uttaraprakRtiyoM meM hI paraspara hotA hai / kintu darzana mohanIya cAritramohanIya meM aura cAritramohanIya darzanamohanIya meM saMkrAnta nahIM hotI / isI prakAra cAra AyuoM kA bhI paraspara meM saMkramaNa nahIM hotA / 546 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #601 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pA~ca jJAnAvaraNIya, nau darzanAvaraNIya aura pA~ca antarAya prakRtiyoM kA saMkrAmaka koI bhI kaSAya sahita jIva hotA hai| jo asAtA kA bandhaka hai vaha sAtA kA aura jo sAtA kA bandhaka hai vaha asAtA kA saMkrAmaka hotA hai / sAsAdanasamyagdRSTi aura samyagmithyAdRSTi darzana mohanIya ke saMkrAmaka nahIM hote / samyaktva prakRti kA saMkrAmaka niyama se vaha mithyAdRSTi hotA hai jisake usakA sattva AvalI se bAhara hotA hai / mithyAtva kA saMkrAmaka vaha samyagdRSTi hotA hai jisake usa mithyAtva kA sattva AvalI se bAhara hotA hai / samyagmithyAtva kA saMkrAmaka vaha samyagdRSTi athavA mithyAdRSTi hotA hai jisake usa samyagmithyAtva kA sattva AvalI se bAhara hotA hai / isI krama se Age bAraha kaSAya Adi anya uttaraprakRtiyoM ke saMkramaviSayaka prarUpaNA huI hai / anantara prakRtisthAna saMkrama ko bhI saMkSepa meM batalAkara prakRtisaMkrama ko samApta kiyA gayA hai ( pu0 16, pR0 336-47) / sthitisaMkrama ke prasaMga meM bhI prakRtisaMkrama ke samAna usake ye do bheda nirdiSTa kiye gaye haiM - mUlaprakRtisthitisaMkrama aura uttaraprakRtisthitisaMkrama / jo sthiti apakarSaNa ko prApta karAyI gaI hai, utkarSaNa ko prApta karAyI gayI hai athavA anya prakRti ko prApta karAyI gayI hai use sthitisaMkrama kahA jAtA hai / apakarSaNa aura utkarSaNa kA kucha svarUpa nirUpaNa karake prakRtasthitisaMkrama kI prarUpaNA ina adhikAroM meM kI gayI hai-- pramANAnugama, svAmitva, eka jIva kI apekSA kAla, antara, nAnA jIvoM kI apekSA bhaMgavicaya, nAnA jIvoM kI apekSA kAla, antara aura alpabahutva / ( pu016, pR0 349-74) anubhAga saMkrama ke prasaMga prathamataH saba karmoM ke Adi spardhaka ko gamanIya batalAkara jo karma dezaghAtI, aghAtI aura sarvaghAtI haiM, unake nAmoM kA pRthak-pRthak ullekha kiyA hai| una meM kinake Adi spardhaka samAna haiM aura ve kisa prakAra prApta hote haiM, isakI carcA hai / anubhAgaviSayaka arthapada ko spaSTa karate hue kahA gayA hai ki apakarSaNa ko prApta anubhAga anubhAgasaMkrama hai, utkarSaNa ko prApta anubhAga anubhAgasaMkrama hai, aura anya prakRti ko prApta karAyA gayA bhI anubhAga anubhAgasaMkrama hai / Adi spardhaka kA apakarSaNa nahIM hotA / Adi spardhaka se jitanA jaghanya nikSepa hai itane mAtra spardhaka apakarSaNa ko prApta nahIM hote| unase Upara ke spardhaka kA bhI apakarSaNa nahIM hotA, kyoMki atisthApanA kA abhAva hai / jitane jaghanya nikSepa spardhaka haiM aura jitane jaghanya atisthApanA spardhaka haiM, prathama spardhaka se lekara, itane mAtra spardhaka Upara car3hakara jo spardhaka sthita hai usakA apakarSaNa kiyA jA sakatA hai, kyoMki usake atisthApanA spardhaka aura nikSepaspardhaka sambhava haiM ( pu0 16, pR0 374-76) / isa krama se Age pramANAnugama ( pR0 377), svAmitva, ( pR0 377-82), eka jIva kI apekSA kAla, ( pR0 382-87), eka jIva kI apekSA antara ( pR0 387-88), nAnA jIvoM kI apekSA bhaMgavicaya ( pR0 388-89), nAnA jIvoM kI apekSA kAla ( pR0 386 - 61), nAnA jIvoM kI apekSA antara ( pR0 361-62) aura saMnikarSa ( pR0 362 ) ina adhikAroM meM prastuta saMkrama kI prarUpaNA kI gayI hai / pazcAt alpabahutva ke prasaMga meM svasthAna- parasthAna ke bheda se usakI do prakAra se prarUpaNA karate hue prathamataH ogha kI apekSA aura tatpazcAt krama se narakAdi gatiyoM meM kI gayI hai (dhavalA, pu0 16, pR0 393-97 ) / SaTkhaNDAgama para TIkAe~ / 547 Page #602 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anta meM bhujAkAra ke prasaMga meM usakI prarUpaNA pUrvanirdiSTa unhIM svAmitva va eka jIva kI apekSA kAla Adi adhikAroM meM kI gayI hai / anubhAga saMkramasthAnoM kI prarUpaNA ke prasaMga meM yaha sUcanA kara dI gaI hai ki unakI prarUpaNA satkarmasthAnoM kI prarUpaNA ke samAna hai (pR0 368-408) / isa prakAra se anubhAgasaMkrama samApta huA hai| pradezasaMkrama kA svarUpa nirdeza karate hue kahA gayA hai ki jo pradezAgra anya prakRti meM saMkrAnta karAyA jAtA hai usakA nAma pradezasaMkrama hai| vaha mUla aura uttara prakRtisaMkrama ke bheda se do prakAra kA hai| mUla prakRtiyoM meM pradeza saMkrama sambhava nahIM hai| uttara prakRtisaMkrama pAMca prakAra kA hai ---udvelanasaMkrama, vidhyAtasaMkrama, adhaHpravRttasaMkrama, guNasaMkrama aura sarvasaMkrama / inake svarUpa-nirUpaNa ke lie nimna gAthA ko uddhRta kiyA gayA hai dhaMdhe adhApavatto vijjhAda abaMdha appmttNto| gaNasaMkamo da etto payaDINaM appasatthANaM / / adhaHpravRttasaMkrama-jahAM jina prakRtiyoM kA bandha sambhava hai vahA~ una prakRtiyoM ke bandha ke hone para aura usake na hone para bhI adhaHpravRtta saMkrama hotA hai| yaha niyama bandha prakRtiyoM ke viSaya meM hai, abandha prakRtiyoM ke viSaya meM nahIM, kyoMki samyaktva aura samyagmithyAtva ina abandhaprakRtiyoM meM bhI adhaHpravRttasaMkrama pAyA jAtA hai| vidhyAtasaMkrama-jahA~ jina prakRtiyoM kA niyama se bandha sambhava nahIM hai, vahA~ unakA vighyAta saMkrama hotA hai| yaha bhI niyama mithyA dRSTi se lekara apramattasaMyata guNasthAna taka dhra vasvarUpa se haiN| ___guNasaMkrama-apramattasaMyata se lekara Age ke guNasthAnoM bandha se rahita prakRtiyoM kA guNasaMkrama aura sarvasaMkrama bhI hotA hai| yaha prarUpaNA aprazasta prakRtiyoM ke viSaya meM kI gaI hai, prazasta prakRtiyoM ke viSaya meM nahIM; kyoMki upazama aura kSapaka donoM hI zreNiyoM meM bandha se rahita prazasta prakRtiyoM kA adha:pravRttasaMkrama dekhA jAtA hai| Age kauna prakRtiyA~ kitane bhAgahAroM se saMkrAnta hotI haiM, ise anya eka gAthA ko uddhRta kara usake AdhAra se spaSTa kiyA gayA hai| sAtha hI, ve bhAgahAra unake kahA~ kisa prakAra se sambhava haiM, ise bhI spaSTa kiyA hai| yathA pAMca jJAnAvaraNIya va cAra darzanAvaraNIya Adi unatAlIsa prakRtiyoM kA ekamAtra adhaHpravRttasaMkrama hotA hai| ____ styAnagRddhi Adi tIna darzanAvaraNa, bAraha kaSAya va strIveda Adi tIsa prakRtiyoM ke udvelana ke binA zeSa cAra saMkrama hote haiM / nidrA, pracalA, aprazasta varNa, gandha, rasa aura upaghAta ina sAta prakRtiyoM ke adhaHpravRtta saMkrama aura guNasaMkrama ye do hote haiN| asAtAvedanIya va pA~ca saMsthAna Adi bIsa prakRtiyoM ke adhaHpravRttasaMkrama, vidhyAtasaMkrama aura guNasaMkrama ye tIna hote haiN| mithyAtva prakRti ke vidhyAtasaMkrama, guNasaMkrama aura sarvasaMkrama ye tIna hote haiN| vedakasamyaktva ke adhaHpravRttasaMkrama, udvelanasaMkrama, guNasaMkrama aura sarvasaMkrama ye cAra hote haiN| 548 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #603 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samyagmithyAtva, devagati, devagatiprAyogyAnupUrvI, narakagati, narakagatiprAyogyAnupUrvI, vaikriyikazarIra, vaikriyikazarIrAMgopAMga, manuSyagati, manuSyagatiprAyogyAnupUrvI, AhArakazarIra, AhArakazarIrAMgopAMga aura uccagotra-ina bAraha prakRtiyoM ke pAMcoM saMkrama hote haiN| - tIna saMjvalana aura puruSaveda ina cAra prakRtiyoM ke adhaHpravRttasaMkrama aura sarvasaMkrama ye do saMkrama hote haiN| hAsya, rati, bhaya aura jugupsA ina cAra prakRtiyoM ke adhaHpravRttasaMkrama, guNasaMkrama aura sarvasaMkrama ye tIna hote haiN| ___ audArikazarIra, audArika zarIrAMgopAMga, vajrarSabhanArAcasaMhanana aura tIrthakara ina cAra prakRtiyoM ke adhaHpravRttasaMkrama aura vidhyAtasaMkrama ye do hote haiM / ___uparyukta prakRtiyoM meM sambhava ina saMkrama-bhedoM ko eka dRSTi meM isa prakAra dekhA jA sakatA hai prakRti / 36 | 30 / 7 | 20 | 1 | 1 | 12 | 4 / 4 / 4 / saMkramabheda | 1 | 4 | 2 | 3 | 3 | 4 | 5 | 2 | 3 | 2 Age ina saMkramoM ke avahArakAla ke alpabahutva ko dikhAkara utkRSTa va jaghanya pradezasaMkrama ke svAmitva ke viSaya meM vicAra kiyA gayA hai (pu016, pR0 421-40) / tatpazcAt eka jIva kI apekSA utkRSTa pradezasaMkrama ke kAla ko prakaTa karate hue yaha sacanA kara dI gaI hai ki eka jIva kI apekSA jaghanya pradezasaMkramakAla va antara tathA nAnA jIvoM kI apekSA bhaMgavicaya, kAla aura antara kA kathana svAmitva se siddha karake karanA cAhie (pR0 441-42) / . alpabahatva ke prasaMga meM prathamataH sAmAnya se aura tatpazcAt vizeSa rUpa se nAraka Adi gatiyoM meM utkRSTa aura jaghanya pradezasaMkramaviSayaka alpabahutva kA vicAra kiyA gayA hai| (pR0 442-53) bhujAkArasaMkrama ke prasaMga meM svAmitva va eka jIva kI apekSA kAla kI prarUpaNA karake Age yaha sUcanA kara dI gayI hai ki eka jIva kI apekSA antara, nAnA jIvoM kI apekSA bhaMgavicaya, kAla aura antara kI prarUpaNA eka jIva kI apekSA svAmitva aura kAla se siddha karake karanI cAhie / tatpazcAt prasaMgaprApta alpabahutva kI prarUpaNA kI gayI hai (pR0 453-61) / Age padanikSepa aura vRddhisaMkrama kI prarUpaNA karate hue prastuta saMkrama anuyogadvAra ko samApta kiyA gayA hai (pR0 461-83) / 13. lezyA anuyogadvAra yahA~ lezyA kA nikSepa karake noAgama dravyalezyA ke antargata tadvyatirikta noAgama dravyalezyA ke svarUpa kA nirdeza hai| tadanusAra cakSu indriya ke dvArA grahaNa karane yogya pudgalaskandhoM ke varNa kA nAma tadvyatirikta dravyalezyA hai| vaha kRSNa-nIlAdi ke bheda se chaha prakAra kI hai| vaha kinake hotI hai, ise kucha udAharaNoM dvArA spaSTa kiyA gayA hai| 1. dhavalA pu0 16, pR0 408-21 SaT NDAgama para ttiikaaeN| 546 Page #604 -------------------------------------------------------------------------- ________________ noAgama bhAvalezyA ke svarUpa ko spaSTa karate hue kahA gayA hai ki karmAgama kI kAraNabhUta jo mithyAtva, asaMyama aura kaSAya se anuraMjita yoga kI pravRtti hotI hai usakA nAma noAgamabhAvalezyA hai / abhiprAya yaha hai ki mithyAtva, asaMyama aura kaSAya ke Azraya se jo saMskAra utpanna hotA hai use noAgamabhAvalezyA jAnanA caahie| yahA~ naigamanaya kI apekSA noAgamadravyalezyA aura noAgamabhAvalezyA ye do prasaMga prApta haiN| dravyalezyA kA varNana karate hue Age kahA gayA hai ki jIva ke dvArA apratigRhIta pudgalaskandhoM meM jo kRSNa, nIla Adi varNa hote haiM, yahI dravyalezyA hai jo kRSNAdi ke bheda se chaha prakAra kI hai| usake ye chaha bheda dravyAthikanaya kI vivakSA se nirdiSTa haiM, paryAyAthikanaya kI vivakSA se vaha asaMkhyAta lokapramANa bhedoM vAlI hai| tatpazcAt, zarIra ke Azrita rahanevAlI ina lezyAoM meM kauna-kauna lezyAe~ kina jIvoM ke rahatI haiM, isakA spaSTIkaraNa hai| jaise tiryaMcoM ke zarIra chahoM lezyAoM se yukta hote haiM--unameM kitane hI zarIra kRSNalezyA vAle, kitane hI nIlalezyAvAle, kitane hI kApotalezyA vAle, kitane hI tejalezyA vAle, kitane hI padmalezyA vAle aura kitane hI zuklalezyA vAle hote haiN| devoM ke zarIra mUlanivartana kI apekSA teja, padma aura zukla ina tIna lezyAvAle tathA uttaranivartanA kI apekSA ve chahoM lezyAoM vAle hote haiM, ityaadi| ___audArika Adi pAMca zarIroM meM kauna kina lezyAoM se yukta hote haiM, isakI carcA meM kahA hai ki audArika zarIra chahoM lezyAoM se yukta hote haiN| vaikriyika zarIra mUlanivartanA kI apekSA kRSNa, pIta, padma athavA zuklalezyA se yukta hote haiN| tejasa zarIra pItalezyA se aura kArmaNazarIra zuklalezyA se yukta hotA hai| zarIragata pudgaloM meM aneka varNa rahate haiM, phira bhI amuka zarIra kA yaha varNa hotA hai, yaha jo yahAM kahA gayA hai vaha zarIragata una aneka vargoM meM pramukha varNa ke Azraya se kahA gayA hai / jaise-jisa zarIra meM pramukhatA se kRSNa varNa pAyA jAtA hai use kRSNalezyAvAlA, ityAdi / ___ Age vivakSita lezyAvAle dravya meM jo anya aneka guNa hote haiM unakA alpabahutva dikhalAyA hai / jaise-kRSNalezyAyukta dravya meM zukla guNa stoka, hAridra guNa anantaguNe aura kRSNa guNa anantaguNe hote haiM / nIlalezyAdi yukta dravyoM ke anya guNoM ke alpabahutva ko bhI yahA~ prakaTa kiyA gayA hai| vizeSatA yaha rahI hai ki kisI vivakSita lezyA se yukta dravya ke anya guNoM ke alpabahutva meM anya vikalpa bhI rahe haiN| jaise kApotalezyA ke viSaya meM usa alpabahutva ko tIna prakAra se prakaTa kiyA gayA hai-(1) zukla guNa stoka, hAridra guNa anantaguNe, kAlaka guNa anantaguNe, lohita anantaguNe aura nIla anntgunne| (2) zukla stoka, kAlaka anantaguNe, hAridra anantaguNe, nIla anantaguNe aura lohita anntgunne| (3) kAlaka stoka, zukla anantaguNe, nIla anantaguNe, hAridra anantaguNe aura lohita anntgunne| dravyalezyA kI prarUpaNA ke pazcAt bhAvalezyA ke prasaMga meM usake svarUpa kA nirdeza karate hue kahA hai ki mithyAtva, asaMyama, kaSAya aura yoga ke Azraya se jIva ke jo saMskAra utpanna hotA hai use bhAvalezyA kahate haiM / usameM tIvra saMskAra ko kApotalezyA, tIvratara saMskAra ko nIlalezyA, tIvratama saMskAra ko kRSNalezyA, manda saMskAra ko tejalezyA yA pItalezyA, mandatara saMskAra ko padmalezyA aura mandatama saMskAra ko zuklalezyA kahA jAtA hai| 550 / padasaNDAgama-parizIlana Page #605 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ina chahoM patita hai / se pratyeka ananta bhAga vRddhi Adi chaha vRddhiyoM ke krama se chaha sthAnoM meM ukta chaha lezyAoM meM se kApotalezyA ko dvisthAMnika tathA zeSa lezyAoM ko dvisthAnika, tristhAnika aura catuHsthAnika nirdiSTa karate hue anta meM tIvratA va mandatA ke viSaya meM unakA alpabahutva dikhalAyA hai (dhavalA, pu0 16, pR0 484-89) / isa prakAra lezyA anuyogadvAra samApta huA hai / 14. lezyAkarma anuyogadvAra karma kA artha kriyA yA pravRtti hai ! chaha lezyAoM ke Azraya se jIva kI pravRtti kisa prakAra kI hotI hai, isakA vicAra isa anuyogadvAra meM kiyA gayA hai / yathA kRSNalezyA se pariNata jIva kI pravRtti kaisI hotI hai, ise spaSTa karate hue kahA gayA hai| ki vaha nirdaya, kalahapriya, vairabhAva kI vAsanA se sahita, cora, asatyabhASI; madhu-mAMsa-madya meM Asakta, jinopadiSTa tattva ke upadeza ko na sunanevAlA aura asadAcaraNa meM aDiga rahatA hai / Age yathAkrama se nIla Adi anya lezyAoM se pariNata jIvoM kI pravRtti kA bhI varNana kiyA gayA hai| yahA~ pRthak-pRthak pratyeka lezyAvAle jIva kI pravRtti ko dikhAte hue, 'vRttaM ca' kahakara jo nau (1+2+3+1+1+1) gAthAe~ uddhRta kI gayI haiM ye 'gommaTasAra jIvakANDa' (508-16) meM usI rUpa meM va usI krama se upalabdha hotI haiM, sambhavataH vahIM se lekara inheM isa grantha kA aMga banAyA gayA hai / ye gAthAe~ di0 prA0 'paMcasaMgraha ' (1, 144 - 52 ) meM bhI usI rUpa meM va usI krama se upalabdha hotI haiM / isa paMcasaMgraha kA racanA-kAla anizcita hai / inameM jo thor3A-sA pATha bheda upalabdha hotA hai to vaha 'go0 jIvakANDa' aura 'paMcasaMgraha' meM samAna hai / " ye gAthAe~ isake pUrva jIvasthAna -satprarUpaNA (pu0 1, pR0 388- 90 ) meM bhI lezyA ke prasaMga meM uddhRta kI jA cukI haiM / 15. lezyA - pariNAma anuyogadvAra isa anuyogadvAra meM kauna lezyAe~ kisa bhA~ti vRddhi athavA hAni ko prApta hokara svasthAna aura parasthAna meM pariNata hotI haiM, ise spaSTa kiyA gayA hai| jaise-- kRSNalezyA vAlA jIva saMkleza ko prApta hotA huA anya kisI lezyA meM pariNata nahIM hotA, kintu svasthAna meM hI anantabhAgavRddhi Adi chaha vRddhiyoM se vRddhiMgata hokara sthAnasaMkramaNa karatA huA sthita rahatA hai / anya lezyA meM pariNata vaha isalie nahIM hotA; kyoMki usase nikRSTatara anya koI lezyA nahIM hai / vahI yadi vizuddhi ko prApta hotA hai to anantabhAga hAni Adi chaha hAniyoM se saMkleza kI hAni ko prApta huA svasthAna (kRSNalezyA) meM sthAnasaMkramaNa 1. jaise -- phiNNAe saMjuo jIvo - lakkhaNameyaM tu kinhassa / NIlAe lessAe vaseNa jIvo pAraMbhAse - lakkhaNameyaM bhaNiyaM samAsao nIlalesassa / / ityAdi / SaTkhaNDAgama para TIkAe~ / 551 Page #606 -------------------------------------------------------------------------- ________________ karatA hai / vahI anantaguNA saMvaleza hAni se parasthAnasvarUpa nIlalezyA meM bhI pariNata hotA hai| isa prakAra kRSNalezyA meM saMkleza kI vRddhi meM eka hI vikalpa hai, kintu vizuddhi kI vRddhi meM do vikalpa haiM-svasthAna meM sthita rahatA hai aura parasthAnarUpa nIlalezyA meM bhI pariNata hotA hai| nIlalezyAvAlA saMkleza kI chaha sthAnapatita vRddhi ke dvArA svasthAna meM pariNata hotA hai aura anantaguNI saMklezavRddhi ke dvArA kRSNalezyA meM bhI pariNata hotA hai| isa prakAra yahAM do vikalpa haiN| yadi vaha vizuddhi ko prApta hotA hai to pUrvokta krama se svasthAna meM sthita rahakara hAni ko prApta hotA hai tathA anantaguNI vizuddhi ke dvArA vRddhiMgata hokara kApota lezyA meM bhI pariNata hotA hai / isa prakAra isameM bhI do vikalpa haiN| pariNamana kA yahI kama anya lezyAoM meM bhI hai| vizeSa itanA hai ki zuklalezyA meM saMkleza kI apekSA do vikalpa haiM, kintu vizuddhi kI apekSA usameM eka hI vikalpa hai, kyoMki yaha sarvotkRSTa vizuddha lezyA hai| Age kama se ina chahoM lezyAoM meM tIvratA aura mandatA ke Azraya se saMkama aura pratigraha se sambaddha alpabahutva kA nirUpaNa kiyA gayA hai (pu0 16, pR0 463-67) / 16. sAta-asAta anuyogadvAra yahAM samutkIrtanA, arthapada, padamImAMsA, svAmitva aura alpabahutva ina pA~ca adhikAroM meM sAtA-asAtA viSayaka vicAra kiyA gayA hai| yathA samutkIrtanA meM ekAntasAta, anekAntasAta, ekAntaasAta aura anekAntamasAta ke astitva ko prakaTa kiyA gayA hai| arthapada ke prasaMga meM yaha dikhalAyA gayA hai ki jo karma sAta rUpa se bA~dhA gayA hai vaha saMkSepa va pratikSepa se rahita hokara sAta rUpa se hI vedA jAtA hai, yaha ekAntasAta kA lakSaNa hai| isake viparIta anekAntasAta hai / jo karma asAtasvarUpa se bAMdhA jAkara saMkSepa va pratikSepa se rahita hokara asAtasvarUpa se hI vedA jAtA hai use ekAntaasAta kahate haiN| isake viparIta anekAnta-asAta hai| padamImAMsA meM ukta ekAnta-anekAnta sAta-asAta ke utkRSTa, anuskRSTa, jaghanya aura ajaghanya padoM ke astitva mAtra kA varNana hai| svAmitva ke prasaMga meM utkRSTa ekAntasAta ke svAmI kA nirdeza karate hue kahA gayA hai ki abhavyasiddhika prAyogya sAtavIM pRthivI kA nAraka guNitakarmAzika vahA~ se nikalakara sarvalaghukAla meM ikatIsa sAgaropamapramANa Ayusthiti vAle devaloka ko prApta hone vAlA hai, usa sAtavIM pRthivI ke antima samayavartI nAraka ke utkRSTa ekAntasAta hotA hai| kAraNa yaha ki usake sAtavedana ke kAla sabase mahAn aura bahuta hoNge| isI prakAra Age utkRSTa anekAntasAta, utkRSTa ekAntaasAta aura utkRSTa anekAntaasAta ke svAmiyoM kA bhI vicAra kiyA gayA hai| alpabahutva meM uparyukta ekAntasAta Adi ke viSaya meM alpabahutva kI prarUpaNA kI gayI hai| 552 / SaTlaNDAgama-parizIlana Page #607 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 17. dIrgha-hrasva anuyogadvAra ____ isa anuyogadvAra meM dIrgha ke ye cAra bheda nirdiSTa kiye gaye haiM-prakRtidIrgha, sthitidIrgha, anubhAgadIrgha aura pradezadIrgha / inameM prakRtidIrgha mUla aura uttaraprakRtidIrgha ke bheda se do prakAra kA hai / mUla prakRtidIrgha bhI do prakAra kA hai-prakRtisthAnadIrgha aura eka-eka prakRtisthAnadIrgha / inheM spaSTa karate hue kahA gayA hai ki AThoM prakRtiyoM ke baMdhane para prakRtidIrgha aura unase kama ke baMdhane para noprakRtidIrgha hotA hai| yahI abhiprAya sattva aura udaya ke viSaya meM bhI vyakta kiyA gayA hai| ___uttaraprakRtidIrgha-pAMca jJAnAvaraNIya aura pAMca antarAya meM prakRtidIrgha kA pratiSedha karate hue no darzanAvaraNIya prakRtiyoM ke bA~dhanevAle ke prakRtidIrgha kahA gayA hai aura unase kama bAMdhane vAle ke usakA niSedha kiyA gayA hai| yahI prakriyA unake sattva aura udaya ke viSaya meM bhI vyakta kI gayI hai| _ vedanIya ke bandha aura udaya kA Azraya karake prakRtidIrgha sambhava nahIM hai, kintu sattva kI apekSA vaha sambhava hai kyoMki ayogikevalI ke antima samaya meM eka prakRti ke sattva kI apekSA dvicarama Adi samayoM meM do prakRtiyoM ke sattva kI dIrghatA upalabdha hotI hai| isI prakAra se Age yathAsambhava mohanIya, Ayu, nAmakarma aura gotrakarma ke Azraya se bandha, udaya aura sattva kI apekSA usa prakRtidIrghatA ko spaSTa kiyA gayA hai| isI paddhati se sthitidIrghatA aura anubhAgadIrghatA ke viSaya meM bhI vicAra kiyA gayA hai| sAtha hI, cAra prakAra kI prakRtihrasvatA ke viSaya meM bhI carcA kI gayI hai| 18. bhavadhAraNIya anuyogadvAra isa anuyogadvAra ke prArambha meM bhava ke ye tIna bheda nirdiSTa kiye gaye haiM-oghabhava, Adezabhava aura bhavagrahaNabhava / inameM ATha karmoM athavA unase utpanna jIva ke pariNAma kA nAma oghabhava hai| cAra gatinAmakarmoM athavA unase utpanna jIva ke pariNAma ko Adezabhava kahA jAtA hai / yaha Adezabhava nArakabhava Adi ke bheda se cAra prakAra kA hai| jisakA bhujyamAna Ayukarma gala cukA hai tathA apUrva Ayukarma udaya ko prApta ho cukA hai usake prathama samaya meM jo 'vyaMjana' saMjJAvAlA jIvapariNAma hotA hai use athavA pUrva zarIra ke parityAgapUrvaka uttara zarIra ke grahaNa ko bhavagrahaNabhava kahate haiN| yahI yahA~ prasaMgaprApta hai| bhava ke ina bhedoM aura unake svarUpa kA nirdeza karake, vaha kisake dvArA dhAraNa kiyA jAtA hai, ise spaSTa karate hue kahA hai ki vaha mAtra Ayukarma ke dvArA dhAraNa kiyA jAtA hai, zeSa sAta karmoM ke dvArA nahIM; kyoMki unakA vyApAra anyatra upalabdha hotA hai| vaha bhava isa bhava-sambandhI Ayu ke dvArA dhAraNa kiyA jAtA hai, na ki parabhava-sambandhI Ayu ke| ___anta meM yahA~ yaha sUcita kara diyA gayA hai ki jisa pradezAgra se bhava ko dhAraNa karatA hai usako prarUpaNA jisa prakAra padamImAMsA, svAmitva aura alpabahutva ke Azraya se vedanA anuyoga. dvAra meM kI gayI hai, usI prakAra yahA~ bhI karanI cAhie (pu0 16, pR0 512-13) / 16. pudgalAtta anuyogadvAra isa anuyogadvAra meM prathamataH pudgala ke nAma-sthApanAdirUpa cAra bhedoM kA nirdeza karate hue SaTkhaNAgama para TIkAeM / 553 Page #608 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tadvyatirikta noAgama-dravyapudgala ko yahA~ prakRta kahA gayA hai| 'pudgalAtta' meM jo 'Atta' zabda hai usakA artha gRhIta yA grahaNa hai / tadanusAra 'pudgalAsa' se grahaNa kiye gaye athavA AtmasAt kiye gaye pudgala abhipreta haiM / ve pudgala chaha prakAra se grahaNa kiye jAte haiM-- grahaNa se, pariNAma se, upabhoga se, AhAra se, mamatva se aura parigraha se / hAtha-pA~va Adi se jo daNDa Adi pudgala grahaNa kiye jAte haiM ve grahaNa se gRhIta pudgala haiM / mithyAtva Adi pariNAma dvArA jo pudgala grahaNa kiye jAte haiM ve pariNAma se gRhIta pudgala haiM / gandha va tAmbUla Adi upabhoga meM AnevAle pudgala upabhoga se gRhIta pudgala kahalAte haiM / bhojana-pAna Adi rUpa jina pudgaloM ko AhAra ke rUpa meM grahaNa kiyA jAtA hai, ve AhAra se grahaNa kiye gaye pudgala mAne jAte haiM / anurAgavaza jina pudgaloM ko grahaNa kiyA jAtA hai, unheM mamatva se Atta pudgala kahA jAtA hai / jo pudgala parigraha ke rUpa meM svAdhIna hote haiM ve parigraha se Atta pudgala kahalAte haiM / Age vikalpa ke rUpa meM 'Atta' isa prAkRta zabda kA artha AtmA yA svarUpa kiyA gayA hai / tadanusAra pudgaloM kA jo rUpa-rasAdi svarUpa hai use pudgalAtta samajhanA caahie| unameM jo zranantabhAgAdirUpa chaha vRddhiyA~ hotI haiM, unakI prarUpaNA jaise bhAvavidhAna meM kI gayI hai, vaise hI yahA~ bhI karanI cAhie, aisI sUcanA yahA~ kara dI gayI hai (pu0 16, pR0 514-15) / 20. nidhatta anidhatta anuyogadvAra nidhatta aura anidhatta ye donoM prakRti-sthiti Adi ke bheda se cAra-cAra prakAra ke haiM / jisa pradezAgra ko na udaya meM diyA jA sakatA hai aura na anya prakRtiyoM meM saMkrAnta bhI kiyA jA sakatA hai, kintu jisakA apakarSaNa aura utkarSaNa kiyA jA sakatA hai, usakA nAma nidhatta hai / anivRttikaraNa meM praviSTa hue upazAmaka va kSapaka ke saba karma anidhattasvarUpa meM rahate haiM, kyoMki unameM nidhatta ke saba lakSaNoM kA vinAza ho cukA hotA hai / anantAnubandhI kaSAyoM kI visaMyojanA karanevAle ke anivRttikaraNa meM cAra anantAnubandhI to anidhatta haiM, kintu zeSa karma nidhatta aura anidhatta donoM prakAra ke hote haiM / darzanamohanIya ke upazAmaka aura kSapaka ke anivRttikaraNa meM darzanamohanIya karma hI anidhatta hotA hai, zeSa karma nidhatta bhI hote haiM aura anidhatta bhI / Age yahA~ yaha sUcanA kara dI gayI hai ki isa arthapada ke anusAra mUla prakRtiyoM kA Azraya karake caubIsa anuyogadvAroM dvArA isa nidhatta aura anidhatta kI prarUpaNA karanI cAhie / 21. nikAcita-anikAcita anuyogadvAra yahA~ prakRtinikAcita Adi ke bheda se cAra prakAra ke nikAcita kA astitva dikhAkara usake svarUpa kA nirdeza karate hue yaha kahA gayA hai ki jisa pradezAgra kA apakarSaNa, utkarSaNa aura anya prakRtirUpa saMkrama nahIM kiyA jA sakatA hai tathA jise udaya meM bhI nahIM diyA jA sakatA hai, usakA nAma nikAcita hai / Age yaha spaSTa kiyA gayA hai ki anivRttikaraNa meM praviSTa hue jIva ke saba karma anikAcita aura usake nIce nikAcita va anikAcita bhI hote haiN| pUrva anuyogadvAra ke samAna yahA~ bhI yaha sUcita kiyA gayA hai ki isa arthapada ke anusAra nikAcita aura anikAcita kI prarUpaNA caubIsa anuyogadvAroM ke Azraya se karanI cAhie / 554 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #609 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upazAnta, nidhatta aura nikAcita ke saMnikarSa ke prasaMga meM kahA gayA hai ki aprazasta upasAmanA se jo pradezAgra upazAnta hotA hai, vaha nidhatta aura nikAcita nahIM hotaa| jo pradezAna nidhatta hotA hai vaha upazAnta aura nikAcita nahIM hotA hai| jo pradezAgra nikAcita hotA hai vaha upazAnta aura nidhatta nahIM hotaa| ___ alpabahutva ke prasaMga meM batalAyA hai ki jisa kisI bhI eka prakRti kA adhaHpravRtta saMkrama stoka, usase upazAnta pradezAgra asaMkhyAtaguNA, nidhatta usase asaMkhyAtaguNA aura nikAcita usase asaMkhyAtaguNA hotA hai|' 22. kamaMsthiti anuyogadvAra isa anayogadvAra meM bhinna do upadezoM kA ullekha hai| tadanusAra nAgahastI kSamAzramaNa jaghanya aura utkRSTa sthitiyoM ke pramANa kI prarUpaNA ko karma sthitiprarUpaNA kahate haiN| kintu AryamA kSamAzramaNa karmasthiti meM saMcita satkarma kI prarUpaNA ko 'karmasthitiprarUpaNA kahate haiN| isa prakAra do upadezoM se karmasthiti kI prarUpaNA karanI cAhie (pu0 16, pR0 518) / itanA spaSTa karake isa karmasthiti anuyogadvAra ko yahI samApta kara diyA gayA hai| 23. pazcimaskandha anuyogadvAra isa anuyogadvAra meM pUrvaprarUpita bhavadhAraNIya (18) anuyogadvAra ke samAna bhava ke oghabhava, Adezabhava aura bhavagrahaNabhava ina tIna bhedoM kA nirdeza hai| unameM yahA~ bhavagrahaNabhava prasaMgaprApta hai| Age kahA gayA hai ki jo antima bhava hai usameM jIva kI saba karmoM kI bandhamArgaNA, udayamArgaNA, udIraNAmArgaNA, saMkramamArgaNA aura satkarmamArgaNA ye pA~ca mArgaNAe~ isa pazcimaskandha anuyogadvAra meM kI jAtI haiN| ___ Age yaha nirdeza kiyA gayA hai ki prakRti, sthiti, anubhAga aura pradezAgra inakA Azraya lekara ina pA~ca prarUpaNAoM ke kara cukane ke bAda antima bhavagrahaNa meM siddha honevAle jIva kI yaha anya prarUpaNA karanI cAhie Ayu ke antarmuhurta zeSa raha jAne para jIva AvajitakaraNa' ko karatA hai| AvajitakaraNa ke kara cakane para vaha kevalisa muvAta ko karatA hai| use karate hue prathama samaya meM daNDa ko karatA hai| usameM vaha sthiti ke asaMkhyAta bahubhAga tathA aprazasta karmoM ke anubhAga ke ananta bahubhAga ko naSTa karatA hai| dvitIya samaya meM kapATa ko karatA hai| usameM vaha zeSa sthiti ke 1. dhavalA, pu0 16, pR0 517 2. kevalisamugdhAdassa ahimuhI bhAvo AvajjidakaraNamidi |---dhvlaa, pu0 10, pR0 325 kA TippaNa 7 / apare AvajitakaraNamityAhuH / tatrAyaM zabdArtha:--- Avajito nAma abhimukhIkRtaH / tathA ca loke vaktAraH Ajito mayA, abhimukhIkRtaH ityarthaH / tatazca tathA bhavyatvenAjitasya mokSagamanaM pratyabhimukhIkRtasya karaNaM kriyA zubhopayogakAraNaM AvajitakaraNam |-prjnyaap0 malaya0 va0 36, pR0 604 va paMcasaM0malayavRtti 1-15, pR0 28 (jaina lakSaNAvalI 1, pR0 215) ise 'AyojikAkaraNa' bhI kahA gayA hai| SaTkhaNDAgama para TIkAeM | 555 Page #610 -------------------------------------------------------------------------- ________________ asaMkhyAta bahubhAga ko tathA zeSa anubhAga ke ananta bahubhAga ko naSTa karatA hai| tIsare samaya meM manya ko karatA hai| usameM bhI vaha sthiti aura anubhAga ko usI prakAra se naSTa karatA hai| tatpazcAt cauthe samaya meM loka ko pUrNa karatA hai aura usameM bhI sthiti aura anubhAga ko usI prakAra se naSTa karatA hai| usa samaya vaha sthitisattva ko Ayu se saMkhyAtaguNe antarmuhUrtamAtra sthApita karatA hai|' yaha prarUpaNA kaSAyaprAbhata ke cUrNisUtroM para adhArita hai, jo prAyaH zabdazaH samAna hai|' sthitighAta va anubhAgadhAta kA krama spaSTa karate hue yoganirodha ke prasaMga meM kahA gayA hai -phira antarmuhUrta jAkara vacana-yoga kA nirodha karatA hai, pazcAt antarmuharta jAkara manoyoga kA nirodha karatA hai, pazcAt antarmuhUrta jAkara ucchvAsa-niHzvAsa kA nirodha karatA hai, phira antarmahataM jAkara kAyayoga kA nirodha karatA hai| isake pUrva dhavalA meM isa yoganirodha ke krama kI prarUpaNA isa prakAra kI jA cukI hai xxx yahA~ se antarmuhUtaM jAkara bAdara kAyayoga se bAdara manayoga kA nirodha karatA hai, pazcAt antarmuhUrta jAkara bAdara kAyayoga se bAdara vacanayoga kA nirodha karatA hai, pazcAt bAdara kAyayoga se bAdara ucchvAsa-niHzvAsa kA nirodha karatA hai, pazcAt bAdarakAyayoga se usI bAdara kAyayoga kA nirodha karatA hai / pazcAt sUkSma kAyayoga se sUkSma manoyoga kA nirodha karatA hai, pazcAt sUkSma kAyayoga se sUkSma vacanayoga kA nirodha karatA hai, pazcAt sUkSma kAyayoga se sUkSma ucchvAsa kA nirodha karatA hai, pazcAt sUkSma kAyayoga se usI sUkSma kAyayoga kA nirodha karatA hai| yoganirodha kI yaha prarUpaNA va isake Age-pIche kA prasaMga bhI prAyaH kaSAyaprAbhata ke caNisUtroM para AdhArita hai, jo prAyaH zabdazaH samAna haiN| sarvArthasiddhi' aura 'tattvArthavAtika' meM isakA vicAra karate hue yaha spaSTa kiyA gayA hai ki tIthaMkara va itara kevalI kI jaba antarmuhUrtamAtra Ayu zeSa raha jAtI hai tathA vedanIya, nAma aura gotra ina tIna aghAtI karmoM kI sthiti Ayu ke hI samAna rahatI hai, taba vaha saba vacanayoga, manoyoga aura bAdara kAyayoga kA nirodha karake sUkSma kAyayoga kA Alambana letA haA sUkSmakriyApratipAtI dhyAna para ArUr3ha hone ke yogya hotA hai / kintu jaba Aya antarmaharta zeSa raha jAtI hai aura una tIna aghAtI karmoM kI sthiti usase adhika rahatI hai, taba sayogI jina daNDa, kapATa, pratara aura lokapUraNa samudghAta ko visarpaNa kI apekSA cAra samayoM meM karake tadanantara cAra samayoM meM unakA saMkoca karate hue zeSa rahe aghAtI karmoM kI sthiti ko samAna 1. isake pUrva isa kevalisamudghAta kI prarUpaNA dhavalA meM kitane hI prasaMgoM para kI jA cukI hai| dekhie pu0 1, pR0 301-4; pu0 4, pR0 28-29; pu0 6, pR0 412-14; pu0 10, pR0 320-21 (pu0 4 aura 10 meM ina daNDAdi samudghAtoM meM phailane vAle jIvapradezoM ke AyAma, viSkambha, paridhi aura bAhalya Adi ke pramANa ko bhI spaSTa kiyA gayA hai|) 2. ka0 prA0 cUNi 1-16 (ka0 pA0 sutta pR0 600-3) 3. dhavalA, pu0 6, pR0 414-15 4. ka0 prA0 cUNi 20-28; ka. pA0 sutta, pR0 604 ('pazcimaskandha' kA yaha adhikAMza bhAga kaSAyaprAbhUta cUNi se zabdazaH samAna hai)| 556 / padasaNDAgama-parizIlana Page #611 -------------------------------------------------------------------------- ________________ karate haiM va pUrva zarIra ke pramANa ho jAte haiM, usa samaya ve sUkSma kriyApratipAtI dhyAna ko dhyAte haiN|' dhavalA meM Age isa prasaMga meM ukta prakAra se kAyayoga kA nirodha karatA huA vaha jina apUrvaspardhaka Adi karaNoM ko karatA hai, unheM spaSTa kiyA gayA hai / Age kahA gayA hai ki kRSTikaraNa ke samApta hone para anantara samayoM meM apUrvaspardhakoM aura pUrvaspardhakoM ko naSTa karatA hai va antarmuhUrta kRSTigatayoga hokara sUkSmakriyA-apratipAtI dhyAna ko dhyAtA hai| kRSTiyoM ke antima samaya meM asaMkhyAta bahubhAga ko naSTa karatA hai / yoga kA nirodha ho jAne para Ayu ke samAna karmoM ko karatA hai / pazcAt antarmuhUrta zailezya avasthAna ko prApta hokara samucchinnakriyA-anivRtti dhyAna ko dhyAtA hai / zailezya kAla ke kSINa ho jAne para vaha samasta karmoM se rahita hokara eka samaya meM siddhi ko prApta karatA hai| yaha saba prarUpaNA bhI prAyaH pUrvokta kaSAyaprAbhRtacUNi se zabdazaH samAna hai-cUNi 2751 (ka0pA0 sutta, pR0 604-6) / isa prakAra yaha pazcimaskandha anuyogadvAra samApta huA hai| 24. alpabahutva anuyogadvAra yahA~ sarvaprathama yaha sUcanA kI gayI hai ki nAgahastI bhaTTAraka alpabahutva anuyogadvAra meM satkarma kA mArgaNa karate haiM aura yahI upadeza paramparAgata hai / tatpazcAt usa satkarma ke ye cAra bheda nirdiSTa kie gae hai-prakRtisatkarma, sthitisatkarma, anubhAgasatkarma aura pradezasatkama / inameM prakRtisatkarma mUla aura uttaraprakRtisatkarma ke bheda se do prakAra kA hai| mUla prakRtiyoM ke sAtha svAmitva ko le jAkara uttaraprakRtiyoM ke satkarma-sambandhI svAmitva kI prarUpaNA kI 1. sa0si0 6-44 va ta0vA0 6-44; yaha prasaMga jJAnArNava (36, 37-46 yA 2184-64) meM bhI draSTavya hai| 2. 'zIlAnAmIzaH zaMlezaH, tasya bhAvaH zailezyam' isa nirukti ke anusAra zailezya kA artha hai samasta (18000) zIloM kA svAmitva / jayadha0 (pshcimskndh)| anyatra sarvasaMvarasvarUpa cAritra ke svAmI ko zaileza aura usakI avasthA ko zaileSI kahA gayA hai / prakArAntara se zaileza kA artha meru karake usake samAna sthiratA ko zaileSI kahA gayA hai| vyAkhyAprajJapti abhaya-vRtti 1,8,72 (jaina lakSaNAvalI 3, pR0 1066) / seleso kira meru selesI hoI jA thaa'clyaa| hoDaM ca aseleso selesI hoi thirayAe / / 7 / / ahavA seluvva isI selesI hoi sou thiryaae| seva alesI hoI selesI ho AlovAo / / 8 / / sIlaM va samAhANaM nicchayao savvasaMgharo so ya / tasseso sIleso sIlesI hoi tayavattho / -dhyAnaza gA0 76, hari0 vRtti meM uddhRta 3. dhavalA pu0 16, pR0516-21 SaTbhaNDAgama para TIkAeM / 557 Page #612 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jAtI hai, aisI sUcanA kara Age kahA hai ki pAMca jJAnAvaraNIya, cAra darzanAvaraNIya aura pAMca antarAya ina prakRtiyoM se sambandhita satkarma ke svAmI sabhI chadmastha haiM / nidrA aura pracalA ke satkarma ke bhI ye hI svAmI haiN| vizeSa itanA hai ki antima samayavartI chamastha ke inakA satkarma nahIM rhtaa| ssyAnagRddhi Adi tIna darzanAvaraNa prakRtiyoM ke satkarma ke bhI svAmI sabhI chavamastha haiN| vizeSa itanA hai ki anivRttikaraNa meM praviSTa hone para antarmuhUrta meM unakA satkarma vyucchinna ho jAtA hai| isa kAraNa Age ke chadmasthoM ke unakA satkarma nahIM rahatA hai| sAtA-asAtA ke satkarma ke svAmI sabhI saMsArI jIva nirdiSTa kiye gaye haiN| vizeSatA yaha prakaTa kI gayI hai ki antimasamayavartI bhavya siddhi ke jisakA udaya nahIM rahatA, usakA sattva nahIM rhtaa| mohanIya ke satkarma ke viSaya meM yaha sUcanA kara dI gayI hai ki usake svAmI kI prarUpaNA jisa prakAra kaSAyaprAbhUta' meM kI gayI hai, usI prakAra se yahA~ karanI caahie| nArakAyu kA satkarma nArakI, manuSya aura tiryaMca ke tathA manuSyAyu aura tiryaMca Ayu kA satkarma deva, nArakI, tithaMca aura manuSya inameM se kisI ke bhI rahatA hai / devAyu kA satkarma deva, manuSya aura tiryaca ke rahatA hai|| isI prakAra se Age gati-jAti Adi zeSa sabhI prakRtiyoM ke satkarma ke svAmiyoM kA vicAra kiyA gayA hai / tatpazcAt eka jIva kI apekSA kAla, anta ra, nAnA jIvoM kI apekSA bhaMgavicaya, kAla, antara aura saMnikarSa ke viSaya meM yaha sUcanA kara dI gayI hai ki inakA kathana svAmitva se siddha karake karanA cAhie (pu0 16, pR0 522-24) / Age svasthAna aura parasthAna ke bheda se do prakAra ke alpabahutva kA nirdeza karate hue yahA~ parasthAna alpabahutva kI prarUpaNA prathamata: ogha se aura tatpazcAt narakAdi gatiyoM ke Azraya se kI gayI hai| bhujAkAra, padanikSepa aura vRddhi kI asambhAvanA prakaTa kara dI gayI hai| mohanIya ke prakRtisthAnasatkarma ke viSaya meM yaha sUcanA kara dI gayI hai ki jisa prakAra 'kaSAyaprAbhUta' meM mohanIya ke prakRrithAna satkarma kI prarUpaNA kI gayI hai, usI prakAra se usakI prarUpaNA yahAM karanI caahie| zeSa karmoM ke prakRtisthAna kI mArgaNA ko sugama batalAkara prakRtisatkarma kI mArgaNA ko samApta kiyA gayA hai| sthitisatkarma ke prasaMga meM usake mUlaprakRtisthitisatkarma aura uttaraprakRtisthitisatkarma ina do bhedoM kA nirdeza hai / unameM mUlaprakRtisthitisatkarma ko sugama kahakara Age uttaraprakRtisatkarma ke prasaMga meM prathamataH utkRSTasthitisatkarma kI aura tatpazcAt jaghanyasthitisatkarma kI prarUpaNA kI gayI hai / isa prakAra sthitisatkarma ke pramANAnugama ko samApta kiyA gayA hai| (pu0 16, pR0 528-31) Age krama se utkRSTasthitisatkarma aura jaghanyasthitisatkarma ke svAmiyoM kA vicAra kiyA gayA hai| jaise pAMca jJAnAvaraNIya prakRtiyoM kA utkRSTa sthitisatkarma kisake hotA hai, ise spaSTa karate hae kahA hai ki jo niyama se unakI utkRSTa sthiti bA~dhane vAlA hai usake unakA utkaTa sthiti558 / SaTsaNDAgama-parizIlana Page #613 -------------------------------------------------------------------------- ________________ satkarma hotA hai / isI prakAra se cAra darzanAvaraNIya Adi anya prakRtiyoM ke utkRSTasthitisatkarma ke svAmiyoM kA vicAra kiyA gayA hai| jaghanyasthitikarma-jaise pAMca jJAnAvaraNa, cAra darzanAvaraNa aura pA~ca antarAya inakA jaghanya sthitisatkarma kisake hotA hai, ise spaSTa karate hue kahA gayA hai ki unakA jaghanya sthiti satkarma antima samayavartI chadmastha ke hotA hai| nidrA aura pracalA kA jaghanya sthitisatkarma dvicaramavartI chapastha ke hotA hai / styAnagRddhi Adi tIna darzanAvaraNa prakRtiyoM kA jaghanya sthitisatkarma usa anivRttikaraNa meM vartamAna jIva ke hotA hai jo una tIna kA nikSepa karake eka samaya kama AvalIkAla ko bitA cukA hai| isI krama se sAtA-asAtA Adi anya prakRtiyoM ke jaghanya sthitisatkarma ke svAmiyoM ke viSaya meM bhI vicAra kiyA gayA hai| eka jIva kI apekSA kAla, antara, nAnA jIvoM kI apekSA bhaMgavicaya, kAla, antara aura saMnikarSa ke viSaya meM yaha sUcanA kara dI gayI hai ki inakA kathana svAmitva se jAna karake karanA cAhie (dhavalA, pu0 16, pR0 331-38) / bhanubhAgasatkarma ke prasaMga meM prathamataH AdispardhakoM kI prarUpaNA karate hue 'ghAtI' aura 'sthAna' saMjJAoM ko spaSTa kiyA gayA hai| pazcAt utkRSTa va jaghanya anubhAgasatkarma viSayaka svAmitva kA vicAra karate hue prathamata: usakA vicAra ogha se aura tatpazcAt narakAdi gatiyoM ke Azraya se kiyA gayA hai (1016, pR0538-43)| tatpazcAt narakagati, tithaMcagati, manuSyagati, devagati aura ekendriya-vikalendriyoM meM utkaSTa anubhAgasatkarma ke alpabahutva kA spaSTIkaraNa hai (pR0 544-47) / jaghanya anubhAgasatkarma ke prasaMga meM alpabahutva kA vicAra karate hue prathamataH usakI prarUpaNA bhogha se kI gayI hai| tatpazcAt usakI prarUpaNA narakAdi cAra gatiyoM aura ekendriyoM meM kI gayI hai| isa prakAra anubhAgaudIraNA samApta huI hai| pradezaudIraNA ke prasaMga meM mUlaprakRtiyoM ke Azraya se kahA gayA hai ki utkarSa se jo utkRSTa pradezAgra udIrNa hotA hai vaha Ayu meM stoka, vedanIya meM asaMkhyAtaguNA, mohanIya meM asaMkhyAtaguNA; jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa aura antarAya ina meM samAna hokara asaMkhyAtaguNA; tathA nAma va gotra meM vaha samAna hokara asaMkhyAtaguNA hotA hai| Age ina mUlaprakRtiyoM meM jaghanya pradezAgra viSayaka alpabahutva ko bhI prakaTa kiyA gayA hai| Age manuSyagati ke Azraya se udIyamAna pradezAgra ke alpabahutva ko prakaTa karate hue usake anantara ekendriyoM ke Azraya se isI alpabahatva kI prarUpaNA kI gayI hai (pR0 553-55) / tatpazcAt vipariNAmanA upakrama se jo mArgaNA hai vahI mokSa anuyogadvAra meM karane yogya hai, aisI sUcanA karate hue saMkrama ke Azraya se prakRta alpabahutva kI prarUpaNA kI gayI hai|' ___ Age lezyA (pR0 571), lezyApariNAma (572), lezyAkarma (572-74), sAta-asAta (574-75), dIrgha-hrasva (575), bhavadhAraNa (575), pudgalAtta (575-76), nidhatta-anidhatta 1. dhavalA, pu0 16, pR0 555.71 (yaha saMkramaviSayaka alpabahutva kI prarUpaNA prakRtisaMkrama (pR0 555-56), sthitisaMkrama (556-57), anubhAgasaMkrama (557-56) aura pradezasaMkrama (556-71) ke Azraya se kI gayI hai|) SaTmANDAgama prddiikaaeN| 556 Page #614 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (576), nikAcita-anikAcita (576-77), karmasthiti (577) aura pazcimaskandha (57776) ina pUrvokta anuyogadvAroM kA nirdeza karate hue pRthak-pRthak kucheka padoM Adi ke ullekha ke sAtha kucha vivecana kiyA gayA hai, jo adhikAMza punarukta hai| ___alpabahutva anuyogadvAra ke prasaMga meM prathamataH yaha sUcanA hai ki yahAM mahAvAcaka kSamAzramaNa (sambhavataH nAgahastI) satkarma kA mArgaNa karate haiN| Age uttaraprakRtisatkarma se daNDaka kiyA jAtA hai, aisA. nirdeza kara uttaraprakRtiyoM ke Azraya se prakRtisatkarma (pR0 576-80), kevala mohanIya ke AdhAra se prakRtisthAnasatkarma (580-81), sthitisatkarma (581), anubhAgasatkarma (581-82) aura pradezAgra (583-63) ko AdhAra banAkara pRthak-pRthak prAyaH ogha se narakAdi cAroM gatiyoM meM tathA ekendriyoM meM alpabahutva kI prarUpaNA kI gayI hai| isa prakAra antima alpabahutva anuyogadvAra samApta huA hai| 560 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #615 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMtakammapaMjiyA (satkarmapaMjikA) paricaya jaisA ki pUrva meM kahA jA cukA hai, AcArya bhUtabali ne mUla 'SaTkhaNDAgama' meM 'mahAkarmaprakRtiprAbhRta' ke antargata 24 anuyogadvAroM meM se prArambha ke kRti, vedanA, sparza, karma, prakRti aura bandhana ina chaha anuyogadvAroM kI hI prarUpaNA kI hai| zeSa nibandhanAdi 18 anuyogadvAroM kI prarUpaNA unhoMne nahIM kii| unakI prarUpaNA SaTkhaNDAgama ke TIkAkAra AcArya vIrasena ne antima sUtra ko dezAmarzaka kahakara apanI dhavalA TIkA meM kI hai|' una 18 anuyogadvAroM meM nibandhana (7), prakrama (8), upakrama (8) aura udaya (10) ina cAra anuyogadvAroM para 'satkarmapaMjikA' nAma kI eka paMjikA upalabdha hotI hai| vaha kisake dvArA aura kaba likhI gayI hai, isakA saMketa vahAM kahIM kucha nahIM dekhA jAtA hai| isa paMjikA ko SaTkhaNDAgama kI 15vIM pustaka meM pariziSTa ke rUpa meM prakAzita kiyA gayA hai| sampAdana ke samaya usakI jo hastalikhita prati mUDabidrI se prApta huI thI vaha bahuta azuddha aura bIca-bIca meM kucha skhalita bhI rahI hai / usake prArambha meM paMjikAkAra ke dvArA jisa gAthA meM maMgala kiyA gayA hai usakA pUrvArddha bhAga skhalita hai| uttarArddha usakA isa prakAra hai vocchAmi saMtakamme paMci[jiyasveNa vivaraNaM sumahatthaM // isameM paMjikAkAra ne 'satkarma' ke Upara paMjikA ke rUpa meM mahAn artha se paripUrNa vivaraNa' ke likhane kI pratijJA kI hai / gAthA ke pUrvArdha meM unhoMne kyA kahA hai, yaha jJAta nahIM ho skaa| sambhava hai, vahAM unhoMne maMgala ke rUpa meM kisI tIrthakara yA viziSTa AcArya Adi kA smaraNa kiyA ho / antima puSpikAvAkya isa prakAra hai // evamudayANiogaddAraM gdN|| // samApto'yamugranthaH // zrImanmAghanaMdisiddhAntadevarge satkarmadapaMjiyaM zrImadudayAdityaM varadaM / maMgalamahaH / Age 'basyAMtyaprazasti' ke rUpa meM aura kucha kanAr3I meM likhA gayA upalabdha hotA hai| 1. dhavalA, pu0 15, pR0 1 2. sambhava hai, vaha sabhI (18) anuyogadvAroM para likhI gayI hai, kintu upalabdha vaha nibandhana Adi cAra anuyogadvAroM para hI hai| 3. yaha prati paM0 lokanAthajI zAstrI ke ziSya paM0 devakumArajI ke dvArA muDabidrI ke 'vIra vANIvilAsa, jaina siddhAnta bhavana' ko prati para se likhI gayI hai| Page #616 -------------------------------------------------------------------------- ________________ utthAnikA paMjikA ke prArambha meM utthAnikA ke rUpa meM yaha ullekha hai-'mahAkarmaprakRtiprAbhUta' ke caubIsa anuyogadvAroM se kRti (1) aura vedanA (2) anuyogadvAroM kI prarUpaNA vedanA-khaNDa meM kI gayI hai| Age [(3) sparza, (4) karma, (5) prakRti aura (6) bandhana] anuyogadvAroM meM se bandhana anuyogadvAra ke antargata bandha aura bandhanIya ina do anuyogadvAroM ke sAtha sparza, karma aura prakRti kI prarUpaNA vargaNA-khaNDa meM kI gayI hai / bandhanavidhAna nAmaka anuyogadvAra kI prarUpaNA mahAbandha (chaThe khaNDa) meM aura bandhaka anuyogadvAra kI prarUpaNA kSudrakabandha khaNDa meM vistAra se kI gayI hai| zeSa aThAraha anuyogadvAroM (7-24) kI prarUpaNA satkarma meM kI gayI hai| to bhI usake atizaya gambhIra hone se arthaviSayaka padoM ke arthoM ko yahAM hama hInAdhikatA ke sAtha paMjikA ke rUpa se kheNge|' arthavivaraNapaddhati bhUmikA ke rUpa meM itanA spaSTa karake Age vahA~ yaha kahA gayA hai ki ina aThAraha anuyogadvAroM meM prathama nibandhana anuyogadvAra kI prarUpaNA sugama hai| vizeSa itanA hai ki usake nikSepa kI jo chaha prakAra se prarUpaNA kI gayI hai usameM tIsare nikSepa dravya nikSepa ke svarUpa kI prarUpaNA ke lie AcArya isa prakAra se kahate haiM____ "jaM davvaM jANi davvANi assidaNa pariNamadi jassa vA dazvassa sahAvo davaMtarapaTibaddhotaM davvaNibaMdhaNamidi |"-nibndhn anu0, pR0 2 (dhavalA pu0 15) / isakA abhiprAya spaSTa karate hue paMjikA meM kahA gayA hai ki mithyAtva, asaMyama, kaSAya aura yoga se pariNata saMsArI jIva jIvavipAkI, pudgalavipAkI, bhavavipAkI aura kSetravipAkI svarUpa karmapudgaloM ko bAMdhatA hai va unake Azraya se cAra prakAra ke phalasvarUpa aneka prakAra kI paryAyoM ko prApta karatA huA saMsAra meM paribhramaNa karatA hai / ina paryAyoM kA pariNamana pudgalanibandhana hai| mukta jIva ke isa prakAra kA nibandhana nahIM hai, vaha svasthAna se paryAyAntara ko prApta hotA hai| __ Age 'jassa vA davvassa sahAvo davaMtarapaDibaddhoM' kA artha spaSTa karate hue kahA gayA hai ki jIvadravya kA svabhAva jJAna-darzana hai / do prakAra ke jIvoM kA vaha jJAna-svabhAva vivakSita jIvoM se bhinna jIva va pudgala Adi saba dravyoM ke jAnane rUpa se paryAyAntara-prApti kA nibandhana hai / isI prakAra darzana ke viSaya meM bhI kahanA caahie| pazcAt 'jIvadravya kA dharmAstikAya ke Azraya se honevAle pariNamana kA vidhAna kahA jAtA hai' aisA kahate hue yaha spaSTa kiyA gayA hai ki saMsAra meM paribhramaNa karane vAle jIvoM kA AnapUrvI karma ke udaya se, vihAyogati kama ke udaya se, aura maraNAntikasamudghAta ke vaza 1. saMtakammapaMjiyA (pariziSTa), pR0 2 2. yahAM AcArya ke nAma kA nirdeza nahIM kiyA gayA hai / utthAnikA meM yaha kahA gayA hai ...'puNo tehiMtoM sesaTTArasANiyogaddArANi saMtavamme savvANi parUvidANi / to vi tassAigaMbhIrattAdo atthaviSamapadANamatthe thosatthayeNa paMjiyasarUveNa bhnnissaamo| -paMjikA pR0 1 (pu0 15 kA pariziSTa) 562 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #617 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gatiparyAya se pariNata hone para gamana sambhava hai, kama se rahita (mukta) jIvoM kA bhI UdhvaMgamana pariNAma sambhava hai; yaha dharmAstikAya ke svabhAva kI sahAyatA rUpa nimittabheda se hotA hai, kyoMki vaha pRthak-pRthaka paryAya se pariNata saMsArI jIvoM ke pRthak-pRthak kSetro me gamana kA hetu hai / dharmAstikAya se rahita kSetroM meM pUrvokta gamana kI sambhAvanA bhI nahIM hai| ___isI prakAra se Age adharmAstikAya Adi zeSa dravyoM ke Azraya se prakRta nibandha kA nirUpaNa hai| 'nibandhana' anuyogadvAra ke antargata kevala uparyukta eka prasaMga ko batalAkara usase sambaddha paMjikA ko samApta kara diyA gayA hai|' Age 'aba prakrama adhikAra ke utkRSTa prakramadravya sambandhI ukta alpabahutva ke viSaya meM hama vivaraNa deMge' isa sUcanA ke sAtha prakrama anuyogadvAra meM prarUpita alpa bahutva meM se kucha prasaMgoM ko lekara unakA vivecana hai| bIca-bIca meM yahA~ va Age bhI kucha aMka-saMdRSTiyAM dI gayI haiM, para unake viSaya meM kucha kAlpanika sUcanA nahIM hai / isake atirikta ve kucha avyavasthita aura azuddha bhI haiN| isase unakA samajhanA kaThina rahA hai / paMjikAkAra ke dvArA isa paMjikA meM prasaMgaprApta alpabahatva ke atirikta prAyaH anya kisI viSaya kA spaSTIkaraNa nahIM kiyA gayA hai| ukta alpabahutva se sambaddha paMjikA ko 'evaM pakkamANiyogo gado' isa sUcanA ke sAtha samApta kara diyA gayA hai| saMtakammapAhuDa upakrama anuyogadvAra ko prArambha karate hue mUlagranthakAra ne upakrama ke bheda-prabhedoM kA nirdeza karake yaha sUcanA kI hai ki bandhanopakrama ke prakRtibandhanopakrama, sthitibandhanopakrama, anubhAgabandhanopakrama aura pradezabandhanopakrama ina cAra bhedoM kI prarUpaNA jaise 'satkarmaprakRtiprAbhUta' meM kI gayI hai vaise hI yahA~ karanI caahie|' __ yahA~ jo 'satkarmaprAbhUta' kA ullekha hai usake spaSTIkaraNa meM paMjikAkAra kahate haiM ki mahAkarmaprakRtiprAbhUta ke caubIsa anuyogadvAroM meM dUsarA 'vedanA' nAma kA anuyoga dvAra hai| usake solaha anuyogadvAroM meM cauthA, chaThA aura sAtavAM ye tIna anuyogadvAra krama se dravya vidhAna, kAlavidhAna aura bhAvavidhAna nAmavAle haiN| usa mahAkarmaprakRtiprAbhUta kA pAMcavAM 'prakRti' nAma kA adhikAra hai| vahA~ cAra anuyogadvAroM meM ATha karmoM ke prakRti, sthiti, anubhAga aura pradezasattva kI prarUpaNA karake uttaraprakRtiyoM ke sattva kI sUcanA kI gayI hai| isase ye 'satkarmaprAbhRta' haiN| mohanIya kI apekSA kaSAyaprAbhRta bhI hai| yahA~ paMjikAkAra kA abhiprAya spaSTa nahIM hai| ve 'satkarmaprAbhRta' kise kahanA cAhate haiM, yaha unakI bhASA se spaSTa nahIM hotaa| sandarbha isa prakAra hai-- "saMtakammapAhuDaM taM kadha(da) maM? mahAkammapayaDipAhuDassa cauvIsaaNiyogaddAresu bidiyA 1. saMtakammapaMjiyA (pu0 15, pariziSTa), pR0 1-3 2. vahI, pR0 3-17 3. saMtakammapaMjiyA, dhavalA, pu0 15, pR0 43 4. dekhiye paMjikA, pR0 18 satkarmapaMjikA | 53 Page #618 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hiyAro vedaNA NAma / tassa solasaaNiyogaddAresu cauttha-chaTThama-sattamANi yogaddArANi dvvkaal-bhaavvihaannnnaamdheyaanni| puNo tahA mahAkammapayaDipAhuDassa paMcamo pyddiinnaamhiyaaro| tattha cattAri aNiyogaddArANi aTThakammANaM payaDi-Tidi-aNubhAgappadesasattANi parUviya saciduttarapayaDi-TThidi-aNubhAga-ppadesasattAdo (?) edANi satta (saMta ?) kammapAhuDaM NAma / mohaNIyaM paDucca kasAyapAhuDaM pi hodi / " -saMtakammapaMjiyA, pR0 18 (pu0 15, prishisstt)| yahA~ 'tattha cattAri aNiyogaddArANi' se paMjikAkAra ko kyA abhISTa hai, yaha jJAta nahIM hotA / kyA ve isase uparyukta 'vedanA' ke antargata cauthe, chaThe aura sAtaveM ina tIna anuyogadvAroM meM 'mahAkarmaprakRtiprAbhRta' ke pAMcaveM prakRtianuyogadvAra ko sammilita kara cAra anuyogadvAroM ko grahaNa karanA cAhate haiM yA 'tattha' se prakRti anuyogadvAra ko lekara usameM cAra anuyogadvAroM ko dikhalAnA cAhate haiM ? aisA kucha bhI spaSTa nahIM hotaa| Upara-nirdiSTa 'prakRti' anuyogadvAra meM koI cAra anuyogadvAra nahIM haiN| vahA~ mUla va unakI uttara prakRtiyoM kA ullekha mAtra hai| vahA~ sthiti, anubhAga aura pradeza ke sattva kA bhI vicAra nahIM kiyA gayA hai|' ___ 'vedanA' ke antargata cauthe vedanA dravyavidhAna, chaThe vedanAkAla vidhAna aura sAtaveM vedana bhAvavidhAna meM yathAkrama se dravya, kAla aura bhAva kI apekSA AThoM kI vedanA kA vicAra kiyA gayA hai| sthiti Adi para kucha bhI vicAra nahIM kiyA gayA ; jaisA ki paMjikAkAra ne nirdeza kiyA hai| niSkarSa yaha hai ki AcArya vIrasena ne jisa 'satkarmaprakRtiprAbhRta' kA ullekha kiyA hai, vastutaH paMjikAkAra usase paricita nahIM rhe| unhoMne jo usakA paricaya karAyA hai vaha aspaSTa va kAlpanika hai| ___ 'saMtakammapAhuDa' aura 'saMtakammapayaDipAhuDa' ina granthanAmoM kA ullekha dhavalA meM cAra bAra haA hai / ye do nAma pRthak-pRthak do granthoM ke rahe haiM yA eka hI kisI grantha ke rahe haiM, yaha abhI. anveSaNIya hI banA huA hai| ___yadi AcArya bhUtabali ke dvArA 'satkarmaprAbhRta' yA 'satkarmaprakRtiprAbhRta' jaise kisI khaNDagrantha kI bhI racanA kI gayI ho to yaha asambhava nahIM dikhtaa| athavA mahAkarmaprakRtiprAbhUta meM hI koI aisA prakaraNa rahA ho, jisakA ullekha satkarmaprAbhUta ke nAma se kiyA gayA ho| kAraNa yaha ki dhavalAkAra ne 'satkarmaprAbhRta' aura 'kaSAyaprAbhRta' ke madhya meM jina matabhedoM kA ullekha kiyA unakA sambandha 'mahAkarmaprakRtiprAbhRta' aura A0 bhUtabali ke sAtha adhika rahA hai| Age, isI prakAra se prakRta upakrama anuyogadvAra meM udIraNA (pR0 18-73), upazAmanA (pR0 73-74) va vipariNAmaNA (pR0 74) ke prasaMga meM tathA udayAnuyogadvAragata udaya ke prasaMga 1. yaha prakRti anuyogadvAra Sa0kha0 pu0 13 meM draSTavya hai| 2. vedanAdravyavidhAna (pu0 10) meM vedanAkAlavidhAna (pu0 11) meM aura vedanAbhAvavidhAna (pu0 12) meM samAviSTa haiN| 3. dhavalA, pu0 1, pR0 217 (saMtakammapAhuDa), pu0 6, pR0 318 (saMtakammapayaDipAhuDa), pu0 11, pR0 21 (saMtakammapAhuDa) aura pu0 15, pR0 43 (sNtkmmpddipaahudd)| 564 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #619 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (pR075-114) meM jo bhI spaSTIkaraNa paMjikAkAra ke dvArA kiyA gayA hai vaha prAya: alpabahutva ko lekara hI kiyA gayA hai jo durUha va aspaSTa hai / samIkSA ___ isa sampUrNa sthiti para vicAra karane para aisA pratIta hotA hai ki paMjikAkAra kA bhASA para kucha adhikAra nahIM rahA hai| unhoMne apane abhiprAya ko prakaTa karane ke lie jina padoM va vAkyoM kA prayoga kiyA hai ve asambaddha va avyavasthita rahe haiN| sAtha hI, ve siddhAnta ke kitane marmajJa rahe haiM, yaha bhI kucha kahA nahIM jA sktaa| isake atirikta unhoMne vIrasenAcArya ke mantavyoM va vAkyoM kA pracuratA se upayoga kiyA hai, para isase ve vIrasenAcArya jaise gambhIra vidvAn to siddha nahIM hote| isa saba kA spaSTIkaraNa yahA~ kucheka udAharaNoM dvArA kiyA jAtA haibhASA (1) dharmAstikAya ke nimitta se jIvoM kA pariNamana kaisA hotA hai, ise spaSTa karate hue kahA gayA hai "saMsAre bhamaMtajIvANaM ANupusvikammodaya-vihAyagadikammodayavaseNa mukkamAraNaMtiyavaseNa ca gadipajjAyeNa pariNadANaM gamaNassa saMbhavo puNo kammavirahidajIvANaM uDDhagamaNapariNAmasaMbhavo ca dhammatthikAyassa sahAvasahAyasarUvaNimittabhedeNa hodi / taM kathaM jANijjade ? puha-puha pajjAyapariNada-saMsArijIvANaM puha puha khettesu NibaMdhaNAtivihasarUvagamaNANaM heduttAdo dhammatthiyavirahidakhettesu puvvuttacaumvihasarUvagamaNAbhAvAdo ca / " -paMjikA, pR0 1 (pu0 15 kA prishisstt)| vaise to uparyukta sabhI sandarbha bhASA kI dRSTi se vicAraNIya haiM, para rekhAMkita pada vizeSa dhyAna dene yogya haiN| (2) kAlanibandhana ke viSaya meM yaha kahA gayA hai - "puNo kAladavvassa sahAvaNibaMdhaNaM jIva-poggala-dhammAdhammAgAsadavvANamatthavaMjaNapajjAyesu gacchaMtANaM sahAyasarUveNa NibaMdhaNaM hodi jahA kuMbhAraheTThimasilo vv|"--pR0 3 (3) eka sau bIsa bandhaprakRtiyoM kI saMkhyA ke viSaya meM "puNo vaNNa-rasa-gaMdha-phAsANaM davvaTThiyaNayeNa sAmaNNasarUveNa ettha gahaNAdI / tesiM saMkhammi cattAri-ega-cattAri-satta ceva saMkhANi avaNidA / ".--106 (4) "edesi doNhamuvadesesu kadhamavisiddhamidi ce NevaM jANijjade, taM sadakevalI jANijjadi / kiM tu paDhamaMtara-parUvaNAe vidiyaMtaraparUvaNaM atthavivaraNamidi mama maiNA paDibhAsadi / " -pR0 24 saiddhAntika jJAna paMjikAkAra kA siddhAntaviSayaka jJAna kitanA kaisA rahA hai, yaha samajhanA kaThina hai, kyoMki unhoMne jisa kisI bhI prasaMga ko spaSTa kiyA hai vaha kucha samajha meM nahIM A rahA hai| isake lie bhI yahA~ eka-do udAharaNa diye jAte haiM, jinheM samajhane kA prayatna kiyA jAnA cAhie satkarmapaMjikA / 565 Page #620 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (1) 'prakrama' anuyogadvAra meM uttaraprakRtiyoM meM utkRSTa rUpa se prakrama ko prApta honevAle pradezAgraviSayaka alpabahutva kI prarUpaNA karate hue usa prasaMga meM vIrasenAcArya ne kevalajJAnAvaraNa ke prakramadravya se AhArazarIra nAmakarma ke prakramadravya ko anantaguNA kahA hai|' isakA spaSTIkaraNa paMjikAkAra ne isa prakAra kiyA hai "AhArasarorapakkamavaNvamaNaMtaguNaM / kudo ? sattavihabaMdhagukkastadavvassa chanvIsadimabhAgassa caunbhAgattAdo / taM pi kudo ? appamatApuvyakaraNasaMjadANaM tIsabaMdhaeNa baddhakkassaNAmakammasamayapabaddhaM vibhaMjamANe tahovalaM - bhAdo / kathaM vijijjadi ? uccade - savvukkassasamayapabaddha mAvaliyAe asaMkhejjadibhAgeNa khaMDeduNegakhaMDarahidabahukhaMDANi bajjhamANatI sapayaDIsu cattAri sarIrANi egabhAgaM doNNi aMgovaMgANi ega bhAgaM lahaMti tti chappayaDIo avaNiya sesacauvIsapayaDIsu dopayaDisaMkhe pakkhitte chabbIsAmo hoMti / tehi khaMDiya chabvIsaTTANesu Thaviya semeyakhaMDaM puvvavihANeNa (?) pakkhiyavvaM jAva carimakhaMDA paDa[Dha] makhaMDe ti / tattha paDhamakhaMDo gadibhAgo hodi vidiyakhaMDaM jAdibhAgo visesAhio hodi, evaM visesAhiyakameNa NedavvaM jAva NimiNo tti / puNo ettha visesAhiyaM hoi kathaM vade ? tirikkhagadIdo uvari ajasakittI visesAhiyA tti uttappA bahugAdo (?) / puNo tattha sarIrabhAge ghettUNa Avali0 asaM0 bhAgeNa khaMDeduNega khaMDa rahidabahukhaMDANi cattAri khaMDANi kADhUNa sesakiriyaM puvvaM kade tattha samvatthovaM veguvviya0 / AhArasarIra0 vise0 / teu0 vise0 / kamma0 vise0 / puNo etthataNa AhArasarIraM ukkassaM hodi / evamuvari vi vibhaMjavihANaM jANiya vattavvaM / " paMjikA, pR0 7 isakA abhiprAya yaha dikhatA hai ki AhArakazarIra kA prakramadravya kevalajJAnAvaraNa ke prakramadravya kI apekSA anantaguNA hai, kyoMki vaha sAta prakRtiyoM ke bandhaka jIva ke chabbIsaveM bhAga kA cauthA bhAga hai | hetu yaha diyA gayA hai ki apramatta aura apUrvakaraNa saMyatoM ke (?) tIsa prakRtiyoM (apUrvakaraNa ke chaThe bhAga se sambaddha) ke bandhaka ke dvArA bA~dhe gaye utkRSTa nAmakarma ke samayaprabaddha kA vibhAga karane para vaisA hI pAyA jAtA hai| kaise vibhAga kiyA jAtA hai, ise spaSTa karateM hue Age kahA gayA hai ki sarvotkRSTa samayaprabaddha ko AvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga se bhAjita karake jo labdha ho, usameM eka bhAga se rahita bahubhAga ko ba~dhanevAlI tIsa prakRtiyoM meM cAra zarIra (AhAraka ko chor3akara) eka bhAga ko aura do aMgopAMga (AhAraka aMgopAMga ko chor3akara) eka bhAga ko prApta karate haiN| isalie chaha (cAra zarIra va do aMgopAMga) prakRtiyoM ko kama karake zeSa caubIsa prakRtiyoM meM do prakRtiyoM kI saMkhyA ke milAne para chabbIsa hotI haiN| unase (?) bhAjita karake chabbIsa sthAnoM meM rakhakara zeSa eka khaNDa ko pUrvokta vidhAna se antima khaNDa se lekara prathama khaNDa taka prakSipta karanA caahie| usameM prathama khaNDa gati kA bhAga hotA hai; dvitIya khaNDa jAti kA bhAga vizeSa adhika hotA hai, isa prakAra vizeSa adhika ke krama se nirmANa taka le jAnA caahie| phira yahA~ vizeSa adhika hai, yaha kaise jAnA jAtA hai; ise spaSTa karate hue kahA gayA hai ki vaha 'tiyaMcagati ke Age ayazakIrti vizeSa adhika hai' isa ukta alpabahutva se jAnA jAtA hai (?) / phira usameM zarIrabhAga ko lekara Avali ke asaMkhyAtaveM bhAga 1. dhavalA, pu0 15, pR0 36 566 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #621 -------------------------------------------------------------------------- ________________ se bhAjita kara eka khaNDa se rahita bahuta khaNDoM ke cAra bhAga karake zeSa kriyA ko pUrva ke samAna karane para usameM sabase stoka vaikriyikazarIra kA, AhArakazarIra kA vizeSa adhika, tejasazarIra kA vizeSa adhika aura kArmaNazarIra kA prakramadravya vizeSa adhika hotA hai| phira yahAM kA AhArakazarIra utkRSTa hotA hai| isa prakAra Age bhI jAnakara vibhAjana ke vibhAga ko karanA caahie| isa saba vivaraNa kA prakRta ke vivaraNa se kyA sambandha hai va usakI kyA vAsanA rahI hai, yaha eka vicAraNIya tattva hai / prakRta meM to kevalajJAnAvaraNa ke prakramadravya se AhArakazarIra kA prakramadravya anantaguNA hai, ise spaSTa karanA thA, jo ukta vivaraNa se to spaSTa nahIM huA hai| yahI nahIM, ukta vivaraNa prakata se asambaddha bhI dikhatA hai| (2) dUsarA eka udAharaNa lIjie -AcArya vIrasena ke dvArA sAtAvedanIya kI udIraNA kA kAla utkarSa se chaha mAsa kahA gayA hai (pu0 15, pR0 62) / ise spaSTa karate hue paMjikAkAra kahate haiM ki indriya-sukha kI apekSA saMsArI jIvoM meM sukhI deva hI haiN| unameM bhI zatAra-sahasrAra svarga ke deva hI atizaya sukhI haiM, kyoMki usase Upara ke kalpoM meM sthita deva zuklalezyA vAle haiM, isalie vItarAgasukha meM anurakta rahane se unake sAtA ke udaya se utpanna hue divya sukha kA abhAva hai| aura nIce ke devoM ke vaisA puNya sambhava nahIM hai| isalie zatAra-sahasrAra kalpa ke indra hI sukhI haiN| isa prakAra unake mAhAtmya ko prakaTa karate hue isI prasaMga meM Age paMjikA meM kahA gayA hai ki sacitta aura acitta ke bheda se dravya do prakAra kA hai| inameM sacitta sampAdita dravya kaise avasthita hai, ise spaSTa karate hue kahA gayA ki pratIndra, sAmAnika, tetIsa (33) saMkhyA vAle trAyastriza, lokapAla, pAriSada, aMgarakSa, sAta (7) anIka, kilviSa, padAti, ATha (8) mahAdeviyA~ aura zeSa saba deviyoM va devoM kA samUha / tIrthakara prakRtisattva se saMyukta hone ke kAraNa apane kalpa se, inake atirikta nIceUpara ke deva pUjA ke nimitta Agata / acetanoM kA eka aura vikriyA Adi paryAyoM kA eka, isa prakAra saba sATha hote haiN| Age inake dvArA sandoSadAna Adi prakaTa karate hue kahA gayA 60 ko pA~ca prakAra ke kSayopazama se gaNita karane para 300 hote haiN| inako chaha indriyoM se guNita karane para 1800 hote haiN| inheM mana-vacana-kAya tIna se guNita karane para ve 5400 hote haiN| inameM 600 kA bhAga dene para chaha mAsa prApta hote haiM, isa prakAra niyama kiyA gayA hai| Age isase Upara ke devoM ke saMdhANa nahIM pAyA jAtA hai, yaha kahA~ se jAnA jAtA hai, isa zaMkA ke uttara meM kahA gayA hai ki vaha isI ArSa vacana (?) se jAnA jAtA hai / Age paMjikAkAra aura bhI apanA mantavya prakaTa karate haiM ki yaha jo chaha mAsa ke sAdhana ke lie prarUpaNA kI gayI hai, yaha udAharaNa mAtra hai / isalie isI prakAra hI hai, aisA Agraha nahIM karanA caahie| isI prasaMga meM Age prakArAntara se bhI sATha (60) saMkhyA ko antarmuhUrta ke rUpa meM spaSTa kiyA gayA hai (pR0 24-25) / yahA~ yaha vicAraNIya hai ki dhavalAkAra A0 vIrasena ke uparyukta kathana kA kyA aisA __ abhiprAya raha sakatA hai| satkarmapaMjikA | 567 Page #622 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vIrasenAcArya ke pada-vAkyoM kA upayoga __ A0 vIrasena ne matabhedoM ke prasaMga meM kucha vizeSa pada-vAkyoM kA upayoga karate hue dhavalA meM apane abhiprAya ko prakaTa kiyA hai| paMjikAkAra ne prasaMga kI gambhIratA ko na samajhate hue bhI unake vyAkhyAna kI paddhati ko apanAkara jahAM-tahAM vaise pada-vAkyoM kA upayoga kiyA hai jo yathArthatA se dUra rahA hai| jaise (1) "keiM evaM bhaNaMti-AvaliyAe asaMkhejjadibhAge (?) Na hodi, kiMtu palidovamassa asaMkhejjadibhAgaM khaMDaNabhAgahAmiti bhaNaMti / tado upadaMsaM laddhaNa doNhamenakadaraNiNNavo kaayvyo|"--pNjikaa, pR04 ___ A0 vIrasena kRtisaMcita aura nokRtisaMcita Adi ke alpabahutva kI prarUpaNA karate hue usa prasaMga meM kahate haiM "edamappAbahugaM solasavadiyaappAbahueNa saha virujjhade, siddhakAlAdo siddhANaM saMkhejjagaNataM phiTTidUNa visesaahiyttppsNgaado| teNetya uvaesa lahiya egadara NiNNao kaaynvo|" --dhavalA, pu0 6, pR0 318 (2) prakrama anuyogadvAra meM uttaraprakRtiprakrama ke prasaMga meM jo vIrasenAcArya ke dvArA alpabahutva kI prarUpaNA kI gayI hai usameM 64 prakRtiyoM kA hI ullekha huA hai|' ___paMjikAkAra ne unameM se pRthak-pRthak kucha prakRtiyoM ke saMga meM 'ettha sUcidapayaDINaM appAbahugamuccadeM' ityAdi sUcanA karate hue zeSa rahI kucha anya prakRtiyoM ke alpabahutva ko prakaTa kiyA hai| ___ anta meM unhoMne yaha kahA hai-...'ca usaTThipayaDINaM appAbahugaM gaMthayArehi parUvidaM / amhehi puNo sUcidapayaDINamappAbahugaM gaMthauttappAbahugabaleNa paravidaM / kudo? vIsuttarasayabaMdhayaDIo idi vivkkhaado|" yaha vIrasenAcArya ke nimna vAkyoM kA anusaraNa kiyA gayA dikhatA hai"saMpahi edeNa appAbahugasutteNa sUcidANaM satthANaparatthANaappAbahuANaM parUvaNaM kssaamo|" -dhavalA pu0 11, pR0 276-80 "saMpahi suttaMtoNilINassa edassa appAbahugassa visamapadANaM bhaMjaNappiyA paMjiyA uccde|" -dhavalA pu0 11, pR0 303 paMjikAkAra ne granthokta alpabahutva ke bala para kisa AdhAra se sUcita una-una prakRtiyoM ke alpabahutva kI prarUpaNA kI hai, yaha vicAraNIya hai / tadviSayaka jo paramparAgata upadeza vIrasenAcArya ko prApta rahA hai usameM yadi ve prakRtiyAM sammilita rahI hotI to unakA ullekha ve svayaM kara sakate the yA vaisI sUcanA sakate the| yahI unakI paddhati rahI hai| bandhaprakRtiyAM cUMki 120 haiM, jinameM 64 prakRtiyoM ke hI alpabahutva kI prarUpaNA 'prakrama' 1. dhavalA, pu0 15, pR0 36-37 2. dekhie paMjikA pR0 7.8 meM tejasa zarIra, naraka gati, manuSya gati va tiyaMca gati kA prsNg| 3. paMjikA, pR06 568 / SakhaNDAgama-parizIlana Page #623 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anayogadvAra meM kI gayI hai, isIlie sambhavataH paMjikAkAra ko zeSa 56 prakRtiyoM ko usameM sammilita karanA Avazyaka dikhA hai| isI kAraNa unhoMne apanI kalpanA ke AdhAra para unake bhI alpabahutva ko dikhalA diyA hai, aisA pratIta hotA hai| (3) A0 vIrasena ne isI prakrama anuyogadvAra meM utkRSTa Adi vargaNAoM meM prakramita dravya ke va anubhAga ke alpabahutva kI prarUpaNA karate hue yaha kahA hai ki yaha nikSepAcArya kA upadeza hai (pu0 15, pR0 40) / paMjikAkAra nikSepAcArya kA ullekha isa prakAra karate haiM sthiti aura anubhAga meM prakramita dravyaviSayaka alpabahutva granthasiddha sugama hai, isalie usakI prarUpaNA na karake sthitiniSeka Adi meM prakramita anubhAga kI prarUpaNA nikSepAcArya ne isa prakAra kI hai, yaha kahate hue unhoMne usa alpabahutva kA kucha ullekha kiyA hai va Age 'edassa kAraNaM kiMci vattaissAmo' aisI sUcanA karate hue unake dvArA jo spaSTIkaraNa kiyA gayA hai vaha prasaMga se asambaddha hI dikhatA hai aura usa ke spaSTIkaraNa meM sahAyaka nahIM hai| __isI prasaMga meM Age saMjvalana-lobha grAdi ke anubhAgodaya sambandhI alpabahutva ko dikhalAte hae ve kahate haiM ki unase jaghanya pratisthApanA mAtra nIce utarakara sthita anubhAga kA udaya apanI-apanI prathama kaSAya kA udaya hotA hai, kyoMki 'udaya ke anusAra udIraNA hotI hai| aisA guru kA upadeza hai|' yahA~ hetu ke rUpa meM guru ke upadezAnusAra udIraNA ko udayAnusArI batalAne kA kyA prasaMga rahA hai tathA usakI vaha udayAna sAritA kahAM kitanI hai, yaha vicAraNIya hai| ___ Age aura bhI jo isa prasaMga meM spaSTIkaraNa kiyA gayA hai, jaise-...'ArisAvo'. .... ti NikkhevAiriya vayaNaM siddhaM va sesAiriyANamabhippAraNa...', 'NadaM pi, sattaviruddhattAdo'. 'sesAiriyANamabhippAeNa'; ityAdi vaha saba vicAraNIya hai| (4) paMjikAkAra ke dvArA kie gaye ye anya ullekha bhI dhyAna dene ke yogya haiN| "edassa attho tattha gaMthe AiriyANamabhippAyaMtaramidimuttakaMThaM bhnnido|"-4018 "evaM saMte evaM jIvaTThANassa kAlAhiyAreNa taM pi kadhaM Navvade? edeNa kasAvapADasattaNa (gA0 15-17) saMjadANaM jahaNNaddhA aMtomuhuttamidi parUvayeNa / taMjahA.''parUvayasuttAdo, pAiriyANaM saMkhejjAvaliyamaMtomuhuttamidi "idi Airiye hi parudavittAdo "saccaM virohoceva, kita abhippAyaMtareNa parUvijjamANe viroho ptthi| -pa018-19 ....Na, siyA ThiyA siyA aTThiyA siyA TThiyATThiyA tti ArisAdo" (Sa0kha0 kA 'vedanAgatividhAna' draSTavya hai-pu0 12, pR0 364-66 / ) paMjikA pa0 21 . ___ "sAdassa udIraNaMtaraM gadi paDucca bhaNNamANe duvihamuvadesaM hodi / tatthekkavadeseNa...... aNNekkubaveseNa edesi doNhamukdesesu kadhamavasiTumidi ce NevaM jANijjade, taM subakevalI 1. paMjikA, pR0 14-15 2. vahI, pR0 15-17 3. ...tti vutte saccaM virujjhai, kiMtu eyaMtaggaho ettha Na kAyavvo idameva taM caiva saccamidi, sudakevalIhi paccakkhaNANIhi vA viNA avahArijjamANe micchttppsNgaado| -dhavalA pu0 8, pR0 56-57 satkarmapaMjikA | 599 Page #624 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jAnijjadi / kiMtu hama tararUgAe vidiyaMta raparUvaNaM pratyavivaraNamidi mama maiNA paDibhAsadi / " - paMjikA pR0 24 "kudo javva de ? evamhAdo (?) ceva ArisavayaNAdo / edaM paruvaNamudAharaNamettaM chammAsasAhag parUvidaM / tado evaM ceva hodi tti NAggaho kAyavvo / evamaNNehi vi payArehi jANiya vattavvaM / " - pR0 25 "edamaMgAbhippAyaM zrapaNe kAbhippAyeNa Niraya-tirikkha mnnussgdiie|" - pR0 26 "Na kevalamedaM vayaNamettaM ceva, kiMtu suhumadiTThIe joijjamANe jahA devANaM titthayarakumArANaM ca surabhigaMdho meraiesa durabhigaMdho AgamabhedeNa dissadi / - pR0 28 "edaM pi sugamaM, AiriyANamuvadesattAdo / juttIe vA Na kevalaM uvadeseNa visesAhiyattaM, fig juttI visesAhiyataM prasaMkhejjabhAgAhiyattaM gavvade jANAvijjade / - pR0 74-75 upasaMhAra paMjikAkAra ne vIrasenAcArya dvArA viracita nibandhanAdi 18 anuyogadvAroM ko satkarma kahA hai va prArambha meM usake vivaraNa karane kI pratijJA kI hai / para unhoMne paMjikA meM kahIM vIrasena ke nAma kA ullekha nahIM kiyA hai, granthakAra ke rUpa meM hI jahA~-tahA~ unakA nirdeza dekhA jAtA hai / udhara dhavalAkAra AcArya vIrasena ne prArambha meM tathA Age bhI kahIM-kahIM AcArya dharasena, puSpadanta aura bhUtabali kA bahuta Adara ke sAtha smaraNa kiyA hai / yaha paMjikA nibandhana, prakrama, upakrama aura udaya ina prArambha ke cAra anuyogadvAroM para racI gayI hai / pranthagata viSama sthaloM ko jo padacchedapUrvaka spaSTa kiyA jAtA hai usakA nAma paMjikA hai|" tadanusAra isa paMjikA ke dvArA ina anuyogadvAroM meM nihita durbodha prasaMgoM ko spaSTa kiyA jAnA cAhie thA; para jaisA ki usake anuzIlana se hama samajha sake haiM, usake dvArA prasaMgaprApta viSaya kA spaSTIkaraNa huA nahIM hai| paMjikA meM prasaMgaprApta aneka prakaraNoM ko 'sugama' kahakara chor3a diyA gayA hai, jabaki yathArtha meM ve sugama nahIM pratIta hote| isake atirikta prasaMgaprApta viSaya ke spaSTIkaraNa meM jinakA vivakSita viSaya ke sAtha sambandha nahIM rahA hai, unakA vivecana vahA~ adhika kiyA gayA hai, yaha Upara diye gaye udAharaNa se spaSTa hai / 1. donhaM vayaNANaM majjhe kaM vayaNaM saccamidi ce sudakevalI kevalI vA jANadi, Na NNo, tahA NiNNayAbhAvAdo | dhavalA pu0 1, pR0 222 so evaM bhaNadi jo coTsa puvvadharo kevalaNANI vA / - dhavalA pu0 7, pR0 540 2. zramhANaM puNa eso grahippAmro jahA paDhamaparUvidagrattho ceva bhaddazro Na bidiyo tti / -- dhavalA pu0 13, pR0 382 3. ...tado idamitthaM cevetti hAsaggAho kAyavvo / dhavalA pu0 3, pR0 38 ( pichale pRSTha kA TippaNa 1 bhI draSTavya hai / eso uppattikamo uppaNNauppAyaNa utto / paramatthado puNa jeNa keNa vi payAreNa chAvaTTI pUredavvA / - dhavalA pu0 5, pR0 7 4. visamapadANaM bhaMjaNappiyA paMjiyA uccade / 570 / SaTkhaNDAgama-parizIlana -- dhavalA pu0 11, pR0 303 Page #625 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paMjikAkAra dvArA viSaya ke spaSTIkaraNa meM vIrasenAcArya kI vyAkhyAnaddhati ko to apanAyA gayA hai, para nirvAha usakA nahIM kiyA jA sakA hai| paMjikA meM viSaya ke spaSTIkaraNa kA lakSya prAya: alpabahutva se sambandhita prasaMga rahe haiN| unake spaSTIkaraNa meM aMkasaMdRSTiyA~ bahuta dI gayI haiM, para ve subodha nahIM haiN| unake viSaya meM kucha saMketa bhI nahIM kiyA gayA hai| ina saMdRSTiyoM kI paddhati ko dekhate hue aisA pratIta hotA hai ki prastuta paMjikA kI racanA gommaTasAra kI 'jIvatattva-pradIpikA' TIkA ke pazcAt huI hai| usake racayitA sambhavataH dakSiNa ke koI vidvAn rahe haiN| paMjikAkAra kI bhASA bhI subodha va vyavasthita nahIM dikhtii| satkarmapaMjikA / 571 Page #626 -------------------------------------------------------------------------- ________________ granthollekha yaha pUrva meM spaSTa kiyA jA cukA hai ki AcArya vIrasena siddhAnta, nyAya, vyAkaraNa, gaNita. maMtra-taMtra, kriyAkANDa aura jyotiSa Adi aneka viSayoM meM pAraMgata hokara eka prAmANika TIkAkAra rahe haiN| yaha isase spaSTa hai ki unhoMne apanI isa mahattvapUrNa dhavalA TIkA meM uparyakta viSayoM se sambaddha granthoM ke avataraNoM ko yathAprasaMga pramANa ke rUpa meM uddhRta kiyA hai| inameM kucha granthagata avataraNoM ko to unhoMne grantha ke nAmanirdezapUrvaka uddhata kiyA hai| yahAM hama prathamataH una granthoM kA ullekha kareMge jinakA upayoga unhoMne nAmanirdeza ke sAtha kiyA hai| ve isa prakAra haiM 1 AcArAMga, 2 uccAraNA, 3 kammapavAda, 4 karaNANiogasutta, 5 kasAyapAhuDa, 6 cuNNisatta, 7 chedasutta, 8 jIvasamAsa, 6 joNipAhuDa, 10 NirayAubaMdhasutta, 11 taccaTTha, taccatthasutta, tattvArthasUtra; 12 tattvArthabhASya, 13 tiloyapaNNattisutta, 14 pariyamma, 15 paMcatthipAha. 16 pAhaDasutta, 17 pAhuDacuNNisutta, 18 piDiyA, 16 pejjadosa, 20 mahAkammapayaDipAhuDa, 21 mUlataMta, 22 viyAhapaNNattisutta, 23 sammaisutta; 24 saMtakammapaya DipAhuDa, 25 saMtakammapAhuDa, 26 sArasaMgaha aura 27 siddhivinishcy| inameM se yahAM kucha kA paricaya prasaMga ke anusAra karAyA jA rahA hai 1. AcArAMga-yahA~ AcArAMga se abhiprAya vaTTakerAcArya-viracita 'mUlAcAra' kA rahA hai| vaha mA0 di0 jaina granthamAlA se AcAravRtti ke sAtha do bhAgoM meM prakAzita ho cukA hai| dhavalAkAra ne AjJAvicaya dharmadhyAna se sambaddha usakI eka gAthA (5-202) ko taha AyAraMge vi vRttaM' isa nirdeza ke sAtha kAlAnugama ke prasaMga meM uddhRta kiyA hai|' 2. uccAraNA-yaha koI svataMtra grantha rahA hai, yaha to pratIta nahIM hotaa| paM0 hIrAlAlajI siddhAntazAstrI ke dvArA likhI gayI 'kasAyapAhuDasutta' kI prastAvanA se jJAta hotA hai ki jayadhavalA meM uccAraNA, mUla uccAraNA, likhita uccAraNA, vappadevAcArya-viracita uccAraNA aura svalikhita uccAraNA kA ullekha kiyA gayA hai| isase aisA pratIta hotA hai ki zrutakevaliyoM ke pazcAt jo zruta kI paramparA calatI rahI hai usameM kucha aise viziSTa AcArya hote rahe haiM jo paramparAgata sUtroM ke zuddha uccAraNa ke sAtha ziSyoM ko unake artha kA vyAkhyAna kiyA karate the| aise AcAryoM ko uccAraNAcArya va vyAkhyAnAcArya kahA jAtA hai / aise 1. dhavalA pu0 4, pR0 316 aura mUlAcAra gAthA 5-202 2. ka. pA0 sutta, prastAvanA, pR0 26-27 Page #627 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uccAraNAcAryoM meM eka 'vappadeva" nAmaka AcArya bhI hue haiM, jinhoMne kasAyapAhuDa ke cUrNisUtroM para bAraha hajAra zloka-pramANa uccAraNAvRtti likhI hai / isa uccAraNAvRtti kA eka ullekha jayadhavalA meM isa prakAra kiyA gayA hai "cuNNisuttammi vappadevAiriyalihiduccAraNAe ca aMtomuhuttamidi bhaNido / amhehi lihiduccAraNAe puNa jahaNNeNa egasamao ukkasseNa saMkhejjA samayA idi paruvido / " dhavalA meM vedanAdravyavidhAna ke prasaMga meM tIvra saMkleza ko viloma pradezavinyAsa kA kAraNa aura mandasaMkleza ko anulomapradezavinyAsa kA kAraNa batalAte hue usa uccAraNAcArya kA abhiprAya nirdiSTa kiyA gayA hai / isI prasaMga meM Age vahA~ bhUtabalipAda ke abhiprAya ko prakaTa karate hue kahA gayA hai ki unake abhimatAnusAra vilomavinyAsa kA kAraNa guNitakarmAzikatva aura anulomavinyAsa kA kAraNa kSapitakarmAzikatva hai, na ki saMkleza aura vizuddhi / yahIM para Age eka zaMkA ke rUpa meM kahA gayA hai ki uccAraNA ke samAna bhujAkAra kAla ke bhItara hI guNitatva ko kyoM nahIM kahA jAtA hai| isake samAdhAna meM kahA gayA hai ki aisA sambhava nahIM hai, kyoMki alpatara kAla kI apekSA guNitabhujAkAra kAla bahuta hai, isa upadeza kA zrAlambana lekara yaha sUtra pravRtta huA hai ( pu0 10 pR0 45) / 3. karmapravAda - upakrama anuyogadvAra ke antargata upazAmanA ke prasaMga meM usake bheda-prabhedoM kA nirdeza karate hue dhavalAkAra ne yaha sUcanA kI hai ki akaraNopazAmanA kI prarUpaNA karmapravAda meM vistAra se kI gayI hai ( pu0 15, pR0 275) / isI prakAra kI sUcanA kaSAyaprAbhRtacUrNi meM bhI kI gayI hai / use spaSTa karate hue jayadhavalA meM to AThaveM pUrvasvarUpa karmapravAda meM dekha lene kI bhI preraNA kI gayI hai| * jaisA ki dhavalA aura jayadhavalA meM prarUpita 'zrutAvatAra' se spaSTa hai, AcArya dharasena aura guNadhara ke pUrva hI aMgazruta lupta ho cukA thA, usakA eka deza hI AcArya-paramparA se AtA huA dharasena aura guNadhara ko prApta huA thA / aisI paristhiti meM yaha vicAraNIya hai ki jayadhavalAkAra ke samakSa kyA karmapravAda kA koI saMkSipta rUpa rahA hai, jisameM unhoMne usa akaraNopazAmanA ke dekha lene kI preraNA kI hai| dUsarA eka yaha bhI prazna uThatA hai ki yadi unake sAmane vaha karmapravAda rahA hai to unhoMne usake Azraya se svayaM hI usa upazAmanA kI prarUpaNA kyoM nahIM kI / dhavalAkAra ne to dezAmarzaka sUtroM ke AdhAra para dhavalA meM aneka gambhIra viSayoM kI prarUpaNA vistAra se kI hai / 1. Sa0kha0 ke prathama pA~ca khaNDoM va kaSAyaprAbhRta para vappadevaguru dvArA likhI gayI prAkRta bhASA rUpa sATha hajAra granthapramANa purAtana vyAkhyA kA tathA mahAbandha ke Upara likhI ATha hajAra granthapramANa vyAkhyA kA ullekha indranandizrutAvatAra (171 - 76 ) meM kiyA gayA hai| 2. dhavalA, pu0 10, pR0 44 3. jA sA akaraNovasAmaNA tisse duve NAmadheyANi akaraNovasAmaNAtti vi aNudiNNovasAmaNAtivi / esA kammapavAde / - ka0 pA0 sutta, pR0 707 ( cUrNi 300 - 1) 4. kammapavAdo NAma aTTamo puvvAhiyAro .....tattha esA akaraNovasAmaNA daTThavvA, tatthedisse pabaMdheNa parUvaNovalaMbhAdo / -- jayadha0 (ka0pA0 sutta, pR0 707 kA TippaNa 1 ) granthollekha / 573 Page #628 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zivazarma-viracita karmaprakRti meM eka upazAmanAviSayaka svatantra adhikAra hai| usameM bhI upazAmanA ke uparyukta bhedoM kA nirdeza kiyA gayA hai / jaisI ki TIkAkAra malayagiri sari ne sacanA kI hai, akaraNopazAmanA kA anuyoga vicchinna ho cukA thaa| isI se zivazarmasUri ne usa anayoga ke pAragAmiyoM ko maMgala ke rUpa meM namaskAra kiyA hai va tadviSayaka jJAna ke na rahane se svayaM usakI kucha prarUpaNA nahIM kI hai-yaha pUrva meM kahA hI jA cukA hai| 4. karaNANiogasutta-yaha koI svatantra grantha rahA hai yA lokAnuyoga ke kisI prasaMga se sambaddha hai, yaha anveSaNIya hai| prakRta meM isakA ullekha dhavalAkAra ne kSetrAnugama ke prasaMga meM mithyAdRSTiyoM ke kSetrapramANa kI prarUpaNA karate hue kiyA hai| vahA~ sUtra meM mithyAdRSTiyoM kA kSetra sarvaloka nirdiSTa kiyA gayA hai| usakI vyAkhyA karate hue dhavalAkAra ne sUtra meM nirdiSTa loka ko sAta rAjuoM ke ghana (74747-343) svarUpa grahaNa kiyA hai| pUrva mAnyatA ke anusAra, loka nIce sAta rAja, madhya meM eka rAju, brahmakalpa ke pArzva bhAgoM meM pAMca rAju aura Upara eka rAju vistRta sarvatra golAkAra rahA hai| isa mAnyatA ke anusAra sUtra (2,3,4) meM jo lokapUraNa samudghAtagata kevalI kA kSetra sarvaloka kahA gayA hai vaha ghaTita nahIM hotaa| isalie dhavalAkAra ne loka ko golAkAra na mAnakara Ayata caturasra ke rUpa meM uttara-dakSiNa meM sarvatra sAta rAju bAhalyavAlA mAnA hai| isa mAnyatA ke anusAra vaha gaNitaprakriyA ke AdhAra para 343 ghanarAja pramANa bana jAtA hai| ____ isa prasaMga meM zaMkAkAra ne A0 vIrasena ke dvArA pratiSThApita ukta lokapramANa ke viruddha jo tIna sUtroM kI apramANatA kA prasaMga upasthita kiyA thA, usakA nirAkaraNa karate hue dhavalAkAra ne apanI ukta mAnyatA meM una gAthAsUtroM ke sAtha saMgati baiThAyI hai / Age unhoMne isa prasaMga meM yaha bhI spaSTa kara diyA hai ki hamane jo loka kA bAhalya uttara-dakSiNa meM sarvatra sAta rAju mAnA hai, vaha karaNANiogasutta ke viruddha bhI nahIM hai, kyoMki vahA~ usake vidhi aura pratiSedha kA abhAva hai|' 5. kasAyapAhuDa-guNadharAcArya-viracita kasAyapAhuDasutta AcArya yativRSabha-viracita cUrNisUtroM ke sAtha 'zrI vIrazAsanasaMgha, kalakattA' se prakAzita ho cukA hai| prakata meM dhavalAkAra ne yadyapi kucha prasaMgoM para usake kucha mUla gAthAsUtroM ko bhI dhavalA meM uddhRta kiyA hai, phira bhI adhikatara unhoMne usake Upara yativRSabhAcArya-viracita cUNi kA ullekha kahIM para kasAyapAhaDa ke nAma se, kahIM para cuNNisutta ke nAma se, kahIM pAhuDasutta ke nAma se aura kahIM pAhuDacuNNisutta ke nAma se bhI kiyA hai / jaise (1) satprarUpaNA meM manuSyoM meM caudaha guNasthAnoM ke sadbhAva ke prarUpaka sUtra (1,1,27) kI vyAkhyA karate hue dhavalA meM upazAmanAvidhi aura kSapaNAvidhi kI prarUpaNA kI gayI hai / usa prasaMga meM anivRttikaraNa guNasthAna meM tIna styAnagRddhi Adi solaha prakRtiyoM aura apratyAkhyAnAvaraNa va pratyAkhyAnAvaraNa ina ATha kaSAyoM kA kSaya Age-pIche kaba hotA hai, isa viSaya meM dhavalAkAra ne do bhinna upadezoM kA ullekha kiyA hai| unameM satkarmaprAbhUta ke upadezAnusAra 1. isa sabake lie dekhie dhavalA, pu0 4, pR0 10-22 574 | SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #629 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anivRttikaraNakAla kA saMkhyAtavA~ bhAga zeSa raha jAne para styAnagaddhi Adi tIna, narakagati, tiyaMcagati, ekendriya Adi cAra jAtiyA~, narakagatiprAyogyAnupUrvI, tiryaggatiprAyogyAnapUrvI, Atapa, udyota, sthAvara, sUkSma aura sAdhAraNa ina solaha prakRtiyoM kA kSaya kiyA jAtA hai| tatpazcAta antarmaharta jAkara pratyAkhyAnAvaraNa cAra aura apratyAkhyAnAvaraNa cAra ina ATha kaSAyoM kA kSaya kiyA jAtA hai| dUsare kaSAyaprAbhata ke upadezAnusAra ukta ATha kaSAyoM kA kSaya ho jAne para, tatpazcAt antarmuhUrta jAkara styAnagRddhi Adi una solaha karmaprakRtiyoM kA kSaya kiyA jAtA hai (pu0 1, pR0 217) / kasAyapAhaDa ke nAma para dhavalA meM jo uparyukta abhiprAya prakaTa kiyA gayA hai, vaha usI prakAra se kasAyapAhuDa para nirmita cUNi meM upalabdha hotA hai|' (2) kSudraka-bandha meM antarAnugama ke prasaMga meM sUtrakAra dvArA sAsAdanasamyagdaSTiyoM kA jaghanya antara palyopama kA asaMkhyAtavA~ bhAga nirdiSTa kiyA gayA hai| usake spaSTIkaraNa ke prasaMga meM dhavalA meM yaha zaMkA uThAyI gaI hai ki upazamaNi se patita hotA huA sAsAdana guNasthAna ko prApta hokara antarmuhUrta meM yadi punaH upazama zreNi para ArUr3ha hotA hai aura usase patita hokara phira se yadi sAsAdana guNasthAna ko prApta hotA hai to isa prakAra se usa sAsAdana samyaktva kA antara jaghanya se antarmuhUrta prApta hotA hai| usakI prarUpaNA yahA~ sUtrakAra ne kyoM nahIM kii| upazama zreNi se utarate hue upazamasamyagdRSTi sAsAdana guNasthAna ko na prApta hote hoM, aisA to kucha niyama hai nahIM, kyoMki 'AsANaM pi gacchejja' arthAt vaha sAsAdanaguNasthAna ko bhI prApta ho sakatA hai, aisA cUNisUtra dekhA jAtA hai| ___isake pUrva jIvasthAna-cUlikA meM upazamaNi se pratipatana ke vidhAna ke prasaMga meM bhI yaha vicAra kiyA gayA hai| vahA~ dhavalA meM yaha spaSTa kiyA gayA hai ki upazamakAla ke bhItara jIva asaMyama ko bhI prApta ho sakatA hai, saMyamAsaMyama ko bhI ho sakatA hai tathA chaha AvaliyoM ke zeSa raha jAne para sAsAdana ko bhI prApta ho sakatA hai| para sAsAdana ko prApta hokara yadi vaha maraNa ko prApta hotA hai to naraka, tithaMca aura manuSya ina tIna gatiyoM meM se kisI meM bhI nahIM jAtA hai--kintu taba vaha niyama se devagati ko prApta hotA hai / yaha prAbhUtaNi sUtra kA abhiprAya hai / bhUtabali bhagavAn ke upadezAnusAra upazama zreNi se utaratA huA sAsAdana guNasthAna ko nahIM prApta hotA hai / kAraNa yaha ki tIna AyuoM meM se kisI eka ke baMdha jAne para vaha kaSAyoM ko nahIM upazamA sakatA hai| isIlie vaha naraka, tiryaMca aura manuSya gati ko nahIM prApta hotA hai| (3) bandhasvAmitvavicaya meM saMjvalana mAna aura mAyA ke bandhavyuccheda ke prasaMga meM dhavalA meM prarUpita una bandhavyucchitti ke krama ke viSaya meM yaha zaMkA uThAyI gaI hai ki isa prakAra kA yaha vyAkhyAna 'kaSAyaprAbhRtasUtra' ke viruddha jAtA hai / isake samAdhAna meM dhavalAkAra ne yaha spaSTa 1. dekhie ka0pA0 sutta, pR0 751 meM cUNi 165-66 2. dekhie dhavalA pu0 7, pR0 233 tathA kaSAyaprAbhUta cUNi kA vaha prasaMga-chasu AvaliyAsu sesAsu AsANaM pi gacchejja / -- ke0pA0 sutta, pR0 726-27; cUNisUtra 543 3. dekhie dhavalA pu0 6, pR0 331 tathA ka pA0 sutta pR0 726-27, cUNi 542-46 / donoM granthagata yaha sandarbha prAyaH zabdazaH samAna hai (ka0 prA0 cUNi meM mAtra 'saMjamAsaMjamaMpi gacchejja' ke Age 'do vi gacchejja' itanA pATha adhika upalabdha hotA hai|) granthollekha / 575 Page #630 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kiyA hai ki yathArtha meM yaha vyAkhyAna usake viruddha hai, kintu yahA~ 'yahI satya hai yA vahI satya hai' aisA ekAntagraha nahIM karanA cAhie, kyoMki zrutakevaliyoM athavA pratyakSajJAniyoM ke binA vaisA avadhAraNa karane para mithyAtva kA prasaMga prApta hotA hai (pu08, pR0 56) / (4) vedanAdravyavidhAna meM svAmitva ke prasaMga meM jJAnAvaraNIyavedanA dravya kI apekSA utkRSTa kisa ke hotI hai, isakA vistAra se vicAra karate hue sUtrakAra ne kahA hai ki guNitakamAzika svarUpa se paribhramaNa karatA huA jo jIva antima bhava meM sAtavIM pRthivI ke nArakiyoM meM utpanna huA hai, vaha usa antima samayavartI nArakI ke hotI hai| yahAM satra 32 kI dhavalA TIkA meM nirdiSTa bhAgahArapramANa ke prasaMga meM yaha zaMkA uThAyI gayI hai ki yaha kaise jAnA jAtA hai| isake samAdhAna meM vahAM yaha kahA gayA hai ki vaha pAhuhusatta meM jo usakI prarUpaNA kI gayI hai usase jAnA jAtA hai| Age kasAyapAhaDa meM jisa prakAra se usakI prarUpaNA kI gayI hai use spaSTa karate hue anta meM vahAM kahA gayA hai ki isa prakAra 'kasAyapAhuDa' meM kahA gayA hai|' (5) isI vedanAdravyavidhAna ke prasaMga meM Age dhavalA meM karmasthiti ke Adya samayaprabaddha sambandhI saMcaya ke bhAgahAra pramANa ko siddha karate hue sUcita kiyA gayA hai ki pAhaDa meM agrasthitiprApta dravya kI jo prarUpaNA kI gayI; usake prasaMga meM yaha kahA gayA hai ki eka samayaprabaddha sambandhI karmasthiti meM niSikta dravya kA kAla do prakAra se jAtA hai--sAntaravedakakAla ke rUpa se aura nirantaravedakakAla ke rUpa se; ityAdi / (6) isI prasaMga meM Age dhavalA meM kasAyapAhuDa kI ora saMketa karate hue yaha kahA gayA hai ki cAritramohanIya kI kSapaNA meM jo AThavIM mUla gAthA hai usakI cAra bhASyagAthAeM haiN| unameM se tIsarI bhASyagAthA meM bhI isI artha kI prarUpaNA kI gayI hai| yathA-asAmAnyasthitiyAM eka, do va tIna isa prakAra nirantara utkarSa se palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga taka jAtI haiN| --pu0 10, pR0 143 kasAyapAhuDa meM cAritramoha kI kSapaNA ke prasaMga meM AyI huI AThavIM mUlagAthA hai / usakI cAra bhASyagAthAoM kA ullekha cUrNikAra ne kiyA hai| unameM tIsarI bhASyagAthA ke artha ko spaSTa karate hue cUNi meM kahA gayA hai ki aba tIsarI bhASyagAthA kA artha kahate haiN| asAmAnya sthitiyA~ eka, do va tIna isa prakAra anukrama se utkRSTa rUpa meM palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga haiM / isa prakAra tIsarI gAthA kA artha samApta huaa| (7) isI vedanAdravyavidhAna meM dravya kI apekSA jJAnAvaraNIya kI jaghanya vedanA kisake hotI hai, ise spaSTa karate hue (sUtra 48-75) sUtrakAra ne kahA hai ki vaha kSapitakarmAzikasvarUpa se Ate hue antima samayavartI chadmastha ke hotI hai| isa prasaMga meM antima satra (75) kI vyAkhyA karate hue dhavalAkAra ne upasaMhAra ke rUpa meM prarUpaNA aura pramANa ina do anuyogadvAroM kA ullekha kiyA hai| inameM 'prarUpaNA' ke prasaMga meM 1. dhavalA pu0 10, pR0 113-14 tathA ka0pA0 sutta, pR0 235-36 cUNi 1-13 (yaha sandarbha donoM granthoM meM prAyaH zabdazaH samAna hai)| 2. dhavalA pu0 10, pR0 142 aura ka0pA0 .... 3. kapA0 sutta pR0 832, cUNi 622; pR0 133, cU0 643 tathA pR0 842, cUNi 662-64 576 / akhaNDAgama-parizIlana Page #631 -------------------------------------------------------------------------- ________________ unhoMne yaha spaSTa kiyA hai ki karmasthiti ke prathama va dvitIya Adi samayoM meM bA~dhe gaye karma kA kSINakaSAya ke antima samaya meM eka bhI paramANu nahIM rahatA hai| yaha krama palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra nilepanasthAnoM ke prathama vikalpa taka calatA hai| isa prasaMga meM yaha pUchane para ki nirlepanasthAna palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra hI hote haiM, yaha kahA~ se jAnA jAtA hai; uttara meM dhavalAkAra ne kahA hai ki vaha kasAyapAhuDacuNNisutta se jAnA jAtA hai| Age kasAyapAhuDacuNNisuttagata usa prasaMga ko yahA~ spaSTa bhI kara diyA hai, jo 'kasAyapAhuDa' meM upalabdha bhI hotA hai|' (E) isI vedanAdravyavidhAna meM pUrvokta jJAnAvaraNIya kI utkRSTa dravyavedanA ke svAmI ke prasaMga meM prApta sUtra 32 kI vyAkhyA meM yaha pUchane para ki karmasthiti ke Adi samayaprabaddha kA saMcaya antima niSeka-pramANa hotA hai, yaha kaise jAnA jAtA hai, uttara meM dhavalAkAra ne kahA hai ki saMjJI paMcendriya paryAptaka utkRSTa yoga aura utkRSTa saMkleza ke Azraya se utkRSTa sthiti ko bAMdhatA haA jitane paramANuoM ko karmasthiti ke antima samaya meM niSikta karatA hai utane mAtra agrasthitiprApta hote haiM, aisA jo kasAyapAhuDa meM upadeza kiyA gayA hai usase vaha jAnA jAtA hai|' ukta vedanAdravyavidhAna meM jJAnAvaraNIya kI jaghanya dravya vedanA ke hI prasaMga meM dasare 'pramANa' anayogadvAra kI prarUpaNA karate hue dhavalA meM yaha zaMkA uThAyI gayI hai ki kasAyapAhaDa meM mohanojina nilepanasthAnoM kA ullekha kiyA hai unheM jJAnAvaraNa ke nirlepanasthAna kaise kahA jA sakatA hai / isake uttara meM dhavalAkAra ne itanA mAtra kahA hai ki usameM kucha virodha nahIM hai (dhavalA, ". 10, pR0 268-66) / (E) ukta vedanAdravya vidhAna kI cUlikA meM varga-vargaNAoM ke svarUpa ko prakaTa kiyA gayA hai| usa prasaMga meM dhavalA meM yaha zaMkA uThAyI gayI hai ki sUtra (4,2,180) meM asaMkhyAta loka mAtra avibhAga praticchedoM kI eka vargaNA hotI hai, yaha sAmAnya se kahA gayA hai / isIlie usase samAna dhanavAle nAnA jIvapradezoM ko grahaNa karake eka vargaNA hotI hai, yaha nahIM jAnA jAtA hai| ____ isake uttara meM dhavalA meM kahA gayA hai ki sUtra meM samAna dhanavAlI eka paMkti ko hI vargaNA kahA gayA hai, kyoMki isake binA avibhAgapraticchedoM kI prarUpaNA aura vargaNA kI prarUpaNA meM bhinnatA na rahane kA prasaMga prApta hotA hai tathA vargaNAoM ke asaMkhyAta pratara mAtra prarUpaNA kA bhI prasaMga prApta hotA hai| isake atirikta kasAyapAhuDa ke pazcimaskandha satra se 1. dhavalA pu0 10, pR0 267; tattha puvvaM gamaNijjA pillevnnttttaannaannmuvdespruuvnnaa| ettha duviho uveso| ekkeNa uvadeseNa kammaTThidIe asaMkhejjA bhAgA NillevaNaTThANANi / ekkeNa uvaeseNa palidovamassa asNkhejjdibhaago| jo pavAijjai uvaeso teNa uvadeseNa palidovamassa asaMkhejjadibhAgo, asaMkhejjANi vaggamUlANi NillevaNADhANANi / -ka0 pA0 sutta, pR0 818, cUNi 964-68 2. kammadidiAdisamayapabaddhasaMcao carimaNiseyapamANametto hodi tti kadhaM Navvade? saNNi paMcidiyapajjattaeNa ukkassajogeNa uksassasaMkiliTThaNa ukkAssiyaM didi baMdhamANeNa jettiyA paramANU kammaTThicarimasamaeNisittA tettiyamettamamgaTThidipattayaM hodi tti kasAyapAhuDe uvdidruttaado|-dhvlaa, pu0 10, pR0 208 granthollekha / 577 Page #632 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhI jAnA jAtA hai ki samAna dhanavAle saba jIvapradezoM kI vargaNA hotI hai / vaha sUtra isa prakAra hai-kevalisa mudghAta meM kevalI cauthe samaya meM loka ko pUrNa karate haiN| loka ke pUrNa hone para yoga kI eka vargaNA hotI hai / ' abhiprAya yaha hai ki loka ke pUrNa hone para lokapramANa jIvapradezoM kA samayoga hotA hai| (10) vedanAbhAvavidhAna kI dUsarI cUlikA meM prasaMgaprApta eka zaMkA kA samAdhAna karate hae dhavalA meM kahA gayA hai ki lokapUraNasamudghAta meM vartamAna kevalI kA kSetra utkRSTa hotA hai, bhAva bhI jo sUkSmasAmparAyika kSapaka ke dvArA prApta huA, vaha loka ko pUrNa karanevAle kevalI ke utkRSTa athavA anutkRSTa hotA hai, aisA na kahakara utkRSTa hI hotA hai, yaha jo kahA gayA hai, usakA abhiprAya yahI hai ki yoga kI hAni-vRddhi anubhAga kI hAni-vRddhi kA kAraNa nahIM haiN| athavA kasAyapAhuDa meM jo yaha kahA gayA hai ki darzanamoha ke kSapaka ko chor3akara sarvatra samyaktva aura samyagmithyAtva kA anubhAga utkRSTa hotA hai usase bhI jAnA jAtA hai ki yoga kI hAnivRddhi anubhAga kI hAni-vRddhi kA kAraNa nahIM hai / dhavalA meM nirdiSTa vaha prasaMga kasAyapAhuDa meM bhI usI rUpa meM upalabdha hotA hai| (11) isI bhAva vidhAna-cUlikA meM Age kANDakaprarUpaNA meM prasaMgaprApta sUtra 202 kI vyAkhyA karate hue usa prasaMga meM dhavalA meM yaha kahA gayA hai ki yaha sUkSma nigodajIva kA jaghanya anabhAgasattvasthAna bandhasthAna ke samAna hai| isa para zaMkA utpanna huI hai ki yaha kahA~ se jAnA jAtA hai| isakA samAdhAna karate hue dhavalA meM kahA gayA hai ki isake Upara eka prakSepa ki karake bandha ke hone para anubhAga kI jaghanya vRddhi hotI hai aura usI kA antarmuhUrta meM kANDakaghAta ke dvArA ghAta karane para jaghanya hAni hotI hai, yaha jo kasAyapAhuDa meM prarUpaNA kI gayI hai, usase vaha jAnA jAtA hai| (12) isI bhAvavidhAna-cUlikA meM Age prasaMgavaza satkarmasthAnanibandhana aura bandhasthAnanibandhana ina do prakAra ke ghAtapariNAmoM kA ullekha karate hue dhavalA meM yaha kahA gayA hai ki unameM jo satkarmasthAnanibandhana pariNAma haiM, unase aSTAMka aura UvaMka ke madhya meM satkarmasthAna hI utpanna hote haiM, kyoMki vahA~ anantaguNahAni ko chor3akara anya hAniyAM sambhava nahIM haiN| __ isa para vahAM yaha zaMkA utpanna huI hai ki sattvasthAna aSTAMka aura Urvaka ke madhya meM hI hote haiM; caturaMka, paMcAMka, SaDaMka aura saptAMka ke madhya meM nahIM hote haiM, yaha kaise jAnA jAtA hai| isake samAdhAna meM vahAM kahA gayA hai ki vaha "utkRSTa anubhAgabandhasthAna meM eka bandha 1. tado cautthasamaye loga puuredi| loge puNNe evakA vaggaNA jogassa tti samajogo tti nnaayvvo|-k0 pA0 sutta, pR0 602, cU0 11-12 2. dhavalA, pu0 10, pR0 451 3. dekhie dhavalA, pu0 12, pR0 160 tathA kapA0 kA nimna prasaMga sammatta-sammAmicchattANamukkANubhAgasaMtakammaM kassa? dasaNamohakkhavagaM mottUNa savvassa ukkassayaM / -kapA0 sutta, pR0 160, cUNi 33-34 4. dhavalA pu0 12, pR0 126-30 578 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #633 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sthAna hai / vahI satkarmasthAna hai / yahI krama dvicarama anubhAgabandhasthAna meM hai| isa prakAra pazcAdAnupUrvI se taba taka le jAnA cAhie jaba taka prathama anantaguNAhIna bandhasthAna nahIM prApta hotA hai / pUrvAnupUrvI se gaNanA karane para jo anantaguNA bandhasthAna hai usake nIce anantaguNA hIna anantara sthAna hai / isa antara meM asaMkhyAta lokamAtra ghAta sthAna haiM / ve hI satkarmasthAna haiM" yaha isa pAhuDasuta se jAnA jAtA hai / " (13) isI vedanAbhAvavidhAna kI tIsarI cUlikA meM sUtrakAra dvArA nirantarasthAna jIvapramANAnugama ke prasaMga meM jIvoM se sahita sthAna eka, do, tIna ityAdi krama se utkRSTa rUpa meM AvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra nirdiSTa kiye gae haiM / --sUtra 4, 2, 7; 270 isa prasaMga meM yahA~ dhavalA meM yaha zaMkA kI gaI hai ki kasAyapAhuDa meM 'upayoga' nAma kA arthAdhikAra hai / vahA~ kahA gayA hai ki kaSAyodayasthAna asaMkhyAta loka mAtra haiM / unameM vartamAna kAla meM jitane trasa haiM utane mAtra unase pUrNa haiM / aisA kaSAyapAhuDasutta meM kahA gayA hai / isa lie yaha vedanAsUtra kA artha ghaTita nahIM hotA hai / isa zaMkA kA samAdhAna karate hue dhavalA meM kahA gayA hai ki aisA kahanA ucita nahIM hai, kyoMki jina bhagavAn ke mukha se nikale hue va aviruddha AcArya - paramparA se Aye hue sUtra kI apramANatA kA virodha hai / Age vahA~ prakRta donoM sUtroM meM samanvaya karate hue yaha spaSTa kara diyA gayA hai ki yahA~ ( vedanAbhAvavidhAna meM) anubhAgabandhyAdhyavasAnasthAnoM meM jIvasamudAhAra kI prarUpaNA kI gayI hai, para kasAyapAhuDa meM kaSAyaudayasthAnoM meM usakI prarUpaNA kI gayI hai, isalie donoM sUtroM meM paraspara virodha nahIM hai (dhavalA pu0 12, pR0 244-45) / (14) upakrama anuyogadvAra meM upazAmanA upakrama ke prasaMga meM dhavalAkAra ne kahA hai ki karaNopazAmanA do prakAra kI hai- dezakaraNopazAmanA aura sarvakaraNopazAmanA / inameM sarvakaraNIpazAmanA ke anya do nAma ye haiM- guNopazAmanA aura prazastopazAmanA / isa sarvopazAmanA kI prarUpaNA kasA pAhuDa meM kI jAvegI / 3 (15) saMkrama anuyogadvAra meM prakRtisthAnasaMkrama ke prasaMga meM sthAnasamutkIrtanA kI prarUpaNA karate hue dhavalA meM yaha sUcanA kI gayI hai ki mohanIya kI sthAnasamutkIrtanA jaise kaSAyapAhuDa kI gayI hai vaise hI use yahA~ bhI karanI cAhie / (16) isI prakAra se Age alpabahutva anuyogadvAra meM bhI satkarmaprarUpaNA ke prasaMga meM 1. dekhie dhavalA pu0 12, pR0 221 tathA ka0SA0 sutta, pR0 362-63, cUrNi 526-30 2. kasAyapAhuDa meM yaha prasaMga usI rUpa meM isa prakAra upalabdha hotA hai kasAyudayaTThANANi asaMkhejjA logA / tesu jattiyA tasA tattiyamettANi AvRNNANi / - ka0pA0 sutta pR0 563, cUrNi 261-62 3. dekhie dhavalA pu0 15, pR0 275 tathA ka0 pA0 sutta pR0 707-8, cUrNi 296 3.6 ( upazAmanA kI yaha prarUpaNA donoM granthoM meM prAyaH zabdazaH samAna hai| vizeSatA yahA~ yaha rahI hai ki dhavalAkAra ne jahA~ sarvakaraNopazAmanA ke prasaMga meM 'esA savvakaraNuvasAmaNA kasA pAhuDe para vijjihidi' aisI sUcanA kI hai vahA~ kasAyapAhuDa meM dezakaraNopazAmanA ke prasaMga meM 'esA kampayaDIsu' (cUrNi 304) aisI sUcanA kI gayI hai / ) 4. dhavalA, pu0 16, pR0 347 tathA ka0pA0 sutta, pR0 288-306' granthollekha / 576 Page #634 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dhavalAkAra ne yaha sUcanA kI hai ki mohanIya karma ke satkarmaviSayaka svAmitva kI prarUpaNA jaise kasAyapAhuDa meM kI gayI hai vaise hI usakI prarUpaNA yahA~ bhI karanI caahie|' (17) yahIM para Age bhI dhavalAkAra ne yaha sUcanA kI hai ki mohanIya ke prakRtisthAnasatkarma kI prarUpaNA jaise kasAyapAhuDa meM kI gayI hai vaise usakI prarUpaNA yahA~ karanI caahie| isa prakAra dhavalAkAra ne kaSAyaprAbhRtacUNi kA ullekha kahIM kasAyapAhuMDasutta, kahIM pADasutta, kahIM cuNNisutta aura kahIM pAhuDacuNNisutta ina nAmoM se kiyA hai| inameM se adhikAMza ke udAharaNa Upara diye jA cuke haiN| cuNNisutta jaise (18) bandhasvAmitvavicaya meM udayavyuccheda kI prarUpaNA karate hue dhavalA meM mahAkarmaprakRtiprAbhUta ke upadezAnusAra mithyAdRSTiguNasthAna meM ina dasa prakRtiyoM ke udayavyuccheda kA nirdeza kiyA gayA hai--mithyAtva, ekendriya Adi cAra jAtiyA~, AtApa, sthAvara, sUkSma, aparyApta aura sAdhAraNa / ___ isI prasaMga meM Age cUNisUtrakartA ke upadezAnusAra ukta mithyAdRSTi guNasthAna meM uparyakta dasa prakRtiyoM meM se mithyAtva, AtApa, sUkSma, aparyApta aura sAdhAraNa ina pA~ca kA hI udayavyuccheda kahA gayA hai, kyoMki unake upadezAnusAra cAra jAtiyoM aura sthAvara ina pAMca kA udaya vyuccheda sAsAdanaguNasthAna meM hotA hai| (16) pAhuDasatta jaise-jIvasthAna-antarAnugama meM sUtra 223 meM krodhAdi cAra kaSAyavAle jIvoM kA antara mithyAdRSTi se lekara sUkSmasAmparAyika upazAmaka-kSapaka taka manoyogiyoM ke samAna kahA gayA hai| isa para dhavalA meM yaha zaMkA uThAyI gayI hai ki tIna kSapakoM kA nAnA jIvoM kI apekSA vaha utkRSTa antara manoyogiyoM ke samAna chaha mAsa ghaTita nahIM hotA, kyoMki vivakSita kapAya se bhinna eka, do aura tIna ke saMyoga ke krama se kSapakazreNi para ArUr3ha hone vAle kSapakoM kA antara chaha mAsa se adhika upalabdha hotA hai| isa zaMkA ke uttara meM dhavalAkAra ne kahA hai ki yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki ogha se jo cAra manoyogI kSapakoM kA utkRSTa antara chaha mAsa kahA gayA hai, vaha isake binA banatA nahIM hai (dekhie sUtra 1,6,16-17 va 156) / isase cAra kaSAyavAle kSapakoM kA vaha utkRSTa antara chaha mAsa hI siddha hotA hai / Age ve kahate haiM ki aisA mAnane para pAhuDasUtra ke sAtha vyabhicAra bhI nahIM AtA hai, kyoMki usakA upadeza bhinna hai (dhavalA pu0 5, pR0 111-12) / ___kaSAyaprAbhRta meM jaghanya anubhAgasatkarma se yukta tIna saMjvalanakaSAya vAle aura puruSavediyoM kA utkRSTa antara nAnA jIvoM kI apekSA sAdhika varSa pramANa kahA gayA hai| prakRta jIvasthAna-antarAnugama meM vedamArgaNA ke prasaMga meM puruSavedI do kSapakoM kA utkRSTa antara nAnA jIvoM kI apekSA sAdhika varSa pramANa kahA gayA hai| -sUtra 1,6,204-5 1. dhavalA, pu0 16, pR0 523; ka0pA0 sutta pR0 184.67 Adi 2. vahI, pR0 527-28; ka0pA0 sutta, pR0 75-76 3. dhavalA, pu0 8, pR06 4. tisaMjalaNa-purisavedANaM jahaNNANubhAgasaMtakammiyANamaMtaraM kevaciraM kAlAdo hodi ? jahaNNeNa - egsmo| ukkasseNa vassaM sAdireyaM |-k0paa0 sutta, pR0 170, cUNi 145-47 580 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #635 -------------------------------------------------------------------------- ________________ isa sUtra kI vyAkhyA meM dhavalAkAra ne isa sAdhika varSa pramANa utkRSTa antara ko spaSTa kiyA hai va nirantara chaha mAsa pramANa antara ko asambhava batalAyA hai| anta meM unhoMne yaha bhI spaSTa kiyA hai ki kinhIM sUtra pustakoM meM puruSaveda kA antara chaha mAsa bhI upalabdha hotA hai|' (20) pAhuDasutta-jIvasthAna-cUlikA meM prathama samyaktva ke abhimukha huA jIva mithyAtva ke tIna bhAga kaise karatA hai, ise spaSTa karate hue dhavalA meM kahA gayA hai ki jisa mithyAtva kA pUrva meM sthiti, anubhAga aura pradeza kI apekSA ghAta kiyA jA cukA hai usake vaha anubhAga se punaH ghAta karake tIna bhAga karatA hai, kyoMki "mithyAtva ke anubhAga se samyagmithyAtva kA anubhAga anantaguNAhIna aura usase samyaktva kA anubhAga anantaguNA hIna hotA hai" aisA pAhuDasutta meM kahA gayA hai| (21) pAhuDacuNNisutta-isI jIvasthAna-cUlikA meM sUtrakAra dvArA AhArakazarIra, AhArakaaMgopAMga aura tIrthakara prakRti kA utkRSTa sthitibandha antaHkor3Akor3I sAgaropama pramANa nirdiSTa kiyA gayA hai| --sUtra 1,6-6,33 isakI vyAkhyA meM use spaSTa karate hue dhavalAkAra ne kahA hai ki apUrvakaraNa ke prathama samaya sambandhI sthitibandha ko sAgaropamakoTi lakSapRthaktva pramANa prarUpita karane vAle pAhuMDacuNNisutta ke sAtha vaha virodha ko prApta hogA, aisI zaMkA nahIM karanI cAhie, kyoMki vaha dUsarA siddhAnta hai| Age vikalpa ke rUpa meM usake sAtha samanvaya bhI kara diyA gayA hai| (22) pAhuDasutta-isI jIvasthAna-cUlikA meM Age nAraka Adi jIva vivakSita gati meM kisa guNasthAna ke sAtha praviSTa hote haiM va kisa guNasthAna ke sAtha vahAM se nikalate haiM, ise spaSTa karate hue dhavalAkAra ne usa prasaMga meM Age kahA hai ki isI prakAra se sAsAdana guNasthAna ke sAtha manuSyoM meM praviSTa hokara usI sAsAdana guNasthAna ke sAtha unake vahA~ se nikalane ke viSaya meM bhI kahanA cAhie, kyoMki isake binA palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra kAla ke binA sAsAdanagaNasthAna banatA nahIM hai| Age unhoMne yaha spaSTa kara diyA hai ki yaha kathana pAhuDasutta ke abhiprAya ke anusAra kiyA gayA hai| kintu jIvasthAna ke abhiprAyAnusAra saMkhyAta varSa kI AyuvAle manuSyoM meM sAsAdanaguNasthAna ke sAtha vahA~ se nikalanA sambhava nahIM hai, kyoMki upazama zreNi se patita hue jIva kA sAsAdanaguNasthAna ko prApta honA asambhava hai| para prakRta meM saMkhyAta va asaMkhyAta varSa kI AyuvAloM kI vivakSA na karake sAmAnya se vaisA kahA gayA hai, isalie uparyukta kathana ghaTita ho jAtA hai|" 1. dhavalA pu0 5, pR0 105-6 2. dhavalA pu. 6, pR0 234-35; Navari savapacchA sammAmicchattamaNaMtaguNahINaM / sammatta____ maNaMtaguNahINaM |-k0paa0 sutta, pR0 171, cUNi 146-50 3. dhavalA, pu0 6, pR0 177 4. dhavalA, pU06, 10444-445; edisse uvasamasammattattaddhAe abhaMtarado asaMjamaM pi gacchejja, saMjamAsaMjamaM pi gacchejja, do vi gacchejja, chasu AvaliyAsu sesAsu AsANaM pi gacchejja / AsANaM puNa gado jadi maradi Na sakko Nirayagadi tirikkhagadi maNussagadi vA gaMtu, NiyamA devagadi gcchdi| haMdi tisu Auesu ekkeNa vi baddheNa AugeNa Na sakko kasAe uvasAmedu |-k0paa0 sutta, pR0 726-27, cUrNi 542-45 pranyollekha/ 581 Page #636 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (23) kasAyapAhuDa-pUrvokta bhAvavidhAna kI dUsarI cUlikA meM paramparopanidhA kI prarUpaNA ke prasaMga meM dhavalA meM yaha eka zaMkA uThAyI gaI hai ki adhastana saMkhyAta aSTAMka aura Urvaka ke antarAloM meM hatasamutpattika sthAna nahIM utpanna hote haiM, yaha kahA~ se jAnA jAtA hai| isake samAdhAna meM vahAM kahA gayA hai ki vaha AcArya ke upadeza se athavA anubhAga kI vRddhihAniviSayaka "hAni sabase stoka hai; vRddhi usase vizeSa adhika hai" isa alpabahutva se jAnA jAtA hai| isI prasaMga meM Age prakArAntara se vahAM yaha bhI kahA gayA hai ki athavA vaha kasAyapAhuDa ke anubhAgasaMkramaviSayaka sUtra ke vyAkhyAna se jAnA jAtA hai ki ve hatasamutpattika sthAna sarvatra nahIM utpanna hote haiN| ise Age kasAyapAhuDagata usa sandarbha se spaSTa bhI kara diyA gayA hai|' -vedanAbhAvavidhAna meM varga va vargaNAviSayaka bhedAbheda ke ekAnta kA nirAkaraNa karate hue dhavalA meM dravyAthikanaya kI apekSA vargaNA ko eka aura paryAyAthikanaya kI apekSA ananta bhI kahA gayA hai| Age isa prasaMga meM zaMkAkAra ne kahA hai vargaNA kI eka saMkhyA ko chor3akara anantatA prasiddha nahIM hai / isa para yaha pUche jAne para ki usakI ekatA kahA~ prasiddha hai-isake uttara meM zaMkAkAra ne kahA hai ki vaha pAhuracuNNisutta meM prasiddha hai, kyoMki vahAM lokapUraNasamudghAta kI avasthA meM yoga kI eka vargaNA hotI hai, aisA kahA gayA hai| isake samAdhAna meM vahAM kahA gayA hai ki yaha kucha doSa nahIM hai, kyoMki eka vargaNA meM kahIM para anekatA kA vyavahAra dekhA jAtA hai / jaise--eka pradezavAlI vargaNAe~ kitanI hai ise spaSTa karate hae kahA gayA hai ki ve ananta haiM, do pradezavAlI vargaNAe~ ananta haiM, ityAdi vargaNAviSayaka vyAkhyAna se unakI anantatA jAnI jAtI hai / yaha vyAkhyAna apramANa nahIM hai, kyoMki use apramANa mAnane para vyAkhyAna kI apekSA samAna hone se usa cUNisUtra ke bhI apramANatA kA prasaMga prApta hotA hai| upasaMhAra ___ jaisA ki Upara ke vivecana se spaSTa ho cukA hai, dhavalAkAra ne AcArya yativRSabha-viracita kaSAyaprAbhUtacUNi kA ullekha kahIM kasAyapAhuDacuNNisutta, kahIM cuNNisutta, kahIM pAhuDa, kahIM pAhaDacaNNisutta aura kahIM pAhuDasutta ina nAmoM ke nirdezapUrvaka kiyA hai / saMkSepa meM una ullekhoM ko isa prakAra dekhA jA sakatA hai (1) kasAyapAhuDa-dhavalA pu0 1, pR0 217 / pu0 8, pR0 56 / pu0 10-10 11314, 208, 268-66 va 451 / pu0 12-pR0 116, 126, 230-32 va 244-45 / pu0 15, pR0 275 / pu0 16-pR0 347 va 527-28 / 1. dekhie dhavalA, pu0 12, pR0 230-31 tathA ka.prA0 cUNi 523-36 (ka0pA0 sutta pR0362-64) 2. dekhie dhavalA, pu0 12, pR0 64-65 va ka0 prA0 kA yaha saMdarbha-loge puNNe ekkA vaggaNA jogasse tti samajogo ti NAyabvo |-k0 pA0 sutta, pR0 602, cUNi 12 3. dhavalA, pu0 12, pR0 64-65 582/ SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #637 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (2) kasAyapAhuDacuNNisutta-pu0 10, pR0 267 / (3) cuNNisutta-pu0 7, pR0 233 / pu0 8, pR0 6 / pu0 12, pR0 65 / (4) pAhuDa-pu. 10, pR0 142 va 143 / (5) pAhuracuNNisutta-pu0 5, pR0 112 / pu0 6, pR0 177 va 331 / pu0 12, pR0 64 / (6) pAhuDasutta-pu0 6, pR0 235 va 444 / pu0 10, pR0 113-14 / pu0 12, pR0 231 / mUlakaSAyaprAbhUta dhavalAkAra ne kasAyapAhuDa kI kucha mUla gAthAoM ko bhI dhavalA meM yathAprasaMga grantha nAmanirdeza ke binA uddhRta kiyA hai, jo isa prakAra haiMmUla dhavalA ka0 pA0 gAthA gAthAMka gAthAMza pu0 pR0 (bhASyagAthAsammilita) 42 dasaNamohassuva 236 43 savvaNirayabhavaNesu 44 uvasAmago ya savvo sAyAre paTThavago micchattavedaNIyaM savvamhi didivise sehi micchattapaccao 101 aMtomuhuttamaddhaM 241 sammAmicchAiTThI sammattapaDhamalaMbho sammattapaDhamalaMbhassa kammANi jassa tiNNi sammAiTThI saddahadi 107 micchAiTThI NiyamA 108 sammAmicchAiTThI 243 106 111 kiTTI karedi NiyamA 382 112 guNaseDi aNaMtaguNA 165 114 kiTTI ca Thidivisesesu 383 167 115 savvAo kiTTIo 168 ovaTTaNA jahaNNA 346 saMkAmedukkaDDadi 153 22 101 okaDDadi je ase 347 154 23 102 ekkaM ca ThidivisesaM 24 26 savvAvaraNIyaM puNa rr>>9422 w0000 xu91500 amr xur 0 0 0 0 102 MAKWWW DOG 13 ~ ~ ~ . 152 155 76 2 pranthollekha/ 583 Page #638 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 6. chedasutta--yaha eka prAyazcittaviSayaka koI prAcIna grantha rahA pratIta hotA hai| vaha kaba aura kisake dvArA racA gayA hai, yaha jJAta nahIM hotaa| sambhava hai vaha A0 vIrasena ke samakSa rahA ho| para jisa prasaMga meM dhavalA meM usakA ullekha kiyA gayA hai, vahA~ prasaMga ke anusAra usakA kucha uddharaNa bhI diyA jA sakatA thaa| kintu uddharaNa usakA kucha bhI nahIM diyA gyaa| isase dhavalAkAra ke samakSa usake rahane meM kucha sandeha hotA hai / prasaMga isa prakAra rahA hai- vedanAkAlavidhAna meM AyuvedanA kAla kI apekSA utkRSTa kisake hotI hai, isakA vicAra karate hue sUtrakAra ne usake svAmI ke viSaya meM aneka vizeSaNa diye haiN| prasaMgaprApta sUtra (4,2, 6,12) meM vahA~ yaha bhI kahA gayA hai ki Ayu kI vaha utkRSTa kAlavedanA strIvedI, puruSavedI athavA napaMsakavedI inameM se kisI ke bhI ho sakatI hai, kyoMki inameM se kisI ke sAtha usakA virodha nahIM hai| isake spaSTIkaraNa meM dhavalAkAra ne kahA hai ki isa sUtra meM bhAvaveda kA grahaNa kiyA gayA hai. kyoMki anyathA dravya-strIveda se bhI nArakiyoM kI utkRSTa Ayu ke bandha kA prasaMga prApta hotA hai| kintu dravya-strIveda ke sAtha usakA bandha nahIM hotA hai, anyathA "siMha pAMcavIM pRthivI taka aura striyAM chaThI pRthivI taka jAtI haiM" isa sUtra' ke sAtha virodha hone vAlA hai| dravya-strIveda ke sAtha devoM kI utkRSTa Ayu kA bhI bandha nahIM hotA hai, anyathA "greveyakoM ko Adi lekara Age ke devoM meM niyama se nirgranthaliMga ke sAtha hI utpanna hote haiM" isa sUtra' ke sAtha virodha kA prasaMga prApta hotA hai| kintu dravya-striyoM ke vaha nirgranthaliMga sambhava nahIM hai, kyoMki vastra Adi ke choDe binA unake bhAvanirgranthatA sambhava nahIM hai / aura dravyastriyoM evaM dravyanapuMsakavediyoM ke vastra Adi kA parityAga ho nahIM sakatA hai, kyoMki vaisA hone para chedasutta ke sAtha virodha hotA hai| dhavalAkAra kI prAya: yaha paddhati rahI hai ki ve vivakSita viSayaka vyAkhyAna kI praSTi meM adhikatara prAcIna granthoM ke avataraNa dete rahe haiM, kintu isa prasaMga meM unhoMne chedasUtra ke sAtha virodha mAtra prakaTa kiyA hai, prasaMgAnurUpa usakA koI uddharaNa nahIM diyaa| __isake pUrva satprarUpaNA meM bhI eka aisA hI prasaMga A cukA hai, para vahAM unhoMne chedasatra jaise kisI prAcIna grantha se uparyukta abhiprAya kI puSTi nahIM kI hai| digambara sampradAya meM bhI prAyazcittaviSayaka kucha prAcIna grantha hone cAhie, para abhI 1. A paMcami tti sIhA itthIo jaMti chaTThipuDhavi tti |-muulaa0 12-113 paMcamakhidipariyaMtaM siMho itthIvi cha?khidi aMtaM |-ti0p0 2-285 2. tatto paraM tu NiyamA tv-dsnn-nnaann-crnnjuttaannN| NiggaMthANuvavAdo jAva dusavvaTThasiddhi tti ||-muulaa0 12-135 parado accnn-vd-tv-dsnn-nnaann-crnnsNpnnnnaa| NiggaMthA jAyate bhavvA savvaTThasiddhipariyaMtaM ||-ti0p0 8-561 3. dhavalA, pu0 11, pR0 114-15 4. vahI, pu0 1, pR0 332-33 5. zvetAmbara sampradAya meM to prAyazcittaviSayaka bRhatkalpasUtra aura vyavahArasUtra jaise grantha pAye jAte haiN| 584 | SaTlaNDAgama-parizIlana Page #639 -------------------------------------------------------------------------- ________________ taka kahIM koI vaisA grantha upalabdha nahIM huA hai| mA0di0 jaina granthamAlA se prakAzita 'prAyazcittasaMgraha' meM chedapiNDa, chedazAstra, prAyazcittacUlikA aura prAyazcittagrantha ye cAra grantha prakAzita ho cuke haiM, para ve sabhI arvAcIna dikhate haiN| unameM maiMne vaise kisI prasaMga ko khojane kA prayatna kiyA hai, para unameM mujhe vasA koI prasaMga dikhA nahIM hai / (7) jIvasamAsa-jIvasthAna-kAlAnugama anuyogadvAra meM prathama sUtra kI vyAkhyA karate hue vahA~ dhavalAkAra ne tadvyatirikta noAgamadravyakAla ke prasaMga meM 'jIvasamAsAe vi uttaM' isa sUcanA ke sAtha nimna gAthA ko uddhRta kiyA hai chappaMca-NavavihANaM atthANaM NijavarovaiTThANaM / ___ ANAe ahigameNa ya saddahaNaM hoi sammattaM' / yaha gAthA di0 prA0 paMcasaMgraha ke antargata pA~ca prakaraNoM meM se prathama 'jIva-samAsa' prakaraNa meM gAthAMka 156 ke rUpa meM upalabdha hotI hai / sAtha hI vaha prAkRta vRtti se sahita dUsare prA0 paMcasaMgraha ke tIsare 'jIva-samAsa' prakaraNa meM bhI gAthAMka 146 ke rUpa meM upalabdha hotI hai|' 8. joNipAhuDa-'prakRti' anuyogadvAra meM kevalajJAnAvaraNIya ke prasaMga meM sUtrakAra dvArA kevalajJAna ke svarUpa kA nirdeza karate hue usake viSayabhUta kucha viziSTa padArthoM kA ullekha kiyA gayA hai| unameM anubhAga bhI eka hai |--suutr, 5, 5 67-68 (pu0 13) dhavalA meM usakI vyAkhyA karate hue chaha dravyoM kI zakti ko anubhAga kahA gayA hai| ve haiM jIvAnubhAga, pudgalAnubhAga, dharmAstikAyAnubhAga, adharmAstikAyAnubhAga, AkAzAstikAyAnubhAga aura kaaldrvyaanubhaag| inameM pudgalAnubhAga ke lakSaNa kA nirdeza karate hue dhavalA meM kahA gayA hai ki jvara, kuSTha aura kSaya Adi rogoM kA vinAza karanA, yaha pudgalAnubhAga kA lakSaNa hai| niSkarSa rUpa meM vahA~ yaha bhI kahA gayA hai ki yoniprAbhRta meM varNita mantra-tantra zaktiyoM ko pudgalAnubhAga jAnanA caahie| ___jaisA ki pUrva meM 'dharasenAcArya va yoniprAbhUta' zIrSaka meM kahA jA cukA hai, vaha kadAcit dharasenAcArya ke dvArA viracita ho sakatA hai| 8.NirayAubaMdhasutta-yaha koI svatantra grantha rahA hai yA kisI karmagrantha kA koI prakaraNa vizeSa rahA hai, yaha anveSaNIya hai| pUrvokta jIvasthAna-kAlAnugama anuyogadvAra meM prathamAdi sAta pRthiviyoM meM vartamAna mithyAdRSTi nArakiyoM ke utkRSTakAla pramANa ke prarUpaka sUtra (1,5,4) kI vyAkhyA meM dhavalAkAra ne pRthak-pRthak prathamAdi pRthiviyoM meM unake usa utkRSTa kAla kAullekha kiyA hai| kAraNa ko spaSTa karate hue unhoMne yaha kahA hai ki isase adhika Ayu kA bandha unake sambhava nahIM hai / isa viSaya meM yaha pUche jAne para ki vaha kahA~ se jAnA jAtA hai, unhoMne "ekkaM tiya satta 1. dhavalA, pu0 4, pR0 315 2. bhA. jJAnapITha se prakAzita paMcasaMgraha meM pR0 34 va 582 (yaha gAthA 'RSabhadeva kezarImala zvetA0 saMsthA, ratalAma se prakAzita (I. 1928) jIva-samAsa meM bhI ho sakatI hai / ) 3. joNipAhuDe bhaNidamaMta-taMtasattIyo poggalANubhAgo tti dhettnvo| -dhavalA, pu0 13, pR0 346 pranthollekha / 585 Page #640 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dasa" Adi gAthA ko uddhRta karate hue kahA hai ki vaha isa 'NirayAubaMdhasutta' se jAnA jAtA hai / ' 10. tattvArtha sUtra - dhavalAkAra ne isakA ullekha taccaTTha, taccattha tacatthasutta aura tattvArthasUtra ina nAmoM ke nirdezapUrvaka kiyA hai / yathA-- taccaTTha - jIvasthAna - cUlikA meM prathama samyaktva kahA~ kina bAhya kAraNoM se utpanna hotA hai, isakA vicAra kiyA gayA | vahA~ manuSyagati ke prasaMga meM sUtrakAra dvArA usake utpAdaka tIna kAraNoM kA nirdeza kiyA gayA hai-- jAtismaraNa, dharmazravaNa aura jinabimbadarzana / --sUtra 1, 6-6, 26-30 isa prasaMga ko spaSTa karate hue dhavalAkAra ne kahA hai ki taccaTTha meM naisargika - svabhAvataH utpanna honevAlA bhI - prathama samyaktva kahA gayA hai| use bhI yahIM para dekhanA cAhie arthAt vaha bhI inhIM kAraNoM se utpanna hotA hai; yaha abhiprAya grahaNa karanA cAhie, kyoMki jAti-smaraNa aura jinabimba-darzana ke binA utpanna honevAlA naisargika prathama samyaktva sambhava nahIM hai / naisargika kA abhiprAya itanA hI samajhanA cAhie ki vaha darzanamoha ke upazama Adi ke hone para paropadeza ke binA utpanna hotA hai / taccattha-bandhana anuyogadvAra meM sUtrakAra dvArA avipAkapratyayika jIvabhAvabandha ke ye do bheda nirdiSTa kiye gaye haiM- aupazamika avipAkapratyayika jIvabhAvabandha aura kSAyika avipAkapratyayika jIvabhAvabandha / --sUtra 5, 6 16 isakI vyAkhyA ke prasaMga meM dhavalAkAra ne prasaMga prApta eka zaMkA ke samAdhAna meM jIvabhAva ( jIvatva) ko audayika siddha kiyA hai| Age unhoMne yaha spaSTa kara diyA hai ki taccattha meM jo jIvabhAva ko pAriNAmika kahA gayA hai vaha prANa dhAraNa kI apekSA nahIM kahA gayA hai, kintu caitanya kA avalambana lekara vahA~ use pAriNAmika kahA gayA hai | isI prasaMga meM Age dhavalAkAra ne bhavyatva aura abhavyatva ko bhI vipAkapratyayika kahA hai / yahA~ yaha zaMkA uThAyI gayI hai ki taccattha (2-7) meM to unheM pAriNAmika kahA gayA hai, usake sAtha virodha kaise na hogA / isakA samAdhAna karate hue dhavalAkAra ne kahA hai ki asiddhatva kI anAdi-anantatA aura anAdi- sAntatA kA koI kAraNa nahIM hai, isI apekSA se una abhavyatda aura bhavyatva ko vahA~ pAriNAmika kahA gayA hai, isase usake sAtha virodha honA sambhava nahIM hai / taccatthasutta --- jIvasthAna - kAlAnugama anuyogadvAra meM kAlaviSayaka nikSepa ke prasaMga meM tadvyatirikta noAgamadravyakAla ke svarUpa ko spaSTa karate hue dhavalAkAra ne varNa- gandhAdi se 1. dhavalA, pu0 4, pR0 360-61 2. tattvArthazraddhAnaM samyagdarzanam / tannisargAdadhigamAdvA / ta0 sUtra 1, 2, 3 3. dhavalA, pu06, pR0 430-31 4. tasmin sati yad bAhyopadezAdRte prAdurbhavati tannaisargikam / - sa0 sa0 1-3 5. jIva - bhavyAbhavyatvAni ca / ta0 sU0 2-7 6. dhavalA, pu0 14, pR0 13 586 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #641 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rahita vartanAlakSaNavAle lokapramANa artha ko tadvyatirikta noAgamadravyakAla kahA hai| isa prasaMga meM Age unhoMne kahA hai ki gaddhapicchAcArya dvArA prakAzita taccatyasatta meM bhI "vartanApariNAma-kriyAH paratvAparatve ca kAlasya" (ta0 sU0 5-22) isa prakAra dravyakAla kI prarUpaNA kI gayI hai|' tattvArthasUtra-jIvasthAna-satprarUpaNA anuyogadvAra meM ekendriyAdi jIvoM kI prarUpaNA ke prasaMga meM zaMkAkAra dvArA yaha pUchA gayA hai ki pRthivI Adi sthAvara jIvoM ke eka sparzana indriya hI hotI hai, unake zeSa indriyAM nahIM hotI haiM, yaha kaise jAnA jAtA hai / isake samAdhAna meM dhavalAkAra ne "jANadi passavi bhujadi"2 ityAdi gAthA-sUtra ko uddhRta karate hue kahA hai, vaha usake prarUpaka isa ArSa se jAnA jAtA hai| tatpazcAt vikalpa ke rUpa meM unhoMne yaha bhI kahA hai ki athavA "vanaspatyantAnAmekam" isa tattvArthasUtra (2-22) se bhI jAnA jAtA hai ki vanaspatiparyanta pRthivI Adi sthAvara jIvoM ke eka sparzana-indriya hotI hai| yahIM para Age dvIndriyAdi jIvoM kI prarUpaNA ke prasaMga meM dhavalA meM yaha zaMkA uThAyI gaI hai ki amuka jIva ke itanI hI indriyA~ hotI haiM, yaha kaise jAnA jAtA hai| isake uttara meM vahA~ "eIvissa phusagaM" ityAdi gAthA-sUtra ko uddhRta karate hue kahA gayA hai ki isa ArSa vacana se vaha jAnA jAtA hai / tatpazcAt vikalpa ke rUpa meM vahAM yaha bhI kahA gayA hai ki vaha "kamipipolikA-bhramara-manuSyAdInAmekaikavRddhAni" isa tattvArthasUtra (2-23) se jAnA jAtA hai| isa prasaMga meM dhavalAkAra ne uparyukta gAthA-sUtra aura isa tattvArthasUtra ke artha ko bhI spaSTa kara diyA hai| 11. tattvArthabhAdhya-dhavalAkAra kA abhiprAya 'tattvArthabhASya' se bhaTTAkalaMkadeva-viracita 'tattvArthavArtika' kA rahA hai / jIvasthAna-satprarUpaNA meM SaTakhaNDAgama ke prathama khaNDabhUta jIvasthAna kA pUrvazruta se sambandha prakaTa karate hue dhavalAkAra ne aMgabAhya ke caudaha aura aMgapraviSTa ke bAraha bhedoM ko spaSTa kiyA hai| usa prasaMga meM antakRddazA nAmaka AThaveM aMga kA aura anuttaropapAdika dazA nAmaka nauveM aMga kA svarUpa dikhalAkara usakI puSTi meM dhavalAkAra ne 'uktaM ca tattvArthabhASye' isa sUcanA ke sAtha una donoM aMgoM ke tattvArthavArtikagata lakSaNoM ko uddhRta kiyA hai, jo kucha thor3e se nAma-bheda ke sAtha usI rUpa meM tattvArthavAtika meM upalabdha hote haiN| vizeSa itanA hai ki dhavalA meM uddhRta antakRddazA ke lakSaNa se Age tattvArthavArtika meM itanA adhika hai ---"athavA antakRtAM daza antakRddaza, tasyAmahadAcAryavidhiH sidhyatAM c|"5 sambhavataH yaha lakSaNa kA vikalpa dhavalAkAra ko abhISTa nahIM rahA, isIlie unhoMne use uddhRta nahIM kiyaa| 12. tiloyapaNNa ttisutta-jIvasthAnadravyapramANAnugama meM sUtrakAra dvArA kSetra kI apekSA 1. dhavalA, pu0 4, pa0 316 2. dhavalA, pu0 4, pR0 136 (yaha gAthAsUtra di0 prA0 paMcasaMgraha (1-66) meM upalabdha hotA hai|) 3. dhavalA, pu01 pR0 236 4. dhavalA, pu0 1, pR0 258-56 5. vahI, pR0 103 tathA ta0 vA0 1, 20, 12, pR0 51 pranyollekha / 587 Page #642 -------------------------------------------------------------------------- ________________ miyAdRSTi jIvarAzi kA pramANa anantAnantaloka nirdiSTa kiyA gayA hai| sUtra 1,2,4 isakI vyAkhyA karate hue dhavalAkAra ne sUtrokta 'loka' se jagazreNi ke dhana ko grahaNa kiyA hai| isa prasaMga meM unhoMne sAta rAjuoM ke AyAma ko jagazreNi aura tiyaMgloka ke madhyama vistAra ko rAju kahA hai| isa para yaha pUchane para ki tiryagloka kI samApti kahA~ haI hai, dhavalAkAra ne kahA hai usakI samApti tIna vAtavalayoM ke bAhya bhAga meM huI hai| isa para punaH yaha pUchA gayA hai ki svayambhUramaNa samudra kI bAhya vedikA se bhAge kitanA kSetra jAkara tiyaM. gloka kI samApti huI hai| uttara meM dhavalAkAra ne kahA hai ki asaMkhyAta dvIpa-samudroM ke dvArA jitane yojana roke gaye haiM unase saMkhyAta guNe Age jAkara usakI samApti huI hai| pramANa ke rUpa meM unhoMne jyotiSI devoM ke do sau chappana aMguloM ke varga-pramANa bhAgahAra ke prarUpaka sUtra (1, 2, 55) ko aura "duguNaduguNo duvaggo NiraMtaro tiriyaloge" isa tiloyapaNNatti sutta ko prastuta kiyA hai|' - yaha jJAtavya hai ki 'jaina saMskRti saMrakSaka saMgha' zolApura se prakAzita vartamAna tiloyapaNNattI meM uparyukta gAthAMza upalabdha nahIM hotaa|' sambhava hai vaha usakI kisI prAcIna prati meM lekhaka kI asAvadhAnI se likhane se raha gayA hai| tatpazcAt usake AdhAra se jo usakI anya pratiyA~ likhI gaI haiM unameM usakA upalabdha na honA svAbhAvika hai| prastuta saMskaraNa meM aneka aise prasaMga rahe haiM jahA~ pATha skhalita haiN| yahI nahIM, kahIM-kahIM to pUrI gAthA hI skhalita ho gaI hai| udAharaNa ke rUpa meM RSabhAdi tIrthaMkaroM ke kevalajJAna ke utpanna hone kI prarUpaNA meM sambhava jinendra ke kevalajJAna kI prarUpaka gAthA skhalita ho gayI hai| usakA anumita hindI anuvAda koSThaka [ ] ke antargata kara diyA gayA hai| itanI moTI bhUla kI sambhAvanA granthakAra se to nahIM kI jA sakatI hai| aise hI kucha kAraNoM se aneka vidvAnoM kA abhimata hai ki vartamAna tiloyapaNNattI yativRSabhAcArya kI racanA nahIM hai / para vaisA pratIta nahIM hotaa| kAraNa yaha ki upalabdha 'tiloyapaNNattI' eka aisI mahattvapUrNa suvyavasthita prAmANika racanA hai jo prAcInatama bhaugolika granthoM para AdhArita hai / sthAna-sthAna para usameM kitane hI prAcIna granthoM kA ullekha kiyA gayA hai tathA yathAprasaMga pAThAntara va matabheda ko bhI spaSTa kiyA gayA hai|4|| isa sArI sthiti ko dekhate hue usake yativaSabhAcArya dvArA race jAne meM sandeha karanA 1. dhavalA, pu0 3, pR0 36; isa sambandha meM vizeSa carcA 'dhavalAgata-viSaya-paricaya' meM dravya pramANa ke antargata mithyAdRSTi jIvarAzi ke pramANa ke prasaMga meM tathA sparzanAnugama ke antargata sAsAdana samyagdRSTiyoM ke sparzana ke prasaMga meM kI jA cukI hai, vahAM use dekhA jA sakatA hai| 2. isase milatI-julatI eka gAthA dhavalA pu0 4, pR0 151 para isa prakAra uddhRta kI gayI hai caMbAicca-gahehi ghevaM Nakkhatta saarsvhiN| duguNa-gaNehi goraMtarehi duvaggo tiriylogo|| 3. ti0pa0, bhAga 1, pR0 228 4. ti0pa0 2, pariziSTa pa0 665 aura 687-88 588 / SaTsaNDAgama-parizIlana Page #643 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ucita nahIM dikhtaa| yaha sambhava hai ki usakI pratiyoM meM kahIM kucha pATha skhalita ho gaye hoM tathA prarUpita viSaya ke spaSTIkaraNArtha usase sambaddha kucha sandarbha bhI pIche kinhIM vidvAnoM ke dvArA jor3a diye gaye hoN|' ghavalA meM usakA eka dUsarA ullekha jIvasthAna-sparzanAnugama ke prasaMga meM kiyA gayA hai / jyotiSI deva sAsAdana-samyagdRSTiyoM ke sUtra (1, 4, 4) meM nirdiSTa ATha-baTe caudaha (8/14) bhAvapramANa sparzanakSetra ke lAne ke lie svayambhUramaNa samudra ke pare rAjU ke ardhaccheda mAne gaye haiN| isake prasaMga meM dhavalA meM yaha zaMkA uThAyI gaI hai ki svayaMmbhUramaNa samudra ke pare rAjU ke ardhaccheda mAnane para "jitanI dvIpa-samudroM kI saMkhyA hai aura jitane jambUdvIpa ke ardhaccheda haiM, rAju ke eka adhika utane hI ardhaccheda hote haiM" isa parikarma ke sAtha virodha' kA prasaMga prApta hone vAlA hai| isake samAdhAna meM dhavalAkAra ne yaha spaSTa kiyA hai ki usakA uparyukta parikarmavacana ke sAtha to virodha hogA, kintu jyotiSI devoM kI saMkhyA ke lAne meM kAraNabhUta do sau chappana aMguloM ke varga-pramANa jagapratara ke bhAgahAra ke prarUpaka sUtra (1,2,55-pu0 3) ke sAtha usakA virodha nahIM hogaa| isalie svayambhUramaNa samudra ke pare rAju ke ardhacchedoM ke prarUpaka usa vyAkhyAna ko grahaNa karanA cAhie, na ki ukta parikarmavacana ko; kyoMki vaha sUtra ke viruddha hai aura sUtra ke viruddha vyAkhyAna hotA nahIM hai, anyathA vyavasthA hI kucha nahIM raha sakatI hai| prasaMga ke anta meM dhavalAkAra ne yaha bhI spaSTa kara diyA hai ki tatprAyogya saMkhyAta rUpoM se adhika jambUdvIpa ke ardhacchedoM se sahita dvIpa-sAgaroM ke rUpoM-pramANa rAju ke ardhacchedoM ke pramANa kI yaha parIkSAvidhi anya AcAryoM ke upadeza kI paramparA kA anusaraNa nahIM karatI hai, vaha kevala tiloyapaNNatti-sutta kA anusaraNa karatI hai| usakI prarUpaNA hamane jyotiSI devoM ke bhAgahAra ke prarUpaka sUtra kA Alambana lenevAlI yukti ke bala se prakRta gaccha ke sAdhanArtha kI hai| ___ yahA~ yaha smaraNIya hai ki dhavalA meM isa prasaMga se sambaddha jo yaha gadyabhAga hai vaha prasaMgAnurUpa kucha zabda-parivartana ke sAtha prAyaH usI rUpa meM tiloyapaNNattI meM upalabdha hotA hai| isa ko vahAM kisI ke dvArA nizcita hI pIche jor3A gayA hai| yaha usa (tiloyapaNNattI) meM kiye gaye 'kevalaM tu tiloyapaNNattisuttAnusAriNI' isa ullekha se spaSTa hai, kyoMki koI bhI granthakAra vivakSita viSaya kI prarUpaNA kI puSTi meM apane hI grantha kA pramANa ke rUpa meM vahA~ ullekha nahIM kara sakatA hai| 13. pariyamma-dhavalA meM isakA ullekha aneka prasaMgoM para kiyA gayA hai| kahIM para 1. isa sambandha meM vizeSa jAnakArI ke lie ti0pa0 2 kI prastAvanA pR0 15-20 aura purAtana jaina vAkyasUcI' kI prastAvanA pR041-57 draSTavya haiN| 2. dhavalA, pu0 4; pR0 155-57 3. dhavalA, pu0 4, pR0 152-56 aura ti0 pa0 bhA0 2, pR. 764-66 4. yathA-pu0 3, pR0 16, 24, 25, 36, 124, 127, 134, 263, 337 va 336 / pu0 4, pR0 156, 184 va 360 / pu07, pR0 145, 285 va 372 / pu0 6, pR0 48 va 56 / pu. 10, pR0 483 / pu0 12, pR0 154 / pu0 13, pR0 18, 262-63 va 266 / pu0 14, pR0 54, 374 va 375 pranyollekha / 586 Page #644 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yadi use sarvAcArya-sammata batalAkara pramANabhUta prakaTa kiyA gayA hai, to kahIM para use sUtra ke viruddha hone se apramANabhUta bhI ThaharA diyA gayA hai| isI prakAra kahIM para usake Azraya se vivakSita viSaya kI puSTi kI gaI hai aura kahIM para usake viruddha hone se dUsarI mAnyatAoM ko asaMgata ghoSita kiyA gayA hai / dhavalA meM jo pracuratA se usakA ullekha kiyA gayA hai usameM pu0 3, pR0 16 tathA pu0 4, pR0 183-84 va 155-56 para kiye gaye usake tIna ullekhoM ko pIche spaSTa kiyA jA cukA hai| zeSa ullekhoM meM kucha ko yahA~ spaSTa kiyA jAtA hai (4) jIva-sthAna-dravya pramANAnugama meM sUtrokta nAraka-mithyAdRSTiyoM ke dravyapramANa ko spaSTa karate hue dhavalA meM prasaMga-prApta asaMkhyAta ke aneka bheda prakaTa kiye gaye haiN| Age yathAkrama se unake svarUpa ko spaSTa karate hue unameM se eka 'gaNanA' asaMkhyAta ke prasaMga meM yaha kaha diyA hai ki 'jo gaNanA saMkhyAta hai usakA kathana parikarma meM kiyA gayA hai|' (5) uparyukta dravyapramANAnugama meM unhIM mithyAdRSTi nArakoM ke kSetra-pramANa ko jagapratara ke asaMkhyAtaveM bhAga-mAtra asaMkhyAta jagazreNiyAM batalAte hue una jagazreNiyoM kI viSkambhasUcI aMgula ke dvitIya vargamUla se guNita usake prathama vargamUla-pramANa nirdiSTa kI gaI hai| -sUtra 1,2,17 isakI vyAkhyA karate hue dhavalAkAra ne sUtra meM nirdiSTa aMgulasAmAnya se sUcyaMgula ko grahaNa kiyA hai| isa para cahA~ yaha zaMkA uThatI hai ki sUtra meM sAmAnya se 'aMgula kA vargamUla' aisA nirdeza karane para usase pratarAMgula athavA ghanAMgula ke vargamUla kA grahaNa kaise nahIM prApta hotA hai| isake samAdhAna meM dhavalAkAra ne kahA hai ki vaisA sambhava nahIM hai, kyoMki "ATha kA punaH-punaH varga karane para asaMkhyAta varga-sthAna jAkara saudharma-aizAna kI viSkambha-sUcI utpanna hotI hai, isa viSkambha-sUcI kA eka bAra varga karane para nArakaviSkambha-sUcI ho ; usakA eka bAra varga karane para bhavanavAsI viSkambha-sUcI hotI hai aura usakA eka bAra varga karane para ghanAMgula hotA hai" isa parikarma ke kathana se jAnA jAtA hai ki ghanAMgula va pratarAMgula ke vargamUla kA yahA~ grahaNa nahIM hotA; kintu sUcyaMgula ke vargamUla kA hI grahaNa hotA hai / kAraNa yaha hai ki isake binA ghanAMgula kA dvitIya vargamUla banatA nahIM hai| (6) jIva-sthAna-kAlAnugama meM bAdara ekendriyoM ke utkRSTakAla ko spaSTa karate hue dhavalA meM kahA gayA hai ki dvIndriyAdi koI jIva athavA sUkSma ekendriya jIva bAdara ekendriyoM meM utpanna hokara yadi atizaya dIrgha kAla taka vahA~ rahatA hai to vaha asaMkhyAtAsaMkhyAta avasarpiNIutsarpiNIkAla taka hI rahatA hai, tatpazcAt nizcaya se vaha anyatra calA jAtA hai| isa prasaMga meM vahAM yaha zaMkA kI gaI hai ki "karmasthiti ko Avali ke asaMkhyAtaveM bhAga se guNita karane para bAdara sthiti hotI hai" isa prakAra jo yaha parikarma meM kahA gayA hai usase prastuta sUtra viruddha jAtA hai, isalie use saMgata nahIM kahA jA sakatA hai / isake uttara meM dhavalA kAra ne kahA hai ki aisA kahanA ucita nahIM hai| kAraNa yaha ki parikarma kA vaha kathana cUMki 1. dekhie pIche 'SaTkhaNDAgama para nirmita kucha TIkAoM kA ullekha' zIrSaka meM 'padmanandI viracita parikarma' zIrSaka / 2. dhavalA, pu0 3, pR0 133-34 590 / vakhaNDAgama-parizIlana Page #645 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUtra kA anusaraNa nahIM karatA hai, isalie vastutaH vahI asaMgata hai|' (7) isI kAlAnugama meM Age sUtrakAra dvArA eka jIva kI apekSA bAdara pRthivIkAyika Adi jIvoM kA utkRSTa kAla karmasthiti pramANa kahA gayA hai|-suutr 1, 5, 144 use spaSTa karate hue dhavalAkAra ne 'karmasthiti' se saba karmoM kI sthiti ko na grahaNa karake gurUpadeza ke anusAra eka darzanamohanIya karma kI hI utkRSTa sthiti ko grahaNa kiyA hai| kyoMki usakI sattara kor3Akor3isAgaropama-pramANa utkRSTasthiti meM samasta karmasthitiyAM saMgrahIta haiM, isalie vahI pradhAna hai| yahAM dhavalAkAra ne spaSTa kiyA hai ki kitane hI AcArya karmasthiti se cUMki bAdarasthiti parikarma meM utpanna hai, isalie kArya meM kAraNa kA upacAra karake bAdara sthiti ko hI karmasthiti svIkAra karate haiN| para unakA vaisA mAnanA ghaTita nahIM hotA hai, kyoMki gauNa aura mukhya ke madhya meM mukhya kA hI bodha hotA hai, aisA nyAya hai / Age use aura bhI spaSTa kiyA hai / tadanusAra bAdarasthiti ko karmasthiti svIkAra karanA saMgata nahIM hai|' (8) kSudrakabandha khaNDa ke antargata eka jIva kI apekSA kAlAnugama anuyogadvAra meM yahI prasaMga puna: prApta huA hai (sUtra 2, 2, 77) / vahA~ bhI dhavalAkAra ne karmasthiti se sattara kor3AkoDi sAgaropama pramANakAla ko grahaNa kiyA hai / yahA~ bhI dhavalAkAra ne yaha spaSTa kara diyA hai ki kucha AcArya sattara kor3AkoDi sAgaropamoM ko Avali ke asaMkhyAtaveM bhAga se guNita karane para bAdara pRthivIkAyikAdi jIvoM kI kAyasthiti hotI hai, aisA kahate haiN| unake dvArA nirdiSTa yaha 'karmasthiti' nAma kAraNa meM kArya ke upacAra se hai| isa para yaha pUchane para ki aisA vyAkhyAna hai, yaha kaise jAnA jAtA hai, uttara meM kahA gayA hai ki isa prakAra ke vyAkhyAna ke binA cUMki "karmasthiti ko Avali ke asaMkhyAtaveM bhAga se guNita karane para bAdarasthiti hotI hai" yaha parikarma kA kathana banatA nahIM hai, isI se jAnA jAtA hai ki vaisA vyAkhyAna hai|' (6) isI kSudrakabandha ke antargata dravyapramANAnugama meM sUtrakAra dvArA akaSAyI jIvoM kA dravyapramANa ananta kahA gayA hai|-suutr 2, 5, 116-17 isa prasaMga meM yaha pUchane para ki akaSAyI jIvarAzi kA yaha ananta pramANa nau prakAra ke ananta meM se kauna se ananta meM hai, dhavalAkAra ne kahA hai ki vaha ajaghanya-anutkRSTa ananta meM hai, kyoMki jahA~-jahA~ anantAnanta kI khoja kI jAtI hai vahA~-vahA~ ajaghanya-anutkRSTa anantAnanta ko grahaNa karanA cAhie, aisA parikarma vacana hai|" (10) uparyukta kSudrakabandha ke antargata sparzanAnugama meM prathama pRthivI ke nArakiyoM kA sparzana-kSetra, svasthAna, samudghAta aura upapAda padoM kI apekSA loka kA asaMkhyAtavA~ bhAga nirdiSTa kiyA gayA hai| sUtra 2,7,6-7 ise spaSTa karate hue dhavalA meM kahA gayA hai ki prathama pRthivI ke nArakiyoM dvArA atIta kAla meM mAraNAntika samudghAta aura upapAda padoM kI apekSA tIna lokoM kA asaMkhyAtavA~ bhAga, tiryagloka kA saMkhyAtavA~ bhAga aura aDhAI dvIpa se asaMkhyAta guNA kSetra sparza kiyA gayA hai| 1. dhavalA, pu0 4, pR0 386-60 2. dhavalA, pu0 4, pR0 402-3 3. dhavalA, pu0 7, pR0 145 4. dhavalA, pu0 7,10 285 pranthollekha | 591 Page #646 -------------------------------------------------------------------------- ________________ isa prasaMga meM dhavalAkAra ne guru ke upadezAnusAra tiryagloka kA pramANa eka rAja viSkambhavAlA, sAta rAju Ayata aura eka lAkha yojana bAhalyavAlA kahA hai| Age, pUrva ke samAna, unhoMne yahAM bhI yaha spaSTa kara diyA hai ki jo AcArya usa tiryagloka ko eka lAkha yojana bAhatya vAlA aura eka rAju vistRta jhAlara ke samAna (gola) kahate haiM unake abhimatAnusAra mAraNAntika kSetra aura upapAda kSetra tiryagloka se sAdhika Thaharate haiN| para vaha ghaTita nahIM hotA, kyoMki unake isa upadeza ke anusAra loka meM tIna sau tetAlIsa ghanarAju kI utpatti nahIM bntii| ve utane dhanarAju asiddha nahIM haiM, kyoMki ve "sAta se guNita rAju-pramANa jagazreNi, jagazreNi kA varga jagapratara aura jagazreNi se guNita jagapratara pramANaloka (1474747 = 343) hotA hai" isa samasta AcArya-sammata parikarma se siddha hai|' (11) vedanAkhaNDa ke antargata 'kRti' anuyoga dvAra ke prArambha meM AcArya bhUtabali ne vistRta maMgala kiyA hai| usa prasaMga meM unhoMne bIjabuddhi Rddhi ke dhArakoM ko bhI namaskAra kiyA hai| -sUtra 4, 1, 7 usakI vyAkhyA meM dhavalAkAra ne bIjabuddhi ke svarUpa ko spaSTa karate hue yaha kahA hai ki jo buddhi saMkhyAta padoM ke ananta artha se sambaddha ananta liMgoM ke Azraya se bIjapada ko jAnatI hai, use bIjabuddhi kahA jAtA hai / isa para vahA~ yaha zaMkA kI gayI hai ki bIjabuddhi ananta artha se sambaddha ananta liMgoM se yukta bIjapada ko nahIM jAnatI hai, kyoMki vaha kSAyopazamika hai| isake samAdhAna meM dhavalAkAra ne kahA hai ki aisA nahIM hai, kyoMki jisa prakAra kSAyopazamika parokSazrutajJAna kevalajJAna ke viSayabhUta ananta padArthoM ko parokSa rUpa se grahaNa karatA hai, usI prakAra matijJAna bhI sAmAnya rUpa se ananta padArthoM ko grahaNa karatA hai, isameM kucha virodha nahIM hai| isa para yahA~ punaH yaha zaMkA kI gayI hai ki yadi zrutajJAna kA viSaya ananta saMkhyA hai to parikarma meM jo yaha kahA gayA hai ki caudaha pUrvo ke dhAraka kA viSaya utkRSTa saMkhyAta hai, vaha kaise ghaTita hogaa| isake uttara meM dhavalAkAra ne kahA hai ki yaha kucha doSa nahIM hai, kyoMki caturdazapUrvI utkRSTa saMkhyAta ko hI jAnatA hai, aisA vahA~ niyama nirdhArita nahIM kiyA gayA hai| dhavalAkAra kA yaha samAdhAna unako samanvayAtmaka buddhi kA paricAyaka hai| (12) vedanA-dravyavidhAna-cUlikA meM yogasthAnagata spardhakoM ke alpabahutva ke prasaMga meM dhavalA meM yaha zaMkA uThAyI gaI hai ki jaghanya spardhaka ke avibhAgapraticchedoM kA jaghanya yogasthAna 1 dhavalA, pu0 7, pR0 371-72 2. jadi sudaNANissa visao aNaMtasaMkhA hodi to jamukkassasaMkhenaM visao coddassapunvi ssetti pariyamme uttaM taM kadhaM ghaDade ?-dhavalA, pu. 6, pR056 / aiyA jaM saMkhANaM paMciMdiyavisano taM saMkhejjaM NAma / tado uvari jaM ohiNANavisao tamasaMkhejja NAma / tado uvari jaM kevalaNANasseva visao tamaNataM NAma / -dhavalA, pu0 3, pR0 267-68 ta (ajahaNNamaNukkassasaMkhejjayaM) kassa visao? coddasa puvvissa / ti0pa0 1, pR0 180; ajahaNNamakkassAsaMkhejjAsaMkhejjayaM kassa visao? odhiNANissa / ti0pa0 1, pR0 182; ajahaNNamaNukkassa aNaMtANatayaM kasya visao? kevalaNANissa / ti0 50 1, pR0 183 3. dhavalA pu0 6, 55-57 (isake pUrva pR0 48 para bhI parikarma kA eka ullekha draSTavya hai) 592 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #647 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ke pravibhAgapraticchedoM meM bhAga dene para niragra hokara siddha hotA hai, yaha kaise jAnA jAtA hai / isakA samAdhAna karate hue dhavalA meM kahA gayA hai ki jaghanya spardhaka aura jaghanya yogasthAna inake avibhAgapraticchedoM meM cUMki kRtayugmatA' dekhI jAtI hai, isIse jAnA jAtA hai jaghanya spardhaka ke avibhAgapraticchedoM kA jaghanya yogasthAna ke avibhAgapraticchedoM meM bhAga dene para niragra hokara siddha hotA hai / usa kRtayugmatA kA jJAna alpabahutvadaNDaka se hotA hai, yaha kahate hue Age dhavalA meM usa alpabahutva ko prastuta kiyA gayA hai / aura anta meM kahA gayA hai ki ye yogAvibhAgapraticcheda parikarma meM varga samutthita kahe gaye haiM / ina yogAvibhAga praticchedoM ko palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra yogaguNakAra se apavartita karane para jaghanya yogasthAna ke avibhAga-praticcheda hote haiM / ve bhI kRtayugma haiM / 2 (13) vedanAbhAvavidhAna anuyogadvAra meM saMkhyAta bhAgavRddhi pUchane para sUtrakAra ne kahA hai ki vaha eka kama jaghanya asaMkhyAta kI -sUtra 4, 2, 7,207-8 isakI vyAkhyA karate hue usa prasaMga meM dhavalA meM yaha zaMkA uThAyI gaI hai ki sUtra meM sIdhe 'utkRSTa saMkhyAta na kahakara eka kama jaghanya asaMkhyAta' aisA kyoM kahA gayA hai| isase sUtra meM jo lAghava rahanA cAhie, vaha nahIM rahA / pramANa ke sAtha saMkhyAta isake samAdhAna meM dhavalAkAra ne kahA hai ki utkRSTa saMkhyAta ke bhAgavRddhi ke pramANa kI prarUpaNA ke lie sUtra meM vaisA kahA gayA hai| yadi kahA jAya ki utkRSTa saMkhyAta kA pramANa to parikarma se avagata hai to aisA kahanA yogya nahIM hai, kyoMki parikarma ke sUtrarUpatA nahIM hai / athavA AcArya ke anugraha se padarUpa se nikale hue usa sabake isa se pRthaka hone kA virodha hai / isalie usase utkRSTa saMkhyAta kA pramANa siddha nahIM hotA hai / (14) vargaNA khaNDa ke antargata 'sparza' anuyogadvAra meM dezasparza ke prasaMga meM zaMkAkAra ne yaha abhiprAya prakaTa kiyA hai ki yaha dezasparza skandha ke avayavoM meM hI hotA hai, paramANu pudgaloM ke nahIM hotA, kyoMki ve avayavoM se rahita haiM / isa abhiprAya ko asaMgata batalAte hue dhavalA meM kahA gayA hai ki paramANuoM kI niravayavatA asiddha hai / isa para zaMkAkAra ne kahA hai ki paramANuoM kI niravayavatA asiddha nahIM hai, kyoMki "apadesaM zeva iMdie gejsaM" arthAt paramANu pradezoM se rahita hotA huA indriya se grahaNa karane yogya nahIM hai, yaha kahakara parikarma meM usakI niravayavatA ko prakaTa kiyA gayA hai| I 1. jisa saMkhyA meM 4 kA bhAga dene para zeSa kucha na rahe, use kRtayugma kahA jAtA hai / jaise16 (16 / 4= 4) | dekhiye pu0 10, pR0 22-23 2. dhavalA, pu0 10, pR0 482-83 3. dhavalA, pu0 12, pR0 154 4. attAdi attamajjhaM attaMtaM Neva iMdie gejjhaM / avibhAga jaM davvaM paramANuM taM viyANAhi / / kisa vRddhi se hotI hai, yaha vRddhi se hotI hai / aMtAdi-majjhahINaM apadesaM iMdiehi Na jaM davvaM avibhattaM taM paramANu kahati jiNA // - ni0 sA0 26 (sa0 si0 2 25 meM uddhRta ) gejjhaM / ti0 pa0 1-68 grantholekha / 563 Page #648 -------------------------------------------------------------------------- ________________ isakA nirAkaraNa karate hue dhavalA meM kahA gayA hai ki 'apadeza' kA artha niravayava nahIM hai| yathA-pradeza nAma paramANu kA hai, vaha jisa paramANu meM samaveta rUpa se nahIM rahatA hai, usa paramANu ko parikarma meM apradeza kahA gayA hai| Age dhavalAkAra ne paramANu ko skandha kI anyathAnupapatti rUpa hetu se sAvayava siddha kiyA hai|' (15) Age 'prakRti' anuyogadvAra meM prasaMga-prApta bIsa prakAra ke zrutajJAna kI prarUpaNA karate hue dhavalA meM labdhyakSara jJAna ke prasaMga meM yaha kahA gayA hai ki usameM saba jIvarAzi kA bhAga dene para saba jIvarAzi se ananta guNe jJAna ke avibhAga praticcheda Ate haiN| ___isa prasaMga meM vahA~ yaha pUchA gayA hai ki labdhyakSara jJAna saba jIvarAzi se ananta guNA hai, yaha kahA~ se jAnA jAtA hai / isake uttara meM yaha kahakara, ki vaha parikarma se jAnA jAtA hai, Age dhavalA meM prasaMga-prApta parikarma ke usa sandarbha ko uddhRta bhI kara diyA gayA hai| (16) yahIM para Age kAla kI apekSA avadhijJAna ke viSaya ke prasaMga meM sUtrakAra ne samaya va Avali Adi kAlabhedoM ko jJAtavya kahA hai|-suutr 5, 5, 56 isakI vyAkhyA ke prasaMga meM kSaNa-lava Adi ke svarUpa ko prakaTa karate hue dhavalAkAra ne stoka ko kSaNa kahakara use saMkhyAta AvaliyoM kA pramANa kahA hai aura usakI puSTi "saMkhyAta AvaliyoM kA eka ucchvAsa aura sAta ucchvAsoM kA eka stoka hotA hai" isa parikarmavacana se kI hai| (17) pUrvokta vargaNAkhaNDa ke antargata 'bandhana' anuyogadvAra meM vargaNAprarUpaNA ke prasaMga meM dhavalAkAra ne ekapradezika paramANupudgala dravyavargaNA ko paramANu svarUpa kahA hai| isa para vahA~ yaha zaMkA uThAyI gayI hai ki paramANu to apratyakSa hai, kyoMki vaha indriya ke dvArA grahaNa karane ke yogya nahIM hai| isalie yahA~ sUtra (5, 6, 76) meM jo usake lie 'imA' arthAt 'yaha' aisA pratyakSa nirdeza kiyA gayA hai vaha ghaTita nahIM hotA hai| isake samAdhAna meM dhavalAkAra ne kahA hai ki Agama-pramANa se usakA pratyakSa bodha siddha hai, isa prakAra usake pratyakSa hone para usake lie sUtra meM 'imA' pada ke dvArA jo pratyakSa-nirdeza kiyA gayA hai, vaha saMgata hai| * isa para vahA~ punaH yaha zaMkA kI gaI hai ki parikarma meM paramANu ko 'apradeza' kahA gayA hai, para yahA~ usako eka pradezavAlA kahA jA rahA hai| isa prakAra ina donoM sUtroM meM virodha kaise na hogaa| isake uttara meM dhavalA meM kahA gayA hai ki yaha kucha doSa nahIM hai, kyoMki parikarma meM 'apradeza' kahakara eka pradeza ke atirikta dvitIyAdi pradezoM kA pratiSedha kiyA gayA hai| kAraNa yaha hai ki 'na vidyante dvitIyAdayaH pradezA yasmin so'pradezaH paramANuH' isa nirukti ke anusAra jo dvitIya-Adi pradezoM se rahita hotA hai usakA nAma paramANu hai, yaha parikarma meM usakA abhi prAya prakaTa kiyA gayA hai| yadi use pradeza se sarvathA rahita mAnA jAya, to kharaviSANa ke samAna usake abhAva kA prasaMga prApta hotA hai / 1. dhavalA, pu0 13, pR0 15-16 2. dhavalA, pu0 13, pR0 262-63 3. dhavalA, pu0 13, pR0 266 4. dhavalA, pu0 14, pR0 54-55; Age yahA~ pR0 374-75 para bhI parikarma kA anya ullekha draSTavya hai| 564 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #649 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 14. paMcatyipAhuDa-AcArya kundakunda-viracita paMcatthipAhuDa (paMcAstiprAbhRta) yaha pA~ca astikAya dravyoM kA prarUpaka eka mahattvapUrNa grantha hai| usakA ullekha dhavalA meM isa prakAra kiyA gayA (1) jIvasthAna-kAlAnugama meM kAlaviSayaka nikSepa kI prarUpaNA karate hue dhavalA meM tadvyatirikta noAgamadravyakAla ke prasaMga meM dhuttaM ca paMcatthipAhuDe vavahArakAlassa asthittaM' isa prakAra granthanAmanirdezapUrvaka usakI "kAlottiya vavaeso" Adi aura "kAlo pariNAmabhavo" Adi ina do gAthAoM ko viparIta krama se (101 va 100) uddhRta kiyA gayA hai|' (2) Age vedanAkAlavidhAna anuyogadvAra meM tadvyatirikta noAgamadra vyakAla ko pradhAna aura apradhAna ke bheda se do prakAra kA kahA gayA hai| unameM pradhAna dravyakAla ke svarUpa kA nirdeza karate hue dhavalA meM kahA gayA hai ki zeSa pAMca dravyoM ke pariNamana kA hetubhUta jo ratnarAzi ke samAna pradezasamUha se rahita lokAkAza ke pradezoM pramANa-kAla hai, usakA nAma pradhAna dravyakAla hai| vaha amUrta va anAdinidhana hai| usakI puSTi meM Age 'uktaM ca' isa sUcanA ke sAtha granthanAmanirdeza ke binA paMcAstikAya kI uparyukta donoM (100 va 101) gAthAoM ko yathAkrama se vahAM uddhRta kiyA gayA hai / / vizeSatA yaha hai ki yahAM ina donoM gAthAoM ke madhya meM anya do gAthAeM bhI uddhRta haiM, jo go0jI0 meM bhI 566-588 gAthAoM meM upalabdha hotI haiN| (3) pUrvokta jIvasthAna-kAlAnugama meM usI kAlaviSayaka nikSepa ke prasaMga meM dhavalAkAra ne dravyakAlajanita pariNAma ko noAgamabhAvakAla kahA hai| isa para vahA~ yaha zaMkA kI gayI hai ki pudgalAdi dravyoM ke pariNAma ko 'kAla' nAma se kaise vyavahRta kiyA jAtA hai| isake uttara meM vahAM kahA gayA hai ki yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki use jo 'kAla' nAma se vyavahRta kiyA jAtA hai vaha kArya meM kAraNa ke upacAra se kiyA jAtA hai| isakI puSTi meM vahAM 'vuttaM ca paMcasthipAhuDe vavahArakAlassa atthittaM' aisI sUcanA karate hue paMcAstikAya kI 23, 25 aura 26 ina tIna gAthAoM ko uddhRta kiyA gayA hai| (4) jIvasthAna satprarUpaNA meM prastuta SaTkhaNDAgama kA pUrvazruta se sambandha dikhalAte hue sthAnAMga ke prasaMga meM dhavalA meM kahA gayA hai ki vaha byAlIsa hajAra padoM ke dvArA eka ko Adi lekara uttarottara eka-eka adhika ke krama se sthAnoM kA varNana karatA hai| Age vahA~ 'tassodAharaNaM aisA nirdeza karate hue granthanAma-nirdeza ke binA paMcAstikAya kI 71 va 72 ina do gAthAoM ko uddhRta kiyA gayA hai| / ye donoM gAthAe~ Age isI prasaMga meM dhavalAkAra dvArA 'kRti' anuyogadvAra meM punaH uddhRta haiM / vizeSatA vahA~ yaha rahI hai ki sthAnAMga ke svarUpa meM eka ko Adi lekara uttarottara eka-eka adhika ke krama se jIvAdi padArthoM ke dasa-dasa sthAnoM kI prarUpaNA kA ullekha kiyA gayA hai| 1. dhavalA, pu0 4, pR0 317 2. dhavalA, pu0 11, pR075-76 3. dhavalA, pu0 4, pR0 317 4. dhavalA, pu0 1, pR0 100 5. dhavalA. pu0 6, pR0 168 granthollekha/ 565 Page #650 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (5) uparyukta kRti anuyogadvAra meM nayaprarUpaNA ke prasaMga meM dhavalA meM dravyAthikanaya ke ye tIna bheda nirdiSTa kiye gaye hai-naigama, saMgraha aura vyavahAra / inameM saMgrahanaya ke svarUpa ko prakaTa karate hue vahA~ kahA gayA ki jo paryAyakalaMka se rahita hokara sattA Adi ke Azraya se sabakI advaitatA kA nizcaya karatA hai-sabako abheda rUpa meM grahaNa karatA hai-vaha saMgrahanaya kahalAtA hai, vaha zuddha dravyArthikanaya hai| Age vahA~ 'atropayogI gAhA' isa nirdeza ke sAtha granthanAmollekha ke binA paMcAstikAya kI "sattA savvapayatthA" Adi gAthA ko uddhRta kiyA gayA hai|' (6) vargaNA khaNDa ke antargata 'sparza' anuyogadvAra meM dravyasparza ke prasaMga meM pudgalAdi dravyoM ke pArasparika sparza ko dikhalAte hue dhavalA meM :etthuva ujjatIo gAhAo' aisI sUcanA karake "logAgAsapadese ekkakke' Adi gAthA ke sAtha paMcAstikAya kI "khadhaM sayalasamatthaM" gAthA ko uddhRta kiyA gayA hai| vizeSa itanA ki yahA~ 'paramANU ceva avibhAgI' ke sthAna meM 'avibhAgI jo sa paramANu' pATha-bheda hai / ' 15. piDiyA--jIvasthAna-satprarUpaNA meM AlApa-prarUpaNA ke prasaMga meM lezyAmArgaNA ke Azraya se padmalezyA vAle saMyatAsaMyatoM meM AlApoM ko spaSTa karate hue dhavalAkAra ne unake dravya se chahoM lezyAoM aura bhAva se eka padmalezyA kI sambhAvanA prakaTa kI hai| isa prasaMga meM vahA~ Age 'uktaM ca piDiyAe' isa nirdeza ke sAtha yaha gAthA uddhRta kI gayI hai: lessA ya davvabhAvaM kamma NokammamissiyaM davvaM / jIvassa bhAvalessA pariNAmo appaNo jo so|| yaha 'piDiyA' nAma kA kauna sA grantha rahA hai va kisake dvArA vaha racA gayA hai, yaha anveSaNIya hai| vartamAna meM isa nAma kA koI grantha upalabdha nahIM hai| sambhava hai, vIrasenAcArya ke samakSa vaha rahA ho| 16. pejjadosapAhuDa---yaha kasAyapAhuDa kA nAmAntara hai| AcArya guNadhara ke ullekhAnasAra pAMcaveM jJAnapravAdapUrva ke antargata dasaveM 'vastu' nAmaka adhikAra ke tIsare prAbhUta kA nAma pejjadosa hai| isI kA dUsarA nAma kasAyapAhuDa hai| dhavalA meM prastuta SaTkhaNDAgama kA pUrvazruta se sambandha prakaTa karate hue usa prasaMga meM kahA gayA hai ki lohArya ke svargastha ho jAne para AcAra (prathama aMga) rUpa sUrya astaMgata ho gyaa| isa prakAra bharata kSetra meM bAraha aMgoM rUpa sUryoM ke astaMgata ho jAne para zeSa AcArya saba aMgapUrvo ke ekadezabhUta pejjadosa aura mahAkammapayaDipAhuMDa Adi ke dhAraka raha gaye / 17. mahAphammapaDipAhuDa--prastuta SaTkhaNDAgama isI mahAkarmaprakRtiprAbhRta ke upasaMhAra 1. dhavalA, pu. 6, pR0 170-71 2. dhavalA, pu 13, pR0 13, (yaha gAthA mUlAcAra (5-34) aura tiloyapaNNattI (1-65) meM upalabdha hotI hai| 3. dhavalA, pu0 2, pR0 788 4. puvammi paMcamammi du dasame vatthummi pAhuDe tdie| pej ti pAhuDammi du havadi kasAyANa pAhuDaM NAma ||--ka0 pA0 1 5. dhavalA, pu0 6, pR0 133 566 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #651 -------------------------------------------------------------------------- ________________ svarUpa hai, yaha pUrva meM kahA jA cukA hai| isakA ullekha dhavalA meM kaI prasaMgoM para kiyA gayAM hai| jaise (1) AcArya bhUtabali ne prastuta SaTkhaNDAgama ke caturtha khaNDasvarUpa 'vedanA' ke prArambha meM vistRta maMgala kiyA hai| sarvaprathama unhoMne 'gamo jiNANaM' isa prathama sUtra ke dvArA sAmAnya se 'jinoM' ko namaskAra kiyA hai| tatpazcAt vizeSa rUpa se unhoMne 'avadhijinoM' Adi ko namaskAra kiyA hai| ___ isI prasaMga meM Age 'Namo ohijiNANaM' isa sUtra (2) kI utthAnikA meM dhavalAkAra kahate haiM ki isa prakAra gautama bhaTTAraka mahAkarmaprakRtiprAbhUta ke Adi meM dravyAthika janoM ke anugrahArtha namaskAra karake paryAyAthikanaya kA Azraya lenevAle janoM ke anugrahArtha Age ke sUtroM ko kahate haiN|' (2) Upara 'pejjavosa' ke prasaMga meM 'mahAkammapaDipAhuDa' kA bhI ullekha huA hai / (3) vedanAdravyavidhAna meM padamImAMsA ke prasaMga meM "jJAnAvaraNIyavedanA dravya kI apekSA kyA utkRSTa hotI hai, kyA anutkRSTa hotI hai, kyA jaghanya hotI hai aura kyA ajaghanya hotI hai" isa pRcchA sUtra (4, 2, 4, 2) kI vyAkhyA karate hue dhavalAkAra ne use dezAmarzaka sUtra batalAkara yaha kahA hai ki yahA~ anya nau pRcchAeM karanI cAhie, kyoMki inake binA sUtra ke asampUrNatA kA prasaMga AtA hai / para bhUtabali, bhaTTAraka jo mahAkarmaprakRtiprAbhUta ke pAraMgata rahe haiM, asampUrNa sUtra kI racanA nahIM kara sakate haiN|' (4) isI vedanAdravyavidhAna meM jJAnAvaraNIya kI jaghanya dravyavedanA ke svAmI kI prarUpaNA karate hue usa prasaMga meM sUtra meM kahA gayA hai ki vaha bahuta-bahuta bAra jaghanya yoga sthAnoM ko prApta hotA hai| sUtra 4,2,4,54 ___ isakI vyAkhyA karate hue dhavalAkAra ne kahA hai ki sUkSma nigoda jIvoM meM jaghanya yogasthAna bhI hote haiM aura utkRSTa bhI hote haiN| unameM vaha prAya: jaghanya yogasthAnoM meM pariNata hokara hI use bAMdhatA hai / para unake asambhava hone para vaha utkRSTa yogasthAna ko bhI prApta hotA hai| ___isa prasaMga meM vahA~ yaha pUchA gayA hai ki vaha jaghanya yoga se hI use kyoM bA~dhatA hai| uttara meM dhavalAkAra ne kahA hai ki stoka karmoM ke Agamana ke lie vaha jaghanya yoga se bAMdhatA hai| Age isa prasaMga meM yaha pUchane para ki stoka yoga se karma stoka Ate haiM, yaha kaise jAnA jAtA hai; uttara meM kahA gayA hai ki dravyavidhAna meM jaghanya yogasthAnoM kI jo prarUpaNA kI gayI hai vaha cUMki isake binA ghaTita nahIM hotI hai, isI se jAnA jAtA hai ki stoka yoga se karma stoka Ate haiM / kAraNa yaha ki mahAkarmaprakRtiprAbhUta rUpa amRta ke pAna se jinakA samasta rAga, dveSa aura moha naSTa ho cukA hai ve bhUtabali bhaTTAraka asambaddha prarUpaNA nahIM kara sakate haiN| (5) sparza anuyoga dvAra se teraha sparzabhedoM kI prarUpaNA ke pazcAt sUtrakAra ne vahA~ karma 1. dhavalA, pu. 6, pR0 12 2. dhavalA, pu0 10, pR020 3. dhavalA, pu0 13, pR0 274-75 granthollekha / 597 Page #652 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sparza ko prakata kahA hai| -sUtra 5, 3, 33 isakI vyAkhyA karate hue dhavalAkAra ne spaSTa kiyA hai ki adhyAtma-viSayaka isa khaNDa grantha kI apekSA yahA~ karmasparza ko prakRta kahA gayA hai| kintu mahAkarmaprakRtiprAbhUta meM dravya sparza, sarvasparza aura karmasparza ye tIna prakRta rahe haiN|' (6) 'karma' anuyogadvAra meM sUtra kAra dvArA jina karmanikSepa va karmanayavibhASaNatA Adi 16 anuyogadvAroM ko jJAtavya kahA gayA hai (sUtra 5, 4, 2) unameM unhoMne prArambha ke una do anayogadvAroM kI hI prarUpaNA kI hai, zeSa karmanAmavidhAna Adi 14 anuyogadvAroM kI unhoMne prarUpaNA nahIM kI haiN| una zeSa 14 anuyogadvAroM kI prarUpaNA vahA~ dhavalAkAra ne kI hai| isa prasaMga meM vahAM yaha zaMkA uThI hai ki upasaMhArakartA ne unakI prarUpaNA svayaM kyoM nahIM kI hai| uttara meM dhavalAkAra kahA hai ki punaruktidoSa ke prasaMga ko TAlane ke lie unhoMne unakI prarUpaNA nahIM kI hai| isa para vahAM punaH yaha zaMkA kI gayI hai to phira mahAkarmaprakRtiprAbhUta meM una anuyogadvAroM ke dvArA usa karma kI prarUpaNA kisalie kI gayI hai| 7) bandhanaanuyogadvAra meM vargaNAoM kI prarUpaNA karate hue 'vargaNAdravyasamudAhAra' ke prasaMga meM jina vargaNAprarUpaNA va vargaNAnirUpaNA Adi 14 anuyogadvAroM kA sUtra (75) meM ullekha kiyA gayA hai, unameM sUtrakAra dvArA prathama do anuyogadvAroM ko hI prarUpaNA kI gaI hai, zeSa vargaNAdhra vAdhavAnugama Adi 12 anuyogadvAroM kI prarUpaNA unhoMne nahIM kI hai| - isa para usa prasaMga meM dhavalA meM yaha zaMkA uThAyI gaI hai ki sUtra kAra ne caudaha anuyogavAroM meM do anuyogadvAroM kI prarUpaNA karake zeSa bAraha anuyogadvAroM kI prarUpaNA kisalie nahIM kI hai / ajAnakAra hote hue unhoMne unakI prarUpaNA na kI ho, yaha to sambhava nahIM hai| kyoMki caubIsa anuyogadvAroM svarUpa mahAkarmaprakRtiprAbhUta ke pAragAmI bhUtabali bhagavAn ke tadviSayaka jJAna ke na rahane kA virodha hai| 18. malataMtra-vargaNA khaNDa ke antargata 'karma' anuyogadvAra meM sUtrakAra ne anta meM yaha nirdeza kiyA hai ki ukta dasa karmoM meM yahA~ 'samavadAnakarma' prakRta hai| -sUtra 5,4,31 isakI vyAkhyA karate hue dhavalAkAra ne yaha spaSTa kiyA hai ki samavadAnakarma yahAM isa lie prakRta hai ki 'karma' anuyogadvAra meM usI kI vistAra se prarUpaNA kI gaI hai| athavA saMgrahanaya kI apekSA satra meM vaisA kahA gayA hai| mUlataMtra meM to prayogakarma, samavadAnakarma, adhaHkarma, IryApathakarma, tapaHkarma aura kriyAkarma inakI pradhAnatA rahI hai, kyoMki vahA~ ina sabakI vistAra se prarUpaNA kI hai| 'mUlataMtra' yaha koI svataMtra grantha rahA hai, aisA to pratIta nahIM hotA / sambhavata: dhavalAkAra kA abhiprAya usase mahAkarmaprakRtiprAbhUta ke antargata caubIsa anuyogadvAroM meM se 'karma' anuyogadvAra (caturtha) kA rahA hai / para usameM bhI yaha vicAraNIya prazna banA rahatA hai ki vaha dhavalA 1. dhavalA, pu0 13, pR0 36 2. dhavalA, pu0 13, pR0 166 3. dhavalA, pu0 14, pR0 134 4, dhavalA, pu0 13, pR0 60 568 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #653 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kAra ke samakSa to nahIM rahA / taba unhoMne yaha kaise samajhA ki usameM ina karmoM kI vistAra se prarUpaNA kI gayI hai / ho sakatA hai ki paramparAgata upadeza ke anusAra unako tadviSayaka parijJAna rahA ho / yahA~ yaha smaraNIya hai ki dhavalAkAra ne granthakartA ke prasaMga meM vardhamAna bhaTTAraka ko mUlakartA gautamasvAmI ko anutaMtra kartA aura bhUtabali puSpadanta Adi ko upataMtra kartA kahA hai / " 16. vivAhapaNNattisuta - - dhavalA meM isakA ullekha do prasaMgoM para kiyA gayA hai (1) jIvasthAna- dravyapramANAnugama meM sUtrakAra dvArA kSetra kI apekSA mithyAdRSTi jIvarAzi kA dravyapramANa anantAnanta loka nirdiSTa kiyA gayA hai / - sUtra 1,2,4 isakI vyAkhyA meM loka ke svarUpa ko prakaTa karate hue usa prasaMga meM tiryagloka kI samApti kahA~ huI hai, yaha pUchA gayA hai| uttara meM dhavalAkAra ne kahA hai ki usakI samApti tIna vAtavayoM ke bAhya bhAga meM huI hai / isa para yaha pUchane para ki vaha kaise jAnA jAtA hai, dhavalAkAra ne kahA hai ki vaha "logovAdapadiTThido" isa vyAkhyAprajJapti ke kathana se jAnA jAtA hai / " (2) vedanAdravyavidhAna meM dravya kI apekSA utkRSTa AyuvedanA ke svAmI kI prarUpaNA ke prasaMga meM yaha kahA gayA hai ki jo krama se kAla ko prApta hokara pUrvakoTi AyuvAle jalacara jIvoM meM utpanna huA hai| sUtra 4,2,4,36 yahA~ sUtra meM jo krama se kAla ko prApta hokara' aisA kahA gayA hai, use spaSTa karate hue dhavalA meM kahA gayA hai ki parabhava-sambandhI Ayu ke ba~dha jAne para pIche bhujyamAna Ayu kA kadalIghAta nahIM hotA hai, yaha abhiprAya prakaTa karane ke lie 'krama se kAla ko prApta hokara' yaha kahA gayA hai / isa para vahA~ yaha zaMkA kI gaI hai ki parabhava-sambandhI Ayu ko bA~dhakara bhujyamAna Ayu ke ghAtane meM kyA doSa hai / isake uttara meM dhavalA meM kahA gayA hai ki vaisI paristhiti meM jisakI bhujyamAna Ayu nirjIrNa ho cukI hai aura parabhava-sambandhI Ayu kA udaya nahIM huA hai, aise jIva ke cAroM gatiyoM ke bAhara ho jAne ke kAraNa abhAva kA prasaMga prApta hotA hai / yahI usameM doSa hai / ..... isa para zaMkAkAra kahatA hai ki vaisA svIkAra karane para "jIvANaM bhaMte ! kadibhAgAvasesasi AugaMsi isa vyAkhyAprajJaptisUtra ke sAtha virodha kaise na hogaa| isake uttara dhavalAkAra ne kahA hai ki AcAryabheda se bheda ko prApta vaha vyAkhyAprajJaptisUtra isase bhinna hai / ataH isase usakI ekatA nahIM ho sakatI / 3 yahA~ vyAkhyAprajJapti se dhavalAkAra ko kyA abhipreta rahA hai, yaha vicAraNIya hai (1) bAraha aMgoM meM vyAkhyAprajJapti nAma kA pA~cavA~ aMga rahA hai / usameM kyA jIva hai, kyA jIva nahIM hai, ityAdi sATha hajAra praznoM kA vyAkhyAna kiyA gayA hai| (2) dUsarA vyAkhyAprajJapti zruta bArahaveM dRSTivAda aMga ke parikarma va sUtra Adi pA~ca 1. dhavalA, pu0 1, pR0 72 2. dhavalA, pu0 3, pR0 34-35 3. dhavalA, pu0 10, pR0 237-38 4. dhavalA, pu0 1, pR0 101 granthollekha / 56e Page #654 -------------------------------------------------------------------------- ________________ arthAdhikAroM meM jo parikarma nAma kA prathama arthAdhikAra rahA hai usake candraprajJapti - sUrya prajJapti Adi pA~ca bhedoM meM antima hai / usameM rUpI ajIva dravya, arUpI ajIva dravya tathA bhavyasiddhika va abhavyasiddhika jIvarAzi kI prarUpaNA kI gayI hai / " digambara- mAnyatA ke anusAra uparyukta donoM prakAra kA vyAkhyAprajJapti zruta lupta ho cukA hai / (3) tIsarA vyAkhyAprajJapti sUtra, jisakA dUsarA nAma bhagavatIsUtra bhI hai, vartamAna meM zvetAmbara sampradAya meM upalabdha hai / granthapramANa meM vaha pandraha hajAra zloka pramANa hai / isameM naraka, svarga, indra, sUrya aura gati Agati Adi aneka viSayoM kI prarUpaNA kI gaI hai| * I dhavalA meM prasaMgaprApta isa vyAkhyAprajJapti ke sandarbha ko maiMne yathAvasara usake anuvAda ke samaya vartamAna meM upalabdha isa vyAkhyAprajJapti meM khojane kA prayatna kiyA thA / kintu usa samaya vaha mujhe usameM upalabdha nahIM huA thA / para sandarbhagata vAkyavinyAsa kI paddhati aura dhavalAkAra ke dvArA kiye gaye samAdhAna ko dekhate hue aisA pratIta hotA hai ki vaha vahA~ kahIM para honA cAhie / isa samaya mere sAmane usakA koI saMskaraNa nahIM hai, isalie use punaH vahA~ khojanA zakya nahIM huA / 20. sammaisutta - AcArya siddhasena divAkara viracita prAkRta gAthAmaya sanmatisUtra digambara aura zvetAmbara donoM sampradAyoM meM samAna rUpa se pratiSThita hai| isameM tIna kANDa haiM- nayakANDa, jIvakANDa aura tIsarA anirdiSTanAma / inameM se prathama kANDa meM naya kA aura dvitIya kANDa meM jJAna va darzana kA vicAra kiyA gayA hai| tIsare kANDa meM sAmAnya va vizeSa kA vicAra karate hue tadviSayaka bhedakAnta aura abhedekAnta kA nirAkaraNa kiyA gayA hai| dhavalA meM usakA ullekha granthanAma-nirdezapUrvaka do prasaMgoM para kiyA gayA hai / yathA (1) dhavalA meM maMgalaviSayaka prarUpaNA vistAra se kI gayI hai / vahA~ usa prasaMga meM kauna kina nikSepoM ko viSaya karate haiM, isakA vicAra karate hue yaha kahA gayA hai ki naigama, saMgraha aura vyavahAra ye tIna naya saba nikSepoM ko viSaya karate haiM / isa para vahA~ yaha zaMkA kI gayI hai ki sanmatisUtra meM jo yaha kahA gayA hai ki nAma, sthApanA aura dravya ye tIna nikSepa dravyArthikanaya ke viSayabhUta haiM, kintu bhAvanikSepa paryAyapradhAna hone se paryAyArthikanaya kA viSaya hai| usake sAtha uparyukta vyAkhyAna kA virodha kyoM nahIM hogA / isakA samAdhAna karate hue dhavalA meM kahA gayA hai ki ukta vyAkhyAna kA isa sanmatisUtra ke sAtha kucha virodha nahIM hogA / isakA kAraNa yaha hai ki sanmatisUtra meM kSaNanazvara paryAya ko bhAva svIkAra kiyA gayA hai, parantu yahA~ Arambha se lekara anta taka rahane vAlI vartamAna svarUpa vyaMjana paryAya bhAva svarUpa se vivakSita hai / isalie vivakSA bheda se ina donoM meM koI virodha 1. dhavalA, pu0 1, pR0 106 10 2. yaha kaI saMskaraNoM meM prakAzita hai| 3. NAmaM ThavaNA davie tti esa davvaTThiyassa Nikkhevo / bhAva dupajjavaTTiyaparUvaNA esa paramaTTho // - sanmati 01-6 600 / SaTkhaNDAgama- parizIlana Page #655 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hone vAlA nahIM hai| (2) isI prakAra kA eka anya prasaMga Age 'kRti' anuyogadvAra meM punaH prApta huA hai| vahA~ sarakAra ne kRti ke nAma-sthApanAdirUpa sAta bhedoM kA nirdeza karake unameM kauna naya kina katiyoM ko viSaya karatA hai, ise spaSTa karate hue yaha kahA hai ki naigama, vyavahAra aura saMgraha ye tIna naya sabhI kRtiyoM ko viSaya karate haiM, kintu RjusUtranaya sthApanAkRti ko viSaya nahIM karatA_vaha zeSa kRtiyoM ko viSaya karatA hai| -sUtra 4,1,46-46 isa prasaMga meM dhavalA meM yaha zaMkA kI gayI hai ki RjusUtranaya paryAyAthika hai, aisI avasthA meM vaha nAma, dravya, gaNanA aura grantha ina kRtiyoM ko kaise viSaya kara sakatA hai, kyoMki usameM ho aura yadi vaha una cAra kRtiyoM ko viSaya karatA hai to sthApanAkRti ko bhI vaha viSaya kara le, kyoMki unase usameM kucha vizeSatA nahIM hai| ___ isake samAdhAna meM dhavalA meM kahA gayA hai ki RjusUtra do prakAra kA hai- zuddha Rjasatra aura azaddha RjasUtra / inameM zuddha RjusUtranaya arthaparyAya ko viSaya karatA hai| tadanusAra usakA viSaya pratyeka kSaNa meM pariNamate hue samasta padArtha haiN| sAdRzya -sAmAnya aura tadbhavasAmAnya usake viSaya se bahirbhUta haiN| isalie usake dvArA bhAvakRti ko chor3akara anya kRtiyoM ko viSaya karanA sambhava nahIM hai, kyoMki unake viSaya karane meM virodha kA prasaMga prApta hotA hai| isase bhinna jo dUsarA azuddha RjusUtranaya hai, vaha cakSu indriya kI viSayabhUta vyaMjanaparyAyoM ko viSaya karatA hai| una vyaMjana-paryAyoM kA kAla jaghanya se antarmuhUrta aura chaha mAsa athavA saMkhyAta varSa hai, kyoMki dravya kI pradhAnatA se rahita hokara cakSu indriya ke dvArA grahaNa karane yogya una vyaMjana-paryAyoM kA utane hI kAla avasthAna pAyA jAtA hai|| isa para vahA~ punaH yaha zaMkA uThI hai ki yadi isa prakAra kA bhI paryAyAthika naya hai to "paryAyArthika naya kI dRSTi meM padArtha niyama se utpanna hote haiM aura vinaSTa hote haiM, kinta dravyAthika naya kI daSTi meM sabhI padArtha utpAda aura vinAza se rahita hote hue sadAkAla avasthita rahate haiM" isa sanmatisUtra se virodha hotA hai| isake uttara meM dhavalAkAra ne kahA hai ki usake sAtha kucha virodha hone vAlA nahIM haiM, kyoMki azuddha RjasUtranaya vyaMjanaparyAyoM ko viSaya karatA hai, anya saba paryAya usakI daSTi meM gauNa rahatI haiN| udhara ukta sanmatisUtra meM zuddha RjusUtra kI vivakSA rahI hai / tadanusAra pUrvApara koTiyoM ke abhAva se utpatti va vinAza ko chor3akara usakI dRSTi meM avasthAna nahIM pAyA jaataa| isalie RjusUtranaya meM sthApanA ko chor3akara anya saba nikSepa sambhava haiM / sthApanAnikSepa kI asambhAvanA isalie prakaTa kI gayI hai ki azuddha RjusUtranaya kI dRSTi meM saMkalpa ke vaza anya dravya kA anya svarUpa se pariNamana nahIM upalabdha hotaa| kAraNa yaha ki isa naya kI dRSTi meM sadazatA se dravyoM meM ekatA nahIM pAyI jAtI hai| para sthApanA-nikSepa meM usakI apekSA rahA karatI hai| 1. dhavalA pu0 1, pR0 14-15 2. sanmatisUtra 1-11 (yaha gAthA isake pUrva pu0 1, pR0 14 meM bhI anya tIna gAthAoM ke sAtha uddhRta kI jA cukI hai ) 3. dhavalA pu0 6, pR0 243-45 pranthollekha601 Page #656 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dhavalAkAra ne prasaMga ke anusAra ukta sanmatisUtra kI kucha anya gAthAoM ko bhI dhavalA meM uddhata kiyA hai| jaise (3) uparyukta maMgalaviSayaka nikSepa ke hI prasaMga meM eka prAcIna gAthA ko uddhRta karate hue tadanusAra dhavalA meM yaha kahA gayA hai ki isa vacana ke anusAra kiye gaye nikSepa ko dekhakara nayoM kA avatAra hotA hai| prasaMgavaza yahA~ naya ke svarUpa ke viSaya meM pUchane para eka prAcIna gAthA ke anusAra yaha kahA gayA hai ki jo dravya ko bahuta se guNoM aura paryAyoM ke Azraya se eka pariNAma se dUsare pariNAma meM, kSetra se kSetrAntara meM aura kAla se kAlAntara meM avinaSTa svarUpa ke sAtha le jAtA hai, use naya kahA jAtA hai| yaha naya kA nirukta lakSaNa hai| __ Age isa prasaMga meM yahA~ dhavalA meM dravyAthika aura paryAyArthika nayoM ke svarUpa va unake viSaya ko vizada karane vAlI sanmatisUtra kI cAra gAthAoM (1,3,5 va 11) ko uddhata kiyA gayA hai|' (4) isI satprarUpaNA anuyogadvAra meM jIvasthAna khaNDa kI avatAra-viSayaka prarUpaNA meM dhavalAkAra ne usa avatAra ke ye cAra bheda nirdiSTa kiye haiM-upakrama, nikSepa, naya aura anugm| inameM upakrama pA~ca prakAra kA hai-AnupUrvI, nAma, pramANa, vaktavyatA aura arthaadhikaar| ina sabake svarUpa ko spaSTa karate hue dhavalAkAra ne 'pramANa' ke prasaMga meM use dravya, kSetra, kAla, bhAva aura naya ke bheda se pAMca prakAra kA kahA hai| inameM nayapramANa ko vahAM naigama Adi ke bheda se sAta prakAra kA nirdiSTa kiyA gayA hai| vikalpa ke rUpa meM Age vahA~ sanmatisatra kI isa gAthA ko uddhRta karake yaha kaha diyA hai ki 'kyoMki aisA vacana hai jAvadiyA bayaNavahA tAvadiyA ceva hoMti NayavAdA / jAvadiyA NayavAdA tAvadiyA ceva parasamayA // 1-47 // (5) isI prasaMga meM Age dhavalA meM upasaMhAra ke rUpa meM yaha kahA gayA hai ki isa prakAra se saMkSepa meM ye naya sAta prakAra ke haiM, avAntara bheda se ve asaMkhyAta haiN| vyavahartAoM ko una nayoM ko avazya samajha lenA cAhie, kyoMki unake samajhe binA artha ke vyAkhyAna kA jJAna nahIM ho sakatA hai| aisA kahate hue vahA~ Age dhavalA meM 'uktaM ca' isa nirdeza ke sAtha ye do gAthAe~ uddhRta kI gayI haiM Natthi Naehi vihaNaM suttaM attho vva jiNavaramadammi / to NayavAde NiuNA muNiNo siddhatiyA hoti // tamhA ahigayasutteNa atthasaMpAyaNamhi jaiyavvaM / asthagaI vi ya NayavAdagahaNalINA durahiyammA // inameM prathama gAthA kiMcit parivartita rUpa meM Avazyakaniyukti kI isa gAthA se prAyaH zabdazaH samAna hai / abhiprAya meM donoM meM kucha bheda nahIM hai---- 1. dhavalA pu0 1, pR0 11-13 2. dhavalA pu0 1, pR080 3. dhavalA pu0 1, pR0 61 602/ SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #657 -------------------------------------------------------------------------- ________________ natthi naehi vihaNaM suttaM atyo ya jiNamae kici / Asajja u soyAraM nae nayavisArao buuaa||-ni0 661 dUsarI gAthA sanmatisUtra kI hai jo ina do gAthAoM se bahuta-kucha samAna hai - sutaM atyanimeNa na suttametteNa atthpddivttii| atyagaI uNa NayavAyagahaNaloNA durabhigammA // 3-64 tamhA ahigayasutteNa atthasaMpAyaNammi jaiyavvaM / AyariyadharihatyA haMdi mahANaM vilaMbenti // 3-65 isa prakAra una meM dUsarI gAthA sanmatisUtra kI uparyukta gAthA 65 ke pUrvArddha aura 64vIM gAthA ke uttarArdha ke rUpa meM hai| isa sthiti ko dekhate hue aisA pratIta hotA hai ki dhavalAkAra ko paramparAgata saikar3oM mAthAe~ kaNThastha rahI haiM / prasaMga prApta hone para unhoMne unameM se smRti ke AdhAra para AvazyakatAnusAra eka-do Adi gAthAoM ko uddhRta kara diyA hai / isIlie unameM Age-pIche pAThabheda bhI ho gayA hai| udAharaNasvarUpa lezyA kI prarUpaNA jIvasthAna-satprarUpaNA meM aura tatpazcAt pUrvanirdiSTa zeSa 18 anuyogadvAroM meM se 'lezyAkarma' (14) anuyogadvAra meM bhI kI gaI hai| usake prasaMga meM donoM sthAnoM para kRSNa Adi lezyAoM se sambandhita nau gAthAoM ko uddhRta kiyA gayA hai, jinameM kucha pAThabheda bhI ho gayA hai|' __ kahIM-kahIM para prasaMga ke pUrNarUpa se anurUpa na hone para bhI unhoMne kucha gAthAoM Adi ko uddhRta kara diyA hai| udAharaNa ke rUpa meM jIvasthAna-kAlAnugama meM kAlaviSayaka nikSepa ko prarUpaNA karate hue dhavalA meM tadvyatirikta noAgamadravyakAla ke svarUpa ko prakaTa kiyA gaya hai| usakI puSTi meM prathamataH jo paMcAstikAya Adi kI cAra gAthAoM ko uddhRta kiyA gayA hai, ve prasaMga ke anurUpa haiN| kintu Age calakara jo 'jIvasamAsAe vi uttaM' kahakara eka gAthA ko tathA 'taha AyAraMge vi vuttaM' kahakara dUsarI gAthA ko uddhRta kiyA gayA hai, ve AjJAvicaya dharmadhyAna se sambaddha haiM va prasaMga ke anurUpa nahIM haiN| 21. saMtakammapaDipAhura-yaha koI svataMtra grantha rahA hai athavA mahAkarmaprakRtiprAbhUta kA koI vizeSa prakaraNa rahA hai, yaha jJAta nahIM hai| isakA dhavalA meM do bAra ullekha huA hai (1) 'kRti' anuyogadvAra meM gaNanAkRti ke prarUpaka sUtra (4,1,66) ko dezAmarzaka kahakara dhavalAkAra ne usakI vyAkhyA meM kRti, nokRti aura avaktavyakRti ina kRti-bhedoM kI vistAra se prarUpaNA kI hai, yaha pUrva meM kahA hI jA cukA hai| usI prasaMga meM alpabahutva kI prarUpaNA karate hue dhavalA meM kahA gayA hai ki yaha alpabahutva solaha pada vAle alpabahatva ke sAtha virodha ko prApta hai, kyoMki usake anusAra siddhakAla se siddhoM kA saMkhyAtaguNatva naSTa hokara usase vizeSAdhikatA kA prasaMga prApta hotA hai| isalie yahA~ upadeza prApta karake kisI eka kA nirNaya karanA cAhie / 'satkarmaprakRtiprAbhRta' ko chor3akara uparyukta solaha padavAle alpabahutva 1. dhavalA, pu0 1, pR0 385-60 aura pu0 16, pR0 460-62 2. vahI, pu0 4, pR0 315-16 3. solaha pada vAle alpabahutva ke lie dekhie dhavalA, pu0 3, pR0 30 anyollekha /603 Page #658 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ko pradhAna karane para manuSyaparyApta, manuSyaNI, isase saMcaya ko prApta hone vAle siddha aura AnatAdi devarAzi -inake alpabahutva kA kathana karane para nokRtisaMcita sabase stoka, avaktavyakRtisaMcita unase vizeSa adhika haiM, kRtisaMcita unase saMkhyAtaguNe haiM, aisA kahanA caahie|' ___ isakA abhiprAya yaha huA ki pUrvokta alpabahutva kI prarUpaNA vahA~ satkarmaprakRtiprAbhUta ke anusAra kI gayI hai| (2) 'upakrama' anuyogadvAra meM upakrama ke bandhanaupakrama, udIraNA upakrama, upazAmanAupakrama aura vipariNAmaupakrama ina cAra bhedoM kA nirdeza karate hue dhavalA meM yaha sUcanA kI gayI hai ki ina cAroM upakramoM kI prarUpaNA jisa prakAra satkarmaprakRtiprAmRta meM kI gayI hai usI prakAra se karanI caahie| isa sambandha meM vizeSa vicAra pIche 'dhavalAgata-viSaya-paricaya' ke prasaMga meM kiyA jA cukA hai| 22. saMtakammapAhuDa-yaha pUrvokta 'saMtakammapayaDipAhuDa' kA hI nAmAntara hai athavA svataMtra koI grantha rahA hai, yaha kucha kahA nahIM jA sakatA hai| nAmAntara ko kalpanA isalie kI jA rahI hai ki pUrvokta upakrama ke prasaMga meM dhavalAkAra ne jahAM usakA ullekha 'saMtakammapayaDipAhuDa' ke nAma se kiyA hai vahIM usI ke spaSTIkaraNa meM paMjikAkAra ne usI kA ullekha saMtakammapAhuDa ke nAma se kiyA hai| sAtha hI usake svarUpa ko spaSTa karate hue unhoMne 'vedanA' ke antargata vedanAdravya vidhAna Adi (4,6 va 7) va 'vargaNA' ke antargata 'prakRti' anuyogadvAra ko satkarmaprAbhUta kahA hai, aisA pratIta hotA hai jo spaSTa bhI nahIM hai| mohanIya kI apekSA kaSAyaprAbhUta bhI satkarmaprAbhUta kahA hai| isameM kucha prAmANikatA nahIM hai, kalpanA mAtra dikhatI hai| isa saMtakammapAhuDa kA bhI ullekha dhavalA meM do sthAnoM para kiyA gayA hai (1) jIvasthAna-satprarUpaNA meM manuSyagati meM caudaha guNasthAnoM ke sadbhAva ke prarUpaka sUtra (1,1,27) kI vyAkhyA karate hue kSapaNAvidhi ke prasaMga meM dhavalA meM kahA gayA hai ki anivattikaraNa guNasthAna meM praviSTa hokara vahA~ usake kAla ke saMkhyAta bahubhAga ko apUrvakaraNa kI vidhi ke anusAra bitAkara usakA saMkhyAtavA~ bhAga zeSa raha jAne para tIna styAnagRddhi prakRtiyoM ko Adi lekara 16 prakRtiyoM kA kSaya karatA hai / tatpazcAt antarmuhUrta jAkara cAra pratyAkhyAnAvaraNa aura cAra apratyAkhyAnAvaraNa ina ATha kaSAyoM kA eka sAtha kSaya karatA hai / yaha satkarmaprAbhUta kA upadeza hai / kintu kaSAyaprAbhUta ke upadezAnusAra ATha kaSAyoM kA kSaya ho jAne para tatpazcAt uparyukta 16 prakRtiyoM kA kSaya hotA hai|' (2) vedanAkSetravidhAna anuyogadvAra meM jJAnAvaraNIya kI utkRSTa kSetravedanA kI prarUpaNA karate hue anta meM sUtra (4,2,5,12) meM kahA gayA hai ki isa krama se jo vaha matsya anantara 1. dhavalA, pu0 6, pR0 318-16 2. dhavalA, pu0 15, pR0 42-43 3. dhavalA, pu0 15, pR0 43 aura 'saMtakammapaMjiyA' pR0 18 (pu0 15 kA pariziSTa) 4. dhavalA, pu0 1, pR0 217 va 221 604 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #659 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samaya meM nIce sAtavIM pRthivI ke nArakiyoM meM utpanna honevAlA hai, usake kSetra kI apekSA jJAnAvaraNIya kI utkRSTa vedanA hotI hai / isa prasaMga meM dhavalA meM yaha zaMkA uThAyI gayI hai ki sAtavIM pRthivI ko chor3akara nIce sAta rAju mAtra jAkara use nigodoM meM kyoM nahIM utpanna karAyA / isake samAdhAna meM dhavalAkAra ne kahA hai ki nigodoM meM utpanna honevAle ke atizaya tIvra vedanA kA abhAva hone ke kAraNa zarIra se tiguNA vedanAsamudghAta sambhava nahIM hai / isI kAraNa se use nigodoM meM nahIM utpanna karAyA gayA hai / isI prasaMga meM vahA~ anya kucha zaMkA-samAdhAnapUrvaka dhavalAkAra ne yaha spaSTa kara diyA ki satkarmaprAbhRta meM use nigodoM meM utpanna karAyA gayA hai, kyoMki nArakiyoM meM utpanna honevAle mahAmatsya ke samAna sUkSmanigoda jIvoM meM utpanna honevAlA mahAmatsya bhI tigune zarIra ke bAhalya se mAraNAntikasamudghAta ko prApta hotA hai / parantu yaha yogya nahIM hai, kyoMki pracura asAtA se yukta sAtavIM pRthivI ke nArakiyoM meM utpanna honevAle mahAmatstha kI vedanA aura kaSAya sUkSmanigoda jIvoM meM utpanna hone vAle mahAmatsya kI vedanA aura kaSAya samAna nahIM ho sakate / isalie isI artha ko grahaNa karanA caahie|' yahA~ yaha vizeSa dhyAna dene yogya hai ki dhavalAkAra le pUrvokta satkarmaprAbhRta ke upadeza se apanI asahamati prakaTa kI hai| 23. sArasaMgraha -- vedanAkhaNDa ke prArambha meM prastuta grantha kA pUrvazruta se sambandha prakaTa karate hue sUtrakAra ne yaha kahA hai ki agrAyaNIyapUrva ke 'vastu' adhikAroM meM jo cayanalabdhi nAma kA pA~cavA~ 'vastu' adhikAra hai usake antargata bIsa prAbhRtoM meM cauthe prAbhRta kA nAma 'karmaprakRti' hai / usameM kRti - vedanA Adi caubIsa anuyogadvAra jJAtavya haiM / --sUtra 4,1,45 isakI vyAkhyA karate hue dhavalAkAra ne kahA hai ki saba granthoM kA avatAra cAra prakAra kA hotA hai- upakrama, nikSepa, anugama aura naya / tadanusAra dhavalA meM yathAkrama se ina upakrama Adi kI prarUpaNA kI gayI hai / unameM naya kI prarUpaNA karate hue usake prasaMga meM dhavalA meM kahA gayA hai ki sArasaMgraha meM bhI pUjyapAda ne naya kA yaha lakSaNa kahA hai "anantapayayAtmakasya vastuno'anyatamaparyAyAdhigame karttavye jAtyahetvapekSo niravadyaprayogo nayaH / "12 yahA~ dhavalAkAra ne AcArya pUjyapAda - viracita jisa sArasaMgraha grantha kA ullekha kiyA hai, vaha vartamAna meM upalabdha nahIM hai tathA usake viSaya meM anyatra kahIM se kucha jAnakArI bhI nahIM prApta hai| A0 pUjyapAda - viracita tattvArthasUtra kI vRtti 'sarvArthasiddhi' suprasiddha hai / usameM ukta prakAra kA naya kA lakSaNa upalabdha nahIM hotA / vahA~ naya ke lakSaNa isa prakAra upalabdha hote haiM "pragRhya pramANataH pariNativizeSAdarthAvadhAraNaM nayaH / " - sa0 sa0 1-6 "sAmAnyalakSaNaM tAvad - vastunyanekAntAtmanyavirodhena hetvarpaNAt sAdhyavizeSayAthAtmyaprApaNapravaNaprayogo nayaH / " sa0si0 1- 33 1. dhavalA, pu0 11, pR0 20-22 2. dhavalA, pu0 6, pR0 167 granthollekha / 605 Page #660 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yahA~ uparyukta sArasaMgrahokta lakSaNa aura sarvArthasiddhigata dUsarA lakSaNa ina donoM naya ke lakSaNoM meM nihita abhiprAya prAyaH samAna hai| ___ isake pUrva yahIM para dhavalA meM 'tathA pUjyapAdabhaTTArakarapyabhANi sAmAnyanayalakSaNamidameva' aisA nirdeza karate hue naya kA yaha lakSaNa bhI uddhRta kiyA gayA hai-pramANaprakAzitArthavizeSaprarUpako nyH| naya kA lakSaNa pUjyapAda-viracita 'sarvArthasiddhi' meM to nahIM upalabdha hotA hai, kintu vaha bhadrAkalaMkadeva-viracita 'tattvArthavAtika' meM usI rUpa meM upalabdha hotA hai| isase aisA pratIta hotA hai ki dhavalAkAra ne 'pUjyapAda' ke rUpa meM jo do bAra ullekha kiyA hai vaha nAmanirdeza ke rUpa meM to nahIM kiyA, kintu AdarasUcaka vizeSaNa ke rUpa meM kiyA hai aura vaha bhI sambhavataH bhaTTAkalaMkadeva ke lie hI kiyA hai / sambhava hai dhavalA meM nirdiSTa vaha 'sArasaMgraha' akalaMkadeva ke dvArA racA gayA ho aura vartamAna meM upalabdha na ho| dhavalAkAra ne prasaMga ke anusAra tattvArthavArtika ke antargata aneka vAkyoM ko usI rUpa meM apanI isa TIkA meM le liyA hai| uparyukta naya ke lakSaNa kA spaSTIkaraNa padacchedapUrvaka jisa prakAra tattvArthavArtika meM kiyA gayA hai usI prakAra se zabdazaH usI rUpa meM use bhI dhavalA meM le liyA gayA hai| 24. siddhivinizcaya-bhaTTAkalaMkadeva dvArA viracita isa 'siddhivinizcaya' kA ullekha dhavalA meM 'prakRti' anuyogadvAra meM darzanAvaraNIya prakRtiyoM ke nirdezaka sUtra (5,5,85) kI - vyAkhyA ke prasaMga meM kiyA gayA hai| vahA~ prasaMga ke anusAra yaha zaMkA uThAyI gayI hai ki sUtra meM vibhaMgadarzana kI prarUpaNA kyoM nahIM kI gayI hai| usakA samAdhAna karate hue dhavalAkAra ne kahA hai ki usakA antarbhAva cUMki avadhidarzana meM ho jAtA hai, isIlie sUtra meM usakA pRthak se ullekha nahIM kiyA gayA hai| itanA spaSTa karate hue unhoMne Age siddhivinizcaya kA ullekha isa prakAra kiyA hai "tathA siddhivinishcye'pyuktm-avdhi-vibhNgyorvdhidrshnmev|" 25. suttapotthaya-dhavalAkAra ke samakSa jo sUtrapothiyA~ rahI haiM unameM prAyaH SaTkhaNDAgama va kaSAyaprAbhUta Adi Agama-granthoM ke mUla sUtra va gAthAe~ Adi rahI haiN| unake aneka saMskaraNa dhavalAkAra ke samakSa rahe haiN| inake antargata sUtroM meM unake samaya meM kucha pAThabheda va hInAdhikatA bhI ho gayI thii| dhavalA meM ina sUtrapustakoM kA ullekha isa prakAra huA hai (1) kesu vi suttapotthaesu purisavedassaMtaraM chammAsA |-pu0 5, pR0 106 (2) bahuesu suttesu vaNapphadINaM uvari Nigodapadassa aNuvalaMbhAdo, bahuehi Airiehi saMmadattAdo ca |-pu07, pR0 540 yadyapi yahA~ 'sUtrapustaka' kA nirdeza nahIM kiyA gayA hai, para abhiprAya bhinna sUtrapustakoM kA hI rahA hai| (3) appamattaddhAe saMkhejjesu bhAgesu gadesu devAuassa baMdho vocchijjadi tti kesu vi suttapotthaesu uvalabbhai |-pu0 8, pR0 65 1. dhavalA, pu0 6, pR0 165-66 aura ta0vA0 1,33,1 2. dhavalA, pu0 13, pR0 356 6.6 / SaTpaNDAgama-parizIlana Page #661 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ...kesu vi suttapotthaesa bidiyamatthamassidRNaM parUvidaappA bahuAbhAvAdo ca / - pu0 13, pR0 382 (4) (5) kesu vi suttapotthaesu eso pATho / - pu0 14, pR0 127 inake viSaya meM vizeSa vicAra Age 'matabheda' ke prasaMga meM kiyA jAyegA / SaTkhaNDAgama ke hI antargata khaNDa va anuyogadvAra Adi kA ullekha dhavalA meM granthanAmanirdezapUrvaka jo avataraNa vAkya uddhRta kiye gaye haiM unakA ullekha pUrvApara prasaMga ke sAtha Upara kiyA jA cukA hai / aba Age yahA~ dhavalAkAra ke dvArA yathAprasaMga prastuta SaTkhaNDAgama ke hI antargata khaNDa, anuyogadvAra, avAntara adhikAra va sUtravizeSa Adi kA ullekha kiyA gayA hai, unakA nirdeza kiyA jAtA hai-- (1) appA bahugasutta -- pu0 3, pR068,261,273 va 321 / pu0 4, pR0 215 / (2) kammANiogaddAra - pu0 14, pR0 46 / (3) kAlavihANa - pu0 10, pR0 45, 241,272 va 275 / (4) kAlasuta - pu0 1, pR0 142 va pu0 4, pR0 384 / (5) kAlANiogaddAra - pu03, pR0 448 / pu0 10, pR0 36 va 271 / (6) khuddAbaMdha -- pu0 3, pR0 232, 246-50, 278, 276 va 414 / pu0 4, pR0 185 va 206 / pu0 6, pR0 310 / pu0 14, pR0 47 / (7) khettANiogaddAra - pu0 4, pR0 245 va pu0 6, pR0 21 / (8) cUliyAappAbahua - pu0 14, pR0 322 / (6) cUliyAsutta - pu0 5, pR0 116 va pu0 14, pR0 85 / (10) jIvaTThANa - pu0 3, pR0 250, 278 va 276 / pu06, pR0 331 va 344 | pu0 7, pR0 246 / pu0 13, pR0 266 / pu0 14, pR0 214 va 426 / 10, pR0 264 va pu0 16, pR0 510 / (11) jIvaTThANa - cUliyA - pu0 (12) davvasutta - pu0 4, pR0 165 / (13) davvANiogaddAra - pu0 4, pR0 163 / pu05, pR0 252 va 257 / pu0 6, pR0 471 / pu0 7, pR0 372 / (14) padesabaMdhasutta - pu0 10, pR0 502 / (15) padesaviraiyaappA bahuga - pu0 10, pR0 120,136 va 208 / pu0 11,pR0 256 / (16) padesaviraiyasutta - pu0 10, pR0 116 / (17) baMdhappA bahuga sutta - pu0 4, pR0 132 va pu0 7, pR0 360 / (18) bhAvavihANa - pu0 13, pR0 263 va 264 | 016, pR0 415 / (16) mahAbaMdha - pu0 7, pR0 165 / pu0 10, pR0 228 / pu0 12, pR0 21 ba 65 / pu0 14, pR0 564 / pu0 15, pR0 43 / ( 20 ) vaggaNAgAhAsutta pu0 6, pR0 31 / (21) vaggaNasutta, vargaNAsUtra - pu0 1, pR0 260 / pu04, ( vaggaNa appA bahuga ) | pu0, pR0 17, 28, 26 va 68 / pR0 176 va 215 014, pR0 385 / granthollekha / 607 Page #662 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (22) vedaNakhettavihANa, vedaNAkhettavihANasutta-pu. 3, pR0 331 / pu0 4, pR0 22 va 64 / (23) veyaNA-pu. 6, pR0 17 / pu0 13, pR0 36,203,212.268,260,310,325, 327 va 362 / pu0 14, pR0 351 / (24) veyaNAdavvavihANa-pu0 14, pR0 184 / (25) veyaNAsutta-pu0 3, pR0 37 / / (26) saMtasutta-pu0 2, pR0 658 va pu0 4, pR0 165 / (27) saMtANiogaddAra--pu0 4, pR0 163 / 608/ SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #663 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anidiSTa nAma grantha dhavalAkAra ne jahA~ granthanAma-nirdezapUrvaka kucha granthoM kI gAthAoM va zlokoM Adi ko apanI isa TIkA meM uddhRta kiyA hai vahA~ unhoMne granthanAmanirdeza ke binA bhI pacAsoM granthoM kI gAthAoM aura zlokoM Adi ko prasaMgAnusAra jahA~-tahAM dhavalA meM uddhata kiyA hai| unameM se jinako kahIM granthavizeSoM meM khojA jA sakA hai unakA ullekha yahAM kiyA jAtA hai 1. anuyogadvAra-dhavalAkAra ne jIvasthAna-dravyapramANAnugama ke prasaMga meM sAsAdanasamyagadRSTi Adi ke kAla kI apekSA dravyapramANa ke prarUpaka sUtra (1,2,6) kI vyAkhyA meM prasaMgaprApta Avali Adi kAlabhedoM ke pramANa ko prakaTa kiyA hai| use puSTa karate hue Age dhavalA meM 'uktaM ca' isa nirdeza ke sAtha cAra gAthAoM ko uddhRta kiyA gayA hai / ' unameM tIsarI gAthA isa prakAra hai aDDhassa aNalasassa ya Niruvahadassa ya jiNehi jaMtassa / ussAso NissAso ego pANo tti Ahido eso|| kucha thor3e zabdabheda ke sAtha isI prakAra kI eka gAthA anuyogadvAra meM bhI upalabdha hotI hai / yathA haTThassa aNavagallassa NiruvakiTThassa jNtunno| ege UsAsa-NIsAse esa pANu tti buccaI // isa prakAra ina donoM gAthAoM meM kucha zabdabheda ke hone para bhI abhiprAya prAyaH samAna hai| donoM ke zabdavinyAsa ko dekhate hue aisA pratIta hotA hai ki ve eka-dUsare para AdhArita rahI haiN| unameM se ukta donoM granthoM meM cauthI gAthA isa prakAra hai tiNNi sahassA satta ya sayANi tehariM ca ussAsA / ego hodi muhutto sarvesi ceva maNuyANaM ||-dhvlaa tiNi sahassA satta sayAI tehariM ca UsAsA / esa muhutto diTTho sarvahiM aNaMtanANohiM / ' 1. dhavalA, pu0 3, pR0 66 2. anuyo0 gA0 104, pR0 178-79; yaha gAthA isI rUpa meM bhagavatI (pR0 824) aura jambUdvIpaprajJaptisUtra (18, pR0 86) meM bhI isI rUpa meM upalabdha hotI hai| 3. anuyo0 105-6, pR0 176; yaha gAthA bhI isI rUpa meM bhagavatI (6,7,4, pR0 825) aura jambUdvIpaprajJaptisUtra (18, pR0 86) meM upalabdha hotI hai / Page #664 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jattha ina donoM gAthAoM kA uttarArdha zabdazaH samAna hai / abhiprAya bhI donoM kA samAna hI hai| viSayavivecana kI dRSTi se dhavalA aura anuyogadvAra meM bahuta-kucha samAnatA dekhI jAtI hai / tulanAtmaka dRSTi se isakA vicAra pIche 'SaTkhaNDAgama va anuyogadvAra' zIrSaka meM vistAra se kiyA jA cukA hai| 2. AcArAMganiyukti ---AcArya bhadrabAhu (dvitIya) dvArA AcArAMga para gAthAbaddha niyukti likhI gayI hai / dhavalA meM prasaMgAnusAra uddhRta kucha gAthAoM meM isa niyukti kI gAthAoM se samAnatA dekhI jAtI hai / yathA (1) jIvasthAna-satprarUpaNA anuyogadvAra meM dhavalAkAra ne maMgala ke viSaya meM vistAra se prarUpaNA kI hai| usa prasaMga meM nikSepoM kI prarUpaNA ke anantara yaha prazna upasthita huA hai ki ina nikSepoM meM yahA~ kisa nikSepa se prayojana hai / isake uttara meM vahA~ kahA gayA hai ki prakRta meM tatpariNata noAgamabhAvanikSepa se prayojana hai| isa prasaMga meM yahA~ dhavalA meM yaha zaMkA uThAyI gayI hai ki yahA~ tatpariNata noAgamabhAvanikSepa se prayojana rahA hai to anya nikSepoM kI prarUpaNA yahA~ kisalie kI gayI hai| isake uttara meM Age isa gAthA ko uddhRta karate hue kahA gayA hai ki isa vacana ke anusAra yahA~ nikSepa kiyA gayA hai|' NajjA avarimidaM tattha nnikkhivenniymaa| jattha bahuaMNa jANadi cauTThayaM Nikkhive tattha // yaha gAthA kucha thor3e parivartana ke sAtha AcArAMganiyukti meM isa prakAra pAyI jAtI hai jatya ya jaM jANijjA nikkhevaM nikkhive niravasesa / jattha vi ya na jANijjA caukkayaM nikkhive tatya / / donoM gAthAoM kA abhiprAya to samAna hai hI, sAtha hI unameM zabdasAmya bhI bahuta-kucha hai| (2) AcArAMganiyukti ke 'zastraparijJA' adhyayana meM sAta uddeza haiM jinameM krama se jIva, pRthivIkAyika, jalakAyika, agnikAyika, vanaspatikAyika, asakAyika aura vAyukAyika jIvoM kA ullekha karate hue yaha abhiprAya prakaTa kiyA gayA hai ki unake vadha se cUMki bandha hotA hai, isalie usase virata honA caahie| dhavalA meM uparyukta satprarUpaNA meM kAyamArgaNA ke prasaMga meM pRthivIkAyikAdi jIvoM ke bheda- - prabhedoM ko prakaTa kiyA gayA hai / usa prasaMga meM vahA~ trasa jIva bAdara haiM yA sUkSma, yaha pUche jAne para dhavalAkAra ne kahA hai ki ve bAdara haiM, sUkSma nahIM haiM; kyoMki unakI sUkSmatA kA vidhAna karane vAlA Agama nahIM hai / isa para punaH vahA~ yaha prazna upasthita huA hai ki unake bAdaratva kA vidhAna karanevAlA bhI to Agama nahIM hai, taba aisI avasthA meM yaha kaise samajhA jAya ki ve bAdara haiM, sUkSma nahIM haiM / isake uttara meM vahA~ dhavalAkAra ne kahA hai ki Age ke sUtroM meM jo pRthivIkAyikAdikoM ke sUkSmatA kA vidhAna kiyA gayA hai, usase siddha hai ki trasa jIva bAdara 1. dhavalA, pu0 1, pR0 30 2. AcA0ni0 4; yaha gAthA anuyogadvAra (1-6) meM bhI isI rUpa meM prApta hotI hai| 3. AcArA0ni035 610 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #665 -------------------------------------------------------------------------- ________________ haiM, sUkSma nahIM haiM / isI prasaMga meM vahA~ yaha pUchane para ki ve pRthivIkAyika Adi jIva kauna haiM, isakA uttara dete hue dhavalA meM chaha gAthAe~ uddhRta kI gayI haiM / " unameM prathama gAthA isa prakAra haipuDhavI ya sakkarA vAluvA ya uvale silAdi chattIsA / puDhavImayA hu jIvA NiddiTThA jiNarvAridehi // AcArAMga niyukti meM jina gAthAoM meM pRthivI ke una chattIsa bhedoM kA nAma-nirdeza kiyA gayA hai, unameM prathama gAthA isa prakAra hai puDhavIya sakkA vAlugA ya uvale silA ya loNUse / aba ta sIsaya ruppa suvaNNe ya vaire ya // ina donoM gAthAoM kA pUrvArdha samAna hai / vizeSatA yaha rahI hai ki AcArAMganiryukti meM jahA~ 'loNase' (loNa USa) ke Age ukta chattIsa bhedoM meM zeSa sabhI kA nAmollekha kara diyA gayA hai vahA~ dhavalA meM uddhRta usa gAthA meM 'silAdi chattIsA' kahakara silA ke Age 'Adi' zabda ke dvArA zeSa bhedoM kI sUcanA mAtra kI gayI hai / 3 (3) dhavalA meM uddhRta una gAthAoM meM Age kI tIna gAthAoM meM krama se jalakAyika, tejaskAyika aura vAyukAyika jIvoM ke bhedoM kA nirdeza kiyA gayA hai / * ina jalakAyika Adi jIvoM ke bhedoM kI nirdezaka tIna gAthAe~ AcArAMganiryukti meM bhI upalabdha hotI haiN| donoM granthoM meM nirdiSTa ve bheda prAyaH zabdaza: samAna haiM / una bhedoM kI prarUpaka aisI hI tIna gAthAe~ mUlAcAra meM bhI upalabdha hotI haiM / mUlAcAra aura AcArAMganiryuktigata ina gAthAoM meM vizeSatA yaha rahI hai ki inake pUrvArdha una bhedoM kA ullekha kiyA gayA haiM aura uttarArdha meM AcArAMganiyukti meM jahA~ 'ye pA~ca prakAra ke apkAyika (tejaskAyika va vAyukAyika) vidhAna varNita haiM' aisA kahA gayA hai vahA~ mUlAcAra meM 'unako apkAya (tejaskAya va vAyukAya) jIva jAnakara unakA parihAra karanA cAhie, aisA kahA gayA gayA hai| isa prakAra kA pAThabheda buddhipurassara hI huA dikhatA hai / yathA bAyara AuvihANA paMcavihA vaNNiyA ee // AcA0ni0 108 te jANa Au jIvA jANittA parihare davvA / / - mUlA0 5 13 Age tejaskAya ke prasaMga meM 'Au' ke sthAna para 'teu' aura vAyu ke prasaMga meM 'vAu' zabda 1. dhavalA, pu0 1, pR0 272-74 2. dekhie AcA0ni0gA0 73 76 / ye 36 bheda mUlAcAra (5, 6-12), tiloyapaNNattI (2, 11-14) aura jIvasamAsa ( 27-30) meM prAya: samAna rUpa meM upalabdha hote haiM / prajJApanA (24,8-11) meM 36 ke sthAna meM 40 bhedoM kA nAmanirdeza kiyA gayA hai / 3. dhavalA, pu0 1, pR0 272 4. dhavalA, pu0 1, pR0 273 5. AcA0ni0 108, 118 va 166 6. mUlAcAra 5, 13-15 anirdiSTa nAma grantha / 611 Page #666 -------------------------------------------------------------------------- ________________ donoM granthoM meM parivartita haiN|' (4) jIvasthAna-dravyapramANAnugama meM kSetra kI apekSA sUtra (1,2,4) meM nirdiSTa mithyAvRSTi jIvarAzi ke pramANa ko spaSTa karate hue dhavalA meM usa prasaMga meM yaha pUchA gayA hai ki kSetra kI apekSA mithyAdaSTi jIvarAzi ko kaise mApA jAtA hai| uttara meM dhavalAkAra ne kahA hai ki jisa prakAra prastha (eka mApa vizeSa) ke dvArA jau, gehU~ Adi ko mApA jAtA hai, usI prakAra 'loka' ke dvArA mithyAdRSTi jIvarAzi mApI jAtI hai| isa prakAra se mApane para mithyAdRSTi jIvarAzi ananta lokapramANa hotI hai| Age vahA~ dhavalA meM 'etthuvaujjatI gAhA' aisI sUcanA karate hue "patyeNa koddavaM vA" ityAdi gAthA ko uddhRta kiyA gayA hai / yaha gAthA Avazyakaniyukti meM usI rUpa meM upalabdha hotI hai| 3. AptamImAMsA--isakA dUsarA nAma devAgamastotra hai| AcArya samantabhadra dvArA viracita yaha eka stutiparaka mahattvapUrNa dArzanika grantha hai| isake Upara AcArya bhaTTAkalaMkadeva dvArA viracita aSTa zatI aura AcArya vidyAnanda dvArA viracita aSTasahasrI jaisI vizAla TIkAe~ haiN| dhavalA meM isakI kucha kArikAoM ko samantabhadrasvAmI ke nAmanirdezapUrvaka uddhRta kiyA gayA hai / yathA (1) jIvasthAna-dravyapramANAnugama meM nikSepa yojanApUrvaka usake zAbdika artha ko spaSTa karate hue dhavalA meM trikAlaviSayaka anantaparyAyoM kI paraspara meM ajahadvatti (abhedAtmakatA) ko dravya kA svarUpa nirdiSTa kiyA gayA hai| pramANa ke rUpa meM vahA~ 'vuttaM ca' kahate hue 'AptamImAMsA' kI 107vIM kArikA ko uddhRta kiyA gayA hai| (2) isI kArikA ko Age dhavalA meM jIvasthAna cUlikA meM avadhijJAna ke prasaMga meM bhI 'atropayogI zlokaH' kahate hue uddhRta kiyA gayA hai| (3) Age 'kRti' anuyogadvAra meM nayaprarUpaNA ke prasaMga meM A0 pUjyapAda-viracita sArasaMgraha ke antargata naya ke lakSaNa ko uddhRta karate hue yaha abhiprAya prakaTa kiyA gayA hai ki ananta paryAyasvarUpa vastu kI una paryAyoM meM se kisI eka paryAyaviSayaka jJAna ke samaya nirdoSa hetu ke Azrita jo prayoga kiyA jAtA hai, usakA nAma naya hai| isa para vahA~ yaha zaMkA uThAyI gayI hai ki abhiprAya-yukta prayoktA ko yadi 'naya' nAma se kahA jAtA hai to ucita kahA jA sakatA hai, kintu prayoga ko naya kahanA saMgata nahIM hai, kyoMki nityatva va anityatva Adi kA abhiprAya sambhava nahIM hai| isa zaMkA kA nirAkaraNa karate hue dhavalA meM kahA gayA hai ki vaisA kahanA ucita nahIM hai, kyoMki naya ke Azraya se jo prayoga utpanna hotA hai vaha prayoktA ke abhiprAya ko prakaTa karane vAlA hotA hai, isalie kArya meM kAraNa ke upacAra se prayoga ke bhI nayarUpatA siddha hai| yaha spaSTa karate hue Age 'tathA samantabhadrasvAminApyuktam' isa prakAra kI sUcanA ke sAtha Apta 1. ye gAthAeM jIvasamAsa (31-33) meM bhI AcA0 ni0 ke pATha ke anusAra hI upalabdha hotI haiN| 2. dhavalA pu0 3, pR0 32 aura Ava0 ni0 87 (pR0 63) 3. dhavalA, pu0 3, pR0 6 4. dhavalA, pu0 6, pR0 28 612 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #667 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mImAMsA kI 106voM kArikA ke uttarArdha ko isa prakAra uddhRta kiyA gayA hai syAdvAdapravibhatArthavizeSavyaJjako nayaH / padavibhAga ke sAtha usake abhiprAya ko bhI vahA~ prakaTa kiyA gayA hai|' isI prasaMga meM Age dhavalA meM yaha spaSTa kiyA gayA hai ki ye sabhI naya yadi vastusvarUpa kA avadhAraNa nahIM karate haiM to ve samIcIna dRSTi (sannaya) hote haiM, kyoMki ve usa sthiti meM pratipakSa kA nirAkaraNa nahIM karate haiN| isake viparIta yadi vastusvarUpa kA ekAnta rUpa se avadhAraNa karate haiM to ve usa sthiti meM mithyAdRSTi (durnaya) hote haiM, kyoMki vaisI avasthA meM unakI pravRtti pratipakSa kA nirAkaraNa karane meM rahatI hai| itanA spaSTa karate hue Age vahA~ 'atropayoginaH zlokAH' isa sUcanA ke sAtha jina tIna zlokoM ko uddhRta kiyA gayA hai, unameM prArambha ke do zloka svayambhUstotra (62 va 61) ke haiM tathA tIsarA zloka AptamImAMsA (108vIM kArikA) kA hai| ___isI prasaMga meM Age dhavalA meM kahA gayA hai ki ina nayoM kA viSaya upacAra se upanaya aura unakA samUha vastu hai, kyoMki isake binA vastu kI arthakriyAkAritA nahIM bntii| yaha kahate hue Age vahA~ 'atropayogI zlokaH' isa nirdeza ke sAtha AptamImAMsA kI krama se 107vIM aura 22vIM ina do kArikAoM ko uddhRta kiyA gayA hai| sAtha hI ina donoM ke bIca me "eyadaviyammi je" ityAdi sanmatitakI eka gAthA (1-33) ko bhI uddhRta kiyA gayA hai| (4) Age 'prakrama' anuyogadvAra meM prasaMgaprApta sat va asat kAryavAda ke viSaya meM vicAra karate hue usa prasaMga meM dhavalA meM krama se AptamImAMsA kI ina 14 kArikAoM ko uddhata kiyA gayA hai-37,39-40,42,41,56-60,57 aura 6-14 / 4. Avazyakaniyukti-dhavalA meM granthAvatAra ke prasaMga meM naya kI prarUpaNA karate hue anta meM yaha spaSTa kiyA gayA hai ki vyavahartA janoM ko ina nayoM ke viSaya meM nipuNa honA cAhie, kyoMki usake binA artha ke pratipAdana kA parijJAna nahIM ho sakatA hai| yaha kahate hue Age vahA~ 'uttaM ca' kahakara do gAthAoM ko uddhata kiyA gayA hai| unameM prathama gAthA isa prakAra hai Natthi NaehivihUNaM suttaM atthovva jiNavaramadamhi / to NayavAde NiyamA muNiNo siddhatiyA hoMti // isake samakakSa eka gAthA A0 bhadrabAhu (dvitIya) viracita Avazyakaniyukti meM isa prakAra upalabdha hotI hai natthi naehi vihUNaM suttaM attho ya jinnvrmdmmi| Asajja u soyAraM nae nayavisArao buuaa||-aav0ni0maa0 661 ina donoM gAthAoM kA pUrvArdha prAya: samAna hai / tAtparya donoM gAthAoM kA yahI hai ki vaktA 1. dhavalA, pu0 6, pR0 167 2. dhavalA, pu0 6, pR0 182 3. dhavalA, pu0 6, pR0 182-83 4. dhavalA pu0 15, pR0 18-21 aura 26-31 5. vahI, pu0 1, pR0 61 anirdiSTanAma grantha / 613 Page #668 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yA vyAkhyAtA ko nayoM ke viSaya meM nipuNa avazya honA cAhie / pUrva gAthA ke uttarArdha meM jahA~ yaha abhiprAya prakaTa kiyA gayA hai ki -- isalie siddhAnta ke vettA munijana nayavAda meM nipuNa' huA karate haiM, vahA~ dUsarI gAthA ke uttarArdha meM yaha spaSTa kiyA gayA hai ki nayoM ke viSaya meM dakSa vaktA ko nayoM kA Azraya lekara zrotA ke lie tattva kA vyAkhyAna karanA cAhie / isa prakAra pUrva gAthA kI apekSA dUsarI gAthA kA uttarArdha adhika subodha dikhatA hai / (2) jIvasthAna - satprarUpaNA meM sUtrakAra ne caudaha jIvasamAsoM kI prarUpaNA meM prayojanIbhUta ATha anuyogadvAroM ko jJAtavya kahA hai / --sUtra 1,1,5 sUtra meM prayukta 'aNiyogaddAra' ke prasaMga meM dhavalA meM usake anuyoga, niyoga, bhASA, vibhASA aura vArtika ina samAnArthaka zabdoM kA nirdeza karate hue 'uktaM ca' ke sAtha "aNiyogo ya jiyogo" Adi gAthA ko uddhRta kiyA gayA hai / yaha gAthA Avazyaka niryakti meM usI rUpa meM upalabdha hotI hai / 3 5. uttarAdhyayana- - pUrvokta pRthivI ke ve 36 bheda uttarAdhyayana meM bhI upalabdha hote haiM / ~(36, 74-77) 6. kasAyapAhuDa - yaha pIche ( pR0 1007-23) spaSTa kiyA jA cukA hai ki dhavalAkAra ne granthanAmanirdeza ke binA kasAyapAhuDa kI kitanI hI gAthAoM ko uddhRta kiyA hai / 7. gommaTasAra - AcArya nemicandra siddhAntacakravartI dvArA viracita gommaTasAra jIvakANDa-karmakANDa meM A0 vIrasena ke dvArA dhavalA meM uddhRta pacAsoM gAthAe~ AtmasAt kI gayI haiM / * 8. cAritraprAbhRta -- jIvasthAna khaNDa ke avatAra kI prarUpaNA karate hue usa prasaMga meM AcArya kundakunda - viracita cAritraprAbhRta kI "daMsaNa-vada-sAmAiya' Adi gAthA ko uddhRta karate hue dhavalA meM kahA gayA hai ki upAsakAdhyayana nAma kA aMga gyAraha lAkha sattara hajAra padoM ke dvArA darzanika, vratika va sAmAyikI Adi gyAraha prakAra ke upAsakoM ke lakSaNa, unhIM ke vratadhAraNa kI vidhi aura AcaraNa kI prarUpaNA karatA hai / " 6. jaMbUdIvapaNNattisaMgaho - muni padmanandI dvArA viracita 'jaMbUdIvapaNNattisaMgaho' kA racanAkAla prAyaH anirNIta hai / phira bhI sambhavataH usakI racanA dhavalA ke pazcAt huI hai, aisA pratIta hotA hai / jIvasthAna - kSetra pramANAnugama meM prasaMgaprApta loka ke svarUpa ko spaSTa karate hue dhavalAkAra ne kahA hai ki yadi loka ko nIce se kramaza: sAta, eka, pA~ca va eka rAju vistAravAlA; uttara-dakSiNa meM sarvatra sAta rAju bAhalyavAlA aura caudaha rAju Ayata na mAnA jAya to pratarasamudghAtagata kevalI ke kSetra ko siddha karane ke lie jo do gAthAe~ kahI gayI haiM ve nirarthaka siddha hoMgI, kyoMki unameM jo loka kA ghanaphala kahA gayA hai, vaha isake binA banatA 1. gAthA meM 'niyamA' ke sthAna meM yadi 'NiuNA' pATha rahA ho, to yaha asambhava nahIM dikhatA / 2. dhavalA, pu01, pR0 153-54 3. Ava0 ni0 gA0 125 4. dekhie pIche ' Sa0 kha0 ( dhavalA) va gommaTasAra' zIrSaka / 5. dhavalA, pu0 1 102 va cA0 prA0 22 614 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #669 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nahIM hai, aisA kahate hue unhoMne Age una gAthAoM ko uddhRta kara diyA hai|' ve donoM gAthAeM prakRta jaMbUdIvapaNNatI meM upalabdha hotI haiN| unameM se prathama gAthA meM adholoka kA ghanaphala aura dUsarI gAthA meM mRdaMgAkRtikSetra (Urdhvaloka) kA ghanaphala gaNita-prakriyA ke AdhAra se nikAlA gayA hai / vizeSatA yaha hai ki vahA~ ina do gAthAoM ke madhya meM eka anya gAthA aura bhI hai, jisameM adholoka aura Urdhvaloka sambandhI ghanaphala ke pramANa kA kevala nirdeza kiyA gayA hai| unameM prathama gAthA se bahuta-kucha milatI huI eka gAthA (1-165) tiloyapaNNattI meM upalabdha hotI hai / 10. jIvasamAsa-isake sambandha meM kucha vicAra granthollekha ke prasaMga meM kiyA gayA hai / (1) dhavalA meM apkAyika, tejaskAyika aura vAyukAyika jIvoM ke bhedoM kI prarUpaka jina tIna gAthAoM ko uddhRta kiyA gayA hai, unake pUrvArdha jIvasamAsa (gA0 31-33) meM zabdazaH samAna rUpa meM upalabdha hote haiM / jaisA pIche 'AcArAMganiryakti' ke prasaMga meM spaSTa kiyA gayA hai, yahA~ una gAthAoM ke uttarArdha AcArAMganiyuktigata una gAthAoM ke uttarArdha ke samAna haiM; jabaki dhavalA meM uddhRta una gAthAoM ke uttarArdha paMcasaMgrahagata una gAthAoM (1,78-80) ke samAna haiN| (2) isake pUrva isa satprarUpaNA anuyogadvAra meM mArgaNAoM ke svarUpa ko prakaTa karate hue dhavalAkAra ne AhAraka aura anAhAraka jIvoM ke svarUpa kA nirdeza kiyA hai / usa prasaMga meM unhoMne 'uktaM ca' kahakara "viggahagaimAvaNNA" Adi eka gAthA ko uddhata kiyA hai| yaha gAthA jIvasamAsa meM upalabdha hotI hai| 11. tattvArthavAtika-jaisA ki 'grantholekha' ke prasaMga meM pIche (pR0 587) spaSTa kiyA jA cukA hai, dhavalAkAra ne isa tattvArthavArtika kA ullekha 'tattvArthabhASya' ke nAma se kiyA hai| aneka prasaMgoM para nAmanirdeza ke binA bhI usake kitane hI vAkyoM ko dhavalA meM uddhata kiyA gayA hai| yaha smaraNIya hai ki dhavalAkAra ne tattvArthavArtika ke aneka sandarbho ko usI rUpa meM dhavalA meM AtmasAt kara liyA hai| jaise (1) pramANaprakAzitArthavizeSaprarUpako nayaH / prakarSeNa mAnaM pramANam, sakalAdeza ityarthaH, tena prakAzitAnAM na pramANAbhAsaparigRhItAnAmityarthaH / teSAmarthAnAmastitva-nAstitva-[nityA] nityatvAdyantAtmanAM [dhanantAtmanAM] jIvAdInAM ye vizeSAH paryAyAsteSAM prakarSeNa rUpakaH prarUpakaH niruddhdossaanussNgdvaarennetyrthH|- tavA0 1,33,1 "pramANaprakAzitArthavizeSaprarUpako nayaH iti / prakarSaNa mAnaM pramANam, sakalAdezItyarthaH / tena prakAzitAnAM pramANaparigRhItAnAmityarthaH / teSAmarthAnAmastitva-nAstitva-nityAnityatvAdyanantAtmakAnAM jIvAdInAM ye vizeSAH paryAyAH teSAM prakarSeNa rUpakaH prarUpakaH niruddhadoSAnuSaMgadvAre 1. dhavalA, pu0 4, pR0 20-21 2. jaM0dI0 pra0 saMgaho 11,108-10 3. dhavalA, pu0 1, pR0 273 4. dekhiye dhavalA pu0 1, 153 va jI0sa0 gAthA 82; yaha gAthA di0 paMcasaMgraha (1-177) aura zrAvakaprajJapti (gA068) meM bhI upalabdha hotI hai| anirdiSTanAma grantha / 615 Page #670 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nntyrthH|"-dhvlaa, pu0 6, pR0 165-66 (2) zapatyarthamAhvayati pratyAyatIti zabdaH / XX sa ca liNg-sNkhyaa-saadhnaavivybhicaarnivttiprH|xxx liMgavyabhicArastAvat strIliMge pulligAbhidhAnaM tArakA svAtiriti / pallige svyabhidhAnamavagamo vidyati / strItve napuMsakAbhidhAnaM vINA''todyamiti / napuMsake stryabhidhAnamAyudhaM shktiriti| pullige napuMsakAbhidhAnaM paTo vastramiti / napuMsake pulligAbhidhAnaM dravyaM parazuriti |-t0vaa0 1,33,8-66 "zapatyarthamAhvayati pratyAyatIti shbdH| ayaM nayaH liNg-sNkhyaa-kaal-kaark-purussopgrhvybhicaarnivttiprH| liMgavyabhicArastAvat strIlige pulligAbhidhAnam-tArakA svAtiriti / pallige scyabhidhAnam-avagamo vidyati / strItve napuMsakAbhidhAnam-vINA Atodyamiti / napuMsake sthyabhidhAnam-AyudhaM zaktiriti / pullige napuMsakAbhidhAnam-paTo vastramiti / nasake pulligAbhidhAnam-dravyaM parazuriti |"'--dhvlaa pu06, pR0 176-77 ___Age isa zabdanaya se sambandhita saMkhyA, sAdhana, kAla aura upagraha viSayaka sandarbha bhI donoM granthoM meM zabdazaH samAna haiN| vizeSa itanA hai ki sAdhana aura kAla ke viSaya meM kramadhyatyaya huA hai| zabdanaya kA upasaMhAra karate hue donoM granthoM meM samAna rUpa meM yaha bhI kahA gayA hai "evamAdayo vyabhicArA ayuktAH (dhavalA-na yuktAH) anyArthasyAnyArthena sambandhAbhAvAt / xxx tasmAdyathAligaM yathAsaMkhyaM yathAsAdhanAdi ca nyAyyamabhidhAnam / " yahAM ye do hI udAharaNa diye gaye haiM, aise anya bhI kitane hI aura bhI udAharaNa diye jA sakate haiN| 12. tattvArthasatra-'granthollekha' ke prasaMga meM yaha pUrva (pR0 586-87) meM spaSTa kiyA jA cukA hai ki dhavalA meM tattvArthasUtra ke sUtroM ko granthanAmanirdeza ke sAtha uddhRta kiyA gayA hai| unake atirikta usake anya bhI kitane hI sUtroM ko yathAprasaMga granthanAmanirdeza ke binA dhavalA meM uddhata kiyA gayA hai| 13. tiloyapaNNattI--yaha pIche (pR0 587-86) 'granthollekha' ke prasaMga meM spaSTa kiyA jA cukA hai ki dhavalAkAra ne prasaMgaprApta tiryagloka ke avasthAna aura rAju ke ardhacchedaviSayaka pramANa ke sambandha meM apane abhimata kI puSTi meM tiloyapaNNattisutta' ko granthanAmollekhapUrvaka pramANa ke rUpa meM upasthita kiyA hai| aba yahA~ hama dhavalA meM prarUpita kucha aise prasaMgoM kA ullekha karanA cAhate haiM jo yA to 1. yaha zabdanayaviSayaka sandarbha satprarUpaNA (pu0 1, pR0 86-89) meM bhI isI prakAra kA hai| 2. udAharaNasvarUpa dekhiye pu0 6, pR0 164 meM "pramANa-naya radhigamaH" ityanena sUtreNApi (ta0sU0 1-6) nedaM vyAkhyAnaM vighaTate / pu0 13, pR0 211 meM "rUpiSvavadheH" (ta0sU0 1-27) iti vacanAt / Age pR0 220 meM "na cakSuranindriyAbhyAm" (tasU0 1-16) iti tatra tatpratiSedhAt / Age pR0 234-35 meM "bahu-bahuvidha-kSiprAniHsRtAnuktadhra vANAM setarANAm" (ta0 sU0 1-16) saMkhyA-vaipulyavAcino bahu-zabdasya grahaNamavizeSAt / ityAdi 616 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #671 -------------------------------------------------------------------------- ________________ isI tiloyapaNatti para AdhArita haiM yA phira usake samAna koI anya prAcIna grantha dhavalAkAra ke samakSa rahA hai, jisako unhoMne unakA AdhAra banAyA hai| isakA kAraNa yaha hai ki ve prasaMga aise haiM jo zabda aura artha se bhI tiloyapaNNattI se atyadhika samAnatA rakhate haiM / yathA (1) dhavalAkAra ne SaTkhaNDAgama kI isa TIkA ko prArambha karate hue svakRta maMgala ke pazcAt isa gAthA ko upasthita kiyA hai maMgala-Nimitta-heU parimANaM NAma taha ya kattAraM / vAgariya chApi pacchA vakkhANau satthamAiriyo / / isake anantara ve kahate haiM ki AcArya-paramparA se cale A rahe isa nyAya ko mana se avadhArita kara 'pUrvAcAryoM kA anusaraNa ratnatraya kA hetu hai' aisA mAnakara puSpadantAcArya uparyukta maMgala Adi chaha kI kAraNapUrvaka prarUpaNA karane ke lie sUtra kahate haiM / isa prakAra kahate hue dhavalAkAra ne Age A0 puSpadanta dvArA grantha ke prArambha meM kiye gaye maMgala ke rUpa meM paMcaparameSThinamaskArAtmaka gAthA (NamokAramaMtra) kI ora dhyAna dilAyA gayA hai| ukta paMcaparameSThinamaskArAtmaka maMgalagAthA kI utthAnikA meM dhavalAkAra ne jo kahA hai vaha isa prakAra hai__"idi NAyamAiriyaparaMparAgayaM maNaNAvahAriya puvAiriyAyArANusaraNaM ti-rayaNa utti paSphadaMtAiriyo maMgalAdINaM chaNNaM sakAraNANaM parUvaNaTThasuttamAha"---dhavalA 1, pR0 8 isake sAtha zabda va artha kI samAnatA tiloyapaNNattI kI isa gAthA se dekhane yogya hai iya NAyaM avahAriya AiriyaparaMparAgadaM mnnsaa| puthvAiriyA (ArA) NusaraNa tirayaNaNimittaM ||-ti0p01-84 isake pUrva dhavalAkAra ne maMgala-nimitta Adi una chaha kI nirdezaka jisa gAthA ko prastata kiyA hai usakI samakakSa gAthA tiloyapaNNattI meM isa prakAra upalabdha hotI hai maMgala-kAraNa-hedU satthassa pmaann-nnaam-kttaaraa|| paThama ciya kahidamvA esA AiriyaparibhAsA / / 1-7 Age zAstravyAkhyAna ke kAraNabhUta una maMgala Adi chaha kI krama se dhavalA meM jisa prakAra prarUpaNA kI gayI hai usI prakAra se unakI prarUpaNA tiloyapaNNattI meM bhI kI gayI hai| vizeSatA yaha hai ki dhavalA meM jahA~ unakI vaha prarUpaNA zaMkA-samAdhAnapUrvaka anya prAsaMgika carcA ke sAtha kucha vistAra se kI gayI hai vahAM tiloyapaNNattI meM vaha sAmAnya rUpa se kI gayI hai| yahA~ yaha smaraNIya hai ki dhavalA meM jahA~ isa prarUpaNA kA lakSya SaTkhaNDAgama, vizeSakara usakA prathama khaNDa jIvasthAna, rahA hai vahA~ tiloyapaNNattI meM usakA lakSya usameM pramukha rUpa se prarUpita loka rahA hai| maMgala va nimitta Adi una chaha ke viSaya meM jo prarUpaNA dhavalA aura tiloyapaNNattI meM kI 1. dhavalA pu0 1, pR0 7 2. dhavalA, pu0 1, pR08 anidiSTa nAma grantha / 617 Page #672 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gayI hai usameM zabda aura artha kI apekSA kitanI samAnatA hai, ise saMkSepa meM isa prakAra dekhA jo sakatA hai prasaMga dhavalA pu0 1 ( pRSTha ) ti0pa0mahAdhi0 1 ( gAthA) 1. maMgala maMgala ke 6 bheda kSetra maMgala kAlamaMgala bhAvamaMgala maMgala ke paryAyazabda maMgala kI nirukti maMgala ke sthAna va phala 2. nimitta 3. hetu 4. pramANa 5. nAma 6. kartA 10 28-26 26 - 26 31-32 32-34 36-41 1. dhavalA pu0 1, pR0 57-58 2. vahI, pR0 65 67 54-55 55-56 60 3. vahI, pu0 6, pR0 130-31 4. ti0pa0 1, 4,1476-62 618 / ghaTkhaNDAgama-parizIlana 60 18 21-24 24-26 27 8 60-65 va 72 55-81 ( 2 ) isake atirikta dhavalA meM prarUpita anya bhI kitane hI viSayoM ke sAtha tiloyapaNatI kI samAnatA dekhI jAtI hai / jaise- rAjA, 18 zreNiyA~, adhirAja, mahArAja, ardhamaNDalika, mANDalika, mahAmANDalika, trikhaNDapati (ardhacakrI), SaTkhaNDAdhipati (sakalacakrI) aura tIrthaMkara Adi / 6-17 27-31 vizeSatA yaha rahI hai ki dhavalAkAra ne jahA~ uparyukta rAjA Adi ke viSaya meM anyatra se uddhRta gAthAoM va zlokoM meM vicAra kiyA hai, vahA~ tiloyapaNNattI meM unakA vicAra mUlagranthagata gAthAoM meM hI kiyA gayA hai|" (3) dhavalA meM jIvasthAna ke avatAra ke prasaMga meM tathA Age calakara 'vedanA' khaNDa ke avatAra ke prasaMga meM yathAkrama se kevaliyoM, zrutakevaliyoM, aMgazruta ke dhArakoM kA nirdeza kiyA gayA hai / 32-34 35-52 tiloyapaNNattI meM 'jambUdvIpa' adhikAra ke Azraya se bharatakSetra meM suSamAdi chaha kAloM kI prarUpaNA karate hue usa prasaMga meM uparyukta kevaliyoM Adi kA ullekha kiyA gayA hai, jisameM eka-do nAmoM kI bhinnatA ko chor3akara prAyaH donoM meM samAnatA hai / * 53 54 (4) mahAvIra ke nirvANa ke pazcAt utpanna honevAle zaka rAjA ke kAla se sambandhita vibhinna matoM kA ullekha dhavalA meM isa prakAra kiyA gayA hai - prathama mata 605 varSa va pAMca Page #673 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAsa, dvitIya mata 14763 varSa, tRtIya mata 7665 varSa va 5 mAsa / ___ dhyAna rahe ki ina matabhedoM kA ullekha dhavalAkAra ne anyatra se uddhRta gAthAoM ke dvArA kiyA hai| zaka rAjA ke kAla se sambandhita ina matabhedoM kA ullekha tiloyapaNNattI meM isa prakAra kiyA gayA hai prathama mata 461 varSa, dvitIya 6785 varSa 5 mAsa, tRtIya 14763 varSa, caturtha 605 varSa 5 maas|' uparyukta matabhedoM ke pradarzana meM vizeSatA yaha rahI hai ki dhavalA meM jahA~ tIna matabhedoM ko prakaTa kiyA gayA hai vahAM tiloyapaNNattI meM cAra matabhedoM ko prakaTa kiyA gayA hai| unameM 605 varSa 5 mAsa aura 14763 varSa ye do matabheda to donoM granthoM meM samAna haiN| kintu 7665 varSa va 5 mAsa tathA 6785 varSa va 5 mAsa, yaha mata donoM granthoM meM kucha bhinna hai (kadAcit isa matabheda meM pratilekhaka kI asAvadhAnI se huA aMkavyatyAsa bhI kAraNa ho sakatA hai| 6 kA aMka kaI rUpoM meM likhA jAtA hai / ) vicAraNIya samasyA uparyukta donoM granthagata isa zabdArtha-viSayaka samAnatA aura asamAnatA ko dekhate hue yaha nirNaya karanA zakya nahIM hai ki tiloyapaNNattI kA vartamAna rUpa dhavalAkAra ke samakSa rahA hai aura unhoMne apanI isa mahattvapUrNa TIkA kI racanA meM usakA upayoga bhI kiyA hai| aisA nirNaya karane meM kucha bAdhaka kAraNa haiM jo isa prakAra haiM-- (1) jIvasthAna-dravyapramANAnugama meM mithyAdRSTiyoM kA pramANa kSetra ko apekSA anantAnanta loka kahA gayA hai|---suutr 1,2,4 usa saMdarbha meM loka ke svarUpa ko dhavalA meM spaSTa kiyA gayA hai| isa prasaMga meM yaha pUchane para ki tiryagloka kI samApti kahA~ hotI hai, uttara meM dhavalAkAra ne kahA hai ki asaMkhyAta dvIpa-samudroM se roke gaye kSetra se Age saMkhyAtagaNe yojana jAkara tiryagloka kI samApti huI hai| isa para vahA~ zaMkA kI gayI hai ki yaha kahA~ se jAnA jAtA hai| uttara meM dhavalAkAra ne kahA hai ki vaha jyotiSI devoM ke do sau chappana aMguloM ke vargapramANa bhAgahAra ke pratipAdaka sUtra se aura tiloyapaNNattI ke isa sUtra se jAnA jAtA hai duguNa-duguNo duvaggo NiraMtaro tiriylogetti| dhavalAkAra ne ise 'tiloyapaNNattisutta' kahA hai| ise hI yA isI prakAra kI eka anya gAthA ko dhavalAkAra ne Age 'sparzanAnugama' meM candrasUryabimboM kI saMkhyA ke lAne ke prasaMga meM isa prakAra uddhRta kiyA hai caMdAicca-gahehi cevaM Nakkhatta-tArarUvehi / duguNa-duguNehi NIraMtarehi duvaggo tiriyalogo ||-dhvlaa pu0 4, pR0 151 kintu yahA~ kisI grantha ke nAma kA ullekha nahIM kiyA gayA hai / 1. dekhie dhavalA, pu0 6, pR0 132-33 aura ti0pa0 1,4,1466-66 anidiSTanAma prantha / 611 Page #674 -------------------------------------------------------------------------- ________________ isa prakAra uparyukta 'tiloyapaNNattisutta' ke nAma se uddhRta vAkya tiloyapaNNattI ke upalabdha saMskaraNa meM nahIM pAyA jAtA hai / (2) dhavalAkAra ne pratarasamudghAtagata kevalI ke kSetra ke sAtha saMgati baiThAne ke lie loka ko dakSiNa-uttara meM sAta rAju pramANa bAhalyavAlA Ayatacaturasra siddha kiyA hai / vartamAna tiloya paNNattI (1-146 ) meM loka kA pramANa isI prakAra kahA gayA hai / yadi dhavalAkAra ke samakSa tiloyapaNNattI meM nirdiSTa loka kA yaha pramANa rahA hotA to unheM vistArapUrvaka gaNitaprakriyA ke AdhAra se use siddha na karanA par3atA / pramANa ke rUpa meM ve usI tiloyapaNNattI ke prasaMga ko prastuta kara sakate the / isase yahI siddha hotA hai ki dhavalAkAra ke samakSa tiloyapaNNattI meM isa prakAra kA prasaMga nahIM rahA / isIlie unheM yaha kahanA par3A kha - esA ka - eso attho jaivi puvvAiriyasaMpadAyaviruddho to vi taMta-juttibaleNa amhahiM paruvido / - pu0 3, pR0 38 tappA oggasaMkhejjarUvAhiya jaMbUdIva - chedaNaya sahidadIva-sAtha rakhvametta rajjucchedapamANaparikkhAvihINa aNNAiriovadesaparaMparANusAriNI, kevalaM tu tiloyapaNNattisuttANusArA jodisiyadevabhAgahArapaduppA iyattAvalaMvijuttivaleNa payadagacchasAhaNaTTamamhehi parUvidA, pratiniyitasUtrAvaSTambhabalavijaM bhitaguNapratipanna pratibaddhAsaMkhyeyAvalikAvahArakAlopadezavat AyatacaturasralokasaMsthAnopadezavad vA / --dhavalA pu0 4, pR0 157 (3) tiloyapaNNattI meM kucha aisA gadya-bhAga hai jo dhavalA meM prasaMgaprApta usa gadyabhAga se zabdaza: samAna hai / yathA--- katiloyapaNNattI ke prathama mahAdhikAra meM gAthA 262 meM yaha pratijJA kI gayI hai ki hama vAtavalaya se roke gaye kSetra ke ghanaphala ko, AThoM pRthiviyoM ke ghanaphala ko tathA AkAza ke pramANa ko kahate haiM / tadanusAra Age vahA~ prathamataH 'saMpahi logaparaMtadvidavAvavalayaruddhakhettANaM ANaNa vidhANaM uccade' isa sUcanA ke sAtha loka ke paryanta bhAga meM sthita vAyuoM ke ghanaphala ko nikAlA gayA hai| usase sambaddha gadyabhAga vahA~ isa prakAra hai "logassa tale tiSNivAdANaM bahalaM vAdekkassa ya vIsa-sahassA ya joyaNamettaM / taM sabvameya kade saTThijoyaNasahassabAhallaM jagapadaraM hodi / evaM savvamettha melAvide cauvIsa-koDisamahiyasahassakoDIo egUNavIsalavakhatesIdisahassacausadasattAsIdijoyaNANaM NavasahassasattasayasarUvAhiyalakkhAe avahidegabhAgabAhallaM jagapadaraM hodi / ' 10241683487 106760 Age kRta pratijJA ke anusAra ATha pRthiviyoM ke nIce vAyu dvArA roke gaye kSetra ke aura ATha pRthiviyoM ke bhI ghanaphala ko prakaTa kiyA gayA hai / " dhavalA meM pratarasamudghAtagata kevalI ke prasaMga meM 'saMpahi logaparaMtaTTidavAdavalayaruddha khettANa 1. ti0pa0, bhA0 1, pR0 43-46 2. ti0 pa0, bhA0 1, pR0 46-48 620 / SaTkhaNDAgama-parizIlana dyy Page #675 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yaNavidhANaM vaccade' isI pratijJA ke sAtha loka ke paryanta bhAga meM sthita vAyuoM ke ghanaphala ko jisa gadyabhAga ke dvArA dikhalAyA gayA hai, vaha tiloyapaNNattI ke uparyukta gadyabhAga se zabdazaH samAna hai| vizeSatA yaha rahI hai ki tiloyapaNNattI meM kRta pratijJA ke anusAra Age ATha pRthiviyoM ke nIce vAyumaNDala dvArA roke gaye kSetra ke ghanaphala ko aura ATha pRthiviyoM ke bhI ghanaphala ko jaise prakaTa kiyA gayA hai vaise prasaMga ke bahirbhUta hone se yahA~ dhavalA meM use nahIM dikhalAyA gayA hai| isa prakAra donoM granthagata ina prasaMgoM ko dekhate hue yaha kahanA zakya nahIM hai ki tiloyapaNNattI meM dhavalA se isa gadyabhAga ko liyA gayA hai athavA dhavalA meM use tilopayaNNattI se liyA gayA hai| kha-tiloyapaNNattI ke 'jyotirloka' nAmaka sAtaveM mahAdhikAra ke prArambha meM nirdiSTa (7, 2-4) avAntara adhikAroM ke anusAra jyotiSI devoM kI krama se prarUpaNA kI gayI hai| vahA~ kramaprApta acara jyotiSiyoM kI prarUpaNA karate hae saparivAra samasta candroM ke pramANa ko nikAlA gayA hai| udhara dhavalA meM sparzanAnugama ke prasaMga meM jyotiSI sAsAdanasamyagdRSTiyoM ke svasthAna kSetra kI prarUpaNA karate hue samasta jyotiSiyoM kI saMkhyA ko jAna lene kI AvazyakatA par3I hai| isake lie vahA~ bhI saparivAra samasta candroM ke pramANa ko nikAlA gayA hai| donoM granthagata unakI yaha prarUpaNA prAyaH zabdazaH samAna hai / yathA--- "(etto) caMdANa saparivArANayaNavihANaM vakta issaamo| taM jahA-jaMbUdIvAdipaMcadIva-samudde muttUNa tadiyasamuddamAdi kAdUNa jAva sayaMbhUramaNasamuddo ti edAsimANayaNa kiriyA tAva uccade-tadiyasamuddammi gaccho battIsa, ca utthadIve gaccha causaTThI,. . . . . . . . / " -ti0pa0, bhAga 2, pR0 764-66 __ "(tiriyalogAvaTThidasayala-) caMdANaM saparivArANamANayaNavihANaM vattaissAmo / taM jahAjaMbUdIvAdi paMcavIva-samudde mottUNa tadiyasamuddamAdi kAdUNa jAva sayaMbhUramaNasamuddo ti edAsimANayaNakiriyA tAva uccade-tadiyasamuddammi gaccho vattIsa, cautyadIve gaccho causaTThI... ......!"-dhavalA pu0 4, pR0 152-56 isa prakAra yaha pUrA prakaraNa donoM granthoM meM zabdazaH samAna hai| anta meM upasaMhAra karate hae donoM granthagata prasaMga ke anusAra jo anta meM pATha-parivartana huA hai, vaha yahA~ draSTavya hai| yathA "ti050-esA tappAuggasaMkhejjarUvAhiyajaMbUdIvachedaNayasahidadIva-samuddarUvamettarajjucchedaNayapamANaparikkhAvihINa aNNAiriyauvadesaparaMparANusAriNI, kevalaM tu tiloyapaNNattisuttANusA. riNI, jodisiyabhAgahArapaduppAidasuttAvalaMbijuttibaleNa payadagacchasAdhaNa?mesA parUvaNA parUvidA / tado Na ettha idamitthamevetti eyaMtapariggaheNa asaggAho kaayvvo|" ...... pR0 766 "dhavalA--esA tappAoggasaMkhejjarUvAhiya.........."payadagacchasAhaNaTThamamhehi parUvidA pratiniyatasUtrAvaSTambhabala vija bhitaguNapratipannapratibaddhAsaMkhyeyAvalikAvahArakAlovadezavat A 1. dhavalA, pu0 4, pR0 51-55 anidiSTanAma grantha /621 Page #676 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yatacaturasralokasaMsthAnopadezavadvA / tado Na ettha idamitthameveti |"-pu0 4, pR0 157-58 donoM granthagata ina gadyAMzoM kI samAnatA aura kucha vilakSaNatA ko dekhate hue kucha vidvAnoM kA yaha mata rahA hai ki vartamAna tiloyapaNNattI yativRSabhAcArya kI racanA nahIM hai aura bahuta prAcIna bhI vaha nahIM hai, dhavalA ke bAda kI racanA honI caahie| kAraNa yaha ki dhavalA meM tiloyapaNNatti ke nAma se ullikhita vaha "duguNa-duguNa duvuggo NiraMtaro tiriyalogo" sUtra vartamAna tiloyapaNNattI meM upalabdha nahIM hotA tathA uparyukta gadyabhAga dhavalA se hI lekara isa tiloyapaNNattI meM AtmasAt kiyA gayA hai, ityaadi|' pichale gadyabhAga meM jo pATha parivartita huA hai, use dekhate hue ye kucha prazna avazya uThate (1) tiloyapaNNattI ke antargata isa gadyabhAga meM jo yaha kahA gayA hai ki yaha rAju ke ardhaccheda ke pramANa kI parIkSAvidhi anya AcAryoM ke upadeza kA anusaraNa karane vAlI nahIM hai, vaha kevala tiloyapaNNattisutta kA anusaraNa karane vAlI hai; use kaise saMgata kahA jA sakatA hai ? koI bhI granthakAra vivakSita tattva kI prarUpaNA ko apane hI grantha ke bala para puSTa nahIM kara sakatA hai, kintu apane se pUrvavartI kisI prAmANika prAcIna grantha ke AdhAra se use puSTa karatA hai| (2) isI gadyabhAga meM prasaMgaprApta eka zaMkA kA samAdhAna karate hue parikarma ke vyAkhyAna ko sUtra ke viruddha kahakara agrAhya ThaharAyA gayA hai| yahA~ yaha vicAraNIya hai ki vartamAna tiloyapaNNattI ke kartA ke sAmane vaha kauna-sA sUtra rahA hai, jisake viru ddha usa parikarma ko viruddha samajhA jAya? dhavalAkAra ke samakSa to SaTkhaNDAgama kA yaha sUtra rahA hai "khetteNa padarassa vechappaNNaMgulasyavaggapaDibhAgeNa |"-suutr 1,2,55 (pu0 3) / isake viruddha hone se dhavalAkAra ne parikarma ke usa vyAkhyAna ko apramANa vyAkhyAna ghoSita kiyA hai| (3) dhavalA ke antargata uparyukta sandarbha meM jo eka vizeSatA dRSTigocara hotI hai, vaha bhI dhyAna dene yogya hai| usameM svayambhUramaNasamudra ke Age rAju ke ardhacchedoM ke astitva ko siddha karake dhavalAkAra ne jo yaha kahA hai ki yaha rAju ke ardhacchedoM ke pramANa kI parIkSAvidhi anya AcAryoM ke upadeza kI paramparA kA anusaraNa nahIM karatI hai, phira bhI hamane tiloyapaNNattisUtra ke anusAra jyotiSI devoM ke bhAgahAra ke pratipAdaka sUtra para AdhArita yukti ke bala se prakRta gacchoM ke sAdhanArtha usakI prarUpaNA kI hai| isake lie unhoMne ye do udAharaNa bhI diye haiMjisa prakAra paramparAgata AcAryopadeza ke prApta na hone para bhI hamane prasaMgavaza asaMkhyAta AvalipramANa avahArakAla ko aura Ayata caturasra loka ke AkAra ko siddha kiyA hai| 1. dekhiye 'jaina siddhAnta-bhAskara' bhAga 11, ki 1, pR0 65-82 meM 'vartamAna tiloyapaNNatti aura usake racanAkAla Adi kA vicAra' zIrSaka lekha (isa prasaMga meM 'purAtana jaina vAkyasUcI' kI prastAvanA pR0 41-57 tathA tiloyapaNNattI, bhAga 3 kI prastAvanA pR0 15-20 bhI draSTavya haiN|) 2. dhavalA, pu0 4, pR0 157 622 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #677 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yahA~ yaha prazna uThatA hai ki dhavalAkAra ne jaba prasaMgaprApta usa pUre sandarbha ko prAkRta bhASA meM nibaddha kiyA hai taba unhoMne ina udAharaNoM ke prarUpaka aMza ko saMskRta meM kyoM likhA? yadyapi dhavalAkAra ne apanI isa TIkA ko saMskRta-prAkRta mizrita bhASA meM likhA hai, isalie yaha prazna upasthita nahIM honA cAhie; kyoMki dhavalA meM viSaya kI prarUpaNA karate hue bIca-bIca meM unhoMne saMskRta kA bhI sahArA liyA hai| yahI nahIM, kahIM-kahIM to unhoMne eka hI vAkya meM prAkRta aura saMskRta donoM zabdoM kA upayoga kiyA hai, phira bhI yaha prasaMga kucha zaMkAspada-sA bana gayA hai| yaha bhI sambhava hai ki uparyukta gadyamaya sandarbha vartamAna tiloyapaNNattI aura dhavalA donoM se pUrvakAlIna kisI grantha meM rahA ho aura prasaMga ke anusAra kucha zabdoM meM parivartana kara ina donoM granthoM meM use AtmasAt kara liyA gayA ho| jaisA ki uparyukta (11. tattvArthavArtika) ke prasaMga se spaSTa hai, dhavalA meM kahIM-kahIM prasaMgAnasAra granthanAmanirdeza ke binA anya granthagata sandarbhaka ko AtmasAt kara liyA gayA hai| ina saba paristhitiyoM ko dekhate hue yaha nahIM kahA jA sakatA hai ki vartamAna tiloyapaNNattI meM yaha gadyabhAga dhavalA se lekara AtmasAt kiyA gayA hai| tiloyapaNNattI kA svarUpa upalabdha tiloyapaNNattI eka mahattvapUrNa prAmANika grantha hai| usakI viSayavivecana kI paddhati Agama-paramparA para AdhArita, atizaya vyavasthita aura yojanAbaddha hai| vahA~ sarvaprathama maMgala ke pazcAt jo vistAra se maMgala-nimittAdi una chaha ke viSaya meM carcA kI gayI hai, vaha paramparAgata vyAkhyAna ke krama ke Azraya se kI gayI hai| aisI saikar3oM gAthAoM kA paramparAgata pravAha bahuta samaya taka calatA rahA hai, jisakA upayoga AvazyakatAnusAra pIche ke granthakAroM ne yathAprasaMga apanI smRti ke AdhAra para kiyA hai| isase yaha kahanA saMgata nahIM hogA ki tiloyapaNNattI meM jo una maMgalAdi chaha kA vivecana kiyA gayA hai, vaha dhavalA ke Azraya se kiyA gayA hai| pratyuta isake viparIta yadi yaha kahA jAya ki dhavalAkAra ne hI tiloyapaNNattIgata usa prasaMga kA anusaraNa kiyA hai, to use asambhava nahIM kahA jA sktaa| / ukta maMgalAdi chaha ke vivecana ke pazcAt granthakAra ne yaha pratijJA kI hai ki jinendra ke mukha se nirgata va gaNadharoM ke dvArA padasamUha meM grathita AcArya-paramparA se calI A rahI tiloyapaNNattI (trilokaprajJapti) ko kahatA hU~ (gA0 1,85-87) / ThIka isake bAda unhoMne usameM varNanIya sAmAnyaloka va nArakaloka Adi nau mahAdhikAroM kA ullekha kara diyA hai| -1,88-60 isa prakAra jisa krama se unhoMne una mahAdhikAroM kA nirdeza kiyA hai, usI krama se unakI prarUpaNA karate hue pratyeka mahAdhikAra ke prArambha meM una antarAdhikAroM kA ullekha bhI kara diyA hai jinake Azraya se vahA~ pratipAdya viSaya kA vivecana karanA abhISTa rahA hai| pazcAta tadanusAra hI unhoMne yojanAbaddha viSaya kA vicAra kiyA hai| 1. prathama 'sAmAnya loka' bhUmikA rUpa hone se vahA~ avAntara adhikAroM kI sambhAvanA nahIM rhii| anidiSTanAma grantha / 623 Page #678 -------------------------------------------------------------------------- ________________ isa prakAra nirdiSTa krama se pratipAdya viSaya kI prarUpaNA karate hue unake samakSa vivakSita viSaya ke sambandha meM jahA~ kahIM jo kucha bhI matabheda rahA hai, use unhoMne grantha ke nAmanirdezapUrvaka AcAryavizeSa ke ullekha ke sAtha, athavA 'pAThAntara' ke rUpa meM, spaSTa kara diyA hai| isa prakAra se granthakAra ne apanI prAmANikatA ko pUrNatayA surakSita rakhA hai| jina gadyAMzoM kI Upara carcA kI gayI hai, avAntara adhikAroM ke nirdezAnusAra unameM prarUpita viSaya kI prarUpaNA karanI hI cAhie thI, bhale hI vaha gAthAoM meM kI jAtI yA gadya meN| tadanusAra hI pratyeka mahAdhikAra meM vivakSita viSaya kI prarUpaNA vahA~ kI gayI hai| prathama mahAdhikAra meM gAthA 282 meM loka ke paryanta bhAga meM vAyumaNDala se roke gaye kSetra ke ghanakala, ATha pRthiviyoM ke nIce vAyuruddha-kSetra ke ghanaphala aura ATha pRthiviyoM ke dhanaphala ke kathana kI pratijJA kI gayI hai| tadanusAra Age gadya meM ukta ghanaphaloM ke pramANa ko spaSTa kiyA gayA hai| jisa gadyabhAga meM usa tIna prakAra ke ghanaphala ko nikAlA gayA hai, usameM kevala loka ke paryanta bhAga meM avasthita vAyu se roke gaye kSetra ke ghanaphala kA prarUpaka gadyAMza hI aisA hai jo dhavalA meM bhI usI rUpa meM upalabdha hotA hai| usako chor3akara ATha pRthiviyoM ke nIce vAyuruddha kSetra ke ghanaphala kA prarUpaka aura ATha pRthiviyoM ke ghanaphala kA prarUpaka gadyabhAga dhavalA meM nahIM pAyA jAtA hai| taba aisI sthiti meM yaha vicAraNIya hai ki Age ke zeSa gadyabhAga kI racana jaba tiloyapaNNattikAra svayaM karate haiM, taba usameM se prArambha ke thor3e se gadyAMza ko ve dhavalA so kyoM leMge? isase yahI phalita hotA hai ki yA to vaha pUrA gadyabhAga granthakAra ke dvArA hI likhA gayA hai yA phira pUrA hI vaha usameM kahIM se pIche prakSipta huA hai| rAja ke ardhaccheda pramANa ke prarUpaka dUsare gadyabhAga ke viSaya meM pIche vicAra kiyA hI jA cukA hai| eka anya prazna tiloyapaNNattI ke racayitA kauna haiM, isakA grantha meM kahIM kucha saMketa nahIM milatA hai| usake anta meM ye do gAthAeM upalabdha hotI haiM - paNamaha jiNavaravasahaM gaNaharavasahaM taheva guNavasahaM / / daTThaNa parisahavasahaM jadivasahaM dhammasuttapAThae ghasahaM / / cuNNisarUvattha[ccha] karaNasarUvapamANa hoi kiMjaMttaM [jaMtaM] / aTThasahassapamANaM tiloyapaNNattiNAmAe |--ti0p08,76-77 ___ inake antargata abhiprAya ko samajhanA kaThina dikhatA hai, phira bhI aisA pratIta hotA hai ki inameM se prathama gAthA meM usa jinendra ko praNAma karane kI preraNA kI gayI hai, jo gaNadharoM meM zreSTha, utkRSTa guNoM se sampanna, parISahoM ke vijetA, yatijanoM meM sarvazreSTha aura dharmasUtra ke jJApana 1. ti0pa0, bhA0 2, pariziSTa pR0 665 va 187-88 2. ti050, bhA0 1, pR0 43-50 3. vahI, pR0 43-46 va dhavalA pu0 4, pR0 51-55 4. vahI, 46-50 624 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #679 -------------------------------------------------------------------------- ________________ meM kuzala haiN| aprakaTa rUpa meM yahA~ 'jadivasahaM' dvArA 'yativRSabha' isa nAma ko bhI sambhavataH sUcita kiyA gayA hai / guNa se nAma ke ekadeza ke rUpa meM AcArya 'guNadhara' kA bhI smaraNa karanA sambhava hai| dUsarI gAthA kA artha baiThAnA kucha kaThina hai / para jaisI kasAyapAhuDasutta kI prastAvanA meM paM0 hIrAlAla jI siddhAntazAstrI ne kalpanA kI hai, tadanusAra 'cuNNisarUvatthADha] karaNasarUvapamANaM' isa pATha ko lekara yaha abhiprAya prakaTa kiyA gayA hai ki ATha karaNasvarUpa kammapayaDi yA karmaprakRti kI cUNi kA jitanA pramANa hai, utanA hI ATha hajAra granthapramANa tiloyapaNNattI ___isa sambandha meM paM0 hIrAlAla jI ne yaha abhiprAya prakaTa kiyA hai ki bandhana va saMkramaNa Adi ATha karaNasvarUpa jo zivazarmasUri-viracita kammapayaDi hai usa para eka cUNi upalabdha hai jo anirdiSTa nAma se prakAzita bhI ho cukI hai / usake racayitA ve hI yativRSabhAcArya haiM, jinhoMne kasAyapAhuDa para cUrNisUtra likhe haiN| isake spaSTIkaraNa meM paM0 hIrAlAla jI ne kasAyapAhuucUrNa aura kammapaDiNi donoM se kucha uddharaNoM ko lekara unameM zabdArtha se samAnatA ko prakaTa kiyA hai| unake uparyukta spaSTIkaraNa meM kucha bala to hai, para yathArtha sthiti vaisI rahI hai, yaha sandeha se rahita nahIM hai|' isase bhI tiloyapaNNattI ke racayitA A0 yativRSabha haiM, yaha siddha nahIM hotaa| A0 yativRSabha ke dvArA kasAyapAhuDa para cUNi likhI gayI hai, yaha nizcita hai| A0 vIrasena ne dhavalA aura jayadhavalA donoM meM yaha spaSTa kiyA hai ki guNadharAcArya dvArA viracita kasAyapAhaDa AcArya-paramparA se Akara AryamaMkSu aura nAgahasti bhaTTAraka ko prApta huaa| ina donoM ne krama se usakA vyAkhyAna yativRSabha bhaTTAraka ko kiyA aura una yativRSabha ne use caNisUtra meM likhaa| yahAM yaha dhyAna dene yogya hai ki cUrNisUtroM ko racate hue yativRSabhAcArya ne unake prArambha meM, madhya meM yA anta meM kahIM kucha maMgala nahIM kiyA hai| kintu upalabdha tiloyapaNNattI ke prArambha meM siddha va arahanta Adi pA~ca guruoM ko aura anta meM RSabha jinendra ko namaskAra kiyA gayA hai / tatpazcAt pratyeka mahAdhikAra ke Adi va anta meM krama se ajitAdi jinendroM meM se eka-eka ko namaskAra kiyA gayA hai / antima nauveM adhikAra ke anta meM zeSa rahe kaMtha Adi ATha jinendroM ko namaskAra kiyA gayA hai|| isa maMgala kI sthiti ko dekhate hue cUrNisUtroM ke racayitA yativRSabhAcArya hI tiloyapaNNattI ke racayitA haiM, yaha sandehAspada hai| isa prakAra tiloyapaNNattI ke kartRtva ke viSaya meM antima kisI nirNaya ke na hone para bhI 1. 'kasAyapAhuDasutta', prastAvanA, pR0 38-46 2. guNaharavayaNaviNiggayagAhANattho'vahAriyo svvo| jeNajjamaMkhuNA so saNAgahatthI varaM deU // jo ajjamakhusIso aMtevAsI vi NAgahatthissa / so vittisuttakattA jaivasaho me varaM deU ||-jydh0, prArambhika maMgala, gA0 7-8 (dhavalA pu0 12, pR0 231-32 kA prasaMga bhI draSTavya hai|) anidiSTa nAma grantha / 625 Page #680 -------------------------------------------------------------------------- ________________ usakI atizaya vyavasthita prAmANika racanA ko dekhate hue use dhavalA ke bAda kA nahIM kahA jA sakatA hai| 14. dazavakAlika-isake racayitA zayyambhava sUri haiM / sAdhAraNataH grantha-racanA aura usake adhyayana-adhyApana kA kAla rAtri kI va dina kI prathama aura antima pauruSI mAnA gayA hai / para apane putra 'manaka' kI Ayu ko alpa (chaha mAsa mAtra) jAnakara usake nimitta yaha grantha vikAla (vigatapauruSI) meM racA gayA hai, isalie isakA nAma 'dazavaikAlika' prasiddha huA hai| usakI TIkA meM haribhadra sUri ne zayyambhava mUri ko caturdazapUrva vit kahA hai| unake viSaya meM jo kathAnaka pracalita hai, usameM bhI unake caturdazapUrvavit hone kA ullekha hai| usameM ye dasa adhyayana haiM-drumapuSpikA, zrAmaNyapUrvikA, kSullikAcArakathA, SaDjIvakAya, piNDaSaNA, bhaTTAcArakathA, vAkya zuddhi, AcArapraNidhi, vinayasamAdhi aura sabhikSu / anta meM rativAkyacUlikA aura viviktacaryAcUlikA ye do cUlikAe~ haiN| una dasa adhyayanoM meM cauthA jo 'SaDjIva nikAya' hai, usameM ye adhikAra haiM-jIvAjIvAbhigama, cAritradharma, upadeza, yAtanA aura dharmaphala / dhavalA meM jo kucha samAnatA isa dazavakAlika ke sAtha dRSTigocara hotI hai, use yahA~ spaSTa kiyA jAtA hai (1) uparyukta 'SaDjIvanikAya' adhyayana ke antargata jIvAbhigama nAmaka arthAdhikAra meM pathivIkAyika, apkAyika, tejaskAyika, vAyukAyika, vanaspatikAyika aura trasakAyika ina chaha kAya ke jIvoM kI prarUpaNA kI gayI hai|' prastuta SaTkhaNDAgama meM ina chaha kAya vAle jIvoM kA ullekha kiyA gayA hai / vizeSatA yahA~ yaha rahI hai ki ukta chaha kAyavAle jIvoM ke sAtha prasaMgavaza akAyika (kAyAtIta-siddha) jIvoM kA bhI ullekha kiyA gayA hai| dazavakAlika ke usa prasaMgaprApta sUtra meM Age aneka vanaspati-bhedoM meM kucha kA ullekha isa prakAra kiyA gayA hai--agrabIja, mUlabIja, porabIja, skandhabIja, bIjaruha, saMmUchima aura tRnnltaa| SaTkhaNDAgama kI dhavalA TIkA meM ina vanaspati-bhedoM kI prarUpaka eka gAthA isa prakAra uddhata rUpa meM upalabdha hotI hai malagga-porabIyA kaMdA taha khaMdhabIya-bIyarahA / sammucchimA ya bhaNiyA patteyANaMtakAyA ya // " isake samakakSa eka gAthA AcArAMganiyukti meM isa prakAra upalabdha hotI hai 1. chahi mAsehi ahi [hI]aM ajjhayaNamiNaM tu ajjmnngennN| chammAsA pariAo aha kAlagao smaahiie|-dshv0ni0 370 2. dazavai0 sUtra 1, pR0 274-75 3. Sa0kha0 sUtra 1,1,36 (pu. 1) 4. dhavalA pu0 1, pR0 273 (yaha gAthA mUlAcAra (5-16), di0paMcasaMgraha (1-81), jIvana samAsa (34) aura go0jIvakANDa (186) meM upalabdha hotI hai|) 626 / paTkhaNDAgama-parizIlana Page #681 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aggabIyA mUlabIyA khaMdhabIyA ceva porabIyA ya / bIyaruhA sammucchima samAsao vaNassaI jIvA // 130 // isa prakAra ye vanaspatibheda donoM granthoM meM prAyaH samAna haiN| (2) dazavakAlika meM Age isI cauthe adhyayana ke antargata 'cAritra' arthAdhikAra meM chaThe rAtribhojana-viramaNa ke sAtha krama se pAMca mahAvratoM ke svarUpa ko prakaTa kiyA gayA hai| tatpazcAt usake 'yatanA' nAmaka cauthe arthAdhikAra meM bhikSu va bhikSuNI ke dvArA mana, vacana, kAya aura kRta, kArita, anumata rUpa nau prakAra se kramaza: pRthivIkAyikAdi jIvoM ko pIr3A na pahu~cAne kI pratijJApUrvaka pratikrama va nindA-garhA Adi kI bhAvanA vyakta kI gayI hai|' isa prasaMga meM vahAM jalakAyika jIvoM ko pIr3A na pahu~cAne kI preraNA karate hue ina jalakAyika jIvoM kA ullekha kiyA gayA hai udaka, osa, hima, mahikA, karaka, harataNu aura zuddha udaka / dhavalA meM ina jIvabhedoM kI nirdezaka eka gAthA isa prakAra uddhRta kI gayI hai osA ya himo dhUmari haradhaNu suddhodao ghaNodo ya / eve hu AukAyA jIvA jiNasAsaNu hiTThA // donoM granthoM meM paryApta zabdasAmya hai| (3) dazavakAlika meM agnikAyika jIvoM ke prasaMga meM unake ye nAma nirdiSTa kiye gaye haiM agni, iMgAla, murmura, aci, jvAlA, alAta, zuddha agni aura ulkA / dhavalA meM uddhRta gAthA dvArA ukta agnikAyika jIvoM ke ye bheda prakaTa kiye gaye haiMiMgAla, jvAlA, aci, murmura aura zuddha agni / ina jIvabhedoM kI prarUpaka gAthAeM mUlAcAra (5,13-15), jIvasamAsa (31-33), di0 prA0 paMcasaMgraha (1,78-80) aura AcArAMganiyukti (gA0 108,118 va 166) meM bhI upalabdha hotI haiM / ina bhedoM kA saMgrAhaka pUrvArdha sabakA samAna hai, kintu uttarArdha parivartita hai| (4) isa 'SaDjIvanikAya' adhyayana ke antargata pA~caveM 'upadeza' arthAdhikAra meM kahA gayA hai ki jo ayatnapUrvaka-pramAda ke vaza hokara-calatA hai, sthita hotA hai, baiThatA hai, bhojana karatA hai aura bhASaNa karatA hai, vaha trasa-sthAvara jIvoM ko pIr3A pahu~cAtA huA jisa pApakarma ko bAMdhatA hai usakA kaTuka phala hotA hai| ___ isa prasaMga meM vahA~ yaha pUchA gayA hai ki yadi aisA hai to phira kisa prakAra se gamanAdi meM pravRtti kare, jisase pApakarma kA bandha na ho| uttara meM yaha kahA gayA hai ki prayatnapUrvaka (sAvadhAna hokara) jinAjJA ke anusAra gamanAdi pravRtti karane para pApa kA bandha nahIM hotA hai| isa prasaMga se sambaddha ve padya isa prakAra haiM kaha care kaha ciTTha kaha mAse kahaM se| kaha bhujaMto bhAsaMto pAvaM kammaM na baMdhai // 1. sUtra 3-15, pR0 286-314 2. osA ya himaga mahigA haradaNu suddhodage ghaNudage ya / te jANa AujIvA jANittA pariharedavvA ||--muulaa0 5-13 anidiSTanAma grantha / 627 Page #682 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jayaM care jayaM ciTTha jayamAse jayaM sae / jayaM bhujato bhAsaMto pAvaM kammaM na baMdhai / / ' dhavalA meM jIvasthAna ke avatAra kI prarUpaNA karate hue prasaMgaprApta aMgazruta kA nirUpaNa kiyA gayA hai / usa prasaMga meM dhavalAkAra ne AcArAMga ke svarUpa ko prakaTa karate hue vahA~ ina padyoM ko uddhRta kiyA hai aura yaha kahA hai ki AcArAMga aThAraha hajAra padoM ke dvArA ityAdi (padyoM meM nirdiSTa) prakAra ke muniyoM ke AcAra kA varNana karatA hai.... vaTTakerAcArya-racita mUlAcAra ke antargata 'samayasAra' nAmaka dazama adhikAra meM muniyoM ke AcaraNa ko dikhalAte hue AgamAnusAra pravRtti karane vAle sAdhu kI prazaMsA aura viparIta pravRtti karane vAle kI nindA kI gayI hai| vahIM prasaMga ko samApta karate hue yaha kahA gayA hai ki pRthivIkAyika jIva pRthivI ke Azrita rahate haiM, isalie pRthivI ke Arambha meM nizcita hI unakI virAdhanA hotI hai| isa kAraNa jina-mArgAnugAmiyoM ko jIvana-paryanta usa pRthivI kA Arambha karanA yogya nahIM hai / jo jinAjJA ke anusAra una pRthivIkAyika jIvoM kA zraddhAna nahIM karatA hai vaha jina-vacana se dUrastha hotA hai, usake upasthApanA nahIM hai| isake viparIta jo zraddhAna karatA hai vaha puNya-pApa ke svarUpa ko samajhatA hai, ata: usake upasthApanA hai| ukta prathivIkAyika jIvoM kA zraddhAna na karane vAlA jina-liMga ko dhAraNa karatA haA bhI dIrgha hotA hai| yahA~ vRttikAra kahate haiM ki isa prakAra ke jIvoM ke saMrakSaNa ke icchuka gaNadhara deva tIrthakara / paramadeva se pUchate haiN| unake prazna kA svarUpa isa prakAra hai___una jIvoM kI rakSA meM udyata sAdhu kaise gamana kare, kaise baiThe, kaise zayana kare, kaise bhojana kare aura kaise sambhASaNa kare, jisase pApa kA bandha na ho| ina praznoM ke uttara meM vahAM yaha kahA gayA hai-.-- una jIvoM kI rakSA meM udyata sAdhu prayatnapUrvaka -IryAsamiti se-gamana kare, sAvadhAnI se baiThe, sAvadhAna rahakara zayana kare, pramAda ko chor3a bhojana kare aura bhASAsamiti ke anusAra sambhASaNa kare; isa prakAra se usake pApa kA bandha honevAlA nahIM hai| isa prakAra mUlAcAragata ina padyoM meM aura pUrvokta dazavaikAlika ke una padyoM meM 'kaha' va 'kadhaM' jaise bhASAbheda ko chor3akara anya kucha zabda va artha kI apekSA vizeSatA nahIM hai, sarvathA ve samAna haiN| dhavalA meM uddhata ve padya bhASA kI dRSTi se mUlAcAra ke samAna haiN| (5) dazavakAlika ke antargata nauveM 'vinayasamAdhi' adhyayana meM guru ke prati kI jAnevAlI avinaya se honevAlI hAni aura usake prati kI gayI vinaya se honevAle lAbha kA vicAra karate 1. sUtra 7-8, pR0 316 2. dhavalA pu0 1, pR0 66 3. mUlAcAra 10,116-20 4. kadha care kadhaM ciTTha kadhamAse kadhaM saye / kadhaM bhujejja bhAsejja kadhaM pAvaM Na bajjhadi / / jadaM care jadaM ciTTha jadamAse jadaM saye / jadaM bhuMjejja bhAsejja eva pAvaM Na bajjhai ||--muulaa0 10,121-22 628 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #683 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hue usa prasaMga meM yaha eka sUtra upalabdha hotA hai jassaMtie dhammapayAI sikkhe tassaMtie veNaiyaM paraMje / sakkArae sirasA paMjalIo kAyaggirA bho maNasA aniccaM ||-dshvai0 6,1,12 (pR 486) dhavalA meM maMgalaprarUpaNA ke prasaMga meM yaha eka zaMkA uThAyI gayI hai ki samasta karmaphala se nirmukta hue siddhoM ko pUrva meM namaskAra na karake cAra aghAtI karmoM se sahita arahantoM ko prathamata: kyoM namaskAra kiyA gayA hai / isake uttara meM vahA~ yaha kahA gayA hai ki arahanta ke na hone para hameM Apta, Agama aura padArthoM kA bodha honA sambhava nahIM hai, isalie cUMki arahanta ke Azraya se una guNAdhika siddhoM meM zraddhA adhika honevAlI hai isIlie ukta upakArI kI daSTi se siddhoM ke pUrva meM arahantoM ko namaskAra kiyA gayA hai / ataeva usameM kucha doSa nahIM hai| isake Age vahA~ 'uktaM ca' aisA nirdeza karate hue isa padya ko uddhRta kiyA gayA hai jassaMtiyaM dhammavaha Nigacche tassaMtiyaM veNaiyaM pauMje / sakkArae taM sirapaMcameNa kAeNa vAyA maNasA vi NiccaM // ina donoM granthoM meM uparyukta isa padya meM paryApta samAnatA hai| jo kucha pAThabheda huA hai usameM kucha lipidoSa se bhI sambhava hai| dazavakAlika meM vyavahRta usake tRtIya caraNa meM chandobhaMga dikhatA hai / abhiprAya una donoM kA samAna hI hai| 15. dhanaMjaya anekArthanAmamAlA-isake racayitA ve hI kavi dhanaMjaya haiM, jinake dvArA 'dvisandhAnakAvya' aura 'viSApahAra stotra' racA gayA hai| ___ dhavalA meM prasaMgavaza isa anekArthanAmamAlA ke "hetAvevaM prakArAdo" Adi padya ko uddhata kiyA gayA hai| 16. dhyAnazataka-yaha kaba aura kisake dvArA racA gayA hai, yaha nirNIta nahIM hai| phira bhI usa para suprasiddha haribhadra sUri ke dvArA TIkA likhI gayI hai / haribhadra sUri kA samaya AThavIM zatAbdI mAnA jAtA hai| ataeva vaha AThavIM zatAbdI ke pUrva racA jA cukA hai, yaha nizcita hai| SaTkhaNDAgama meM vargaNA khaNDa ke antargata 'karma' anuyogadvAra meM karma ke nAmakarma va sthApanAkarma Adi dasa bhedoM kI prarUpaNA kI gayI hai| unameM AThavAM tapaHkarma hai| granthakAra ne use abhyantara ke sAtha bAhya tapa ko lekara bAraha prakAra kA kahA hai| -sUtra 5,4,25-26 usakI vyAkhyA karate hue dhavalAkAra ne aneSaNa (anazana) Adi rUpa chaha prakAra ke bAhya tapa kI aura prAyazcitta Adi rUpa chaha prakAra ke abhyantara tapa kI prarUpaNA kI hai| usa prasaMga meM unhoMne abhyantara tapa ke prAyazcitta, vinaya, vaiyAvRttya, svAdhyAya, dhyAna aura kAyotsarga ina 1. dhavalA, pu0 1, pR0 53-54 2. dhavalA, pu06, pR0 14 anirdiSTa nAma grantha / 629 Page #684 -------------------------------------------------------------------------- ________________ chaha kI prarUpaNA meM pA~caveM dhyAna kI prarUpaNA dhyAtA, dhyeya, dhyAna aura dhyAnaphala ina cAra adhikAroM meM vistAra se kI hai|' ___ isa prasaMga meM dhavalAkAra ne yathAvasara grantha yA granthakAra kA nAmanirdeza na karake 'ettha gAhA' va 'ettha gAhAo' isa sUcanA ke sAtha dhavalA meM lagabhaga 66 padyoM ko uddhRta kiyA hai, jinameM 46-47 padya prastuta dhyAnazataka meM upalabdha hote haiN| dhavalA pu0 13 gAthAMka dhyAnazataka gAthAMka saMkhyA gAthAMza pRSTha w 12 w wr rxraor mox1 jaM thiramajhavasANaM jacciya dehAvatthA savvAsu vaTTamANA to jattha samAhANaM NiccaM ciya juva i-pasU thirakayajogANaM puNa kAlo vi socciya to desa-kAla-ceTThA AlaMbaNANi vAyaNa visamaM hi samArohai puvakayabbhAso NANe NiccabbhAso saMkAisallarahiyo NavakammANAdANaM suvidiyajayassahAvo suNiuNamaNAiNihaNaM jjhAejjo Niravajja tattha maidubbaleNa TedUdAharaNAsaMbhave aNuvagayaparANuggaha rAgaddosa-kasAyA payaDiTThidippadesANu jiNadesiyAi lakkhaNa paMcatthikAyama iyaM khidivalayadIva-sAyara uvajogalakkhaNamaNAi tassa ya sakammajaNiyaM WWW AM K1 Www cWW. MGK WW0 0 WM8 0 0 W XcccccK mr am GmWGM mrr // mr 0 mmm * KWWW 26 27 55 1. dhavalA, pu0 13, pR0 6488 630 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #685 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dhavalA pu. 13 pRSTha gAthAMka dhyAnazataka gAthAMka saMkhyA gAyAMza 28 48 46 58 u0 62pU. bahulo= 65 bahuNA 30 33 xxxxxx wr mm m NANamayakaNNahAraM ki bahuso savvaM ciya jhANovarame vi muNI aMtomuhuttamettaM aMtomuhuttaparado hoMti kamavisuddhAo AgamauvadesANA jiga-sAhuguNakkittaNa hoMti suhAsava-saMvara jaha vA ghaNasaMghAyA aha khaMti-maddabajjava jaha cirasaMciyamiMdhaNa jaha rogAsayasamaNaM abhayAsaMmohavivega cAlijjai bIhei va dehavicittaM pecchai Na kasAyasamutthehi sIyAyavAdiehi hi 37 102 64 65 36 40 101 100 90 dhyA0 'avahA 67 " 62 44 104 pU0 kamavyatyaya dhavalA meM pu073 para gAthA 48 ke pATha meM kucha kramabhaMga huA hai tathA pATha kucha skhalita bhI ho gayA hai / yahA~ dhavalA ke antargata usa 48vIM gAthA ko dekara dhyAnazataka ke anusAra usake sthAna meM jaisA zuddha pATha honA cAhie, use spaSTa kiyA jAtA hai NANamayakaNNahAraM varacArittamayamahApoyaM / saMsAra-sAgaramaNorapAramasuhaM vicitejjo ||-dhvlaa pR0 73, gA0 48 aNNANa-mAraeriyasaMjoga-vijoga-vIisaMtANa / saMsAra-sAgaramaNorapAramasuhaM vicitejjA / / 57 tassa ya saMtaraNasahaM sammadasaNa-subaMdhaNamaNagdhaM / NANamayakaNNadhAraM cArittamayaM mahApoyaM // 58 saMvarakayanicchidaM tava-pavaNAiddhajaiNataravegaM / beraggamaggapaDiyaM visoiyA-vIiniklobhaM // 56 1. vizeSa jAnakArI ke lie 'dhyAnazataka' kI prastAvanA pa0 56-62 meM 'dhyAnazataka aura dhavalA kA 'dhyAna prakaraNa' zIrSaka draSTavya hai| anirdiSTa nAma grantha / 631 Page #686 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AroDhuM muNi-vaNiyA mahagghasolaMga-rayaNapaDipuNNaM / jaha taM nivvANapuraM sigghabhaviggheNa pAvaMti ||60||-dhyaanshtk yahAM yaha dhyAna dene yogya hai ki dhyAnazataka ke anusAra jo 'NANamayakaNNadhAraM' vizeSaNa saMsAra-sAgara se pAra karAne vAlI cAritrarUpI vizAla naukA kA rahA hai, vaha Upara nirdiSTa dhavalAgata pATha ke anusAra saMsAra-sAgara kA vizeSaNa bana gayA hai| sAtha hI 'cAritramaya mahA. pota' bhI usI saMsAra-sAgara kA vizeSaNa bana gayA hai / isa prakAra kA uparyukta gAthAgata vaha asaMgata pATha dhavalAkAra ke dvArA kabhI prastuta nahIM kiyA jA sakatA hai| vaha sambhavataH kisI pratilekhaka kI asAvadhAnI se huA hai| dhyAnazataka se vizeSatA (1) dhyAnazataka meM tattvArthasUtra aura sthAnAMga Adi ke samAna dhyAna ke ye cAra bheda nirdiSTa kiye gaye haiM-Arta, raudra, dharmya aura zukla / vahA~ yaha spaSTa kara diyA gayA hai ki inameM anta ke do dhyAna nirvANa ke sAdhana haiM tathA Arta va raudra ye do dhyAna bhI saMsAra ke kAraNa haiN| parantu dhavalA meM dhyAna ke ye kevala do hI bheda nirdiSTa kiye gaye haiM-dharmadhyAna aura zakladhyAna / hemacandra sari-viracita yogazAstra meM bhI dhyAna ke ye hI do bheda nirdiSTa kiye gaye haiN|' (2) dhavalAkAra ne spaSTa rUpa meM to dharmadhyAna ke svAmiyoM kA ullekha nahIM kiyA hai, kintu usa prasaMga meM yaha zaMkA dhavalA meM uThAyI gayI hai ki dharmadhyAna sakaSAya jIvoM ke hotA hai, yaha kaise jAnA jAtA hai / isake uttara meM dhavalAkAra ne kahA hai ki vaha 'asaMyatasamyagdaSTi, saMyatAsaMyata, pramattasaMyata, apramattasaMyata, apUrvakaraNasaMyata, anivRttikaraNasaMyata aura sakSamasAmparAyika kSapaka va upazAmakoM meM dharmadhyAna kI pravRtti hotI hai' isa jinadeva ke upadeza se jAnA jAtA hai| isa zaMkA-samAdhAna se yaha spaSTa hai ki dhavalAkAra ke abhimatAnusAra dharmadhyAna ke svAmI asaMyatasamyagdRSTi se lekara sUkSmasAmparAyika upazAmaka aura kSapaka taka haiN| dhyAnazataka meM isa prasaMga meM yaha kahA gayA hai ki saba pramAdoM se rahita hue munijana tathA kSINamoha aura upazAntamoha ye dharmadhyAna ke dhyAtA nirdiSTa kiye gaye haiN| isa kathana se yaha spaSTa hotA hai ki dhyAnazataka ke kartA asaMyatasamyagdRSTi, saMyatAsaMyata aura pramattasaMyata ko dharmadhyAna kA adhikArI svIkAra nahIM karate haiN| (3) dhavalA meM pUrva do zukladhyAnoM ke prasaMga meM yaha zaMkA uThAyI gayI hai ki eka vitarka 1. ta0sa0 6, 28-28 va sthAnAMgasUtra 247, pR0 187 tathA dhyA0 za0, gAthA 4 2. jhANaM duvihaM-dhammajjhANaM suvkjjhaannmidi|-dhvlaa pu0 13, pR0 70 3. muhartAntaramanaHsthairya dhyAnaM chadmasthayoginAm / dhamyaM zuklaM ca tad dvedhA yogarodhastvayoginAm ||-yo0 zA0 4-115 4. dhavalA pu0 13, 74 5. dhyAnazataka, gA0 63 632 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #687 -------------------------------------------------------------------------- ________________ avIcAra dhyAna ke lie 'apratipAti vizeSaNa kyoM nahIM diyA gyaa| isakA samAdhAna karate hA dhavalA meM kahA gayA hai ki upazAntakaSAya saMyata kA bhavakSaya se aura kAla ke kSaya se pAyoM meM par3ane para patana dekhA jAtA hai, isalie ekatvavitarka-avIcAra dhyAna ko 'apratipAti' vizeSaNa se vizeSita nahIM kiyA gayA hai / isa para pUnaH yaha zaMkA uThI hai ki upazAntakaSAya guNasthAna meM ekatvavitarka-avIcAra dhyAna ke na hone para "upazAntakaSAya saMyata pRthaktvavitarka-vIcAra dhyAna ko dhyAtA hai" isa Agamavacana' ke sAtha virodha kA prasaMga prApta hotA hai| isake samAdhAna meM dhavalAkAra ne kahA hai ki aisI AzaMkA nahIM karanI cAhie, kyoMki vaha pRthaktvavitarka-vIcAra dhyAna ko hI dhyAtA hai. aisA niyama vahAM nahIM kiyA gayA hai| isI prakAra kSINakaSAya guNasthAna meM sadA-sarvatra ekatvavitarka-avIcAra dhyAna hI rahatA ho, aisA bhI niyama nahIM hai, kyoMki vahA~ isake binA yogaparAvartana kI eka samaya prarUpaNA ghaTita nahIM hotI hai| isalie kSINakaSAyakAla ke prArambha meM pRthaktvavitarka-avIcAra dhyAna kI bhI sambhAvanA siddha hai| isase yaha niSkarSa nikalatA hai ki dhavalAkAra ke abhimatAnusAra upazAntakaSAya guNasthAna meM pathaktvavitarkavIcAra ke atirikta ekatvavitarka-avIcAra dhyAna bhI hotA hai tathA kSINakaSAya guNasthAna meM ekatvavitarka-avIcAra ke atirikta pRthaktvavitarka-vIcAra dhyAna bhI hotA hai| dhyAnazataka meM isa prasaMga meM isa prakAra kA kucha spaSTIkaraNa nahIM kiyA gayA hai| vahA~ itanA mAtra kahA gayA hai ki jo dharmadhyAna ke dhyAtA haiM, ve hI pUrva do zukladhyAnoM ke dhyAtA hote haiM / vizeSa itanA hai ki unheM prazasta saMhanana se sahita aura pUrvazruta ke vettA honA caahie|' isa prakAra kI kucha vizeSatAoM ke hote hue bhI yaha sunizcita hai ki dhavalA meM jo dhyAna kI prarUpaNA kI gayI hai usakA AdhAra dhyAnazataka rahA hai| sAtha hI vahA~ yathAprasaMga 'bhagavatIArAdhanA' aura 'mUlAcAra' kA bhI anusaraNa kiyA gayA hai / dhavalA meM vahA~ usa prasaMga meM bhagavatI-ArAdhanA kI ina gAthAoM ko uddhRta kiyA gayA hai dhavalA pR0 bhagavatI A0 gAthA 1 kiciddiTThimupA 1706 2 paccAharittu visaehi 1707 3 akasAyamavedattaM 2157 4 AlaMbaNehi bhariyo 1876 5 kallANapAvae je' 6 egANegabhavagayaM 1713 1. uvasaMto du pudhantaM jhAyadi jhANaM vidakkavIcAraM / khINakasAo jhAyadi eyattavidakkavIcAraM / / -mUlA0 5-207 (yahI abhiprAya sa0si0 (9-44), tattvArthavArtika (9-44) meM bhI prakaTa kiyA gayA hai|) 2. dhavalA, pu0 13, pR0 81 3. dhyAnazatanaH 64 4. naM0 5 va 6 kI do gAthAeM mUlAcAra (5,203-4) meM bhI upalabdha hotI haiN| anirdiSTanAma grantha / 633 Page #688 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dhavalA 10 bhagavatI A* gAthA 7 jamhA sudaM vidakkaM 1881 8 atthANa vaMjaNANa ya 1882 9 jeNegameva davvaM 1883 10 jamhA sudaM vidakkaM 1884 11 atthANa vaMjaNANa ya 1885 12 avidakkamavIcAraM suhuma 1886 13. suhamammi kAyajoge 1887 14 avidakkamavIcAraM aNiyaTTI 1888 17. nanvisUtra-pIche 'SaTkhaNDAgama va nandisUtra' zIrSaka meM yaha spaSTa kiyA jA cukA hai ki dhavalA meM 'anekakSetra' avadhijJAna ke svarUpa ko spaSTa karate hue usa prasaMga meM 'vRttaM ca' ke nirdezapUrvaka "Neraiya-devatitthayarohi" ityAdi gAthA ko uddhRta kiyA gayA hai / yaha gAthA nandisUtra meM upalabdha hotI hai| 18. paMcAstikAya-granthanAmanirdeza ke binA bhI jo dhavalA meM isakI gAthAoM ko uddhata kiyA gayA hai usakA bhI spaSTIkaraNa pIche 'granthollekha' meM paMcatthipAhuDa ke prasaMga meM kiyA jA cukA hai| 19. prajJApanA-jaisA ki pUrva meM spaSTa kiyA jA cukA hai, jIvasthAna-satprarUpaNA anuyogadvAra ke antargata kAyamArgaNA ke prasaMga meM dhavalAkAra dvArA apkAyika, tejaskAyika aura vAyakAyika jIvoM ke kucha bhedoM kA nirdeza kiyA gayA hai| ve bheda jisa prakAra mUlAcAra, uttarAdhyayana, jIvasamAsa aura AcArAMganiyukti meM upalabdha hote haiM usI prakAra ve prajJApanA meM bhI upalabdha hote haiN|' 20. pramANavAtika--yaha grantha prasiddha bauddha dArzanika vidvAn dharmakIti (prAyaH 7vIM zatI) ke dvArA racA gayA hai| vedanAkAlavidhAna anuyogadvAra meM sthita bandhAdhyavasAna prarUpaNA meM prasaMgaprApta ayogavyavaccheda ke svarUpa ko prakaTa karate hue dhavalA meM pramANavArtika ke isa zloka ko uddhata kiyA gayA hai-- ayogamaparyogamatyantAyogameva ca / vyavacchinatti dharmasya nipAto vyatirecakaH // 4-160 / / 21. pravacanasAra-isake racayitA suprasiddha AcArya kundakunda (lagabhaga prathama zatAbdI) haiN| jIvasthAna khaNDa ke prArambha meM AcArya puSpadanta ke dvArA jo maMgala kiyA gayA hai usa paMcanamaskArAtmaka maMgala kI prarUpaNA meM prasaMgaprApta naiHzreyasa sukha ke svarUpa ko spaSTa karate hue dhavalA meM prakRta pravacanasAra kI "AdisayamAdasamutthaM" Adi gAthA (1-13) ko uddhata kiyA gayA hai| gAthA ke cauthe caraNa meM pravacanasAra meM jahA~ 'suddhavaogappasiddhANaM' aisA pATha hai, 1. dekhie prajJApanA (paNNavaNA) gAthA 1-20, 1-23 aura 1-26 aadi| 2. dhavalA, pu0 11, pR0 317 634 | SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #689 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vahA~ dhavalA meM usake sthAna meM 'suvogo ya siddhANaM' pATha hai jo lipidoSa se huA mAlUma hotA hai| (2) jIvasthAna-dravyapramANAnugama meM dravyabhedoM kA nirdeza karate hue dhavalA meM jIva-ajIva ke svarUpa ko spaSTa kiyA gayA hai / vahA~ jIva ke sAdhAraNa lakSaNa kA nirdeza karate hue yaha kahA hai ki jo pAMca varNa, pAMca rasa, do gandha va ATha prakAra ke sparza se rahita, sUkSma, amatika, gurutA va laghutA se rahita, asaMkhyAta pradezavAlA aura AkAra se rahita ho, use jIva jAnanA caahie| yaha jIva kA sAdhAraNa lakSaNa hai / pramANa ke rUpa meM vahA~ 'vutaM ca' kahakara "arasamarUvamagaMdha" Adi gAthA ko uddhRta kiyA gayA hai|' yaha gAthA pravacanasAra (2-80) aura paMcAstikAya (127) meM upalabdha hotI hai| (3) Age bandhasvAmitvavicaya meM vedamArgaNA ke prasaMga meM apagatavediyoM ko lakSya karake pAMca jJAnAvaraNIya Adi solaha prakRtiyoM ke bandhaka-abandhakoM kA vicAra kiyA gayA hai| usa prasaMga meM dhavalAkAra ne una solaha prakRtiyoM kA pUrva meM bandha aura tatpazcAt udaya vyucchinna hotA hai, yaha spaSTa karate hue 'etthuvaujjatI gAhA" aisA nirdeza karake isa gAthA ko uddhRta kiyA hai AgamacakkhU sAhU iMdiyacakkhU asesajIvA je / devA ya ohicakkhU kevalacakkhU jiNA savve // yaha gAthA kucha pAThabheda ke sAtha pravacanasAra meM isa prakAra upalabdha hotI hai AgamacakkhU sAhU iMdiya cakkhUNi savvabhUdANi / devA ya ohicakkhU siddhA paNa savvadocakkhU / / 3-34 / / (4) 'prakRti' anuyogadvAra meM zrutajJAna ke paryAya-zabdoM kA spaSTIkaraNa karate hue dhavalA meM pravacanasAra kI "jaM aNNANI kamma" Adi gAthA ko uddhRta kiyA gayA hai| 21. bhagavatI ArAdhanA -yaha zivArya (AcArya zivakoTi) ke dvArA racI gayI hai| jIvasthAna-satprarUpaNA anuyogadvAra meM kArmaNa kAyayoga ke pratipAdaka sUtra (1,1,60) kI vyAkhyA ke prasaMga meM zaMkAkAra ne, kevalisamudghAta sahetuka hai yA nirhetuka, ina do vikalpoM ko uThAte hue una donoM kI hI asambhAvanA prakaTa kI hai| usake abhimata kA nirAkaraNa karate hue dhavalAkAra ne kahA hai ki yativRSabha ke upadezAnusAra kSINakaSAya ke antima samaya meM saba karmoM (aghAtiyoM) kI sthiti samAna nahIM hotI, isalie sabhI kevalI samudghAta karate hue hI mukti ko prApta hote haiM / kintu jina AcAryoM ke matAnusAra lokapUraNa samudghAtagata kevaliyoM meM bIsa saMkhyA kA niyama hai, unake mata se una meM kucha samudghAta ko karate haiM aura kucha use nahIM bhI karate haiN| ____ Age prasaMgaprApta kucha anya zaMkAoM kA samAdhAna karate hue usa saMdarbha meM ina do gAthAoM kA upayoga huA hai chammAsAuvasese uppaNNaM jassa kevalaM jaannN| sasamugdhAo sijmai sesA bhajjA samugghAe / 1. dhavalA, pu0 3, pR0 2 2. vahI, pu0 8, pR0 264 3. dekhie dhavalA pu0 13, pR0 281 aura pravacanasAra gAthA 3-38 __ anirdiSTanAma grantha | 615 Page #690 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaisi AusamAI NAmA-godANi veyaNIyaM ca / te akayasamugdhAyA vaccatiyare samugdhAe // kucha pAThabheda ke sAtha aisI hI ye tIna gAthAe~ bhagavatI ArAdhanA meM isa prakAra upalabdha hotI haiM ukkassaeNa chammAsAuga se sammi kevalI jAdA / vaccati samugdhAvaM sesA bhajjA samugdhAde / / 2105 / / jesi AusamAI NAmA-godANi veyaNIyaM ca / te akayasamugdhAyA jiNA uvaNamaMti selesi // / 2106 / / jesi havaMti visamANi nAmA-godAI veyaNIyANi / te akadasamugdhAdA jiNA uvaNamaMti selesi // / 2107 // - bha0 A0 2105-7 dhavalA meM uddhRta uparyukta do gAthAoM meM prathama gAthA kA aura 'bhagavatI ArAdhanA' kI isa 2105vIM gAthA kA abhiprAya sarvathA samAna hai| yahI nahIM, ina donoM gAthAoM kA cauthA caraNa ( sesA bhajjA samugdhAe) zabdoM se bhI samAna hai / dhavalA meM uddhRta dUsarI gAthA aura 'bhagavatI ArAdhanA' kI 2106vI gAthA zabda vaM artha donoM se samAna hai| vizeSa itanA hai ki caturtha caraNa donoM kA zabdoM se bhinna hokara bhI artha kI apekSA samAna hI hai / kAraNa yaha ki mukti ko prApta karanA aura zailezya ( ayogikevalI) avasthA ko prApta karanA, isameM kucha vizeSa antara nahIM hai / 'bhagavatI ArAdhanA' kI jo tIsarI 2107vIM gAthA hai, vaha dhavalA meM uddhRta prathama gAthA ke aura 'bha0A0' kI 2105vIM gAthA ke 'sesA bhajjA samugdhAe' isa caturtha caraNa ke spaSTIkaraNa svarUpa hai / prakRta meM zaMkAkAra kA abhiprAya yaha rahA hai ki yativRSabhAcArya ke upadezAnusAra jo dhavalA meM yaha kahA gayA hai ki sabhI kevalI samudghAtapUrvaka mukti ko prApta karate haiM, yaha vyAkhyAna sUtra ke viruddha hai / kintu uparyukta gAthA meM jo yaha kahA gayA hai ki chaha mAsa Ayu ke zeSa raha jAne para jinake kevalajJAna utpanna huA hai, ve to samudghAta ko prApta karake mukti ko prApta karate haiM, zeSa ke lie kucha niyama nahIM hai - ve samudghAta ko kareM aura na bhI kareM; yaha gAthokta abhiprAya sUtra ke viruddha nahIM hai, isalie isa abhiprAya ko kyoM na grahaNa kiyA jAya / isa para dhavalAkAra ne kahA hai ki una gAthAoM kI AgamarUpatA nirNIta nahIM hai, aura yadi unakI AgamarUpatA nizcita hai to unheM hI grahaNa karanA cAhie / una do gAthAoM ko dhavalAkAra ne sambhavataH kucha pAThabheda ke sAtha 'bhagavatI ArAdhanA' se uddhRta kiyA hai, yA phira usase bhI prAcIna kisI anya grantha se lekara unheM dhavalA meM uddhRta kiyA hai / ' (2) 1. isa sabake lie dekhie dhavalA, pu0 1, pR0 301-4 636 / SaTkhaNDAgama-parizIlana jaisA ki pIche dhyAnazataka ke prasaMga meM kahA jA cukA hai, dhavalAkAra ne 'karma' anu Page #691 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yogadvAra ke antargata dhyAna kI prarUpaNA meM 'bhagavatI-ArAdhanA' kI 14 gAthAoM ko dhavalA meM uddhRta kiyA hai| (3) 'prakRti' anuyogadvAra meM zrutajJAna ke paryAya-zabdoM ko spaSTa karate hue dhavalA meM 'pravacanIya' ke prasaMga meM 'uktaM ca' ke nirdezapUrvaka "sajjhAyaM kuvvaMto" Adi tIna gAthAe~ uddhata kI gayI haiN| unameM pUrva kI do gAthAe~ 'bhagavatI-ArAdhanA' meM 104 va 105 gAthAsaMkhyA meM upalabdha hotI haiN| pUrva kI gAthA malAcAra (5-213) meM bhI upalabdha hotI hai| tIsarI 'jaM aNNANI kamma' Adi gAthA pravacanasAra (3-38) meM upalabdha hotI hai|| 23. bhAvaprAbhUta-jIvasthAna-cUlikA ke antargata prathama 'prakRtisamutkIrtana'. cUlikA meM darzanAvaraNIya ke prasaMga meM jIva ke jJAna darzana lakSaNa ko prakaTa karate hue dhavalAkAra ne A0 kundakunda-viracita 'bhAvaprAbhRta' ke 'ego me sassado appA' Adi padya ko uddhRta kiyA hai / / 24. mUlAcAra-yaha pIche (pR0 572 para) kahA jA cukA hai ki dhavalAkAra ne vaTTakarAcArya-viracita mUlAcAra kA ullekha AcArAMga ke nAma se kiyA hai| unhoMne granthanAmanirdeza ke binA bhI usakI kucha gAthAoM ko yathAprasaMga dhavalA meM uddhRta kiyA hai| unameM kacha kA ullekha 'dhyAnazataka' aura 'bhagavatI ArAdhanA' ke prasaMga meM kiyA jA cukA hai| anya kucha isa prakAra (1) jIvasthAna-satprarUpaNA anuyogadvAra meM indriya-mArgaNA ke prasaMga meM zrotra Adi indriyoM ke AkAra ko prakaTa karate hue dhavalA meM jo "javaNAliyA masUrI" Adi gAthA ko uddhRta kiyA gayA hai vaha kucha pAThabheda ke sAtha mUlAcAra meM upalabdha hotI hai| (2) yahIM para Age kAyamArgaNA ke prasaMga meM nigoda jIvoM kI vizeSatA ko prakaTa karane vAlI cAra gAthAe~ 'uktaM ca' ke nirdezapUrvaka uddhRta kI gayI haiN| ye cAroM gAthAeM Age mala SaTakhaNDAgama meM sUtra ke rUpa meM avasthita haiN| unameM tIsarI (147) aura cauthI (148) ye do gAthAe~ mUlAcAra meM bhI upalabdha hotI haiM / (3) vedanAkAlavidhAna anuyogadvAra meM Ayu karma kI utkRSTa vedanA ke svAmI kI prarUpaNA ke prasaMga meM sUtra 4,2,6,12 kI vyAkhyA karate hue dhavalAkAra dvArA usameM prayukta padoM kI saphalatA prakaTa kI gayI hai| isa prasaMga meM dhavalAkAra ne kahA hai ki sUtra meM jo tInoM meM se kisI bhI veda ke sAtha utkRSTa Ayu ke bandha kA avirodha prakaTa kiyA gayA hai, usameM sUtrakAra kA abhiprAya bhAvaveda se rahA hai, kyoMki isake binA strIveda ke sAtha bhI nArakiyoM kI utkRSTa Ayu ke bandha kA prasaMga prApta hotA hai| kintu strIveda ke sAtha utkRSTa narakAyu kA bandha nahIM hotA hai, kAraNa yaha ki strIveda ke sAtha utkRSTa Ayubandha ke svIkAra karane 1. dhavalA, pu0 13, pR0 281 2. dhavalA, pu0 6, pR0 6 aura bhAvaprAbhRta gAthA 56 3. dhavalA, pR0 1, pR0 226 aura malAcAra gAthA 12-50 4. Sa0kha0 mUtra 226,230,234 aura 233 (pu0 14) 5. dhavalA, pu0 1 pR0 270-71 aura mUlAcAra gAthA 12-163 va 12-162 anirdiSTa nAma grantha / 637 Page #692 -------------------------------------------------------------------------- ________________ para "pAMcavIM pRthivI taka siMha aura chaThI pRthivI taka striyAM jAtI haiM" isa sUtra' ke sAtha virodha prApta hotA hai|' vaha gAthAsUtra mUlAcAra (12-113) meM upalabdha hotA hai| dhavalAkAra ne sUtra ke rUpa meM ullekha karake usako mahattva diyA hai / sambhava hai vaha usake pUrva anyatra bhI kahIM rahA ho| (4) 'karma' anuyogadvAra meM prAyazcitta ke dasa bhedoM kA ullekha karate hue dhavalA meM 'ettha gAhA' kahakara "AloyaNa-paDikamaNe" Adi gAthA ko uddhRta kiyA gayA hai| yaha gAthA mUlAcAra meM upalabdha hotI hai| (5) 'prakRti' anuyogadvAra meM manuSyagati prAyogyAnupUrvI nAmakarma ke bhedoM ke prarUpaka sUtra (5,5,120) kI vyAkhyA meM UrdhvakapATacchedana se sambaddha gaNita-prakriyA ke prasaMga meM dhavalAkAra ne do bhinna matoM kA ullekha karate hue yaha kahA hai ki yahA~ upadeza prApta karake yahI vyAkhyAna satya hai, dUsarA asatya hai| isakA nizcaya karanA caahie| ye donoM hI upadeza sUtra-siddha haiM, kyoMki Age donoM hI upadezoM ke Azraya se alpabahutva kI prarUpaNA kI gayI hai| ___ isa para vahAM yaha zaMkA kI gayI hai ki viruddha do arthoM kI prarUpaNA ko sUtra kase kahA jA sakatA hai| isake samAdhAna meM dhavalAkAra ne kahA hai ki yaha satya hai, jo sUtra hotA hai vaha aviruddha artha kA hI prarUpaka hotA hai / kintu yaha sUtra nahIM hai| sUtra ke samAna hone se use upacAra se sUtra svIkAra kiyA gayA hai / isa prasaMga meM sUtra kA svarUpa kyA hai, yaha pUchane para . usake spaSTIkaraNa meM vahA~ yaha gAthA uddhRta kI gayI hai-- suttaM gaNadharakahiyaM taheva patteyabuddhakahiyaM ca / sudakevaliNA kahiyaM abhiNNadasapuTivakahiyaM ca / / isI prasaMga meM Age dhavalAkAra ne kahA hai ki bhUtabali bhaTTAraka na gaNadhara haiM, na pratyekabuddha haiM, na zrutakevalI haiM aura na abhinnadazapUrvI bhI haiM jisase yaha sUtra ho ske| (6) 'bandhana' anayogadvAra meM bAdara-nigoda vargaNAoM ke prasaMga meM dhavalA meM kSINakaSAya ke prathamAdi samayoM meM maranevAle nigoda jIvoM kI maraNasaMkhyA ke krama kI prarUpaNA kI gayI hai| isa prasaMga meM vahA~ yaha zaMkA uThAyI gayI hai ki vahA~ ye nigodajIva kyoM marate haiN| uttara meM yaha spaSTa kiyA gayA hai ki dhyAna ke dvArA nigoda jIvoM kI utpatti aura sthiti ke kAraNoM kA nirodha ho jAne se ve kSINakaSAya ke maraNa ko prApta hote haiN| Age vahA~ punaH yaha zaMkA kI gayI hai ki dhyAna ke dvArA anantAnanta jIvarAzi kA vighAta karanevAloM ko mukti kaise prApta hotI hai| uttara meM kahA gayA hai ki vaha unheM pramAda se rahita ho jAne ke kAraNa prApta hotI hai| sAtha hI, vahA~ pramAda ke svarUpa ko prakaTa karate hue kahA gayA hai ki pAMca mahAvratoM, pAMca samitiyoM, tIna guptiyoM kA tathA samasta kaSAyoM ke abhAva kA nAma apramAda hai| Age vahA~ 1. A0 paMcami tti sIhA itthIo jaMti chaTThipuDhavi ti| gacchaMti mAdhavI tti ya macchA maNuyA ya ye pAvA ||-muulaa0 12-123 2. dhavalA, pu0 11, pR0 113-14 (ti0pa0 gAthA 8, 556-61 bhI draSTavya haiN)| 3. dhavalA, pu0 13, pR0 60 aura mUlAcAra gA0 5-165 4. dhavalA, pu0 13, pR0 381 va mUlAcAra gAthA 5-80 638 / SadakhaNDAgama-parizIlana Page #693 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hiMsA-ahiMsA kA vicAra karate hue zuddha naya se antaraMga hiMsA ko hI yathArtha hiMsA siddha kiyA gayA hai| isakI puSTi meM 'uktaM ca' kahakara vahA~ tIna gAthAoM ko uddhRta kiyA gayA hai| unameM prathama gAthA pravacanasAra kI aura Age kI do gAthAe~ mUlAcAra kI haiN| 25. yuktyanuzAsana-jIvasthAna-dravyapramANAnugama ke prasaMga meM dhavalAkAra ne 'dravya-pramANAnugama' ke zabdArtha para vicAra kiyA hai| isa prasaMga meM 'dravya' aura 'pramANa' zabdoM meM aneka samAsoM ke Azraya se pArasparika sambandha kA vicAra karate hue dhavalA meM kahA gayA hai ki saMkhyA (pramANa) dravya kI eka paryAya hai, isalie donoM (dravya aura pramANa) meM ekatA yA abheda nahIM ho sakatA hai / isa prakAra unameM bheda ke rahane para bhI dravya kI prarUpaNA usake guNoM ke dvArA hI hotI hai, isake binA dravya kI prarUpaNA kA anya koI upAya nahIM hai| ise spaSTa karate hue Age dhavalA meM 'uktaM ca' ke nirdezapUrvaka "nAnAtmatAmaprajAhattadeka" padya ko uddhRta kiyA hai / yaha padya A0 samantabhadra dvArA viracita yuktyanuzAsana meM yathAsthAna avasthita hai| 26. laghIyastraya - uparyukta dravyapramANAnugama meM mithyAdRSTiyoM ke pramANasvarUpa aneka prakAra ke ananta ko spaSTa karate hue dhavalA meM unameM se gaNanAnanta ko adhikRta kahA gayA hai| isa para vahA~ zaMkA uThI hai ki yadi gaNanAnanta prakRta hai to ananta ke nAmAnanta Adi anya dasa bhedoM kI prarUpaNA yahA~ kisalie kI jA rahI hai| isake uttara meM dhavalAkAra ne kahA hai ki vaha aprakRta ke. nirAkaraNa va prakRta kI prarUpaNA karane, saMzaya kA nivAraNa karane aura tattva kA nizcaya karane ke lie kI jA rahI hai / isI prasaMga meM Age unhoMne yaha bhI kahA hai ki athavA nikSepa se viziSTa artha ko prarUpaNA vaktA ko unmArga se bacAtI hai, isalie nikSepa kiyA jAtA hai| Age 'tathA coktaM' aisI sUcanA karate hue unhoMne "jJAnapramANamityAhuH' ityAdi zloka ko uddhata kiyA hai| yaha zloka bhaTTAkalaMkadeva-viracita laghIyastraya meM upalabdha hotA hai / vizeSa itanA hai ki yahA~ '-mAtmAdeH' ke sthAna meM '-mityAhuH' aura 'iSyate' ke sthAna meM 'ucyate' pAThabheda hai| 27. lokavibhAga - jIvasthAna-kAlAnugama meM noAgama-bhAvakAla ke antargata samaya va AvalI Adi ke svarUpa ko prakaTa karate hue usa prasaMga meM 'muhUrtAnAM nAmAni' isa sUcanA ke sAtha dhavalA meM ye cAra zloka uddhRta kiye gaye haiM raudraH zvetazca maitrazca tataH sArabhaTo'pi ca / daityo vairocanazcAnyo vaizvadevo'bhijittathA / / rohaNo balanAmA vijayo naiRto'pi ca / vAruNazcAryayAmA syurbhAgyaH paMcadazo dine / sAvitro dhuryasaMjJazca dAtrako yama eva ca / vAyurhatAzano bhAnuvaijayaMto'STamo nizi / / 1. dhavalA, pR0 14, pR0 88-86 tathA prasA0 gAthA 3-17 va mUlAcAra gAthA 5,131-32 2. dhavalA, pu0 3, pR0 6 aura yuktyanu0 50 3. dekhie dhavalA, pu0 3, pR0 17-18 aura laghIyastraya 6-2 anidiSTanAma grantha/636 Page #694 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mivArthaH siddhasenazca vikSobho yogya eva ca / puSpadantaH sugandharvo muhUrto'nyo'ruNo mataH / / ye cAroM zloka vartamAna lokavibhAga meM kucha thor3e se pAThabheda ke sAtha upalabdha hote haiN|' siMhasUraSi-viracita yaha 'lokavibhAga' dhavalA ke bAda racA gayA hai| isakA kAraNa yaha hai ki 'uktaM cArSe' kahakara usameM jinasenAcArya (havIM zatI) viracita AdipurANa ke 150-200 zlokoM kA eka pUrA hI prakaraNa grantha kA aMga banA liyA gayA haiN| isake atirikta 'uktaM ca trilokasAre' isa sUcanA ke sAtha A0 nemicandra (11vIM zatI) viracita trilokasAra kI aneka gAthAoM ko vahAM uddhRta kiyA gayA hai| isa prakAra se upalabdha lokavibhAga yadyapi dhavalA ke bAda likhA gayA hai, phira bhI jaisI ki sUcanA granthakartA ne usakI prazasti meM kI hai, tadanusAra vaha muni sarvanandI dvArA viracita (zaka saM0 380) zAstra ke AdhAra se bhASA ke parivartanapUrvaka siMhasUrarSi ke dvArA racA gayA hai| ___ isase yaha sambhAvanA ho sakatI hai ki sarvanandI-viracita usa zAstra meM aisI kucha gAthAeM prAdi rahI hoM jinakA isa lokavibhAga meM saMskRta zlokoM meM anuvAda kara diyA gayA ho| athavA jyotiSaviSayaka kisI anya prAcIna grantha ke AdhAra se una zlokoM meM prathamataH dina ke 15 muhUrtoM kA aura tatpazcAt rAtri ke 15 muhUrtoM kA nirdeza kara diyA gayA ho| __ jyotiSkaraNDaka kI malayagiri sUri-viracita vRtti meM una muhUrtoM ke nAma isa prakAra nirdiSTa kiye gaye haiM 1 rudra, 2 zreyAn, 3 mitra, 4 vAyu, 5 supIta, 6 abhicandra, 7 mahendra, 8 balavAn, 6 pakSma, 10 bahusatya, 11 IzAna, 12 tvaSTA, 13 bhAvitAtmA, 14 vaizravaNa, 15 vAruNa, 16 Ananda, 17 vijaya, 18 vizvAsana, 16 prAjApatya, 20 upazama, 21 gAndharva, 22 agnivaizya. 23 zatavaSabha, 24 AtapavAna, 25 asama, 26 aruNavAn, 27 bhoma, 28 vaSabha, 26 sarvArtha aura 30 rAkSasa / pramANa ke rUpa meM vahA~ 'uktaM ca jambUdvIpaprajJaptau' isa nirdeza ke sAtha ye gAthAe~ uddhata kI gayI haiM rudde see mitte vAyU pIe taheva abhicaMde / mAhivaM balavaM pamhe bahusacce cava IsANe / / taTThava bhAviyappa vesavaNe vAruNe ya ANaMde / vijae ya vIsaseNe pAyAvacce taha ya uvasame ya / / 1. dhavalA, pu0 4, pR0 318-16 aura lokavibhAga zloka 6, 167-200 2. dekhie lo0 vi0, pR0 87, zloka 6 Adi (vizeSa jAnakArI ke lie lo0 vi0 kI prastAvanA pR0 35 kI tAlikA bhI draSTavya hai|) 3. dekhie lo0vi0, pR0 42,73,86 aura 101 4. vahI, pR0 225, zloka 51-53 5. tiloyapaNNattI meM 7vA 'jyotirloka' nAma kA eka svatantra mahAdhikAra hai, kintu vahA~ ye muhUrtoM ke nAma nahIM upalabdha hote haiM / 640 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #695 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gaMdhava aggivesA sayassihe AyavaM ca asama ca / aNava bhoma risa he savaDhe rakkhase IyA ||-jyo0 ka0, pR0 27-28 yahA~ aura dhavalA meM ina muhUrtanAmoM kA jo nirdeza kiyA gayA hai, usameM bhinnatA bahuta hai| divasanAma isI prasaMga meM Age dhavalA meM, pandraha dinoM kA pakSa hotA hai, yaha spaSTa karate hue 'divasAnAM nAmAni' sUcanA ke sAtha yaha zloka u kiyA gayA hai' nandA bhadrA jayA riktA pUrNA ca niyamaH kramAt / devatAzcandra-sUryendrA AkAzo dharma eva ca / / pUrvokta jyotiSkaraNaka kI vRtti meM 'tathA coktaM candraprajJaptau' isa sUcanA ke sAtha ina tithiyoM ke nAma isa prakAra nirdiSTa kiye gaye haiM "nandA, bhadrA, jayA, tucchA, puNNA pakkhassa pannarasI, evaM tiguNA tiguNA tihIo" yAstu rAtritithayastAsAmetAni nAmAni-- . ... 'uktaM ca candraprajJaptAveva'..... pannarasa rAItihI paNNattA / taM jahA-"uggavaI bhogavaI jasomaI savvasiddhA suhanAmA, puNaravi uggavaI bhogavaI jasavaI savvasiddhA suhanAmA / evaM tiguNA etA tihIo savvasiM rAINaM" iti / jotiSka raNDaka ke TIkAkAra malayagiri sUri ne pUrvAMga va pUrva Adi saMkhyAbhedoM ke prasaMga meM utpanna matabhedoM kI carcA karate hue yaha spaSTa kiyA hai ki skandilAcArya kI pravRtti meM duSamAkAla ke prabhAva se durbhikSa ke pravRtta hone para sAdhuoM kA paThana-guNana Adi saba naSTa ho gayA thaa| pazcAt durbhikSa ke samApta ho jAne para va subhikSa ke pravRtta ho jAne para do saMghoM kA milApa huA-eka valabhI meM aura dUsarA mathurA meN| usameM sUtra va artha kI saMghaTanA se paraspara meM vAcanAbheda ho gyaa| so ThIka bhI hai, kyoMki vismRta sUtra aura artha kA smaraNa kara-karake saMghaTanA karane para avazya hI vAcanAbheda hone vAlA hai, isameM anupapatti (asaMgati) nahIM hai| isa prakAra isa samaya jo anuyogadvAra Adi pravartamAna haiM ve mAthura vAcanA kA anusaraNa karane vAle haiM tathA jyotiSkaraNDaka sUtra ke kartA AcArya valabhI-vAcanA ke anuyAyI rahe haiN| isa kAraNa isameM jo saMkhyAsthAnoM kA pratipAdana kiyA gayA hai vaha valabhIvAcanA ke anusAra haiM, isalie anuyogadvAra meM pratipAdita saMkhyAsthAnoM ke sAtha viSamatA ko dekhakara ghRNA nahIM karanI caahie| malayagiri sUri ke isa spaSTIkaraNa ko kevala saMkhyAbhedoM ke viSaya meM hI nahIM samajhanA cAhie / yahI paristhiti anya matabhedoM ke viSaya meM bhI raha sakatI hai| 28. vizeSAvazyaka bhASya-yaha bhASya jinabhadra kSamAzramaNa (7vIM zatI) ke dvArA Avazyaka sUtra ke prathama adhyayanasvarUpa 'sAmAyika' para likhA gayA hai| isameM A0 bhadrabAhu (dvitIya) dvArA usa 'sAmAyika' adhyayana para nirmita niyuktiyoM kI vizeSa vyAkhyA kI gayI hai| 1. dhavalA, pu0 4, pR0 316 2. jyo0ka0 malaya0 vRtti gA0 103-4, pR0 61 3. dekhie jyotiSka0 malaya0 vRtti 2-71, pR0 41 anirdiSTa nAma grantha / 641 Page #696 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 'kRti' anuyogadvAra meM bIjabuddhi Rddhi kI prarUpaNA ke prasaMga meM dhavalA meM eka yaha zaMkA uThAI gayI hai ki yadi zrutajJAnI kA viSaya 'ananta' saMkhyA hai to 'parikarma' meM jo caturdazapUrvI kA 'utkRSTa saMkhyAta' viSaya kahA gayA hai vaha kaise ghaTita hogaa| isake uttara meM vahAM kahA gayA hai ki vaha utkRSTa saMkhyAta ko hI jAnatA hai, aisA parikama' meM niyama nirdhArita nahIM kiyA gayA hai| ___ isa prasaMga meM zaMkAkAra ne kahA hai ki zrutajJAna samasta padArthoM ko nahIM jAnatA hai, kyoMki aisA vacana hai' paNNavaNijjA bhAvA aNaMtabhAgo du aNabhilappANaM / paNNavaNijjANaM puNa aNaMtabhAgo sudaNibaddho / / isa prakAra se zaMkA ke rUpa meM uddhRta yaha gAthA vizeSAvazyaka bhASya meM 141 gAthAsaMkhyA ke rUpa meM upalabdha hotI hai / go0 jIvakANDa meM bhI vaha gAthAsaMkhyA 334 ke rUpa meM upalabdha hotI hai, para vahA~ use sambhavataH dhavalA se hI lekara grantha kA aMga banAyA gayA hai| 29. sanmatisUtra-- isake viSaya meM pIche (50 596 para) 'granthollekha' ke prasaMga meM paryApta vicAra kiyA jA cukA hai| prasaMgavaza dhavalA meM nAmanirdeza ke binA bhI usakI jo gAthAeM uddhRta kI gayI haiM unakA bhI ullekha vahAM kiyA jA cukA hai| 30. sarvArthasiddhi-jIvasthAna-kAlAnugama meM mithyAdRSTiyoM ke utkRSTa kAlapramANa ke prarUpaka sUtra (1,5,4) meM nirdiSTa ardhapudgalaparivartanakAla ko spaSTa karate hue dhavalA meM pAMca parivartanoM ke svarUpa ko prakaTa kiyA gayA hai| isa prasaMga meM vahA~ dravyaparivartana ke svarUpa ko spaSTa karate hue yaha kahA gayA hai ki saba jIvoM ne atIta kAla meM saba jIvarAzi se anantaguNe pudgaloM ke anantaveM bhAga hI bhogakara chor3A hai| kAraNa yaha ki abhavya jIvoM se anantaguNe aura siddhoM ke anantaveM bhAga se guNita atIta kAla mAtra saba jIvarAzi ke samAna bhoga karake chor3e gaye pudgaloM kA pramANa pAyA jAtA hai| (1) isa para vahA~ yaha zaMkA kI gayI hai ki samasta jIvoM ne atIta kAla meM ukta prakAra se saba pudgaloM ke anantaveM bhAga ko hI bhogakara chor3A hai aura zeSa ananta bahubhAga abhukta rUpa meM vidya vadyamAna hai to aisI sthiti ke hone para-"jIva ne eka-eka karake saba pudgaloM ko anantavAra bhogakara chor3A hai|" isa sUtra gAthA ke sAtha virodha kyoM na hogaa| isake uttara meM dhavalAkAra ne kahA hai ki ukta gAthAsUtra ke sAtha kucha virodha nahIM hogA, kyoMki usa gAthAsUtra meM prayukta 'sarva' zabda 'sabake ekadeza' rUpa artha meM pravRtta hai, na ki 'sAmastya' rUpa artha meM / jaise 'sArA gAMva jala gayA' ityAdi vAkyoM meM 'sArA' zabda kA prayoga gAMva Adi ke ekadeza meM dekhA jAtA hai| Age isI prasaMga meM krama se kSetra, kAla, bhava aura bhAva-parivartanoM kI prarUpaNA karane kI 1. dekhie dhavalA, pu0 6, pR0 56-57 2. dekhie sa0si0 2-10 (vahA~ 'ege' sthAna meM 'kamaso'; 'hu' ke sthAna meM 'ya' aura 'asaI' ke sthAna meM 'acchaI' pATha hai| 3. dekhie dhavalA, pu0 4, pR0 326 642 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #697 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sacanA karate hue dhavalA meM 'tesi gAhAo' aisA kahakara anya kucha gAthAoM ko uddhRta kiyA gayA hai| ye gAthAe~ sarvArtha siddhi meM 'uktaM ca' ke sAtha uddhata kI gayI haiN|' (2) vargaNAkhaNDa ke antargata 'prakRti' anuyogadvAra meM 'ekakSetra' avadhijJAna kI prarUpaNA ke prasaMga meM kSaNa-lava Adi kAlabhedoM kI prarUpaNA karate hue dhavalA meM 'vuttaM ca' kahakara "puTavassa parimANa" ityAdi eka gAthA ko uddhRta kiyA gayA hai / yaha gAthA sarvArtha siddhi meM 'tasyAzca (sthitezca) sambandhe gAthAM paThanti' aisI sUcanA karate hue uddhRta kI gayI hai| ukta gAthA 'bRhatsaMgrahiNI (316), jyotiSkaraNDaka (63) aura jIvasamAsa (113) meM bhI kucha pAThabheda ke sAtha upalabdha hotI hai| 31. saundarAnanda mahAkAvya --jIvasthAna-cUlikA ke antargata 'gati-Agati' cUlikA (6) meM bhavanavAsI Adi devoM meM se Akara manuSyoM meM utpanna hue manuSya kitane guNoM ko utpanna kara sakate haiM, ise spaSTa karate hue usa prasaMga meM "dIpo yathA nirva timabhyupeto" Adi do padyoM ko dhavalA meM uddhata karake yaha kahA gayA hai ki isa prakAra svarUpa ke vinAza ko jo bauddhoM ne mokSa / mAnA hai, unake mata ke nirAsArtha sUtra (6,6-6,233) meM 'siddhyanti' aisA kahA gayA hai| ye donoM padya saundarAnanda mahAkAvya meM pAye jAte haiN| vizeSa itanA hai ki vahAM 'jIvastathA' ke sthAna meM 'evaM kRtI' pAThabheda hai| 32. sthAnAMga-jIvasthAna-satprarUpaNA meM prasaMgaprApta gati-indriyAdi mArgaNAoM ke svarUpa ko spaSTa karate hue dhavalA meM yoga ke svarUpa kA nirdeza tIna prakAra se kiyA gayA hai aura anta meM 'uktaM ca' kahakara isa gAthA ko uddhRta kiyA gayA hai maNasA vacasA kAeNa cAvi juttassa viriyprinnaamo| jIvassappaNiyoo jogo tti jiNehi Niddivo / / yaha gAthA kucha thor3e se parivartana ke sAtha sthAnAMga meM isa prakAra upalabdha hotI hai maNasA vayasA kAeNa vAvi juttassa viriyprinnaamo| jIvassa appaNijjo sa jogasanno jiNakkhAo // 5 ukta donoM gAthAe~ zabda va artha se prAyaH samAna haiN| unameM jo thor3A sA zabda-parivartana huA hai vaha lipidoSa se bhI sambhava hai| jaise.-'cAvi' va 'vAvi' tathA 'ppaNiyoo' va 'appa. nnijjo'| 33. svayambhUstotra-'kRti' anuyogadvAra meM nayaprarUpaNA kA upasaMhAra karate hue dhavalA meM kahA gayA hai ki ye sabhI naya vastusvarUpa kA ekAntarUpa meM avadhAraNa na karane para samyagdRSTi -samIcIna naya-hote haiM, kyoMki vasI avasthA meM unake dvArA pratipakSa kA nirAkaraNa nahIM kiyA jAtA hai| isake viparIta ve hI durAgrahapUrvaka vastu kA avadhAraNa karane para mithyAdRSTi 1. dekhie dhavalA, pu0 4, pR0 333 aura sa0si0 2-10 2. dekhie dhavalA, pu0 13, pR0 300 aura sa0si0 3-31 3. dekhie dhavalA, pu0 6, pR0 467 aura saundarA0 16, 28-29 4. dekhie dhavalA, pu0 1, pR0 140 5. sthAnAMga, pR0 101 anidiSTanAma prantha/643 Page #698 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (durnaya) hote haiM-aisA kahate hue vahA~ 'atropayoginaH zlokAH' nirdeza karake tIna zlokoM ko uddhRta kiyA gayA hai| unameM prathama do zloka samantabhadrAcArya-viracita 'svayambhastotra' meM aura tIsarA unhIM ke dvArA viracita 'AptamImAMsA' meM upalabdha hotA hai / yahA~ dhavalA meM unheM viparIta krama se uddhRta kiyA gayA hai|' 34. harivaMzapurANa-pUrvokta 'prakRti' anuyogadvAra meM unhIM kAlabhedoM kI prarUpaNA karate hae Age dhavalA meM kahA gayA hai ki eka 'pUrva' ke pramANa varSoM ko sthApita karake unheM eka lAkha se guNita caurAsI ke varga se guNita karane para 'parva' kA pramANa hotA hai| isI prasaMga meM Age kahA gayA hai ki asaMkhyAta varSoM kA palyopama hotA hai| palya-vicAra isI prasaMga meM Age zaMkAkAra ne "yojanaM vistRtaM palyaM' ityAdi do zlokoM ko uddhRta karate hue yaha kahA hai ki isa vacana ke anusAra saMkhyAta varSoM kA bhI vyavahAra-palya hotA hai, use yahAM kyoM nahIM grahaNa kiyA jAtA hai| isake uttara meM dhavalAkAra ne kahA hai ki ukta vacana meM jo 'varSazata' zabda hai vaha vipulatA kA vAcaka hai, isase usakA abhiprAya yaha hai ki asaMkhyAta sau varSoM ke bItane para eka-eka roma ke nikAlane se asaMkhyAta varSoM kA hI palyopama hotA hai| __ yahA~ dhavalA meM jo ukta do zloka uddhata kiye gaye haiM ve usI abhiprAya ke prarUpaka punATakasaMghIya A0 jinasena-viracita harivaMzapurANa ke "pramANayojanavyAsa-" ityAdi tIna zlokoM ke samAna haiN| harivaMzapurANagata ve tIna zloka dhavalA meM uddhRta ukta do zlokoM se adhika vikasita haiN| jaise- una do zlokoM meM sAmAnya se 'yojana zabda kA upayoga kiyA gayA hai tathA paridhi ke pramANa kA vahAM kucha nirdeza nahIM kiyA gayA hai, jaba ki harivaMzapurANa ke una zlokoM meM vizeSa rUpa se pramANa yojana kA upayoga kiyA gayA hai tathA paridhi ke pramANa kA bhI ullekha kiyA gayA hai| isase aimA pratIta hotA hai ki dhavalAkAra ke sAmane lokasvarUpa kA prarUpaka koI prAcIna grantha rahA hai / usI se sambhavata: unhoMne una do zlokoM ko uddhRta kiyA hai / sarvArthasiddhi meM prasaMgavaza palya kI prarUpaNA karate hue usake ye tIna bheda nirdiSTa kiye haiMvyavahArapalya, uddhArapalya aura addhApalya / vahA~ ina tIna palyoM aura unase niSpanna hone vAle vyavahAra-palyopama, uddhAra-palyopama aura addhApalyopama ke svarUpa ko spaSTa karate hue unake prayojana ko bhI prakaTa kiyA gayA hai / anta meM vahA~ 'uktA ca saMgrahagAthA' isa sUcanA ke sAtha yaha eka gAthA uddhRta kI gayI hai"..-- 1. dekhie dhavalA, pu0 6, pR0 182 aura svayambhUstotra zloka 62,61 tathA AptamImAMsA __ zloka 108 2. dekhie dhavalA, pu0 13, pR0 300 aura ha0pu0 zloka 7,47-46 3. aisI kucha vizeSatA harivaMzapurANa meM dRSTigocara nahIM hotii| 4. dekhie sa0si0 3-38 644 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #699 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vavahArasArakhA pallA tiNNeva hoMti bobvA / saMkhAdI ca samuddA kammadidi vaNNidA tadiye ||-s0 si0 3-38 yaha gAthA prAya: isI rUpa meM jambUvIvapaNNattI meM upalabdha hotI hai (dekhie jaldIgA0 13-36) / yahA~ 'boddhavvA' ke sthAna meM usakA samAnArthaka 'NAyavvA' zabda hai| tIsarA pAda yahA~ 'saMkhAdIva-samuddA' aisA hai / sarvArthasidi meM usake sthAna meM jo 'saMkhAdI ca samUhA' aisA pATha upalabdha hotA hai vaha nizcita hI azuddha ho gayA pratIta hotA hai, kyoMki 'ca' aura 'va' kI likhAvaTa meM vizeSa antara nahIM hai| isa prakAra sa0si0 meM sambhavataH 'saMkhAdI ca samuddA' ke sthAna meM 'saMkhAdIva-samuddA' aisA hI pATha rahA hai, aisA pratIta hotA hai| isI abhiprAya kI prarUpaka eka gAthA tiloyapaNNattI meM isa prakAra upalabdha hotI hai vavahArudvAradA tiyapallA paDhamayammi sNkhaao| vidie dvIva-samuddA tadie mijjevi kammaThidI // 1-14 // isa paristhiti ko dekhate hue yaha nizcita pratIta hotA hai ki ina granthoM ke pUrva lokAnayoga viSayaka do-cAra prAcIna grantha avazya rahane cAhie, jinake AdhAra se ina granthoM meM vividha prakAra se loka kI prarUpaNA kI gayI hai / tiloyapaNNattI meM aneka bAra aise kucha granthoM kA ullekha bhI kiyA gayA hai| yathA- . ___ maggAyaNI (4-1982), lokavinizcaya (4-1866 Adi), lokavibhAga (1.282 va 42448 Adi), lokAyanI (8-530), lokAyinI (4-2444), saggAyaNI (4-217), saMgAiNI (4-2448), saMgAyaNI (8-272), saMgAhaNI (8-387) aura saMgoyaNI (4-219) / anidiSTanAma grantha /645 Page #700 -------------------------------------------------------------------------- ________________ granthakArollekha dhavalAkAra ne jisa prakAra apanI isa vizAla dhavalA TIkA meM kucha granthoM ke nAmoM kA ullekha karate hue unake avataraNavAkyoM ko liyA hai tathA jaisA ki Upara ke vivecana se spaSTa ho cukA hai, granthanAmanirdeza ke binA bhI unhoMne pracura granthoM ke antargata bahuta-sI gAthAoM va zlokoM Adi ko isa TIkA meM uddhRta kiyA hai, usI prakAra kucha granthakAroM ke bhI nAma kA nirdeza karate hue unhoMne unake dvArA viracita granthoM se prasaMgAnurUpa gAthAoM Adi ko lekara dhavalA meM uddhRta kiyA hai / kahIM-kahIM unhoMne matabheda ke prasaMga meM bhI kisI kisI granthakAra ke . nAma kA ullekha kiyA hai / yathA 1. AryanandI - mahAkarmaprakRtiprAbhRta ke antargata caubIsa anuyogadvAroM meM antima 'alpabahutva' anuyogadvAra hai / vahA~ 'karmasthiti' anuyogadvAra ke Azraya se dhavalAkAra ne kahA hai ki mahAvAcaka AryanandI 'karmasthiti' anuyogadvAra meM satkarma ko karate haiM / isakA abhiprAya yaha dikhatA hai ki AryanandI ke matAnusAra 22 veM 'karmasthiti' anuyogadvAra meM satkarma kI prarUpaNA kI gayI hai / isake pUrva usa 'karmasthiti' anuyogadvAra ke prasaMga meM dhavalA meM yaha kahA gayA hai ki yahA~ do upadeza haiM--nAgahastI kSamAzramaNa jaghanya aura utkRSTa sthitiyoM ke pramANa kI prarUpaNA ko karmasthiti prarUpaNA kahate haiM, kintu AryamakSu kSamAzramaNa karmasthitisaMcita satkarma kI prarUpaNA ko karmasthiti prarUpaNA kahate haiM / ina do ullekhoM meM se prathama jisa satkarma kI prarUpaNA kA abhimata AryanandI kA kahA gayA hai, usI satkarma kI prarUpaNA kA abhimata dUsare ullekha meM AryamakSu kA kahA gayA hai / isase yaha sandeha utpanna hotA hai ki kyA AryanandI aura AryamakSu donoM eka hI haiM yA bhinna haiM / dhavalA meM Age AryanandI kA dUsarI bAra ullekha AryamaMkSu ke sAtha isa prakAra huA hai-- "mahAvAcayANamajjamaMkhukhamaNANamuvadeseNa loge puNe AusamaM karedi / mahAvAcayANa 1. kammaTThidi aNiyogaddAre tattha mahAvAcayA ajjaNaMdiNo saMtakammaM kareMti / mahAvAcayA (?) puNa dvidisaMtakammaM payAsaMti / -- dhavalA, pu0 16, pR0 577 2. jahaSNukkassaTThidINaM pamANaparUvaNA kammaTThidiparUvaNe ti NAgahatthikhamAsamaNA bhati / ajjamaMkhukhamAsamaNA puNa kammaTThidisaMcidasaMtakammaparUvaNA kammaTThadiparUvaNetti bhaNaMti / dhavalA, pu0 16, pR0 518 Page #701 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vINaM upadeseNa aMtomuhuttaM Tuvedi saMkhejjaguNamAuAdo / " - pu0 16, pR0 578 isakA abhiprAya yaha hai ki AryamaMzu ke matAnusAra, lokapUraNasamudghAta ke hone para cAra aghAtiyA karmoM kI sthiti prAyu ke samAna antarmuhUrta pramANa ho jAtI hai / kintu AryanandI ke matAnusAra, tIna aghAtiyA karmoM kI sthiti antarmuhUrta hokara bhI vaha Ayu se saMkhyAtaguNI hotI hai / jaisAki jayadhavalA, bhAga 1 kI prastAvanA ( pR0 43 ) meM jayadhavalA kA uddharaNa dete hue spaSTa kiyA gayA hai, tadanusAra uparyukta AryanandI kA vaha mata mahAvAcaka nAgahastI ke samAna ThaharatA hai / yaha saba cintanIya hai / AnandI kaba aura kahA~ hue haiM, unake dIkSA- guru aura vidyAguru kauna the, tathA unhoMne kina granthoM kI racanA kI hai; ityAdi bAtoM ke sambandha meM kucha bhI jAnakArI prApta nahIM hai / devagaNa kSamAzramaNa (vi0saM0 523 ke AsapAsa) viracita nandisUtra sthavirAvalI meM Aryanandila kSapaNa kA ullekha AryamaMzu ke ziSya ke rUpa meM kiyA gayA hai / ' kyA AryanandI aura grAnandila eka ho sakate haiM ? yaha anveSaNIya hai / 2. AryamakSu aura nAgahastI - ye donoM AcArya viziSTa zruta ke dhAraka rahe haiM / kaSAyaprAbhRta ke udgama ko prakaTa karate hue jayadhavalA meM kahA gayA hai ki zruta ke uttarottara kSINa hone para aMga-pUrvI kA ekadeza hI AcArya paramparA se Akara guNadhara AcArya ko prApta huA / ye guNadhara bhaTTAraka pAMcaveM jJAnapUrva ke 'vastu' nAmaka dasaveM adhikAra ke antargata bIsa prAbhUtoM meM tIsare kaSAyaprAbhRta ke pAraMgata the| unhoMne pravacanavatsalatA ke vazaM granthavyuccheda ke bhaya se preyodveSaprAbhRta ( kaSAyaprAbhRta) kA, jo granthapramANa meM solaha hajAra padapramANa thA, kevala eka sau assI gAthAoM meM upasaMhAra kiyaa| ye hI sUtragAthAe~ AcArya paramparA se Akara AryamakSu aura nAgahastI ko prApta huiiN| ina donoM hI ke pAdamUla meM guNadhara AcArya ke mukha kamala se nikalI huI una eka sau assI gAthAoM ke artha ko bhalI-bhA~ti sunakara yativRSabha bhaTTAraka ne cUrNisUtroM ko rcaa| lagabhaga isI abhiprAya ko dhavalA meM bhI anubhAga-saMkrama ke prasaMga meM isa prakAra vyakta kiyA gayA hai ....... eso attho viulagirimatthayattheNa paccakkhIkayatikAla goyarachadavveNa vaDDhamANabhaDAraeNa godamatherassa kahido / puNo so vi attho AiriyaparaMparAe AgaMtUNa guNaharabhaDArayaM saMpattI / puNo tatto AiriyaparaMparAe AgaMtUNa ajjamaMkhu - nAgahatthibhaDArayANaM mUlaM patto / puNo tehi dohi vikameNa jadiva sahabhaDArassa vakkhANido / teNa vi aNubhAgasaMka me sissANuggahaTTha 1. yahA~ 'AryamakSu' ke sthAna meM 'AryamaMga' nAma hai| yathA bhagaM karagaM jharagaM pabhAvagaM NANa daMsaNaguNANaM / vaMdAmi ajjamaMgaM suya - sAyara - pAragaM dhIraM // - na0sU028 NANamidaMsaNaMmi ya tava viNae NiccakAlamujjuttaM / ajjAdilakhamaNaM sirasA vaMde pasaNNamaNaM // - na0 sU0 26 2. dekhie jayadhavalA 1, pR0 87-88 granthakA rollekha / 647 Page #702 -------------------------------------------------------------------------- ________________ cuNNisuttai lihido / teNa jANijjadi jahA savvaTThakuvvaMkANaM viccAlesu ghAdaTThANANi Nasthitti / -pu0 13, pR0 231-32 jayadhavalA meM bhI uparyukta anubhAgasaMkrama ke hI prasaMga meM usI prakAra kI zaMkA uThAyI gayI hai va usake samAdhAna meM dhavalA ke samAna hI uparyukta abhiprAya ko prAyaH unhIM zabdoM meM prakaTa kiyA gayA hai| vizeSatA yaha rahI hai ki dhavalA meM jahA~ prasaMgaprApta usa zaMkA ke samAdhAna meM vaha kaSAyaprAbhata ke anubhAgasaMkramasUtra ke vyAkhyAna se jAnA jAtA hai' yaha kahakara usa prasaMga ko udadhata karate hue uparyukta abhiprAya ko prakaTa kiyA gayA hai vahA~ jayadhavalA meM 'vaha isa divyadhvanirUpa kiraNa se jAnA jAtA hai' yaha kahakara usI abhiprAya ko prakaTa kiyA gayA hai| . isa vivecana se yaha spaSTa hai ki guNadhara bhaTTAraka ne solaha hajAra pada pramANa preyodveSaprAbhata (kaSAyaprAbhUta) kA jina 180 gAthAsUtroM meM upasaMhAra kiyA thA, gambhIra va aparimita artha se gabhita una gAthAsUtroM ke marma ko samajhakara Arya maMkSu aura nAgahastI ne unakA vyAkhyAna yativRSabhAcArya ko kiyA thaa| isase AryamaMkSu aura nAgahastI ina donoM AcAryoM ke mahAn zrutadhara hone meM kucha sandeha nahIM rhtaa| viziSTa zrutadhara hone ke kAraNa hI dhavalA aura jayadhavalA meM unakA ullekha kSamAzramaNa, kSamaNa aura mahAvAcaka jaisI aparimita pANDitya kI sUcaka upAdhiyoM ke sAtha kiyA gayA hai| kaSAyaprAbhata kI TIkA 'jayadhavalA' ko prArambha karate hue vIrasenAcArya ne AryamakSa aura nAgahastI ke sAtha vRtti-sUtrakartA yativRSabha kA bhI smaraNa karake unase vara dene kI prArthanA kI hai|" zvetAmbara sampradAya meM ullekha _ jaisAki pIche 'AryanandI' ke prasaMga meM kucha saMketa kiyA jA cakA hai, ina donoM labdhapratiSTha AcAryoM ko zvetAmbara sampradAya meM bhI mahattvapUrNa sthAna prApta huA hai| nandisatra kI sthavirAvalI meM AcArya AryamaMgu (AryamaMkSu) ko sUtrArtha ke vyAkhyAtA, sAdhu ke yogya kriyAkANDa ke anuSThAtA, viziSTa dhyAna ke dhyAtA aura jJAna-darzana ke prabhAvaka kahakara zruta-samudra ke pAragAmI kahA gayA hai va unakI vandanA kI gayI hai| 1. vahI, bhAga 5, pR0 387-88 2. guNahara-vayaNa-viNiggayagAhANattho'vahAriyo svvo| jeNajjamakhuNA so saNAgahatthI varaM deU / / jo ajjamakhusIso aMtevAsI vi NAgahatthissa / so vittisutta kattA jaivasaho me varaM deU ||--mNgl ke pazcAt gA0 7.8 (yaha smaraNIya hai ki yativRSabhAcArya ne svayaM cUrNisUtroM meM yA anyatra bhI kahIM ina donoM AcAryoM kA ullekha nahIM kiyA hai|) 3. bhaNagaM karagaM jharagaM pahAvagaM NANa-dasaNagaNANaM / vaMdAmi ajjamaMguM suya-sAyarapAragaM dhIraM ||-gaa0 28 648 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #703 -------------------------------------------------------------------------- ________________ isI prakAra vahAM AcArya nAgahastI ke viSaya meM bhI kahA gayA hai ki ve vyAkaraNa meM kuzala hokara piNDazaddhi, samiti, bhAvanA, pratimA, indriyanirodha, pratilekhana aura gupti Adi abhigrahasvarUpa karaNa ke jJAtA evaM karmaprakRtiyoM ke pramukha vyAkhyAtA the / isa prakAra unake mahattva ko prakaTa karate hue unake vAcakavaMza kI vRddhi kI prArthanA kI gayI hai| isa sthavirAvalI meM AryamaMgu ke ullekha ke pUrva meM kSobha se rahita samudra ke samAna Aryasamudra kI vandanA kI gayI hai (gAthA 27) / isase yaha dhvanita hotA hai ki AryamaMgu Arya samudra ke ziSya rahe haiN| isI prakAra vahAM nAga hastI ke ullekha ke pUrva meM jJAna va darzana Adi meM nirantara udya kta rahanevAle Aryanandila kSamaNa kI vandanA kI gayI hai (gA0 26) / isase yaha prakaTa hotA hai ki nAgahastI Aryanandila ke ziSya rahe haiM / haribhadrasUri-viracita vRtti meM spaSTatayA Aryanandila ko Arya maMgu kA ziSya aura nAgahastI ko Aryanandila kA ziSya kahA gayA hai|' isa sthavirAvalI ke anusAra inameM guru-ziSya paramparA isa prakAra phalita hotI hai1. Aryasamudra 2. Arya maMgu 3. Aryanandila 4. AryanAgahastI isa garu-ziSya paramparA meM yaha eka bAdhA upasthita hotI hai ki jayadhavalA ke anusAra AcArya guNadhara ne kaSAyaprAbhUta ke upasaMhArasvarUpa jina 180 gAthAoM ko racA thA ve AcAryaparamparA se Akara AryamaMkSu aura nAgahastI ko prApta huIM tathA una donoM ne yativaSabha ko unake gambhIra artha kA vyAkhyAna kiyaa| ye yativRSabha AryamaMkSu ke ziSya aura nAgahastI ke antevAsI rahe haiN| isa prakAra yahA~ AryamaMkSu aura nAgahastI ko samAna samayavartI aura yativRSabha ke garu kahA gayA hai| isakI saMgati ukta guru-ziSya-paramparA se nahIM baiThatI hai, kyoMki ukta garu-ziSyaparamparA ke anusAra nAgahastI AryamaMkSu ke praziSya Thaharate haiM, isase una donoM ke madhya meM samaya kA kucha antara avazyaMbhAvI ho jAtA hai| indranandi-zrutAvatAra meM yaha kahA gayA hai ki guNadhara munIndra ne eka sau terAsI (?) mala gAthAsUtroM aura tirepana vivaraNa-gAthAoM kI kaSAyaprAbhRta, aparanAma preyodveSaprAbhata, ke nAma se racanA kI va unheM pandraha mahAdhikAroM meM vibhakta kara unhoMne unakA vyAkhyAna nAgahastI aura AryamakSa ke lie kiyA / yativRSabha ne una donoM ke pAsa una gAthAsUtroM ko par3hakara unake Upara 1. vaDDhau vAyagavaMso jasavaMso ajjaNAgahatthINaM / vAgaraNa-karaNabhaMgiya kammappayaDIpahANANaM ||-gaa0 30 2. AryamaMguziSyaM AryanandilakSapaNaM zirasA vande / XXX Aryanandila kSapaNaziSyANAM Arya nAgahastInAM ..... / hari0 vRtti0 3. dekhie jayadhavalA 1, maMgala ke pazcAt gA0 7-8 pranthakArollekha/646 Page #704 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vRttisUtroM ke rUpa meM chaha hajAra pramANa cUrNisUtroM ko racA / ' isa zrutAvatAra ke ullekha se bhI AryamaMkSu aura nAgahastI, ye donoM samakAlIna hI siddha hote haiM / yahA~ zrutAvatAra meM jo yaha kahA gayA hai ki guNadhara ne ina gAthAsUtroM kA vyAkhyAna nAgahastI aura AryamakSu ke lie kiyA, yaha avazya vicAraNIya hai; kyoMki dhavalA aura jayadhavalA donoM meM hI yaha spaSTa kahA gayA hai ki ve gAthAsUtra una donoM ko guNadhara ke pAsa se AcArya - paramparA se Ate hue prApta hue the / isase indranandI ke kathanAnusAra jahA~ ve donoM guNadhara ke samakAlIna siddha hote haiM vahA~ dhavalA aura jayadhavalA ke kartA vIrasena svAmI ke uparyukta ullekha ke anusAra ve guNadhara ke kucha samaya bAda hue pratIta hote haiM / isase indranandI ke ukta kathana meM kahA~ taka prAmANikatA hai, yaha vicAraNIya ho jAtA hai / isI prakAra indranandI ne kaSAyaprAbhUtagata una gAthAoM kI saMkhyA 103 kahI hai jaba ki svayaM guNadharAcArya unakI saMkhyA kA nirdeza 180 kara rahe haiM / ' samaya kI samasyA Upara jo kucha vicAra prakaTa kiyA gayA hai, usase AcArya guNadhara, AryamakSu, nAgahastI aura yativRSabha ke samaya kI samasyA sulajhatI nahIM hai / unake samaya ke sambandha meM vidvAnoM dvArA jo vicAra kiyA gayA hai usake lie kaSAyaprAbhRta ( jayadhavalA ) prathama bhAga kI prastAvanA ( pR0 38-54) dekhanI caahie| dhavalA aura jayadhavalA meM unakA ullekha (1) kRti - vedanAdi 24 anuyogadvAroM meM se dasaveM udayAnuyogadvAra meM bhujAkAra pradezodaya kI prarUpaNA karate hue dhavalA meM eka jIva kI apekSA kAla kI prarUpaNA ke anta meM yaha sUcanA kI gayI hai ki yaha nAgahastI zramaNa kA upadeza hai| yathA esuvadeso nAgahatyikhamaNANaM / - pu0 15, pR0 327 ThIka isake Age 'aNNeNa uvaeseNa' aisI sUcanA karate hue usakI prarUpaNA prakArAntara se punaH kI gayI hai / yaha anya upadeza kisa AcArya kA rahA hai; isakI sUcanA dhavalA meM nahIM kI gayI hai / sambhava hai vaha AryamakSa, kSamAzramaNa kA rahA ho / (2) ukta 24 anuyogadvAroM meM 22vA~ 'karmasthiti' anuyogadvAra hai / vahA~ dhavalAkAra ne kahA hai ki isa viSaya meM do upadeza haiM - 1. nAgahastI kSamAzramaNa jaghanya aura utkRSTa sthitiyoM ke pramANa kI prarUpaNA ko 'karmasthiti prarUpaNA' kahate haiM, 2. para AryamakSu kSamAzramaNa karmasthiti meM saMcita satkarma kI prarUpaNA ko 'karmasthiti prarUpaNA' kahate haiM / itanA spaSTa karake Age vahA~ yaha sUcanA kara dI gayI hai ki isa prakAra ina do upadezoM ke 1. i0 zrutAvatAra 152-56 2. gAhAsade asIde atthe paNNarasadhA vihattammi | vacchAmi suttagAhA jayi gAhA jammi atthammi // ka0pA0, gA0 2 650 / SaTkhaNDAgama- parizIlana Page #705 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anusAra kamasthiti ko prarUpaNA karanI caahie| isa sUcanA ke sAtha hI usa 'karmasthiti' anuyogadvAra ko samApta kara diyA gayA hai|' sambhavataH dhavalAkAra ko isake viSaya meM kucha adhika upadeza nahIM prApta huA hai| (3) una 24 anuyogadvAroM meM antima 'alpabahutva' anuyogadvAra hai, jise pichale sabhI anuyogadvAroM se sambaddha kahA gayA hai / isako prArambha karate hue dhavalA meM kahA gayA hai ki nAgahastI bhaTTAraka alpaba hutva anuyogadvAra meM satkarma kA mArgaNa karate haiM aura yahI upadeza pravAhyamAna-AcAryaparamparAgata hai| itanA kahakara Age dhavalA meM prakRtisatkarma va sthitisatkarma Adi kI prarUpaNA svAmitva va eka jIva kI apekSA kAla Adi aneka avAntara anuyogadvAroM meM kI gayI hai| isake viparIta anya kisI mata kA ullekha dhavalAkAra ne nahIM kiyA hai| (4) Age nikAcita-anikAcita anuyogadvAra (21) se sambaddha isI 'alpaba hutva' anuyogadvAra ke prasaMga meM dhavalAkAra ne mahAvAcaka kSamAzramaNa ke upadezAnusAra kaSAyodayasthAna, sthitibandhAdhyavasAna sthAna, pradezaudIraka adhyavasAnasthAna, pradezasaMkramaNa adhyavasAnasthAna, upazAmaka adhyavasAnasthAna, nidhatta adhyavasAnasthAna aura nikAcana adhyavasAnasthAna-inameM mahAvAcaka kSamAzramaNa ke upadezAnusAra alpabahutva kI prarUpaNA kI hai|" mahAvAcaka kSamAzramaNa se kisakA abhiprAya rahA hai, yaha dhavalA meM spaSTa nahIM hai| sambhavataH usase dhavalAkAra kA abhiprAya nAgahastI se rahA hai| isake viparIta dUsare kisI upadeza ke anusAra usakI prarUpaNA vahAM nahIM kI gayI hai| vaha upadeza kadAcit AryamaMkSu kA ho sakatA hai| jaisA ki pAThaka Age dekheMge, AryamakSa ke upadeza kI prAyaH upekSA kI gayI hai| (5) jaisA ki pUrva meM kahA jA cukA hai, yahIM para Age 'karmasthiti' anuyogadvAra (22) se sambaddha isI alpabahutva anuyogadvAra meM dhavalA meM kahA gayA hai ki 'karmasthiti' anayogadvAra meM mahAvAcaka AryanandI satkarma ko karate haiM, para mahAvAcaka (?) sthitisatkarma ko prakAzita karate haiN| itanA kahakara Age dhavalA meM 'evaM kammaTThidi tti samattamaNiyogaddAraM' yaha sUcanA karate hae usa karmasthiti se sambaddha alpabahutva ko samApta kara diyA gayA hai, va usake viSaya meM kucha vizeSa prakAza nahIM DAlA gayA hai / yahA~ bhI 'mahAvAcaka' se kisakA abhiprAya rahA hai, yaha spaSTa nahIM hai| yaha saba prarUpaNA apUrNa va aspaSTa hai| isa sthiti ko dekhate hue aisA pratIta hotA hai ki dhavalAkAra ko isase sambandhita vyavasthita adhika upadeza nahIM prApta huA hai| 1. dhavalA, pu0 16, pR0 518 2. aggeNiyassa puvvassa paMcamassa vatthussa....appAbahugaM ca savvattha |-suutr 4,1,45 (pu0 6, pR0 134) / 3. dhavalA, pu0 16, pR0 522 aadi| 4. dhavalA, pu0 16, pR0 577 5. vahI, // // pratyakArollekha / 651 Page #706 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yahA~ yaha vizeSa dhyAna dene yogya hai ki pUrva meM usa karmasthiti ke prasaMga meM AryamA ke nAma se jisa mata kA ullekha kiyA gayA hai, usI mata kA ullekha yahA~ AryanandI ke nAma se kiyA gayA hai|' AryanandI aura AryamaMkSu ye do abhinna rahe haiM yA ukta mata ke anuyAyI ve donoM pRthak-pRthak rahe haiM, yaha anveSaNIya hai| (6) yahIM para Age 'pazcimaskandha' (23) se sambaddha usa alpabahutva meM dhavalAkAra ne 'pazcimaskandha anuyogadvAra meM vahA~ yaha mArgaNA hai' isa prakAra sUcanA karate hue AvarjitakaraNa aura kevalisamudghAta kA vicAra kiyA hai / isI prasaMga meM, vahAM yaha bhI kahA gayA hai ki mahAvAcaka AryamA zramaNa ke upadezAnusAra lokapUraNa samudghAta ke hone para kevalIjina zeSa tIna aghAtiyA karmoM kI sthiti ko Ayu ke samAna karate haiN| kintu mahAvAcaka AryanandI ke upadezAnusAra zeSa tIna adhAtiyA karmoM kI sthiti ko antarmuharta pramANa karate haiM jo Ayu se saMkhyAtaguNI rahatI hai| isa prakAra yaha AryanandI kA mata AryamaMkSu ke mata se viparIta hai| isake pUrva dhavalA meM pazcimaskandha meM jo prarUpaNA kI jA cukI hai, vahI prarUpaNA lagabhaga usI rUpa meM yahA~ (alpabahutva meM) punaH kI gayI hai| vizeSatA yaha rahI ki pUrva meM kI gayI usa prarUpaNA ke prasaMga meM aghAtiyA karmoM kI usa sthiti ke viSaya meM kisI prakAra ke matabheda ko nahIM prakaTa kiyA gayA hai| kintu usake viSaya meM yahA~ uparyukta AryamaMkSu aura AryanandI ke do bhinna matoM kA ullekha kiyA gayA hai| yaha prarUpaNA kaSAyaprAbhUta ke antargata 'pazcimaskandha' meM kI gayI hai| dhavalAkAra ne sambhavata: usI kA anusaraNa kiyA hai| kaSAyaprAbhUtacUrNi meM kI gayI usa prarUpaNA ke prasaMga meM uparyukta aghAtiyA karmoM kI sthiti viSayaka koI matabheda nahIM prakaTa kiyA gayA hai| vahA~ itanA mAtra kahA gayA hai ki lokapUraNa 1. yathA-ajjamaMkhukhamAsamaNA puNa kammaTThidisaMcidasaMtakammaparUvaNA kammaTThidiparUvaNe tti bhaNaMti |-dhvlaa, pu0 16, pR0 518 kammaTThidi tti aNiyogaddAre ettha mahAvAcayA ajjaNaMdiNo saMtakammaM kareMti / -dhavalA, pu0 16, pR0 577 (sambhavataH dhavalAkAra bhI ina matabhedoM ke viSaya meM asandigdha nahIM rahe, isI se spaSTatayA vaha prarUpaNA nahIM kI jA sakI hai| kahIM-kahIM isa prasaMga meM nAmanirdeza ke binA kevala 'mahAvAcamANaM khamAsamaNANaM uvadeseNa' ... 'mahAvAcayA TThidisaMtakammaM payAsaMti' ina upAdhiparaka padoM kA hI prayoga kiyA hai, jaba ki AryanandI, AryamaMkSu aura nAgahastI tInoM hI 'mahAvAcaka kSamAzramaNa' rahe haiN| 2. dhavalA, pu0 16, pR0 578 3. vahI, pR0 516-21 va Age pR0 577-76 4. dekhie ka0 prA0 cUNi 36-51 (ka0pA0 sutta pa0 600-606) 5. prasaMgavaza yaha kucha prarUpaNA dhavalA meM isake pUrva 'vedanAdravyavidhAna' meM bhI kI gayI hai| vahA~ bhI aghAtiyA karmoM kI sthiti ke viSaya meM kucha matabheda nahIM prakaTa kiyA gayA hai| dekhie pu0 10, pR0 320-26 652 / SaTlaNDAgama-parizIlana Page #707 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samudghAta ke hone para aghAtiyA karmoM kI sthiti ko antarmuhUrta mAtra sthApita karatA hai| anya tIna aghAtiyA karmoM kI yaha antarmuhUrta sthiti Ayusthiti se saMkhyAtaguNI hotI hai|' ukta matabheda ko usakI TIkA jayadhavalA meM dhavalA ke hI samAna prakaTa kiyA gayA hai| yathA __ "ettha duhe uvaesA asthi tti ke vi bhnnNti| taM kathaM ? mahAvAcayANamajjamakhukhavaNANamavaveseNa loge pUride AugasamaM NAmA-goda-vedaNIyANaM dvidisaMtakammaM tthvedi| mahAvAcayANaM NAgahatthikhavaNANamavaeseNa loge pUride NAmA-goda-vedaNIyANaM TThidisaMtakammamaMtomuhuttapamANaM hodi / hotaM vi AugAdo saMkhejjaguNamettaM Thavedi tti / Navari eso vakkhANasaMpadAo caNNisattaviruddho, caNNisatte muttakaMThameva saMkhejjaguNamAuAdo tti nnidditthtthttaado| tado pavAijjatovaeso eso ceva / phaannbhaavennaavlNbeyvvo|"-jydh0 1, prastAvanA pR0 43 ___yahA~ yaha vizeSa dhyAna dene yogya hai ki Upara dhavalA meM jisa mata kA ullekha mahAvAcaka . AryanandI ke nAma se kiyA gayA hai usI mata kA ullekha Upara jayadhavalA meM mahAvAcaka nAgahastI ke nAma se kiyA gayA hai| (7) dhavalA se isI alpabahutva ke prasaMga meM Age kahA gayA hai ki alpabahutva anuyogadvAra meM mahAvAcaka kSamAzramaNa (?) satkarma kA mArgaNa karate haiM / ise spaSTa karate hue Age vahA~ kahA gayA hai-AhArasatkamika sabase stoka haiM, unase samyaktva ke satkarmika asaMkhyAtagaNe haiM, ityaadi| yahA~ bhI mahAvAcaka kSamAzramaNa se dhavalAkAra kA abhiprAya AryamA kA, nAgahastI kA athavA anya hI kisI kA rahA hai| yaha spaSTa nahIM hai| isake pUrva isI abhimata ko dhavalA meM nAgahastI bhaTTAraka ke nAma se prakaTa kiyA jA cukA hai tathA use hI pravAhyamAna yA AcArya-paramparAgata bhI isa prakAra kahA gayA hai___ "appAbahugaaNiyogaddAre NAgahatthibhaDArao saMtakammamaggaNaM karedi / eso ca uvadeso pavAijjadi |"-dhvlaa, pu0 16, pR0 522 pavAijjaMta-appavAijjaMta upadeza _ 'pavAijjata' kA artha AcAryaparamparAgata aura 'appavAijjaMta' kA artha AcAryaparamparA se anAgata hai| Upara ke ullekha meM dhavalAkAra ne nAgahastI bhaTTAraka ke upadeza ko 'pavAijjadi' kahakara AcAryaparamparAgata kahA hai| isake pUrva aghAtiyA karmoM kI sthiti se sambandhita jayadhavalA ke jisa prasaMga ko uddhata kiyA gayA hai usameM dhavalAkAra ne mahAvAcaka AryamaMkSu ke upadeza ko cUrNisUtra ke viruddha kahakara agrAhya prakaTa karate hue mahAvAcaka nAgahastI ke upadeza ko 'pavAijjaMta' kahakara AzrayaNIya kahA hai| ___ jayadhavalAkAra ne dIrghakAla se avicchinna paramparA se Ane vAle samasta AcAryasammata upadeza ko pavAijjaMta upadeza kahA hai| prakArAntara se Age unhoMne yaha bhI kahA hai----athavA AryamA bhagavAna kA upadeza yahA~ (aghAtiyA karmoM kI sthiti ke prasaMga meM) appavAijjamANa hai 1. loge puNNe aMtomuhuttaM TThidi Thavedi / sNkhejjgunnmaauaado| --ka0pA0 sutta pR0602, cUNi 13-14 2. dekhie dhavalA, pu0 16, pR0 576 Adi / pranthakArollekha | 653 Page #708 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aura nAgahastI kSapaNa kA upadeza pavAijjata hai, isalie ise hI grahaNa karanA cAhie / yathA "ko puNa pavAijjatovaesoNAma vuttamedaM? savvAiriyasammado cirakAlamanvacchiNNasaMpadAyakameNAgacchamANo jo sissaparaMparAe pavAijjade paNNavijjade so pavAijjaMtovaeso tti bhaNNade / athavA ajjamakhubhayabaMtANamuvaeso etthApavAijjamANo NAma / NAgahatthikhavaNANamuvaeso pavAijjaMtao tti ghettavvaM / " dhavalA meM bhI prAya: pavAijjata-appavAijjata upadeza kA svarUpa isI prakAra kA kahA gayA hai| vahAM nAmAntara se use dakSiNapratipatti va uttarapratipatti bhI kahA gayA hai| yadyapi dhavalAkAra ne ukta prasaMga meM nAgahastI kSamAzramaNa ke upadeza ko pavAijjamANa aura AryamaMkSa ke upadeza ko apavAijjamANa nahIM kahA hai, phira bhI anyatra unhoMne bhI nAgahastI bhaTTAraka ke upadeza ko pavAijjamANa kahA hai / yathA "appAbahagaaNiyogaddAre NAgahatthibhaDArao saMtakammamaggaNaM karedi / eso ca uvadeso pavAijjadi |"-pu0 16, pR0 523 isakA abhiprAya yaha samajhanA cAhie ki vivakSita viSaya ke prasaMga meM jahA~ AcArya AryamaMkSu aura nAgahastI ke bIca meM kucha matabheda rahA hai, vahIM A0 nAgahastI ke upadeza ko AcArya-paramparAgata mAnakara pramANabhUta mAnA gayA hai aura AryamA ke upadeza kI upekSA kI gayI hai| kintu jisa viSaya meM una donoM ke madhya meM kisI prakAra kA matameda nahIM rahA haiekarUpatA rahI hai-usakA ullekha una donoM ke hI nAma para AdarapUrvaka kiyA gayA hai / yathA-- "pavAijjaMteNa puNa uvaeseNa savvAiriyasammadeNa ajjamakhu-NAgahatthimahAvAcayamuha-kamalaviNiggayeNa sammattassa aTThavassANi / "3 zvetAmbara paramparA meM AryamaMgu ke viSaya meM yaha prasiddhi hai ki ve vihAra karate hue kisI samaya mathurA pahu~ce / vahA~ kucha bhaktoM kI sevAsuzrUSA para mugdha hokara ve rasagArava Adi ke vazIbhUta hote hue vahIM raha gye| isa prakAra zrAmaNya dharma se bhraSTa hue unakA maraNa vahIM para haa|4 . __ yadi isameM kucha tathyAMza hai to sambhava hai ki isa kAraNa bhI AryamaMkSu yA Arya maMgu ke upadeza kI upekSA kI gayI ho| upasaMhAra (1) guNadharAcArya ne solaha hajAra pada-pramANa kaSAyaprAbhUta kA jina eka sau assI yA do sau tetIsa sUtragAthAoM meM upasaMhAra kiyA thA ve AcArya-paramparA se Akara mahAvAcaka AryamaMkSu aura mahAvAcaka nAgahastI ko prApta huI thiiN| una donoM ne unake antargata aparimita gambhIra artha kA vyAkhyAna yativRSabhAcArya ko kiyA thaa| (2) yativRSabhAcArya ne AryamaMkSu aura nAgahastI se una sUtragAthAoM ke rahasya ko sunakara 1. ka0 pA0 sutta prastAvanA, pR0 24-25 2. dhavalA, pu0 3, pR0 62,64,68 va 66 tathA pu0 5, pR0 32 3. ka0 prA0 (jayadhavalA) bhA0 1 kI prastAvanA, pR0 41 4. dekhie 'abhidhAna-rAjendra' koza meM 'AryamaMgu' zabda / 654 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #709 -------------------------------------------------------------------------- ________________ unake Upara chaha hajAra granthapramANa cUrNisUtroM ko rcaa| isase AryamaMkSu, nAgahastI aura yativRSabha ina tInoM zrutadharoM kI karmasiddhAntaviSayaka agAdha vidvattA prakaTa hotI hai| (3) ukta sUtragAthAoM aura cUrNisUtroM meM nihita artha ke spaSTIkaraNArtha vIrasenAcArya aura unake ziSya jinasenAcArya ne krama se bIsa aura cAlIsa hajAra (samasta 60000) grantha pramANa jayadhavalA nAma kI TIkA likhii| (4) AryamaMkSu (AryamaMgu) aura nAgahastI kSamAzramaNa ina donoM zrutadharoM ko zvetAmbara sampradAya meM bhI mahattvapUrNa sthAna prApta hai / nandisUtraMgata sthavirAvalI ke anusAra unakI guruziSya paramparA isa prakAra rahI-(1) Aryasamudra, (2) AryabhakSu (yA AryamaMgu), (3) Aryanandila aura naaghstii|| (5) muni kalyANavijayajI ke abhimatAnusAra AryamaMgu aura nAgahastI ina donoM ke madhya meM lagabhaga 150 varSa kA antara rahatA hai, jabaki dhavalA aura jayadhavalA ke ullekhAnasAra ve donoM yativRSabhAcArya ke guru ke rUpa meM samakAlIna Thaharate haiN| unake yaha samaya kI samasyA vicAraNIya hai| (6) indranandi-zrutAvatAra ke anusAra ye donoM AcArya guNadharAcArya ke samakAlIna siddha hote haiN| (7) dhavalAkAra ne matabheda ke prasaMga meM AryamA aura nAgahastI mahAvAcaka ke sAtha AryanandI kA bhI do bAra ullekha kiyA hai| ye AryanandI kyA nandisUtra kI sthavirAvalI meM nirdiSTa Aryanandila sambhava haiM ? (8) dhavalA aura vizeSakara jayadhavalA meM kahIM-kahIM AryamaMkSu ke upadeza ko AcAryaparamparAgata na hone se 'apavAijjamANa' aura nAgahastI ke upadeza ko AcArya paramparAgata hone se 'pavAijjamANa' kahA gayA hai / 3. uccAraNAcArya yaha kisI AcAryavizeSa kA nAma nahIM hai / AcAryaparamparAgata sUtroM va gAthAoM Adi kA AmnAya ke anusAra jo vidhipUrvaka zuddha uccAraNa karAte aura artha kA vyAkhyAna kiyA karate the, unheM uccAraNAcArya kahA jAtA thaa| aise uccAraNAcArya samaya-samaya para aneka hue haiN| vedanAdravyavidhAna anuyogadvAra meM jJAnAvaraNIya kI utkRSTa dravyavedanA kisake hotI hai, ise spaSTa karate hue guNitakauzika kI, jisake usakI vaha utkRSTa dravyavedanA hotI hai, aneka vizeSatAoM ko prakaTa kiyA gayA hai / unameM usakI eka vizeSatA yaha bhI hai ki usake uparima sthitiyoM ke niSeka kA utkRSTa pada aura adhastana sthitiyoM ke niSeka kA jaghanya pada hotA hai (sUtra 4,2,4,11) / isakI vyAkhyA ke prasaMga meM dhavalA meM kahA gayA hai ki tIvrasaMkleza viloma pradezavinyAsa kA kAraNa aura mandasaMkleza anuloma pradezavinyAsa kA kAraNa hotA hai / isa prasaMga meM dhavalAkAra ne kahA hai ki yaha uccAraNAcArya ke abhimatAnusAra prarUpaNA kI gayI hai| kintu bhatabalipAda kA abhiprAya yaha hai ki viloma vinyAsa kA kAraNa guNitakarmAzikatva aura anuloma vinyAsa kA kAraNa kSapitakarmA zikatva hai, na ki saMkleza aura vizuddhi / ' 1. dekhie dhavalA, pu0 10, 10 44-45 granthakArollekha / 655 Page #710 -------------------------------------------------------------------------- ________________ isa prakAra niSeka-racanA ke prasaMga meM aneka zaMkA-samAdhAnapUrvaka AcArya bhUtabali ke mata se uccAraNAcArya ke bhinna mata ko prakaTa karate hue dhavalA meM uccAraNAcArya kA ullekha hai / 4. elAcArya inake viSaya meM kucha vizeSa jJAta nahIM hai| vedanAkhaNDa ke antargata do anuyogadvAroM meM prathama 'kRti' anuyogadvAra kI prarUpaNA karate hue dhavalA meM arthakartA ke rUpa meM vardhamAna jinendra kI prarUpaNA kI gayI hai| vahA~ eka mata ke anusAra vardhamAna jina kI 72 varSa aura dUsare mata ke anusAra unakI Ayu 71 varSa, 3 mAsa aura 25 dina pramANa nirdiSTa kI gayI hai va tadanusAra hI unake kumArakAla Adi kI pRthaka-pRthak prarUpaNA kI gayI hai| isa prasaMga meM yaha pUchane para ki ina do upadezoM meM yathArtha kauna hai, dhavalAkAra ne kahA hai ki elAcArya kA vatsa (maiM vIrasena) kucha kahanA nahIM cAhatA, kyoMki isa viSaya meM kucha upadeza prApta nahIM hai|' isa prakAra dhavalAkAra vIrasenAcArya ne 'elAcArya kA vatsa' kahakara apane ko elAcArya kA ziSya prakaTa kiyA hai| yadyapi dhavalA kI antima prazasti meM unhoMne elAcArya ke atirikta apane ko AryanandI kA ziSya aura candrasena kA nAtU (praziSya) prakaTa kiyA hai, para usakA abhiprAya yaha samajhanA cAhie ki unake vidyAguru elAcArya aura dIkSAguru AryanandI rahe haiN| indranandi-zrutAvatAra meM bhI vIrasenAcArya ko elAcArya kA ziSya kahA gayA hai| vizeSa itanA hai ki vahA~ elAcArya ko citrakUTapuravAsI nirdiSTa kiyA gayA hai| isake atirikta anya kucha jAnakArI elAcArya ke viSaya meM prApta nahIM hai| 5. giddhi-piMchAiriya (gRddhapicchAcArya) gaddhapicchAcArya aparanAma umAsvAti ke dvArA viracita tattvArthasUtra eka mahattvapUrNa grantha hai, jo digambara aura zvetAmbara donoM hI sampradAyoM meM pratiSThita hai| ___ jIvasthAna kAlAnugama anuyogadvAra meM noAgamadravyakAla ke svarUpa ko prakaTa karate hue dhavalAkAra ne "vartanA-pariNAma-kriyAparatvAparatve ca kAlasya" isa sUtra (5-22) ko gaddhapicchA 1. dosuvi uvaesesu ko ettha samaMjaso? ettha Na bAhai jibbhamelAiriyavacchao, aladdhovadesattAdo doNNamekkassa baahaannuvlNbhaado| kiMtu dosu ekkeNa hodavvaM / taM jANiya vattavvaM / / -dhavalA, pu0 6, pR0 126 2. jassa se [pa] sAeNa mae siddhantamidaM hi ahilhudii| mahu so elAiriyo pasiyau varavIraseNassa ||--gaa0 1 ajjajjaNaMdisisseNujjavakammassa caMdaseNassa / taha NattuveNa paMcatthuhaNyaMbhANuNA munninnaa||-gaa0 4 3. kAle gate kiyatyapi tataH punshcitrkuuttpurvaasii| zrImAnelAcAryoM babhUva siddhAntatattvajJaH / / -177 tasya samIpe sakalaM siddhAntamadhItya vIrasenaguruH / uparitamanibandhanAdyadhikArAnaSTa (?) ca lilekha // -178 656 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #711 -------------------------------------------------------------------------- ________________ cArya-viracita tattvArthasUtra ke nAma se uddhRta kiyA hai|' yahA~ dhavalAkAra ne suprasiddha 'tattvArthasUtra' ke usa sUtra ko granthakartA 'gRddhapicchAcArya' ke nAma ke sAtha uddhRta kiyA hai| isase nizcita hai ki tattvArthasUtra ke racayitA gRddhapicchAcArya rahe haiN| unake umAsvAti aura umAsvAmI ye nAmAntara bhI pracalita haiN| zilAlekhoM meM unheM kundakundAcArya kI vaMza-paramparA kA kahA gayA hai / zilAlekha ke anusAra samasta padArthoM ke vettA una munIndra ne jinopadiSTa padArthasamUha ko sUtra ke rUpa meM nibaddha kiyA hai jo tattvArtha', tattvArthazAstra va tattvArthasatra ina nAmoM se prasiddha huaa| zvetA0 sampradAya meM usakA ullekha 'tattvArthAdhigamasUtra' ke nAma se huA hai| ve yogIndra prANiyoM ke saMrakSaNa meM sAvadhAna rahate hue gaddha (gIdha) ke paMkhoM ko dhAraNa karate the, isIlie vidvajjana unheM tabhI se 'gaddhapicchAcArya' kahane lage the / yathA abhUvumAsvAtimuniH pavitra vaMze tadIye sklaarthvedii| sUtrIkRtaM yena jinapraNItaM zAstrArthajAtaM munipuMgavena // sa prANisaMrakSaNasAvadhAno babhAra yogI phila gRdhra picchAn / tadA prabhRtyeva budhA yamAhurAcAryazabdottaragRddhapiccham // jaisAki Upara zilAlekha meM bhI nirdeza kiyA gayA hai, unakI isa mahattvapUrNa kRti meM AgamagranthoM meM bikhare hue mokSopayogI jIvAdi tattvoM kA atizaya kuzalatA ke sAtha saMkSepa meM saMgraha kara liyA gayA hai va Avazyaka koI tattva chUTA nahIM hai| ___ AcArya gRddhapiccha kaba hue, unake dIkSAguru va vidyAguru kauna rahe haiM aura prakRta tattvArthasUtra ke atirikta anya bhI koI kRti unakI rahI hai; isa viSaya meM kucha bhI jAnakArI prApta nahIM hai| 1. taha giddhapicchAiriyappayAsi siticcatthasutte vi "vartanA-pariNAma-triyA paratvAparatve ca kAlasya" idi davvakAlo pruuvido|-dhvlaa, pu0 4, pR0 316 2. A0 pUjyapAda-viracita tattvArthavRtti (sarvArthasiddhi), bhaTTAkalaMkadeva-viracita tattvArtha vArtika aura A0 vidyAnanda-viracita tattvArthazlokavArtika 'tattvArtha' ke nAma para hI likhI gayI haiN| 3. A0 vidyAnanda ne usakA ullekha 'tattvArthazAstra' ke nAma se bhI kiyA hai| dekhie Apta parIkSA-zloka 123-24 / 4. dhavalAkAra ne pUrvokta sUtra ko 'tattvArthasUtra' nAma se uddhRta kiyA hai| 5. jaina zilAlekhasaMgraha pra0 bhAga, naM0 108, pR0 210-11 6. zvetA0 sampradAya meM tattvArthAdhigamabhASya ko svopajJa mAnA jAtA hai| vahA~ usakI prazasti meM vAcaka umAsvAti ko vAcaka mukhya zivazrI ke praziSya aura ekAdazAMgavit ghoSanandI kA ziSya kahA gayA hai / vAcanA se-vidyAdhyayana kI apekSA-ve mahAvAcaka kSamaNa muNDapAra ke ziSyasvarUpa mUla nAmaka vAcakAcArya ke ziSya rahe haiN| unakA janma nyagrodhikA meM haA thA, pitA kA nAma svAti aura mAtA kA nAma vAtsI thaa| gotra unakA kaubhISaNI thA (zeSa pR0 658 para dekheM) granthakArollekha / 657 Page #712 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samaya- vicAra unake prakRta tattvArthasUtra para A0 puSpadanta bhUtabali viracita SaTkhaNDAgama, kundakundAcAryaviracita paMcAstikAya va pravacanasAra Adi kA tathA vaTTakerAcArya viracita mUlAcAra kA prabhAva parilakSita hotA hai / isase ina AcAryoM ke pazcAt hI unakA honA sambhava hai / yathA(1) SaTkhaNDAgama - tattvArthasUtra meM tattvArthAdhigama ke hetubhUta pramANa- naya aura nirdezAdi kA ullekha karane ke pazcAt anya sadAdi anuyogadvAroM kA prarUpaka yaha sUtra upalabdha hotA hai"sat-saMkhyA kSetra - sparzana - kAlAntara bhAvAlpabahutvaizca / " - ta0sU0 1-8 yaha sUtra SaTkhaNDAgama ke isa sUtra para AdhArita hai-- "saMtaparUvaNA davvapamANANugamo khettANugamo phosaNANugamo kAlANugamo aMtarANugamo bhAvAgamo appA bahugANugamo cedi / " -- sUtra 1,1,7 ( pu0 1, pR0 155 ) Sa0 kha0 meM jahA~ sUtrokta ATha anuyogadvAroM meM prathama anuyogadvAra kA ullekha 'satprarUpaNA' ke nAma se kiyA gayA hai vahA~ ta0sU0 meM usakA ullekha 'sat' ke nAma se kara diyA gayA hai / isI prakAra dUsare anuyogadvAra ko jahA~ Sa0kha0 meM 'dravyapramANAnugama' kahA gayA hai vahA~ ta0sU0 meM use 'saMkhyA' kahA gayA hai, arthabheda kucha nahIM hai / Sa0kha0 meM pratyeka anuyogadvAra kA pRthakpRthak ullekha karate hue unake sAtha 'anugama' zabda ko yojita kiyA gayA hai, para tattvArtha sUtra meM anuyogadvAra ke sUcaka una sat - saMkhyA Adi zabdoM ke madhya meM 'dvandva' samAsa kiyA gayA hai / vahA~ pichale 'pramANanayairadhigama:' sUtra (1-6) ke antargata 'adhigama' zabda kI anuvRtti rahane se tRtIyAnta bahuvacana ke dvArA yaha sUcita kara diyA gayA hai ki ina sat - saMkhyA Adi ATha anuyogadvAroM ke Azraya se jIvAdi tattvoM kA jJAna hotA hai| isIlie vahA~ 'anugama' jaise kisI zabda ko pratyeka pada ke sAtha yojita nahIM karanA pdd'aa| isa prakAra sUtra meM jo lAghava honA cAhie vaha yahA~ tattvArthasUtra meM rahA hai va abhiprAya kucha chUTA nahIM hai / yahA~ yaha vizeSa smaraNIya hai ki SaTkhaNDAgama kI racanA Agamapaddhati para ziSyoM ke sambodhanArtha prAyaH praznottara zailI meM kI gayI hai, isalie vahA~ vistAra bhI adhika huA hai tathA punarukti bhI huI hai / para tattvArthasUtra kI racanA mumukSu bhavya jIvoM ko lakSya meM rakhakara kI gaI hai, isalie usameM unhIM tattvoM kA samAveza huA hai jo mokSa prApti meM upayogI rahe haiM / usakI saMracanA meM isakA vizeSa dhyAna rakhA gayA hai ki kama se kama zabdoM meM adhika se adhika abhiprAya ko prakaTa kiyA jA sake / yaha uparyukta udAharaNa se spaSTa hai / (2) Sa0 kha0 meM vargaNAkhaNDa ke antargata 'bandhana' anuyogadvAra meM prasaMgaprApta noAgamabhAvabandha kI prarUpaNA karate hue usa prasaMga meM noAgama jIvabhAvabandha ke ye tIna bheda nirdiSTa kiye gaye haiM- vipAka pratyayika, avipAka pratyayika aura tadubhaya pratyayika noAgama bhAvabandha | yahA~ vipAka kA artha udaya, avipAka kA artha vipAka ke abhAvabhUta upazama aura kSaya tathA tadubhaya kA artha kSayopazama hai / tadanusAra phalita yaha huA ki noAgamajIvabhAvabandha cAra prakAra kA hai - audayika, aupazamika, kSAyika aura kSAyopazamika / Age ke sUtra meM avipAkapratyayika ve vAcaka ucca nAgara zAkhA ke the / umAsvAti vihAra karate hue kusumapura pahu~ce / vahA~ unhoMne guruparipATI ke krama se Aye hue jinavacana (jinAgama) kA bhalI-bhA~ti avadhAraNa karake duHkha se pIr3ita jIvoM ke lie anukampAvaza tattvArthAdhigama zAstra ko racA / 658 / SaTkhaNDAgama - parizIlana Page #713 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jIvabhAvabandha ke aupazamika aura kSAyika ye do bheda nirdiSTa bhI kara diye gaye haiN| inameM vipAkapratyayika jIvabhAvabandha ke yahA~ saMkhyAnirdeza ke binA caubIsa; aupazamika bhAva ke upazAnta krodha-mAnAdi ke sAtha aupazamika samyaktva va aupazamika cAritra ityAdi; kSAyikabhAva ke kSINa krodha-mAnAdi ke sAtha kSAyika samyaktva, kSAyika cAritra, kSAyika dAnAdi pAMca labdhiyAM tathA kevalajJAna va kevaladarzana Adi isI prakAra ke anya kitane hI bhAva; tathA tadubhaya (kSAyopazamika) bhAva ke kSAyopazamika ekendriyatva Adi ke sAtha mati-ajJAna Adi tIna mithyAjJAna, manibodhika Adi cAra samyagjJAna, cakSudarzanAdi tIna darzana ityAdi aneka bheda prakaTa kiye gaye haiM / -sUtra 5,6,14-16 (pu0 14) ____ isa sabako dRSTi meM lete hue tattvArthasUtra meM jIva ke 'svatattva' ke rUpa meM ina pAMca bhAvoM kA nirdeza kiyA gayA hai- aupazamika, kSAyika, mizra (tadubhaya yA kSAyopazamika), audayika aura paarinnaamik| inameM se vahA~ aupazamika ke do, kSAyika ke nau, mizra ke aThAraha, audayika ke ikkIsa aura pAriNAmika ke tIna bhedoM kA nirdeza karate hue unako pRthak-pRthak spaSTa bhI kara diyA gayA hai| -sUtra 2,1-7 udAharaNasvarUpa yahA~ audayika bhAva ke bhedoM ke prarUpaka sUtroM ko donoM granthoM se uddhata kiyA jAtA hai___"jo so vivAgapaccaiyo jIvabhAvabandho NAma tassa imo Nidde so-deve tti vA maNusse tti tirikkhetti vA raie tti vA itthivede tti vA purisavede tti vA Nausayavede tti vA kohavede tti vA mANavede tti vA mAyavedetti vA lohavede tti vA rAgavede tti vA dosavede tti vA mohavede tti bA kiNhalesse tti vA NIlalesse ti vA kAulesse tti vA teulesse tti vA pammalesse tti vA sukkalesse tti vA asaMjade tti vA avirade tti vA aNNANe tti vA micchAdiTTi tti vA je cAmaNNe evamAdiyA kammodayapaccaiyA udayavivAgaNippaNNA bhAvA so savvo vivAgapaccaiyo jIvabhAvabandho nnaam|"-suutr 15 aba isa sampUrNa abhiprAya ko antahita karane vAlA tattvArthasUtra kA yaha sUtra dekhie"gti-kssaay-liNg-mithyaadrshnaajnyaanaasNytaasiddhleshyaashctushctustyekaikaikaik-ssddbhedaaH|" -sUtra 2-8 isa prakAra Sa0kha0 meM jahA~ uparyukta utane vistRta sUtra meM audayika bhAva ke una bhedoM ko prakaTa kiyA gayA hai vahA~ usI ke AdhAra se tasU0 meM una saba bhAvoM ko bahuta saMkSepa meM grahaNa kara liyA gayA hai| yaha pUrva meM kahA jA cukA hai ki Sa0kha0 meM jo tattva kA vicAra kiyA gayA hai vaha prAcIna Agamapaddhati ke anusAra kiyA gayA hai, isIlie usameM vistAra va punarukti adhika huI hai| yaha Upara ke udAharaNa se bhI spaSTa hai____ ta0sU0 ke uparyukta sUtra meM prathamataH gati, kaSAya, liMga (veda), mithyAdarzana, ajJAna, asaMyata, asiddhatva aura lezyA ina bhAvoM kA nirdeza eka hI samasyanta pada meM karake Age yathAkrama se unakI saMkhyA kA nirdeza cAra, cAra, tIna, eka, eka, eka, eka aura chaha ke rUpa meM kara diyA gayA hai / isa prakAra sUtra meM jo lAghava rahanA cAhie vaha raha gayA hai aura abhiprAya kucha chUTA nahIM hai| para Sa0kha0 ke sUtra meM gati-kaSAya Adi ke una avAntara bhedoM kA ullekha pRthak-pRthak granthakArollekha / 659 Page #714 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kiyA gayA hai va pratyeka ke sAtha 'iti vA' kA bhI prayoga kiyA gayA hai| isa prakAra se usameM lAghava nahIM raha sakA hai| ___ isakA abhiprAya yaha nahIM hai ki SaTaNDAgama sUtra grantha nahIM hai, use sUtragrantha hI mAnA gayA hai| para vaha "suttaM gaNaharakahiyaM" ityAdi sUtralakSaNa' ke AdhAra para sUtragrantha hai, na ki "alpAkSaramasaMdigdhaM" ityAdi sUtra lakSaNa' ke AdhAra pr| prakRta audayikabhAva ke Sa0kha0 meM jahA~ 24 bheda kahe gaye haiM vahA~ ta0 sU0 meM ve 21 hI nirdiSTa kiye gaye haiN| isakA kAraNa yaha hai ki ta0sU0 kI apekSA Sa0kha0 meM rAga, dveSa, moha aura avirati ina cAra atirikta bhAvoM ko grahaNa kiyA gayA hai tathA ta0 sU0 meM nirdiSTa asiddhatva ko vahA~ grahaNa nahIM kiyA gayA hai| . inameM rAga aura dveSa ye kaSAyasvarUpa hI haiM, isI kAraNa ta0 sU0 meM kaSAya ke antargata hone se unheM alaga se nahIM grahaNa kiyA gayA hai / 'moha' se dhavalAkAra ne pA~ca prakAra ke mithyAtva, samyagmithyAtva aura sAsAdanasamyaktva ko grahaNa kiyA hai / isa prakAra ke moha ko mithyAtva ke antargata hI samajhanA caahie| isIlie sambhavataH ta0 sU0 meM alaga se use nahIM grahaNa kiyA gayA hai| Sa0 kha0 meM uparyukta bhAvoM ke antargata asaMyata bhI hai aura avirati bhI hai| sAmAnya se ina donoM meM kucha aura bheda nahIM hai| isIlie ta0sU0 meM avirati ko asaMyata se pRthak rUpa meM nahIM grahaNa kiyA gayA hai| isa prasaMga meM vahA~ dhavalA meM yaha zaMkA uThAyI gayI hai ki saMyama aura virati meM kyA bheda hai| isake uttara meM dhavalAkAra ne yaha spaSTa kiyA hai ki samitiyoM se saMhita mahAvratoM aura aNuvratoM ko saMyama tathA unase rahita una mahAvratoM aura aNuvratoM ko virati kahA jAtA hai| Sa0kha0 se ta0sU0 meM vizeSatA yaha rahI hai vahA~ ina bhAvoM meM asiddhatva ko bhI sammilita kiyA gayA hai, jise Sa0 kha0 meM nahIM grahaNa kiyA gayA hai| phira bhI Sa0kha0 ke usa sUtra meM jo anta meM 'evamAdiyA' kahA gayA hai, usase asiddhatva kA bhI grahaNa vahA~ ho jAtA hai| tasU0 meM jo asiddhatva ko vizeSa rUpa se grahaNa kiyA gayA hai, use saMsAra va mokSa kI pradhAnatA hone ke kAraNa grahaNa kiyA gayA hai| isa prakAra donoM granthoM meM nirdiSTa una 24 aura 21 bhedoM meM kucha virodha nahIM rahatA hai| __yahA~ uparyukta do udAharaNa diye gaye haiN| vaise tattvArthasUtra ke aneka sUtra prastuta SaTkhaNDAgama se prabhAvita haiN| ise granthArambha meM 'SaTkhaNDAgama va tattvArthasUtra' zIrSaka meM vistAra se spaSTa kiyA jA cukA hai| isase prAyaH yaha nizcita hai gRddhapicchAcArya SaTakhaNDAgamakAra A0 puSpadanta-bhUtabali (prAyaH prathama zatAbdi) ke pazcAt hue haiN| (2) paMcAstikAyAdi-jisa prakAra tattvArthasUtra ke aneka sUtroM para SaTkhaNDAgama kA prabhAva rahA hai, usI prakAra usake kucha sUtroM para A0 kundakunda-viracita paMcAstikAya aura 1. dekhie dhavalA, pu0 13, pR0 381 2. vahI, pu0 6, pR0 256, zloka 117 3. isa sabake lie sUtra 15 kI dhavalA TIkA (pu0 14, pR0 11-12) draSTavya hai| 660 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #715 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pravacanasAra Adi kA bhI prabhAva rahA hai / yathA pravacanasAra-tattvArthasUtra meM padArthAvabodhaka ke hetubhUta pramANa aura nayoM kA vicAra karate hae usa prasaMga meM mati-zrutAdi pA~ca prakAra ke samyagjJAna ko pramANa kahA gayA hai va use parokSa aura pratyakSa ina bhedoM meM vibhakta kiyA gayA hai| unameM indriyasApekSa mati aura zrata ina do jAnoM ko parokSa aura avadhijJAnAdi zeSa tIna atIndriya jJAnoM ko pratyakSa kahA gayA hai| __ tattvArthasUtra kA yaha vivecana pravacanasAra ke isa prasaMga para AdhArita rahA hai-vahA~ AtmasvabhAva se bhinna indriyoM ko para batalAte hue unake Azraya se hone vAle jJAna kI pratyakSarUpatA kA pratiSedha kiyA gayA hai tathA Age parokSa aura pratyakSa kA yaha lakSaNa prakaTa kiyA gayA hai-- jaM parado viNNANaM taM tu parokkha tti bhaNidamatthesa / jadi kevaleNa NAdaM havadi hi jIveNa paccakkhaM ||-gaathaa 1-58 isakA abhiprAya yahI hai ki jo jJAna indriyAdi para kI sahAyatA se hotA hai use parokSa, tathA paranirapekSa kevala AtmA ke Azraya se honevAle jJAna ko pratyakSa kahA jAtA hai| isI abhiprAya ko tattvArthasUtra meM prakRta sUtroM ke dvArA abhivyakta kiyA gayA hai| paMcAstikAya-tattvArthasUtra meM ajIva dravyoM kA nirUpaNa karate hue sarvaprathama vahAM dharma, adharma, AkAza aura pudgala ina cAra ajIva dravyoM ko ajIva hote hue kAya (astikAya) kahA gayA hai| Age inheM dravya kahate hue jIvoM ko bhI isase sambaddha kara diyA gayA hai, arthAt jIva bhI dravya hokara astikAya svarUpa haiM, isa abhiprAya ko prakaTa kara diyA gayA hai| ka-ta0sU0 kA yaha vivecana paMcAstikAya kI isa gAthA para AdhArita rahA hai jIvA puggalakAyA dhammAdhammA taheva AyAsaM / / atthittamhi ya NiyadA aNaNNamaiyA aNumahaMtA / / -gA0 4 kha-yahIM para Age ta0sU0 meM 'sat' ko dravya kA lakSaNa batalAkara usa 'sat' ke svarUpa ko spaSTa karate hue kahA gayA hai ki jo utpAda, vyaya aura dhrauvya se yukta hotA hai, use 'sat' kahA jAtA hai| Age calakara prakArAntara se dravya ke lakSaNa meM yaha bhI spaSTa kiyA gayA hai ki jo guNa aura paryAyoM se sahita hotA hai, vaha dravya kahalAtA hai / ta0sa0 kA yaha kathana paMcAstikAya kI isa gAthA se pUrNatayA prabhAvita hai, jisameM dravya ke una donoM lakSaNoM ko eka sAtha unhIM zabdoM meM abhivyakta kara diyA gayA hai davvaM sallakkhaNiyaM uppAda-vvaya-dhuvattasaMjuttaM / guNa-pajjayAsayaM vA jaM taM bhaNNaMti savvaNhU ||-gaa0 10 1. mati-zrutAvadhi-manaHparyaya-kevalAni jJAnam / tatpramANe / Adya parokSam / prtykssmnyt| -ta0sU0 1,6-12 2. isakI pUrva kI gAthA 56-57 bhI draSTavya haiN| 3. ajIvakAyA dharmAdharmAkAza-pudgalAH / dravyANi / jIvAzca |-t0s0 5,1-3 4. isase Age kI gAthAe~ 5,6 aura 22 bhI draSTavya haiN| 5. sad dravyalakSaNam / utpAda-vyaya-dhrauvyayuktaM sat / -tasU0 5,26-30 6. guNa-paryayavad-dravyam |-t0suu0 5-38 granthakArollekha/661 Page #716 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ga-isake pUrva ta0sU0 meM jIva kA lakSaNa upayoga batalAkara use jJAna aura darzana ke bheda se do prakAra kA nirdiSTa kiyA gayA hai| Age inameM se jJAna ko ATha prakAra kA aura darzana ko cAra prakAra kA kahA gayA hai|' ta0sU0 kA yaha vivaraNa paMcAstikAya kI ina tIna gAthAoM ke Azrita hai uvaogo khalu duviho NANeNa ya vaMsaNeNa sNjutto| jIvassa samvakAlaM aNaNNabhUdaM viyANAhi // 40 // AbhiNi-sudodhi-maNa-kevalANi NANANi paMcabheyANi / kudi-suda-vibhaMgANi ya tiNNi vi NANehi saMjutte // 41 // dasaNamavi cakkhujudaM acakkhujudamavi ya ohiNA sahiyaM / aNidhaNamaNaMtavisayaM kevaliyaM cAvi paNNattaM / / 42 / / isI prakAra se aura bhI kitane hI udAharaNa die jA sakate haiM / jaise ta0sa0 1-1 va paMcAstikAya gA0 164; ta0sU0 2.1 va paMcAstikAya gAthA 56; tathA ta0sU0 6-3 va 8,25-26 aura paMcAstikAya gAthA 132; ityAdi / __ isase yaha niSkarSa nikalatA hai ki AcArya gRddhapiccha A0 kundakunda (lagabhaga prathama zatI) ke pazcAt hue haiN| (3) mUlAcAra-SaTkhaNDAgama va paMcAstikAya Adi ke samAna mUlAcAra kA bhI prabhAva tattvArthasUtra para adhika dikhatA hai| yathA ka-ta0sU0 meM jIvAdi tattvoM ke adhigama ke upAyabhUta pramANa aura naya ke ullekha (1-6) ke pazcAt nirdeza, svAmitva, sAdhana, adhikaraNa, sthiti aura vidhAna ina chaha anuyogadvAroM kA nirdeza kiyA gayA hai| tattvArthasUtra kA yaha kathana mUlAcAra kI isa gAthA para AdhArita hai ki keNa kassa kattha va kevaciraM kadividho ya bhAvo ya / chahi aNiogaddAre savve bhAvANugaMtavvA ||-gaa0 8-15 isa gAthA meM prazna ke rUpa meM jina nirdeza-svAmitva Adi ko abhivyakta kiyA gayA hai, unhIM kA ullekha ta0sU0 meM spaSTa zabdoM dvArA kara diyA gayA hai| yahA~ yaha vizeSa dhyAtavya hai ki uparyukta gAthA jIvasamAsa meM bhI gAyAMka 4 ke rUpa meM upalabdha hotI hai| sambhava hai mUlAcAra meM use jIvasamAsa se hI AtmasAt kiyA gayA ho| kAraNa yaha hai ki jIdasamAsa meM vaha jisa prakAra prasaMga ke anurUpa dikhatI hai usa prakAra se vaha malAcAra meM prasaMga ke anurUpa nahIM dikhatI hai| isakA bhI kAraNa yaha hai ki vahA~ saMsArAnaprekSA kA prasaMga rahA hai| isa gAthA se pUrva kI gAthA (8-14) meM spaSTa zabdoM dvArA dravya-kSetrAdi ke bheda se cAra prakAra ke saMsAra ke jAnane kI preraNA kI gayI hai / para isa gAthA meM saMsAra kA kahIM kisI prakAra se ullekha nahIM kiyA gayA hai| isase vaha saMsArAnuprekSA ke anurUpa nahIM dikhtii| 1. upayogo lakSaNam / sa dvividho'STacaturbhedaH |-t0suu0 2,8-6; isake pUrva ke sUtra 1-6 aura 1-31 bhI draSTavya haiM / 2. nirdesh-svaamitv-saadhnaadhikrnn-sthiti-vidhaantH|-t sU01-7 662 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #717 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vRttikAra vasunandI ne yadyapi 'ki keNa kassa' Adi padoM ke Azraya se chaha prakAra ke saMsAra ko abhivyakta kiyA hai, para vaha prasaMga ko dekhate hue asvAbhAvika-sA dikhatA hai / anta meM unheM bhI gAthA ke caturtha caraNa (savve bhAvANugaMtavvA) ko lekara yaha kahanA par3A hai ki ina chaha anuyogadvAroM ke dvArA kevala saMsAra kA anugamana nahIM karanA cAhie, kintu sabhI padArthoM kA una ke Azraya se anugamana karanA caahie| aba jarA jIvasamAsa ko dekhie, vahA~ usako prasaMga ke anurUpa kitanA mahattvapUrNa sthAna prApta hai jIvasamAsa meM isase pUrva kI gAthA (2) meM nikSepa, nirukti tathA chaha aura ATha anuyogadvAroM ke dvArA gati Adi mArgaNAoM meM jIvasamAsoM ke jAna lene ke lie kahA gayA hai' aura tadanusAra hI Age vahA~ krama se nikSepa, nirukti tathA ukta nirdezAdi rUpa chaha aura satprarUpaNA Adi rUpa ATha anuyogadvAroM ko spaSTa kiyA gayA hai| isa prakAra prasaMga ke anusAra vahA~ usa gAthA kI sthiti dRr3ha hai / kha - ta0sU0 ke 7veM adhyAya meM vrata ke svarUpa aura usake bhedoM kA nirdeza karate hue unakI sthiratA ke lie yathAkrama se ahiMsAdi pA~ca vratoM kI pAMca-pAMca bhAvanAoM kA ullekha kiyA gayA hai / 13 mUlAcAra ke paMcAcArAdhikAra meM unakA ullekha prAyaH usI krama se va unhIM zabdoM meM kiyA gayA hai / udAharaNasvarUpa dvitIya vrata kI bhAvanAoM ko ukta donoM granthoM meM dekhie"krodha-lobha-bhIrutva-hAsya- pratyAkhyAnAnyanuvIcibhASaNaM ca paJca / " -- ta0sU0 7-5 koha-bhaya- loha -hAsapaiNA aNuvIcibhAsaNaM ceva / fafare bhAvaNAo vadassa paMveva tA hoMti / / - mUlA0 5- 141 isa prakAra yaha nizcita-sA pratIta hotA hai ki una bhAvanAoM kA varNana ta0sU0 meM mUlAcAra ke AdhAra se hI kiyA gayA hai / ga - ta0 sU0 meM saMvara aura nirjarA ke kAraNoM ko spaSTa karate hue usa prasaMga meM navama adhyAya meM bAhya aura Abhyantara tapa ke chaha-chaha bhedoM kA nirdeza kiyA gayA hai| * mUlAcAra ke ukta paMcAcArAdhikAra meM 'tapa' AcAra ke prasaMga meM una donoM tapoM ke bhedoM kA ullekha kiyA gayA hai / " - itanA vizeSa hai ki ta0sU0 meM jahA~ unake kevala nAmoM kA hI ullekha kiyA gayA hai vahA~ mukhya prakaraNa hone se mUlAcAra meM tapa ke una bhedoM ke svarUpa Adi ko bhI pRthak-pRthak spaSTa kara diyA gayA hai| 1. Nikkheva - NiruttIha ya chahi aTThahi aNuoMgadArehi / gai AimaggaNAhi ya jIvasamAsA'NugaMtavvA || - jI0sa0, gA0 2 2. dekhie ta0sU0 7,4-8 3. mUlAcAra, 5, 140-44 4. ta0sU0, 9,16-20 5. mUlAcAra, 5-146 va 5-163 6. malAcAra, bAhya tapa 5, 146 - 62 ( abhyantara tapa kA vizeSa vistAra vahA~ para nahIM kiyA gayA hai / ) pranthakArollekha / 663 Page #718 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ta0 sU0 m s isa prasaMga meM donoM granthagata ina anya prasaMgoM ko bhI dekhA jA sakatA haiviSaya malAcAra vinaya ke bheda 6-23 --5-167 vaiyAvRttya 6-24 5-162 svAdhyAya 9.25 5-166 vyutsarga 6-26 5-206 (vyutsarga aura dhyAna meM donoM granthoM me kramavyatyaya huA hai) dhyAnabheda Adi 6,28-44 5,167-208 anya prasaMga bhI dekhie(1) "mithyAdarzanAvirati-pramAda-kaSAya-yogA bndhhetvH|"-t0suu08-1 micchAdasaNa-aviradi-kasAya-jogA havaMti baMdhassa / AUsajjhavasANaM hedavo tedu NAyavvA ||--muulaacaar 12-182 (2) "sakasAyatvAjjIvaH karmaNo yogyAn pudgalAnAdatte sa bandhaH |"-t0suu0 8-2 jIvo kasAyajutto jogAdo kammaNo du je jogaa| geNhai poggaladave baMdho so hodi nnaayvvo||-muulaa 12-183 (zabda-sAmya bhI yahAM draSTavya hai) tattvArthasatra (8vAM adhyAya) ke antargata karma kA yaha prasaMga bhI anya kArmika grantha para AdhArita na hokara prAyaH isa mUlAcAra para AdhArita rahA dikhatA hai|' donoM granthagata aura bhI zabdArtha-sAdRzya dekhie"mohakSayAt jJAna-darzanAvaraNAnta rAyakSayAcca kevalam |"-t0suu0 10-1 mohassAvaraNANaM khayeNa aha aMtarAyassa ya eva / uppajjai kevalayaM payAsayaM savvabhAvANaM ||--muulaa0 12-205 isa sthiti ko dekhate hue isameM sandeha nahIM rahatA ki tattvArthasUtra para malAcAra kA sarvAdhika prabhAva rahA hai| yadyapi usake racayitA aura racanAkAla ke viSaya meM vizeSa kucha jJAta nahIM hai. phira bhI usakI viSayavastu aura usake vivecana kI kramabaddha atizaya vyavasthita paddhati ko dekhate hae vaha eka sAdhvAcAra kA prarUpaka prAcIna grantha hI pratIta hotA hai| usakI kucha hastalikhita pratiyoM meM usake kundakandAcArya-viracita hone kA saMketa milatA hai tathA usakI vasunandI-viracita vRtti kI antima puSpikA meM yaha sUcanA bhI kI gayI hai___ "iti mUlAcAravivRtau dvAdazo'dhyAyaH / kundakundAcArya-praNIta mUlAcArAkhyavivRtiH / kRtiriyaM vasunandinaH shriishrmnnsy|" isase kucha vidvAnoM kA yaha mata bana gayA hai ki vaha kundakundAcArya ke dvArA racA gayA hai| unakA kahanA hai ki pratiyoM meM usake racayitA ke rUpa meM jina 'vaTTakerAcArya, vaTTakeryAcArya aura vaTTake rakAcArya' nAmoM kA ullekha kiyA gayA hai, ve nAma kahIM gurvAvaliyoM va paTTAtaliyoM Adi 1. mUlAcAra ke 12veM 'paryApti' adhikAra meM jisa krama se va jisa rUpa meM prakRti, sthiti, anubhAga aura pradezabandha kI prarUpaNA kI gayI hai, ta0sU0 ke 8veM adhyAya meM usI krama se va usI rUpa meM una cAroM bandhoM kI prarUpaNA kI gayI hai, jisameM zabdasAmya bhI adhika rahA hai| 664 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #719 -------------------------------------------------------------------------- ________________ meM nahIM pAye jAte haiN| kintu AcArya kundakunda aura vaTTakerAcArya ye do bhinna hI pratIta hote haiN| yadyapi kundakandaviracita granyagata kucha gAthAeM mUlAcAra meM prAyaH usI rUpa meM upalabdha hotI haiM, para donoM kI vivecana-paddhati meM bhinnatA dekhI jAtI hai| udAharaNasvarUpa dvAdazAnuprekSAoM ko le lIjie (1) saMsArAnuprekSA ke prasaMga meM A0 kundakunda ne saMsAra ko pAMca prakAra kA batalAkara Age dravyAdi pAMca parivartanoM ke svarUpa ko bhI spaSTa kiyA hai|' para malAcAra meM dravya, kSetra, kAla aura bhAva ke bheda se hI saMsAra kA nirdeza kiyA gayA hai. tathA vahA~ kisI bhI parivartana ke svarUpa ko nahIM dikhalAyA gayA hai| isI prasaMga meM mUlAcAra meM "kiM keNa kassa kattha vi' Adi gAthA kA (dekhie pIche pa0 662-63) upayoga kiyA gayA hai jo sambhavataH kundakundAcArya ke samakSa hI nahIM rhii| (2) sAtavIM anuprekSA ke prasaMga meM kundakunda ne zarIra kI azucitA ko dikhalAyA hai, para mUlAcAra meM vahA~ prAyaH azubharUpatA ko prakaTa kiyA hai| (3) AsravAnuprekSA ke prasaMga meM A0 kundakunda ne mithyAtva, avirati, kaSAya aura yogoM ko Asrava batalAkara unake bheda kA nirdeza karate hue una sabake svarUpa ko spaSTa bhI kiyA hai| parantu malAcAra meM rAga, dveSa, moha, indriyA~, saMjJAeM, gArava, kaSAya, mana, vacana aura kAya inako karma ke Asrava batalAkara usI krama se unameM se pratyeka ko (yogoM ko chor3akara) vizada bhI kiyA hai|" malAcAra meM yahA~ yaha vizeSatA rahI hai ki A0 kundakunda ne jina mithyAtvAdi kA ullekha Asrava ke prasaMga meM kiyA hai, unakA ullekha vahAM saMvara ke prasaMga meM kiyA gayA hai (gA0 52) / (4) nirjarAnprekSA ke prasaMga meM A0 kundakunda ne nirjarA ke svakAlapakva (savipAka) aura tapa se kriyamANa (avipAka) ina do bhedoM kA nirdeza kiyA hai, para mUlAcAra meM tapa kI pramukhatA se usake dezanirjarA aura sarvanirjarA ye do bheda nirdiSTa kie gaye haiN| (5) dharmAnuprekSA ke prasaMga meM AH kundakunda ne samyaktvapUrvaka gyAraha prakAra ke sAgAradharma 1. 'purAtana-jaina vAkya-sUcI' kI prastAvanA, pR0 18-16 2. udAharaNa ke rUpa meM kundakunda-viracita dvAdazAnuprekSA kI 1,2,14,22 aura 23 ye gAthAe~ malAcAragata 'dvAdazAnuprekSA' meM krama se 1, 2, 6, 11 aura 12 gAthAMkoM meM dekhI jA sakatI haiN| 3. dekhie gAthA 24-38 4. mUlA0 gA0 8, 13-20 5. kanda0 gA0 43-46 tathA mUlAcAra gAthA 30-36 / yahA~ yaha smaraNIya hai ki mulAcAra gA0 2 meM anUprekSAoM ke nAmoM kA nirdeza karate hue prakRta anuprekSA kA ullekha 'azacitta' ke rUpa meM kiyA hai, para yathAprasaMga usake spaSTIkaraNa meM 'asuha' zabda kA upayoga kiyA hai| 'asuha' zabda se azubha aura asukha donoM kA grahaNa sambhava hai| gAthA 34 meM 'sarIra masubhaM' va gA0 35 'kalevaraM asuI' bhI kahA gayA hai / 6. gA0 47-60 7. gA0 37-47 8. phandakunda gA0 67 va mUlAcAra gA0 54 pranthakArollekha / 665 Page #720 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kA nirdeza karate hue utamakSamAdirUpa dasa prakAra ke dharma ko vizada kiyA hai tathA anta meM yaha spaSTa kara diyA hai ki jo sAgAradharma ko chor3akara munidharma meM pravRtta hotA hai, vaha mokSa ko prApta karatA hai, isa prakAra sadA cintana karanA caahie|' malAcAra meM isa dharmAnuprekSA ke prasaMga meM kSamA Adi dasa dharmoM kA nirdeza mAtra kiyA gayA hai| sAgAradharma kA vahIM kucha bhI ullekha nahIM hai|' eka vizeSatA yahA~ yaha bhI rahI hai ki A0 kundakunda ne apanI paddhati ke anusAra yahA~ bhI nizcaya naya ko pradhAnatA dI hai| jaise-- (1) saMsArAnuprekSA kA upasaMhAra karate hue ve gA0 37 meM kahate haiM ki karma ke nimitta se jIva saMsAra-paribhramaNa karatA hai / nizcaya naya se karma se nirmukta jIva ke saMsAra nahIM hai| (2) AsravAnuprekSA ke prasaMga meM unhoMne gA0 60 meM kahA hai ki nizcayanaya se jIva ke pUrvokta Asravabheda nahIM hai| (3) jaisA ki pUrva meM bhI kahA jA cukA hai, dharmAnuprekSA ke prasaMga meM A0 kundakunda ne kahA hai ki nizcaya se jIva sAgAra-anagAra dharma se bhinna hai, isalie madhyastha bhAvanA se sadA zuddha AtmA kA cintana karanA cAhie (gA0 82) / (4) prasaMga kA upasaMhAra karate hue unhoMne anta meM bhI yaha spaSTa kara diyA hai-isa prakAra se kandakanda munIndra ne nizcaya aura vyavahAra ke Azraya se jo kahA hai, usakA jo zuddha mana se cintana karatA hai vaha parama nirvANa ko prApta karatA hai (61) kepa gAthA 42 meM kundakunda ne yaha bhI kahA hai ki jIva azubha upayoga se nAraka va tiyaMca avasthA ko, zubha upayoga se devoM va manuSyoM ke sukha ko aura zuddha upayoga se sidi ko prApta karatA hai| Age (gA0 63-65 meM) unhoMne yaha bhI spaSTa kiyA hai ki zubha upayoga kI pravatti azabha yoga kA saMvaraNa karatI hai, para zubha yoga kA nirodha zuddha upayoga se sambhava hai| dharma aura zakla dhyAna zuddha upayoga se hote haiN| vastutaH jIva ke saMvara nahIM hai| isa prakAra sadA saMvarabhAva se rahita AtmA kA cintana karanA caahie| yaha paddhati mUlAcAra meM kahIM dRSTigocara nahIM hotii| isa prakAra donoM nayoM ke Azraya se vastu-tattva kA vicAra karate hue A0 kundakanda ne pradhAnatA nizcayanaya ko dI hai va tadanusAra hI tattva ko upodaya kahA hai| nayoM kI yaha vivakSA mUlAcAra meM dRSTigocara nahIM hotii| isase siddha hai ki malAcAra ke kartA prA0 kundakunda se bhinna haiM, donoM eka nahIM ho skte| yaha avazya pratIta hotA hai ki mUlAcAra ke racayitA ne yathAprasaMga AvazyakatAnasAra AcArya kandakanda ke granthoM se athavA paramparAgata rUpa meM kucha gAthAoM ko apane isa grantha meM AtmasAta kiyA hai tathA aneka gAthAoM meM unhoMne kundakunda-viracita gAthAoM ke antargata zabdavinyAsa ko bhI apanAyA hai| jaise--saMsArabhAvanAe~ kunda0 gA0 24 va mUlA0 gA0 13 Adi / isase sambhAvanA yaha kI jAtI hai ki ve kundakunda ke pazcAt hue haiN| para sambhavataH ve unake 100200 varSa bAda hI hue haiM, adhika samaya ke bAda nhiiN| 1. gA0 68.82 2. mUlAcAra, gA0 60-64 666 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #721 -------------------------------------------------------------------------- ________________ isakA kAraNa yaha hai ki mUlAcAra meM nizcita adhikAroM ke anusAra vivakSita viSaya kA-vizeSakara sAdhvAcAra kA-vivecana susambaddha va atizaya vyavasthita rUpa meM kiyA gayA hai| vahA~ pratyeka adhikAra ke prArambha meM pratipAdya viSaya kI prarUpaNA ke lie kucha avAntara adhikAroM kA nirdeza kiyA gayA hai aura tatpazcAt usI krama se usakI prarUpaNA kI gaI hai| __ sambhavataH mUlAcAra ke racayitA kI isa viSaya-vivecana kI paddhati ko tiloyapaNNattikAra ne bhI apanAyA hai| tiloyapaNNattI ke kartA mUlAcAra ke kartA ke pazcAt hue haiM, yaha unhIM ke isa nirdeza se sunizcita hai - palidovamANi paMcaya-sattArasa-paMcavIsa-paNatIsaM / causu jugalesu AU NAdavvA iMdadevINaM / / AraNadugapariyaMtaM vaDDhaMte paMcapallAI / mUlAyAre iriyA evaM NiuNaM NirUveti ||-ti0 pa0 8,531-32 yahA~ deviyoM ke utkRSTa AyuviSayaka jisa matabheda kA ullekha mUlAcAra ke kartA ke nAma se kiyA gayA hai vaha mata mUlAcAra meM isa prakAra upalabdha hotA hai - paNayaM dasa sattadhiyaM paNavIsaM tIsameva paMcadhiyaM / cattAlaM paNadAlaM paNNAo paNNapaNNAo ||---muulaa0 12-80 isase siddha hai ki mUlAcAra ke racayitA tiloyapaNNattI ke kartA yativRSabhAcArya (lagabhaga 5vIM zatI) se pUrva meM hue haiM / unase ve kitane pUrva hue haiM, yaha nizcita to nahIM kahA jA sakatA hai, para ve A0 kundakunda (prAyaH prathama zatI) ke pazcAt aura yativRSabha se pUrva sambhavataH dUsarItIsarI zatAbdI ke AsapAsa hue hoNge| malAcAra meM yadyapi aisI aneka gAthAe~ upalabdha hotI haiM jo dazavaikAlika tathA AcArAMganiryakti, Avazyakaniyukti evaM piNDaniyukti' Adi meM usI rUpa meM yA kucha parivartita rUpa meM upalabdha hotI haiM, para unheM kahA~ se kisane liyA, isa viSaya meM kucha nirdhAraNa karanA yuktisaMgata nahIM hogaa| isakA kAraNa yaha hai ki zrutakevaliyoM ke pazcAt aisI saikar3oM gAthAe~ kaNThagata rUpa meM AcArya-paramparA se pravAha ke rUpa meM uttarakAlIna granthakAroM ko prApta huI haiM va uttarakAlavartI granthakAroM ne apanI manovRtti ke anusAra unheM usI rUpa meM yA kucha parivartita rUpa meM apane-apane granthoM meM AtmasAt kiyA hai| isa prakAra mUlAcAra kI prAcInatA meM kucha bAdhA nahIM dikhtii| aura tattvArthasUtra para caMki mulAcAra kA prabhAva spaSTa dRSTigocara hotA hai, isalie tattvArthasUtra ke racayitA gaddhapicchAcArya vaTTakerAcArya ke pazcAt hI ho sakate haiM / tattvArthasUtra para pUjyapAdAcArya (aparanAma devanandI) ne sarvArthasiddhi nAma kI vRtti likhI hai| pUjyapAda kA samaya prAyaH vikrama kI 1. tiloyapaNNattI meM bhI pratyeka mahAdhikAra ke prArambha meM aneka avAntara adhikAroM kA nirdeza karake, tadanusAra hI Age vahA~ yathAkrama se pratipAdya viSaya kI prarUpaNA kI gayI hai| 2. isake lie 'anekAnta' varSa 21, kiraNa (pR0 155-61) meM zuddhi ke antargata uddiSTa mAhAra para zIrSaka lekha draSTavya hai| granthakArollekha / 667 Page #722 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAMcavA-chaThI zatAbdI hai| ataeva gRddhapicchAcArya kA isake pUrva honA nizcita hai| isake pUrva ve kaba ho sakate haiM, isakA ThIka nirNaya to nahIM kiyA jA sakatA hai, para sambhAvanA unake tIsarI zatAbdI ke AsapAsa hone kI hai| 6. guNadhara bhaTTAraka yaha pUrva meM kahA jA cukA hai ki kasAyapAhuDa ke avasara prApta ullekha ke prasaMga meM dhavalAkAra ne yaha spaSTa kiyA hai ki varSamAna jinendra ne jisa artha (anubhAgasaMkrama) kI prarUpaNA gautama sthavira ke lie kI thI, vaha AcAryaparamparA se Akara guNadhara bhaTTAraka ko bhI prApta huaa| unake pAsa se vahI artha AcAryaparamparA se Akara AryamakSa aura nAgahastI bhaTTAraka ko prApta huaa| usakA vyAkhyAna una donoM ne krama se yativRSabha bhaTTAraka ko kiyA va unhoMne bhI use ziSyoM ke anugrahArtha cUrNisUtra meM likhaa|' prAcArya gaNadhara ne kaSAyaprAbhUta grantha kI racanA ko prArambha karate hue yaha svayaM spaSTa kiyA-ki pAMcaveM pUrva ke bhItara 'vastu' nAma ke jo bAraha adhikAra haiM, unameM dasaveM vastu adhikAra ke antargata bIsa prAbhRtoM meM tIsarA 'preyaHprAbhRta' hai| usakA nAma kaSAyaprAbhata hai / maiM usakA vyAkhyAna eka sau assI (180) gAthAsUtroM meM pandraha adhikAroM ke dvArA kruuNgaa| unameM jo gAthAe~ jisa arthAdhikAra se sambaddha haiM, unako kahatA huuN|' ____ isa abhiprAya ko vyakta karate hue unhoMne Age una gAthAsUtroM ko vivakSita arthAdhikAroM meM vibhAjita bhI kiyA hai| isase yaha spaSTa hai ki AcArya guNadhara pAMcaveM jJAnapravAda pUrva ke antargata 'preyodveSaprAbhUta' aparanAma 'kaSAyaprAbhRta' ke pAraMgata rahe haiN| unake dvArA viracita yaha gAthAsUtrAtmaka kaSAyaprAbhUta gambhIra artha se gabhita hone ke kAraNa atizaya durbodha hai, cUrNisUtra aura jayadhavalA TIkA ke binA mUla gAthAsUtra ke rahasya ko samajha sakanA kaThina hai| yahI kAraNa hai jo mUla granthakartA ne kahIM-kahIM durUha gAthAsUtroM ko spaSTa karane ke lie svayaM kucha bhASyagAthAoM ko bhI racA hai| aisI bhASyagAthAoM kI saMkhyA tirepana (53) hai| isa prakAra granthagata samasta gAthAoM kI saMkhyA do sau tetIsa (180+53 == 233) hai| kinhIM vyAkhyAnAcAryoM kA yaha bhI abhimata hai ki 180 gAthAoM ke atirikta jo 53 bhASyagAthAe~ haiM ve svayaM mUlagranthakAra guNadharAcArya ke dvArA nahIM racI gayI haiM, unakI racanA nAgahastI AcArya dvArA kI gayI hai / isa prakAra gAthA 2 meM jo 180 gAthAoM ko 15 arthAdhikAroM meM vibhAjita karane kI pratijJA kI gaI hai, vaha svayaM granthakAra ke dvArA na hokara AcArya nAgahastI ke dvArA kI gayI hai / 1. dhavalA, pu0 12, pR0 131-32; lagabhaga yahI abhiprAya jayadhavalA (bhAga 1, pR0 88 va bhAga 5, pR0 388) meM bhI prakaTa kiyA gayA hai| 2. pugvammi paMcamammi du dasame vatthummi pAhuDe tdie| paMjjaM ti pAhaDammi du havadi kasAyANa pAhuDaM NAma // gAhAsade asIde atthe paNNaradhA vihattammi / vocchAmi suttagAhA jayi gAhA jammi atthammi ||-k0paa0 1-2 3. dekhie Age gAthA, 3.16 668 / SaTpa DAgama-parizIlana Page #723 -------------------------------------------------------------------------- ________________ isa Azaya kA eka zaMkA-samAdhAna jayadhavalA meM bhI isa prakAra upalabdha hotA hai "asIdisadagAhAo mottUNa avasesa-saMbaMdhaddhA parimANaNiddesa-saMkamaNagAhAo jeNa jAga hatyi-Airiya-kayAo teNa 'gAhAsade asIde' idi bhaNidUNa NAgahatyiAirieNa paijjA kadA idi ke vi vakkhANAiriyA bhaNaMti taNNa ghaDade, saMbaMdhagAhAhi addhAparimANaNiddesagAhAhi saMkamaNagAhAhi ya viNA asIdisadagAhAo ceva bhaNaMtassa guNaharabhaDArayassa ayaannppsNgaado| tamhA puvuttattho ceva ghettvyo|"-bhaag 1, pR0 183 / / vicAra karane para vyAkhyAnAcAryoM kA ukta kathana saMgata hI pratIta hotA hai| kAraNa yaha ki jo granyakAra apekSita grantha kI racanA ko prArambha karatA hai vaha grantha-racanA ke pUrva hI usameM AvazyakatAnusAra racI jAne vAlI gAthAoM kI saMkhyA ko nirdhArita karake va unheM adhikAroM meM bhI vibhAjita karake dikhA de, yaha kucha kaThina hI pratIta hotA hai| guNadhara kA samaya Adi paramparAgata aMgazruta ke ekadeza ke dhAraka va vartamAna zruta ke pratiSThApaka AcArya guNadhara ke janma-sthAna, mAtA-pitA va guru Adi ke viSaya meM kucha bhI jAnakArI upalabdha nahIM hai| ve mahAkarmaprakRtiprAbhUta ke pAraMgata AcArya dharasena se pUrva hue haiM yA pazcAt, yaha bhI jJAta nahIM hai| zrutAvatAra ke kartA indranandI ne bhI isa viSaya meM apanI ajAnakArI prakaTa kI hai|' vedanAkhaNDa ke avatAra ko prakaTa karate hue dhavalA meM anyakartA ke prasaMga meM kahA gayA hai ki lohAcArya ke svargastha ho jAne para AcArAMga lupta ho gyaa| isa prakAra bharata kSetra meM bAraha aMgoM ke lupta ho jAne para zeSa AcArya saba aMga-pUrvo ke ekadezabhUta pejjadosaprAbhata aura mahA karmaprakRtiprAbhUta Adi ke dhAraka raha gye| ___'pejjadosa' kaSAyaprAbhUta kA nAmAntara hai| A0 guNadhara isa kaSAyaprAbhUta ke pAraMgata rahe haiM, yaha dhavalAkAra ke ukta kathana se spaSTa hai| para ve mahAkarmaprakRti ke dhAraka bhAcArya dharasena se pUrva hue haiM yA pazcAt, yaha usase spaSTa nahIM hotaa| itanA hote hue bhI paM0 hIrAlAla jI siddhAntazAstrI aura unhIM ke mata kA anusaraNa karate hue DaoN. nemicandra jI jyotiSAcArya ne bhI guNadhara ke dharasena se lagabhaga 200 varSa pUrva hone kI kalpanA kI hai| unakI yuktiyAM isa prakAra haiM (1) guNadhara ko 'pejjadosapAhuDa' ke atirikta mahAkammapayaDipAhuDa kA bhI jJAna thA, jabaki dharasena kevala mahAkammapayaDipAhuDa ke vettA rahe haiN| isa prakAra dharasena kI apekSA guNadhara viziSTa jJAnI rahe haiN| isakA kAraNa yaha hai ki kasAyapAhuDa meM mahAkammapayaripAhara se sambaddha bandha, saMkramaNa aura udaya-udIraNA jaise adhikAra haiM jo mahAkammapayaDipAhaDa ke antargata 24 anuyogadvAroM meM krama se chaThe (bandhana), bArahaveM (saMkrama) aura dasaveM (udaya) anuyogadvAra haiM / 24vA alpabahutva anuyogadvAra bhI kasAyapAhuDa ke sabhI adhikAroM meM vyApta hai| 1. i0 zrutAvatAra, zloka 151 2. dhavalA, pu0 6, pR0 133 3. ka0pA0 sutta kI prastAvanA, pR0 5 va Age pR0 57-58 tathA 'tIrthakara mahAvIra aura unakI AcArya-paramparA', bhAga 2, pR0 28-30 pratyakArollekha / 666 Page #724 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (2) dharasena ne kisI anya kA upasaMhAra nahIM kiyA hai, jabaki guNadhara ne prastuta grantha meM 'pejjadosa' kA upasaMhAra kiyA hai / isa prakAra A0 dharasena jahA~ vAcakapravara siddha hote haiM, vahA~ guNadharAcArya sUtrakAra ke rUpa meM sAmane Ate haiN| (3) A0 guNadhara kI yaha racanA SaTkhaNDAgama, kammapayaDI, zataka aura sittarI ina granyoM kI apekSA atisaMkSipta, asaMdigdha, bIjapadayukta, gahana aura sAravAn padoM se nirmita hai| (4) A0 arhadbalI (vI0ni0 665 yA vi0saMvat 65) ke dvArA sthApita saMghoM meM eka gaNadhara nAma kA bhI saMgha hai, jise A0 guNadhara ke nAma para sthApita kiyA gayA hai| isase mA0 gaNadhara kA samaya A0 arhadbalI se pUrva siddha hotA hai| isa prakAra unakA samaya vikrama-pUrva eka zatAbdI siddha hotA hai| yahAM uparyukta yuktiyoM para vicAra kara lenA aprAsaMgika nahIM hogA, isase una para kucha vicAra kiyA jAtA hai (1) A0 dharasena 'mahAkammapayaDipAhuDa' ke sAtha 'pejjadosapAhuDa' ke bhI vettA ho sakate haiN| jaisAki pAThaka Upara dekha cuke haiM, dhavalAkAra ne isa prasaMga meM yaha spaSTa kahA hai ki bharata kSetra meM bAraha dinakaroM (aMgoM) ke astaMgata ho jAne para zeSa AcArya saba aMga-pUrvo ke ekadezabhata 'pejjadosa' aura 'mahAkammapayaDipAhuDa' ke dhAraka raha gye| isa prakAra pramANIbhUta maharSi rUpa praNAlI se Akara mahAkammapayaDipAhuDa rUpa amRta-jala kA pravAha dharasena bhaTTAraka ko prApta huaa| isa paristhiti meM AcArya dharasena ko guNadharAcArya kI apekSA alpajJAnI aura guNadhara ko viziSTa jJAnI kahanA kucha yuktisaMgata nahIM dikhtaa| sambhava to yahI hai ki ye donoM zrutadhara apane-apane viSaya--pejjadosapAhuDa aura mahAkammapayaDipAhuDa-meM pUrNatayA pAraMgata hokara anya kucha paramparAgata zruta ke vettA bhI rahe hoNge| rahI kucha viziSTa bandha Adi anuyogadvAroM kI bAta, so ve mahAkammapayaDipAhuDa meM to rahe hI haiM, para ve yA unako antargata karanevAle usI prakAra ke adhikAra pejjadosapAhuDa meM sambhava haiM-jaise bandhaka va vedaka Adi / dhavalAkAra ne vividha prasaMgoM para yaha spaSTa bhI kiyA hai ki amuka sUtra yA prakaraNavizeSa sUtra meM anirdiSTa amuka-amuka arthoM kA sUcaka hai|' pejjadosapAhuDa ke antargata sUtragAthAeM isI prakAra ke aparimita artha se garbhita rahI haiN| ___isake atirikta pejjadosapAhuDa ke antargata pandraha adhikAroM ke viSaya meM mUlagranthakAra, cUrNisUtroM ke kartA aura jayadhavalAkAra ekamata bhI nahIM haiN| yaha bhI yahAM vizeSa dhyAna dene yogya hai ki mahAkammapayaDipAhuDa ke antargata jo 24 anuyogadvAra rahe haiM unameM se mUla SaTkhaNDAgamakAra ne prArambha ke kRti va vedanA Adi chaha anuyogadvAroM kI prarUpaNA kI hai, aura vaha bhI antima vedanA Adi tIna khaNDoM meM kI gayI hai| anuyogadvAroM kI prarUpaNA sUtrasUcita kahakara dhavalAkAra A0 vIrasena ne kI hai| SakhaNDAgama ke jIvasthAna, kSudrakabandha aura bandhasvAmitvavicaya--prArambha ke ina tIna 1. dhavalA, pu0 6, pR0 133 2. udAharaNasvarUpa dekhie pu06, pR0 354 va pu0 10, pR0 403 3. ka0pA0 sutta prastAvanA pR0 11-12 tathA mUla meM pR0 14-15 370/SadakhaNDAgama-parizIlana Page #725 -------------------------------------------------------------------------- ________________ baNDoM meM ukta 24 anuyogadvAroM meM se koI bhI anuyogadvAra nahIM hai| para, jaisA ki dhavalA meM spaSTa kiyA gayA hai, unakA sambandha ukta mahAkammapayaDipAhuDa se hI rahA hai|' SaTkhaNDAgama ke prathama khaNDa jIvasthAna se sambaddha jo nau cUlikAeM haiM, unameM 8vIM 'samyaktvotpatti' cUlikA hai| usameM darzanamoha kI upazAmanA va kSapaNA tathA caritra (saMyamAsaMyama va sakalasaMyama) kI prarUpaNA kI gayI hai| para ye adhikAra yA anuyogadvAra uparyukta 24 anayogadvAroM meM nahIM rahe haiN| ye anuyogadvAra pejjadosapAhuDa ke antargata 15 arthAdhikAroM meM upalabdha hote haiN| isa paristhiti meM kyA yaha samajhA jAya ki AcArya dharasena va unake ziSya bhUtabali mahAkammapaDipAhuDa ke sAtha pejjadosapAhuDa ke bhI marmajJa rahe haiM, isalie ve ina adhikAroM ko yahA~ SaTkhaNDAgama meM samAviSTa kara sake haiM ? - isakA tAtparya yahI hai ki A0 guNadhara aura dharasena krama se pejjadosapAhuDa aura mahAkammapayaDipAhuDa meM to pUrNatayA pAraMgata rahe haiM, sAtha hI ve anya prakIrNaka zruta ke bhI jJAtA the| isa se eka kI apekSA dUsare ko alpajJAnI yA viziSTajJAnI kahanA yuktisaMgata nahIM pratIta hotaa| (2) yaha ThIka hai ki A0 guNadhara ne pejjadosapAhuDa kA upasaMhAra kiyA hai aura A. dharasena ne svayaM kisI grantha kA upasaMhAra nahIM kiyaa| para isa viSaya meM yaha vicAraNIya hai ki A0 dharasena ne jaba samasta mahAkammapayaDipAhuDa ko hI apane suyogya ziSya puSpadanta aura bhUtabali donoM ko samarpita kara diyA, taba unake lie usake upasaMhAra karane kA prazna hI nahIM utthtaa| usakA upasaMhAra to unake ziSya bhUtabali ne SaTkhaNDAgama ke rUpa meM kiyA hai| isa prakAra se sUtrakAra ke rUpa meM to bhUtabali sAmane Ate haiM / para sUtrakAra to vastutaH na guNadhara haiM, na dharasena haiM aura na puSpadanta-bhUtabali hI haiM / kAraNa yaha ki sUtra kA jo yaha lakSaNa nirdiSTa kiyA gayA hai, tadanusAra inameM koI bhI sUtrakAra sira nahIM hotA suttaM gaNadharakahiyaM taheva patteyabuddhakahiyaM ca / sudakevaliNA kahiyaM abhiNNadasapugvikahiyaM ca / / isa sUtra-lakSaNa ko dhavalAkAra ne 'prakRti' anuyogadvAra meM AnupUrviyoM ke saMkhyAviSayaka matabheda ke prasaMga meM uddhRta kiyA hai| manuSyAnupUrvI prakRti ke vikalpoM ke prarUpaka sUtra 120 kI vyAkhyA ke viSaya meM do bhinna mata rahe haiN| unheM kucha spaSTa karate hue dhavalAkAra ne kahA hai ki isake viSaya meM upadeza ko prApta karake yahI vyAkhyAna satya hai, dUsarA asatya hai| isa prakAra kA nizcaya karanA caahie| prasaMgaprApta ve donoM hI upadeza sUtrasiddha haiM, kyoMki Age una donoM hI upadezoM ke Azraya se alpabahutva kI prarUpaNA kI gayI hai| -sUtra 123-27 va Age sUtra 128-32 isa para vahA~ yaha zaMkA uThI hai ki do viruddha arthoM kA prarUpaka sUtra kaise ho sakatA hai| 1. dhavalA, pu0 1, pR0 124-30 va prastAvanA 72-74 kI taalikaaeN| 2. Sa0kha0 sUtra 1,6-8, 1-16 (pu. 6) 3. ka.pA0 gAthA 5-6 4. dhavalA, pu0 13, pR0 381-82 pranthakArollekha / 671 Page #726 -------------------------------------------------------------------------- ________________ isake uttara meM dhavalAkAra ne yaha spaSTa kiyA hai ki sacamuca meM sUtra vahI ho sakatA hai jo aviruddha artha kA prarUpaka ho| kinta yaha satra nahIM hai| jo satra ke samAna hotA hai vaha bhI satra hai, isa prakAra upacAra se use sUtra mAnA gayA hai| isI prasaMga meM vahAM uparyukta gAthA ko uddhRta karate hue yaha bhI kahA gayA hai ki bhUtabali bhaTTAraka na gaNadhara haiM, na pratyeka buddha haiM, na zrutakevalI haiM aura na abhinnadazapUrvI haiM; jisase use sUtra kahA jA ske| isa prakAra se apramANa kA prasaMga prApta hone para usakA nirAkaraNa karate hue Age dhavalAkAra ne kahA hai ki yathArthataH usake sUtra na hone para bhI rAga, dveSa aura moha kA abhAva hone se pramANIbhUta paramparA se Ane ke kAraNa use apramANa nahIM ThaharAyA jA sakatA hai|' isase siddha hai ki kaSAyaprAbhUta aura SaTkhaNDAgama, jinheM sUtraanya mAnA jAtA hai, yathArtha meM sUtra nahIM hai, phira bhI rAga, dveSa aura moha se rahita maharSiyoM kI avicchinna paramparA se Ane vAle artha ke prarUpaka hone ke kAraNa unheM bhI upacAra se sUtragrantha mAnane meM kisI prakAra kA virodha nahIM hai| dhavalA meM aneka prasaMgoM para puSpadanta aura bhUtabali kA ullekha sUtrakAra ke rUpa meM kiyA gayA hai| yathA (1) idi NAyamAiriyaparaMparAgayaM maNeNAvahAriya pujvAiriyANusaraNaM tirayaNaheutti pupphadaMtAiriyo maMgalAdINaM chaNNaM sakAraNANaM parUvaNaTTa suttamAha-pu0 1, pR08 (2) evaM pRSThavataH ziSyasya sandehApohanArthamuttarasuttamAha |--pu0 1, pR0 132 (3) AiriyakahiyaM saMtakamma-kasAyapAhuDANaM kathaM suttattaNamidi ce Na, tityayarakahiyasthANaM gaNaharadevakayagaMtharayaNANaM bArahaMgANaM AiriyaparamparAe NiraMtaramAgayANaM jugasahAveNa ohaTTa tIsa bhAyaNAbhAveNa puNo ohaTTiya AgayANaM puNo suThThabuddhINaM khayaMdaThUNa tityavocchedabhaeNa vajjabhIrUhi gahidatthehi Airiehi potthaesu caDhAviyANaM asuttttnnvirohaado| -pu0 1, pR0 221 (4) saMpahi coddasaNhaM jIvasamAsANamatthittamavagadANaM sissANaM tesiM ceva parimANapaDi. bohaNaTTha bhUdabaliyAriyo suttamAha / -pu0 3, pR0 1 (5) coddasasu aNiyogaddAresu..."suttakAreNa kimaTTha parUvaNA Na kadA? Na tAva ajANaMteNa Na kadA, cauvIsaaNiyogaddArasarUva mahAkammapayaDipAhuDa pArayassa, bhUdabalibhayavaMtassa tdprinnnnaannvirohaado..|-pu0 14, pR0 134-35 / / (6) saMpahi imAo paMcaNhaM sarIrANaM gejjhAo imAo ca agejhAo tti jANAveto bhavabalibhArao uttarasuttakalAvaM pruuvedi|-pu0 14, pR0 541 aise pracura udAharaNa yahA~ dhavalA se die jA sakate haiM, jinase A0 puSpadanta aura bhUtabali sUtrakAra tathA unake dvArA viracita SaTkhaNDAgama sUtragrantha siddha hotA hai| isa paristhiti meM A0 guNadhara ko sUtrakAra aura A0 dharasena ko kevala vAcakapravara kahanA ucita nahIM dikhatA, jabaki dharasenAcArya ke ziSya A0 puSpadanta aura bhUtabali bhI sUtrakAra ke rUpa meM prakhyAta haiN| isa prakAra guNadhara ke samAna dharasena ko bhI zruta ke mahAn pratiSThApaka samajhanA caahie| 1. dhavalA, pu0 13, pR0 381-82 672 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #727 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (3) guNadharAcArya kI racanA kasAyapAhuDa nizcita hI SaTkhaNDAgama Adi anya karmagranthoM se saMkSipta aura gahana hai, isameM vivAda nahIM hai / kintu kasAyapAhuDa bIjapadoM se yukta hai aura SaTkhaNDAgama bIjapadoM se yukta nahIM hai, yaha kahanA ucita nahIM dikhtaa| yathArtha meM bIjapadoM se yukta na SaTkhaNDAgama hai aura na hI ksaaypaahudd| kAraNa yaha ki jo zabdaracanA meM saMkSipta para ananta artha ke bodhaka aneka liMgoM se saMgata ho, vaha bIjapada kahalAtA hai| aise bIjapadoM se yukta to dvAdazAMgazruta hI sambhava hai, jisake prarUpaka tIthaMkaroM ko arthakartA kahA gayA hai| una bIjapadoM meM antahita artha ke prarUpaka una bAraha aMgoM ke praNetA gaNadhara bIjapadoM ke vyAkhyAtA hote haiM, kartA ve bhI nahIM hote|' ___ isa prakAra kI AgamavyavasthA ke hone para kasAyapAhuDa ko bIjapadayukta nahIM kahA jA sakatA hai| vastutaH kasAyapAhuDa aura SaTkhaNDAgama ko to sUtra bhI nahIM kahA jA sakatA hai, kyoMki tIrthakara ke mukha se nikale hue bIjapada ko hI sUtra kahA jAtA hai| tadanusAra to gaNadhara bhI sUtrakAra nahIM haiM, ve kevala sUtra ke vyAkhyAtA haiM / yaha Upara ke hI kathana se spaSTa ho jAtA hai| isa vivecana kA abhiprAya yaha na samajhie ki maiM kasAyapAhuDa ko SaTkhaNDAgama se pazcAtakAlIna siddha karanA cAhatA huuN| yathArtha meM kasAyapAhuDa kI bhASA, zabdasauSThava aura arthagambhIratA ko dekhate hue vaha kadAcit SaTkhaNDAgama se pUrvavartI ho sakatA hai, para kitane pUrva kA hai, yaha nizcita nahIM kahA jA sktaa| (4) arhabalI ke dvArA nandI, vIra, sena aura bhadra Adi jina saMghoM kI sthApanA kI gayI hai unameM eka 'gaNadharasaMgha' bhI hai| para usakI sthApanA zruta ke mahAn pratiSThApaka una gaNadhara AcArya ke nAma para kI gayI hai, aisA pratIta nahIM hotaa| isake lie kucha pramANa bhI upalabdha nahIM hai| use pratiSThita karate hue indranandi-zrutAvatAra meM yaha kahA gayA hai ki jo yatijana zAlmali vRkSa ke nIce se Aye the, unameM se kucha ko 'guNadhara' aura kucha ko 'gapta' ke nAma se yojita kiyaa| Age isa zrutAvatAra meM 'uktaM ca' yaha kahakara eka zloka (66) ko uddhRta karate hue usake dvArA una vividha saMghoM kI sthApanA kI puSTi kI gayI hai| yahA~ yaha smaraNIya hai ki ahaMbalI ke dvArA una saMghoM kI sthApanA sthAnati zeSa se aura vakSavizeSa ke nIce se Ane kI pramukhatA se kI gayI hai, kisI zUladhara yA vizeSa ke nAma para yA unakA anusaraNa karane ke kAraNa nahIM kI gayI hai| yaha bhI vicAraNIya hai ki eka hI sthAna se Ane vAloM ko pRthak-pRthak do-do saMghoM meM kyoM vibhakta kiyA 1. saMkhittasaddarayaNamaNaMtatthAvagamahedubhUdANegaliMgasaMgamaM bIjapadaM NAma / simaNeyANaM bIja padANaM duvAlasaMgappayANamaTThArasa-sattasayabhAsa-kubhAsarUvANaM parUvao jatthakattAro NAma. bIjapadaNilINatthaparUvayANaM duvAlasaMgANa kArao gaNaharabhaDArao gaMthakattArotti abbhuva gmaado| bIjapadANaM vakkhANao tti vuttaM hodi|-dhvlaa, pu0 6, pR0 127 2. .... idi vayaNAdo titthayaravayaNaviNiggayabIjapadaM suttaM NAma / -dhavalA, pu0 6, pR0 256 3. i0 zrutAvatAra 85.6 pranthakArollekha / 673 Page #728 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Age isI zrutAvatAra meM dUsare kinhIM ke mata ko prakaTa karate hue yaha bhI spaSTa kiyA gayA hai-anya koI kahate haiM ki jo mahAtmA guphA se Aye the unheM 'nandI', azokavana se AnevAle ko 'deva', paMcastUpa se AnevAloM ko 'sena', zAlmalI vRkSa ke mUla meM rahane vAloM ko 'vIra' aura khaNDakesara vRkSa ke mUla meM rahane vAloM ko 'bhadra' kahA gayA hai| isa prakAra isa mata ke anusAra kisI eka sthAna se Ane vAloM yA vahAM rahane vAloM ko kisI eka saMgha meM pratiSThita kiyA gayA hai, na ki pUrva mata ke anusAra unheM do-do saMghoM meM vibhakta kiyA gayA hai|'. isake atirikta isa mata ke anusAra 'guNadhara' nAma se kisI bhI saMgha ko pratiSThApita nahIM kiyA gayA hai / yahA~ to yaha kahA gayA hai ki khaNDakesaravRkSa ke mUla meM rahanevAle 'vIra' nAma se prasiddha hue / Age do zloka (66-100) aura bhI isa prasaMga se sambandhita yahAM prApta hote haiM, para unameM upayukta padoM kA sambandha ThIka nahIM baiTha rahA, isase granthakAra kyA kahanA cAhate haiM; yaha spaSTa nahIM hotaa| isa saba sthiti ko dekhate hue yaha nahIM kahA jA sakatA hai ki A0 arhabalI ne 'guNadhara' saMgha kI sthApanA 'guNadhara' AcArya ke nAma para kI hai| isase AcArya guNadhara ko AcArya arhadvalI se pUrva kA kahanA kucha prAmANika nahIM dikhtaa| __ indranandI ke dvArA prarUpita uparyukta saMghasthApana kI prakriyA ko dekhate hue use vizvasanIya bhI nahIM mAnA jA sakatA hai / yaha bhI yahAM vizeSa dhyAna dene yogya bAta hai ki jisa prAkRta paTTAvalI ke AdhAra se A0 ahaMbalI kA samaya vIra ni0 saM0 565 yA vikrama saM0 65 nirdhArita kiyA gayA hai, usa paTTAvalI meM ahaMbalI ke nAma ke Age mAghanandI, dharasena, puSpadanta aura bhUtabali ina AcAryoM ke nAmoM kA ullekha hone para bhI una guNadhara AcArya kA ullekha na to arhadbalI ke pUrvavartI AcAryoM meM kiyA gayA hai aura na unake pazcAdvartI AcAryoM meM hI kahIM kiyA gayA hai, jaba ki usameM dharasena, puSpadanta aura bhUtabali kA ullekha eka aMga ke dhArakoM meM kiyA gayA hai|' AcArya-paramparAgata viziSTa zruta ke dhAraka aura kasAyapAhuDa jaise mahattvapUrNa siddhAntagrantha ke racayitA una guNadhara AcArya kA ullekha usa paTTAvalI meM na kiyA jAya, yaha Azcaryajanaka hai| kAraNa isakA kyA ho sakatA hai, yaha vicAraNIya hai| isa prakAra A0 arhabalI ke dvArA sthApita uparyukta saMghoM ke antargata 'guNadhara' saMgha kI sthApanA A0 guNadhara ke nAma para kI gayI hai, aisA mAnakara unako arhabalI se pUrvavartI mAnanA kAlpanika hI kahA jA sakatA hai, prAmANikatA usameM kucha nahIM hai / 7. gautamasvAmI dhavalAkAra ne inakA ullekha granthakartA ke prasaMga meM dravyazruta ke kartA va anutantra kartA ke rUpa meM kiyA hai| ve arthakartA bhagavAn vardhamAna jinendra ke gyAraha gaNadharoM pramukha rahe haiM / unakA yathArtha nAma indrabhUti thA, gotra unakA 'gautama' rahA hai / isa gotra ke nAma para ve 1. i0 zrutAvatAra 67-68 2. yaha nandi-AmnAya kI prAkRta paTTAvalI 'jainasiddhAnta bhAskara', bhAga 1 (san 1913) meM ___athavA Sa0kha0 pu. 1 kI prastAvanA pR0 24-27 meM dekhI jA sakatI hai| 3. dekhie dhavalA, pu0 1, pR0 64-65 va 72 tathA pu0 6, pR0 126-30 674 | SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #729 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 'gautama' ke rUpa meM prasiddha hue haiN| janmataH ve brAhmaNa rahe haiM / dhavalAkAra ne pranthakartA kI prarUpaNA ke prasaMga meM unakA paricaya isa prakAra diyA hai mahAvIra jinendra ke dvArA kI gayI tIrthotpatti ke prasaMga meM dhavalA meM nirdiSTa tIsa varSa pramANa kevalIkAla meM 66 dinoM ke kama karane para dhavalA meM yaha zaMkA kI gayI hai ki kevalikAla meM se ina 66 dinoM ko kyoM kama kiyA jA rahA hai / isake uttara meM dhavalAkAra ne kahA hai ki kevalajJAna ke utpanna ho jAne para bhI itane dina tIrtha kI utpatti nahIM huI, isalie usameM se itane dina kama kiye gaye haiM / isa prasaMga meM Age kA kucha zaMkA-samAdhAna isa prakAra hai zaMkA-kevalajJAna ke utpanna ho jAne para bhI divyadhvani kyoM nahIM pravRtta huI ? samAdhAna-gaNadhara ke na hone se divyadhvani nahIM pravRtta huii| zaMkA-saudharma indra ne usI samaya gaNadhara ko lAkara kyoM nahIM upasthita kara diyA ? samAdhAna-kAlalabdhi ke binA asahAya saudharma indra ke gaNadhara ko lAkara upasthita kara dene kI zakti sambhava nahIM thii| zaMkA-tIrthakara ke pAdamUla meM mahAvrata svIkAra karanevAle ko chor3akara anya ko lakSya karake divyadhvani kyoM nahIM pravRtta hotI hai| __ samAdhAna-aisA svabhAva hai va svabhAva dUsaroM ke prazna ke yogya nahIM hotA, anyathA kucha vyavasthA hI nahIM bana sakatI hai| saudharma indra gautama gaNadhara ko kisa prakAra lAyA, ise spaSTa karate hue Age dhavalA meM kahA gayA hai ki kAlalabdhi kI sahAyatA pAkara saudharma indra vahA~ pahu~cA, jahA~ pAMca-pAMca sau ziSyoM sahita evaM tIna bhAiyoM se veSTita indrabhUti brAhmaNa avasthita thaa| vahAM jAkara usane paMceva atthikAyA chajjIvaNikAyA mahagvayA pNc| aTThaya pavayaNamAdA saheuo baMdha-mokso ya // yaha gAthA prastuta karate hue usakA abhiprAya puuchaa| isa para indrabhUti sandeha meM par3akara tInoM bhAiyoM ke sahita indra ke sAtha hokara vardhamAna jinendra ke pAsa jAne ko udyata huaa| vahA~ jAte hue samavasaraNa meM praviSTa hone para mAnastambha ko dekhakara usakA apanI vidvattAviSayaka sArA mAna naSTa ho gayA / taba usakI vizuddhi uttarottara bar3hatI gayI / vahA~ vardhamAna jinendra kA darzana karane para usake asaMkhyAta bhavoM meM upArjita gurutara karma naSTa ho gaye / usane tIna pradakSiNA dete hue jinendra kI vandanA kI aura antaHkaraNa se jina kA dhyAna karate hue unase saMyama ko svIkAra kara liyaa| isa prakAra bar3hatI huI vizuddhi ke bala se usake antarmaharta meM hI gaNadhara ke samasta lakSaNa prakaTa ho gaye / taba gautamagotrIya usa indrabhUti brAhmaNa ne jinadeva ke mukha se nikale hue bIjapadoM ko avadhArita karake dRSTivAdaparyanta AcArAdi bAraha aMgoM aura aMgabAhyasvarUpa nizIthikA-paryanta sAmAyikAdi caudaha prakIrNakoM kI racanA kara dii| yaha grantharacanA kA kArya usake dvArA yuga ke Adi svarUpa zrAvaNakRSNA pratipadA ke dina pUrvAhna meM sampanna huA / isa prakAra indrabhUti bhaTTAraka vardhamAna-jina ke tIrtha meM granthakartA hue|' 1. dhavalA, pu0 6, pR0 126-30 va isake pUrva pu0 1, pR0 64-65; gaNadhara ke lakSaNa pR0 6, pR0 127-28 meM dekhe jA sakate haiN| granthakArollekha / 675 Page #730 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8. dharasena inake viSaya meM jo kucha thor3A paricaya prApta hai usakA ullekha pIche 'dharasenAcArya va yoniprAbhRta' zIrSaka meM kiyA jA cukA hai / 9. nAgahastI kSamAzramaNa inakA paricaya pIche 'AryamaMkSu aura nAgahastI' zIrSaka meM AryamaMkSu ke sAtha karAyA jA cukA hai / 10. nikSepAcArya yaha pUrva meM kahA jA cukA hai ki jo AcArya - AmnAya ke anusAra vivakSita gAthAsUtroM Adi kA zuddha uccAraNapUrvaka vyAkhyAna karate-karAte the, unheM uccAraNAcArya kahA jAtA thA / isI prakAra jo AcArya nAma sthApanAdi nikSepoM kI vidhi meM kuzala hote the aura tadanusAra hI prasaMga ke anurUpa vastutattva kA vyAkhyAna kiyA karate the, ve 'nikSepAcArya' ke rUpa meM prasiddha rahe haiM / dhavalA meM nikSepAcArya kA ullekha ina do prasaMgoM para kiyA para kiyA gayA hai (1) vedanAdravyavidhAna - cUlikA meM antaraprarUpaNA ke prasaMga meM eka-eka spardhaka ke antara ke prarUpaka sUtra (184) kI vyAkhyA karate hue dhavalA meM yaha kahA gayA hai " tattha davvaTThiyaNayAvalaMbaNAe egavaggassa sarisattaNeNa sagaMtokkhittasarisadhaNiyassa vaggasaNaM kAddhaNa egolIe phasaNNaM kAUNa NikkhavAiriya parUvidagAhANamatthaM bhaNissAmo / ' yaha kahate hue Age vahA~ saMdRSTipUrvaka pA~ca (20-24) gAthAoM ko uddhata kara unake abhiprAya ko spaSTa kiyA gayA hai / ' (2) kRti - vedanAdi 24 anuyogadvAroM meM veM 'prakrama' anuyogadvAra kI prarUpaNA ke prasaMga meM anubhAgaprakrama kA vicAra karate hue dhavalA meM 'ettha appAbahuaM uccade' aisI sUcanA karake utkRSTa aura jaghanya vargaNAoM meM prakrAntadravyaviSayaka alpabahutva ko prakaTa kiyA gayA hai / tatpazcAt sthiti meM prakrAnta anubhAga ke alpabahutva ko spaSTa karate hue anta meM 'eso NivakhevAiriyauarso' yaha sUcanA kI gayI hai / * 11. puSpadanta yaha pUrva meM kahA jA cukA hai ki AcArya dharasena ko jo AcAryaparamparA se aMgapUrvazruta kA ekadeza prApta huA thA, vaha unake bAda naSTa na ho jAya, isa pravacana- vatsalatA ke vaza unhoMne mahimAnagarI meM sammilita hue dakSiNApatha ke AcAryoM ke pAsa eka lekha bhejA thA / usase dharasenAcArya ke abhiprAya ko jAnakara una AcAryoM ne grahaNa-dhAraNa meM samartha jina do suyogya sAdhuoM ko dharasena ke pAsa bhejA thA unameM eka puSpadanta the / inhoMne dharasenAcArya ke pAdamUla meM bhUtabali ke sAtha samasta mahAkarmaprakRtiprAbhRta ko par3hA thA / yaha adhyayana-adhyApana kArya ASAr3ha zuklA ekAdazI ke dina samApta huA thA / vinayapUrvaka isa adhyayanakArya ke samApta karane para santuSTa hue bhUtoM ne puSpadanta ke astavyasta dA~toM kI paMkti ko samAna kara diyA thA / isase dharasena bhaTTAraka ne unakA 'puSpadanta' yaha 1. dhavalA, pu0 10, 456-62 2. dhavalA, pu0 15, pR0 40 676 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #731 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nAma prasiddha kara diyA thaa| isake pUrva unakA kyA nAma rahA thA, yaha jJAta nahIM hotaa| unakA prAmANika jIvanavRtta bhI upalabdha nahIM hai| vibudha zrIdhara-zrutAvatAra meM bhaviSyavANI ke rUpa meM unake sambandha meM eka kathAnaka upalabdha hotA hai, jo isa prakAra hai____ "isa bharata kSetra ke antargata vAMmi (?) deza meM eka vasundhara nAma kI nagarI hogii| vahAM ke rAjA naravAhana aura rAnI surUpA ke putra na hone se ve khedakhinna rheNge| taba subuddhi nAma ke eka seTha unheM padmAvatI kI pUjA karane kA upadeza deNge| tadanusAra usakI pUjA karane para rAjA ko putra kI prApti hogI, usakA nAma vaha 'padma' rkkhegaa| rAjA taba sahasrakUTa caityAlaya ko nirmApita karAegA aura prativarSa yAtrA kregaa| vasanta mAsa meM seTha bhI rAjapra[prA]sAda se paga-paga para pRthivI ko jinamandiroM se maNDita karegA / isa bIca madhu mAsa ke prApta hone para samasta saMgha vahA~ AvegA / rAjA seTha ke sAtha jinastavana aura jina-pUjA karake nagarI meM ratha ko ghumAtA huA jinaprAMgaNa meM sthApita kregaa| naravAhana rAjA magadha ke adhipati apane mitra ko muni huA dekhakara vairAgyabhAvanA se bhAvita hotA humA subuddhi seTha ke sAtha jina-dIkSA ko svIkAra kregaa| isa bIca eka lekhavAhaka AvegA / vaha jinoM ko praNAma va muniyoM kI vandanA karake dharasena guru kI vandanA ke pratipAdanapUrvaka lekha ko samarpita kregaa| vahA~ ke munirAja use lekara bA~ceMge-girinagara ke samIpa guphA meM rahanevAle dharasena munIzvara agrAyaNIya pUrva ke, jo pAMcavA vastu adhikAra hai, cauthe prAbhRtazAstra kA vyAkhyAna kreNge| dharasena bhaTTAraka naravAhana aura sadbuddhi (subuddhi) ke paThana, zravaNa aura cintana kriyA ke karane para ASAr3ha zuklA ekAdazI ke dina zAstra ko samApta kreNge| taba bhUta rAta meM eka kI balividhi aura dUsare ke cAra dAMtoM ko sundara kreNge| bhUtoM ke dvArA kI gaI bali ke prabhAva se naravAhana kA nAma bhUtabali hogA aura samAna cAra dAMtoM ke prabhAva se sadbuddhi puSpadanta nAma se muni hogaa| dharasena apane maraNa ko nikaTa jAnakara donoM ko kleza na ho, isa vicAra se una donoM muniyoM ko vahAM se vidA kreNge| donoM muni aMkulesurapura jAkara va SaDaMgaracanA ko karake zAstroM meM likhaaveNge| naravAhana saMghasahita una zAstroM kI pUjA karegA va 'SaDaMga' nAma dekara nijapAlita ko pustaka ke sAtha puSpadanta ke samIpa bhejegaa| puSpadanta SaDaMga nAmaka pustaka ko dikhalAne vAle nijapAlita ko dekhakara mana meM santoSa kreNge|" ityAdi / ' yaha kathAnaka kAlpanika dikhatA hai, prAmANikatA isameM nahIM jhlktii| grantha ke samApta hote hI ve (donoM) guru kA Adeza pAkara girinagara se cale gye| unhoMne aMkulezvara pahu~cakara varSAkAla bitaayaa| varSAkAla ko vahAM samApta kara puSpadanta aMkulezvara se vanavAsa deza meM phuNce| vahAM unhoMne jinapAlita ko dIkSA dI va bIsa sUtroM ko karake-guNasthAna va jIvasamAsAvi rUpa bIsa prarUpaNAoM se sambaddha eka so satattara sUtroM ko racakaraunheM jinapAlita ko par3hAyA aura sUtroM ke sAtha jinapAlita ko bhUtabali bhagavAna ke pAsa bhejaa| bhUtabali ne jinapAlita ke pAsa bIsa prarUpaNAviSayaka una sUtroM ko dekhakara aura jinapAlita se puSpadanta ko alpAyu jAnakara mahAkarmaprakRtiprAbhUta kA vyuccheda na ho jAya, isa abhiprAya se dravyapramANAnugama ko Adi lekara samasta SaTakhaNDAgama kI racanA kii| isa prakAra khaNDasiddhAnta 1. vibudha zrIdhara-viracita zrutAvatAra (siddhAnta-sArAdisaMgraha, pR0 316-18) / pranyakArollekha / 677 Page #732 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kI apekSA puSpadanta aura bhUtabali donoM granthakartA kahe jAte haiM / indranandi-zrutAvatAra ke anusAra gharasenAcArya ne apanI mRtyu ko nikaTa jAnakara 'ina donoM ko isase saMkleza na ho' yaha socakara grantha samApta hone ke dUsare dina priya va hitakara vacanoM dvArA Azvasta karate hue unheM kurIzvara bheja diyaa| ve donoM hI nau dina meM vahAM pahuMca gaye va vahAM unhoMne ASAr3ha mAsa kI kRSNa pakSa kI paMcamI ke dina yoga ko grahaNa kara liyaa| isa prakAra varSAkAla ko karake ve vihAra karate hue dakSiNa kI ora gye| unameM puSpadanta nAmaka muni jinapAlita nAmaka apane bhAnaje ko dekhakara aura use dIkSA dekara usake sAtha 'vanavAsa' deza meM pahuMca gaye va vahA~ Thahara gye| udhara bhUtabali bhI dravir3a deza meM mathurA pahuMce va vahA~ Thahara gye| puSpadanta muni ne usa bhAnaje ko par3hAne ke lie karmaprakRtiprAbhUta kA chaha khaNDoM dvArA upasaMhAra karake (?) guNasthAna va jIvasamAsa Adi bIsa prakAra kI sUtrarUpa satprarUpaNA se yukta jIvasthAna ke prathama adhikAra kI racanA kii| pazcAt unhoMne una so (?) sUtroM ko par3hAkara jinapAlita ko bhUtabali guru ke pAsa unakA abhiprAya jAnane ke lie bhejaa| tadanusAra jinapAlita bhI unake pAsa jA phuNcaa| bhUtabali ne usake dvArA paThita satprarUpaNA ko sunakara aura pUSpadanta ke SaTkhaNDAgama ke racanAviSayaka abhiprAya ko va alpaAyuSya ko jAnakara mandabaddhiyoM kI apekSA se dravyaprarUpaNAdi adhikArasvarUpa pAMca khaNDoM kI, jinakA granthapramANa chaha hajAra rahA hai tathA chaThe khaNDa mahAbandha kI jisakA grantha-pramANa tIsa hajAra rahA hai, racanA kii| puSpadanta bhUtabali se jyeSTha the : eka vicAraNIya prazna (1) yahAM yaha smaraNIya hai ki isake pUrva prakRta zrutAvatAra (zloka 126) meM yaha spaSTa kahA jA cukA hai ki dharasenAcArya ne grantha kI samApti (ASAr3ha zuklA ekAdazI) ke dUsare dina una donoM ko girinagara se kurIzvara bheja diyaa| aisI sthiti meM vahIM para Age (zloka 131 meM) yaha kase kahA gayA hai ki kurIzvara pahu~cakara unhoMne ASAr3ha kRSNA paMcamI ke dina varSAyoga kiyA? yaha pUrvApara-virodha hai| varSAyoga ASAr3ha kRSNA paMcamI ko sthApita kiyA jAtA hai, isake lie kyA AdhAra rahA hai? (2) 'karmaprakRtiprAbhRta ko chaha khaNDoM se upasaMhAra karake hI' yaha vAkya adhUrA hai (zloka 134) / isase indranandi kyA kahanA cAhate haiM, yaha spaSTa nahIM hotaa| kyA puSpadanta ne mahAkarmaprakRtiprAbhUta kA chaha khaNDoM meM upasaMhAra karake jinapAlita ko par3hAyA ? zloka 134-35 ke antargata pada asambaddha se dikhate haiM, unameM paraspara kyA sambandha va apekSA hai, yaha spaSTa nahIM hotA hai| (3) isI prakAra Age zloka 136 meM 'sUtrANi tAni zatamadhyApya' yaha jo kahA gayA hai usakA kyA yaha abhiprAya hai ki sau sUtroM ko par3hAyA, jabaki 'satprarUpaNA' meM 177 sUtra haiN| (4) dhavalA aura jayadhavalA meM yaha spaSTa kahA gayA hai ki kaSAyaprAbhUta kI ve sUtragAthAeM A0 AryamA aura nAgahastI ko AcAryaparamparA se AtI huI prApta huI thiiN| isa paristhiti meM indranandI ne yaha kisa AdhAra se kahA hai ki guNadhara ne una gAthAsUtroM ko racakara unakA 1. i0 zrutAvatAra pR0 26-40 678 / baTkhaNDAgama-parizIlana Page #733 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vyAkhyAna AryamA aura nAgahastI ko kiyA ? isase to ve guNadhara ke samakAlIna Thaharate haiM ? -zloka 154 indranandI ke samakSa dhavalA va jayadhavalA TIkAe~ rahI haiM va unakA unhoMne parizIlana kiyA hai, yaha zrutAvatAra-viSayaka usa carcA se spaSTa nahIM hotaa| sambhava hai unhoMne paramparAgata zruti ke anusAra zrutAvatAra kI prarUpaNA kI ho / Age (zloka 151) unhoMne guNadhara aura dharasena ke pUrvAparavartitva kI ajAnakArI ke viSaya meM saMketa bhI aisA hI kiyA hai| A0 vIrasena ne dhavalA ke prArambha meM jo maMgala kiyA hai usameM unhoMne dharasena ke pazcAt puSpadanta kI stuti karate hue unheM pApa ke vinAzaka, mithyAnayarUpa andhakAra ko naSTa karane ke lie sUrya ke samAna, mokSamArga ke kaNTakasvarUpa mithyAtva Adi ko dUra karane vAle, RSi samiti ke adhipati aura indriyoM kA damana karane vAle kahA hai|' prakRta maMgalAcaraNa meM dhavalAkAra ne prathamataH A0 puSpadanta ko aura tatpazcAt bhUtabali bhaTTAraka ko namaskAra kiyA hai| isase puSpadanta bhUtabali se jyeSTha rahe haiN| unake jyeSThatva kA eka kAraNa yaha bhI ho sakatA hai ki SaTkhaNDAgama ko unhIM ne prArambha kiyA hai| isake atirikta uparyukta nandi-AmnAya kI prAkRta paTTAvalI meM yaha spaSTa kahA gayA hai ki antima jina (mahAvIra) ke mukta hone ke pazcAt 565 varSa bItane para ye pAMca jana eka aMga ke dhAraka utpanna hue----arhadbalI, mAghanandI, dharasena, puSpadanta aura bhUtabali / inakA kAla vahA~ krama se 28, 21, 16, 30 aura 20 kahA gayA hai| isa paTTAvalI ke anusAra puSpadanta kI bhUtabali se jyeSThatA spaSTa hai va unakA samaya vIra-nirvANa ke pazcAt 634-63 (30) varSa ThaharatA hai| ___ i0 zrutAvatAra meM lohAcArya ke Age aMga-pUrvo ke dezadhara ina cAra AratIya AcAryoM kA ullekha kiyA gayA hai-vinayadhara, zrIdatta, zivadatta aura ahaMddatta / yathA vinayadharaH zrIdattaH zivadatto'nyo'rhaddattanAmaite / ArAtIyA yatayastato'bhavannaMga-pUrvadharAH // 4 // yahA~ inake samaya kA kucha ullekha nahIM kiyA gayA hai| arhaddatta ke Age yahA~ pUrvadeza ke madhyagata puNDravardhanapura meM honevAle arhabalI nAmaka muni kA ullekha kiyA gayA hai, jo saba aMga-pUrvo ke ekadeza ke jJAtA rahe haiN| inakA ullekha pIche saMghapratiSThApaka ke rUpa meM kiyA jA cukA hai| paTTAvalI meM bhUla prastuta paTTAvalI meM kucha bhUleM dRSTigocara hotI haiN| ve mUla meM hI rahI haiM yA usakI pratilipi karate samaya huI haiM, kahA nahIM jA sktaa| yathA (1) yahA~ gAthA 7 meM kahA gayA hai ki vIra-nirvANa se 162 varSoM ke bItane para gyAraha munIndra dasa pUrvo ke dhAraka utpanna hue| yahA~ 'dazapUrvadharoM' se gyAraha aMgoM aura dasa pUrvo ke 1. dhavalA, pu0 1, pR0 70-71 tathA prArambha meM maMgala, gAthA 5-6 2. Sa0kha0 pu. 1 kI prastAvanA pR0 26, gAthA 15-16 3. Sa0kha0 pu01 kI prastAvanA, pR0 26 para gA0 15-17 pranthakArollekha /679 Page #734 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dhArakoM kA abhiprAya samajhanA cAhie / Age (gA0 -9) una dazapUrvadharoM ke nAmoM kA ullekha karate hue yathAkrama se unake samaya kA jo pRthak nirdeza kiyA gayA hai usakA jor3a eka sau ikyAsI (10+1+17 +21+1+1+1+13+20+14+14=181) AtA hai| para saba kA jor3a vahA~ 'sada-tirAsi vAsANi' arthAt 183 varSa kahA gayA hai (gA. 7) / isase nizcita hI kisI ke samaya meM do varSa kI bhUla huI hai| (2) isI prakAra gA0 12 meM dasa-no-ATha aMgadharoM kA sammilita kAla 67 (vAsaM sattANavadIya) varSa kahA gayA hai, jabaki pRthak-pRthak kie gaye unake kAlanirdeza ke anusAra vaha 66 (6+18-23+52=66) varSa AtA hai / isa prakAra yahAM bhI kisI ke samaya meM do varSa kI bhUla huI hai| isa paTTAvalI kI vizeSatAeM (1) tiloyapaNNattI tathA dhavalA-jayadhavalA va harivaMzapurANa (1,58-65 tathA 60,2224) Adi meM yadyapi ina kevalI-zrutakevaliyoM ke sammilita kAla kA nirdeza to kiyA gayA hai para vahAM pRthaka-pRthak kisI zrutadhara ke kAla kA nirdeza nahIM kiyA gayA, jaba ki isa paTTAvanI meM sammilita kAla ke sAtha unake pRthak-pRthak kAla kA bhI nirdeza kiyA gayA hai| (2) anyatra dhavalA Adi meM jahAM subhadra Adi cAra zrutadharoM ko AcArAMga ke dhAraka kahA gayA hai vahA~ isa paTTAvalI meM unheM dasa-no-ATha aMgoM ke dhAraka kahA gayA hai| para yaha spaSTa nahIM kiyA gayA hai ki una cAra zrutadharoM meM 10, 6 aura 8 aMgoM ke dhAraka kauna-kauna rahe haiN| (3) anyatra yaha zrutadharoM kI paramparA lohAcArya taka hI sImita rahI hai| kintu isa pAvalI meM lohAcArya ke pazcAt ahaMbalI, mAghanandI, dharasena, puSpadanta aura bhUtabali ina pAMca anya zrutadharoM kA ullekha eka aMga ke dhArakoM meM kiyA gayA hai| (4) isI kAraNa anyatra jo una zrutadharoM ke kAla kA nirdeza kiyA gayA hai, usase isa paTrAvalI meM nirdiSTa unake kAla meM kucha bhinnatA huI hai / phira bhI unakA samasta kAla donoM meM 683 varSa hI rahA hai / yathAdhavalA, pR0 1, pR0 65-67 va pu. 1, pR0 130-31 prAkRta paTTAvalI 3 kevalI 62 varSa 3 kevalI 62 varSa 5 zrutakevalI 100, 5 zrutakevalI 100 // 11 ekAdazAMga va 11 ekAdazAMga va dazapUrvadhara 183 ,, dazapUrvadhara 5 ekAdazAMgadhara 220 / 5 ekAdazAMgadhara 4 AcArAMgadhara 118, 4 dasa-no-ATha aMgoM ke dhAraka Xxx 5 AcArAMgadhara 118 , 183 // 123 // ___67 samasta kAla 683 varSa 693 varSa 68./paTkhaNDAgama-parizIlana Page #735 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcArya puSpadanta kA ullekha dhavalA meM isa prakAra kiyA hai-pu. 1, pR0 71,72,130 162 va 226 / 12. pUjyapAda ye 'devanandI' nAma se bhI prasiddha rahe haiN| zravaNabelagola ke zilAlekha naM. 40 (64) ke anusAra unakA prathama nAma devanandI rahA hai / anI mahatI buddhi ke kAraNa ve 'jinendradeva'. nAma se bhI prasiddha hae / devatAoM ke dvArA caraNa-yugala ke pUje jAne se ve 'pUjyapAda' hue|' __ candrayya nAmaka kavi ke dvArA kanar3I bhASA meM likhe gaye 'pUjyapAdacarita' ke anusAra unakA janma karnATaka deza ke kole nAmaka gAMva meM huA thaa| pitA kA nAma mAdhava bhaTTa aura mAtA kA nAma zrIdevI thaa| janmata: ve brAhmaNa the / jyotiSI ne unheM triloka-pUjya batalAyA thA, isalie unakA nAma pUjyapAda rakhA gyaa| ___ mAdhavabhaTTa ne patnI ke kahane se jaina dharma ko svIkAra kara liyA thaa| unake sAle kA nAma pANinI thaa| usase bhI unhoMne jaina dharma dhAraNa karane ke lie kahA, kintu vaha jaMna na hokara muDIguMDa gAMva meM vaiSNava saMnyAsI ho gayA thaa| pUjyapAda ne bagIce meM sAMpa ke muMha meM phaMse hue meMDhaka ko dekhakara virakta hote hue jinadIkSA le lI thii| ukta 'pUjyapAdacarita' meM pUjyapAda kI kucha vizeSatAoM ko prakaTa kiyA gayA hai, jinameM prAya: prAmANikatA nahIM dikhatI hai / pUjyapAda kI vizeSatA pUjyapAda dvArA-viracita granthoM ke parizIlana se spaSTa hai ki ve vikhyAta vaiyAkaraNa aura siddhAnta ke pAraMgata rahe haiN| mahApurANa ke kartA AcArya jinasena ne unheM (devanandI ko) vidvAnoM ke zabdagata doSoM ko dUra karane vAle zabdazAstrarUpa tIrtha ke pravartaka-jainendra vyAkaraNa ke praNetA-kahA hai| yathA kavInAM tIrthakRd devaH kiM tarAM tatra varNyate / viduSAM vAi.maladhvaMsi tIrtha yasya vacomayam // 1-52 // harivaMzapurANa ke racayitA jinasenAcArya ne indra-candrAdi vyAkaraNoM kA parizIlana karane vAle va devoM se vandanIya devanandI kI vANI kI vandanA kI hai / yathA indrcndraark-jnendrvyaapinnyaakrnnkssinnH| devasya devasaMghasya na vandhante giraH katham // 1-31 // ___ kavi dhanaMjaya ne akalaMkadeva ke pramANa, pUjyapAda ke lakSaNa (vyAkaraNa) aura apane 'dvisandhAna kAvya'-ina tIna ko anupama ratna kahA hai 1. jaina sAhitya aura itihAsa (dvi0saM0) pR0 25 2. dekhie 'jaina sAhitya aura itihAsa' pR0 46-51 (dvi0 saM0) tathA 'tIrthakara mahAvIra aura unakI AcArya-paramparA', bhAga 2, pR0 216-21 / / pranthakArollekha | 681 Page #736 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramANamakalaMkasya pUjyapAdasya lakSaNam / visaMdhAnakaveH kAvyaM ratnatrayamapazcimam / / -dhanaMjaya-nAmamAlA, 203 'jJAnArNava' ke kartA zubhacandrAcArya ne una devanandI ko namaskAra karate hue unake lakSaNazAstra kI prazaMsA meM kahA hai ki unake vacana prANiyoM ke kAya, vacana aura mana ke kalaMka ko dUra karane vAle haiN| yathA apAkurvanti yadvAcaH kAya-vAk-cittasambhavam / kalaMkamaGginA so'yaM devanandI namasyate // 1-15 / / jainendraprakriyA ke prArambha meM AcArya guNanandI ne 'janendra vyAkaraNa' ke praNetA una pUjyapAda ko namaskAra karate hue kahA hai ki jo unake isa lakSaNazAstra meM hai vaha anyatra bhI mila sakatA hai, kintu jo isameM nahIM hai vaha anyatra kahIM nahIM milegaa| tAtparya yaha ki unakA vyAkaraNa sarvAMgapUrNa rahA hai / vaha zloka isa prakAra hai namaH zrIpUjyapAdAya lakSaNaM yavupakramam / yadevAtra tadanyatra yannAtrAsti na tat kvacit / / - AcArya pUjyapAda yA devanandI ke stutiviSayaka ye kucha hI udAharaNa diye gaye haiN| vaise unakI stuti kitane hI anya paravartI AcAryoM ne bhI kI hai| jaise pArzvanAthacarita (1-18) meM muni vAdirAja aadi| isake atirikta aneka zilAlekhoM meM bhI unakI bharapUra prazaMsA kI gayI hai| isase spaSTa hai ki A0 pUjyapAda vyAkaraNa ke gambhIra vidvAn rahe haiN| isI se unake dvArA viracita 'jainendra vyAkaraNa' sarvAMgapUrNa hone se vidvajjanoM meM atizaya pratiSThita rahA hai| vyAkaraNa ke atirikta ve AgamagranthoM ke bhI talasparzI vidvAn rahe haiN| ise pIche 'SaTkhaNDAgama va sarvArthasiddhi' zIrSaka meM vistAra se spaSTa kiyA jA cukA hai| pUjyapAda kA samaya jaisA ki pIche spaSTa kiyA jA cukA hai, A0 pUjyapAda ne apanI sarvArthasiddhi kI racanA meM yathAprasaMga SaTkhaNDAgama kA bharapUra upayoga kiyA hai| yahI nahIM, unhoMne 'satsaMkhyA-kSetrasparzana-kAlAntara-bhAvAlpabahutvaizca' isa sUtra (tasU0 1-8) kI vyAkhyA meM Sa0kha0 ke 'jIvasthAna' khaNDa se sambaddha adhikAMza prAkRta sUtroM kA saMskRta chAyA ke rUpa meM anuvAda kara diyA hai| isase nizcita hai ki ve A0 puSpadanta-bhUtabali ke pazcAt hue haiN| ina zrutadharoM kA kAla prAyaH vikrama kI prathama zatAbdI hai| sarvArthasiddhi meM kundakundAcArya-viracita kucha granthoM se prasaMgAnusAra kucha gAthAoM ko uddhata kiyA gayA hai / yathAsa0siDi gAthAMza kunda0 pranya 2-10 sakve vi puggalA khalu dvAdazAnuprekSA 25 2-33 NiccidaradhA du suttaya' 1. yaha gAthA mUlAcAra meM bhI 5-26 aura 16-63 gAthA-saMkhyA meM upalabdha hotI hai| 682 / baTkhaNDAgama-parizIlana Page #737 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sa.siddhi gApAMza kunda pantha 5-14 ogADhagADhaNicio paMcAstikAya 64 5-16 aNNoNNaM pavisaMtA 5-25 attAdiattamajhaM niyamasAra 26 asidisadaM kiriyANaM bhAvaprAbhUta 136 maradu va jiyadu va pravacanasAra 3-17 unake dvArA viracita samAdhitaMtra aura iSTopadeza para bhI AcArya kundakunda-viracita adhyAtmagranthoM kA atyadhika prabhAva rahA hai| ina donoM granthoM ke antargata bahuta se zloka to kundakunda-viracita gAthAoM ke chAyAnuvAda jaise haiM / A0 kundakunda kA samaya bhI prathama zatAbdI mAnA jAtA hai| isalie pUjyapAda A0 kundakunda ke bhI paravartI haiM, yaha nizcita hai| pUjyapAda-viracita 'jainendravyAkaraNa' ke 'catuSTayaM samantabhadrasya' isa sUtra (5,4,140) meM A0 samantabhadra kA ullekha kiyA gayA hai / samantabhadra kA samaya prAyaH dUsarI-tIsarI zatAbdI mAnA jAtA hai| ataH pUjyapAda isake bAda hue haiN| ___ isI prakAra ukta jainendravyAkaraNa ke 'vetteH siddhasenasya' sUtra (5,1,7) meM AcArya siddhasena kA ullekha kiyA gayA hai / isake atirikta sarvArthasiddhi (7-13) meM siddhasena-viracita tIsarI dvAtriMzikA ke antargata eka padya ke prathama caraNa ko 'uktaM ca' kahakara isa prakAra uddhRta kiyA gayA hai-viyojayati cAsubhirna vadhena saMyujyate .' isa dvAtriMzikA ke kartA siddhasena prAyaH 5vIM zatAbdI ke granthakAra rahe haiN| isase nizcita hai ki pUjyapAda siddhasena ke bAda hue haiN| __ unase kitane bAda ve hue haiM, isakA nirNaya karane meM devasenAcArya (vi0 saM0 660)-viracita darzanasAra se kucha sahAyatA milatI hai / vahA~ kahA gayA hai ki pUjyapAda ke ziSya vajranandI ne vikrama rAjA kI mRtyu ke pazcAt 526 meM dakSiNa mathurA meM drAvir3a saMgha ko sthApita kiyaa| yathA siripujjapAdasoso vAviSTasaMghassa kArago vuttttho| NAmeNa vajjaNaMdI pAhuDavedI mhaastto||24|| paMcasae chabbIse vikkamarAyassa maraNapattassa / dakSiNamahurAjAdo dAviDasaMgho mahAmoho // 28 // isa prakAra pUjyapAda ke ziSya vajranandI ne jaba vi0 saM0 526 meM drAviDa saMgha ko sthApita kiyA taba una vajranandI ke guru pUjyapAda unase 15-25 varSa pUrva ho sakate haiM / 1. pUrA padya isa prakAra hai viyojayati cAsubhirna vadhena saMyujyate zivaM ca na paropamardapuruSasmRtevidyate / vadhAyatanamabhyupaiti ca parAnanighnannapi tvayA'yamatidurgamaH prazamaheturudyotitaH ||-tR0 dvAtri0, 16 pranthakArollekha / 63 Page #738 -------------------------------------------------------------------------- ________________ isake atirikta bhaTTAkalaMkadeva (8vIM zatI) ne pUjyapAda-viracita sarvArthasiddhi ke baneka vAkyoM ko apane tasvArthavArtika meM usI rUpa meM grahaNa kara liyA hai| jaise "AtmakarmaNodamyonyapradezAnupravezAtmako bndhH|"-s0 si0 1-4; ta.vA. 1,4,17 "bAsravanirodhalakSaNaH sNvrH|"-s0si0 1-4, ta0vA0 1,4,18 "ekadezakarmasaMkSayalakSaNA nirjraa|"-s0si0 1-4; tavA0 1,4,16 "kRtsnakarmaviprayogalakSaNo mokssH|"--s.siN0 1-4; ta0vA0. 1,4,20 "mayahitatvAt pramANasya puurvnipaatH|"-s0si0 1-6; tavA0 1,6,1; ityaadi| isa sthiti ko dekhate hue yaha bhI sunizcita hai ki A0 pUjyapAda, A. akalaMkadeva ke pUrva hue haiM, unake pazcAvartI ve nahIM ho skte| isase sambhAvanA yahI hai ki ve prAyaH chaThI zatAbdI ke vidvAn rahe haiN| pUjyapAda-viracita grantha AcArya pUjyapAda dvArA race gaye ye grantha upalabdha hai-1. jainendravyAkaraNa, 2. sarvArthasiddhi (tattvArthavRtti), 3. samAdhitaMtra, 4. iSTopadeza aura 5. siddhipriyastotra / 'dazabhakti' ko bhI pUjyapAda-viracita mAnA jAtA hai| paM0 pannAlAla jI sonI dvArA sampAdita hokara prakAzita 'kriyAkalApa' meM prAkRta va saMskRta meM racI gayI siddhabhakti va yogabhakti Adi bhaktiyAM saMgRhIta haiM, jina para prabhAcandrAcArya kI TIkA hai| isa TIkA meM TIkAkAra ne 'saMskRtAH sarvA bhaktayaH pAdapUjyasvAmikRtAH, prAkRtAstu kundakundAcAryakRtAH' aisA kahakara yaha sacita kiyA hai ki sabhI saMskRta-bhaktiyA~ mA0 pUjyapAda ke dvArA aura prAkRta-bhaktiyA~ kundakundAcArya ke dvArA racI gayI haiN| - inake atirikta zilAlekhoM Adi se jinAbhiSeka, jainendranyAsa, zabdAvatAra, zAntyaSTaka aura kisI vaidyakagrantha ke bhI unake dvArA race jAne kI sambhAvanA kI jAtI hai| ___ sArasaMgraha-jaisA ki pIche (pR0605 para) 'granthollekha' ke prasaMga meM kahA jA cakArI dhavalAkAra ne 'tathA sArasaMgrahe'pyuktaM pUjyapAdaH' sUcanA ke sAtha grantha aura granthakAra ke nAmanirdezapUrvaka naya ke eka lakSaNa ko uddhRta kiyA hai|' isa nAma kA koI grantha vartamAna meM upalabdha nahIM hai / dhavalAkAra ke dvArA kiyA gayA yaha 'pUjyapAda' ullekha AcArya devanandI ke lie kiyA gayA hai yA vaise AdarasUcaka vizeSaNa ke rUpa meM vaha akalaMkadeva Adi kisI anya AcArya ke lie kiyA hai, yaha saMdehAspada hai| isake pUrva meM bhI dhavalA meM "tathA pUjyapAvabhaTTArakarapyabhANi sAmAnyanayalakSaNamivameva ma nirdeza ke sAtha 'pramANaprakAzitArthavizeSaprarUpako nayaH' naya ke isa lakSaNa ko uddhata kiyA jA __ naya kA yaha lakSaNa ThIka inhIM zabdoM meM bhaTTAkalaMkadeva-viracita tattvArthavArtika (1,33,1 / meM upalabdha hotA hai| __ yadi 'sArasaMgraha' nAma kA koI grantha hai aura vaha bhI AcArya pUjyapAda-viracita, to sambhava hai yaha naya lakSaNa bhI usI sArasaMgraha meM rahA ho aura vahIM se akalaMkadeva ne use tattvArthavArtika 1. dekhie pu0 6, pR0 167 2. vahI, pR0 165 664 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #739 -------------------------------------------------------------------------- ________________ meM AtmasAt kiyA ho / yaha Upara spaSTa kiyA jA cukA hai ki akalaMkadeva ne pUjyapAda-viracita sarvArthasiddhi ke pracara vAkyoM ko vArtika ke rUpa meM apane tattvArthavArtika meM AtmasAt kiyA hai / athavA yaha bhI sambhava hai ki dhavalAkAra ne 'pUjyapAda' isa Adara-sUcaka vizeSaNa ke dvArA AcArya akalaMkadeva kA hI ullekha kiyA ho / yaha saba abhI anveSaNIya banA huA hai| 13. prabhAcandra inakA ullekha dhavalA meM pUrvokta nayaprarUpaNA ke prasaMga meM isa prakAra kiyA gayA hai "tathA prabhAcandrabhaTTArakarapyabhANi -pramANavyapAzrayapariNAmavikalpavazIkRtArthavizeSaprarUpaNapravaNaH praNidhiryaH sa naya iti |"-dhvlaa, pu06, pR0 166 prabhAcandra nAma ke aneka AcArya hue haiN| unameM se prastuta naya kA lakSaNa kisa prabhAcandra ke dvArA aura kisa grantha meM nirdiSTa kiyA gayA hai, yaha jJAta nahIM hotaa| isa lakSaNa kA nirdeza karanevAle suprasiddha dArzanika vidvAn ve prabhAcandrAcArya to sambhava nahIM haiM, jinhoMne parIkSAmukhasUtroM para vistRta 'prameyakamala-mArtaNDa' nAma kI TIkA aura laghIyastraya para 'nyAyakumuda-candra' nAma kI vistRta TIkA likhI hai| kAraNa yaha ki ve prabhAcandra to dhavalAkAra vIrasenAcArya ke pazcAt hue haiM / sva0 paM0 mahendrakumAra jI nyAyAcArya ne unakA samaya I0 san 960 se 1055 nirdhArita kiyA hai|' kintu dhavalA TIkA isake pUrva zaka saMvat 638 (I0 san 816) meM racI jA cukI thii| ___ mahApurANa (AdipurANa) kI utthAnikA meM A0 jinasena ne apane pUrvavartI kucha granthakAroM kA smaraNa kiyA hai / unameM eka 'candrodaya' kAvya ke kartA prabhAcandra bhI haiN| sambhava hai, uparyukta naya kA lakSaNa unhIM prabhAcandra ke dvArA nibaddha kiyA gayA ho / vaha lakSaNa dhavalA se anyatra kahIM dRSTigocara nahIM huaa| 14. bhUtabali ye prastuta SaTkhaNDAgama ke prathama jIvasthAna khaNDa ke antargata 'satprarUpaNA' anuyogadvAra ko chor3akara usa jIvasthAna ke dravyapramANAnugama ko Adi lekara Age ke samasta grantha ke racayitA haiN| vaha satprarUpaNA anuyogadvAra AcArya puSpadanta dvArA racA gayA hai| inakA sAdhAraNa paricaya pIche AcArya puSpadanta ke sAtha karAyA jA cukA hai| isase adhika unake viSaya meM aura kucha jJAta nahIM hai| inakA ullekha dhavalA meM aneka bAra kiyA gayA hai| jaise--pu. 1, pR0 71,72 va 226 / pu0 3, pR0 103,133 va 243 / pu0 10, pR0 20,44,242 va 274 / pu0 13, pR0 36 va 381 / pu0 14, pR0 134, 541 va 564 / pu0 15, pR0 1 / 15. mahAvAcaya, mahAvAcayakhamAsamaNa ye kisI AcArya-vizeSa ke nAma to nahIM rahe dikhate haiM / mahAvAcaka yA mahAvAcakakSamAzramaNa ke rUpa meM atizaya prasiddha hone ke kAraNa kisI khyAtanAmA AcArya ke nAma kA ullekha na karake dhavalAkAra ne unakA isa rUpa meM ullekha kiyA hai "mahAvAcayA TThidisaMtakammaM payAsaMti |"-dhvlaa, pu0 16, pR0 577 1. nyAyakumudacandra 2, prastAvanA, pR0 48-58 draSTavya haiN| pratyakArollekha | 65 Page #740 -------------------------------------------------------------------------- ________________ "mahAvAcayANaM khamAsamaNANaM uvadeseNa savvatyovANi ksaaudytttthaannaanni|" -dhavalA, pu0 16, pR. 577 "mahAvAcayakhamAsamaNA saMtakammamaggaNaM kreNti|"--dhvlaa, pu0 16, pR0 579 sambhava hai dhavalAkAra ne 'mahAvAcaka' aura 'mahAvAcaka kSamAzramaNa' ke rUpa meM yahA~ AcArya AryamaMkSu kA ullekha liyA ho| 16. yativRSabha dhavalA meM AcArya yativRSabha kA ullekha do-tIna bAra isa prakAra kiyA gayA hai (1) kevalisamudghAta ke prasaMga meM eka zaMkA kA samAdhAna karate hue dhavalAkAra ne kahA hai ki yativaSabha ke upadezAnusAra kSINakaSAya ke antima samaya meM sabhI aghAtiyA karmoM kI sthiti samAna nahIM rahatI hai, isalie saba kevalI samudghAta karake hI mukti ko prApta karate haiN|' (2) jIvasthAna-cUlikA meM prasaMgaprApta eka zaMkA ke samAdhAna meM dhavalAkAra ne kahA hai ki 'upazAmaka' ko madhyadIpaka mAnakara ziSyoM ke pratibodhanArtha 'yaha (antarakaraNa karane meM pravRtta anivRttikaraNasaMyata) darzanamohanIya kA upazAmaka hai' aisA yativRSabha ne kahA hai|' (3) vedanAbhAvavidhAna meM prasaMgaprApta eka zaMkA ke samAdhAna meM 'kasAyapAha' kA ullekha karate hue dhavalA meM kahA gayA hai ki-'isa artha ko vardhamAna bhaTTAraka ne gautama sthavira ko khaa| gautama ke pAsa vaha artha AcArya-paramparA se Akara guNadhara bhaTTAraka ko prApta huaa| unake pAsa se vahI artha AcAryaparamparA se AtA huA Arya maMkSu aura nAgahastI ke pAsa aayaa| ina donoM ne usakA vyAkhyAna yativRSabha bhaTTAraka ko kiyA / yativRSabha ne use anubhAgasaMkrama ke prasaMga meM cUrNisUtra meM likhA' / yativRSabha kA vyaktitva Upara ke ina ullekhoM se spaSTa hai ki AcArya yativRSabha karmasiddhAnta ke gambhIra jJAtA rahe haiM / jayadhavalA TIkA ko prArambha karate hue A0 vIrasena ne unakI stuti meM unheM vRttisUtroM (cUrNisUtroM) kA kartA kahakara unase vara kI yAcanA kI hai tathA yaha bhI spaSTa kiyA hai ki ve thAryamaMkSu ke ziSya aura nAgahastI ke antevAsI rahe haiM / yathA jo ajjamakhusIso aMtevAsI vi NAgahatthissa / so vittisuttakattA jaivasaho meM varaM deU ||-gaathaa 8 vRttisUtra ke lakSaNa kA nirdeza karate hue jayadhavalA meM kahA gayA hai ki sUtra kI jisa vyAkhyA meM zabda-racanA to saMkSipta ho, para jo sUtra meM antahita samasta artha kI saMgrAhaka ho, usakA nAma vRttisUtra hai| dhavalAkAra ne aneka prasaMgoM para yativRSabha-viracita una vRttisUtra yA cUNisUtroM kA ullekha 1. dhavalA, pu0 1, pR0 302 2. dhavalA, pu0 6, pR0 233 3. vahI, pu0 12, pR0 230-32 4. suttasseva vivaraNAe saMkhittasaddarayaNAe saMgahiyasuttAsesatyAe vittisuttvvesaado| -ka0pA0 sutta, prastAvanA, pR0 15 '686/ SaTNDAgama-parizIlana Page #741 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kasAyapAhara, pAhussutta Adi aneka nAmoM se kiyA hai-yaha pIche vistAra se spaSTa kiyA jA cukA hai| dhavalAkAra kA A0 yativRSabha aura unake cUrNisUtroM ke prati atizaya AdarabhAva rahA hai| unake samakSa jahA~ kahIM bhI cUrNisUtroM ke sAtha matabheda yA virodha kA prasaMga upasthita huA hai, dhavalAkAra ne unake zaMkA-samAdhAnapUrvaka unakI sUtrarUpatA ko SaTkhaNDAgama sUtroM ke hI samAna, akhaNDanIya siddha kiyA hai|' isa sabako 'granthollekha' meM phasAyapAhara ke prasaMga meM dekhA jA sakatA hai| kRtiyoM prastuta kaSAyaprAbhUtacUrNi ke atirikta 'tiloyapaNNattI' ko bhI A0 yativRSabha-viracita mAnA jAtA hai| tiloyapaNNattI meM loka ke antargata vividha vibhAgoM kI atizaya vyavasthita prarUpaNA ke atirikta anya bhI aneka prAsaMgika viSayoM kI prarUpaNA kI gayI hai| jaisepaurANika va bIsa prarUpaNAoM Adi saiddhAntika viSayoM kA vivecana / ina viSayoM kA vivecana vahA~ atizaya prAmANikatA ke sAtha lokavibhAga va lokavinizcaya Adi kitane hI prAcInatama granthoM ke Azraya se kiyA gayA hai tathA vyAkhyAta viSaya kI unake dvArA puSTi kI gayI hai| isase granthakAra yativRSabha kI bahuzrutazAlitA kA paricaya prApta hotA hai| samaya ___yativRSabhAcArya ke samaya ke viSaya meM vidvAnoM meM eka mata nahIM hai| kucha tathyoM ke AdhAra para yativRSabha ke samaya kI kalpanA 473-606 IsvI ke madhya kI gayI hai|' 17. vyAkhyAnAcArya jo prasaMgaprApta pratipAdya viSaya kA vyAkhyAna atizaya kuzalatApUrvaka kiyA karate the una vyAkhyAnakuzala AcAryoM kI prasiddhi vyAkhyAnAcArya ke rUpa meM rahI hai| dhavalA meM vyAkhyAnAcArya kA ullekha do bAra huA hai / yathA (1) jIvasthAna-antarAnugama meM avadhijJAniyoM ke antara kI prarUpaNA ke prasaMga meM anya kucha zaMkAoM ke sAtha eka yaha bhI zaMkA uThAyI gayI hai ki jinhoMne garbhopakrAntika jIvoM meM ar3atAlIsa pUrvakoTi varSoM ko biMtA diyA hai una jIvoM meM avadhijJAna ko utpanna karAkara antara ko kyoM mahIM prApta karAyA / isake samAdhAna meM dhavalAkAra ne kahA hai ki unameM avadhijJAna kI sambhAvanA ke prarUpaka vyAkhyAnAcAryoM kA abhAva hai / (pu0 5 pR0 116) (2) eka anya ullekha dhavalA meM dezAvadhi ke dravya-kSetrAdi-viSayaka vikalpoM ke prasaMga meM isa prakAra kiyA gayA hai___ "saNiNa saNNimavvAmoho aNAulo samacitto sodAre saMboheMto aMgulassa asaMkhejjadibhAgamettadavvabhAvaviyappe uppAiya vakkhANAirio (?) khettassa cauttha-paMcama-chaTTha-sattama-pahuDi jAva 1. udAharaNa ke rUpa meM kapA0 sutta pR0 751, cUNi 165-66 aura dhavalA pu0 1, pR. 217-22, meM ATha kaSAyoM aura styAnagaddhitraya Adi solaha prakRtiyoM ke kSaya ke pUrvA parakramaviSayaka prasaMga ko dekhA jA sakatA hai| 2. dekhie ti0pa0, bhAga 2 kI prastAvanA, pR0 15-20 pranthakArollekha / 685 Page #742 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aMgulassa asaMkhejjadibhAgamette ohikhettaviyappe uppAiya tado jahaNNakAlassuvari ego samA vddddhaavedvyo|"-pu. 6, pR0 60 (pATha kucha skhalita huA dikhatA hai) 18. AcArya samantabhadra SaTkhaNDAgama ke caturtha khaNDabhUta 'vedanA' ke prArambha (kRti anuyogadvAra) meM granthAvatAra viSayaka prarUpaNA karate hue dhavalAkAra ne naya-prarUpaNA ke prasaMga meM 'tathA samantabhadrasvAminApyuktam' isa sUcanA ke sAtha AcArya samantabhadra-viracita AptamImAMsA kI isa kArikA ko uddhRta kiyA hai syAdvAdapravibhaktArthavizeSavyaJjako nyH|| isake pUrva meM vahA~ 'kSudrakabandha' khaNDa ke antargata gyAraha anuyogadvAroM meM se prathama 'svAmitvAnugama' meM darzana ke astitva ko siddha karate hue dhavalAkAra ne usa prasaMga se 'tahA samaMtabhaha sAmiNA vi uttaM' aisA nirdeza karake svayambhUstotra ke "vidhiviSaktapratiSedharUpaH" ityAdi padya ko uddhRta kiyA hai| samantabhadra-paricaya ___ AcArya samantabhadra eka mahAn pratibhAzAlI tArkika vidvAn rahe haiN| unhoMne tarkapUrNa aneka stutiparaka granthoM ko racA hai| ye grantha zabda-racanA meM atizaya saMkSipta hokara bhI aparimita artha se garbhita, gambhIra va durUha rahe haiM / ina granthoM meM kevala 114 zlokasvarUpa 'devAgamastotra' (AptamImAMsA) para bhaTTAkalaMkadeva ne 'aSTazatI' nAma kI TIkA aura AcArya vidyAnanda ne 'aSTasahasrI' nAma kI vistRta TIkA ko racA hai / isa prakAra 165 padyAtmaka 'yuktyanuzAsana' para bhI A0 vidyAnanda ne TIkA racI hai / TIkAkAra AcArya akalaMkadeva aura vidyAnanda bahumAnya vikhyAta dArzanika vidvAn rahe haiN| ina TIkAoM ke binA una stutyAtmaka granthoM ke rahasya ko samajhanA bhI kaThina rahA hai| samantabhadra kevala tArkika vidvAn hI nahIM rahe haiM, apitu kaviyoM ke ziromaNi bhI ve rahe haiN| isakA jvalanta udAharaNa unake dvArA viracita 'stutividyA' (jinazataka) hai| yaha unakA citrabandha kAvya murajabandha Adi aneka citroM se alaMkRta hai, zleSAlaMkAra va yamakAlaMkAra Adi zabdAlaMkAroM kA isameM adhika upayoga huA hai / aneka ekAkSarI padya bhI isameM samAviSTa haiN| yaha kavi kI anupama kAvyakuzalatA kA paricAyaka hai| isa citramaya kAvya kI racanA-zailI ko dekhate hue yaha bhI nizcita hai ki unakI vyAkaraNa meM bhI askhalita gati rahI hai / jainendravyAraNa meM 'catuSTayaM samantabhadrasya' isa sUtra (5,4,168) ke dvArA jo samantabhadra ke mata ko prakaTa kiyA gayA hai vaha bhI unakI vyAkaraNaviSayaka vidvattA kA anumApaka hai| jainendraprakriyA (sUtra 1,1-43, pR0 14) meM 'AryebhyaH (A AryebhyaH) yazogataM 1. dhavalA, pu0 6, pR0 167 2. pUrI kArikA isa prakAra hai sadharmaNava sAdhyasya sAdhAdavirodhataH / syAdvAdapravibhaktArthavizeSavyaJjako nayaH ||-aa0 mI0 106 3. dekhie dhavalA, pu0 7, pR0 66 va svayambhastotra, 52 588 / SaTsamAgama-parizIlana Page #743 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samantabhadrIyam' yaha jo udAharaNa diyA gayA hai vaha bhI yaza ke prasAra kI kAraNabhUta unakI aneka viSayonmukhI pratibhA kA dyotaka hai / jIvana-vRtta AcArya samantabhadra ke janma sthAna, mAtA-pitA aura zikSA-dIkSA Adi ke viSaya meM kucha bhI paricaya prApta nahIM hai / svayaM samantabhadra ne apanI kisI kRti meM zleSa rUpa meM nAmanirdeza' ke sivAya kucha bhI paricaya nahIM diyA / zravaNabelagola. ke daurbali jinadAsa zAstrI ke bhaNDAra meM tADapatroM para likhita AptamImAMsA kI eka prati pAyI jAtI hai / usake anta meM yaha sUcanA dI gayI hai - " iti phaNimaNDalAlaMkArasyoragapurAdhipasUnoH zrIsvAmisamantabhadramuneH kRtau AptamImAMsAyAm / " isase itanA mAtra paricaya milatA hai ki samantabhadra muni janma se kSatriya the, unakA janmasthAna phaNimaNDala ke antargata uragapura thA tathA pitA isa nagara ke adhipati rahe / isase yaha bhI jJAta hotA hai ki svAmI samantabhadra rAjaputra rahe haiN| para uparyukta puSpikA vAkya meM kitanI prAmANikatA hai, yaha kahA nahIM jA sakatA / samantabhadra - viracita 'stutividyA' kA 116vIM padya cakravRttasvarUpa hai| usakI cakrAkRti meM bAhara kI ora se cauthe valaya meM 'jinastutizataM stuti-vidyA kA yaha dUsarA nAma upalabdha hotA hai / isI prakAra usake sAtaveM valaya meM 'zAntivarmakRtaM' yaha granthakAra kA nAma upalabdha hotA hai / isase jJAta hotA hai ki stutividyA aparanAma jinastutizataka ke racayitA A0 samantabhadra kA 'zAntivarmA' nAma jina-dIkSA lene se pUrva pracalita rahA hai / 'rAjAvalIkaye' meM unakA janma sthAna 'utkalikA' grAma kahA gayA hai|" AcArya samantabhadra ke jIvana se sambandhita isase kucha adhika prAmANika paricaya prApta nahIM hai / guNastuti A0 samantabhadra AsthAvAn jinabhakta, parIkSApradhAnI, jainadarzana ke atirikta boddha va naiyAyika - vaizeSika Adi anya darzanoM ke bhI gambhIra adhyetA, jainazAsana ke mahAn prabhAvaka, vAdavijetA aura viziSTa saMyamI rahe haiM; yaha unakI kRtiyoM se hI siddha hotA hai / yathA - jinabhakta -- unakI sabhI kRtiyA~ prAyaH (ratnakaraNDaka zrAvakAcAra ko chor3akara) jinabhaktipradhAna haiM, jinameM jinastuti ke rUpa meM nayavivakSA ke anusAra jina praNIta tattvoM kA vicAra karate hue itara darzanasammata tattvoM kA sayuktika nirAkaraNa kiyA gayA hai| yahI unake jinabhakta hone kA pramANa hai| unakI jina bhakti kA namUnA dekhie 1. yathA - ( 1 ) tava devamataM samantabhadraM sakalam // svayambhU stotra 143 (2) tvayi dhruvaM khaNDitamAnazrRMgo bhavatyabhadro'pi samantabhadraH / / 2. dekhie 'svAmI samantabhadra' pR0 4-5 - yuktyanuzAsana, 63 prathakArollekha / 689 Page #744 -------------------------------------------------------------------------- ________________ stutiH stotaH sAdhoH kuzalapariNAmAya sa sadA bhavenmA vA stutyaH phalamapi tatastasya ca sataH / kimevaM svAdhInyAjjagati sulabhe zreyasapathe stuyAnna tvA vidvAn satatamabhipUjyaM namijinam / / -svayambhU0, 116 ve kahate haiM--he nami jina ! stuti ke yogya (jina-Adi) samakSa hoM, na bhI hoM; unake rahate hue phala bhI prApta ho, na bhI ho; kintu stotA ke dvArA antaHkaraNa se kI gayI stuti nirmala pariNAmoM kI kAraNabhUta hone se puNyavardhaka hI hotI hai / isa prakAra kalyANakara mArga ke anAyAsa sulabha hone para kauna-sA aisA vidvAn hai jo satata pUjya Apa namijina kI stuti na kare ? AtmahitaSI vivekI jana aise vItarAga prabhu kI stuti kiyA hI karate haiN| __ isake pUrva bhagavAn vAsupUjya jina kI stuti (57) meM bhI unhoMne apanA yahI abhiprAya abhivyakta kiyA hai| AsthAvAn-unake dRr3ha zraddhAnI hone kA bhI pramANa draSTavya hai suzraddhA mama te mate smatirapi tvayyarcanaM cApi te hastAvaJjalaye kathAzrutirataH karNo'kSi sNpreksste| sustutyAM vyasanaM ziro natiparaM sevedazI yena te tejasvI sujano'hameva sukRtI tenaiva tejaHpate // -stutividyA, 114 samantabhadra kI vItarAga jinadeva para kitanI AsthA-dRr3ha zraddhA-thI, yaha isa padya se suspaSTa hai / ve kahate haiM- he bhagavan ! merI samIcIna yA atizayita zraddhA Apake mata paraApake dvArA upadiSTa tattvoM para hai, smaraNa bhI maiM sadA ApakA karatA hU~, pUjA bhI ApakI hI karatA hU~, mere donoM hAtha Apako namaskAra karane meM vyApRta rahate haiM, kAna mere ApakI kathAvArtA meM nirata rahate haiM, netra Apake darzana ke lie utsuka rahate haiM, ApakI stuti ke racane kI merI Adata bana gayI hai, tathA merA sira Apake lie namaskAra karane meM tatpara rahatA hai| isa prakAra se cUMki maiM ApakI sevA (ArAdhanA)kara rahA hU~, isalie hai kevalijJAna rUpa teja se suzobhita devAdhideva ! maiM tejasvI, sujana aura puNyazAlI huuN| tAtparya yaha hai ki AcArya samantabhadra ne jinadeva para nizcala zraddhA va guNAnurAga hone se unake ArAdhana meM apanA sarvasva arpita kara diyA thaa| yaha yahA~ vizeSa dhyAna dene yogya hai ki svAmI samantabhadra ne jina bhagavAn ke prati apanI sAmAnya zraddhA ko nahIM, apitu 'suzraddhA' ko vyakta kiyA hai| jisakA abhiprAya zaMkA Adi paccIsa doSoM se rahita nirmala zraddhAna hai| isI kA nAma hai darzana-vizuddhi / isI abhiprAya ko unhoMne apane ratnakaraNDaka meM isa prakAra se vyakta kara diyA hai bhayAzA-sneha-lobhAcca kuvevAgama-liginAm / praNAmaM vinayaM caiva na kuryuH zuddhadRSTayaH ||-r0k0 30 the dUsaroM ko bhI isa ora prerita karate hue kahate haiM ki jo nirmala samyagdRSTi haiM unheM bhaya, dhanAdi kI AzA, sneha aura lobha ke vaza hokara kabhI bhI kudeva, kuzAstra aura kuguru ko praNAma 690 / paTkhaNDAgama-parizIlana Page #745 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tathA unakI vinaya - pUjA Adi nahIM karanI caahie| isake udAharaNa bhI svayaM samantabhadra hI haiM / yaha smaraNIya hai ki jina-dIkSA lekara muni samantabhadra niraticAra aTThAIsa mUlaguNoM kA paripAlana karate hue jJAna va saMyama ke ArAdhana meM udyata rahate the / isa bIca unheM azubhakarma ke udaya se bhasmaka roga utpanna ho gayA thA / yaha eka aisA bhayAnaka roga hai ki isase pIr3ita prANI pracura mAtrA meM bhI nIrasa bhojana ko letA huA use zAnta nahIM kara sakatA hai / usakI zAnti ke lie pracura mAtrA meM kaMpha ko bar3hAnevAlA gariSTha bhojana milanA cAhie / para muni dharma kA pAlana karate hue samantabhadra ke lie vaha zakya nahIM thA / isase unhoMne sallekhanA grahaNa karane kA vicAra kiyA / para guru ne usake lie unheM AjJA nahIM dI / unheM unakI avicala tattvazraddhA para vizvAsa thA, tathA yaha bhI ve samajhate the ki bhaviSya meM isake dvArA jaina zAsana ko vizeSa lAbha ho sakegA / isI se unhoMne sallekhanA na dekara yaha kaha diyA ki jisa kisI bhI prakAra se tuma isa roga ko zAnta kara lo aura taba phira se dIkSA lenA / isa para samantabhadra ne socA ki isa jinaliMga meM rahate hue eSaNAsamiti viruddha ghRNita upAyoM se gariSTha bhojana ko prApta kara roga ko zAnta karanA ucita na hogA / isI sadbhAvanA se unhoMne muni-veSa ko chor3akara tApasa kA veSa dhAraNa kara liyA aura usa veSa meM 'kAMcI' jAkara 'bhImaliMga' nAmaka zivAlaya meM jA pahu~ce / isa zivAlaya meM pratidina vipula bhojana kA upayoga hotA thA / yaha bhojana ziva ke lie arpita kiyA jA sakatA hai, aisA bhaktajanoM ko AzvAsana dekara garbhAlaya kA dvAra banda karake samantabhadra use svayaM grahaNa karane lage / isa prakAra uttarottara roga ke zAnta hone para jaba bhojana bacane lagA taba rAjA zivakoTi ko sandeha utpanna ho gayA / isase unheM bhayabhIta kiyA gayA / para dRr3ha zraddhAlu samantabhadra bhayabhIta hokara sthira zraddhA se vicalita nahIM hue / unhoMne taba svayambhUstotra kI racanA kI / isa prakAra dharma ke prabhAva se zivamUrti ke sthAna meM candraprabha jina kI mUrti prakaTa huii| jaisA ki Upara kahA jA cukA hai, unheM 'stuti' kA aisA hI vyasana rahA hai / ' isa prakAra se rAjA aura anya darzaka usase prabhAvita hokara yathArtha dharma kI ora AkRSTa hue / samantabhadra puna: dIkSA lekara sva-para ke kalyANakAraka munidharma kA pUrvavat nirdoSa rIti se pAlana karane lage / parIkSA pradhAnI--samantabhadrAcArya kI kRtiyoM se yaha bhI spaSTa hai ki unhoMne jo bhI yathArtha dharma kA AcaraNa kiyA hai va jinendra kI bhakti kI hai vaha pracalita vibhinna darzanoM ke adhyayanapUrvaka unakI parIkSA karake Azvasta hokara hI kI hai, andhavizvAsa se nahIM / unakA 'devAgamastotra' (AptamImAMsA) isI parIkSApradhAnatA kI dRSTi se racA gayA hai / isameM unhoMne bhagavAn mahAvIra ke mahattvaviSayaka devAgamAdi rUpa praznoM ko uThAkara unase prApta honevAle mahattva kA nirAkaraNa kiyA hai / anta meM unhoMne unakI vItarAgatA aura sarvajJatA para Azvasta hokara unheM nirdoSa va yukti evaM Agama se aviruddha vaktA svIkAra karate hue pracalita 1. vizeSa jAnakArI ke lie dekhie 'svAmI samantabhadra' meM 'munijIvana aura ApatkAla' zIrSaka, pu0 73 114 granthakArollekha / 661 Page #746 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vividha ekAntavAdoM kI samIkSA kI hai / ' anta meM unhoMne vahA~ yaha spaSTa kara diyA hai ki yaha jo maiMne Apta kI parIkSA kI hai vaha AtmahitaiSiyoM ke lie samIcIna aura mithyA upadeza ke artha (rahasya) kA vizeSa rUpa se bodha ho jAya, isI abhiprAya se kI hai / yathA itIyamAptamImAMsA vihitA hitamicchatAm / samyagmithyopadezArthavizeSapratipattaye // 114 // isa prakAra se samantabhadra jaba vIra jina (Apta) kI parIkSA kara cuke, taba unhoMne Apta mAne jAnevAle anyoM meM asambhava vIra jina kI vItarAgatA va sarvajJatA para mugdha hokara 'yuktyanuzAsana' ke rUpa meM unakI stuti ko prArambha kara diyaa| use prArambha karate hue ve kahate haiMkI mahatyA bhuvi vardhamAnaM tvAM vardhamAnaM stutigocaratvam / ninISavaH smo vayamadya vIraM vizIrNadoSAzaya-pAzabandham // - yuktyanuzAsana, 1 isameM ve bhagavAn mahAvIra ko lakSya karake kahate haiM ki he vIra jina ! Apane ajJAnAdi doSoM ( bhAvakarma) aura unake AdhArabhUta jJAnAvaraNAdi rUpa AzayoM (dravyakamaM) svarUpa pAza ke bandhana ko tor3a diyA hai, isIlie ApakA mAna - kevalajJAnarUpa pramANa- - vRddhiMgata huA hai, usa kevalajJAna ke prabhAva se Apa samavasaraNabhUmi meM mahatI kIrti se--yukti aura Agama se aviruddha divya vANI ke dvArA - samasta prANiyoM ke mana ko vyApta karate haiM; isIse hama utkaNThita hokara ApakI stuti meM pravRtta hue haiN| abhiprAya yaha hai ki AcArya samantabhadra ne mumukSu bhavyajanoM ke lie prathamataH Apta-anApta kI parIkSA karake yathArtha upadeSTA kA bodha karAyA hai aura tatpazcAt ve use hI stutya batAkara usakI stuti meM pravRtta hue haiN| isa prakAra Apta-anApta ke guNa-doSoM kA vicAra karate hue Apta kI stuti meM pravRtta hokara bhI svAmI samantabhadra rAga-dveSa se kaluSita nahIM hue, ise bhI unhoMne stuti ke anta meM isa prakAra abhivyakta kara diyA hai na rAgAnnaH stotra bhavati bhava- pAzacchidi munI na cAnyeSu dveSAdapaguNakathAbhyAsakhalatA / kimu nyAyAnyAyaprakRtaguNadoSajJamanasAM hitAnveSopAyastava guNakathAsaMgagaditaH // yuktyanu0, 64 ve apane isa stutiviSayaka abhiprAya ko prakaTa karate hue kahate haiM--Apane saMsArarUpa pAza ko cheda diyA hai, isalie hamane usI saMsArarUpa pAza ke chedane kI icchA se prerita hokara yaha ApakA stavana kiyA hai, na ki rAga ke vazIbhUta hokara / isI prakAra Apta ke lakSaNa se rahita anya AptAbhAsoM ke apaguNoM kA jo vicAra kiyA hai vaha bhI dveSa ke vazIbhUta hokara khalabhAva se nahIM kiyA / kintu jo mumukSu jana antaHkaraNa se nyAya-anyAya aura guNa-doSoM ko 1. dekhie AptamImAMsA ( devAgamastotra ) 1-8 2. isakI A0 vidyAnanda - viracita utthAnikA draSTavya hai-- zrIsamantasvAmibhirAptamImAMsAyAmanyayogavyavacchedAd vyavasthApitena bhagavatA zrImadArhatA'ntyatIrthaMkara - paramadevena mAM parIkSya kiM cikIrSavo bhavantaH iti pRSTA iva prAhuH / - yuktyanu0 ( saTIka ), pR0 1 12 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #747 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jAna lenA cAhate haiM unake lie Apake isa guNa-kIrtana ke Azraya se hita ke khojane kA upAya batA diyA hai| itara darzanoM ke adhyetA-pUrvanirdiSTa AptamImAMsA meM Age A0 samantabhadra ne bhAva-abhAva, bheda-abheda, nitya-anitya tathA kArya-kAraNa Adi ke bheda-abheda-viSayaka ekAnta kA jisa buddhimattA se nirAkaraNa kiyA hai va anekAntarUpatA ko prasthApita kiyA hai, vaha una sarvathakAntavAdoM ke gambhIra adhyayana ke binA sambhava nahIM thaa| isase siddha hai ki ve itara darzanoM ke bhI gambhIra adhyetA rahe haiN| ___janazAsanaprabhAvaka-A0 samantabhadra ne apane utkRSTa jJAna, tapa aura saMyama Adi ke dvArA jainazAsana kI ullekhanIya prabhAvanA kI hai| bhasmaka roga se AkrAnta hone para unhoMne jisa sAhasa ke sAtha use sahana kiyA tathA janazAsana para aDiga zraddhA rakhate hue use jisa kuzalatA se zAnta kiyA aura upadrava ke nirmita hone para jinabhakti ke bala se use dUra karate hue aneka kumArgagAmiyoM ke lie sanmArga kI ora AkarSita kiyA; yaha saba jainazAsana kI prabhAvanA kA hI kAraNa huA hai| isake atirikta unakI devAgamastotra Adi kRtiyAM bhI jainazAsana kI prabhAvaka banI huI haiM / samantabhadra ne janazAsana kI prabhAvanA ke lakSaNa meM svayaM bhI yaha kahA hai ki jainazAsana-viSayaka ajJAnarUpa andhakAra ko haTAkara jina-zAsana kI mahimA ko prakAza meM lAnA, yaha prabhAvanA kA lakSaNa hai| vAda-vijetA-jina-zAsana para akATya zraddhA rahane ke kAraNa samantabhadrAcArya ne apane gambhIra jJAna ke bala para aneka vAdoM meM vijaya prApta kI hai| samIcIna mArga ke prakAzana ke hetu ve vAda ke lie bhI udyata rahate the| isake lie ve aneka nagaroM meM pahuMce the va vAda karake usameM vijaya prApta kI thii| isake lie yahA~ kevala eka udAharaza diyA jAtA hai| zravaNabelagola ke eka zilAlekha (54) ke anusAra karahATaka (karahADa) pahuMcane para samantabhadra ne vahA~ ke rAjA ko apanA paricaya isa prakAra diyA hai pUrva pATaliputramadhyanagare bherI mayA tADitA pazcAnmAlava-sindhu-ThakkaviSaye kAMcIpure vaidize / prApto'haM karahATakaM bahubhaTa vidyotkaTaM saMkaTaM vAvArthI vicarAmyahaM marapate zArdUlavikrIDitam / / tadanusAra ve vAda ke lie utsuka hokara pATaliputra (paTanA), mAlavA, sindhu, Thakkadeza, kAMcIpura, vaidiza (vidizA) aura karahATaka meM pahuMce the| unake lie vAda karanA siMha ke khela ke samAna rahA hai / yathArtha tattva ke vettA hone se unheM vAda meM kahIM saMkaTa upasthita nahIM huA, sarvatra unhoMne usameM vijaya hI prApta kii| unheM vAda meM ruci rahI hai, yaha unake ina stutivAkyoM se bhI dhvanita hai punAtu gheto mama nAbhimandano jino jitakSullakavAdizAsanaH / / - svayambhU0, 5 svapakSasausthityamadAvaliptA vAk-siMhanAdevimadA bbhuuvuH| pravAdino yasya madAgaNDA gajA yathA kezariNo ninAvaiH ||-svymbhuu0 38 1. AptamImAMsA kArikA : Adi anta taka / 2. ratnakaraNDazrAvakAcAra, 18 pranthakArollekha / 663 Page #748 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yasya purastAda vigalitamAnA na pratitIrdhyA bhuvi vivadante // 10 // tvayi jJAnajyotirvibhavakiraNa ti bhagava nmabhUvan sadyotA iva zuciravAvanyamatayaH ||-svymbhuu0, 117 guNa-kIrtana samantabhadra ke pazcAdvartI aneka granthakAroM ne unake vividha guNoM kI prazaMsA kI hai| yathA (1) AThavIM zatI ke prakhyAta vidvAn A0 akalaMkadeva ne A0 samantabhadra-viracita devAgamastotra kI vRtti (aSTazatI) ko prArambha karate samaya unheM namaskAra karate hue usakI vyAkhyA karane kI pratijJA kI hai va unakI vizeSatA ko prakaTa karate hue unhoMne yaha spaSTa kiyA hai ki A0 samantabhadra yati ne isa kalikAla meM bhI bhavya jIvoM kI niSkalaMkatA ke lieunake karmakAluSya ko dUra karane ke lie samasta padArthoM ko viSaya karanevAle syAvAdarUpa pavitra tIrtha ko prabhAvita kiyA hai / vaha padya isa prakAra hai tIrtha sarvapadArthatattvaviSayasyAdvAdapuNyodadhe*vyAnAmakalaMkabhAvakataye prAbhAvi kAle klau| yenAcAryasamantabhadrayatinA tasmai namaH santataM kRtvA viviyate stavo bhagavatAM devAgamastatkRtiH / / (2) isI 'devAgamastotra' para uparyukta 'aSTazatI' se garbhita 'aSTasahasrI' nAma kI TIkA ke racayitA AcArya vidyAnanda ne samantabhadra kI vANI ko viziSTa vidvAnoM ke dvArA pUjya, sUryakiraNoM ko tiraskRta karanevAlI saptabhaMgI ke vidhAna se prakAzamAna, bhAva-abhAvAdi viSayaka ekAntarUpa manogata andhakAra ko naSTa karanevAlI aura nirmala jJAna ke prakAza ko phailAnevAlI kahA hai| sAtha hI, unhoMne AzIrvAda ke rUpa meM yaha bhI kahA hai ki vaha samantabhadra kI vANI Apa sabake nirmala guNoM ke samUha se prAdurbhUta kIrti, samIcIna vidyA (kevalajJAna) aura sukha kI vRddhi evaM samasta klezoM ke vinAza ke lie ho| yathA-- prajJAdhIzaprapUjyojjvalaguganikarodbhUtasatkItisampanvidyAnandodayAyAnavaratamakhilaklezanirNAzanAya / stAda gauH sAmantabhadrI dinakararucijitsaptabhaMgIvidhIlA bhAvAba kAntacetastimiranirasanI vo'kalaMkaprakAzA / / isameM A0 vidyAnanda ne zleSarUpa meM apane nAma ke sAtha 'aSTazatI' ke racayitA bhaTTAkalaMkadeva ke nAma ko vyakta kara diyA hai| (3) harivaMzapurANa ke kartA jinasenAcArya ne jIvasiddhi ke vidhAyaka aura asiddhaviruddhAdi doSoM se rahita yuktiyukta samantabhadra ke vacana ko vIra jina ke vacana ke samAna prakAzamAna batalAyA hai / yathA jIvasiddhividhAyIha kRtayuktyanuzAsanam / vacaH samantabhadrasya vIrasyeva vijRmbhate // 1-26 / / yahA~ 'jIvasiddhividhAyI' se aisA pratIta hotA hai ki samantabhadra ke dvArA jIva ke astitva 664 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #749 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kA sAdhaka koI grantha racA gayA hai jo vartamAna meM anupalabdha hai / dUsare, 'yuktyanuzAsanastotra' kI bhI sUcanA kI gayI jo vartamAna meM upalabdha hai va jisapara vidyAnandAcArya ke dvArA TIkA bhI likhI gayI hai / isa TIkA ko prArambha karate hue A0 vidyAnanda ne maMgala ke rUpa meM samantabhadra-viracita usa yuktyanuzAsanastotra ko pramANa va naya ke Azraya se vastusvarUpa kA nirNaya karanevAlA hone se abAdhita kahA hai va isa prakAra se usakA jayakAra bhI kiyA hai pramANa-nayanirNItavastutattvamabAdhitam / jIyAt samantabhadrasya stotraM yuktyanuzAsanam / / (4) AdipurANa ke kartA A0 jinasena ne kahA hai ki samantabhadrAcArya kA yaza kavi, gamaka, vAdI aura vAgmI janoM ke sira para cUr3AmaNi ke samAna suzobhita hotA thaa| abhiprAya yaha ki AcArya samantabhadra ke kavitva, gamakatva, vAditva aura vAgmitva ye cAra guNa prakarSa ko prApta the| Age una jinasenAcArya ne samantabhadra ko 'kavivedhA'-kaviyoM kA sraSTA-kahakara unheM namaskAra karate hue yaha bhI kahA hai ki unake vacanarUpa vajra ke par3ane se kumatarUpa parvata Dhaha jAte the| isase unake kavitva aura vAditva guNa prakaTa haiN|' (5) lagabhaga isI abhiprAya ko prakaTa karate hue kavi vAdIbhasiMha ne bhI 'gadyacintAmaNi' meM kahA hai ki samantabhadra Adi munIzvara sarasvatI ke svacchanda vihAra kI bhUmi rahe haiN| unake ' vacanarUpa vajra ke girane para mithyAvAdarUpa parvata khaNDa-khaNDa ho jAte the / (6) AcArya vIranandI ne apane 'candraprabhacarita' meM A0 samantabhadra Adi kI vANI ko motiyoM ke hAra ke samAna durlabha batalAyA hai| (7) vAdirAja muni ne svAmI samantabhadra kA carita sabhI ke lie Azcaryajanaka batalAte hue kahA hai, ki unake 'devAgamastotra' dvArA Aja bhI sarvajJa dRSTigocara ho rahA hai| (8) AcArya vasunandI saiddhAntika ne 'devAgamastotra' kI vRtti ko prArambha karate hue samantabhadra ke mata kI vandanA kI hai aura aneka vizeSaNa viziSTa use kAladoSa se bhI rahita batalAyA hai-isa kalikAla meM bhI unhoMne janazAsana ko prabhAvazAlI kiyA hai, isa prakAra kI unakI vizeSatA ko prakaTa kiyA hai / / (E) 'jJAnArNava' ke kartA zubhacandrAcArya ne unheM kavIndroM meM sUrya batalAkara yaha kahA hai ki unakI sUktirUpI kiraNoM ke prakAza meM anya kavi jugunU ke samAna ha~sI ke pAtra banate the| isI prakAra se vAdirAja sUri ne 'yazodharacarita' meM, vardhamAnasUri ne 'varAMgacarita' meM aura ajitasena ne 'alaMkAra-cintAmaNi' meM; tathA anya aneka granthakAroM ne samantabhadra ke mahattva ko prakaTa kiyA hai / aneka zilAlekhoM meM bhI unake prazasta guNoM kI zlAghA kI gayI hai| samantabhadra kA samaya AcArya samantabhadra kI kRtiyoM meM kahIM bhI unake samaya kA saMketa nahIM kiyA gayA hai / 1. AdipurANa 1,43-44 2. candaprabhAcarita, 1-6 3. pArzvanAthacarita, 1-17 4. jJAnArNava, 1-14 pranthakArollekha /695 Page #750 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zilAlekha kra0 40(64) se itanA jJAta hotA hai ki samantabhadra zruvilI bhadrabAhu, unake ziSya candragupta, unake vaMzaja padyanandI (kundakunda), unake vaMzaja umAsvAti (gaddhapicchAcArya) aura unake ziSya balAkapiccha; isa AcAryaparamparA meM hue haiN| inameM umAsvAti kA bhI samaya nirNIta nahIM hai, phira bhI,sambhavataH ve dUsarI-tIsarI zatAbdI ke vidvAn rahe haiM / yadi yaha ThIka hai to yaha kahA jA sakatA hai ki samantabhadra isake pUrva nahIM hue haiN| ___ isake pazcAt ve kaba hue haiM, isakA vicAra karate hue usa prasaMga meM 'catuSTayaM samantabhadrasya' yaha pUjyapAdAcArya-viracita jainendra vyAkaraNa kA sUtra (5,4,168) prApta hotA hai| isameM isake pUrva ke cAra sUtroM' kA ullekha AcArya samantabhadra ke matAnusAra kiyA gayA hai| yathA "mayo haH ityAdi sUtracatuSTayaM samantabhadrAcAryamatena bhavati, nAnyeSAmiti vikalpaH, tathA codAhRtam |"-vRttisuutr 5,4,168 pUjyapAda AcArya prAyaH chaThI zatAbdI ke vidvAn rahe haiM, yaha hama pIche (pR0 682-83 para) likha Aye haiN| isase samantabhadrAcArya ke sambandha meM itanA hI kahA jA sakatA hai ki ve tIsarI se chaThI zatAbdI ke madhya meM kisI samaya hue haiM / vidyAvAridhi DaoN0 jyotiprasAda ke matAnusAra AcArya samantabhadra kA samaya 120-85 I0 nizcita hai| 16. sUtrAcArya jo vivakSita viSaya kI prarUpaNA saMkSepa se sUtrarUpa meM karate rahe haiM unheM sambhavataH sUtrAcArya kahA jAtA thaa| athavA jo sUtra meM antahita artha ke vyAkhyAna meM kuzala hote the, unheM sUtrAcArya samajhanA caahie| dhavalA meM unakA eka ullekha jIvasthAna-kAlAnugama ke prasaMga meM kiyA gayA hai| vahA~ mithyAdRSTiyoM ke kAla kI prarUpaNA karate hue usa prasaMga meM yaha eka zaMkA uThAyI gayI hai ki vyaya ke hone para bhI jo rAzi samApta nahIM hotI hai use yadi ananta mAnA jAtA hai to vaisI sthiti meM ardhapudgala parivartana Adi rUpa vyayasahita rAziyoM kI anantatA ke naSTa hone kA prasaMga prApta hotA hai / isake samAdhAna meM vahA~ yaha kahA gayA hai ki yadi unakI anantatA samApta hotI hai to ho jAve, isameM kucha doSa nahIM hai| isa para vahA~ zaMkAkAra ne kahA hai ki unameM sUtrAcArya ke vyAkhyAna se anantatA to prasiddha hai, taba usakI saMgati kaise hogii| isa para dhavalA. kAra ne kahA hai ki sUtrAcArya ke dvArA jo unameM anantatA kA vyavahAra kiyA gayA hai, usakA kAraNa upacAra hai / jaise pratyakSa pramANa se jAne gaye stambha ko loka meM upacAra se pratyakSa kahA jAtA hai vaise hI avadhijJAna kI viSayatA ko lAMghakara sthita rAziyAM cUMki ananta kevalajJAna 1. yo haH / zazcho'Ti / halo yamA yami kham / jharo jhari sve |-jnedr-suutr 5,4,164-67 2. AcArya jugalakizora mukhtAra ne samantabhadra ke samaya se sambandhita vividha matoM para vicAra karate hue usake viSaya meM paryApta UhApoha kiyA hai| usase sambandhita carcA 'svAmI samantabhadra' meM 'samaya-nirNaya' zIrSaka meM draSTavya hai (pR0 115-66) / 3. dekhie 'tIrthakara mahAvIra aura unakI prAcArya-paramparA' bhA0 2, pR0 183-84 666 / SaTsaNDAgama-parizIlana Page #751 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kI viSaya haiM, isalie upacAra se unheM 'ananta' kahA jAtA hai| vyAkhyAna se jo anantatA kA vyavahAra prasiddha hai, usase isa nahIM hai / " dUsarA ullekha unakA vedanAparimANavidhAna anuyogadvAra meM kiyA gayA hai / vahA~ tIrthaMkara prakRti kI sAdhika tetIsa sAgaropama mAtra samayaprabaddhArthatA ke prasaMga meM kahA gayA hai ki tIrthakara prakRti kA bandha apUrvakaraNa ke sAtaveM bhAga ke prathama samaya se Age nahIM hotA hai, kyoMki apUrvakaraNa ke antima sAtaveM bhAga ke prathama samaya meM usake bandha kA vyuccheda ho jAtA hai, aisA sUtrAcArya kA vacana upalabdha hotA hai| * 20. secIya vyAkhyAnAcArya vargaNAkhaNDa ke antargata 'bandhana' anuyogadvAra meM bAdara nigodavargaNA ke prasaMga meM dhavalAkAra ne kahA hai ki hama antima samayavartI kSINakaSAya kSapaka ko chor3akara va isa dvicarama samayavartI kSINakaSAya kSapaka ko grahaNa karake yahA~ rahane vAle saba jIvoM ke audArika, taijasa aura kArmaNa zarIroM ke chaha puMjoM ko pRthak-pRthak sthApita karake secIya vyAkhyAnAcArya dvArA prarUpita sthAnaprarUpaNA ko kahate haiM / yahA~ vyAkhyAnAcArya ke vizeSaNabhUta 'secIya" zabda se kyA abhipreta rahA hai, yaha jJAta nahIM hotA / isa kAraNa unameM sUtrAcArya ke vyAkhyAna kA kucha bhI virodha kaSAyaprAbhRta meM 'cAritra mohakSapaNA' adhikAra ke prasaMga meM yaha eka cUrNisUtra upalabdha hotA hai "Navari secIyAdo jadibAdarasAMparAiyakiTTIo karedi tattha padesaggaM visesahINaM hojja / " - ka0pA0 sutta, pR0 866-67 jayadhavalAkAra ne 'secIya' kA artha sambhavasatya kiyA hai / yathA - "secIyAdo secIyaM saMbhavamassiyU NasaMbhavasacca massiyUNa / " 1. dhavalA, pu0 4, pR0 338-36 2. vahI, pu0 12, pR0 464 3. vahI, pu0 14, pR0 101 4. yaha zabda isake pUrva pu0 15, pR0 286 para bhI upalabdha hotA hai / yathAudaoduviho paoasA saMcIyAdo ca / pranthakA rollekha / 667 Page #752 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vIrasenAcArya kI vyAkhyAna-paddhati A0 vIrasena eka labdhapratiSTha prAmANika TIkAkAra rahe haiN| ve pratibhAzAlI bahuzruta vidvAn the| unake sAmane pUrvavartI vizAla sAhitya rahA hai, jisakA unhoMne gambhIra adhyayana kiyA thA va yathAvasara usakA upayoga apanI isa dhavalA TIkA kI racanA meM kiyA-yaha pIche 'granthollekha' aura 'granthakArollekha' zIrSakoM se spaSTa ho cukA hai| vIrasenAcArya kI prAmANikatA (sUtra ko mahattva) pratipAdya viSaya kA spaSTIkaraNa va usakA vistAra karate hue bhI dhavalAkAra ne apanI ora se kucha nahIM likhA; jo kucha bhI unhoMne likhA hai vaha paramparAgata zruta ke AdhAra se hI likhA hai| isa prakAra se unhoMne apanI prAmANikatA ko surakSita rakkhA hai| matabheda kA prasaMga upasthita hone para unhoMne sarvaprathama sUtra ko mahattva diyA hai| yathA (1) jIvasthAna-cUlikA ke antargata 'samyaktvotpatti' cUlikA meM cAritraprApti ke vidhAna kI prarUpaNA karate hue usa prasaMga meM dhavalAkAra ne kahA hai ki jo mithyAdRSTi jIva vedakasamyaktva aura saMyamAsaMyama donoM ko eka sAtha prApta kara rahA hai usake anivRttikaraNa ke binA do hI karaNa hote haiN| kAraNa yaha hai ki apUrvakaraNa ke antima samaya meM vartamAna isa mithyAdaSTi kA sthisisattva prathama samyaktva ke abhimukha hue anivRttikaraNa ke antima samayavartI mithyAdaSTi ke sthitisattva se saMkhyAtaguNA hIna hotA hai| ise spaSTa karate hue isI prasaMga meM Age dhavalA meM kahA gayA hai ki apUrvakaraNa pariNAma sabhI anivRttikaraNa pariNAmoM se ananta gaNe hIna hote haiM, yaha kahanA yogya nahIM hai, kyoMki usakA pratipAdaka koI sUtra nahIM hai / isake viparIta uparyukta saMkhyAtaguNe hIna sthitisattva kI siddhi isI sUtra (1,6-8,14) se ho jAtI hai| isa prakAra yahA~ uparyukta sUtra ke bala para dhavalA meM yaha siddha kiyA hai ki jo mithyAdRSTi vedakasamyaktva aura saMyamAsaMyama donoM ko eka sAtha prApta karane ke abhimukha hai usakA sthitisattva prathama samyaktva ke abhimukha hue anivRttikaraNa ke antima samayavartI mithyAdRSTi kI apekSA saMkhyAtaguNA hIna hotA hai, anantaguNA hIna nhiiN| (2) isake pUrva jIvasthAna-kAlAnugama meM eka jIva kI apekSA bAdara ekendriya kA utkRSTa 1. dhavalA, pu. 6, pR0 268-69 Page #753 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kAla aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAgamAtra asaMkhyAtAsaMkhyAta avasarpiNI-utsarpiNI pramANa kahA gayA hai|' isakA spaSTIkaraNa karane para dhavalA meM yaha zaMkA uThAyI gayI hai ki 'karma sthiti ko AvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga se guNita karane para bAdara kI sthiti hotI hai| isa parikarmavacana ke sAtha isa sUtra ke virodha kA prasaMga prApta hotA hai, isalie yaha sUtra saMgata nahIM hai| isake samAdhAna meM dhavalAkAra ne kahA hai ki parikarma kA kathana sUtra kA anusaraNa nahIM karatA hai, isalie vahI asaMgata hai; na ki prakRta sUtra / ' ___isa prakAra vahIM uparyukta kAlAnugamasUtra ko mahattva dekara dhavalAkAra ne usake viruddha jAne. vAle parikarma ke kathana ko asaMgata hone se agrAhya ThaharAyA hai| (3) jIvasthAna-dravyapramANAnugama meM kSetra kI apekSA paMcendriya tiyaMca yonimatI mithyAdaSTiyoM ke dravyapramANa ke prasaMga meM yaha kahA gayA hai ki kSetra kI apekSA unake dvArA devoM ke avahArakAla se saMkhyAtaguNe avahArakAla se jagapratara apahRta hotA hai| sUtra 1,2,35 isa satra kI vyAkhyA ke prasaMga meM dhavalAkAra ne bhinna do vyAkhyAnoM kA ullekha kiyA hai| unakI satyatA va asatyatA ke viSaya meM zaMkA-samAdhAnapUrvaka dhavalAkAra ne prathama to yaha kahA hai ki unameM yaha vyAkhyAna satya hai aura dUsarA asatya hai, aisA hamArA koI ekAnta mata nahIM hai, kintu una donoM vyAkhyAnoM meM eka asatya honA cAhie / tatpazcAt prakArAntara se unhoMne yaha bhI dRr3hatApUrvaka kahA hai-athavA ve donoM hI vyAkhyAna asatya haiM, yaha hamArI pratijJA hai / isa para yaha pUche jAne para ki yaha kaise jAnA jAtA hai, uttara meM unhoMne kahA hai ki vaha paMcendriya tiryaMca yonimatiyoM se vAnavyaMtaradeva saMkhyAtaguNe haiM aura vahIM para deviyA~ unase saMkhyAtagaNI haiM" isa khuddAbaMdhasUtra' se jAnA jAtA hai| aura sUtra ko apramANa karake vyAkhyAna pramANa hai, yaha kahanA zakya nahIM hai athavA avyavasthA kA prasaMga prApta hotA hai| isa prakAra uparyukta khuddAbaMdhasUtra ke viruddha hone se dhavalAkAra ne una donoM hI vyAkhyAnoM ko asatya ghoSita kara diyA hai| (4) jIvasthAna-antarAnugama meM eka jIva kI apekSA saMyatAsaMyatoM ke utkRSTakAla ke prarUpaka sUtra (1,6,235-37) kI vyAkhyA ke prasaMga meM dhavalA meM yaha zaMkA uThAyI gayI hai ki isa prakAra jo isa sUtra kA vyAkhyAna kiyA jA rahA hai vaha ThIka nahIM hai, kyoMki usameM kama antara prarUpita hai, jabaki usase unakA adhika antara sambhava hai| zaMkAkAra ne usa adhika antara ko apanI dRSTi se vahAM spaSTa bhI kiyA hai| ___ isa zaMkA ko asaMgata batalAte hue dhavalA meM kahA gayA hai ki saMjJI sammarchana paryApta jIvoM meM saMyamAsaMyama ke samAna avadhijJAna aura upazama-samyaktva kI sambhAvanA nahIM hai| ataeva 1. ukasseNa Alassa asaMkhejjadibhAgo asaMkhejjAtaMkhejjAo osppinni-ussppinniio| -sUtra 1,5,112 (pu0 4, pR0 386) 2. dhavalA, pu0 4, pR0 386-60 3. paMcidiyatirikkhajoNiNIo asNkhejjgunnaao| vANaveMtaradevA saMkhejjaguNA / devIo saMkhe. jjgunnaao|-suutr 2,11-2,36-41 (pu0 7, pR0 585) 4. dhavalA, pu0 3,230-32 vIrasenAcArya kI vyAkhyAna-paddhati / 665 Page #754 -------------------------------------------------------------------------- ________________ unake Azraya se jo antara dikhalAyA gayA hai vaha ghaTita nahIM hotaa| isa para yaha pUchane para ki unameM avadhijJAna aura upazamasamyaktva sambhava nahIM hai yaha kahA~ se jAnA jAtA hai, dhavalAkAra ne kahA hai ki vaha "paMcendriyoM meM upazamAtA huA garbhopakrAntikoM meM upazamAtA hai, sammUchenoM meM nahIM" isa cUlikAsUtra' se jAnA jAtA hai| isa prakAra yahAM uparyukta cUlikAsUtra ke Azraya se dhavalAkAra ne yaha abhiprAya prakaTa kiyA hai ki sammarchana jIvoM meM upazamasamyaktva sambhava nahIM hai| (5) jIvasthAna-alpabahutvAnugama meM oghaalpabahutva ke prasaMga meM saMyatAsaMyata guNasthAna meM kSAyika samyagdRSTi sabase stoka nirdiSTa kiye gaye haiN| -sUtra 1,8,18 dhavalA meM isake kAraNa kA nirdeza karate hue yaha kahA gayA hai ki aNuvrata sahita kSAyika samyagdaSTi jIva atizaya durlabha haiN| isakA bhI kAraNa yaha hai ki tiryacoM meM kSAyikasamyaktva ke sAtha saMyamAsaMyama nahIM pAyA jAtA hai, kyoki unameM darzanamohanIya kI kSapaNA sambhava nahIM hai, isa para tiryaMcoM meM darzanamohanIya kI kSapaNA sambhava nahIM hai, yaha kahA~ se jAnA jAtA hai, yaha pUchane para dhavalAkAra ne kahA hai ki 'darzanamohanIya kI kSapaNA ko niyama se manuSyagati meM kiyA jAtA hai' isa sUtra se jAnA jAtA hai|" ___ isa prakAra tiryaMcoM meM darzanamohanIya kI kSapaNA ko prArambha nahIM kiyA jA sakatA hai, yaha abhiprAya dhavalA meM uparyukta sUtra (kaSAyaprAbhUta) ke Azraya se prakaTa kiyA gayA hai| yahAM satra ke mahattva ko prakaTa karane vAle ye pAMca udAharaNa diye gaye haiN| vaise samasta dhavalA meM aise pracura udAharaNa upalabdha hote haiN| sUtra-pratiSThA (punarukti doSa kA nirAkaraNa) mala sUtroM meM kahIM-kahIM punarukti bhI huI hai| isake lie zaMkAkAra dvArA jahA~-tahAM punarukti doSa ko udbhAvita kiyA gayA hai| kintu dhavalAkAra vIrasena svAmI ne use doSajanaka na mAnakara usa taraha ke aneka sUtroM ko suvyavasthita va nirdoSa siddha kiyA hai| isake lie yahA~ kucha udAharaNa diye jAte haiM (1) 'prakRtisamutkIrtana' cUlikA (1) meM sUtra 13-14 ke dvArA praznottara rUpa meM jJAnAvaraNIya kI pAMca prakRtiyoM kA ullekha kiyA jA cukA thaa| phira bhI Age 'sthAnasamutkIrtana' cUlikA (2) meM unakA punaH ullekha kiyA gayA hai| --sUtra 1,6-2,4 / isakI vyAkhyA karate hue usa prasaMga meM yaha AzaMkA prakaTa kI gayI hai ki punarukta hone se isa satra ko nahIM kahanA caahie| isake samAdhAna meM dhavalAkAra kahate haiM ki aisI AzaMkA karanA ucita nahIM hai, kyoMki saba jIvoM ke dhAraNAvaraNIya (Abhinibodhika jJAnAvaraNIya 1. uvasAmeMto kamhi uvasAmedi ?xxxsaNNIsu uvasAmeMto gabbhovakkaMtiesu uvasAmedi, ___No sammucchimesu |Xxx--suutr 1,6-8,8-6 (pu0 6, pR0 238) 2. dhavalA, pu0 5, pR0 116-16 3. daMsaNamohakkhavaNApaTThavago kammabhUmijAdo y| NiyamA maNusagadIe giTThavago cAvi savvattha ||--k0paa0, gA0 110 (57) 4. dhavalA, pu0 5, pR0 256-57 (sUtra 18 kI dhavalA TIkA draSTavya hai|) 700 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #755 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vizeSa) karma kA kSayopazama samAna nahIM hotA / yadi saba jIvoM ke dvArA grahaNa kiyA gayA artha TAkI se ukere gaye akSara ke samAna vinaSTa nahIM hotA to punarukta doSa ho sakatA thA, para vaisA sambhava nahIM hai| kyoMki kinhIM jIvoM meM jala meM likhe gaye akSara ke samAna usa gRhIta artha kA vinAza upalabdha hotA hai| isalie bhraSTa saMskAra vAle ziSyoM ko smaraNa karAne ke lie isa sUtra kA kathana karanA ucita hI hai / ' ___ isa prakAra prakRta sUtra ke punarukta hone para bhI dhavalAkAra ne usakI vidhivat saMgati baiThA dI hai| . (2) isI 'sthAnasamutkIrtana' cUlikA meM sUtra 24 ke dvArA pRthak-pRthak mohanIya kI 21 prakRtiyoM ke nAmoM kA nirdeza kiyA jA cukA hai| para ThIka isake Age sUtra 26 meM kahA gayA hai ki uparyukta 21 prakRtiyoM meM se anantAnubandhI krodha, mAna, mAyA aura lobha ina cAra prakRtiyoM ko chor3akara 17 prakRtiyoM kA sthAna hotA hai-isa kathana se hI una 17 prakRtiyoM kA bodha ho jAtA hai| phira bhI Age sUtra 27 meM una 17 prakRtiyoM kA bhI nAmollekha kiyA gayA hai| ___ isa prasaMga meM dhavalAkAra ne sUtra 26 kI vyAkhyA meM kahA hai ki-ikkIsa prakRtiyoM meM se anantAnubandhi-catuSka ke kama kara dene para sattaraha prakRtiyA~ hotI haiM' yaha sUtra vyatirekanaya kI apekSA rakhane vAloM ke anugrahArtha racA gayA hai tathA ve kauna-sI haiM, isa prakAra pUchane vAle mandabuddhi ziSyoM ke anugrahArtha Age kA sUtra kahA jAtA hai|' ___ isa prakAra se dhavalAkAra ne yahA~ 27veM sUtra kI punarukti kA nirAkaraNa svayaM hI kara diyA hai| (3) isI jIvasthAna cUlikA meM 'samyaktvotpatti' cUlikA (8) ke prasaMga meM yaha eka sUtra prApta huA hai "uvasA meMto kamhi uvasAmedi ? cadusu vi gadusu uvasAmedi / cadusuM vi gadIsu uvasAmeMto paMcidiesu uvasAmedi, No eiMdiya-vilidaesa / paMcidiesa uvasAmeMto saNNIsu uvasAmedi, No asaNNIsu / saNNIsu uvasAto gambhovakkaMtiesu uvasAmedi, No sammucchimesu / gambhovakkaMtiesa uvasAmeMto pajjattaesu uvasAmedi, No apajjattaesu / pajjattaesu uvasAmeMto saMkhejjavassAugesu vi uvasAmedi asaMkhejjavassAugesu vi |"-suutr 1,6-8,6 (pu0 6, pR0 238) isa sUtra meM vizeSa sAMketika padoM kI punarukti huI hai| isa samasta sUtragata abhiprAya ko saMkSepa meM isa rUpa meM prakaTa kiyA jA sakatA thA "uvasAmeMto cadusa vi gadIsu, paMcidiesu, saNNIsu, gabbhovakkaMtiesu, pajjattaesu uvasAmedi / pajjattaesu uvasAmeMto saMkhejjavassAugesu vi' asaMkhejjavassAugesu vi uvsaamedi|" ___lagabhaga isI abhiprAya kA sUcaka eka anya sUtra pIche isa prakAra kA hI A bhI cukA "so puNa paMcidio saNNI micchAiTThI pajjattao svvvisuddho|" --1,6-8,4 (pu0 6, pR0 206) 1. dhavalA, pu0 6, pR0 81 2. vahI, pR0 62 vIrasenAcArya kI vyAkhyAna-paddhati / 701 Page #756 -------------------------------------------------------------------------- ________________ isa sthiti ko dekhate hue vaha pUrA hI sUtra punarukta hai|' (4) 'gati-Agati' cUlikA (8) meM ye do sUtra Aye haiM "adho sattamAe puDhavIe NeraiyA micchAiTThI Ni rayAdo unvaTTidasamANA kadi gadIo Agacchati // 63 // ekkaM tirikkhagadi ceva Agacchati ||64||"-pu. 6, pR0 452 ye hI do sUtra Age punaH prAya: usI rUpa meM isa prakAra prApta hote haiM "adho sattamAe puDhavIe raiyA NirayAdo raiyA uvvaTTidasamANA kadi gadIo Agacchati // 203 / / ekkaM hi ceva tirikkhagadi AgacchaMti ti ||204||"-pu. 6, pR0 484 vizeSatA itanI rahI hai ki pUrva sUtra (63) meM "micchAiTThI' pada adhika hai tathA Age ke satra (203) meM 'NeraiyA' pada kI punarAvRtti kI gayI hai| abhiprAya meM kucha bheda nahIM huaa| 'mithyAdRSTi' pada ke rahane na rahane se abhiprAya meM kucha bheda nahIM hotA, kyoMki sAtavIM pRthivI se jIva niyamataH mithyAtva ke sAtha hI nikalatA hai| yahA~ sUtra 204 kI dhavalA TIkA meM zaMkAkAra ne kahA hai ki punarukta hone se isa sUtra ko nahIM kahanA caahie| isake uttara meM dhavalAkAra ne kahA hai ki yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki use atizaya jaDabuddhi ziSyoM ke hetu kahA gayA hai| isa prakAra se prasaMgaprApta punarukti kA nirAkaraNa karake dhavalAkAra ne una sUtroM ko nirdoSa batalAyA hai| prakRta meM yadyapi dhavalAkAra ne 'NeraiyA' pada kI punarAvRtti ke viSaya meM kucha spaSTIkaraNa nahIM kiyA hai, para Age (satra 206 meM) chaThI pRthivI ke Azraya se bhI aisA hI prasaMga punaH prApta hone para dhavalAkAra ne vahA~ prasaMgaprApta zaMkA ke uttara meM isa prakAra kA spaSTIkaraNa karake punarukti doSa ko TAla diyA hai-"NirayAdo NirayapajjAyAdo, uvaTTidasamANA viNaTThA saMtA, raiyA davaTThiyaNayAvalaMbaNeNa raiyA hodaNa'......1"-pu0 6, pR0 485-86 isa paristhiti meM yahI samajhA jA sakatA hai ki grantha-racanA va vyAkhyAna kI AcAryaparamparAgata paddhati prAyaH aisI hI rahI hai, bhale hI usameM sUtra kA yaha lakSaNa ghaTita na ho alpAkSaramasaMdigdhaM sArava gaDhanirNayam / nirdoSaM hetumattathyaM sUtramityucyate budhaH ||2-pu. 6, pR0 256 prakaraNa se sambandhita punarukti jIvasthAna-cUlikA ke antargata prathama prakRtisamutkIrtana cUlikA hai tathA Age vargaNA khaNDa ke antargata eka 'prakRti' anuyogadvAra bhI hai| ina donoM prakaraNoM meM bahuta se sUtroM kI punarAvRtti huI hai / vizeSatA yaha rahI hai ki kahIM eka sUtra ke do ho gaye haiM, to kahIM do sUtroM kA eka ho gayA hai / donoM prakaraNagata sUtroM kA milAna isa prakAra kiyA jA sakatA hai 1. dhavalAkAra ne sUtra 8 (pu0 6, pR0 238) kI vyAkhyA meM 'edeNa puvvuttapayAreNa daMsaNamoha NIya uvasAmedi tti puvutto ceva edeNa sutteNa saMbhAlido' kahakara usa punarukti ko spaSTa bhI kara diyA hai| 2. sUtra kA yaha lakSaNa kaSAyaprAbhRta ke gAthAsUtroM meM ghaTita hotA hai| 702 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #757 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1 2 3 4 6 7 8 vizeSatA prakRtibheda jJAnAvaraNIya darzanAvaraNIya vedanIya mohanIya Ayu nAma (AnupUrvI taka ) nAma agurulaghu Adi gotra antarAya prakRti sa0 cUlikA ( sUtra ) 13-14 15-16 17-18 16-24 25-26 27-41 42-44 45 46 prakRti anu0 ( sUtra ) jJAnAvaraNIya se sambaddha sUtrasaMkhyA kI viSamatA kA kAraNa yaha rahA hai ki 'prakRti' anuyogadvAra meM Abhinibodhika jJAnAvaraNIya (sUtra 22-42), zrutajJAnAvaraNIya (43-50), avadhijJAnAvaraNIya (51 - 56 ) aura mana:paryayajJAnAvaraNIya ( 60-78 ) ke avAntarabhedoM kI bhI prarUpaNA kI gayI hai / kevalajJAnAvaraNIya kI eka hI prakRti kA ullekha karake usa prasaMga meM kevalajJAna ke mahattva ko vizeSa rUpa se prakaTa kiyA gayA hai (70-83) / isI prakAra 'prakRti' anuyogadvAra meM narakagati prAyogyAnupUrvI Adi cAra AnupUrvI prakRtiyoM ke avAntara bhedoM kI bhI pRthak-pRthak prarUpaNA kI gayI hai va unake alpabahutva ko bhI dikhalAyA gayA hai (115-32) / isa punarukti ke prasaMga meM dhavalA meM kucha spaSTIkaraNa nahIM kiyA gayA hai / 20-21 84-86 87-88 86-67 68-66 100-14 133 134-35 136-37 sUtrasUcita viSaya kI aprarUpaNA isa prakAra Upara sUtroM se sambandhita punarukti kI kucha carcA kI gayI hai| aba Age hama yaha bhI dikhalAnA cAhate haiM ki mUla grantha meM kucha aise bhI prasaMga prApta hote haiM jinake prArambha meM pratipAdya viSaya kI prarUpaNA kA saMketa karake bhI sUtrakAra dvArA unakI prarUpaNA kI nahIM gayI hai / sUtrakAra dvArA aprarUpita aise viSayoM kI prarUpaNA dhavalAkAra ne kI hai / udAharaNa ke lie (1) vargaNAkhaNDa ke antargata 'sparza' anuyogadvAra ko prArambha karate hue usakI prarUpaNA meM sUtrakAra dvArA sparzanikSepa' va 'sparzanayavibhASaNatA' Adi 16 anuyogadvAroM kA nirdeza karake 'sparzanikSepa' ke prasaMga meM nAmasparzana Adi teraha sparzabhedoM kA nAmanirdeza kiyA gayA hai / 1. avadhijJAnAvaraNIya ke aura mana:paryayajJAnAvaraNIya ke prasaMga meM una jJAnoM ke bheda-prabheda va unake viSayabheda kI bhI kucha prarUpaNA kI gayI hai / 2. dhavalA, pu0 13, pR0 1 3 sUtra 1-4 vIrasenAcArya kI vyAkhyAna-paddhati / 703 Page #758 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatpazcAt sUtrakAra ne una teraha sparzabhedoM ke svarUpa aura yathAsambhava unake avAntarabhedoM ko bhI spaSTa kiyA hai / ' anta meM sUtrakAra ne 'ina sparzabhedoM meM yahA~ kauna-sA sparza prasaMgaprApta hai, isa prazna ke sAtha 'karmasparza' ko prakRta kahA hai (sUtra 5,3, 33) / isakI vyAkhyA karate hue dhavalAkAra ne yaha spaSTa kiyA hai ki yaha khaNDagrantha adhyAtmaviSayaka hai, isa apekSA se yahA~ karmasparza ko prakRta kahA gayA hai / kintu mahAkarmaprakRtiprAbhUta meM dravyasparza, sarvasparza aura karmasparza ye tIna prakRta rahe haiM / isa para vahAM yaha pUche jAne para ki mahAkarma prakRtiprAbhRta meM ye tIna sparza prakRta rahe haiM, yaha kaise jAnA jAtA hai; dhavalAkAra ne kahA hai ki digantarazuddhi meM dravyasparza kI prarUpaNA ke binA vahA~ sparza anuyogadvAra kA mahattva ghaTita nahIM hotA, isalie use vahA~ prasaMgaprApta kahA gayA hai / tatpazcAt yaha dUsarI zaMkA uThAyI gayI hai ki yadi yahA~ karmasparza prasaMgaprApta hai to bhUtabali bhagavAn ne yahA~ usa karmasparza kI prarUpaNA zeSa karmasparzanaya vibhASaNatA Adi pandraha anuyogadvAroM ke Azraya se kyoM nahIM kii| isake uttara meM dhavalAkAra ne kahA hai ki yaha kucha doSa nahIM hai, kyoMki 'sparza' nAma vAle karmasparza kI una zeSa anuyogadvAroM ke Azraya se kI jAne vAlI prarUpaNA meM 'vedanA' anuyogadvAra meM prarUpita artha se kucha vizeSatA rahane vAlI nahIM hai, isI abhiprAya se bhUtabali bhaTTAraka ne yahA~ una zeSa pandraha anuyogadvAroM ke Azraya se usakI prarUpaNA nahIM kI hai / " isa para zaMkAkAra ne kahA hai ki yadi aisA hai to apunarukta dravyasparza aura sarvasparza kI prarUpaNA yahA~ kyoM nahIM kI gayI hai / isake samAdhAna meM dhavalAkAra ne kahA hai ki adhyAtmavidyA ke prakRta hone para aneka nayoM kI viSayabhUta anadhyAtmavidyA kI prarUpaNA ghaTita nahIM hotI hai / isa prakAra se dhavalAkAra ne prasaMgaprApta una pandraha anuyogadvAroM kI prarUpaNA na karane ke viSaya meM udbhAvita doSa kA nirAkaraNa kara diyA hai / (2) Age isI vargaNAkhaNDa ke antargata 'karma' anuyogadvAra ko prArambha karate hue sUtrakAra ne usakI prarUpaNA meM karmanikSepa va karmanayadibhASaNatA Adi vaise hI 16 anuyogadvAroM ko jJAtavya kahA hai / tatpazcAt avasaraprApta karmanikSepa ke prasaMga meM usake ina dasa bhedoM kA nirdeza kiyA hai-- nAmakarma, sthApanAkarma, dravyakarma, prayogakarma, samavadAnakarma, AdhAkarma, IryApathakarma, tapaHkarma, kriyAkarma aura bhAvakarma / Age yathAkrama se ina karmoM ke svarUpa ko prakaTa karate hue anta meM unameM se samavadAna karma ko prasaMgaprApta kahA gayA hai / 1. dhavalA, pR0 8 - 35; sUtra - 32 2. pUrvokta prakRtisamutkIrtana cUlikA aura 'prakRti' anuyogadvAra meM jo adhikAMza sUtroM kI punarukti huI hai, vaha yadi na hotI to isI prakAra kA samAdhAna vahA~ bhI kiyA jA sakatA thA / 3. dhavalA, pu0 13, pR0 36 4. sUtra 5, 4, 31 ( pu0 13, pR0 90 ) 704 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #759 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samavadAna karma yahA~ prakRta kyoM hai, isakA kAraNa spaSTa karate hue dhavalAkAra ne kahA hai ki karmAnuyogadvAra meM usI samavadAna karma kI vistAra se prarUpaNA kI gayI hai| prakArAntara se Age vahA~ yaha bhI kahA gayA hai-athavA saMgrahanaya kI apekSA yahA~ usa samavadAnakarma ko prakRta kahA gayA hai| kintu mUlatantra' meM prayogakarma, samavadAnakarma, AdhAkarma, IryApathakarma, tapaHkarma aura kriyAkarma ina chaha karmoM kI pradhAnatA rahI hai, kyoMki vahA~ unakI vistAra se prarUpaNA kI gayI hai| ___itanA spaSTa karate hue Age dhavalAkAra ne ukta chaha karmoM ko AdhArabhUta karake krama se sat, dravya, kSetra, sparzana, kAla, antara, bhAva aura alpabahutva ina ATha anuyogadvAroM kI prarUpaNA kI hai| prasaMga ke anta meM vahAM dhavalA meM yaha zaMkA kI gayI hai ki sUtra (5,4,2) meM karma kI prarUpaNA ke viSaya meM jina karmanikSepa Adi solaha anuyogadvAroM ko jJAtavya kahA gayA hai, unameM se yahI karmanikSepa aura karmanayavibhASaNatA ina do hI anuyogadvAroM kI prarUpaNA kI gayI hai, zeSa caudaha anuyogadvAroM kI prarUpaNA upasaMhArakartA (bhUtabali) ne kyoM nahIM kI, unakI prarUpaNA karanI cAhie thii| isake samAdhAna meM dhavalAkAra ne kahA hai ki una caudaha anuyogadvAroM ke Azraya se karma ko prarUpaNA karane para punarukta doSa kA prasaMga prApta hotA thA, isalie unake Azraya se karma ko prarUpaNA nahIM kI gayI hai| ___isa para punaH zaMkA huI hai ki yadi aisA hai to phira mahAkarmaprakRtiprAbhUta meM una anuyogadvAroM ke Azraya se usakI prarUpaNA kisalie kI gayI hai| isake uttara meM dhavalAkAra ne kahA hai ki mandabuddhi janoM ke anugraha ke lie prakRta prarUpaNA karane meM punarukta doSa nahIM hotaa| isake sAtha hI unhoMne yaha bhI kahA hai ki kahIM bhI apunarukta artha kI prarUpaNA nahIM hai, sarvatra punarukta aura apunarukta kI hI prarUpaNA upalabdha hotI hai| isa prakAra dhavalAkAra ne idhara to yaha bhI kaha diyA hai ki SaTkhaNDAgama meM jo una anuyogadvAroM kI prarUpaNA nahIM kI gayI hai vaha punarukta doSa kI sambhAvanA se nahIM kI gayI hai, aura udhara mahAkarmaprakRtiprAbhUta meM jo unhIM anuyogadvAroM kI prarUpaNA kI gayI hai vahA~ usake karane meM usI punarukta doSa kI asambhAvanA ko bhI unhoMne vyakta kara diyA hai| yadi mandabuddhi janoM ke anagrahArtha mahAkarmaprakRtiprAbhUta meM unakI prarUpaNA kI gayI hai to phira unhIM mandabuddhi janoM ke anagrahArtha unakI prarUpaNA isa SaTkhaNDAgama meM bhI kI jA sakatI thii| jaisA ki pUrva meM kahA jA cukA hai, jIvasthAna ke antargata prakRtisamutkIrtana cUlikA aura vargaNAkhaNDagata 'prakRti' anuyogadvAra meM punarukta doSa ko kucha mahattva nahIM diyA gayA hai| (3) isI vargaNA khaNDa ke antargata 'bandhana' anuyogadvAra meM bandha, bandhaka, bandhanIya aura bandhavidhAna ina cAra adhikAroM kI prarUpaNA karate hue prasaMgaprApta bandhanIya (vargaNA) adhikAra meM vargaNAoM ke anugamanArtha sUtra meM ye ATha anuyogadvAra jJAtavya rUpa meM nirdiSTa kiye gaye haiM 1. 'mUlatantra' se sambhavataH mahAkarmaprakRtiprAbhRta kA abhiprAya rahA hai| 2. dekhie dhavalA, pu0 13, pR0 61-165 3. vahI, pR0 166 vIrasenAcArya kI vyAkhyAna-paddhati / 705 Page #760 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vargaNA, vargaNAsamudAhAra, anantaropanidhA, paramparopanidhA, avahAra, yavamadhya, padamImAMsA aura alpabahutva (5,6,66) / inameM 'vargaNA' anuyogadvAra meM vargaNAnikSepa va vargaNAnaya vibhASaNatA Adi jina 16 anuyogadvAroM kA nirdeza kiyA gayA hai (sUtra 5,6,70) unameM se mUlagranthakAra ke dvArA vargaNAnikSepa aura vargaNAnayavibhASaNatA ina do hI anuyogadvAroM kI prarUpaNA kI gayI hai| tatpazcAt pUrvokta vargaNA va vargaNAdravyasamudAhAra Adi ATha anuyogadvAroM meM se vargaNAdravyasamudAhAra meM vargaNAprarUpaNA va vargaNAnirUpaNA Adi jina caudaha anuyogadvAroM ko jJAtavya kahA gayA hai (5,6,75) unameM sUtrakAra ne yahAM vargaNAprarUpaNA aura vargaNAnirUpaNA ina do hI anuyogadvAroM kI prarUpaNA kI hai, zeSa vargaNAdhra vAdhra vAnugama va vargaNAsAnta ranirantarAnugama Adi bAraha anuyogadvAroM kI prarUpaNA nahIM kI hai|' __ isa para dhavalA meM yaha zaMkA uThAyI gayI hai ki uparyukta caudaha anuyogadvAroM meM mAtra do anuyogadvAroM kI prarUpaNA karake sUtrakAra ne zeSa bAraha anuyogadvAroM kI prarUpaNA kyoM nahIM kI hai| unhoMne unase anabhijJa rahakara unakI prarUpaNA na kI ho, yaha to sambhava nahIM hai, kyoMki ve caubIsa anuyogadvArasvarUpa mahAkarmaprakRtiprAbhUta ke pAraMgata rahe haiN| isase yaha to nahIM kahA jA sakatA hai ki unheM una anuyogadvAroM kA jJAna na rahA ho / isake atirikta yaha bhI sambhava nahIM hai ki vismaraNazIla hone se unhoMne unakI prarUpaNA na kI ho, kyoMki ve pramAda se rahita the, ataH unakA vismaraNazIla honA bhI sambhava nahIM hai| ___ isake samAdhAna meM dhavalAkAra kahate haiM ki yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki pUrvAcAryoM ke vyAkhyAnakrama kA parijJAna karane ke lie sUtrakAra ne una bAraha anuyogadvAroM ko prarUpaNA isa para puna: yaha zaMkA upasthita huI hai ki anuyodvAra-anuyogadvAroM ke marmajJa maharSiusI prasaMga meM vahA~ ke samasta artha kI prarUpaNA saMkSipta vacanakalApa ke dvArA kisalie karate haiN| isake samAdhAna meM vahAM dhavalA meM yaha kahA gayA hai ki vacana yogasvarUpa Asrava ke dvArA AnevAle karmoM ke rokane ke lie ve prasaMgaprApta samasta artha kI prarUpaNA saMkSipta zabdakalApa ke dvArA kiyA karate haiM ___isa prakAra se dhavalAkAra ne sUtrakAra ke prati AsthA rakhate hue sUtrapratiSThA ko mahattva dekara jo sUtragata punarukti aura sUtra nirdiSTa viSaya kI aprarUpaNA ke viSaya meM prasaMgaprApta zaMkAoM kA samAdhAna kiyA hai, usameM kucha bala nahIM rahA hai| prakRta meM jo dhavalAkAra ne uparyukta zaMkA ke samAdhAna meM yaha kahA hai ki pUrvAcAryoM ke vyAkhyAnakrama ko dikhalAne ke lie aura vacanayogarUpa Asrava se AnevAle kamoM ke nirodha ke lie una bAraha anuyogadvAroM kI prarUpaNA vahAM nahIM kI gayI hai usameM pUrvAcAryoM ke vyAkhyAna kI paddhati vaisI rahI hai, yaha kaSAyaprAbhata ke cUrNisUtroM ke dekhane se bhI spaSTa pratIta hotA hai| para aise aprarUpita viSayoM kI prarUpaNA kA bhAra prAyaH vyAkhyAnAcAryoM Adi ke Upara chor3A diyA jAtA thaa| para yahA~ aisA kacha saMketa nahIM kiyA gayA hai| 1. Sa0kha0 sUtra 5,6,75-116 (pu0 14, pR0 53-135) 2. dhavalA, pu0 14, pR0 134-35 706 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #761 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yaha bhI yahA~ dhyAtavya hai ki dhavalAkAra ne uparyukta zaMkA-samAdhAna meM mUla granthakAra ko to vacanayogAsavajanita karmoM ke Agamana se bacAyA hai, para ve svayaM usa karmAsrava se nahIM baca sake haiN| kAraNa yaha hai ki mUla granthakAra ke dvArA aprarUpita una bAraha anuyogadvAroM kI prarUpaNA unhoMne sUtrakAra dvArA prarUpita do anuyogadvAroM ko dezAmarzaka kahakara svayaM hI bahuta vistAra se kI hai|' isa prakAra punarukti aura sUtrasUcita viSaya kI prarUpaNA ke na karane se sambandhita kucha zaMkAoM kA dhavalAkAra dvArA jo samAdhAna kiyA gayA hai, bhale hI usameM adhika bala na rahA ho, para usase dhavalAkAra AcArya vIrasena kA sUtrakAra ke prati bahumAna va AgamaniSThA prakaTa hai / ATha prakAra ke jJAnAcAra meM cauthA 'bahumAna' hai| isake lakSaNa meM mUlAcAra meM yaha kahA gayA hai suttatthaM jappaMto vAcato cAvi NijjarAhe, / AsAdaNaM kujjA teNa kivaM hodi bahumANaM // 5-86 / / arthAt sUtrArtha kA jo adhyayana, adhyApana aura vyAkhyAna Adi kiyA jAtA hai vaha nirjarA kA kAraNa hai| isake lie kabhI sUtra va AcArya Adi kI AsAdanA nahIM karanI cAhie / sUtrAsAdanA se bacane ke lie dhavalAkAra ne aneka prasaMgoM para vajrabhIru AcAryoM ko sAvadhAna bhI kiyA hai, yaha pIche aneka udAharaNoM se spaSTa bhI ho cukA hai / jaise-dhavalA, pu0 1, pR0 217-22 Adi ke kitane hI prsNg| jaisA ki Upara ke vivecana se spaSTa hai, isakA nirvAha dhavalAkAra ne pUrNa rUpa se kiyA hai| isake pUrva ke kAla-vinayAdirUpa jJAnAcAra (mUlAcAra 5,66-60) ke anuSThAna meM bhI ve tatpara rahe haiN| kAlAcAra meM unake udyata rahane kA pramANa unake dvArA AgamadravyakRti ke prasaMga meM prarUpita kAlazuddhikaraNavidhAna hai / dekhie dhavalA, pu. 6, pR0 253-56 sUtra-virukha pyAkhyAna kA niSedha jIvasthAna-sparzanAnugama meM jyotiSI deva sAsAdanasamyagdRSTiyoM ke sparzana kI prarUpaNA karate hue unake svasthAna kSetra ke prasaMga meM dhavalAkAra ko jyotiSI devoM ke bhAgahAra ke prarUpaka satra (1,2,55) ke sAtha saMgati baiThAne ke lie svayambhUramaNasamudra ke Age rAja ke ardhaccheda mAnanA par3e haiN| isa para zaMkAkAra ne kahA hai ki aisA svIkAra karane para "jitane dvIpa-samudra haiM tathA jitane jambUdvIpa ke ardhaccheda haiM, eka adhika utane hI rAju ke ardhaccheda hote haiN| isa parikarma ke sAtha yaha vyAkhyAna kyoM na virodha ko prApta hogaa| isake uttara meM dhavalAkAra ne kahA hai-hA~, yaha vyAkhyAna usa parikarma ke sAtha to virodha ko prApta hogA, kintu sUtra' ke sAtha virodha ko nahIM prApta hotA hai, isalie isa vyAkhyA ko grahaNa karanA cAhie, na ki usa parikama ke kathana ko; kyoMki vaha sUtra ke viruddha hai / aura sUtra ke viruddha vyAkhyAna hotA nahIM 1. tamhA doNNamaNiyogaddArANaM pucillANaM parUvaNA desAmAsiya tti kAUNa sesabArasaNNa maNiyogaddArANaM [parUvaNaM] kassAmo / dhavalA, pu0 14, pR0 135 (unakI yaha prarUpaNA dhavalA meM pR0 135-223 meM kI gayI hai)| 2. khetteNa padarassa vechappaNNaM gulasayavaggapaDibhAgeNa |-suutr 1,2,55 (pu0 6 8) vIrasenAcArya kI vyAkhyAna-paddha .17 Page #762 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hai, kyoMki vaisA hone para avyavasthA kA prasaMga prApta hotA hai|' __ isa prakAra yahA~ dhavalAkAra ne sUtra ke viruddha jAne se uparyukta parikarma ke kathana ko agrAhya ghoSita kiyA hai| yahIM para Age dhavalA meM upapAdagata sAsAdanasamyagdRSTiyoM ke sparzana kA pramANa kucha kama gyAraha baTe caudaha (11/14) bhAga kahA hai| use spaSTa karate hue Age dhavalAkAra ne kahA hai ki nIce chaThI pRthivI taka pAMca rAju aura Upara AraNa-acyuta kalpa taka chaha rAju tathA AyAma va vistAra eka rAju-yaha unake upapAdakSetra kA.pramANa hai| isake Age dhavalA meM yaha kahA gayA hai ki kucha AcArya kahate haiM ki deva niyama se mUla zarIra meM praviSTa hokara hI marate haiN| unake isa abhiprAya ke anusAra prakRta upapAdakSetra kA pramANa kucha kama dasa baTe caudaha rAju hotA hai| unakA yaha vyAkhyAna yahIM para Age sUtra meM jo kArmaNakAyayogI sAsAsanasamyagdRSTiyoM ke sparzanakSetra kA pramANa gyAraha baTe caudaha bhAga kahA gayA hai| usake viruddha jAtA hai, isalie use nahIM grahaNa karanA caahie| - isI prasaMga meM Age yaha bhI kahA hai ki jo AcArya deva sAsAdanasamyagdRSTi ekendriyoM meM utpanna hote haiM, ve aisA kahate haiM / unake abhimatAnusAra vaha upapAdasparzanakSetra bAraha baTe caudaha bhAga pramANa hotA hai / yaha vyAkhyAna bhI satprarUpaNA' aura dravyapramANAnugama sUtra ke viruddha hai, isalie use bhI nahIM grahaNa karanA caahie| isa prakAra dhavalAkAra ne sUtraviruddha hone se ina donoM abhimatoM kA nirAkaraNa kiyA hai| (4) vargaNA khaNDa ke antargata 'prakRti' anuyogadvAra meM tiryaggatiprAyogyAnupUrvI ke prakRtivikalpoM kI prarUpaNA ke prasaMga meM kahA gayA hai ki kucha AcArya yaha kahate haiM ki tiryakpratara se gaNita ghanaloka pramANa tiryaggatiprAyogyAnupUrvI ke vikalpa eka-eka avagAhanA ke hote haiN| isa sambandha meM dhavalAkAra ne kahA hai ki unakA yaha vyAkhyAna ghaTita nahIM hotA hai, kyoMki yaha prakRta sUtra ke viruddha hai| kAraNa yaha ki isa sUtra meM 'rAjupratara se guNita ghanaloka' kA nirdeza nahIM hai, jisase unakA uparyukta vyAkhyAna satya ho ske| 1. dhavalA, pu0 4, pR0 155-56; aisA hI prasaMga jIvasthAna-dravyapramANAnugama meM bhI prApta huA hai| para vahA~ dhavalAkArale 'rUvAhiyANi' meM 'sveNa ahiyANi rUvAhiyANi' aisA samAsa na karake 'rUvehi ahiyANi rUvAhiyANi' aisA samAsa karate hue ukta parikarmasUtra ke sAtha virodha kA parihAra bhI kara diyA hai / dekhie pu0 3, pR0 36 2. (kammaiyakAyajogIsu) sAsaNasammAdiTThIhi kevaDiyaM khettaM phosidaM ? logassa asaMkhejjadi bhAgo / ekkAraha coddasabhAgA desUNA |-suutr 1,4,67-68 (pu. 4, pR0 270) 3. eiMdiyA bIiMdiyA tIiMdiyA cariMdiyA asaNNi paMcidiyA ekkammi ceva micchAiTri TThANe |-suutr 1,1,36 (pu0 1, pR0 261) 4. sUtra 1,2,74-76 (pu0 3, pR0 305-07) 5. dekhie dhavalA, pu0 4, pR0 165 6. tirikkhagai pAoggANupuvviNAmAe payaDIo loo seDIe asaMkhejjadibhAgamettehi ogAhaNaviyappehi gunnidaao| evaDiyAo pyddiio| --sUtra 5,5,118; pu0 13, pR0 375-75 708 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #763 -------------------------------------------------------------------------- ________________ isa prakAra dhavalAkAra ne prakRta sUtra ke hI viruddha hone se uparyukta AcArya ke usa vyAkhyAna ko asaMgata ThaharAyA hai| (5) isI vargaNA khaNDa ke antargata 'bandhana' anuyogadvAra meM bAdaranigoda dravyavargaNA kI prarUpaNA ke prasaMga meM vaha kisa krama se vRddhiMgata hokara jaghanya se utkRSTa hotI hai, ise dhavalA meM spaSTa kiyA gayA hai va use jaghanya se utkRSTa asaMkhyAtaguNI kahA gayA hai / guNakAra kA pramANa pUchane para use jagazreNi ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra nirdiSTa kiyA gayA hai| isI prasaMga meM Age dhavalA meM kahA gayA hai ki kucha AcArya guNakAra ke pramANa ko AvalI kA asaMkhyAtA bhAga kahate haiM, para vaha ghaTita nahIM hotA hai| kAraNa yaha hai ki Age yahIM para cUlikAsUtra' meM utkRSTa bAdara nigodavargaNA meM avasthita nigodoM kA pramANa jagazreNi ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra kahA gayA hai| isa prakAra AcAryoM kA vaha kathana usa cUlikAsUtra ke viruddha par3atA hai| aura sUtra ke viruddha AcAryoM kA kathana pramANa nahIM hotA hai, anyathA avyavasthA kA prasaMga anivArya hogaa| isa prakAra yahA~ dhavalAkAra ne cUlikAsUtra ke viruddha hone se kinhIM AcAryoM ke dvArA nirdiSTa AvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa guNakAra sambandhI abhimata kA nirAkaraNa karate hue jagazreNi ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa hI guNakAra ko mAnya kiyA hai| isI prakAra ke anya bhI kitane hI prasaMga dhavalA meM pAye jAte haiM jinakA dhavalAkAra ne sUtra ke viruddha hone se nirAkaraNa kiyA hai| paraspara-viruddha sUtroM ke sabhAva meM dhavalAkAra kA dRSTikoNa dhavalAkAra ke samakSa aise bhI aneka prasaMga upasthita hue haiM jahAM sUtroM meM paraspara kucha abhiprAyabheda rahA hai| aise prasaMgoM para dhavalAkAra ne kahIM donoM hI satroM ko pramANabhata mAnane kI preraNA kI hai, to kahIM para upadeza prApta kara unakI satyatA-asatyatA ke nirNaya karane kI preraNA kI hai / kahIM unameM samanvaya karane kA prayatna kiyA hai, tathA kahIM para AgamAnusAriNI yukti ke bala para apanA svataMtra abhiprAya bhI vyakta kara diyA hai / yathA (1) jIvasthAna-satprarUpaNA meM manuSyagati ke prasaMga meM kSapaNa vidhi kI prarUpaNA karate hue dhavalA meM kahA gayA hai ki anivRttikaraNakAla meM saMkhyAtaveM bhAga ke zeSa raha jAne para styAnagRddhi Adi solaha prakRtiyoM kA kSaya karatA hai| tatpazcAt antarmuhUrta jAkara pratyAkhyAnAvaraNaapratyAkhyAnAvaraNa krodhAdi rUpa ATha kaSAyoM kA kSaya karatA hai / yaha satkarmaprakRtiprAbhUta kA upadeza hai| kintu kaSAyaprAbhUta ke upadezAnusAra ATha kaSAyoM ke kSaya ko pUrva meM aura tatpazcAt antarmuhUrta jAkara styAnaguddhi Adi solaha prakRtiyoM kA kSaya karatA hai| isa prasaMga meM dhavalAkAra ne avasaraprApta jina aneka zaMkAoM kA samAdhAna kiyA hai unameM eka yaha bhI zaMkA rahI hai ki AcAryakathita satkarmaprakRtiprAbhUta aura kaSAyaprAbhUta kI sUtrarUpatA kaise sambhava hai| 1. bAdaraNigodavaggaNAe ukkassiyAe seDIe asaMkhejjadibhAgametto NigodANaM / -5,6,636 (pu0 14, pR0 463-64) 2. dekhie, dhavalA, pu0 14, pR0 111 vIrasenAcArya kI vyAkhyAna-paddhati / 709 Page #764 -------------------------------------------------------------------------- ________________ isake samAdhAna meM dhavalAkAra ne kahA hai jina bAraha aMgoM kA kathana artharUpa se tIrthaMkaroM ne kiyA hai aura jinakI grantharUpa se ravanA gaNadharoM ne kI hai ve bAraha aMga avicchinna AcAryaparamparA se nirantara cale Aye haiN| kintu kAla ke prabhAva se buddhi ke uttarottara hIna hote jAne para pAtra ke abhAva meM ve hI aMgahIna rUpa meM prApta hue| isa paristhiti meM atizayita buddhi ke dhArakoM kI uttarottara hotI huI kamI ko dekhakara jo gRhItArtha AcArya-paramparA se prApta viziSTa zruta ke dhAraka-vacabhIru AcArya tIrthavyuccheda ke bhaya se atizaya bhayabhIta rahe haiM, una AcAryoM ne unhIM bAraha aMgoM ko pothiyoM meM car3hA diyA hai-pustakoM ke rUpa meM nibaddha kara diyA hai| isalie unake sUtrarUpa na hone kA virodha hai| isa para zaMkAkAra kahatA hai ki yadi aisA hai to ina vacanoM ke-satkarmaprakRtiprAbhUta aura kaSAyaprAbhUta ke uparyukta viruddha kathanoM ke bhI ukta bAraha aMgoM ke avayavasvarUpa hone se sUtrarUpatA kA prasaMga prApta hotA hai| isake samAdhAna meM dhavalAkAra ne spaSTa kiyA hai ki una donoM kathanoM meM se eka ke sUtrarUpatA ho sakatI hai, donoM ke nahIM; kyoMki donoM meM paraspara virodha hai| __ isI prasaMga meM Age zaMkAkAra pUchatA hai ki utsUtra-sUtra ke viruddha likhane vAle vajrabhIru AcArya-pApa se atizaya bhayabhIta-kaise ho sakate haiN| isake samAdhAna meM dhavalAkAra ne kahA hai ki yaha kucha doSa nahIM hai, kyoMki una donoM meM se kisI eka kA saMgraha karane para vajrabhIrutA naSTa hotI hai| kAraNa yaha hai ki una donoM vacanoM meM kauna-sA satya hai, ise kevalI va zrutakevalI hI jAnate haiM, anya koI nahIM jAnatA hai; kyoMki anya ko usakA nirNaya karanA zakya nahIM hai / isalie vartamAna meM vajrabhIru AcAryoM ko una donoM kA hI saMgraha karanA cAhie, anyathA unakI vajrabhIrutA naSTa hotI hai|' isa prakAra uparyukta donoM prakAra ke kathanoM meM kauna satya hai aura kauna asatya hai, isakA nirNaya karanA chadmastha ke lie zakya na hone se sUtrAsAdanA se bhayabhIta dhavalAkAra ne una donoM ke hI saMgraha karane kI preraNA kI hai| (2) yahIM para Age dUsarA bhI eka isI prakAra kA prasaMga dhavalAkAra ke samakSa upasthita huA hai / vahA~ kArmaNakAyayoga kinake hotA hai, ise spaSTa karate hue sUtrakAra ne kahA hai ki vaha vigrahagati ko prApta hue jIvoM ke aura samudghAtagata kevaliyoM ke hotA hai / --sUtra 1, 1, 60 isa prasaMga meM dhavalA meM zaMkAkAra ne kevalisamudghAta sahetuka hai yA ahetuka, ina do vikalpoM ko uThAkara una donoM hI vikalpoM meM usakI asambhAvanA prakaTa kI hai| zaMkAkAra ke isa abhimata kA nirAkaraNa karate hue dhavalAkAra ne kahA hai ki AcArya yativRSabha ke upadezAnusAra kSINakaSAya ke antima samaya meM saba aghAtiyA karmoM kI sthiti samAna nahIM rahatI hai, isalie sabhI kevalI samudghAta karate hue hI mukti ko prApta hote haiN| kintu jina AcAryoM ke matAnusAra lokapUraNasamudghAtagata kevaliyoM kI bIsa saMkhyA kA niyama hai| unake matAnusAra kitane hI 1. dekhie dhavalA, pu0 1, pR0 217-22 2. sajogikevalI davvapamANeNa kevaDiyA? saMkhejjA |----suutr 1,2,123 (pu0 3, pR0 404) isakI TIkA bhI draSTavya hai / 710/ paTkhaNDAgama-parizIlana Page #765 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samudghAta ko karate haiM aura kitane hI use nahIM bhI karate haiN| isI prasaMga meM Age avasaraprApta kucha zaMkA-samAdhAna ke pazcAt zaMkAkAra kahatA hai ki anya AcAryoM ke dvArA jisa artha kA vyAkhyAna nahIM kiyA gayA hai, usakA kathana karate hue Apako sUtra ke pratikUla calane vAle kyoM na samajhA jaay| isakA samAdhAna karate hue dhavalAkAra ne kahA hai ki jo AcArya varSapRthaktva pramANa antara ke pratipAdaka sUtra ke' vazavartI haiM unhIM ke dvArA usakA virodha sambhava hai| Age eka gAthAsUtra ke AdhAra para yaha zaMkA kI gayI hai ki "chaha mAsa Ayu ke zeSa raha jAne para jinheM kevalajJAna utpanna huA hai, ve samudghAtapUrvaka siddha hote haiM, zeSa ke lie usa samudghAta ke viSaya meM niyama nahIM hai- unameM kucha use karate haiM aura kucha nahIM bhI karate haiM" isa gAthA ke upadeza ko kyoM nahIM grahaNa kiyA jAtA hai| isake samAdhAna meM vahAM kahA gayA hai ki vikalparUpatA meM koI kAraNa upalabdha nahIM hotaa| ____ yadi kahA jAya ki "jinake nAma, gotra aura vedanIya karma Ayu ke samAna hote haiM, ve samudghAta ko na karate hue mukti ko prApta hote haiM, isake viparIta dUsare samudghAtapUrvaka mukta hote haiM" yaha Agamavacana hI usa vikalparUpatA kA kAraNa hai to yaha kahanA bhI ThIka nahIM hai, kyoMki saba jIvoM meM samAna anivRttikaraNa pariNAmoM ke dvArA ghAta ko prApta huI sthitiyoM ke Ayu ke samAna hone kA virodha hai| isake atirikta kSINakaSAya ke antima samaya meM tIna aghAtiyA karmoM kI jaghanya sthiti bhI palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa hI upalabdha hotI hai| isa para zaMkAkAra ke dvArA yaha kahane para ki Agama tarka kA gocara nahIM hotA hai, dhavalAkAra ne kahA hai ki ukta donoM gAthAoM kI AgamarUpatA nirNIta nahIM hai| aura yadi unake AgamarUpa hone kA nirNaya ho sakatA hai to una gAthAoM ko hI grahaNa kiyA jAya / isa prakAra dhavala.kAra ne yahA~ prathama to yativRSabhAcArya ke upadeza ko pradhAnatA dekara yaha kahA hai ki sabhI kevalI samuddhAtapUrvaka mukti ko prApta karate haiM / tatpazcAt zaMkAkAra ke dvArA prastuta kI gayI una do gAthAoM ko lakSya meM rakhakara yaha bhI unhoMne kaha diyA hai ki yadi una donoM gAthAoM kI AgamarUpatA nirNIta hai to unako hI grahaNa kiyA jaay| __ ye donoM gAthAe~ abhiprAya meM prAyaH 'bhagavatI ArAdhanA' kI 2105-7 gAthAoM ke samAna haiM, zabdasAmya bhI unameM bahuta-kucha hai / vizeSa cintana kAra yativRSabhAcArya ke upadeza ko prastuta karate hue dhavalA meM kahA gayA hai ki kSINakaSAya 1. sajogikevalINamaMtaraM kevaciraM kAlAdo hodi ? NANAjIvaM paDucca jahaNNeNa egasamayaM / ukkasseNa vAsa pudhattaM |-suutr 1,6,166-67 va 177 (pu0 5, pR0 61 va 63) (yahA~ mUla meM pATha kucha avyavasthita sA dikhatA hai / ) 2. chammAsAuvasese uppaNNaM jassa kevalaM NANaM / sa-samugghAo sijjhai sesA bhajjA samugghAe ||-pu0 1, pR0 303 . 3. jesiM AusamAiM NAmA-godANi veyaNIyaM ca / ___ te akayasamugdhAyA vaccaMtiyare smugghaae||-pu0 1, pR0 304 4. dekhie dhavalA pu0 1, pR0 301-04 vIrasenAcArya kI vyAkhyAna-paddhati / 711 Page #766 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ke antima samaya meM aghAtiyA karmoM kI sthiti samAna nahIM rahatI, isase sabhI kevalI samudpAta ko karate hue mukti ko prApta hote haiN| ise hamane kaSAyaprAbhUta-cUNi meM khojane kA prayatna kiyA hai, para unakA vaha bhata usa prakAra ke spaSTa zabdoM meM to upalabdha nahIM huA, phira bhI prasaMga ke anusAra jo kucha vahA~ vivecana kiyA gayA hai usase yativRSabhAcArya kA vaha abhiprAya prAyaH spaSTa ho jAtA hai| vahA~ cAritramoha kI kSapaNA ke prasaMga meM yaha kahA gayA hai jaba vaha antima samayavartI sUkSmasAmparAyika hotA hai, taba usake nAma va gotra karmoM kA sthitibandha ATha muhUrta aura vedanIya kA bAraha muhUrta pramANa hotA hai| nAma, gotra aura vedanIya kA sthitisatkarma asaMkhyAtavarSa rahatA hai / isa krama se calakara vaha anantara samaya meM prathama samayavartI kSINakaSAya ho jAtA hai| taba vaha sthiti, anubhAga aura pradeza kA abandhaka ho jAtA hai|' ___Age 'pazcimaskandha' ko prArambha karate hue yaha kahA gayA hai ki Ayu ke antarmuhUrta zeSa raha jAne para AvajitakaraNa ko karatA hai aura tatpazcAt kevalIsamudghAta ko karatA hai| isI prasaMga meM vahAM Age kahA gayA hai ki lokapUraNasamudghAta ke karane para tIna aghAtiyA karmoM kI sthiti ko Ayu se saMkhyAtaguNI sthApita karatA hai| yahA~ 'pazcimaskandha' meM jo yaha kahA gayA hai ki Ayu ke antarmuhUrta zeSa raha jAne para AvajitakaraNa ke pazcAt kevalIsamuddhAta ko karatA hai, usameM kevalisamudghAta ke na karane kA koI vikalpa nahIM prakaTa kiyA gayA hai / isase yahI pratIta hotA hai ki sabhI kevalI anivArya rUpa se usa kevalisamudghAta ko kiyA karate haiN| ___ Age vahAM yaha bhI spaSTa kiyA gayA hai ki cauthe samaya meM kiye jAnevAle lokapUraNa samadghAta ke sampanna hone para nAma, gotra aura vedanIya ina tIna aghAtiyA karmoM kI sthiti ko Ayu se saMkhyAtaguNI sthApita karatA hai| ina tIna aghAtiyA karmoM kI sthiti yoga kA nirodha ho jAne para Ayu ke samAna hotI hai / tatpazcAt vaha zailezya avasthA ko prApta kara ayogikevalI ho jAtA hai| yahAM yaha kahA gayA hai ki lokapUraNa samudghAta ke hone para tIna adhAtiyA karmoM kI sthiti ko Ayu se saMkhyAtaguNI sthApita karatA hai, isase spaSTa hai ki pUrva meM una aghAtiyA karmoM kI sthiti samAna nahIM hotI hai| isa vivecana se yahI nizcita pratIta hotA hai ki yativRSabhAcArya ko sabhI kevaliyoM ke 1. tAdhe carimasamayasuhumasAMparAiyo jAdo tAdhe NAmA-godANaM dvidibaMdho aTThamuhuttA / vedaNI yassa TThidibaMdho vArasa muhuttaa|xxxnnaamaa-god-vednniiyaannN TThidisaMtakammamasaMkhejjANi vassANi |-k0 pA0 sutta, pR0 864, cUNi 1557-58 va 1560 2. pacchimakkhaMdhetti aNiyogaddAre imA maggaNA / aMtomuhutte Auge sese tado AvajjidakaraNe kade tado kevalisamugghAdaM karodi Ixxx tado cautthasamaye loga pUredi / loge puNNa ekkA vaggaNA jogassa tti samajogo tti nnaayvvo| loge puNNe aMtomuhuttaM dvidi Thavedi / sNkhejjgunnmaauaado|-k0paa0 sutta, pR0 600-02, cUNi 1-2 va 11-14 / / 3. jogamhi Niruddhamhi AuasamANi kammANi hoti / tado aMtomuhuttaM sele siM ya paDi. vjjdi|--k0paa0 sutta, pR0 605, cUNi 48-46 712/ SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #767 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvArA kevalisamudghAta kA karanA abhipreta rahA hai / vaha kevalisamudghAtaviSayaka vikalpa 'bhagavatI ArAdhanA' (2105-7) ke samAna sarvArthasiddhi (E-44) aura tattvArthavArtika (E-44) meM bhI upalabdha hotA hai| vahA~ bhI kahA gayA hai ki jaba kevalI kI Ayu antarmuhUrta zeSa raha jAtI hai tathA nAma, gotra aura vedanIya kI sthiti Ayu ke samAna rahatI hai, taba ve samasta vacanayoga aura manoyoga kA tathA bAdara kAyayoga kA nirodha karake sUkSma kAyayoga kA Alambana lete hue sUkSmakriyA-pratipAtI dhyAna para ArUr3ha hone ke yogya hote haiN| kintu jaba unakI Ayu to antarmuhurta zeSa rahatI hai, para zeSa tIna aghAtiyA koM kI sthiti usase adhika hotI hai taba sayogi-jina cAra samayoM meM AtmapradezoM ke visarpaNa rUpa meM daNDa, kapATa, pratara aura lokapUraNa samudghAta karake AtmapradezoM kA saMkoca karate hue zeSa rahe cAra aghAtiyA karmoM kI sthiti ko samAna kara lete haiM aura pUrva zarIra ke pramANa sUkSma kAyayoga se sUkSma-kriyApratipAtI dhyAna ko dhyAte haiM / tatpazcAt samucchinna kriyAniti dhyAna para ArUr3ha hote haiN| samaddhAta viSayaka yaha dUsarA mata sambhavataH mUla meM karmaprakRtiprAbhUta yA SaTkhaNDAgama ke kartA kA rahA hai| kAraNa yaha hai ki dhavalAkAra ne isa mata kA AdhAra lokapUraNa-samudghAta meM bIsa saMkhyA kA niyama batalAyA hai| yathA____ "yeSAmAcAryANAM lokavyApikevaliSu viMzatisaMkhyAnibhasteSAM matena kecit samudghAtayanti, kecinna samudghAtayanti |"-pu0 1, pR0 302 yaha bIsa saMkhyA kA niyama SaTkhaNDAgama meM kArmaNakAyayogiyoM ke prasaMga meM upalabdha hotA hai| vahA~ yaha eka sUtra dekhA jAtA hai"sajogikevalI davvapamANeNa kevaDiyA? saMkhejjA / " -sUtra 1,2,123 (pu0 3, pR0 404) yadyapi sUtra meM spaSTatayA bIsa saMkhyA kA nirdeza nahIM kiyA gayA hai, para usakI vyAkhyA meM dhavalAkAra ne yaha spaSTa kiyA hai ki pUrva AcAryoM ke upadezAnusAra sATha jIva hote haiM--pratara meM bIsa, lokaparaNa meM bIsa aura phira utarate hue pratara meM bIsa hI hote haiN| isa prakAra yahA~ lokapUraNa meM bIsa saMkhyA kA hI ullekha kiyA gayA hai|' isake atirikta sarvaprathama prasaMgaprApta zaMkA meM dvitIya vikalpa (nirhetuka) kI asambhAvanA ko vyakta karate hue zaMkAkAra ne yaha kahA thA ki yadi samudghAta ko nirhetuka mAnA jAtA hai to usa paristhiti meM sabhI ke samudghAta ko prApta hote hue mukti kA prasaMga prApta hotA hai / para vaisA sambhava nahIM hai. kyoMki usa sthiti meM lokapUraNasamudghAtagata kevaliyoM kI bIsa saMkhyA aura varSapRthaktva pramANa antara kA niyama nahIM ghaTita hotA hai / yaha varSapRthaktva pramANa antara bhI SaTkhaNDAgama meM upalabdha hotA hai / vahA~ kArmaNakAyayoga 1. ettha punvAiriyovaeseNa saTThI jIvA havaMti / kudo? padare bIsa, logapUraNe bIsa, puNaravi odaramANA padare bIsa ceva bhavaMti tti |-pu0 3, pR0 404 2. na dvitIyavikalpaH, sarveSAM samudghAtagamanapUrvakaM muktiprasaMgAt / astu cenna, lokavyApinAM kevalinAM viMzatisaMkhyA-varSapRthaktvAnantara (?) niyamAnupapatteH / -pu0 1, pR0 301 (pATha kucha azuddha huA pratIta hotA hai / ) vIrasenAcArya kI vyAkhyAna-paddhati / 713 Page #768 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ke prasaMga meM sayogikevaliyoM ke antara ko audArikamizra kAyayogiyoM ke antara ke samAna kahA gayA hai (sUtra 1, 6, 177) / audArika mizrakAyayogiyoM meM saMyogikevaliyoM ke antara ke prarUpaka ye sUtra upalabdha hote haiM "sajogikevalINamaMtaraM kevaciraM kAlAdo hodi ? NANAjIvaM paDucca jahaNNeNa egasamayaM / ukkasseNa vAsapudhattaM / egajIvaM paDucca Natthi aMtaraM, niraMtaraM / " -sUtra 1, 6, 166-68 (505, pR0 1 ) isa vivecana se aisA pratIta hotA hai ki dhavalAkAra ne yativRSabhAcArya ke mata ko pradhAnatA dekara dUsare mata ko prasaMgaprApta una do gAthAoM ke AdhAra para sandigdhAvasthA meM chor3a diyA hai / (3) kSudrakabandha khaNDa ke antargata 'bhAgAbhAga' anuyogadvAra meM sAmAnya, paryApta va aparyApta avasthA-yukta sUkSmavanaspatikAyika aura sUkSmanigoda jIvoM ke bhAgAbhAga ke prarUpaka tIna sUtra upalabdha hote haiM / "suhumavaNaphadikAiyA suhumaNigodajIvA savvajIvANaM kevaDio bhAgo ? / / 26 / / " "suhumavaNapphadikAiya-suhumaNigodajIvapajjattA savvajIvANaM kevaDio bhAgo ? / / 31 / / " "suhumavaNapphAdikAiya-suhu maNigodajIva apajjattA savvajIvANaM kevaDio bhAgo ? ||33|| " ina tIna sUtroM meM sUkSma vanaspatikAyikoM se sUkSma nigoda jIvoM kA pRthaka ullekha kiyA gayA hai / isa prasaMga meM dhavalAkAra ne sUtra 32 kI vyAkhyA karate hue yaha kahA hai ki yahA~ sUkSma vanaspatikAyikoM ko kahakara Age sUkSma nigoda jIvoM kA ullekha pRthaka se kiyA gayA hai / isase jAnA jAtA hai ki saba sUkSma vanaspatikAyika hI sUkSma nigodajIva nahIM hote haiM / isa para vahA~ yaha zaMkA utpanna huI hai ki yadi aisA hai to "saba sUkSma vanaspatikAyika nigoda hI hote haiM" yaha jo kahA gayA hai, usake sAtha virodha kA prasaMga prApta hotA hai / isake uttara meM dhavalAkAra ne kahA hai ki usake sAtha kucha virodha nahIM hogA, kyoMki sUkSma nigoda sUkSma vanaspatikAyika hI hote haiM, aisA vahA~ avadhAraNa nahIM kiyA gayA hai / ise dhavalA meM Age anyatra bhI zaMkA-samAdhAnapUrvaka spaSTa kiyA gayA hai / " yaha dhyAna rahe ki Age 'bandhana' anuyogadvAra meM zarIrizarIra- prarUpaNA ke prasaMga meM yaha eka sUtra upalabdha hotA hai "tattha je te sAdhAraNasarIrA te NiyamA vaNappadikAiyA [ ceve tti ] | avasesA patteyasarIrA / " --sUtra 120, (pu014, pR0 225 ) jaisAki Upara zaMkAkAra ne kahA hai, isa sUtra kA bhI yahI abhiprAya hai ki sAdhAraNazarIra ( nigodajIva) saba vanaspatikAyika hI hote haiM, unase pRthak nahIM hote / Age sUtra 34 kI vyAkhyA ke prasaMga meM punaH zaMkA uThAte hue yaha kahA gayA hai ki 'nigoda saba vanaspatikAyika hI hote haiM, anya nahIM' isa abhiprAya ko vyakta karane vAle kucha bhAgAbhAga sUtra sthita haiM / sUkSma vanaspatikAyika bhAgAbhAga sambandhI una tInoM hI sUtroM meM nigoda jIvoM kA nirdeza nahIM kiyA gayA hai| isalie una sUtroM ke sAtha ina sUtroM (26, 31 va 33 ) kA virodha hone vAlA hai / isake samAdhAna meM dhavalAkAra kahate haiM ki yadi aisA hai to upadeza ko prApta kara 'yaha sUtra 1. dekhie dhavalA, pu0 7, pR0 504-6 714 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #769 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hai aura yaha asUtra hai' aisA, Agama meM jo nipuNa haiM ve kaheM, kintu hama isa viSaya meM kucha kahane ke lie samartha nahIM haiM, kyoMki hameM isa prakAra kA upadeza prApta nahIM hai|' ___isa prakAra dhavalAkAra ne Agama para niSThA rakhate hue yaha abhiprAya prakaTa kara diyA hai ki jinheM paramparAgata zruta se yaha jJAta hai ki amuka sUtra hai aura isake viparIta sUtra nahIM hai, ve adhikArapUrvaka vaisA kaha sakate haiM; para upadeza ke abhAva meM hama vaisA nirNaya karake Agama kI avahelanA nahIM kara skte| (4) yahI prasaMga yahIM para Age calakara alpabahutvAnugama meM punaH prApta huA hai| vahA~ prasaMga ke anusAra ye sUtra prApta hote haiM "suhamavaNapphadikAiyA asaMkhejjaguNA / vaNapphadikAiyA visesaahiyaa| NigodajIvA visesaahiyaa|" --sUtra 2,11,73-75 yahA~ sUtra 75 kI vyAkhyA ke prasaMga meM zaMkAkAra kahatA hai ki yaha sUtra nirarthaka hai, kyoMki vanaspatikAyikoM se bhinna nigodajIva nahIM pAye jaate| dUsare, vanaspatikAyikoM se pRthagbhUta pRthivIkAyika AdikoM meM nigoda jIva haiM, aisA AcAryoM kA upadeza bhI nahIM hai; jisase isa vacana kI sUtrarUpatA kA prasaMga prApta ho ske| isa zaMkA kA nirAkaraNa karate hue dhavalAkAra kahate haiM ki tumhArA kahanA satya ho sakatA hai. kyoMki bahata se sUtroM meM vanaspatikAyikoM ke Age 'nigoda' pada nahIM pAyA jAtA tathA bahuta se AcAryoM ko vaha abhISTa bhI hai| kintu yaha sUtra hI nahIM hai, aisA avadhAraNa karanA yogya nahIM hai| aisA to vaha kaha sakatA hai jo caudaha pUrvo kA pAraMgata ho athavA kevalajJAnI ho| parantu vartamAna kAla meM ve nahIM haiM tathA unake pAsa meM sunakara Ane vAle bhI isa samaya nahIM prApta hote| isalie sUtra ko AsAdanA se bhayabhIta AcAryoM ko donoM hI sUtroM kA vyAkhyAna karanA caahie| isI prasaMga meM kucha anya zaMkA-samAdhAnoM ke pazcAt yaha bhI eka zaMkA kI gayI hai ki satra meM vanaspatinAmakarma ke udaya se yukta saba jIvoM ke 'vanaspati' saMjJA dikhatI hai, taba phira bAdara nigodajIvoM se pratiSThita-apratiSThita jIvoM ke yahAM 'vanaspati' saMjJA kA nirdeza satra meM kyoM nahIM kiyA gyaa| isa viSaya meM dhavalAkAra ko yaha kahanA par3A haiM ki yaha gautama se pUchanA cAhie, gautama ko bAdara nigoda jIvoM se pratiSThita-apratiSThita jIvoM kI vanaspati' saMjJA abhISTa nahIM hai, yaha hamane unakA abhiprAya kaha diyA hai|' yahA~ dhavalAkAra ne paraspara bhinna upalabdha donoM prakAra ke sUtroM meM sUtrarUpatA kA nirNaya karanA zakya na hone se sUtrAsAdanA se bhIta AcAryoM ko donoM hI vibhinna sUtroM kA vyAkhyAna karane kI preraNA kI hai| (5) bandhasvAmitvavicaya meM saMjvalanamAna aura mAyA ina do prakRtiyoM ke bandhaka-abandhakoM ke prasaMga meM dhavalA meM kahA gayA hai ki saMjvalana krodha ke vinaSTa hone para jo anivRttikaraNa 1. dhavalA, pu07, pR0 506-7 2. yahAM pIche isI prakAra ke sUtra 2,11,57-56, Age sUtra 2,11,102-6 tathA 2,11-2, 77-76 bhI draSTavya haiN| 3. dhavalA, pu0 7, pR0 539-41 vIrasenAcArya kI vyAkhyAna-paddhati | 715 Page #770 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kAla kA saMkhyAtavAM bhAga zeSa rahatA hai usake saMkhyAta khaNDa karane para unameM se bahamAga ko bitAkara eka khaNDa ke zeSa rahane para saMjvalanamAna ke bandha kA vyuccheda hotA hai| pazcAt usa eka khaNDa ke bhI saMkhyAta khaNDa karane para, unameM se bahuta khaNDa jAkara eka khaNDa rahane para, saMjvalanamAyA ke bandha kA vyuccheda hotA hai| isa para yaha pUchane para ki yaha kaise jAnA jAtA hai, dhavalAkAra ne kahA hai ki vaha sUtra meM jo "sese sese saMkhejje bhAge gaMtUNa" isa prakAra se 'sese' zabda kI punarAvRtti kI gayI hai, usase jAnA jAtA hai| isa para zaMkAkAra kahatA hai ki yaha sUtra kaSAyaprAbhRtasUtra ke sAtha virodha ko prApta hotA hai| isake samAdhAna meM dhavalAkAra ne kahA hai ki yathArtha meM vaha kaSAyaprAbhUta ke sAtha virodha ko prApta hotA hai, kintu 'yahI satya hai, vahI satya hai' isa prakAra se ekAntAgraha nahIM karanA cAhie, kyoMki zratakevaliyoM athavA pratyakSajJAniyoM ke binA vaisA avadhAraNa karane para mithyAtva kA prasaMga prApta hotA hai| Age phira yaha zaMkA uThAyI gayI hai ki sUtroM meM paraspara virodha kaise hotA hai / isake uttara meM kahA gayA hai ki sUtroM ke upasaMhAra alpazruta ke dhAraka AcAryoM ke AdhIna rahe haiM, isalie unameM virodha kI sambhAvanA dekhI jAtI hai| phira bhI jisa prakAra amRtasamudra ke jala ko ghar3e Adi meM bharane para bhI usameM amRtapanA banA rahatA hai, usI prakAra ina viruddha pratibhAsita hone vAle sUtroM meM bhI sUtrarUpatA samajhanI caahie|' isa prakAra dhavalAkAra ne yaha abhiprAya prakaTa kiyA hai ki jisa prakAra amatasamudra ke jala ko kisI choTe ghar3e Adi meM bharane para bhI usakA amRtapanA naSTa nahIM hotA hai, usI prakAra vizAla satrasvarUpa zruta kA saMkSepa meM upasaMhAra karane para bhI, usakI sUtrarUpatA naSTa nahIM hotI hai| yaha avazya hai ki alpajJoM ke dvArA kie gaye upasaMhAra meM kvacit virodha kI sambhAvanA sakatI hai| para kevalI va zrutakevalI ke binA cUMki usakI yathArthatA va ayathArthatA kA nirNaya karanA zakya nahIM hai, isalie usake viSaya meM 'yaha satya hai aura vaha asatya hai' aisA kadAgraha nahIM karanA cAhie, kyoMki vaisA karane para mithyAtva kA prasaMga prApta hotA hai| (6) vedanAkhaNDa ke antargata 'kRti' anuyogadvAra meM prasaMga prApta hone para dhavalAkAra ne kRtisaMcita va nokRtisaMcita AdikoM ke alpabahutva kI prarUpaNA kI hai| isa prasaMga meM siddhoM meM prakRta alpabahatva kI kucha vizeSatA ko prakaTa karate hue dhavalA meM yaha spaSTa kiyA gayA hai ki yaha alpabahatva solaha padavAle alpabahutva ke sAtha virodha ko prApta hotA hai, kyoMki isameM siddhakAla se siddhoM kA saMkhyAtaguNatva naSTa hokara vizeSa adhikatA kA prasaMga prApta hotA hai| isa prakAra isa viSaya meM upadeza prApta karake kisI eka kA nirNaya karanA caahie| isI prasaMga meM Age dhadhalAkAra ne satkarmaprakRtiprAbhUta ko chor3akara solaha pada vAle usa alpabahutvadaNDaka ko pradhAna karake usakI prarUpaNA kI hai| 1. dekhie dhavalA, pu0 8, pR0 56-57 2. sambhavataH pUrvokta alpabahutva satkarmaprakRtiprAbhUta ke anusAra rahA hai| 3. dekhie dhavalA, pu0 6, pR0 318-21 (solaha pada vAlA alpabahutva dhavalA, pu0 3, pR0 30-31 meM dekhA jA sakatA hai|) 716 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #771 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (7) vargaNA khaNDa ke antargata 'prakRti' anuyogadvAra meM manuSyagatiprAyogyAnupUrvI ke vikalpoM ke prarUpaka sUtra (5,5,120 ) kI vyAkhyA karate hue dhavalAkAra ne usa prasaMga meM do bhinna matoM kA ullekha kiyA hai aura Age yaha bhI kaha diyA hai ki ye donoM mata sUtrasiddha haiM, kyoMki Age una donoM upadezoM ke anusAra pRthak-pRthak alpabahutva kI vahA~ prarUpaNA kI gayI hai / isa para vahA~ dhavalA meM yaha zaMkA uThAyI gayI hai ki viruddha do arthoM kA prarUpaka sUtra kaise ho sakatA hai / isake samAdhAna meM dhavalAkAra ne kahA hai ki yaha satya hai, jo sUtra hai vaha aviruddha artha kA hI prarUpaka hotA hai / kintu yaha sUtra nahIM hai, sUtra ke samAna hone se use upacAra se sUtra mAnA gayA hai / isa prasaMga meM Age unhoMne sUtra ke svarUpa kI prarUpaka "suttaM gaNadhara kahiyaM " ityAdi gAthA ko uddhRta karate hue yaha kahA hai ki bhUtabali bhaTTAraka gaNadhara, pratyekabuddha, zrutakevalI athavA abhinnadazapUrvI nahIM haiM, jisase yaha sUtra ho sake / isa para usake apramANatva kI AzaMkA ko hRdayaMgama karate hue Age dhavalAkAra ne kahA hai ki rAga, dveSa aura moha se rahita hone ke kAraNa cUMki vaha pramANIbhUta puruSoM kI paramparA se prApta hai, isalie use apramANa nahIM kahA jA sakatA hai / yahA~ yaha vizeSatA rahI hai ki dhavalAkAra ne isa viSaya meM apane abhiprAya ko vyakta karate hue anta meM yaha bhI kahA hai ki hamArA to yaha abhiprAya hai ki prakRta sUtra kA prathama prarUpita arthaM hI samIcIna hai, dUsarA samIcIna nahIM hai / isake kAraNa ko bhI unhoMne spaSTa kara diyA hai / isakI puSTi meM Age unhoMne yaha bhI kahA hai ki kucha sUtrapothiyoM meM dUsare artha ke Azraya se prarUpita alpabahutva kA abhAva bhI hai|' yahA~ dhavalAkAra ne prathama to prakRta sUtra ke donoM vyAkhyAnoM ko sUtrasiddha mAna liyA hai, kyoMki una donoM vyAkhyAnoM ke anusAra prakRta AnupUrvIvikalpoM meM mUla sUtroM meM hI do prakAra se alpabahutva kI prarUpaNA kI gayI hai / -- dekhie sUtra 123 27 va 128-32 anta meM unhoMne apane svatantra abhiprAya ke anusAra prathama vyAkhyAna ko yathArtha aura dUsare vyAkhyAna ko ayathArtha batalAyA hai / usakA eka kAraNa yaha bhI rahA hai ki kucha sUtrapothiyoM meM dUsare prakAra ke alpabahutva kI prarUpaNA nahIM upalabdha hotI hai / sUtra ke abhAva meM AcArya paramparAgata va guru ke upadeza ko mahattva yaha pUrva meM kahA jA cukA hai ki dhavalAkAra ke samakSa jahA~ takaM vivakSita viSaya se sambandhita sUtra rahA hai, unhoMne use hI mahattva diyA hai| kintu jaba unake samakSa vivakSita viSaya se sambaddha sUtra nahIM rahA hai taba unhoMne AcArya paramparAgata upadeza yA gurUpadeza ko bhI mahattva diyA hai| isake lie yahA~ kucha udAharaNa die jAte haiM (1) jIvasthAna- dravyapramANAnugama meM sUtrakAra dvArA pramattasaMyatoM kA pramANa koTipRthaktva nirdiSTa kiyA gayA hai / -sUtra 1,2,7 isakI vyAkhyA ke prasaMga meM dhavalA meM yaha zaMkA kI gayI hai ki 'koTipRthaktva' se tIna karor3a ke nIce kI saMkhyA ko grahaNa karanA caahie| para usake aneka vikalpa hone se unameM se prakRta meM kauna sI saMkhyA abhipreta rahI hai, yaha nahIM jAnA jAtA / isake spaSTIkaraNa dhavalAkAra 1. dhavalA, pu0 13, pR0 377-82 vIrasenAcArya kI vyAkhyAna -paddhati / 717 Page #772 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ne kahA hai ki vaha paramaguru ke upadeza se jAnI jAtI hai / tadanusAra una pramattasaMyatoM kA pramANa pAMca karor3a terAna lAkha aTThAnava hajAra do sau chaha (56398206) hai| isa para punaH yaha pUchA gayA hai ki vaha saMkhyA itanI mAtra hI hai, yaha kaise jAnA jAtA hai / isake uttara meM dhavalAkAra ne kahA hai ki vaha AcAryaparamparAgata jinopadeza se jAnA jAtA hai| yahI prarUpaNA kA krama apramattasaMyatoM kI saMkhyA ke viSaya meM bhI rahA hai|' isa prakAra sUtra meM pramattasaMyatoM aura apramattasaMyatoM kI nizcita saMkhyA kA ullekha na hone para bhI dhavalAkAra ne usakA ullekha paramaguru ke upadeza aura AcArya-paramparAgata jinadeva ke upadeza ke anusAra kiyA hai| (2) yahIM para Age narakagati ke Azraya se dvitIyAdi chaha pRthiviyoM ke mithyAdaSTi nArakiyoM kI saMkhyA ko spaSTa karate hue dhavalA meM kahA gayA hai ki jagazreNi ke prathama vargamUla ko Adi karake nIce ke bAraha vargamUloM ko paraspara gaNita karane se jo rAzi prApta ho, utanA dasarI pathivI ke mithyAdRSTi nArakiyoM kA dravyapramANa hai / isI krama se Age dasa, ATha, chaha, tIna aura do vargamUloM ko paraspara guNita karane se kramazaH tIsarI, cauthI, pAMcavIM, chaThI aura sAtavIM pRthivI ke mithyAdRSTi nArakiyoM kA dravyapramANa prApta hotA hai| ___isa para vahA~ yaha pUchA gayA hai ki itane vargamUloM kA paraspara saMvarga karane para dvitIyAdi pRthiviyoM ke nArakiyoM kA dravyapramANa hotA hai, yaha kaise jAnA jAtA hai| uttara meM kahA gayA hai ki vaha AcAryaparamparAgata aviruddha upadeza se jAnA jAtA hai| yahA~ sUtra (1,2,22) meM sAmAnya se dvitIyAdi pRthiviyoM ke mithyAdRSTi nArakiyoM kA pramANa kSetra kI apekSA jagazreNi ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra batalAkara usakA AyAma prathamAdi saMkhyAta vargamUloM ke paraspara guNita karane se prApta asaMkhyAta koTi yojana pramANa nirdiSTa kiyA gayA hai| ise spaSTa karate hue dhavalAkAra ne jo vizeSa rUpa se jagaNi ke bAraha va dasa Adi vargamUloM ko grahaNa kiyA hai, unheM AcAryaparamparAgata upadeza ke anusAra grahaNa kiyA hai| (3) jIvasthAna-kAlAnugama meM sUtrakAra dvArA bAdara pRthivIkAyikAdikoM kA utkRSTa kAla karmasthiti pramANa kahA gayA hai |-suutr 1,5,144 yahAM dhavalA meM yaha zaMkA uThAyI gayI hai ki satra meM nirdiSTa 'karmasthiti' se kyA saba ko kI sthitiyoM ko grahaNa kiyA jAtA hai yA eka hI karma kI sthiti ko grahaNa kiyA jAtA hai| isake uttara meM dhavalAkAra ne kahA hai ki saba karmoM kI sthitiyoM ko na grahaNa karake eka hI karma kI sthiti ko grahaNa kiyA gayA hai, usameM bhI darzanamohanIya kI hI sattara koDAkor3I sAgaropama pramANa utkRSTa sthiti ko grahaNa karanA cAhie, kyoMki vahI pradhAna hai / isakA bhI kAraNa yaha hai ki usameM samasta karmasthitiyAM saMgrahIta haiN| isa prasaMga meM yaha pUche jAne para ki yaha kaise jAnA jAtA hai, dhavalAkAra ne yaha spaSTa kara diyA hai ki yaha spaSTIkaraNa hamane guru ke upadeza ke anusAra kiyA hai| 1. dhavalA, pu0 23, pR0 88-86 2. vahI, pR0 86 3. dhavalA, pu0 3, pR0 166.201 4. dhavalA, pu0 4, pR0 402-3 718 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #773 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (4) jIvasthAna-antarAnugama meM prasaMgaprApta tiyaMcagati meM tiryacamithyAdRSTiyoM kA antara eka jIva kI apekSA kucha kama tIna palyopama pramANa kahA gayA hai|-suutr 1,6,35-37 ise spaSTa karate hue dhavalAkAra ne kahA hai ki isa viSaya meM do upadeza haiM-eka upadeza ke anusAra jIva tiyaMcoM meM do mAsa aura muhUrtapRthaktva ke Upara samyaktva aura saMyamAsaMyama grahaNa karatA hai / manuSyoM meM vaha antarmuhUrta se adhika ATha varSa kA hone para samyaktva, saMyama aura saMyamAsaMyama ko grahaNa karatA hai / yaha dakSiNa pratipatti hai / dakSiNa, Rju aura AcAryaparamparAgata-ye samAna artha ke vAcaka haiN| yahA~ yaha spaSTa kiyA gayA hai ki jo jIva (manuSya) ATha varSa va antarmuhUrta kA hokara samyaktva, saMyama va saMyamAsaMyama ko grahaNa karatA hai vaha garbha se lekara ATha varSa kA hone para unheM grahaNa karatA hai| ise dakSiNa pratipatti kahA gayA hai / uttara pratipatti ke anusAra vaha ATha varSoM ke Upara unheM grahaNa karatA hai| isI prakAra kA eka prasaMga pratyeka zarIradravyavargaNA kI prarUpaNA karate samaya bhI prApta huA hai| vahAM dhavalAkAra ne prathamataH garbhaniSkramaNa se lekara ATha varSa kahA hai aura tatpazcAt vahIM para Age garbha se lekara ATha varSa kahA hai| isa prakAra ina donoM kathanoM meM bhinnatA ho gayI hai| -pu0 14, pR0 66 va 71 dUsare upadeza ke anusAra tiyaMcoM meM utpanna huA jIva tIna pakSa, tIna dina aura antarmuhUrta ke Upara samyaktva aura saMyamAsaMyama ko prApta karatA hai / manuSyoM meM utpanna huA jIva ATha varSoM ke Upara samyaktva, saMyama aura saMyamAsaMyama ko prApta karatA hai| yaha uttarapratipatti hai| uttara, anuju aura AcAryaparamparA se anAgata-inakA eka hI artha hai|' ___ isa prakAra dhavalAkAra ne tiryaMca mithyAdRTiyoM ke sUtranirdiSTa kucha kama tIna palyopama pramANa utkRSTa antara ko spaSTa karate hue samyaktva va saMyamAsaMyama ke grahaNa kA prasaMga pAkara usase sambandhita uparyukta do upadezoM kA ullekha kiyA hai| isameM unhoMne AcAryaparamparAgata upadeza ko dakSiNapratipatti aura AcAryaparamparA se anAgata upadeza ko uttarapratipatti kahA hai / prakRta meM dhavalAkAra ne AcAryaparamparAgata prathama upadeza ke anusAra hI uparyukta antara kI prarUpaNA kI hai va dUsare upadeza kI upekSA kI hai| (5) vedanAdravyavidhAna meM jJAnAvaraNIya kI anutkRSTa dravyavedanA ke svAmI kI prarUpaNA karate hue prasaMgavaza dhavalA meM kahA gayA hai ki vivakSita anutkRSTa pradezasthAnoM kA svAmI guNitakauzika hotA hai| isa prasaMga meM vahA~ yaha zaMkA uThAyI gayI hai ki guNitakauzika jIva ke inase adhika sthAna kyoM nahIM hote / isake uttara meM vahAM kahA gayA hai ki guNitakauzika ke utkarSa se eka hI samayaprabaddha ba~dhatA va hAni ko prApta hotA hai aisA AcAryaparamparAgata upadeza hai| Age vahA~ kahA gayA hai ki guNitakauzika ke isa anutkRSTa jaghanya pradezasthAna se guNitagholamAna kA utkRSTa pradezasthAna vizeSa adhika hotA hai / isako chor3a kara aura guNitakauzika ke jaghanya pradezasthAna pramANa guNitagholamAna ke anutkRSTa pradezasthAna ko grahaNa karake eka paramANuhIna va do paramANuhIna Adi ke krama se hIna karate hue guNitagholamAna ke utkRSTa 1. dhavalA, pu0 5, pR0 31-32 vIrasenAcArya kI vyAkhyAna-paddhati / 716 Page #774 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pradezasthAna se asaMkhyAtaguNA hona usI kA jaghanya pradezasthAna hotA hai / guNikauzika ke jaghanya pradezasthAna ke samAna guNitagholamAna ke pradezasthAna se anantabhAgahIna, asaMkhyAtabhAgahIna, saMkhyAtabhAgahIna, saMkhyAtaguNahIna aura asaMkhyAtaguNahIna svarUpa se hAni ko prApta honevAle apane ina sthAnoM kA guNitagholamAna svAmI hotA hai| kAraNa yaha ki guNitagholamAna ke sthAnoM ke pAMca vRddhiyAM aura pAMca hAniyA~ hotI haiM, aisA guru kA upadeza hai|' ___ isa prakAra se dhavalAkAra ne prasaMgaprApta jJAnAvaraNIya ke anutkRSTa dravyavedanAsthAnoM ke yathAsambhava svAmiyoM kA ullekha AcAryaparamparAgata upadeza aura guru ke upadeza ke AdhAra se kiyA hai| (6) Age isI vedanAdravyavidhAna kI cUlikA meM sUtrakAra ke dvArA vargaNAoM kA pramANa zreNi ke asaMkhyAtaveM bhAgamAtra asaMkhyAta nirdiSTa kiyA gayA hai| -sUtra 4,2,4,181 ___isakI vyAkhyA karate hue usa prasaMga meM dhavalAkAra ne kahA hai ki sabhI vargaNAoM kI dIrghatA samAna nahIM hai, kyoMki ve AdimavargaNA se lekara uttarottara vizeSa hIna svarUpa se avasthita haiM / isa para yaha pUchane para ki vaha kaise jAnA jAtA hai, dhavalAkAra ne kahA hai ki vaha AcAryaparamparAgata upadeza se jAnA jAtA hai| yahIM para Age dhavalAkAra ne guru ke upadeza ke bala se prarUpaNA, pramANa, zreNi, avahAra, bhAgAbhAga aura alpabahutva ina chaha anuyogadvAroM meM vargaNA-sambandhI jIvapradezoM kI prarUpaNA karane kI pratijJA karate hue yathAkrama se unakI prarUpaNA kI hai| (7) isake pUrva isa vedanAdravyavidhAna meM jJAnAvaraNIya kI anutkRSTa dravyavedanA ke svAmI kI prarUpaNA ke prasaMga meM "saMjamaM paDivaNNo" sUtra (4,2,4,60) kI vyAkhyA meM yaha pUchA gayA hai ki yahAM asaMkhyAtaguNita zreNi ke rUpa meM karmanirjarA hotI hai, yaha kaise jAnA jAtA hai / uttara meM dhavalAkAra ne "sammattuppattI vi ya" Adi do gAthAoM ko uddhRta karate hue yaha kahA hai ki vaha ina gAthAsUtroM ke dvArA jAnA jAtA hai| __isI prasaMga meM Age yaha bhI zaMkA uThI hai ki yahAM jo dravya nirjarA ko prApta huA hai, vaha bAdara ekendriyAdikoM meM saMcita dravya se asaMkhyAtaguNA hai, yaha kaise jAnA jAtA hai / isake uttara meM prathama to dhavalA meM yaha kahA gayA hai ki sUtra meM 'saMjamaM paDivajjiya' aisA na kahakara 'saMjamaM paDivaNNo' yaha jo kahA gayA hai usase jAnA jAtA hai ki yahAM nirjIrNa dravya trasa va bAdarakAyikoM meM saMcita dravya se asaMkhyAtaguNA hai, kyoMki AcArya prayojana ke binA kriyA kI samApti ko nahIM kahate haiM / isase yaha abhiprAya grahaNa karanA cAhie ki sa-sthAvarakAyikoM meM saMcita dravya se asaMkhyAtaguNe dravya kI nirjarA karake saMyama ko prApta huA hai| isI zaMkA ke samAdhAna meM prakArAntara se vahA~ yaha bhI kahA gayA hai--athavA 'guNazreNi kI jaghanya sthiti meM prathama bAra niSikta dravya asaMkhyAta AvaliyoM ke samayapramANa samayaprabaddhoM se yukta hotA hai' isa prakAra kA jo AcArya-paramparAgata upadeza hai usase jAnA jAtA hai ki yahA~ nirjarAprApta dravya asaMkhyAtaguNA hai / / 1. dhavalA, pu0 10, pR0 214-15 2. dhavalA, pu0 10, pR0 444 3. vahI, pR0 244-46 4. dhavalA, pu0 10, pR0 278.83 720 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #775 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (8) 'prakRti' anuyogadvAra meM vyaMjanAvagrahAvaraNIya ke prasaMga meM tata-vitata Adi zabdoM aura bhASA-kubhASA ke viSaya meM kucha vicAra kiyA gayA hai| isa prasaMga meM dhavalA meM yaha kahA gayA hai ki zabdapudgala apane utpatti-kSetra se uchalakara dasa dizAoM meM jAte hue utkRSTa rUpa se loka ke anta taka jAte haiM / isa para, yaha kahA~ se jAnA jAtA hai-aisA pUchane para dhavalAkAra ne kahA hai ki vaha sUtra se aviruddha AcArya-vacana se jAnA jAtA hai|' (E) isI 'prakRti' anuyogadvAra meM Age avadhijJAnAvaraNIya ke prasaMga meM avadhijJAna ke bheda-prabhedoM kA vicAra karate hue unameM ekakSetra avadhijJAna ke zrIvatsa, kalaza va zaMkha Adi kucha viziSTa sthAnoM ko jJAtavya kahA gayA hai| -sUtra 5,5,58 isakI vyAkhyA meM dhavalAkAra ne kahA hai ki ye saMsthAna tiryaca va manuSyoM ke nAbhi ke uparima bhAga meM hote haiM, nAbhi ke nIce ve nahIM hote haiM; kyoMki zubha saMsthAnoM kA zarIra ke adhobhAga ke sAtha virodha hai / tiyaMca va manuSya vibhaMgajJAniyoM ke nAbhi ke nIce giragiTa Adi azubha saMsthAna hote haiM / Age unhoMne yaha spaSTa kara diyA hai ki isa viSaya meM koI sUtra upalabdha nahIM hai, guru ke uparezAnusAra yaha vyAkhyAna kiyA gayA hai / vibhaMgajJAniyoM ke samyaktva Adi ke phalasvarUpa avadhijJAna ke utpanna ho jAne para, ve giragiTa Adi rUpa azubha saMsthAna naSTa hokara nAbhi ke Upara zaMkha Adi zubha saMsthAna ho jAte haiN| isI prakAra avadhijJAna se pIche Aye hue vibhaMgajJAniyoM ke bhI zubha saMsthAna haTakara azubha saMsthAna ho jAte haiM, yaha abhiprAya grahaNa karanA caahie| (10) yahIM para ukta avadhijJAna kI prarUpaNA ke prasaMga meM "kAlo caduNNa vuDDhI" ityAdi gAthAsUtra prApta huA hai / dhavalA meM yahA~ isake zabdArtha ko spaSTa karate hue Age yaha kahA gayA hai ki isa gAthA kI prarUpaNA jisa prakAra vedanAkhaNDa meM kI gayI hai (pu0 6, pR0 2840) usI prakAra usakI prarUpaNA pUrNa rUpa se yahAM karanI caahie| Age vahA~ yaha sUcanA kI gayI hai ki isa gAthA ke artha kA sambandha dezAvadhi ke sAtha jor3anA cAhie, paramAvadhi ke sAtha nhiiN| ___ isa para yaha pUchane para ki vaha kahA~ se jAnA jAtA hai, dhavalAkAra ne kahA hai ki vaha AcAryaparamparAgata sUtra se avirata vyAkhyAna se jAnA jAtA hai / Age kahA gayA hai ki paramAvadhijJAna meM dravya, kSetra, kAla aura bhAva kI vRddhi eka sAtha hotI hai, aisA kathana karanA cAhie, kyoMki aisA aviruddha AcAryoM kA kathana hai|' ___ yahIM para Age dhavalA meM manaHparyayajJAna ke viSaya kI prarUpaNA ke prasaMga meM yaha sUcanA kI gayI hai ki isa prakAra ke RjumatimanaHparyayajJAna ke viSayabhUta jaghanya utkRSTa dravya ke ye vikalpa sUtra meM nahIM haiM, phira bhI hamane unakI prarUpaNA pUrvAcAryoM ke upadezAnusAra kI hai| 1. vahI, pu0 13, pR0 221-22 2. dhavalA, pu0 13, pR0 267-68 3. , pR0 306-10 4. dhavalA, pu0 13, pR0 337 vIrasenAcArya ko vyAkhyAna-paddhati / 721 Page #776 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcArya paramparAgata upadeza aura gurUpadeza ke kucha anya prasaMga isa prakAra dekhe jA sakate 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 6. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 16. 20. 21. 22. 23. 24. gurUpadeza 1. 2. 3. 4. 5. pu0 3 #7 " 5 E 11 12 "3 11 13 " 17 11 14 """ 11 17 27 "1 14 66-100 "" 31 13 "" 3 37 4 37 7 pRSTha 336 402 406 31 103 15-16 43 64 221 222 302 320 385 56 61 8 1 83 107 148 168-66 170 205 515 86 33 175 403 371 722 / SaTkhaNDAgama-parizIlana prasaMga ...tti ghettavvaM, AiriyaparaMparAgaoesattAdo / ettha AiriyaparaMparAgadovaeseNa... suttaM vakkhANaM vA, kiMtu AiriyavayaNameva kevalamatthi / kadhamedaM Navvade ? AiriyaparaMparAgaduvadesAdo / ... niyamassa AiriyaparaMparAgayassa paduppAyaNaTTha kado / sutte viNA kadhamedaM Navvade ? AiriyaparaMparAgayapavAijaMtuvadesAdo / kadhamedesi tullattaM Navvade ? Na, AiriyovadesAdo / kudo ? AiriyovadesAdo / kudo Nambade ? AiriyovadesAdo / kudo edaM Navvade ? suttAviruddhAiriyavayaNAdo / ...AiriyaparaMparAgadaaviruddhavadesAdo / ...tti kudo Navvade ? aviruddhAiriyavayaNAdo / ...tti kudo Navvade ? aviruddhAiriyavayaNAdo / kadhamedaM Navvade ? aviruddhAiriyavayaNAdo / ...tti kudo Navvade ? aviruddhAiriyavayaNAdo / "tti aviruddhAiriyavayaNeNa avagadattAdo / * "tti kathaM Navvade ? aviruddhAiriyavayaNAdo / kudo edaM Navvade ? aviruddhAiriyavayaNAdo / ...tti kudo Navvade ? aviruddhAiriyavayaNAdo / kudo edaM Navvade ? AiriyaparaMparAga dasuttAviruddhagurUvade sAdo / kudo damavagamma ? aviruddhAiriyavayaNAdo / kudo edaM Navvade ? aviruddhA iriyavayaNAdo suttasamANAdo / "tti kudo Navvade ? aviruddhAiriyavayaNAdo juttIe ca / kudo Navvade ? aviruddhAiriyavayaNAdo | .."tti Na jANijjade / Na, paramagurUvadesAdo jANijjade / ...tti kadhaM Navvade ? AiriyaparaMparAgadajiNovadesAdo / ...ANupuvIe vivAgo hoditti gurUvaesAdo / kudo ? gurUvadesAdo / joyala bAhallo tiriyalogo tti gurUvaesAdo / Page #777 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pu0 pRSTha prasaMga 74 106 215 304 306 386-87 455 482 242 idameva iMdiyaM gheppadi tti kadhaM Nadhvade? guruuvdesaakssaa| ..."vaggaNAo hoti tti gurUvadesAdo / kudo Navvade ? paramagurUvadesAdo / ...hoti tti prmguruuvdesaado| ... hoti tti guruuvesaado| ..'samayapabaddho vaDDhadi tti gurUvaesAdo / .. samayapabaddho vaDDhadi tti gurUvadesAdo / 'eiMdiyasamayapabaddhA atthitti guruuvdesaado| .."duguNo ceva hodi tti guruuvesaado| ''hoti tti gurUvaesAdo Navvade / hodi tti kudo Navvade ? prmguruuvdesaado| kadhamedaM Navade ? paramagurUvadesAdo / kathaM tullattaM Navvade ? prmguruuvesaado| ... 'to egasamayapabaddho ceva jhijjadi tti guruuvdesaado| ''hoti tti gurUvadeso, Na suttamatthi / ... 'pamANaMgulAdINaM gahaNaM kAyavvamidi guruuvdesaado| .' kudo Navvade ? guruuvdesaado| kudo edamavagammade ? guruuvdesaado| eso vi gurUvaeso ceva, vaTTamANakAle suttaabhaavaado| kudo evaM Navvade ? aairiyprNpraagdsuttaaviruddhguruuvdesaado| kudo evaM Navvade ? guruuvdesaado| ''kudo Navvade? guruuvdesaado| , 446-47 268 304-5 314 316 320-21 148 26. 164 212 27. sucAbhAva 1 - 216 220 Go * 406 266 ... tesi nniruuvysuttaabhaavaado| "tahA pddivaayysuttaabhaavaado| 'tdtthittvihaayysuttaannuvlNbhaado| "tdnnugghkaarisuttaannuvlNbhaado| patthi suttaM vakkhANaM vA, kiMtu AiriyavayaNameva kevalamathi / .."tti lottuM juttaM, tappaduppAyaNasuttAbhAvA / ... "pruuvysutt-vkkhaannaannmnnuvlNbhaado| edaM Na jANijjade / kudo ? suttaabhaavaado| ... 'samayapabaddhaTThadA hoti tti suttaabhaavaado| asaMbaddha midamappAbahuaM, suttaabhaavaado| ''tti gurUvadeso, Na suttamasthi / . vIrasenAcArya kI vyAkhyAna-paddhati | 723 328 464 165 268 Page #778 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prasaMga pu0 pRSTha 12. 13 320-21 eso vi gurUvaeso ceva, vaTTamANakAle suttaabhaavaado| 13. 322 sutteNa viNA kadhamedaM Navvade ? aviruddhaairiyvynnaado| 14. 14 462 sutteNa viNA 'kudo Navvade ? suttaaviruddhaairiyvynnaado| isa prakAra dhavalAkAra ne sUtra ke abhAva meM vivakSita viSaya kI prarUpaNA meM AcAryaparamparAgata upadeza aura gurUpadeza kA bhI Azraya liyA hai / kucha prasaMgoM para unhoMne vivakSita viSaya kA vyAkhyAna karate hue upadeza ke abhAva meM prAyaH usakI prarUpaNA nahIM kI hai| yathA (1) Natthi saMpahiyakAle uveso|-pu0 3, pR0 236 (2) tadhovadesAbhAvA |-pu0 6, pR0 235 (3) visitthtthvesaabhaavaado| -pu0 7, pR0 366 (4) alddhovdesttaado|-pu0 7, pR0 507 (5) alddhovdesttaado|-pu0 6, 126 (6) tattha aNaMtarovaNidhA Na sakkade NeduM,tti uvdesaabhaavaado|-pu0 10, pR0 221 (7) tattha aNaMtarovaNidhA Na sakkade NeduM, "tti uvdesaabhaavaado|-pu010p0 223 (8) Na ca evaM, thaavihovdesaabhaavaado|-pu0 10 10 501 (8) ..'Na sakkade NedumuvadesAbhAvAdo |-pu0 11, pR0 27 (10) Natthi ettha uvdeso|-pu0 13, pR0 303 (11) . 'tti Na Navvade, uvesaabhaavaado| dakSiNa-uttara pratipatti va pabAijjaMta-apavAijjata upadeza jaisA ki Upara kahA jA cukA hai, dhavalAkAra ke samakSa AcAryaparamparA se calA AyA upadeza rahA hai, jisake bala para unhoMne vivakSita viSaya kA spaSTIkaraNa kiyA hai| dhavalA meM aise upadeza kA ullekha kahIM para dakSiNapratipatti aura kahIM para pavAijjaMta (pravAhamAna) ke nAma se bhI kiyA gayA hai / ' yathA (1) jIvasthAna-dravyapramANAnugama meM sUtrakAra ne cAra upazAmakoM kI saMkhyA kA nirdeza praveza kI apekSA eka, do, tIna va adhika-se-adhika cauvana taka kiyA hai| kAla kI apekSA unheM saMkhyAta kahA gayA hai|-suutr 1,2,6-10 isa prasaMga meM dhavalA meM kahA gayA hai ki apane utkRSTa pramANayukta jIvoM se sahita saba samaya eka sAtha nahIM pAye jAte haiM, isalie kucha AcArya pUrvokta (304) pramANa se pAMca kama karate haiN| isa pAMca kama ke vyAkhyAna ko dhavalAkAra ne pavAijjamANa, dakSiNapratipatti va AcArya-paramparAgata kahA hai / isake viparIta pUrvokta (304) vyAkhyAna ko unhoMne apavAijjamANa, vAma (uttarapratipatti) va AcAryaparamparA se anAgata kahA hai| 1. isakA spaSTIkaraNa pIche 'granthakArollekha' zIrSaka meM 'AryabhakSu va nAgahastI' ke prasaMga meM bhI kiyA jA cukA hai| 2. dhavalA, pu0 3, pR0 61-62 724 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #779 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (2) cAra kSapakoM va ayogikevaliyoM kI vaha saMkhyA upazAmakoM se dUnI (30443= 608) hai| yahAM bhI dhavalAkAra ne ukta donoM prakAra ke vyAkhyAna kA nirdeza karate hue dasa (542) kama ke vyAkhyAna ko dakSiNapratipatti aura sampUrNa chaha sau ATha ke vyAkhyAna ko uttarapratipatti kahA hai|' (3) yahIM para Age dhavalA meM dakSiNapratipatti ke anusAra apramattasaMyatoM kA pramANa 26666103 aura pramattasaMyatoM kA 56398206 kahA gayA hai| uttarapratipatti ke anusAra ina donoM kA pramANa krama se 22766468 aura 46666664 kahA gayA hai|' (4) isI prakAra ke eka anya prasaMga ke viSaya meM pIche 'sUtra ke abhAva meM AcAryaparamparAgata upadeza ko mahattva' zIrSaka meM vicAra kiyA jA cukA hai| (5) vedanAdravyavidhAna meM jaghanya jJAnAvaraNIyadravya vedanA ke svAmI kI prarUpaNA ke prasaMga meM sUtrakAra dvArA usakA svAmI kSapitakarmAzikasvarUpa se yukta antima samayavartI chadmastha nirdiSTa kiyA gayA hai|-suutr 42,4,48-75 yahA~ dhavalAkAra ne antima samayavartI chadmastha ke svarUpa ko prakaTa karate hue 'etya uvasaMhAro uccadeM' isa pratijJA ke sAtha upasaMhAra ke viSaya meM prarUpaNA aura pramANa ina anuyogadvAroM kA ullekha kiyA hai / Age unhoMne ina do anuyogadvAroM meM 'pavAijjata upadeza ke anusAra prarUpaNA anuyogadvAra kA kathana karate haiN| isa sUcanA ke sAtha usa 'prarUpaNA' anuyogadvAra kI prarUpaNA kI hai| tatpazcAt unhoMne appavAijjaMta upadeza ke anusAra yaha bhI spaSTa kiyA hai ki kamaMsthiti ke Adima samayaprabaddha sambandhI nirlepanasthAna karmasthiti ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra hote haiM / isa prakAra sabhI samayaprabaddhoM ke viSaya meM kahanA cAhie / zeSa palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra samayaprabaddhoM ke eka paramANu ko Adi karake utkarSa se ananta taka paramANu rahate haiN| - isa prasaMga meM vahA~ yaha zaMkA kI gayI hai ki nirlepanasthAna palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAgamAtra hI hote haiM, yaha kaise jAnA jAtA hai / isake samAdhAna meM dhavalAkAra ne kahA hai ki kaSAyaprAbhUtacUrNisUtra se jAnA jAtA hai| ise Age unhoMne kaSAyaprAbhUtacUNisUtroM ke anusAra spaSTa bhI kiyA hai / yathA kaSAyaprAbhUta meM sarvaprathama 'pUrva meM nirlepana-sthAnoM ke upadeza kI prarUpaNA jJAtavya hai' yaha sUcanA karate hue cUrNikartA ne spaSTa kiyA hai ki yahA~ do prakAra kA upadeza hai / eka upadeza ke anusAra karmasthiti ke asaMkhyAta bahubhAga pramANa nirlepana-sthAna haiM / dUsare upadeza ke anusAra ve palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra haiN| unameM jo upadeza pravAhamAna (pavAijjaMta) hai usake anusAra palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAgamAtra asaMkhyAta vargamUla pramANa nirlepanasthAna haiN|" (6) isI dravyavidhAna kI cUlikA meM asaMkhyAtaguNa vRddhi aura hAni kitane kAla hotI 1. dhavalA, pu0 3, pR0 63-64 2. vahI, pR. 69-100 3. dhavalA pu0 10, pR0 267-68; dhavalA pu0 12, pR0 240-45 bhI draSTavya haiN| 4. ka0pA0 sutta, pR0 838, cUNi 664-68; isake pUrva vahA~ pR0 562-63, cUNi 287-62 bhI draSTavya haiN| vIrasenAcArya kI vyAkhyAna-paddhati | 725 Page #780 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hai, ise spaSTa karate hue sUtrakAra ne kahA hai ki vaha jaghanya se eka samaya aura utkRSTa se antarmuhUrta taka hotI hai| sUtra 4,2,4,204-5 / / ise spaSTa karate hue dhavalAkAra ne kahA hai ki adhastana aura uparima paMcasAmayika Adi yogasthAna yadi prathama guNahAni mAtra hoM to Upara ke catuHsAmayika yogasthAnoM ke antima samaya meM duguNavaddhi utpanna ho sakatI hai| para aisA nahIM hai, kyoMki usa prakAra kA upadeza nahIM hai / to phira kaisA upadeza hai, yaha pUchane para dhavalAkAra ne kahA hai ki Upara ke catuHsAmayika yogasthAnoM ke antima yogasthAna se nIce asaMkhyAtaveM bhAgamAtra utarakara duguNavRddhi hotI hai| isa kAraNa Upara ke cAra samayayogya yogasthAnoM meM do hI vRddhiyAM hotI haiM, yaha pavAijjata upadeza hai| yaha pavAijjata upadeza hai, yaha kaise jAnA hai; yaha pUche jAne para dhavalAkAra ne kahA hai ki pavAijjata upadeza ke anusAra jaghanya se eka samaya aura utkarSa se gyAraha samaya haiM; anyatara (apavAijjaMta) upadeza ke anusAra jaghanya se eka samaya aura utkarSa se pandraha samaya haiN| isa pradezabandha sUtra se jAnA jAtA hai| isase jJAta hotA hai ki Upara ke cAra samaya yogya yogasthAnoM meM do hI vRddhiyA~ hotI haiM, saMkhyAtaguNavRddhi nahIM hotii| ( vedanAkSetravidhAna meM jJAnAvaraNIya kI utkRSTa vedanA kSetra kI apekSA kisake hotI hai, ise spaSTa karate hue sUtrakAra ne kahA hai ki vaha hajAra yojana kI avagAhamAvAle usa matsya ke hotI hai jo svayambhUramaNasamudra ke bAhya taTa para sthita hai| -sUtra 4,2,5,7-8 isakI vyAkhyA ke prasaMga meM dhavalA meM yaha zaMkA uThAyI gayI hai ki mahAmatsya kA AyAma to hajAra yojana hai, para usakA viSkambha aura utsedha kitanA hai| isake uttara meM dhavalAkAra ne kahA hai ki usakA viSkambha pAMca sau yojana aura utsedha do sau pacAsa yojana hai / isa para punaH yaha zaMkA kI gayI hai ki yaha sUtra ke binA kaise jAnA jAtA hai / isake uttara meM dhavalAkAra ne kahA hai ki vaha AcAryaparamparAgata pavAijjaMta upadeza se jAnA jAtA hai| prakArAntara se unhoMne yaha bhI kahA hai ki mahAmatsya ke viSkambha aura utsedhaviSayaka sUtra hai hI nahIM, aisA niyama nahIM hai; kyoMki sUtra meM 'joyaNasahassio' yaha jo kahA gayA hai, vaha dezAmarzaka hokara usake viSkambha aura utsedha kA sUcaka hai|' isI prasaMga meM Age dhavalA meM matAntara kA ullekha karate hue yaha kahA gayA hai ki kucha AcAryoM ke matAnusAra vaha matsya pazcima dizA se mAraNAntika samudrAta ko karake pUrva dizA meM lokanAlI ke anta taka AyA, phira vigraha karake nIce chaha rAju pramANa gayA, tatpazcAt punaH vigraha karake pazcima dizA meM Adhe rAju pramANa mAyA aura avadhiSThAna naraka meM utpanna huaa| isa prakAra jJAnAvaraNIya kI kSetravedanA kA utkRSTa kSetra sAr3he sAta rAju hotA hai| unake isa abhimata kA nirAkaraNa karate hue dhavalAkAra ne kahA hai ki vaha ghaTita nahIM hotA, kyoMki upapAdasthAna ko lAMghakara gamana nahIM hotA, yaha pavAijjata upadeza se siddha hai| 1. dhavalA, pu0 10, pR0 501-2 2. isa prasaMga meM Age ukta mahAmatsya kI kucha anya vizeSatAe~ bhI prakaTa kI gayI haiM / --sUtra 6-12 3. dhavalA, pu0 11, pR0 14-16 4. vahI, pR0 22 726 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #781 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (6) yahIM para Age dhavalA meM jJAnAvaraNIya kI anutkRSTa kSetra vedanA ke svAmI kI prarUpaNA ke prasaMga meM eka zaMkA yaha kI gayI hai ki apane utpatti sthAna ko na pAkara mAraNAntikasamudghAtagata jIva lauTakara mUla zarIra meM praviSTa hote haiM, yaha kaise jAnA jAtA hai / isake samAdhAna meM vahA~ yaha kahA gayA hai ki vaha pavAijjaMta upadeza se jAnA jAtA hai / " (10) kRti - vedanAdi caubIsa anuyogadvAroM meM dasavA~ udayAnuyogadvAra hai| vahIM prasaMgaprApta alpabahutva kI prarUpaNA karate hue dhavalA meM kahA gayA hai ki pavAijjata upaveza ke anusAra hAsya va rati prakRtiyoM ke vedakoM se sAtAvedanIya ke vedaka saMkhyAta jIvamAtra se vizeSa adhika haiM / anya upadeza ke anusAra sAta vedakoM se hAsya- rati ke vedaka asaMkhyAtaveM bhAgamAtra se adhika haiM / Age yahIM para arati zokavedakoM ko stoka batalAkara unase asAtavedakoM ko pavAijjaMta upadeza ke anusAra saMkhyAta jIvamAtra se aura anya upadeza ke anusAra unheM asaMkhyAtaveM bhAgamAtra se vizeSa adhika kahA gayA hai| (11) isI udayAnuyogadvAra meM antara prarUpaNA ke prasaMga meM dhavalAkAra ne kahA ki pavAijjata upadeza ke anusAra hama eka jIva kI apekSA antara ko kahate haiN| tadanusAra unhoMne Age jJAnAvaraNAdi ke bhujAkAra vedakoM va alpataravedakoM Adi ke antara kA vicAra kiyA hai / 3 (12) yahIM para alpabahutva ke prasaMga meM dhavalAkAra ne prathamataH matijJAnAvaraNAdikoM ke avasthita vedaka Adi ke alpabahutva ko dikhalAkara tatpazcAt, sthitiyoM ke bandha, apakarSaNa aura utkarSaNa se cU~ki pradezodaya kI vRddhi va hAni hotI hai isa hetu, pradezodayabhujAkAra ke viSaya meM anya prakAra kA alpabahutva hotA hai; yaha kahate hue unhoMne Age use spaSTa kiyA hai va anta meM yaha kaha diyA ki yaha hetusApekSa alpabahutva pravAhaprApta nahIM hai - vaha appavAijjata hai arthAt AcArya paramparAgata nahIM hai / (13) unhIM caubIsa anuyogadvAroM meM jo antima alpabahutva anuyogadvAra hai usake prArambha meM dhavalAkAra ne kahA hai ki alpabahutva anuyogadvAra meM nAgahasti bhaTTAraka satkarma kA mArgaNa karate haiM / yahI upadeza pravAhaprApta hai| 2 svatantra abhiprAya jaisA ki pUrva meM spaSTa kiyA jA cukA hai, dhabalAkAra A0 vIrasena ne vivakSita viSaya ke spaSTIkaraNa meM sarvaprathama sUtra ko mahattva diyA hai / para jahA~ unheM sUtra upalabdha nahIM huA vahA~ unhoMne prasaMgaprApta viSaya kA spaSTIkaraNa AcArya paramparAgata upadeza aura gurUpadeza ke bala para bhI kiyA hai / kintu jahA~ unheM ye donoM bhI upalabdha nahIM hue vahIM, unhoMne AgamAnusAriNI yukti ke bala para apane svatantra mata ko prakaTa kiyA hai / jaise-- 1. dhavalA, pu0 11, pR0 25 2. ghavalA, pu0 15, pR0 285-86 3. vahI, pR0 326 4. dhavalA, pu0 15, pR0 332 5. dhavalA, pu0 16, pR0 522 vIrasenAcArya kI vyAkhyAna paddhati / 727 Page #782 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (1) jIvasthAna- dravyapramANAnugama meM sUtrakAra ne kSetra kI apekSA midhyAdRSTi jovarAzi kA pramANa anantAnanta loka nirdiSTa kiyA hai / --sUtra 1,2,4 isakI vyAkhyA karate hue dhavalAkAra ne prasaMgaprApta loka ke svarUpa meM use jagazreNi ke ghanapramANa kahA hai| unhoMne jagazreNi ko sAta rAjuoM ke AyAma pramANa aura rAju ko tiryagloka ke madhyama vistAra pramANa kahA hai / tiryagloka ke vistAra ko kaise lAyA jAtA hai, yaha pUche jAne para uttara meM dhavalAkAra ne kahA hai ki jitanI dvIpa samudroM kI saMkhyA hai aura rUpa (eka) se adhika athavA kinhIM AcAryo ke upadezAnusAra saMkhyAta rUpoM se adhika jitane jambUdvIpa ke ardhaccheda haiM unako viralita karake va pratyeka eka (1) aMka ko do (2) aMka mAnakara una saba ko paraspara guNita kareM / isa prakAra jo rAzi prApta ho usase ardhaccheda karane para zeSa rahI rAzi ko guNita karane para rAju kA pramANa prApta hotA hai / yaha jagazreNi ke sAtaveM bhAga pramANa rahatA hai / Age punaH yaha pUchA gayA hai ki tiryagloka kI samApti kahA~ para huI hai / uttara meM kahA gayA hai ki usakI samApti tInoM vAtavalayoM ke bAhya bhAgoM meM huI hai / arthAt svayambhUramaNasamudra kI bAhya vedikA ke Age kucha kSetra jAkara tiryagloka samApta huA hai| isa para yaha pUchane para ki kitanA kSetra Age jAkara usakI samApti huI hai, vahA~ kahA gayA hai ki asaMkhyAta dvIpasamudroM ke dvArA jitane yojana- pramANa kSetra rokA gayA hai, unase saMkhyAtaguNe yojana jAkara tiryagloka samApta huA hai / isa para phira yaha pUchA gayA hai ki yaha kahA~ se jAnA jAtA hai, uttara meM dhavalAkAra ne kahA hai ki vaha do sau chappana aMguloM ke varga pramANa jyotiSI devoM ke bhAgahAra ke prarUpaka sUtra ( 1, 2, 55 ) tathA 'duguNadguNo duvaggo NiraMtaro tiriyalogo' isa trilokaprajJapti sUtra se jAnA jAtA hai / Age dhavalAkAra ne isa prasaMga meM anya AcAryoM ke vyAkhyAna ko asaMgata ThaharAte hue yaha kahA hai ki prathama to unakA vaha vyAkhyAna sUtra ke viruddha par3atA hai, dUsare usakA Azraya lene para tadanusAra jagazreNi ke sAtaveM bhAga meM ATha zUnya dikhate haiN| para jagazreNi ke sAtaveM bhAga meM ve ATha zUnya haiM nahIM, tathA unake astitva kA vidhAyaka koI sUtra bhI nahIM upalabdha hotA hai / isalie una ATha zUnyoM ke vinAzArthaM kitanI bhI adhika rAzi honI caahie| vaha rAzi asaMkhyAtaveM bhAga athavA saMkhyAtaveM bhAga se adhika to ho nahIM sakatI, kyoMki usakA anuvAhaka koI sUtra upalabdha nahIM hotaa| isakA kAraNa dvIpa-samudroM se roke gaye kSetra ke AyAma se saMkhyAtaguNA kSetra svayambhUramaNasamudra ke bAhya bhAga meM honA cAhie, anyathA pUrvokta sUtroM ke sAtha virodha kA prasaMga prApta hotA hai / prasaMga ke anta meM dhavalAkAra ne yaha bhI spaSTa kara diyA hai ki yadyapi yaha artha pUrvAcAya ke sampradAya ke viruddha hai to bhI AgAmAzrita yukti ke bala se hamane usakI prarUpaNA kI hai / isalie 'yaha aisA nahIM hai' isa prakAra kA kadAgraha nahIM karanA cAhie, kyoMki atIndriya padArtho ke viSaya meM chadmasthoM ke dvArA kalpita yuktiyA~ nirNaya kI hetu nahIM banatIM / isalie isa viSaya meM upadeza ko prApta karake vizeSa nirNaya karanA yogya hai / ' 1. dhavalA, pu0 3, pR0 32-38 728 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #783 -------------------------------------------------------------------------- ________________ isa prakAra dhavalAkAra ne svayambhUramaNasamudra ke Age bhI rAja ke ardhacchedoM kI jo kalpanI kI hai vaha trilokaprajJapti ke uparyukta sUtra aura jyotiSI devoM ke bhAgahAra ke prarUpaka sUtra' ke Azrita yukti ke bala para kI hai| isa prakAra se unhoMne ina sUtroM ke sAtha saMgati baiThAne ke lie apanA yaha svatantra mata vyakta kiyA hai ki svayambhUramaNasamudra ke Age bhI kucha kSetra haiM, jahA~ rAju ke ardhaccheda par3ate haiN| (2) isI dravyapramANAnugama meM sAsAdanasamyagdRSTi Adi cAra guNasthAnavI jIvoM kA dravyapramANa dikhalAte hue sUtra meM kahA gayA hai ki unakA pramANa palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAgamAtra hai| ina jIvoM dvArA antarmuhUrta se palyopama apahRta hotA hai| sUtra 1,2,6 isakI vyAkhyA meM dhavalAkAra ne sAsAdanasamya dRSTi Adi sUtrokta una cAra guNasthAnavartI jIvoM ke avahArakAla ko pRthak-pRthak spaSTa kiyA hai / unhoMne kahA hai ki sAsAdanasamyagdRSTi, samyagmidhyAdRSTi aura sayatAsaMyata, inakA avahArakAla Avali kA asaMkhyAtavAM bhAga na hokara asaMkhyAta AvaliyoM pramANa hai| isa para vahA~ yaha pUchane para ki vaha kahA~ se jAnA jAtA hai, dhavalAkAra ne kahA hai ki vaha "upazamasamyagdRSTi stoka haiM, kSAyika samyagdRSTi asaMkhyAtaguNe haiM, aura vedagasamyagdRSTi unase asaMkhyAtagaNe haiM" ina alpabahatva sUtroM se jAnA jAtA hai| isa para prakRta sUtra ke sAtha virodha kI AzaMkA kI hRdayaMgama karate hue dhavalAkAra ne svayaM yaha spaSTa kara diyA hai ki sUtra meM jo 'aidehi palidomavahiradi aMtomuhuttakAleNa' yaha kahA gayA hai usake sAtha kucha virodha nahIM hogA, kyoMki 'antarmuhUrta' meM prayukta 'antar' zabda yahA~ samIpatA kA vAcaka hai / tadanusAra muhUrta ke samIpavartI kAla ko bhI antarmuhUrta se grahaNa kiyA jA sakatA hai| ___ isa prakAra antarmuhurta yadyapi saMkhyAta prAvaliyoM pramANa hI mAnA jAtA hai, phira bhI dhavalAkAra ne uparyukta alpabahutva ke sAtha saMgati baiThAne ke lie 'antarmuhUrta' se asaMkhyAta AvaliyoM ko bhI grahaNa kara liyA hai| yaha unakA svayaM kA abhimata rahA hai, ise unhoMne Age (pu. 4, pR0 157 para) prasaMga pAkara svayaM spaSTa kara diyA hai| (3) jIvasthAna-kSetrAnugama meM mithyAdRSTi jIvoM kA kSetra samasta loka hai |-suutr 1,3,2 __ise spaSTa karate hue dhavalA meM kahA gayA hai sUtra meM prayukta 'loka' se sAta rAjuoM ke ghana ko grahaNa karanA cAhie / isa para vahA~ zaMkA upasthita huI hai ki yadi sAta rAjuoM ke ghana-pramANa loka ko grahaNa kiyA jAtA hai to usase pA~ca dravyoM ke AdhArabhUta AkAza kA grahaNa nahIM prApta hotA hai, kyoMki usameM sAta rAjuoM ke ghana-pramANa kSetra sambhava nahIM hai| anyathA, "heTThA majjhe uri" Adi gAthAsUtroM ke apramANa hone kA prasaMga prApta hotA hai / isa para zaMkA kA samAdhAna karate hue dhavalAkAra ne kahA hai ki sUtra meM 'loka' aisA 1. khetteNa padarassa vechappaNaMgulasayavaggapaDibhAgeNa |-suutr 1,2,55 (pu0 3, pR0 268) 2. asaMjadasammAdiTTiTThANe savvatthovA uva samasammAdiTThI / khaiyasammAdiTThI asaMkhejjaguNA / ___ vedagasammAdiTThI asaMkhejjaguNA |-suutr 1,8,15-17 (pu0 5, pR0 253-56) 3. dhavalA, pu0 3, pR0 63-70 4. dhavalA, pu0 4, pR0 11 para uddhRta gAthAsUtra 6-8 vIrasenAcArya kI vyAkhyAna-paddhati | 726 Page #784 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kahane para usase pA~ca dravyoM ke AdhArabhUta AkAza kA hI grahaNa hotA hai, anya kA nahIM; kyoMki "lokapUraNagata kevalI loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM rahate haiM" aisA sUtra meM kahA gayA hai / " yadi loka sAta rAjuoM ke ghanapramANa na ho to "lokapUraNagata kevalI loka ke saMkhyAtaveM bhAga meM rahate haiM" aisA kahanA pdd'egaa| isakA kAraNa yaha hai ki anya AcAryoM ke dvArA jisa mRdaMgAkAra loka kI kalpanA kI gayI hai usake pramANa ko dekhate hue usakA vaha saMkhyAtavAM bhAga asiddha bhI nahIM hai / isa prakAra kahate hue dhavalAkAra ne Age gaNita prakriyA ke AdhAra se usakA 328 pramANa 164- dhanarAju nikAlakara dikhalA bhI diyA hai jo ghanaloka kA saMkhyAtarvA bhAga 1356 hI hotA hai / itanA spaSTa karate hue Age unhoMne kahA hai ki usako chor3akara anya koI sAta rAjuoM ke ghanapramANa loka nAma kA kSetra nahIM hai jo chaha dravyoM ke samudAyasvarUpa loka se bhinna pramANaloka ho sake / isa prakAra se dhavalAkAra ne anya AcAryoM ke dvArA prarUpita mRdaMgAkAra loka ko dUSita ThaharAkara loka ko sAta rAjuoM ke ghana-pramANa ( 77 x 7 = 343) siddha kiyA hai / Age unhoMne yaha bhI kahA hai ki yadi isa prakAra ke loka ko nahIM grahaNa kiyA jAtA hai to pratarasamudghAtagata kevalI ke kSetra ko siddha karane ke lie jo do gAthAe~ kahI gayI haiM ve nirarthaka ThaharatI haiM, kyoMki unameM jisa ghanaphalapramANa kA ullekha kiyA gayA hai vaha anya prakAra se sambhava nahIM hai | abhiprAya yaha hai ki loka pUrva-pazcima meM nIce sAta rAju, madhya meM eka rAju, Upara brahmakalpa ke pAsa pA~ca rAju va anta meM eka rAju vistRta; caudaha rAju U~cA aura uttara-dakSiNa meM sarvatra sAta rAju moTA hai| isa prakAra ke Ayatacaturasra loka kI pUrva mAnyatA dhavalAkAra ke samakSa nahIM rahI hai / phira bhI unhoMne pratarasamudghAtagata kevalI ke kSetra ko siddha karane ke lie nirdiSTa una do gAthAoM ke AdhAra para loka ko usa prakAra kA siddha kiyA hai va use hI prakRta gAhya mAnA hai / isa prakAra se dhavalAkAra ne pratarasamudghAtagata kevalI ke kSetra kI AdhArabhUta uparyukta do gAthAoM kI nirarthakatA ko bacAne ke lie anya AcAryoM ke dvArA mAne gaye mRdaMgAkAra loka kA nirAkaraNa karake use ukta prakAra se Ayatacaturasra siddha kiyA hai (4) isI prakAra kA eka prasaMga Age sparzAnugama meM bhI prApta hotA hai / vahA~ sAsAdanasamyagdRSTi jyotiSI devoM ke svasthAna kSetra ke lAne ke prasaMga meM dhavalAkAra ne svayambhUramaNa 1. sajogikevalI kevaDikhette ? logassa asaMkhejjadibhAge asaMkhejjesu vA bhAgesu savvaloge vA / - sUtra 1, 3, 4 ( pu0 4, pR0 48 ) 2. muha-talasamAsaaddhaM vussedhaguNaM ca vedheNa / ghaNagaNidaM jANejjo vettAsaNasaMThiye khettaM // mUlaM majjheNa guNaM muhasahidaddha mussedhakadiguNidaM / ghaNagaNidaM jANejjo muiMgasaMThANakhettamhi || - pu0 4, pR0 20-21 (ye donoM gAthAe~ jaMbUdI0 meM 11-108 va 11-110 gAyAMkoM meM upalabdha hotI haiM / ) 3. isake lie dhavalA, pu0 4, pR0 10 22 draSTavya haiM / 730 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #785 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samudra ke parabhAga meM rAju ke ardhacchedoM ke astitva kA nirdeza kiyA hai / isa para vahAM yaha pUchA gayA hai ki svayambhUramaNa samudra ke parabhAga meM rAju ke ardhaccheda haiM, yaha kahA~ se jAnA jAtA hai| uttara meM dhavalAkAra ne pUrva ke samAna vahI kahA hai ki vaha do sau chappana aMguloM ke varga pramANa jyotiSI devoM ke bhAgahAra ke prarUpaka sUtra (1,2,55) se jAnA jAtA hai| isa para zaMkAkAra ne Apatti prakaTa kI hai ki yaha vyAkhyAna parikarma ke viruddha hai, kyoMki vahA~ yaha kahA gayA hai ki jitanI dvIpa-sAgaroM kI saMkhyA hai tathA eka adhika jitane jambadvIpa ke adhaMccheda haiM utane rAju ke ardhaccheda hote haiN|' isa Apatti kA nirAkaraNa karate hue dhavalAkAra ne kahA hai-hA~, vaha vyAkhyAna parikarma ke viruddha hai, kintu sUtra (1,2,55) ke viruddha nahIM hai, isalie isa vyAkhyAna ko grahaNa karanA cAhie, na ki parikarma ke usa vyAkhyAna ko; kyoMki vaha sUtra ke viruddha hai| aura sUtra ke viruddha vyAkhyAna hotA nahIM hai, anyathA avyavasthA kA prasaMga prApta hotA hai| anta meM dhavalAkAra A0 vIrasena ne yaha spaSTa kara diyA hai ki yaha tatprAyogya saMkhyAta rUpoM se adhika jambadvIpa ke ardhacchedoM se sahita dvIpa-sAgaroM ke rUpoM mAtra rAja ke ardhacchedoM ke pramANa kI parIkSAvidhi anya AcAryoM ke upadeza ko paramparA kA anusaraNa nahIM karatI hai, vaha kevala tiloyapaNNatisutta kA anusaraNa karatI hai| usakI prarUpaNA hamane jyotiSI devoM ke bhAgahAra ke pratipAdaka sUtra kA Azraya lenevAlI yukti ke bala se prakRta gaccha ko siddha karane ke lie kI hai / isake prasaMga meM unhoMne ye do udAharaNa bhI die haiM tathA ekAntarUpa kadAgraha kA niSedha bhI kiyA hai (ka) jisa prakAra hamane pratiniyata sUtra ke bala para sAsAdanaguNasthAnavartI jIvoM se sambaddha asaMkhyAta AvalI pramANa avahArakAla kA upadeza kiyA hai|-dekhie pu0 3, 5066 (kha) tathA jisa prakAra pratiniyata ke bala para AyAtacaturasra loka ke AkAra kA upadeza kiyA hai| -dekhie pu0 4, pR0 11-22 / (5) 'prakRti' anuyogadvAra manuSyagatiprAyogyAnupUrvI nAmakarma kI uttaraprakRtiyoM kI saMkhyA se sambaddha sUtra (120) ke vyAkhyA-viSayaka do bhinna matoM ko rAga-dveSAdi se rahita puruSoM kI paramparA se Ane ke kAraNa pramANabhUta mAnakara bhI dhavalAkAra ne apane vyaktigata abhiprAya ko isa prakAra vyakta kiyA hai "amhANaM puNa eso ahippAo jahA paDhamaparUvidaattho ceva bhaddao, Na bidio tti / kudo ? ..!"--pu0 13, pR0 377-82 prasaMgAnusAra eka hI grantha ke viSaya meM bhinna abhiprAya dhavalAkAra ke samakSa kucha aise bhI prasaMga upasthita hue haiM, jahAM unhoMne kisI eka hI 1. jattiyANi dIvasAgararUvANi jaMbUdIvachedaNANi ca rUvAhiyANi tattiyANi rajjuccheda NANi / -parikarma (pu0 4) 2. dekhie dhavalA pu0 4, pR0 150-58; yaha samasta sandarbha (pR0 156-56) kucha hI prAsaMgika zabdaparivartana ke sAtha jaisA-kA-taisA tiloyapaNNattI meM upalabdha hotA hai, jise vahA~ prakSipta hI samajhanA caahie|-dekhie ti050, bhAga 2, pR0 764-66 / vIrasenAcArya kI vyAkhyAna-paddhati / 731 Page #786 -------------------------------------------------------------------------- ________________ grantha ke viSaya meM bhinna-bhinna abhiprAya prakaTa kiye haiM / jaise 1. kaSAyaprAbhUta-dhavalAkAra kA abhiprAya kaSAyaprAbhata me usa para yativaSabhAcArya dvArA viracita 'caNi' kA rahA hai, ise pIche 'granthakArollekha' ke prasaMga meM spaSTa kiyA jA cukA hai| dhavalAkAra ne kaSAyaprAbhUta ko, vizeSakara usakI cUNi ko, kAphI mahattva diyA hai| matabheda kI sthiti meM yadi dhavalAkAra ne kahIM prasaMgAnusAra kaSAyaprAbhata aura AcArya bhatabali ke pathaka-pathaka matoM kA ullekha mAtra kiyA hai to kahIM para unhoMne kaSAyaprA caNi kI upekSA bhI kara dI hai| kahIM para kAyaprAbhUtacUNi ke sAtha virodha kA prasaMga prApta hone para unhoMne use taMtrAntarabha kaha diyA hai tathA Age una donoM meM prakArAntara se samanvaya kA dRSTikoNa bhI apanAyA hai| 2. parikarma-dhavalAkAra ne aneka prasaMgoM para parikarma ke kathana ko pramANa ke rUpa meM prastuta kiyA hai va use sarvAcArya-sammata bhI kahA hai| isake atirikta yadi unhoMne kahIM para usake sAtha sambhAvita virodha kA samanvaya kiyA hai to kahIM para use agrAhya bhI ThaharA diyA hai| isakA adhika spaSTIkaraNa pIche 'granthollekha' meM 'parikarma' zIrSaka meM kiyA jA cukA hai| do-eka udAharaNa usake yahA~ bhI diye jAte haiM. sarvAcAryasammata-jIvasthAna-sparzanAnugama meM prasaMga prApta tiyaMgloka ke pramANa se sambandhita kinhIM AcAryoM ke abhimata kA nirAkaraNa karate hue dhavalAkAra ne use tadviSayaka sarvAcAryasammata parikarmasUtra ke viruddha bhI ThaharAyA hai| isa prakAra dhavalAkAra ne 'loka sAta rAjuoM ke dhana-pramANa hai' apane isa abhimata kI puSTi meM parikarma ke isa prasaMga ko pramANa ke rUpa meM prastuta kiyA hai va use sarvAcArya-sammata kahA hai-- "rajjU sattaguNidA jagaseDhI, sA vaggidA jagapadaraM, se DhIe gaNidajagapadaraM ghaNalogo hodi|" virodha kA samanvaya-dhavalAkAra kI mAnyatA rahI hai ki svayambhUramaNasamudra kI vedikA ke Age asaMkhyAta dvIpa-samudroM se roke gaye yojanoM se sasyAtagaNe yojana jAva ra hiya loka samApta huA hai| apanI isa mAnyatA meM unhoMne pariSama ke isa kathana se virodha kI sambhAvanA kA nirAkaraNa kiyA hai 1. dhavalA, pu0 6, pR0 331 para upazama zreNi se utarate hue jIva kA sAsAdanaguNasthAna ko prApta hone va na hone kA prsNg| 2. dhavalA, pu0 7, pR0 233-34 meM uparyukta prasaMga ke punaH prApta hone para Sa0kha0 sU0 (2, 3, 136) ko mahattva dekara usakI upekSA kara dI gayI hai / 3. dekhie dhavalA, pu0 6 meM AhArakazarIra, AhAraka.zarIrAMgopAMga aura tIrthaka ra prakRtiyoM ke utkRSTa sthitibandhaviSayaka prasaMga / jIvoM se sahita nirantara anubhAgasthAna utkRSTa rUpa meM AvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa haiM, yA asaMkhyAtalokapramANa haiM, isa prasaMga meM bhI dhavalAkAra ke samanvaya ke dRSTikoNa ko dekhA jA sakatA hai / -pu0 12, pR0 244-45 4. dhavalA, pu0 4, pR0 183-84; yahI prasaMga prAyaH isI rUpa meM pu0 7, pR0 371-72 meM bhI dekhA jA sakatA hai| 732 / SaTakhaNDAgama-parizIlana Page #787 -------------------------------------------------------------------------- ________________ "jattiyANi dIva-sAgararUvANi jaMbUdIvachedaNANi ca svAhiyANi tattiyANi rajjuchedaNANi / " __usakA svayaM nirAkaraNa karate hue unhoMne kahA hai ki hamAre isa vyAkhyAna kA uparyukta parikarma-vacana ke sAtha bhI kucha virodha nahIM hogA, kyoMki usake antargata jo 'rUvAhiyANi' pada hai usameM 'rUveNa ahiyANi aisA samAsa na karake 'rUvehi ahiyANi' samAsa apekSita rahA hai| tadanusAra 'bahuta rUpoM se adhika' aisA usakA artha grahaNa karane para usake sAtha virodha kI sambhAvanA nahIM rhtii|' agrAhyatA-- isa prakAra se yahA~ to dhavalAkAra ne ukta parikarma-vacana ke sAtha sambhAvita virodha kA samanvaya karA diyA hai, para Age calakara sparzanAnugama anuyogadvAra meM aise hI prasaMga meM usI parikarmavacana ko sUtra-viruddha kahakara unhoMne use agrAhya bhI ghoSita kara diyA hai|' sUtrarUpatA kA niSedha-bhAvavidhAna-cUlikA (2) meM SaTsthAnaprarUpaNA ke prasaMga meM sUtrakAra ne saMkhyAtabhAgavaddhi kisa vRddhi se vRddhigata hotI hai, ise spaSTa karate hue kahA hai ki vaha eka kama jaghanya asaMkhyAta kI vRddhi se vRddhiMgata hotI hai |---suutr 4,2,7,207-8 isakI vyAkhyA karate hue dhavalAkAra ne yaha spaSTa kiyA hai ki sUtra meM eka kama jaghanya asaMkhyAta' aisA kahane para usase utkRSTa saMkhyAta ko grahaNa karanA caahie| isa para dhavalA meM yaha zaMkA ThAyI gayI hai ki sIdhe se 'utkRSTa saMkhyAta' na kahakara sutragaurava karate hue eka kama jaghanya asaMkhyAta' aisA kisalie kahA hai / uttara meM dhavalAkAra ne kahA hai ki utkRSTa saMkhyAta ke pramANa-viSayaka jJApana ke sAtha saMkhyAtabhAgavRddhi kI prarUpaNA karane ke lie sUtra meM vaisA kahA gayA hai / isa para yadi yaha kahA jAya ki utkRSTa saMkhyAta kA pramANa to parikarma se jJAta ho jAtA hai, to aisA samAdhAna karanA bhI ThIka nahIM hai| kyoMki usake sUtrarUpatA nahIM haiN| isa prakAra se yahA~ dhavalAkAra ne parikarma ke sUtra hone kA niSedha kara diyA hai| yaha bhI yahAM vizeSa dhyAtavya hai ki isake pUrva sparzanAnugama meM svayaM dhavalAkAra use sarvAcAryasammata parikarmasUtra bhI kaha cuke haiN| isa prakAra se dhavalAkAra ne prakRta parikarma ko yadi kahIM pramANabhUta sUtra bhI svIkAra kiyA hai to kahIM para use sUtraviruddha va agrAhma bhI ThaharA diyA hai| 3. vyAkhyAprajJapti --jIvasthAna-dravyapramANAnugama meM mithyAdaSTi jIvoM ke dravyapramANa kI prarUpaNA ke prasaMga meM dhavalA meM yaha pUchA gayA hai ki tiryagloka kA anta kahA~ hotA hai| uttara meM dhavalAkAra ne kahA hai ki usakA anta tIna vAtavalayoM ke bAhya bhAgoM meM hotA hai| isa para vaha kaise jAnA jAtA hai', aisA pUchane para uttara meM kahA gayA hai ki vaha "logo vAdapadiTrido" isa vyAkhyAjJapti ke vacana se jAnA jAtA hai / 1. dhavalA, pu0 3, pR0 35-36 2. dhavalA, pu04, pR0 155-56 3. dhavalA, pu0 12, pR0 154 4. dhavalA, pu0 3, pR0 34-35 vIrasenAcAya kI vyAkhyAna-paddhati / 733 Page #788 -------------------------------------------------------------------------- ________________ isa prakAra yahA~ dhavalAkAra ne vAtavalayoM ke bAhya bhAga meM tiryagloka kI samApti kI puSTi meM vyAkhyAprajJapti ke uparyukta prasaMga ko pramANa ke rUpa meM prastuta kiyA hai| ___ Age vedanAdravyavidhAna meM Ayukarma kI utkRSTa dravyavedanA ke svAmI kI prarUpaNA ke prasaMga meM sUtra 36 kI vyAkhyA karate hue dhavalA meM kahA gayA hai ki parabhava-sambandhI Ayu ke baMdha jAne para pIche bhujyamAna Ayu kA kadalIghAta nahIM hotA hai / isa para vahA~ yaha zaMkA uThI hai ki parabhavika Ayu ke baMdha jAne para bhujyamAna Ayu kA ghAta hone meM kyA doSa hai| isake samAdhAna meM vahAM yaha kahA gayA hai ki jisa jIva kI bhujyamAna Ayu nirjIrNa ho cukI hai aura parabhavika Ayu udaya meM nahIM prApta huI hai, usake cAroM gatiyoM ke bahirbhUta ho jAne ke kAraNa abhAva kA prasaMga prApta hotA hai / isa kAraNa parabhavika Ayu ke baMdha jAne para bhujyamAna Ayu kA ghAta sambhava nahIM hai| ___ isa para zaMkAkAra ne parabhavika Ayu ke bandha se sambandha rakhane vAle vyAkhyAprajJapti ke eka sandarbha ko prastuta karate hue kahA hai ki Apake uparyukta kathana kA isa vyAkhyAprajJapti sUtra ke sAtha virodha kaise na hogaa| isake samAdhAna meM dhavalAkAra ne kahA hai ki vaha vyAkhyAprajJaptisUtra isase bhinna va AcAryabheda se bheda ko prApta hai, isa prakAra donoM eka nahIM ho skte|' isa prakAra se dhavalAkAra ne dravyapramANAnugama meM jahA~ eka prasaMga para usa vyAkhyAprajJaptisUtra ko pramANa ke rUpa meM prastuta kiyA hai, vahIM dUsare prasaMga para unhoMne prakRta vidhAna ke pratikUla hone se AcAryabheda se bhinna batalAkara usakI upekSA kara dI hai / dezAmarzaka sUtra Adi yaha pUrva meM bhI spaSTa kiyA jA cukA hai ki dhavalAkAra AcArya vIrasena ne prastuta SaTkhaNDAgama ke aneka sUtroM kI vyAkhyA karate hue una sUtroM ko tathA kisI-kisI prakaraNavizeSa ko bhI dezAmarzaka kahakara unase sUcita artha kA vyAkhyAna kahIM saMkSepa meM aura kahIM apane agAdha zratajJAna ke bala para bahuta vistAra se bhI kiyA hai| ise spaSTa karane ke lie yahAM kucha thor3e se udAharaNa die jAte haiM 1. SaT khaNDAgama ke prArambha meM AcArya puSpadanta ne paMcanamaskArAtmaka maMgala ko nibaddha kiyA hai / usakI utthAnikA meM dhavalAkAra "maMgala-Nimitta-heU" ityAdi eka prAcIna gAthA ko uddhata kara usake AdhAra se kahate haiM ki vivakSita zAstra ke vyAkhyAna ke pUrva maMgala, nimitta, hetu, parimANa, nAma aura kartA ina chaha kA vyAkhyAna kiyA jAtA hai; yaha Agama ke vyAkhyAna kI paddhati hai / isa AcAryaparamparAgata nyAya ko avadhArita kara puSpadantAcArya 'pUrvAcAryoM kA anusaraNa ratnatraya kA hetu hotA hai aisA mAnakara kAraNa-sahita una maMgala-Adi chaha kI prarUpaNA karane ke lie sUtra kahate haiM / ___ yahA~ yaha paMcanamaskArAtmaka sUtra una maMgalAdi chaha kA prarUpaka kaise hai, isa prasaMgaprApta zaMkA ke samAdhAna meM dhavalAkAra ne kahA hai ki vaha tAlapralambasUtra ke samAna vezAmarzaka hai| itanA spaSTa karake Age unhoMne una maMgalAdi chaha kI prarUpaNA kI hai|' 1. dhavalA, pu0 10, pR0 237-38 2. dhavalA, pu0 1, pR. 8-72 734 / SaTkhaNDAgama-parizIlana - Page #789 -------------------------------------------------------------------------- ________________ isakA vizeSa spaSTIkaraNa pIche 'dhavalAgata viSaya-paricaya' zIrSaka meM satprarUpaNA ke prasaMga meM kiyA jA cukA hai| 2. jIvasthAna-kSetrAnugama meM narakagati ke Azraya se nArakiyoM meM mithyAdRSTi Adi asaMyatasamyagdRSTi paryanta nArakiyoM ke kSetrapramANa ke prarUpaka sUtra (1,3,5) kI vyAkhyA ke prasaMga meM dhavalA meM yaha zaMkA uThAyI gayI hai ki sUtra meM 'loka kA asaMkhyAtavA~ bhAga' itanA mAtra kahA gayA hai, usase zeSa lokoM kA grahaNa kaise hotA hai / isake uttara meM dhavalAkAra ne kahA hai ki kSetrAnugama aura sparzanAnugama ina vo anuyogadvAroM ke sUtra dezAmarzaka haiN| isalie unase sUcita zeSa lokoM kA grahaNa ho jAtA hai|' tadanusAra dhavalAkAra ne kSetrAnugama aura sparzanAnugama ina do anuyogadvAroM ke sUtroM kI vyAkhyA meM sAmAnyaloka, Urdhvaloka, adholoka, tiryagloka aura aDhAI dvIpa-ko AdhAra banAkara do prakAra ke svasthAna, sAta prakAra ke samudghAta aura eka upapAda-ina dasa padoM ke Azraya se caudaha jIvasamAsoM ke kSetra aura sparzana kI prarUpaNA kI hai| 3. jIvasthAna-cUlikA meM sUtrakAra ne chaThI aura sAtavIM cUlikAoM meM kama se karmoM kI utkRSTa aura jaghanya sthiti kI prarUpaNA karake Age AThavIM samayaktvotpatti cUlikA ko prArambha karate hue yaha kahA hai ki jIva itane kAla kI sthiti se yukta karmoM ke rahate samyaktva ko nahIM prApta karatA hai / -- sUtra 1,6-8,1 isake abhiprAya ko spaSTa karate hue dhavalAkAra ne kahA hai ki yaha sUtra dezAmarzaka hai / isase ukta karmoM ke jaghanya sthitibandha, utkRSTa sthitibandha, jaghanya va utkRSTa sthitisattva, jaghanya va utkRSTa anubhAgasattva tathA jaghanya va utkRSTa pradezasattva ke hone para samyaktva ko prApta nahIM karatA hai; yaha sUtra kA abhiprAya grahaNa karanA cAhie / sUtra ke antargata isa abhiprAya ko sarvArthasiddhi aura tattvArthavArtika meM bhI abhivyakta kiyA gayA hai / 4. isI cUlikA meM Age sUtra meM yaha kahA gayA hai ki jIva jaba saba karmoM kI sthiti ko saMkhyAta sAgaropamoM se hIna antaHkor3Akor3I sAgaropama pramANa sthApita karatA hai, taba vaha prathama samyaktva ko prApta karatA hai / --sUtra 1,6-8,5 inakI vyAkhyA karate hue dhavalA meM sthitibandhApasaraNa ke sAtha sthiti, anubhAga aura pradeza ke ghAta kA bhI vicAra kiyA gayA hai| isa para vahA~ yaha kahA gayA hai ki sUtra meM to kevala sthitibandhApasaraNa kI prarUpaNA kI gayI hai, sthitighAtAdi kI prarUpaNA vahA~ nahIM kI gayI hai| isalie yahA~ unakI prarUpaNA karanA yogya nahIM hai| isakA samAdhAna karate hue dhavalAkAra ne kahA hai ki sUtra tAlapralambasUtra ke samAna dezAmarzaka hai, isalie yahA~ unakI prarUpaNA karanA sagata va prasaMga ke anurUpa hI hai / 1. dhavalA, pu0 4, pR0 56-57 2. ina dasa padoM kA svarUpa dhavalA, pu0 4, pR0 26-30 meM draSTavya hai| 3. dhavalA, pu0 6, pR0 203 4. sa0si0 2-3 va ta0vA0 2,3,2 5. dhavalA, pu0 6, pR0 230 vIrasenAcArya kI vyAkhyAna-paddhati / 735 Page #790 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 5. yahIM para prasaMgaprApta eka sUtra (1,6-8,14) meM yaha nirdeza hai ki cAritra ko prApta karanevAlA jIva prathama samyaktva ke abhimukha hue antima samayavartI mithyAdRSTi kI sthiti kI apekSA sAta karmoM kI sthiti ko antaHkor3Akor3I sAgaropama pramANa sthApita karatA hai| isakI vyAkhyA meM dhavalAkAra ne kahA hai ki yaha dezAmarzaka sUtra hai, kyoMki vaha eka deza artha ke pratipAdana dvArA usake antargata samasta artha kA sUcaka hai|' isalie unhoMne yahA~ dhavalA meM saMyamAsaMyama tathA kSAyopazamika va aupazamika cAritra kI prApti ke vidhAna kI vistAra se prarUpaNA kI hai| 6. isI cUlikA meM Age sampUrNa cAritra kI prApti ke pratipAdaka do sUtroM (1,6-8, 1516) ko dezAmarzaka kahakara dhavalAkAra ne unase sUcita artha kI prarUpaNA bahuta vistAra se kI hai| 7. bandhasvAmitva-vicaya meM pAMca jJAnAvaraNIya Adi prakRtiyoM ke bandhaka-abandhakoM ke prarUpaka sUtra (3,6) kI vyAkhyA karate hue dhavalAkAra ne use dezAmarzaka kahakara usase sUcita, kyA bandha pUrva meM vyucchinna hotA hai ? kyA udayapUrva meM vyucchinna hotA hai ? kyA donoM sAtha meM vyucchinna hote haiM ? Adi 23 praznoM ko uThAte hue unakA spaSTIkaraNa vistAra se kiyA hai| 8. vedanAkhaNDa ko prArambha karate hue sUtrakAra ne usake prathama anuyogadvAra-svarUpa 'kRti' anuyogadvAra meM "Namo jiNANaM" Adi 44 sUtroM dvArA vistAra se maMgala kiyA hai| usake sambandha meM dhavalAkAra ne kahA hai ki yaha saba hI maMgaladaNDaka dezAmarzaka hai, kyoMki vaha nimitta Adi kA sUcaka hai| isalie yahAM maMgala ke samAna nimitta va hetu Adi kI prarUpaNA kI jAtI hai / yaha kahate hue unhoMne vahAM nimitta, hetu aura parimANa kI saMkSepa meM prarUpaNA karake5 tatpazcAt kartA ke viSaya meM vistAra se prarUpaNA kI hai|6 6. isI 'kRti' anuyogadvAra meM agrAyaNIya pUrva ke antargata mahAkarmaprakRtiprAbhUta ke 24 anuyogadvAroM ke nirdezaka sUtra (4,1,45) kI vyAkhyA karate hue dhavalAkAra ne 'sabhI granthoM kA avatAra upakrama, nikSepa, anugama aura naya ke bheda se cAra prakAra kA hai' isa sUcanA ke sAtha vahA~ una cAroM kI prarUpaNA kI hai|" tatpazcAta unhoMne yaha sUcanA kI hai ki isa dezAmarzaka sUtra ke dvArA karmaprakRti ke ina cAra avatAroM kI prarUpaNA kI gayI hai / yaha kahate hue unhoMne Age agrAyaNIyapUrva ke jJAna, zruta, 1. dhavalA, pu0 6, pR0 270 2. dhavalA, pu06-saMyamAsaMyama pR0 270-80, kSAyopazamika cAritra pR0 281-88, aupa zamika cAritra, pR0 288-317; isI prasaMga meM Age upazamazreNi se pratipAta ke krama kA bhI vivecana kiyA gayA hai (pR0 317-42) / 3. dhavalA, pu0 6, pR0 342-418 4. dhavalA, pu0 8, pR0 13-30 (yahA~ isake pUrva pR0 7-13 bhI draSTavya haiN)| isI paddhati se yahA~ Age sabhI sUtroM ko dezAmarzaka kahakara pUrvavat prarUpaNA kI gayI hai| 5. dhavalA, pu0 9, pR0 106 6. vahI, pR0 107-34 | 7. dhavalA, pu0 6, pR0 134-83 * 736 / SadakhaNDAgama-parizIlana Page #791 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aMga, dRSTivAda aura pUrvagata-inake antargata hone se kramazaH una chaha ke viSaya meM pRthak-pRthaka usa cAra prakAra ke avatAra kI prarUpaNA kI hai| 10. yahIM para Age gaNanAkRti ke prarUpaka sUtra (2,1,66) kI vyAkhyA ke prasaMga meM dhavalAkAra ne kahA hai ki yaha sUtra dazAmarzaka hai, isalie yahA~ dhana, RNa aura dhana RNa isa saba gaNita kI prarUpaNA karanI caahie| prakArAntara se unhoMne yaha bhI kahA hai ki athavA 'kRti' ko upalakSaNa karake yahA~ gaNanA, saMkhyAta aura kRti kA bhI lakSaNa kahanA caahie| tadanusAra unhoMne inake lakSaNa ko prakaTa karate hue kahA hai ki eka ko Adi karake utkRSTa ananta taka gaNanA kahalAtI hai| do ko Adi karake utkRSTa ananta taka kI gaNanA ko saMkhyAta kahA jAtA hai| tIna ko Adi karake utkRSTa ananta taka kI gaNanA kA nAma kRti hai| pazcAt yahA~ kRti, nokRti avaktavya ke udAharaNArtha yaha prarUpaNA kI jAtI hai, aisI pratijJA karate hue usake viSaya meM odhAnugama, prathamAnugama, carimAnugama aura saMcayAnugama ina cAra anuyogadvAroM kA ullekha kiyA gayA hai| inameM prathama sIna kI yahAM saMkSepa meM prarUpaNA karake' tatpazcAt antima saMcayAnugama kI prarUpaNA satprarUpaNAdi ATha anuyogadvAroM ke Azraya se vistArapUrvaka kI gayI hai / ' sUtra-asUtra-vicAra __isa 'kRti' anuyogadvAra meM Age tIna sUtroM (68,66 aura 70) dvArA karaNakRti ke bhedaprabhedoM kA nirdeza kiyA gayA hai| tatpazcAt "evehi suttehi terasaNhaM mUlakaraNakadINaMsaMtaparUvaNA kadA // 71 // " yaha vAkya sUtra ke rUpa meM upalabdha hotA hai / para vAstava meM vaha sUtra nahI pratIta hotA, vaha dhavalA TIkA kA aMza rahA dikhatA hai| ___kAraNa yaha ki prathama to isakI racanA-paddhati sUtra-jaisI nahIM hai / dUsare isameM jo yaha kahA gayA hai ki ina sUtroM dvArA teraha mUlaka raNa kRtiyoM kI satprarUpaNA mAtra kI gayI hai, yaha paddhati anyatra sUtroM meM kahIM dRSTigocara nahIM hotii| dhavalAkAra vaisA spaSTIkaraNa kara sakate haiM - yaha eka vicAraNIya prasaMga hai| 11. ve vahA~ yaha spaSTa karanA cAhate haiM ki ina (68-70) sUtroM dvArA taraha mUlakaraNa kRtiyoM kI satprarUpaNA mAtra kI gayI hai| aba isa dezAmarzaka sUtra (70) dvArA sUcita adhikAroM kI prarUpaNA kI jAtI hai-isa pratijJA ke sAtha unhoMne Age usase sUcita padamImAMsA, svAmitva aura alpabahutva ina tIna adhikAroM kA nirdeza kiyA hai tathA yaha spaSTa kara diyA hai ki ina adhikAroM ke binA una sUtroM (68-70) dvArA prarUpita mUlakaraNa kRtiyoM kI vaha satprarUpaNA banatI nahIM hai| isa spaSTIkaraNa ke sAtha Age dhavalAkAra ne krama se padamImAMsAdi 1. yathA--jJAna, pR0 185-86; zrutajJAna, pR0 186-61; aMgazruta, pR0 162-204; dRSTi vAda, pR0 204-10; pUrvagata pR0 210-24; agrAyaNIyapUrva pR0 225-36 2. dhavalA, pu0 6, pR0 274-80 3. vahI, , pR0 280.321 vIrasenAcArya kI vyAkhyAna-paddhati / 737 Page #792 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tIna adhikAroM kI prarUpaNA kI hai|' anantara dhavalAkAra ne 'aba hama yahA~ dezAmarzaka sUtra se sUcita anuyogadvAroM ko kahate haiM' isa pratijJA ke sAtha una teraha mUlakaraNakRtiyoM ke viSaya meM yathAkrama se satprarUpaNA va dravyapramANAnugama Adi ATha anuyogadvAroM kI prarUpaNA kI hai| * isa prakAra ukta dezAmarzaka sUtra ke dvArA sUcita una padamImAMsAdi tIna adhikAroM aura satprarUpaNAdi una ATha anuyogadvAroM kI vistAra se prarUpaNA karane ke pazcAt dhavalAkAra ne prasaMga ke anta meM 'idi mUlakaraNakadIparUvaNA kadA isa vAkya ke dvArA mUlakaraNakRti kI prarUpaNA ke samApta hone kI sUcanA kI hai / 12. vedanAdravyavidhAna ke antargata padamImAMsA anuyogadvAra kI prarUpaNA ke prasaMga meM "jJAnAvaraNIya kI vedanA kyA dravya se utkRSTa hai, kyA anutkRSTa hai, kyA jaghanya hai aura kyA ajaghanya hai" yaha pRcchAsUtra prApta huA hai / agale sUtra meM ina pRcchAoM ko spaSTa karate hue kahA gayA hai ki vaha utkRSTa bhI hai; anutkRSTa bhI hai, jaghanya bhI hai aura ajaghanya bhI hai / sUtra 4, 2, 4, 2-3 dhavalAkAra ne ina donoM sUtroM ko dezAmarzaka kahakara unake antargata kyA vaha sAdi hai, kyA anAdi hai, ityAdi anya nau pRcchAoM ko bhI vyakta kiyA hai / isa prakAra sUtrokta cAra va usase sUcita nau ye teraha pRcchAeM sUtroM ke antargata haiM, yaha abhiprAya dhavalAkAra kA hai / ina teraha pRcchAoM ko spaSTa karate hue vahA~ dhavalAkAra ne kahA hai ki isa prakAra isa sUtra (2) meM teraha anya sUtra praviSTa haiM, aisA samajhanA caahie| isa prakAra sAmAnya se teraha tathA vizeSa rUpa se unameM pratyeka meM bhI teraha-teraha, tadanusAra saba pRcchAe~ 166 (13 X 13) hotI haiM / isa spaSTIkaraNa ke sAtha dhavalAkAra ne una teraha pRcchAoM ko uThAkara yathAsambhava unako spaSTa kiyA hai / 3 13. isa vedanAdravyavidhAna kI cUlikA meM sUtrakAra dvArA yogaalpabahutva aura pradezaalpabahutva kI prarUpaNA kI gayI hai / prasaMga ke anta meM pratyeka jIva ke yoga guNakAra ko palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga-pramANa nirdiSTa kiyA gayA hai / --sUtra 4,2,4,144-73 - antima sUtra (173 ) kI vyAkhyA ke prasaMga meM dhavalAkAra ne prakRta mUlavINA ke alpabahutvaAlApa ko zAmarzaka kahakara use prarUpaNA Adi anuyogadvAroM kA sUcaka kahA hai va usase sUcita prarUpaNA, pramANa aura alpabahutva ina tIna anuyogadvAroM kI yahA~ prarUpaNA kI hai / * 14. vedanAkAlavidhAna kI cUlikA meM sUtrakAra ne sthitibandhasthAnoM ke alpabahutva kI prarUpaNA kI hai / -- sUtra 4, 2, 6, 37- 50 1. isa saba ke lie dhavalA, pu0 6, pR0 324- 54 (sUtra 68-71) dekhanA cAhie / 2. dhavalA, pu0 6 -- satprarUpaNA, pR0 354-56; dravyapramANAnugama, pR0 356-64; kSetrAnugama, pR0 364-70; sparzAnugama, pR0 370-80 kAlAnugama, pR0 380-403; antarAnugama, pR0 403 - 28; bhAvAnugama, pR0 428 va alpabahutvAnugama, pR0 426-50 3. dhavalA, pu0 10, pR0 20-28, dhavalAkAra ne Age prasaMga ke anusAra isI paddhati se vedanAkSetravidhAna, vedanA kAlavidhAna aura vedanAbhAvavidhAna meM bhI ina 13 13 pRcchAoM ko spaSTa kiyA hai| dekhie pu0 11, pR0 4 11 va 78 se 54 tathA pu0 12, pR0 4 11 4. dhavalA, pu0 10, pR0 403 31 738 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #793 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yahA~ antima sUtra kI vyAkhyA ke prasaMga meM dhavalAkAra ne anvogADhaalpabahutvadaNDaka ko dezAmarzaka kahakara usake antargata cAra prakAra ke alpabahutva ke kahane kI pratijJA kI hai aura tadanasAra Age svasthAna va parasthAna ke bheda se do prakAra ke avvogADhaalpabahatva kI tathA do prakAra ke mUlaprakRtialpabahutva kI prarUpaNA kI hai|' 15. vedanAbhAvavidhAna kI dUsarI cUlikA meM vRddhiprarUpaNA' anuyogadvAra ke prasaMga meM anantaguNavRddhi kisa se vRddhi ko prApta hotI hai, ise spaSTa karate hue sUtra meM kahA gayA hai ki anantaguNavRddhi saba jIvoM se vRddhiMgata hotI hai|--suutr 4,2,7,214 / isakI vyAkhyA ke prasaMga meM dhavalAkAra ne 'aba hama isa dezAmarzaka sUtra se sUcita paramparopanidhA ko kahate haiM aisI pratijJA karate hue usa paramparopanidhA kI vistAra se prarUpaNA kI hai|' 16. vargaNAkhaNDa ke antargata 'karga' anuyogadvAra meM sUtrakAra dvArA nAma va sthApanA Adi ke bheda se dasa prakAra ke karma kI prarUpaNA kI gayI hai / anta meM unhoMne yahA~ usa dasa prakAra ke karma meM samavadAna karma (6) ko prakRta batalAyA hai-sUtra 5,4,31 isakI vyAkhyA meM dhavalAkAra ne kahA hai ki mUlatantra meM prayogakarma, samavadAnakarma, AdhAkarma, IryApathakarma, tapaHkarma aura kriyAkarma ye chaha karma pradhAna rahe haiM, kyoMki vahA~ inakI vistAra se prarUpaNA kI gayI hai| isIlie hama yahA~ ina chaha karmoM ko AdhArabhUta karake satprarUpaNA va dravyapramANAnugama Adi ATha anuyogadvAroM kI prarUpaNA karate haiN| aisI sUcanA karate hue unhoMne Age ATha anuyogadvAroM ke Azraya se una chaha karmoM kI vistAra se prarUpaNA kI hai| ____ isa para Apatti uThAte hue zaMkAkAra ne kahA hai ki yaha alpabahutva asambaddha hai, kyoMki isake lie koI sUtra nahIM hai / isa kA nirAkaraNa karate hue dhavalAkAra ne kahA hai ki yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki usakI sUcanA pUrvaprarUpita dezAmarzaka sUtra (5,4,31) se kI gayI hai| 17. kahIM zaMkA ke rUpa meM bhI dezAmarzaka sUtra kA ullekha huA hai / yathA zrutajJAnAvaraNIya ke prasaMga meM zrutajJAna ke svarUpa Adi kA vicAra karate hue dhavalA meM usake zabdaliMgaja aura azabdaliMgaja ye do bheda nirdiSTa kiye gaye haiN| zabdaliMgaja zrutajJAna ke prasaMga meM yaha sUcanA kI hai ki yahA~ zabdaliMgaja zrutajJAna kI prarUpaNA kI jAtI hai| yahAM yaha zaMkA uThAyI gayI hai ki isa dezAmarzaka sUta (5,5,43) dvArA sUcita azabdaliMgaja zrutajJAna kI prarUpaNA kyoM nahIM kI jA rahI hai| uttara meM kahA gayA hai ki grantha kI adhikatA ke bhaya se mandabuddhi janoM ke anugrahArtha bhI yahA~ usakI prarUpaNA nahIM kI jA rahI hai| 18. vargaNAkhaNDa ke antargata 'bandhana' anuyogadvAra meM bandhanIya (vargaNA) kI carcA vistAra se kI gayI hai| vahA~ 'vargaNAdravyasamudAhAra' kI prarUpaNA meM vargaNAprarUpaNA, vargaNAnirUpaNA va vargaNAdhra vAdhra vAnugama Adi caudaha anuyogadvAroM kA nirdeza hai |---suutr 5, 6, 75 __ unameM mUlagranthakartA ne vargaNAprarUpaNA aura vargaNAnirUpaNA do hI anuyogadvAroM kI prarUpaNA kI hai, zeSa vargaNAdha vAdhra vAnugama Adi bAraha anuyogadvAroM kI prarUpaNA unhoMne nahIM kI hai| 1. dhavalA, pu0 11, pR0 147-205 2. dhavalA, pu0 12, pR0 158-63 3. dhavalA, pu0 13, pra060-165 4. dhavalA, pu0 13, pR0 246-47 vIrasenAcArya kI vyAkhyAna-paddhati / 736 Page #794 -------------------------------------------------------------------------- ________________ isa prasaMga meM dhavalAkAra ne yaha sUcanA kI hai ki sUtrakAra ne cUMki una zeSa bAraha anuyogadvAroM kI prarUpaNA nahIM kI hai, isalie hama pUrvokta do (vargaNAprarUpaNA va vargaNAnirUpaNA) anuyogadvAroM kI prarUpaNA karate haiM / yaha kahakara Age unhoMne yathAkrama se una bAraha anuyogadvAroM kI prarUpaNA kI hai|' dezAmarzaka sUtra Adi se sambandhita ye kucha hI udAharaNa diye gaye haiN| vaise dhavalAkAra ne anya bhI kitane hI prasaMgoM para pracuratA se una dezAmarzaka sUtra Adi kA ullekha kiyA hai aura unase sUcita prasaMgaprApta artha kA, jisakI prarUpaNA mUlagranthakAra dvArA nahIM kI gayI hai, vyAkhyAna dhavalA meM kahIM saMkSepa meM va kahIM apane prApta zruta ke bala para bahuta vistAra se kiyA hai| yaha Upara ke vivecana se spaSTa ho cukA hai| yaha saba dekhate hue dhavalAkAra A0 vIrasena kI agAdha vidvattA kA patA lagatA hai| upadeza ke abhAva meM prasaMgaprApta viSaya kI aprarUpaNA yaha pIche kahA hI jA cukA hai ki dhavalAkAra ne prasaMgaprApta viSaya kA vizadIkaraNa AcAryaparamparAgata upadeza ke anusAra atizaya prAmANikatApUrvaka kiyA hai| jahA~ unheM paramparAgata upadeza nahIM prApta huA hai, vahAM unhoMne use spaSTa kara diyA hai va vivakSita viSaya kI prarUpaNA nahIM kI hai / yathA-- 1. jIvasthAna-dravyapramANAnugama meM tiryaMcagati ke Azraya se sAsAdanasamyagdaSTi Adi saMyatAsaMyata paryanta jIvoM meM dravyapramANa ke prarUpaka sUtra (1,2,36) kI byAkhyA ke prasaMga meM dhavalAkAra ne yaha spaSTa kiyA hai paMcendriya tiryaMca paryApta tIna veda vAle samyagmithyAdaSTi jIvoM kI rAzi se paMcendriya tiyaMcayonimatI asaMyatasamyagdRSTiyoM kI rAzi kyA samAna hai, kyA saMkhyAtaguNI hai, kyA asaMkhyAtagaNI hai, kyA saMkhyAgaguNI hIna hai, kyA asaMkhyAtaguNI hIna hai, kyA vizeSa adhika athavA vizeSahIna hai; isakA vartamAna kAla meM upadeza nahIM hai| 2. kSadraka bandha ke antargata sparzanAnugama meM "coddasabhAgA vA dasaNA" isa sUtra (2,7,5) kI vyAkhyA karate hue dhavalAkAra ne kahA hai ki yaha sUtra mAraNAntika aura upapAda padagata nArakiyoM ke atIta kAla kA Azraya lekara kahA gayA hai| mAraNAntika ke ye chaha-baTe caudaha (6/14) Aga dezona-saMkhyAta hajAra yojanoM se hIna haiN| prakArAntara se yahA~ yaha bhI kahA gayA hai ki athavA yahA~ UnatA (hInatA) kA pramANa itanA hai, yaha jJAta nahIM hai| kyoMki pArzvabhAgoM meM va madhya meM itanA kSetra hIna hai, isa sambandha meM viziSTa upadeza prApta nahIM hai| 3. vedanAdravyavidhAna meM jJAnAvaraNIya kI anutkRSTa dravyavedanA kI prarUpaNA ke prasaMga meM avasaraprApta 'zreNi' anuyogadvAra kI prarUpaNA karate hue dhavalAkAra ne kahA hai ki anantaropanidhA aura parampopanidhA ke bheda se zreNi do prakAra kI hai| unameM anantaropanidhA kA jAnanA 1. vahI, 14, pR0 134-223 2. dhavalA, pu0 3, pR0 238-36 3. dhavalA, pu0 7, pR0 366 740 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #795 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zakya nahIM hai, kyoMki jaghanya syAnavI jIvoM se dvitIya sthAnavartI jIva kyA vizeSa hIna haiM, kyA vizeSa adhika haiM, yA kyA saMkhyAtaguNe haiM; isa viSaya meM upadeza prApta nahIM hai| paramparopanidhA kA jAna lenA bhI zakya nahIM hai, kyoMki ananta ropanidhA kA jJAta karanA sambhava nahIM huaa| 4. vedanAkSetra vidhAna meM kSetra kI apekSA jJAnAvaraNIya kI anutkRSTa vedanA kI prarUpaNA karate hue usa prasaMga meM dhavalAkAra ne utkRSTa , anutkRSTa aura jaghanya anutkRSTa kSetravedanA ke madhyagata vikalpoM ke svAmiyoM kI prarUpaNA meM ina chaha anuyogadvAroM kA ullekha kiyA haiprarUpaNA, pramANa, zreNi, avahAra, bhAgAbhAga aura alpabahutva / Age yathAkrama se inakI prarUpaNA karate hue dhavalAkAra ne kahA hai ki zreNi va avahAra ina do anuyogadvAroM kI prarUpaNA karanA zakya nahIM hai, kyoMki unake viSaya meM upadeza prApta nahIM hai|' 5. 'prakRti' anuyogadvAra meM avadhijJAnAvaraNIya ke prasaMga meM avadhijJAna ke viSaya kI prarUpaNA karate hue dhavalAkAra kahate haiM ki jaghanya avadhijJAna se sambaddha kSetra kA kitanA viSkambha, kitanA utsedha aura kitanA AyAma hai; isa viSaya meM kucha upadeza prApta nahIM hai| kintu pratara-dhanAkAra se sthApita avadhijJAna ke kSetra kA pramANa utsedhAMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga hai, itanA upadeza hai| ___ isa prakAra paramparAgata upadeza ke prApta na hone se dhavalAkAra ne prasaMgaprApta viSaya kA spaSTIkaraNa nahIM kiyA hai / upadeza prA ta kara jAna lene kI preraNA kahIM para dhavalAkAra ne upadeza ke na prApta hone para vivakSita viSaya ke sambandha meM svayaM kisI prakAra ke abhiprAya ko vyakta na karate hue upadeza prApta karake prasaMgaprApta viSaya ke jAnane va usake viSaya meM kisI eka prakAra ke nirNaya karane kI preraNA kI hai / yathA 1. svayambhUramaNasamudra kI bAhya vedikA se Age kucha adhvAna jAkara tiryagloka samApta huA hai, ise pIche paryApta spaSTa kiyA jA cukA hai| isa viSaya meM dhavalAkAra ne apane uparyukta mata ko spaSTa karake bhI anta meM yaha kaha diyA hai ki atIndriya padArthoM ke viSaya meM chadmasthoM kI kalpita yuktiyA~ nirNaya karane meM sahAyaka nahIM ho sakatI, isalie isa viSaya meM upaveza prApta karake nirNaya karanA caahie| 2. AbhinibodhikajJAnI, zrutajJAnI aura avadhijJAnI saMyatAsaMyatoM ke antara kI prarUpaNA meM prasaMgaprApta eka zaMkA ke samAdhAna meM dhavalAkAra ne kahA hai ki saMjJI sammUchima paryApta jIvoM meM saMyamAsaMyama ke samAna avadhijJAna aura upazama-samyavatva sambhava nahIM hai| Age prAsaMgika kucha anya zaMkA-samAdhAnapUrvaka anta meM dhavalAkAra ne yaha bhI kaha diyA hai- athavA isa viSaya meM jAna karake hI kucha kahanA cAhie / 1. vahI, pR0 10, pR0 221-22 2. dhavalA, pu0 11, pR0 27 3. vahI, 13, pR0 303 4. dhavalA, pu0 3, pR0 33-38 5. vahI, pu0 5, pR0 116-16 vIrasenAcArya ko dhyAkhyAna-paddhati / 741 Page #796 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 3. kartA kI prarUpaNA karate hue dhavalAkAra ne usa prasaMga meM vIra-nirvANa ke bAda kitane varSa bItane para zaka rAjA huA, isa viSaya meM tIna bhinna matoM kA ullekha kiyA hai (1) vaha vIra-nirvANa ke pazcAt 605 varSa aura pAMca mAsa bItane para utpanna huaa| (2) vIra-nirvANa ke pazcAt 14763 varSa bItane para zaka rAjA utpanna huaa| (3) vIra-nirvANa ke pazcAt 7665 varSa aura pAMca mAsa vyatIta hone para zaka rAjA utpanna naa| ina tIna matoM ke viSaya meM dhavalAkAra ne yaha kahA hai ki ina tInoM meM koI eka sasya honA cAhie, tInoM upadeza satya nahIM ho sakate, kyoMki unameM paraspara-virodha hai| isalie jAnakara kucha kahanA caahie|' (4) 'kRti' anuyogadvAra meM prasaMgavaza siddhoM meM kRtisaMcita, avaktavyasaMcita aura nokRtisaMcitoM kA alpabahutva dikhalAkara dhavalAkAra ne kahA hai ki yaha alpabahutva solaha padoM vAle alpabahutva ke viruddha hai / ataH upaveza ko prApta kara kisI eka kA nirNaya karanA caahie|' (5) 'prakRti' anuyogadvAra meM avadhijJAna ke viSaya kI prarUpaNA ke prasaMga meM "savvaM ca loyaNAli" Adi gAthAsUtra kI vyAkhyA meM dhavalAkAra ne aviruddha AcAryavacana ke anusAra kahA hai ki no anudiza aura cAra anuttaravimAnavAsI deva sAtavIM pRthivI ke adhastana tala se nIce nahIM dekhate haiM / Age isase sambaddha matAntara ko prakaTa karate hue yaha bhI kahA hai ki kucha AcArya yaha bhI kahate haiM ki no anudiza, cAra anuttaravimAna aura sarvArthasiddhi vimAnavAsI deva apane vimAna-zikhara se nIce antima vAtavalaya taka eka rAjapratara vistAra se saba loka. nAlI ko dekhate haiN| use jAnakara kahanA caahie| Upara ye pAMca udAharaNa die gae haiN| aise anya bhI kitane hI prasaMga dhavalA meM upalabdha hote haiN| isa sthiti ko dekhate hue aisA pratIta hotA hai ki prAcIna samaya meM vividha sAdhusaMghoM meM tattvagoSThiyAM huA karatI thIM, jinameM aneka saiddhAntika viSayoM kA vicAra calA karatA thaa| ina goSThiyoM meM bhAga lenevAle tattvajJAniyoM ko unakI buddhi-kuzalatA ke anusAra uccAraNAcArya, nikSepAcArya, vyAkhyAnAcArya, sUtrAcArya Adi kahA jAtA thaa| aise AgamaniSTha kinhIM viziSTa ziSyoM ko lakSya karake yaha kaha diyA jAtA thA ki amuka viSayoM meM upadeza prApta karake koI nirNaya lenA caahie| 1. dhavalA, pu0 6, pR0131-33 2. dhavalA, pu. 6, pR0 318 3. dhavalA, pu0 13, pR0 316-20 742 / SaTkhaNDAgama-parizIla. Page #797 -------------------------------------------------------------------------- ________________ avataraNa-vAkya 17 yaha pahale kahA jA cukA hai ki dhavalAkAra ke samakSa vizAla sAhitya rahA hai, jisakA upayoga unhoMne adhyayana karake apanI isa dhavalA TIkA meM kiyA hai| unake dvArA isa TIkA meM kahIM grantha ke nAmanirdezapUrvaka aura kahIM grantha kA nAmanirdeza na karake 'uktaM caM' Adi ke rUpa meM bhI yathAprasaMga aneka granthoM se pracura gAthAeM va zloka Adi uddhRta kiye gaye haiN| upayogI samajha yahA~ unakI anukramaNikA dI jA rahI haika0saM0 avataraNavAkyAMza pustaka pRSTha anyatra kahA~ lapalabdha hote haiM akasAyamavedattaM 70 bha0A0 2157 agurualahu-uvaghAdaM agurulaghu-parUvadhAdA agni-jala-rudhiradIpe 256 acchittA NavamAse 122 acchedanasya rAzeH 124 aTThattIsaddhalavA go0 jI0 505 aTTavihakammavijudA (viyaDA) 1 200 go0 jI068 paMcasaM0 1.31 aTThAsI ahiyAre su 112 aTheva dhaNusahassA 158 226 aTTeva sayasahassAaTThA- 3 aTThava sayasahassA Nava " 67 260 aDadAla sIdi bArasa 132 13 aDDhassa aNalasassa ya go0 jI0 574 (TIkA meM uddhRta) aNavajjA kayakajjA 15 aNiyogo ca Niyogo 154 Ava0ni0 125 * or 9 . " Yw | | 1. dhyAna rahe ki isa anukramaNikA meM 'jANaha-jANadi', 'avagaya-avagada', ega-ekka, Auva Auga, kathaM-kadhaM, jaise bhASAgata bheda kA mahattva nahIM hai| Page #798 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kra0saM0 anyatra kahA~ upalabdha hote haiM pRSTha 260 364 71 17 12 dhyAnaza0 46 117 20 373 avataraNavAkyAMza aNiyogo ya niyogo aNubhAge hammate aNuvagayaparANuggahaaNu saMkhA saMkhaguNA aNusaMkhAsaMkhejjA aNulobhaM vedaMto aNNANa-timiraharaNaM atitIvradu:khitAyAM attAmavutti paribhoga atthANa vaMjaNANa ya atthANa vaMjaNANa ya atthAdo atyaMtara asthiaNaMtA jIvA go0jI0 474; paMcasaM0 1-132 F 23 24 258 575 78 25 356 bha0 A. 1882 bha. A0 1885 go0jI0 315; paMcasaM0 1-122 Sa0kha0 sUtra 127 (pu0 14, pR0 233); mUlA0 12, 162; paMcasaM0 1-85; go0 jI0 197 271 477 158 18 lh atthittaM puNa saMtaM atthopadeNa gammai adisayamAdasamutthaM anyayAnupapannatvaM sh llh 13 246 prava0 sA0 1-13 nyAyadIpikA pR0 64-65 para TippaNa 7 draSTavya hai / r 2 go0 jI0 286 m 1 mmm apagayaNivAraNaTuM appa-parobhayabAdhaNa appappattisaMcida appaM bAdara mavuaM appidaAdarabhAvo apravRttasya doSebhyaH abhayAsaMmohavivega abhAvaikAntapakSepi abhimuha-NiyamiyabohaNa- 351 136 48 186 55 82 38 36 15 1 356 dhyAnaza0 82 (abhayA =avahA) A0 mI0 12 go0jI0 306; paMcasaM0 1-121, jaM0dI0pa013-56 pramANavA04-160 prava0 sA02-80; paMcA0 134 317 44 ayogamaparoga arasamarUvamagaMdhaM arthasya sUcanAt samyaka avagayaNivAraNaTTha 366 45 126 744 / SaTnaNDAgama-parizIlana Page #799 -------------------------------------------------------------------------- ________________ R0saM0 avataraNavAkyAMza pustaka anyatra kahA~ upalabdha hote haiM avagayaNivAraNa? 11 paMcasaM0 1.123; go0 jI0 370 356 147 x x x x IMGMc WWW.MG x x x x x x 1 avagayaNivAraNatyaM avaNayaNarAsiguNido avahAravaDhirUvA avahAraviseseNa ya avahAreNo avahIyadi tti ohI avAyAvayavotpattiH avidakkamavIcAraM su. 13 avidakkaravIcAraM aNi- " aSTamyAmadhyayanaM praSTasahasramahIpatiaSTAdazasaMkhyAnAM asadakaraNadupAdAnaasarIrA jIvaghaNA bha0 A01886 87 257 1 17 sAMkhyakA 1 162. asahAyaNANa-daMsaNa asurANamasaMkhejA paMcasaM0 1-26; go0 jI064 ma0 baM0 1, pR0 22; mUlA. 12-110; go0 jI0 427 aha khaMti-majjavajjava ahamidA jahadevA AuvabhAgo thovo 13 80 137 10 387,512 15 35 1 106 paMcasaM0 1-65; go0 jI0 164 paMcasaM0 4-466; go0ka0 192 wr Ved dhyAnaza0 67 prava0 sA0 3-34 264 D AkSepiNI tattvavidhAna Agama-uvadesANA AgamacakkhU sAhU Agamo hyAptavacana AgAsaM sapadesaM AcAryaH pAdamAcaSTe ANada-pANadakappe ANada-pANadavAsI 12 . 171 320 26 72 6 mUlA0 12-25 ma0 baM0 1, pR0 23; go0 jI0 431 prava0 sA0 1-23 ti0 50 1-26 (kucha zabdabheda) 386 AdA NANapamANaM Adimhi bhaddavayaNaM Adi triguNaM mUlA 74 75 0 avataraNa-vAkya | 745 Page #800 -------------------------------------------------------------------------- ________________ R0saM0 pustaka pRSTha anyatra kahA~ upalabdha hote haiM oo 78 76 avataraNavAkyAMza AdI maMgalakaraNaM AdIvasANamajjhe Ado madhye'vasAne AbhIyamAsurakkhA AlaMbaNANi vAyaNa AlaMbaNehi bhario 41 358 67 Aptapa0 pR0 5 paMcasaM0 1-119; go0 jI0 304 dhyAnaza0 43 bha0 A01876 0 0 UU PUUUU MK W w | 00 0 AloyaNa-paDikamaNe Avali asaMkhabhAgA Avaliya aNAgAre AvaliyapudhattaM puNa 361 25 x0 mUlA0 5-165 go0 jI0 574 ka0 pA0 15 ma0 baM0 1, pR0 21, go0 jI0 405 VV U paMcasaM01-67; go0jI0 236 paMcasaM0 1-176; go0jI0 665 go0 jI0 240 paMcasaM0 1.44; gojI-116 w 355 117 264 152 264 417 575 123 162 131 w mn GKK W0MM GM w AvaliyAe vaggo AhAra-teja-bhAsA Aharadi aNeNa muNI 1 Aharadi sarIrANaM AhArayamuttatthaM AhAra-sarIridiya AhAre paribhoyaM AhiNibohiyabuddho 6 igivIsa aTTha taha Nava 5 igitIsa satta cattAri 7 icchahidAyAmeNa ya 10 icchaM viraliya[du]guNiya 14 icchidaNiseyabhatto iTThasalAgAnutto itthi-NauMsayavedA imisse vasappiNIe w w w w w 166 w 201 18 100 62 120 273 102 iMgAla-jAla-accI ti050 1-68 (arthasAmya) mUlA0 5-14; paMcasaM0 1-76 AcA0ni0 118 goka0418 ur 13 410 36 ugudAla tIsa satta ya 104 uccAridammi du pade 105 uccAriyamatthapadaM uccucca ucca taha 107 ucchavAsAnAM sahasrANi 746 / SaTkhaNDAgama-parizIlana 0 4 318 Page #801 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pustaka kra0saM0 108 anyatra kahAM prApta hote hai 106 avataraNavAkyAMza ujukUlaNadItIre ujjusudassa du vayaNaM uNatIsa joyaNasayA 124 26 158 uNasaTThijoyaNasayA 112 113 114 115 uttaraguNite tu dhane uttaraguNidaM icchaM uttaradalahayagacche udae saMkama-udae 226 158 226 87 475 64 265 266 276 362 13 goka0 440 udayo ya aNaMta uppajjati viyaMti ya 0 morxxx ram 9 sanmatisUtra 1-11 244 uppaNNammi aNaMte 116 73 320 24 342 dhyAnaza055 mUlA0 12-27 goka0 788paMcasaM0 4-79 8 9 4 341 116 120 121 122 123 124 125 126 127 128 uvajogalakkhaNabhaNAi uvarimagevajje sua uvarillapaMcae puNa uvasamasammattaddhA jai uvasamasammattaddhA jattiya uvasaMte khINe vA uvasAmago ya samvo uvvellaNa vijjhAdo RSigirirandrAzAyAM eiMdiyassa phusaNaM .. 373 6 236 408 paMcasaM01-133; go0jI0475 ka0pA067 goka0 406 . 258 paMcasaM0 1-67 (tR0 caraNa bhinna) go0jI0 167 286 s 126 130 131 ee chacca samANA 12 ekamAtro bhaveddhasvo 13 ekottarapadavRddho rUpAdya 5 248 janendra pu0 pR0 5 (arthasAmya) m s 163 254 203 258 10 132 llh ekottara padavRddho rUpo- 13 ekkammi kAlasamarA 1 m 133 185 paMcasaM01.20; go0jI056 avataraNa-vAkya/747 Page #802 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kra0 saM0 134 135 136 137 138 136 140 141 142 143 144 145 146 147 148 146 150 151 152 153 avataraNa vAkyAMza ekka ya chakkekkArasa ekkaM ca dvidivisesaM ekkaM tiya satta ekkArasa cha satta ya ekkArasaya tisu gu ekkkahi yavatthU ekkkaM tiNi jaNA ekko caiva mahappo 39 " gANe gabhavagayaM dahiguNA desi guNagAro edesi puvvANaM eyavakhetto gADhaM 17 33 1 6 ekko ( ego) me sassado appA 6 37 17 33 33 wr eyaTTha ca ca ya cha sattayaM eyaNigodasarIre "" "" "" 19 edaviyammi je "3 19 " eyaM ThANaM tiNNi viyappA eyAdIyA gaNaNA evaM kramapravRddhyA evaM suttasiddhaM esa karemi ya paNamaM 154 155 156 157 158 156 160 748 / SaTkhaNDAgama-parizIlana eso paMcaNamokkAro oDDadi je ase ogAhaNA jahaNA ojammi phAlisaMkhe pustaka 15 6 4 4 " 3 ha "" 67 13 1 14 e 4 12 14 15 13 1 4 1 3 5 ha 6 7 1 ha 6 ha 10 pRSTha 82 347 361 415 236 65 226 208 100 168 & ha 72 183 118 227 327 277 436 35 254 270 va 364 478 386 6 183 162 276 258 103 105 4 347 16 60 anyatra kahA~ prApta hote haiM ka0pA0 155; la0sA0 404 paMcA0 71 "1 bhAvaprA0 56 ni0sA0 102; mUlA0 2-12 paMcasaM 0 1 18; go0jI0 51 paMcasaM0 4-464; go0jI0 185 19 37 33 "7 "7 77 go0jI0 353 Sa0kha0 sUtragAthA 128 (5014); mUlA0 12-163; go0 jI0166 sanmatisUtra 1-33; go0jI 582 "" 13 tri0sA0 16 mUlA0 7-13 ka0pA0 154; la0 sA0 403 ma0 baM0 1, pR0 21 Page #803 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anyatra kahA~ prApta hote hai pRSTha 187 ka0saM0 avataraNavAkyAMza parataka odaio uvasamio 5 prodaiyA baMdhayarA 12 orAliya muttatthaM ___ ovaTTaNA jahaNNA 165 osappiNi-ussappiNI 4 osA ya himo dhUmari 1 276 261 346 333 273 go0 jI0231 ka0 pA0 152; la0 sA0 401 sa0si0 210 (uddhRta) mUlA0 5-13 (pU0); paMcasaM0 1-78; AcA0ni0 108 (pU0), uttara 36-86; prajJApa0 1-20 f 167 168 aupazleSikavaiSayikA- 14 aMga saro vaMjaNa aMgulamAvaliyAe 502 72 24,40 ma0baM0 pR0 21; vizeSA0 611 naMdIgA0 50; go0jI0 404 15 76 171 172 aMgovaMga-sarIridiya aMtomuhuttaparado aMtomuhuttamettaM kathaMcitte sadaiveSTaM kadhaM care kadhaM ciTTha dhyAnaza0 4 dhyAnaza03 A0mI0 14 mUlA0 10-121; dazavai0 4-7 15 EE 174 ka0pA0 106 175 167 242 265 72 bha0A0 1711 177 178 176 180 kammANi jassa tiNNi kammeva va kammabhavaM kallANapAvae je 13 ke pi NaraM daLUNa ya 7 kAU kAU koU 2 kArisa-taNiTTi vAgaggi 1 kAryadravyamanAdi syAt 15 kAlo cauNNa vuDDhI 6 kAlo TidiavadharaNaM 1 kAlo tihA vihatto kAlo tti ya vavaeso "oo or rxx 456 342 26 : MMK. KW Mc 06 0MM WWW G paMcasaM0 1-185; go0jI0 556 paMcasaM01-108 gojI 108 a0mI0 10 ma0baM pR0 22; naMdI gA0 54 156 26 paMcA0 101 kAlo pariNAmabhavo 315 paMcA0 100 187 188 186 kAlo vi so cciya 13 kiTTI karedi NiyamA 6 kiTTI ca TTidivise sesu , 382 383 dhyAnaza0 38 ka0pA0 164 kapA0 167 avataraNa-vAkya / 746 Page #804 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pRSTha / 16 kra0saM0 160 161 162 163 184 165 166 167 198 166 200 533 350 34 anyatra kahA~ prApta hote haiM paMcasaM0 1-183 (kiNhA) paMcasaM0 1-153 paMcasaM0 1-183 go0jI0 287 malA0 8-15, jIvasa0 4 bha0A0 1706 dhyAnaza046 avataraNavAkyAMza pustaka kiNNaM bhamarasavaNNA kiNhAdilessarahidA 1 kiNhA bhamara savaNNA 2 kimirAya-cakka-taNu ki kassa keNa kattha kiMci didvimupAvatta- 13 ki bahuso savvaM ciya 13 kukkhikimi-sippi-saMkhA 1 kuMDapurapuravarissara 6 kuMthu-pipIlika-makkuNa 1 kRtAni karmANyatidA- 13 kRSNacaturdazyAM hai kevalaNANa-divAyara 1 kevaladaMsaNa-NANe koTikoTyo dazaiteSAM 13 koTIzataM dvAdaza kSaNikAntapakSe'pi 15 kSAyikamekamanantaM kSetra saMzodhya punaH khaya-uvasamo visohI paMcasaM0 1-73 73 241 122 243 60 257 161 361 301 165 201 paMcasaM0 1-27; go0jI0 63 ka0pA016 203 204 26 207 142 256 136 bha0A0 2076; la.sA. 3; go0jI0 650 205 210 khavae ya khINamohe Sa0kha0 sutragA0 8 (pu0 12, pR0 78); ka0pra0 6-6 15 282 266 " , khaMdhaM sayala samatthaM 211 paMcA0 75; mUlA0 5-34; ti0pa0 1-65; go0 jI0 603 dhyAnaza0 54 212 khidi-valaya-dIva-sAyara khINe daMsaNamohe caritta 1 73 64 116 365 (kucha zabda-bheda) paMcasaM0 1-160; go0jI0 646 214 215 khINe daMsaNamohe jaM khettaM khalu AgAsaM gaikammaviNivattA gacchakadImUlajudA gaNarAyamaccatalavara 135 217 218 13 256 1 750 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #805 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kra0saM0 216 220 221 222 223 224 225 .226 227 228 226 230 231. 232 233 234 235 236 237 238 236 240 - 241 242 243 244 245 246 247 avataraNavAkyAMza gAdijAdI ussAso gadiliMga kasAyA vi gamaiyachadumatthattaM gaya gavala sajalajala gayaNaTTha-Naya kasAyA samayahi jIvo gahidamagahidaM ca tahA guNa-jIvA-pajjattI guNa- jogaparAvattI guNase ataguNA ataguNo asaMkhejjA guNase gutti - pattha-bhayAI vajjAvarimayA vajjeya viguNaM gotrtaNa godamo ghaTa-mauli suvarNArthI cararuttaratiSNisayaM causaTu chacca sayA cakkhUNa jaM payAsadi 31 11 cattAri ANupubvI cattAri dhaNusAyA iM 19 cittAri vichettAiM "1 cadupaccaigo baMdho caMDo Na muyadi veraM " "" caMdAicca-gahi cAgI bhaddo cokkho cAraNavaso taha paMca 11 " cAlijjai vIheha va pustaka 15 5 & 1 3 4 13 2 4 6 11 "" ha 4 6 1 15 3 "" 1 7 15 & 13 1 8 1 16 4 1 "" 6 13 pRSTha 13 186 124 . 73 255 332 48 412 411 382 363 360 132 236 268 65 27 64 ha 382 100 14 158 226 326 24 388 460 151 360 113 206 83 anyatra kahA~ prApta hote haiM paMcasaM 0 1 2; go0 jI 2 ka0pA0 165 ka0pA0 146 la0sA0 442 A0mI 56; zA0vA0 samu0 7-2 uddhRta paMcasaM0 1-136; go0jI0 484 mUlA0 12-51 (kucha zabda bheda) 11 " paMcasaM0 1 201; go0jI0 653; go0va0 334 paMcasaM 4-78 (cadu == cau); go0ka0 787 paMcasaM0 1 - 144; go0 jI0 506 33 17 paMcasaM0 1 - 151 ; go0 515 dhyAnaza0 61 avataraNa - vAkya / 751 Page #806 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kra0saM0 248 246 250 251 252 253 254 255 256 257 25= 256 260 261 262 263 264 265 266 267 268 266 270 271 272 873 274 275 avataraNavAkyAMza citiyamacitiyaM va coddasapuvva-mahoyahi coTsa bAdarajummaM chakkAdI chakkaMtA chakkApakkamajutto 21 37 chacceva saissAI chaddavva Navapayatthe chaSpaMca Nava vihANaM 11 "" 13 chammAsA uvasese 17 chaTThamAsu puDhavI chAdi sayaM doseNa chATTha ca sahassA chettUNaya pariyAyaM jagaseDhIe vaggo jacciya dehAvasthA jJAnaM pramANamityAhuH jJo jJeye kathamajJaH syAt jattha jahA jANejjo jattha bahu jANijjA "3 jattha bahU jANejjo jatthicchasi se sANaM jatthekku marai jIvo 77 jattheva carai bAlo jadaM caraM jadaM ciTTha 23 17 jamhA sudaM vidavaka " "" jayamaMgalabhUdANaM jala-jaMgha taMtu-phala 752 / baTakhaNDAgama-parizIlana pustaka 1 ", 10 3 1 ha 4 1 13 "1 1 "1 1 4 1 3 1.3 1 6 3 1 ha 3 10 1 1.4 1 6 13 17 7 ha pRSTha 360 50 23 101 100 168 236 55 152 365 315 303 206 341 152 372 356 66 13 118 126 30 41 17 458 270 60 66 167 78 76 15 76 * anyatra kahA~ upalabdha hote haiM paMcasaM0 1-125; go0jI0 438 paMcA0 72 " paMcasaM0 1 156; go0jI 561 bha0A0 2105; paMcasaM0 1 200 pU0vasu0 zrA0 530 paMcasaM0 1 104 (chAdedi = chAdayadi ) ; go0jI0 274 paMcasaM0 1 130; go0jI0 471 dhyAnaza0 36 laghIya0 6-2 31 Sa0 kha0 sUtra gA0 125 (pu0 14 ); paMcasaM 0 1 - 53; go0 163 mUlA0 5 132 mUlA0 10-122; dazavaM 04-8 J1 bha0A0 1881 1884 " ko Page #807 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kra0saM0 276 avataraNavAkyAMza javaNAliyA masUrI - pustaka 1 pRSTha 236 267 anyatra kahA~ upalabdha hote haiM mUlA0 12-50 dazavai06-13 277 278 276 jassaMtie dhammavahaM jassodaeNa jIvo aNu jassodaeNa jIvo suhaM 7 . 1 paMcasaM0 1-87; go0 jI0 203 UUUUU 36 14 266 334 454 82 281 417 1 dhyAnaza0 101 bha0 A0 105 paMcasaM0 1-43; go0 jI 118 paMcasaM0 1-76; go0 jI0 202 dhyAnaza0 100 102 136 jaha kaMcaNamaggigayaM jaha geNhai pariyaTeM jahaciyamorANa sihA jaha cirasaMciyamiMdhaNa jaha-jaha sudamogAhidi jaha puNNApuNNAI jaha bhAravaho puriso jaha rogAsayasamaNaM jaha vA ghaNasaMghAyA jaha savvasarIragayaM jaM aNNANI kamma jaM ca kAmasuhaM loe jaM thiramajjhavasANaM jaM sAmaNNaggahaNaM jaM sAmaNNaMgahaNaM 284 285 286 287 288 286 260 261 262 263 82 oo 87 281 51 prava0 sA0 3-38; bha0A0 108 mUlA0 12-103 dhyAnaza02 100 146 paMcasaM0 1-138; go0jI0 482 dravyasaM0 43 paMcasaM0 1-64; go0 jI0 152 264 jAi jarA-maraNa-bhayA jANai kajjamakajjaM 204 265 266 297 268 jANai tikaalshie| jANadi phassadi bhuMjadi jAtireva hi bhAvAnAM 386 461 144 236 175 paMcasaM0 1-150; go0jI0 515 paMcasaM0 1-117; go0jI0 266 paMcasaM01-66 majA 6 266 300 301 jAdIsu hoi vijjA jArisao pariNAmo jAvadiyA vayaNavahA 77 12 80,162 181 132 sanmati 1-47; go0 ka0 864 302 303 jAhi va jAsu va jIvA 1 jiNadesayAi lakkhaNa- 13 jiNa-sAhuguNukkittaNa- paMcasaM0 1-56; go0jI0 141 dhyAnaza0 52 dhyAnaza068 304 76 avataraNa-vAkya | 753 Page #808 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kra0saM0 305 306 307 308 306 310 311 312 313 314 315 316 317 318 316 320 321 322 323 324 325 326 327 328 326 330 331 332 333 avataraNavAkyAMza jiyadu maradu va jIvo jiyamohidhaNajalo 334 335 jIvapariNAmaheU jIvastathA nirva tima jIvA coTsabheyA jIvo kattA ya bhottA je ahiyA avahAre je UNA avahAre je gamevadavvaM je baMdhayarA bhAvA jesi AusamAI jesi Na saMti jogA hiMdu lakhite jogA payaDi-padese 11 jo Neva saccamo so jo tasavahAu virao " jyeSThAmUlAt parato jhAejjo niravajjaM jhANissa lakkhaNaM se jhANovarame vimuNI ThidighAde hammate `Na u kuNai pakkhavAyaM 31 Na kasAyasamutthehi vi sesa mAo "" Natthi ciraM vA khippaM Natthi yehi vihUNaM Naya kuNai pakhavAyaM Nayadi tti gayo bhaNio Naya pattiyai paraM so 37 Na ya pariNamai sayaM Naya mahai Neva saM 754 / SaTkhaNDAgama-parizIlana " pustaka 14 1 6 6 1 31 " 13 7 1 11 "; 12 17 1 21 EUR 13 " 13 12 1 16 13 1 4 1. 16 1 " 16 4 4 pRSTha eo . 56 12 427 373 118 42 17 76 e 304 250 161 117 286 286 175 258 71 65 73 364 360 42 82 176 317 61 462 11 386 461 315 346 anyatra kahA~ upalabdha hote haiM prava0sa0 3-17 (maradu va jiyadu) samayaprA0 86 ka0pra0 pR0 138 saundarA0 6-26 paMcasaM0 1 137; go0jI0 478 bha0A0 18-83 bha0A0 2106 paMcasaM0 paMcasaM0 1-3; go0jI0 8 paMcasaM0 4 - 513; go0jI0 257 0 1 100, go0jI0 17 paMcasaM0 1-62; go0jI0 221 paMcasaM0 1-13 ( kucha zabda parivartana); go0jI0 31 "1 dhyAnaza0 46 dhyAnaza0 65 "" paMcasaM0 1-152; go0jI0 517 0 243 dhyAnaza0 103 paMcasaM0 1 16; go0jI0 46 paMcA0 26 Ava0ni0 661 pU0 paMca0saM0 1-152 go0jI0516 "" paMcasaM0 1-148; go0jI0 513 go0jI0 570 Page #809 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kra0saM0 pustaka 1 avataraNavAkyAMza Na ya saccamosajutto Na ramati jado NiccaM NalayA bAhU ya tahA NavakammANAdANaM Nava ceva sayasahassA Navamo aikkhuvANaM pRSTha 282 202 54 337 338 ___ anyatra kahAM upabandha hote haiM paMcasaM0 160; go0jI0 219 paMcasaM0 1-60; go0jI0 147 go0ka0 28 dhyAnaza033 6 336 3 340 341 112 206 342 1 248 M NWGwrum 0 0 MM: 0 161 73 o dhyAnaza0 58 17 Na vi iMdiya-karaNajudA NANaNNANaM ca tahA NANamayakaNNahAraM NANaMtarAyadasayaM NANaMtarAyadaMsaNa NANAvaraNapadukkaM NANe giccambhAso NAmaM ThavaNA davie " , daviyaM 346 347 348 346 15 64 68 dhyAnaza0 31 sanmati01-6 185 __, 242 I mr 352 353 354 355 356 NAmaM dRvaNA daviyaM ... maNaMtaM / NAmaM 8vaNA daviyaM... .."masaMkhaM / / 11,123 NAmiNi dhammuvayAro 5 186 Nikkhitta vidiyamettaM 7 45 NiccaM ciya juvai-pasU 13 Nijjari dANijjaridaM , 48 Niddaddhamoha-taruNo 1 45 NidAvaMcaNabahulo 386 451 himmUlakhaMdha-sAhuva 533 mUlA 11-22; go0jI0 38 dhyAnaza0 35 paMcasaM0 1-146; go0jI0 511 paMcasaM0 1-162; (utta0 kucha bhinna) go0jI0 508 sa0si0 210 (uddhRta) 356 361 NirayAuA jahaNNA NirayagaI saMpatto NissesakhINamoho NihayavivihaTTakammA " Neraiya-deva-titthayarohi 13 333 26 160 48 265 paMcasaM0 1-125; go0jI0 62 362 363 naMdI0gA064 avataraNa-vAkya / 755 Page #810 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kra0saM0 pustaka 342 anyatra kahA~ upalabdha hote haiM go0jI0 275 paMcasaM0 1-11; go0jI0 26 365 173 300 56 ~ .367 avataraNavAkyAMza NevitthI va pumaM No iMdiesu virado tato varSazate pUrNa tatto ceva suhAI tattha maidubbaleNa ya tada vidado ghaNa susiro tadiyo ya Niya i. tapasi dvAdazasaMkhe tamhA ahigayasutteNa 13 1 13 , 1 dhyAnaza047 366 370 371 372 222 112 257 1 258 sanmati0 3, 64-65 (pUrvArdhauttarArddha meM vyatyaya) gojI 158 dhyAnaza0 56 __, 72 (zabda-bheda) 87 163 373 374 375 376 377 378 376 380 381 mr pacasaM0 1.16; go0jI0 54 talalInamadhugavimalaM 7 tassa ya sakamAMjaNiyaM 13 taha bAdarataNuvisayaM , taM micchattaM jamasadahaNaM 1 tArisapariNAmaTThiya , tAvanmAtre sthAvara tigahiyasada NavaNaudI 3 tiNNaM daleNa gaNidA tiNNisadA chattIsA tiNNisayA chattIsA tiNNisahassAsattaM ya - go0jI0 625 . . 362 360 382 go0jI0 122 go0jI0 123 llh 300 (eso==ego) - 14 llh paMcasaM0 1-188; go0jI0 534 llh 362 534 58 14 12 384 385 386 387 388 386 s s sanmati0 1-3 sh lh tiNhaM doNhaM doNhaM titthayara-gaNaharattaM titthayara-Niraya-devAua titthayaravayaNasaMgaha tirayaNa-tisUladhAriya tiriyaMti kuMDilabhAvaM tila-palala-pRthukativihaM tu padaM bhaNidaM tivihaM padamuddiTTa tivihA ya ANupuvvI paMcasaM0 1-61, go0jI0 148 s 360 202 255 166 266 361 362 363 140 364 365 tisadi vadaMti keI teU teka teja 534 go0jI0 626 (vadaMti bhaNaMti) paMcasaM0 1-186 (ca0 caraNa bhinna); go0jI0 534 756 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #811 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kra0saM0 366 367 368 366 400 401 402 403 404 405 406 407 408 406 410 411 412 413 414 415 416 417 418 416 420 421 422 423 424 425 426 427 428 avataraNavAkyAMza tettIsa vaMjaNAI teyA- kammasarIraM terasa koDI dese vAvaNNaM terasa paNa Nava paNa Nava teraha koDI dese paNNAsaM tI jattha samAhANaM to desa-kAla-ceTThA toyamiva NAliyAe thirakayajogANaM puNa darzanena jinendrANAM daliyamayaNappayAvA davvaguNapajjae afgar davvAiNegAI davvAdivadikkamaNaM dasa aTThArasa dasayaM dasa cadurigiM sattArasa dasa coddasa aTThArasa dasaviha sacce vayaNe dasa saNNINaM pANA dahi- guDamiva vAmissaM daMsaNamohakkhavaNAdaMsaNamohassuvasAmao daMsaNamohadayAdo daMsaNamohuvasamado daMsaNa vada sAmAiya "" dANaMtarAiyaM dANe dANe lAbhe bhoge divvaMti jado NiccaM " duodaM jahA jAda devAu - devacaukkAhAra desa-kula- jAisuddho pustaka 13 ha 3 10 3 13 "" " "" da 1 7 1 13 ha 8 37 6 1 2 1 6 ." 1 23 e 15 1 "" pRSTha 8 248 38 254 26 252 66 67 86 67 1 428 45 14 12 78 ,,, 102,373 256 28 11 227 286 418 170 245 236 366 33 dIpo yathA nirvRtimabhyupeto 6 467 6 186 11 42. 201 14 64 203 anyatra kahA~ upalabdha hote haiM go0jI0 352 maM0 baM0 1, pR0 22 go0jI0 642 dhyAnaza0 37 41 13 31 31 mUlA0 4 171 go0ka0 762 263 75 36 22 paMcasaM0 1 61; go0jI0 220 go0 jI0 133 paMcasaM 0 1 - 10; go0jI0 22 ka0pA0 110 65 21 go0jI0 346 go0jI0 650 cA0 prA0 22; go0jI0 477; paMcasaM0 1-136 vasu0 zrA0 4 vasu0vA0 527 paMcasaM0 1-63 (divvaMti - kIDaMti); go0jI0 151 saundarA0 ma0kA0 16-28 mUlA0 7-104; samavA0 12 avataraNa vAkya / 757 Page #812 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kra0saM0 pRSTha anyatra kahA~ upalabdha hote haiM 164 s 426 430 431 dhyAnaza062 82 460 w " 475 57 avataraNavAkyAMza pustaka dese khaovasamie dehavicittaM pecchA do dorUvakkhevaM doddoya tiNNi teU dravyataH kSetratazcava dvisahasrarAjanAtho dhaNamaThThattaraguNide dhadagAravapaDibaddho dhanurAkArazchinno dhammAghammAgAsA dhammAdhammA loyA dharme dharme'nya evArthoM dhuvakhaMdhasAMtarANaM nandA bhadrA jayA riktA nayopanayakontAnAM 150 2" 433 434 435 436 437 438 436 440 441 442 62 126 : A0mI0 22 118 316 A0mI0 107 m 28 183 A0mI0 57 yuktyanu0 50 A0mI037 16 446 447 448 446 450 451 452 navanAgasahasrANi na sAmAnyAtmanodeti nAnAtmatAmaprajahattadeka nityatvakAntapakSe'pi 15 nimeSANAM sahasrANi pakkhevarAsiguNido 3 yaccaya-sAmittavihI paccAharittu visaehi 13 pacchA pAvANayare paDhamakkho aMtagao 46 bha0A0 1707 453 mUlA0 11-23; go0jI0 40 454 455 456 paDhamapuDhavIe caduro paDhamaM payaDipamANaM paDhamo arahaMtANaM 125 48 316 266 45 112 206 208 300 mUlA0 11-21 (payaDi= sIla) 457 paDhamo abaMdhayANaM paNagAdi dohi judA 458 mUlA0 12-76 758 / SadakhaNDAgama-parizIsana Page #813 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kra0 saM0 456 460 461 462 463 464 465 466 467 468 466 470 471 472 473 474 475 476 477 478 476 480 48 1 482 483 484 485 486 487 488 avataraNavAkyAMza paNavaNNA ira vaNNA paNuvIsa joyaNANi asurANaM 39 "1 paNaTThI ca sahassA paNNarasa kasAyA viNu pANavaNijjA bhAvA " 11 paNNAsaM tu sahassA pattheNa kodaveNa ya pattho tihA vitto padamicchasa lAgaguNA padamImAMsA saMkhA pabhavaccudassa bhAgA pammA paumasavaNNA "" 31 paDaTTidippasA payovrato na dadhyatti paramANu AdiyAI "" paramohi asaMkhejjANi "" pariNivvude jiNide pariyaTTidANi bahuso parvasu nandIzvaravara pallA saMkhejjadimo pallo sAyara-sUI pavayaNa - jalahijalo paMca-ti cauvihi paMcasthikAyama iyaM paMcatthiyA ya chajjIva paMca ya cha si ya chappaM ca paMca ya mAsA paMca ya paMca rasa paMca vaNNA paMca vi iMdiyayANA pustaka IS - EUR 4 7 3 8 ha 12 4 3 11 10 "> 13 2 w 16 13 15 1 67 ha = x 4 6 14 3 1 13 13 * 15 w 13 2 pRSTha 24 25 76 316 85 12 57 171 235 32 26 457 16 223 533 485 72 27 382 100 42 125 334 257 118 132 46 373 73 316 13 132 352 417 anyatra kahA~ upalabdha hote hai paMcasaM0 4-50 ( ira vaNNA - paNNAsA) mUlA0 12-21, tri0sA0 246 vizeSA0 141; go0jI0 334 paMcasaM0 1984 ( pammA pamhA ) 33 dhyAnaza 0 51 A0mI0 60; zA0vA0 samu0 7-3 ( uddhRta ) paMcasaM0 1-140, go0jI0 485 " ma0 0 1, pR0 22, Ava0 ni0 45 (vizeSA0 688 ) mUlA0 12-65; ti0pa0 1-93; tri0 sa0 62 go0jI0 476; paMcasaM0 1-135 dhyAnaza0 53 mUlA0 5-201 paMcasaM0 1-46; go0jI0 130 avataraNa - vAkya / 759 Page #814 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pRSThaM anyatra kahA~ upalabdha hote haiM kra0saM0 486 460 461 372 paMcasaM0 1-131; go0jI0 472 88 462 mUlA0 502 avataraNavAkyAMza pustaka . paMcazatanarapatInAM paMcasamido tigutto paMcasayabArasuttara paMcaselapure ramme paMcAthikAya-chajjIva 13 paMcAdi aTTaNihaNA 15 paMcAsuhasaMghaDaNA paMceva atthikAyA paMceva sayasahassA ....unntiisaa| paMceva sayasahassA tepApaM malamiti proktaM pAse rase ya gaMdhe 463 464 465 466 467 82 126 468 466 500 100 101 34 158 226 156 1 501 puDhe suNe i sadda 502 sa0si0 1-16 (uddhRta); naMdIgA 0 78; Ava0 ni0 5 go0jI0 601; vasu0zrA0 16 mUlA0 5-6 (pU0); jIva0sa0 27 A0mI0 40 s 272 20 504 505 puDhavI jalaM ca chAyA puDhavI ya sakkarA vA- 1 puNya-pApakriyA na syAt 15 purisesu sadapudhattaM puruguNabhoge sede 1 pura-mahamudArurAlaM puvakayabbhAso puvvassa du parimANaM 300 341 261 507 508 506 paMcasaM0 106; go0jI0 273 paMcasaM0 1-63; go0jI0 230 dhyAnaza0 30 jaM0dI0pa013-12; prava0sAro0 1387 paMcasaM0 1-23 300 188 510 511 512 puvApuvvayapaddaya puvvuttavasesAo pUrvAparaviruddhAde 12,123 251 513 514 pRtanAGgadaNDanAyaka prakSepakasaMkSepeNa 485 ~ 241 ~ 515 pratipadya kaH pAdo pratiSedhayati samastaM pramANa-naya-nikSepai 258 44 16 517 760 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #815 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kra0saM0 anyatra kahA~ prApta hote haiM avataraNavAkyAMza pramANa-naya-nikSepai- pustaka pRSTha 3 17,126 256 bha0A0 mUlA0TIkA 526 uddhRta Mov xxxwwx go0jI0 628 bha0A0 211 518 516 520 521 522 523 524 525 526 527 528 526 530 531 532 533 534 535 536 paMcasaM0 1-141; gojI0 486 go0ka0 416 pramitira ranizataM prANini ca tIvradu:khA 255 prAya ityucyate loka phAlisalAgabbhahiyA battIsamaTTadAlaM 3 battIsa solasa cattAri battIsaM kira kavalA battIsaM sohamme 235 bamhe kappe bamhottare 235 bamhe ya lAMtave vi ya 7 320 bahirartho bahuvrIhiH bahuviha-bahuppayArA bahuvrIhyavyayIbhAvo baMdhe adhApavatto . 16 406 baMdheNa ya saMjogo baMdheNa hodi udao 356 vaMdhaNa hodi udao baMdhodaehi NiyamA baMdhodaya puvvaM vA...... NiyameNa baMdhodaya puvvaM vA..." ..'rodaye baMdho baMdhavihI puNa bArasa Nava cha ttiNNi 6 381 bArasa dasa aTTheva ya 3 167,201 250 bArasa paNa dasa paNa dasa 12 bArasa ya vedaNijje 343 bArasavihaM purANaM 112 206 bArasasadakoDIo bAhattari vAsANi ya 122 bAhirapANehi jahA 1 256 bAhirasUIvaggo 165 xr ka.pA. 144; la0sA0 441 ka0pA0 143 ka0pA0 148 x m 537 . 538 . 536 540 - 541 542 543 544 or Mare >> 266 545 546 547 paMcasaM0 1-45; go0jI0 126 avataraNa-vAkya / 761 Page #816 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kra0saM0 548 546 avataraNavAkyAMza pustaka bAhya tapaH paramaduzcara 13 bidiyAdivaggaNA puNa 10 bIje jogIbhUde pRSTha 56 456 348 anyatra kahA~ upalabdha hote haiM svayaMbhU0 83 go0jI0 160 - 251 6 232 128 58 552 553 554 buddhi-tava-viDavvaNo saha buddhi tavo vi laddhI buddhivihIne zrotari bharahammi addhamAso 414 25 ma0baM0 pR0 21; nandIgA0 5, Ava0ni0 34; go0jI0 406 paMcasaM0 1-156; go0jI0 557 556 12 557 558 316 56 46 28 556 A0mI06 15 13 1 , 224 183 paMcasaM01-17 - bhaviyA siddhI jesi bhaMgAyAmapamANaM bhAviyasiddhatANaM bhAvastatpariNAmo bhAvaikAnte padArthAnAM bhAsAgadasamaseDiM bhiNNasamayaTThiehi du makkaDaya-bhamara-mayara maGgazabdo'yamuddiSTaH maNapajjava parihArA maNasA vAcA kAe maNuvattaNasuhama ulaM maNNaMti jado Nicca madhyAhna jinarUpaM maraNaM patthei raNe 562 245 33 824 140 paMcasaM0 1.164; go0jI0 729 sthAnAMga, pR0 101 566 567 568 paMcasaM0 1-62; go0jI0 146 123 203 257 386 461 267 paMcasaM0 1-146; gojI 514 570 mUlA0 12.48 masuriya-kusaggabiMdU mahAvIreNattho kahio maMgala-Nimitta heU maMdo buddhivihINo 572 pacA0ja0sa0 vRtti meM uddhRta paMcasaM0 1-145; go0jI0 510 460 574 361 ka.pA. 17 mANaddhA kodhaddhA mANusasaThANA vi hu mAnuSazarIralezAmicchatta-kasAyAsaMmicchattapaccao khalu 48 256 577 240 ka0pA0 101 762 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #817 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ka0saM0 pustaka __ anyatra kahA~ prApta hote haiM 8 pRSTha 12 240 avataraNavAkyAMza micchatta-bhaya-duguMchA micchattavedaNIyaM micchattaM veyaMto micchattA viradI viya micchatte dasa bhaMgA micchAiTThI NiyamA 576 580 581 582 583 184 ka0pA061 paMcasaM01-6; go0jI0 17 164 242 kapA0108; ka0pra0 upa0 25, go0jI018 A0mI0 108 182 585 586 587 588 mithyAsamUho mithyA mizradhane aSTaguNo mukhamadhaM zarIrasya muhatalamamAmamaddhaM 88 383 20,51 ti0 pa. 1-165; jaM0 dI0pa011-108 586 57 560 561 562 muha-bhUmivisesamhi du muha-bhUmINa viseso muhasahidamUlamaddhaM mUlagga-pora-bIyA 146 273 mUlA0 5-16; paMcasaM0 1-81; go0jI0 186 sanmati01-5 jaMdI0pa0 11-110 565 56 567 598 svayaMbhU0 61 , 62 A0mI0 36 , 42 r w & Wr - mUlaNi meNaM pajjava mUlaM majheNa guNaM 21,51 meruvva NippakaMpaM ya eva nitya kSaNikA- 6 yathai kakaM kArakamarthayadi sat sarvathA kArya 15 yadyasat sarvathA kArya yama-paTaharavazravaNe yuktyA samadhIyAno yojanamaNDalamAtre yojanaM vistRtaM palyaM rasAd raktaM tato mAMsaM rAga-ddosa-kasAyA 13 rAga-dveSAdya SmA 15 rAgAdvA dveSAdvA rAsivimeNavahida 352 rUpeSa guNamartheSu vargaNaM 4 / 200 myonamAdisaMguNa 1,156,166 va 201 603 604 605 WWW.KG 608 610 avataraNa-vAkya / 763 Page #818 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kra0saM0 pustaka anyatra kahA~ prApta hote haiM 611 612 avataraNavAkyAMza rUvUNicchAguNidaM rUsadi Nidadi aNNe 386 461 318 paMcasaM0 1-147; go0jI0 512 , 16 613 614 47 615 616 617 618 616 rohaNo balanAmA ca raudraH zvetazca maitrazca laddhavisesacchiNNaM laddhaMtarasaMguNidaM laddhIo sammattaM liMgattiyaM vayaNasama lipadi appIkIradi logAgAsapadese 161 mm :xw am 261 150 paMcasaM0 1-142; go0jI0 486 go0jI0 588, dravyasaM0 22 620 76 MM mm ~ 11 ~ tri0sA0 4 jaM0dI0pa011-107 go0jI0 588, dravyasaM022 621 622 623 624 625 626 627 628 626 logo akaTTimo khalu logo akaTTimo khalu loyassa ya vikkhaMbho loyAyAsapadese vaisAhajoNhapakkhe vattAvattapamAe vayaNaMtu samabhirUDhaM vayaNehi vi heUhi vaya-samii-kasAyANaM yavahArassa du vayaNaM bAubbhAmo ukkali y no::wo ga paMcasaM0 1-14, go0jI0 34 315 124 178 26 365 145 26 273 paMcasaM0 1-161 paMcasaM01-127 mUlA0 5-15 (pU0); paMcasaM0 1-80; AcA0ni0 166 632 vAgmidagbhyA... (?) vAsassa paDhamamAse 13 201 634 vAsANUNattIsaM0 vikahA tahA kasAyA vikkhaMbhavaggadahaguNa vigatArthAgamanaM vA viggahaga imAvaNNA mmu do aor 635 636 130 125 178 206 256 paMcasaM01-15; go0jI0 34 tri0 sA063 paMcasaM0 1-177; jIvasa0 82; zrAvakapra068; go0 jI0 666 636 41 vighnAH praNazyanti bhayaM viNaeNa sudamadhIdaM 764 / SaTkhaNDAgama-parizIlana 682,256 mUlA05-86 Page #819 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kra0saM0 pRSTha 66 anyatra kahA~ upalabdha hote hai svayaMbhU0 52 sa0si0 7-13 (uddhRta) 475 15 30 A0mI0 13 paMcasaM0 1-120; go0jI0 305 paMcasaM0 1-65; go0jI0 232 642 643 644 645 646 647 648 646 650 651 652 653 654 655 356 261 317 358 462 paMcasaM0 1-118; go0jI0 303 dhyAnaza0 43 go0 ka0 57 1 avataraNavAkyAMza pustaka vidhiviSaktapratiSedha. 7 viyojayati cAsubhiH 14 viralidaicchaM viguNiya 10 viriyovabhogabhoge virodhAnnobhayakAtmyaM vivarIyamohiNANaM vivihagaNaiddhijuttaM , vizeSaNa-vizeSyAbhyAM 1? visa-jaMta-kUDa-paMjara 1 visamaguNAdegaNaM visamaM hi samArohai 13 visa-veyaNa-rattakkhaya visahassaM aDayAlaM vihi tihi cauhi paMcahi 1 ve ubviya muttatthaM vekoDi sattavIsA vedaNa-kasAya-veuviya vedassudIraNAe veluvamUlorabbhaya dhyantarabherItADaNa vyAsaM tAvat kRtvA vyAsaM SoDazaguNitaM vyAsArdhakRtitrika zabdAt padaprasiddhiH SaTkhaNDabharatanAtha SaSTha-saptamyo: zItaM SoDazazataM catustriMzat 6 sakayAhalaM jalaM vA sakalabhuvanaikanAtha sakkIsANA paDhama paMcasaM0 1-86 go0jI0 234 : M* 657 88 274 262 100 26 141 350 256 35 658 paMcasaM0 1-166; go0 jI 667 paMcasaM0 1-101 go0jI0 286 (veluva-veNuva) : 656 660 661 221 663 : : 58 : 405 666 667 668 165 186 pacasaM0 1-24; go0jI061 : 670 26 ma0baM0pR0 22; mUlA012-107 Ava0ni0 48 mUlA0 11-24; go0jI0 41 672 673 sagamANeNa vihate sajjhAyaM kuvvaMto satta Nava suNNa paMca 9mm >>m 46 281 256 164 256 674 sattasahassaDasIdehi 3 avtrnn-vaaky| 765 Page #820 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pra0saM0 pustaka pRSTha anyatra kahA~ upalabdha hote haiM 220 aMgapa0 2-87 675 676 677 678 676 680 avataraNavAkyAMza sattasahassA Navasada sattA jaMtU ya mAI ya sattA jaMtU ya mANI sattAdi dasukkassaM sattAdI aTThatA sattAdI charkatA sattAvIsedAo sattA savvapayatthA orror MUWA go0jI0 663 682 176 paMcA08 234 683 sattetAla dhuvAo sattetAlasahassA 684 158 226 685 255 686 687 688 saddaNayassa du vayaNaM saptadinAdhyayana samAvasahAvANaM sabbhAvo saccamaNo mamao Nimiso kaTTA samayo rAtri-dinayosammattapaDhamalaMbhasammattapaDhamalaMbho paMcA0 23 paMcasaM0 1-86, go0jI0 216 paMcA0 25 khy ln 281 317 316 242 241 662 ka0pA0 105 ka0 pA0 104; ka0 pra0 upa0 ka0 23 paMcasaM0 1-6; go0jI0 20 663 664 sammatta-rayaNa-pavvaya sammataM cAritta sambattuppattIya vi 160 186 Sa0kha0 sUtra gAthA 7 (pu0 12, pR0 78); ka0pra0 8 (udayAdhikAra), go0 jI0 60 sammattuppattIya vi ya 282 266 462 666 667 sammatte satta diNA sammA iTThI jIvo uba iTTha 1 173 sammAiTThI saddahadi sammAmicchAiTThI sAgAro , 242 243 ka0pra0 upa0ka0 24; paMcasaM0 1-12; go0 jI0 27 ka0pA0 107 ka0pA0 106; ka0 pra0 upa0 ka0 26 malA0 5-131 666 saravAse du padaMte 140 766 / SaTakhaNDAgama-parizIlana Page #821 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kra0saM0 701 702 avataraNavAkyAMza pustaka sarvathAniyamatyAgI sarvAtmakaM tadekaM syA- 15 savvaNirayamavaNesu savvamhi TThidi visesehi 6 29. 26 236 240 anyatra kahA~ prApta hote haiM svayaMbhU. 102 A0mI0 11 ka0pA0 66 ka0pA0 100, (savvehi TThidivisesehi) sa0si0 2-10 (uddhRta) ma0baM0 1; pR0 23; go0jI0 432 ka0pA0 168 704 705 savvamhi logakhette savvaMca loyaNAli WG 2K 26 383 707 708 706 savvAo kiTTIo savvAvaraNIyaM puNa savvAsiM pagaDINaM savvAsu vaTTamANA samvuvari veyaNIe 334 1366 10 387,512 15 36 sa0si0 2.10 (uddhRta) dhyAnaza0 40 paMcasaM0 4.467; zataka 60 mUlA0 11-20; go0jI0 36 sa0si0 2-10 (uddhRta) M 4 326,333 246 256 711 712 713 714 715 716 717 718 346 o r dhyAnaza0 32 ka0pA0 153 mUlA0 4-37 (pU0) paMcasaM0 1-129; go0jI0 470 paMcasaM0 1-126; go0jI0 466 go0jI0 35 : savvevi puvvabhaMgA savve vi poggalA sassedima-sammucchima saMkalaNarAsimicche saMkAisallarahiyo saMkAmedukkaDDadi saMgaha-Niggahakusalo saMgahiyasayalasaMjama saMpuNNaM tu samaggaM saMkhA taha patthAro saMkho puNa bAraha josaMchuhadi purisavede saMThAvidUNa rUvaM sate vae Na NihAdi sAyAre paTThavao sAvaNa bahula paDivare sAvitro dhuryasaMjJazca sAhAraNamAhAro 372 360 " ur 720 721 722 723 724 725 356 46 la0sA0438 mUlA0 11-25; go0jI0 42 - * 236 ka0pA0 68 ti0pa0 1-70 (kucha zabdabheda) 726 727 4 1 316 270 728 Sa0kha0 sUtra gAthA 122 (pR0 14); paMcasaM0 1-82, AcA0 ni0 136; go0jI0 161 8 726 730 sAMtaraNiraMtareNa ya sAMtaraNiraMtaredara 16 117 avataraNa-vAkya | 767 Page #822 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ka0saM. pRSTha avataraNavAkyAMza sikkhA-kiriyuvadesA pustaka 1 152 anyatra kahA~ prApta hote hai paMcasaM0 1-173; go0jI0661 paMcasaM0 154; go0jI0 555 732 , 150 lm 27 l 26 l 735 l lm s 316 350 82 go0jI0 284 dhyAnaza0 104 13 lry 13 738 736 740 741 742 71 381 dhyAnaza045 bha0A0 34; malA0 5.80 go0jI0 26 1 262 122 siddhattaNassa joggA siddhatthapuNNakuMbho siddhANigodajIvA siddhArthaH siddhasenazca sila-puDhavibheda-dhUlI sIyAyavAdiehi mi sahi-gaya-vasaha-miya suniuNamaNAiNi haNaM suttaM gaNadharaka hiyaM suttAdo taM samma suramahidoccudakappe suvidiyajayassahAvo suha dukkha-subahusassaM suhumaTThidisaMjuttaM suhumaNubhAgAduri suhumammi kAyajoge suhumaM tu havadi... jAyade davvaM / suhumaM tu havadi... havadidavvaM / sahamo ya havadi kAlo sUI muddA paDiho 13 dhyAnaza0 34 paMcasaM01-106 744 745 746 747 748 142 331 418 83 bha0 A0 1887 3 sh 746 28 750 751 , 27, 30 154 260 XNXX go0jI0 285 paMcasaM0 1-23 752 753 754 755 756 757 758 7.16 seDiasaMkhadimo selaghaNa-bhaggaghaDa selaTTi-kaTTha-vettaM selesi saMpatto savApAlakAle solasa cautIsaM solasayaM chappaNNaM solasasadacottIsaM solaha solasahiM guNe saM hammIsANe su ya go0jI0 627 350 166 258 61 132 266 166 316 go0jI0 335 760 4 7 766 mUlA0 12-23 768 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #823 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ka0saM0 pustaka pRSTha anyatra kahA~ upalabdha hote haiM 762 268 763 764 765 avataraNavAkyAMza sohamme mAhiMde... ___ hodi aTThaguSThAM sohamme mAhiMde... __ hodi paMcaguNaM sohamme sattaguNaM syAdvAvamavibhaktArtha svayaM ahiMsA svayameva haya-hatthi-rahANahiyA hArAntarahRtahArA heTTAmajjhe uri heTTimagevajjesu a hetAvevaM prakArAdau A0mI055 767 1 265 300 167 60 57 47 11 320 14 237 766 770 771 jaM0 dI0 50 11-106 mUlA0 12-26 dhana0 ane0 nAmamAlA 36 13 186 772 773 774 775 hedUdAharaNAsaMbhave hoti aNiyaTTiNo te hoMti kamavisuddhAo hoMti suhA sava-saMvara dhyAnaza048 paMcasaM0 1-21, go0jI0 57 dhyAnaza0 66 76 upasaMhAra __jaisA ki uparyukta vivecana se spaSTa ho cukA hai, prastuta SaTkhaNDAgama para isa mahattvapUrNa vizAla dhavalA TIkA ke racayitA bahuzrutazAlI AcArya vIrasena rahe haiN| unhoMne mUla grantha meM nirdiSTa viSaya kA vizadIkaraNa granthakAra ke manogata abhiprAya kI sImA se sambaddha rahakara hI kiyA hai / prasaMgaprApta viSaya kA vistAra yadi kahIM apekSita rahA hai to mUlagranthakAra ke abhiprAya kA dhyAna rakhate hue hI unhoMne use paramparAgata zruta ke AdhAra se vistRta kiyA hai| unakI isa dhavalA TIkA se nimna tathya prasUta hue haiM 1. ATha prakAra ke jJAnAcAra ke caturtha bhedabhUta 'bahumAna' jJAnAcAra kA pUrNatayA nirvAha karate hue unhoMne prasaMgaprApta viSaya ke vivecana meM sUtra aura sUtrakAra kI AsAdanA nahIM hone dI hai, donoM kI pratiSThA ko nirbAdha rakkhA hai| 2. sUtrakAra dvArA nirdiSTa, para svayaM unake dvArA aprarUpita, prasaMgaprApta viSaya kI prarUpaNA unhoMne AgamAvirodhapUrvaka prApta zrutajJAna ke bala para vistAra se kI hai / 3. viruddha matoM ke prasaMga meM unhoMne sUtrAzrita vyAkhyAna ko pradhAnatA dI hai| 4. sUtra ke upalabdha na hone para vivakSita viSaya ke vyAkhyAna meM unhoMne AcArya-paramparAgata upadeza ko aura guru ke upadeza ko bhI pradhAnatA dI hai| 5. kucha prasaMgoM para sUtra ke viruddha jAne vAlI anya AcAryoM kI mAnyatAoM ko apramANa ghoSita kara sUtrAnusAriNI yukti ke bala para unhoMne usa prasaMga meM dRr3hatApUrvaka svayaM ke abhimata ko bhI prasthApita kiyA hai / avataraNa-vAkya | 769 Page #824 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 6. prasaMgaprApta viSaya kA vizadIkaraNa karate hue unhoMne vyAkhyAta tattva kI puSTi prAcIna Agama-granthoM ke avataraNoM dvArA kI hai| yaha Upara dI gaI avataraNa-vAkyoM kI anukramaNikA se suspaSTa hai| 7. dhavalAkAra ke hI samaya meM mUla sUtroM meM kucha pATha-bheda ho cukA thA, jise unhoMne prasaMga ke prApta hone para spaSTa bhI kara diyA hai| 8. kacha sUtroM ke viSaya meM zaMkAkAra dvArA punarukti va nirarthakatA prAdi doSoM ko udabhAvita kiyA gayA hai| unakA pratiSedha karate hue AgamaniSTha vIrasenAcArya ne unakI nirdoSitA va prAmANikatA ko puSTa kiyA hai| . 6. prastuta TIkA durUha saMskRta kA Azraya na lekara sArvajanika hita kI dRSTi se sarala va subodha prAkRta-saMskRtamizrita bhASA meM racI gaI hai| AdyopAnta isa dhavalA TIkA kA parizIlana karane se, jaisA ki usakI prazasti meM nirdeza kiyA gayA hai, AcArya vIrasena kI siddhAnta-viSayaka agAdha vidvattA, vyAkaraNavaiduSya, gambhIra gaNitajJatA, jyotirvittva aura tArkikatA prakaTa hai| 770 / SaTsaNDAgama-parizIlana Page #825 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa-1 viSayaparicAyaka tAlikA (1) karmaprakRtiyA~ aura unakI utkRSTa-jaghanya sthiti Adi prakRtisamatkIrtana (pu0 6, pR0 1-78) bandha kahA~ se kahA~ taka utkRSTa jaghanya 06, pR0 145-76] pu06, pR0 18.. 202 mUla prakRti | uttara prakRtiyAM sthiti AvAdhA sthiti | AbAdhA 1 jJAnAvaraNa Abhinibodhika mithyA0 se sUkSma 30 kor3A-3 hajAra | antarmuhUtaM antarmuhUrta jJAnAvaraNAdi 5/ sAmparAya taka | kor3I / varSa 1 nidrAnidrA / ' mithyAdaSTi palyopama ke 2 pracalApracalA] aura asaM0 bhAga 3 styAnagRddhi ] sAsAdana se kama 3/7 sAgaropama 2 darzanAvaraNa 4 nidrA / mithyAdRSTi se 5prclaa| apUrvakaraNa ke | 7veM bhAga taka | 6 cakSudarza0. ] mithyAdRSTi se 7 acakSudarza0 | sUkSma sAmparAya | 8 avadhidarza taka antarmuhUrta 6 kevalidarza DeDha hajAra 3 vedanIya 1 sAtAvedanIya mithyAtva se 15 ko0 varSa 12 muhUrta sayo0 ke0 taka ko0sAga03 hajAra 2 asAtAvedanIya mithyAtva se 30 ko0 varSa palyopama ke pramatta taka ko0sAga0 asaM0 bhAga kama3/7 sA0 4 mohanIya 1 samyaktva ] abandhaprakRti 70 ko palyo0 ke (1 darzana- | 2 mithyAtva / ko0 sA0 asaM0 bhAga se mohanIya) kama 7/7 sAgaropama , Page #826 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 3 samyagmithyAtva | mithyAdRSTi 70 ko0 7 hajAra F babandhaprakRti kor3I varSa / sAgaropamA (2 cAritra- anantAnubandho 4 mithyAdRSTi aura 40 ko0 4 hajAra palyo ke antarmahataM mohanIya) sAsAdana ko0 / varSa asaM0 bhAga, sAgaropama hIna 4/7 sAgaropama apratyAkhyAnA- mithyAdRSTi se varaNa 4 asaMyatasamyagdRSTi / taka pratyAkhyAnAvaraNa | mithyAdRSTi se saMyatAsaMyata saMjvalana krodha | midhyAdRSTi se, 2mAsa anivRttika0 / saMjvalana mAna 1mAsa saMjvalana mAyA 1 pakSa saMjvalana lobha | sUkSmasAmparAya antarmuhUrta taka taka nau nokaSAya 1 strIveda mithyAdRSTi va 15 ko0 DeDha hajAra palyopama sAsAdana. kor3I varSa ke bhasaM0 sAgaropama bhAga se hIma 1/7 sAgaropama 2 puruSaveda mithyAdRSTi se 10 ko 1 hajAra 8 varSa | anivRttikaraNa ko0sAga0 varSa 3 napuMsakaveda | mithyAdRSTi 20 ko 2 hajAra palyo0ke0 kosAga0 varSa asaM0 bhAga se hIna 2/7sAga0 4 hAsya apUrvakaraNa taka|10 ko0 1 hajAra | kosAga0 varSa 5 rati 6 arati 20 ko0 2 ha0 varSa, 7 zoka 8 bhaya 6 jugupsA 5 Ayu 4 1 nArakAyu | mithyAdRSTi 33 sAga0 varSa 2 tiryagAyu mithyAdRSTi va 3 palyo kSudrabhavasAsAdanasamya0, grahaNa 3 manuSyAyu mizra ko chor3a asaMyatasamya0 taka koTi " 772 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #827 -------------------------------------------------------------------------- ________________ " / 4 devAyu apramattasaMyata taka|33 sAga01/3 pUrva-/10 ha0 varSa antarmuhUrta 6 nAmakarma (piNDaprakRtiyA~) 1 gatiyAM 4 1 naraka mithyAdaSTi 20 ko0 2 hajAra | palyo0 ke, ko sAga0 varSa | saM0 bhAga se hIna 2/7sA0 sahasra 2tiyaMca mithyAdaSTi va , 2 hajAra palyo ke / sAsAdana varSa asaM0bhAga se hIna 2/7sA0 3 manuSya asaM0samyagdR0taka 15 ,, DeDha ha0varSa 4deva a pramattasaMyata taka10 , 2 // palyo0 ke saM0 | bhAga se hIna 2/7sA0sahasra 2 jAti 5/ 1 ekendriya | mithyAdRSTi 20, 2 ha0 varSa palyo0 ke , asaM0 bhAga se hIna 2/7sA0 2dIndriya 18 ko0 1.4/5 / ko0sAga0 ha0 varSa 3 trIndriya 4 caturindriya 5 paMcendriya apUrNakaraNa taka 20, 2 0 varSa 3zarIra 5 1audArika a0samyagda.taka (4zarIrabaMdhana 2 vaikriyika apUrvakaraNa taka palyo0 ke saM0 aura zarIra bhAga se hIna saghAta / ye |2/7sA0sahasra audArikAdi 3 AhAraka apramatta aura anta:ko. mantaHko0ko 5 zarIroM ke / apUrvakaraNako0sAga0 sAgaropama samAna haiM) | 4 tejasa | apUrvakaraNa taka |20 ko 2 ha0 varSa palyo0 ke , ko sAga0 asaM0 bhAga se hIna 2/7 sA0 5 kArmaNa 6 zarIra- / 1 samacaturasra | apUrvakaraNa taka 10, saMsthAna 6 / 2 nyagrodhapari- mithyAdRSTi aura 12 ,, 1.1/5 maNDala sAsAdana 3 svAtisaM0 mi0 aura sAsA014 ,, 1.2/5 4 kubjakasaM0 16 , 1.3/5 , 5 vAmanasaM0 1.4/5, 2 ha0 varSa 7 zarIrAMgo- 1 audArika asaMyatasamyagdRSTi , pAMga 3 / varSa or own 6 huNDasaM0 20 " pariziSTa 1 |773 Page #828 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 6 varNa 10 gandha 2 vaikriyika 3 mAhAraka apramatta aura apUrvakaraNa 8 zarIra- 1 vajrarSabhanArAca asaMyatasamyagdRSTi 10 ko0 1 hajAra saMhanana 6 ko0 sA0 taka varSa apiNDaprakRtiyA~ 1 5 kIlita 6 asaM prApta sevartaM | 1-5 kRSNAdi 1 surabhi, 2 durabhi 1-5 tiktAdi 1 8 karkaza Adi 14 vihAyo- 1 prazastavi0 gati 2 apUrvakaraNa taka 2 vajranArAca mi0 aura sAsA0 12 3 nArAca 4 ardhanArAca 11 rasa 12 sparza 13 AnupUrvI 1 narakagati 4 prAyo0 2 tiryaggatiprA" mi0 va sAsAdana 1 agurulaghu 2 upaghAta 3 paraghAta 4 ucchvAsa 5 AtApa 6 udyota 7 trasa "" " 8 sthAvara 6 bAdara 10 sUkSma 774 / SaTkhaNDAgama-parizIlana "2 23 mithyAdRSTi 20 apUrvakaraNa taka "" mithyAdRSTi | 3 1 20 ko 0 | 2 hajAra (palyo0 ke saM0 antarmahUrta ko0 sA0 varSa bhAga se hIna 2/7sA0 sahasra antaHko 0 ko 0 sAgaropama 11 37 31 11 14,, 16,, 18,, #1 3 manuSyagatiprA0 asaMya0saM0 taka 15,, 4 devagatiprA0 apUrvakaraNa taka 10,, 37 11 "" 37 2 aprazastavi0 mi0 va sAsAdana 20,, apUrvakaraNa taka S 33 21 13 27 17 mithyAdRSTi mi0 aura sAsA0 apUrvakaraNa taka mithyAdRSTi pUrvakaraNa taka 20 mithyAdRSTi | 18 "" "" "7 "1 1.1.5 1.25 | 1.3 / 5 | 1. 4/5 2 ha0 varSa 1 11 21 21 DeDha " | 1 11 2 33 37 17 23 palyopama ke asaM0 bhAga se hIna 2/7 sA0 17 " " 2 ha0 varSa 1.4 / 5,, 17 39 12 37 (palyo0 ke saM0 bhAga se hIna 12/7sA0 sahasra palyopama ke asaM 0 bhAga se hIna 2 / 7sA0 39 palyo 0 ke saM 0 bhAga se hIna 2/ 7sA0 sahasra palyopama ke asaM0 bhAga se hIna 2/7 sA0 r "" 23 13 11 13 "1 " "1 " 11 ") "" 33 33 " "" 17 "" 33 " #T Page #829 -------------------------------------------------------------------------- ________________ | 11 paryApta | apUrvakaraNa taka 20 ko 2 hajAra | palyopama ke antarmuhUrta | koDI / varSa asaM bhAga se sAgaropama hIna 2/7sA0 12 aparyApta | mithyAdRSTi |18 ,, 13 pratyeka zarIra apUrvakaraNa taka 20,, 2 ha varSa 14 sAdhAraNa za0 mithyAdRSTi 18,, 1.4/5 , 15 sthira apUrvakaraNa taka 10, 16 asthira pramattasaMyata taka 20 17 zubha apUrvakaraNa taka 10 18 azubha pramattasaMyata taka |20 16 subhaga apUrvakaraNa taka 10 20 durbhaga mithyAdRSTi 20 21 susvara | apUrvakaraNa taka 10, 22 du:svara mi0 va sAsAdana 20 23 Adeya apUrvakaraNa taka |10, 24 anAdeya mi0 va sAsAdana 20,, varSe 25 yazaHkIti sUkSmasAmpa0 taka 20, 8 muhUrta 26 ayazaHkIrti | pramattasaMyata taka 20,, palyopama ke asaM0 bhAga se hIna 2/7 sA. 27 nirmANa | apUrvakaraNa taka , 28 tIthaMkara asaMyatasamya0 se anta:ko0 antarmuhUrta | antaHkor3ANa taka ko0 sA0 ko0 sAga0 7 gotra / 1 uccagotra sUkSmasAmpa0 taka 10 ko 10 varSa 8 muhUrta ko0 sA0 2 nIcagotra | mithyAdRSTi va 20 ko02 , | | palyopama ke sAsAdanasamya0 ko0 sA0 asaM0 bhAga se hIna 2/7 sA0 antarAya 1.5 dAnAntarAya| sUkSmasAmparAya |30, 3 ha0 varSa antarmuhUrta , Adi taka Marrrrrrror pariziSTa1 / 775 Page #830 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (2) narakAdi gatiyoM se samyaktvopatti ke bAhya kAraNa (gati-Agati cUlikA sUtra 1-43, pu0 6, pR0 418-37) gati jinabimbadarzana | dharmazravaNa ... jAti vedanA| bhibhava samyaktvotpatti ke yogya kAla narakagati prathama, dvitIya va tRtIya pRthivI / cauthI se sAtavIM paryApta hone ke samaya se antarmuhUrta pazcAt jinabimbadarzana dharmazravaNa 2. tiyaMcagati paMcendriya, saMzI, garbhaja va paryApta jAtismaraNa divasa-pRthaktva ke pazcAt 3. manuSyagati garbhaja-paryApti | jinabimbadarzana dharmazravaNa / jAti ATha varSa ke Upara smaraNa devagati bhavanavAsI se 1 jinamahima devaddhidarzana antarmuhUrta ke pazcAt zatAra-sahasrAra || darzana kalpa paryanta AraNa-acyuta nau greveyaka anudiza se sarvArthasiddhi paryanta niyama se saba samyagdRSTi hI hote haiN| vizeSa1. tiyaMca mithyAdaSTiyoM meM ekendriya, vikalendriya, asaMzI, sammacchima va aparyApta samyaktvotpAdana ke yogya nahIM hote |-suutr 13-18 2. manuSyoM meM sammUcchima va aparyApta samyaktvotpAdana ke yogya nahIM hote|-suutr 23-26 3. devoM meM aparyApta samyaktvotpAdana ke yogya nahIM hote / -sUtra 31-33 776/paTavaNDAgama-parizIlana Page #831 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (3) cAroM gatiyoM meM guNasthAna vizeSa se sambandhita praveza aura nirgamana (gati-Agati cUlikA sUtra 44-75, pR0 437-46) gati pravezakAlIna guNasthAna nirgamanakAlIna guNasthAna 1. narakagati prathama pRthivIstha 1 mithyAtva | 1 mithyAtva | 2 sAsAdana 3 smyktv| nAraka 2 samyaktva dvitIya se chaThI pRthivIstha 1 mithyAtva | 1 mithyAtva 2 , 3 , 49-51 saptama pRthivIstha | 1 mithyAtva | 1 mithyAtva 52 2. tiyaMcagati tiyaMcasAmAnya | 1 mithyAtva paMcendriya tiryaMca // 2 sAsAdana paMcendriyaparyApta ti0] 3 samyaktva 2sAsAdana 3 samyaktvA |53-60 1 samyaktva paMcendriya tiryaMca yonimatI 1 mithyAtva 2 sAsAdana 1 mithyAtva 2sAsAdana 3 samyaktva 1 // DY 3. manuSyagati manuSya, va manuSyaparyApti 1 mithyAtva 2 sAsAdana 3 samyaktva 1 mithyAtva 2 sAsAdana | 3 samyaktva] 1 mithyAtva 2 , 1 mithyAtva 2 , 1 mithyAtva 2sAsAdana 1mithyAtva | 66-74 mm mm manuSyaNI 1 mithyAtva 2 sAsAdana 4. devagati bhavanavAsI, vyantara va jyotiSI deva- 1 mithyAtva deviyA~ tathA 2 sAsAdana saudharma-IzAna kalpa kI deviyA~ il 1 mithyAtva 2 sAsAdana | 3 smyktv| 2 , anudizoM se sarvArthasiddhi paryanta 1 samyaktva 1 samyaktva pariziSTa 1/777 Page #832 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (4) kauna jIva kisa gati se kisa gati meM jAtA-AtA hai (gati-Agati cUlikA sUtra 76-202) - nirgamana karane vAle | nirgamana karane vAle jIvavizeSa prApta karane yogya gatiyA~ prApta karane yogya gatiyAM naraka tiyaMca manuSya / deva nArakI prathama pRthivI se chaThI pRthivI taka ke nArakI mithyAdRSTi paMcendriya, saMjJI garbhaja, paryApta, garbhaja, saM0 saMkhyAtavarSAyu. varSAyuSka 76-85va 2 sAsAdanasamya0 samyagmithyAdRSTi nirgama sambhava nahIM samyagdRSTi 87-61 garbhaja, paryApta, saMkhyAtavarSAyu.. saptama pRthivIstha nAraka mithyAdRSTi paMce0, saMjJI paryApta, garbhaja saMkhyAtavarSAyU0 63-66 va 100 tiyaMca bhavanavAsI se paMcendriya, saMjJI, garbhaja, | saba saba tiyaMca saba manuSya zatAra-saha- 101-6 paryA., saM.varSA., mi.dR. nAraka srAra taka asaMjJI paMcendriya paryApta prathama bhavanavAsI va pRthivI (saMkhyAtavarSAyu0) (saMkhyAtavarSAyu0) vAnavyantara | 107-11 paMcendriya saMjJI-asaMjJI]|| aparyApta, pRthivIkA. ] apkAyika, vanaspati-11 asaMkhyAta varSA- asaMkhyAta varNakA., nigodajIva HI-- yuSkoM ko chor3a yuSkoM ko chor3a | 112-14 bAdara-sUkSma, bAdara / / saba tiryaMca / saba manuSya vanaspatikAyika, pratyekazarIra, paryAptaapa., do-tIna-catu. paryApta-apa. tejaskAyika va vAyu-]] asaMkhyAta varSAkAyika bAdara-sUkSma || - | yuSkoM ko chor3a ___ - - / 115-27 115-27 paryApta-aparyApta saba tiryaMca 778 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #833 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tiyaMca, sAsAdanasamyagna dRSTi saMkhyAtavarSAyuSka ekendriya bAdara] 118-26 pRthivI, apa.va | (samyagmithyAvanaspatikAyika || zatAra-saha- dRSTi kA pratyekazarIra || garbhaja, paryApta vasrAra kalpavA-maraNa sambhava | paryApta tathA || saMkhyAtavarSAyuSka sI devoM taka nhiiN| sUtra paMcendriya saMjJI 130) garbhaja paryApta saMkhyAtavarSAyu. saudharma-IzAna 131-33 se lekara AraNa-acyuta kalpa taka tiryaMca asaMyatasamyagdRSTi saMkhyAtavarSAyuSka| - tiryaMca mithyAdRSTi va sAsAdanasamyagdRSTi asaMkhyAtavarSAyuSka bhavanavAsI,134-36 va vyantara aura137(mizra meM jyotiSI deva | maraNa nahIM) tiryaca asaMyatasamyagadRSTi asaMkhyAtavarSA saudharma-IzAna kalpavAsI 138-40 yuSka manuSya manuSya paryApta mithyA- saba dRSTi saMkhyAtavarSAyuSka | nAraka saba tiryaMca | saba manuSya bhavanavAsiyoM| 141-46 | se lekara nau greveyakoM taka manuSya aparyApta 147-46 asaMkhyAtavarSA- | asaMkhyAtavarSA yuSkoM ko chor3a- yuSkoM ko chodd'| kara saba tiryaMca | saba manuSya manuSya sAsAdanasamyaga-1 - | ekendriya bAdara garbhaja, paryApta | bhavanavAsiyoM| 150-61 dRSTi saMkhyAtavarSAyaSka pRthivI, apa, vana- saMkhyAta va asaM-[ se lekara nau| (mizra guNa spatikAya, pratyeka khyAtavarSAyuSka | greveyakoM taka sthAna meM maraNa zarIra tathA saMjJI, sambhava nahIM) garbhaja paryApta saMkhyAtavarSAyuSka manuSya samyagdRSTi saMkhyAtavarSAyuSka saudharma-IzAna / 163-65 se lekara sarvArthasiddhi taka pariziSTa 1 / 776 Page #834 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 166-68 manuSya mithyA dRSTi va sAsAdanasamyagdRSTi asaMkhyAtavarSAyuSka bhavanavAsI, vAnavyantara, jyotiSI deva manuSya samyagdRSTi asaMkhyAtavarSAyuSka saudharma-IzAna | 170-72 kalpavAsI deva mithyAdaSTi va sAsAdanasamyagdRSTi ekendriya bAdara garbhaja, paryApta va pRthivI ap, saMkhyAtavarSAyuSka vanaspatikA pratyeka zarIra tathA paMcendriya saMjI, garbhaja, paryApta saMkhyAtavarSAyuSka 173-83, 184 (mizra meM maraNa kA abhAva) deva sAmAnya samyagdRSTi 185-86 garbhaja, paryApta va saMkhyAtavarSAyuSka ekendriya bAdara pRthivI, ap, / vana0 pratyekazarIra tathA saMjJI, garbhaja, paryApta saMkhyAta0 bhavanatrika va sodharmaIzAna kalpavAsI mi0 va sAsAdanasamyagdaSTi (sAmAnya devoM ke samAna) 160 va 173-84 upayukta deva samyagdRSTi - sanatkumAra se zatAra- | - paMcendriya, saMjJI, sahasrAra taka mi0 va | paryApta, garbhaja, sAsAdanasamyag. (prathama saMkhyAtavarSAyuSka pRthivI ke samAna) 160 va 185-86 161 va 76-86 ukta deva samyadRSTi 161 va 87-62 162-67 Anata se lekara nau greveyaka taka mi0, sAsA0 va asaMyatasamyagdRSTi anudiza se lekara sarvA0 - taka asaMyatasamyadaSTi / 168-202 780 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #835 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Page #836 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (5) jJAnAdiguNotpAdana (gati-Agati cUlikA sUtra 203-41, pu06.10 484-502) samyaktva saMyama zalAkApuruSa kisa gati meM Akara antakRta samasta gati se mana:paryaya mati samyagmidhyAtva samyaktva | saMyamAsaMyama / saMyama | baladeva | vAsudeva |cakravartI tIrthakara bharaka saptama pRthivI 203-5 samyagmidhyAtva samyakrava| saMyamAsaMyama 206-8 chaThI pRthivI tiyaMpa hokara pratiyaMca manuSya [tiyaMca manuSya paMcama pRthivI 206-12 mana:paryaya tiyaMca caturtha pRthivI 213-16 manuSya manaHparyaya kevala tRtIya, dvitIya va prathama pRthivI (tiyaMca manuSya / / / / / / / || / / / / / / / 217-20 tIrthakaratva antakRtva manaHparyaya tiyaMca-manuSya saMyamAsaMyama [nAraka |tiyaMca manuSya [deva 221-25 mana:payaMya saMyamAsaMyama bhavanatrika devadeviyAM va sau.i0 kalpa deviyA~ 230-33 antakRttva manaHparyaya 234 va 226-26 saMyama | valadevatva vAsudevatva cakravatitva tIrthaka ratva antakRtya manaHparyaya saudharma-IzAna se (tiryaMca zatAra sahasAra manuSya mAnatAdi nauveyaka ____ manuSya anudiza se manuSya aparAjita taka 235-37 235-40 niyama se rahatA hai | niyama se niyama se kadAcit rahatA hai rahatA hai rahatA hai niyama se | niyama se niyama se rahatA hai rahatA hai / / sarvArthasiddhi vimAnavAsI manuSya 141.43 | kadAcit niyama se utpanna karate hai utpanna karate hai antakRttva niyama se hote haiM 78.(ma)/ basaNDAgama-parizIlana Page #837 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (6) bandhodaya-tAlikA (bandhasvAmitvavicaya, khaNDa 3, pustaka 8) kauna prakRti svodaya se, kauna parodaya se aura kauna sva-parodaya se baMdhatI hai; tathA kauna prakRti sAntarabandhI, kona nirantarabandhI aura kauna sAntara-nirantarabandhI hai; isakI prarUpaNA 'bandhasvAmitvavicaya' nAmaka tIsare khaNDa meM kI gayI hai| usakA spaSTIkaraNa saMkSepa meM isa tAlikA se ho jAtA hai prakRtisaM0 prakRtinAma svodaya, parodaya sAntara, nirantara EE va sva-parodaya va sAntara bandhI nirantarabandhI bandha kisa guNasthAna | se kisa guNasthAna taka | udaya kisa guNasthAna se kisa guNasthAna taka . pu0 8 pRSTha svodayabandhI nirantarabandhI 1-10 1-5 jJAnAvaraNa 5 6-6 cakSudarzanA varaNAdi 4 10-11 nidrA, pracalA 2 . sva-parodayabandhI r 1-8 1-2 1-12 1-6 m 12-14 nidrAnidrAdi 3 15 sAtAvedanIya 35 sAnta ranirantara bandhI sAntarabandhI svodayabandhI nirantarabandhI svodaya-paro0 1-14 1-14 40 w 1-13 1-6 1 1-2 n 1-2 3 46 1.4 1-5 asAtAvedanIya mithyAtva 18-21 anantAnabandhI 4 22-25 apratyAkhyA nAvaraNa 4 26-26 pratyAkhyAnA0 4 30-32 saMjvalanakrodhAdi 3 33 saMjvalanalobha 34-35 hAsya, rati 2 36-37 arati, zoka 2 38-36 bhaya, jugupsA 2 40 napuMsakaveda strIveda puruSaveda nArakAyu 14 1- 5 50 1-1 52,55 1-10 1-8 1-8 1-8 sAntarani0 sAntarabandhI nirantarabandhI 18 sAntarabandhI 1-2 sAntara-ni0 nirantara0 42 1-8 52 1-6 1-4 parodayabandhI 42 pariziSTa 1 / 781 Page #838 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1.2 1.5 1-14 30 61 45 1,2,4 1-7 1-4 42 48 1-2 FEETTE KA / 1-4 1-14 1-4 1-8 1.8 1-4 1-14 1-13 46 1-8 1-4 1-8 1-13 1-4 1-8 A tiryagAyu svodayaparo0 manuSyAyu 46 devAyu parodayabandhI narakagati sAntarabandhI tiryaggati svodaya-paro0 sA0ni0ba0 46 manuSyagati devagati paro0ba0 51-54 ekendriyAdijAti 4 svo0paro0ba0 sAmba0 55 paMcendriyajAti sA0ni0ba0 audArikazarIra 57 vakriyikazarIra parodayabandhI AhArakazarIra nirantarabandhI taijasazarIra svodayabandhI 60 kArmaNazarIra au0za0aMgopAMga svo0paro0ba sA0ni0 ba0 62 vaikriyikaaMgopAMga parodayabandhI AhArakaaMgopAMga nirantaraba0 nirmANa svodayaba0 samacaturasrasaMsthAna svo0paro0ba0 sA0ni0ba0 nyagrodhaparimaMDalasaMsthAna sAntaraba0 67 svAtisaMsthAna kubjakasaMsthAna 66 vAmanasaMsthAna 70 huNDakasaMsthAna vajravRSabhanArAcasaM0 sA0ni0ba0 72 vajranArAcasaMhanana sAntaraba0 nArAcasaMhanana 74 ardhanArAcasaMhanana kIlitasaMhanana asaMprAptasRpATikAsaM0 svo0paro0ba0 sAntaraba0 sparza svodayaba0 nirantaba0 78 rasa gandha varNa 1. mizra ke binA 1-13 1-13 1-13 1-11 1-7 . : MALE : : 0 MIGMCKW 1-13 762 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #839 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1 81 82 83 84 85 86 87 da 86 60 61 62 63 64 65 66 67 68 66 wwd 101 102 103 104 105 106 107 108 106 110 111 112 2 naraka gatyAnupUrvI tiryaggatyAnupUrvI manuSyagatyAnupUrvI devagatyAnupUrvI 113 114 115 zragurulaghu upaghAta paraghAta AtApa udyota ucchvAsa prazasta vihAyogati aprazastavihAyogati pratyeka zarIra sAdhAraNazarIra trasa sthAvara subhaga durbhaga susvara du:svara zubha azubha bAdara sUkSma paryApta aparyApta sthira asthira Adeya anAdeya yazaH kIrti ayazaH kIrti tIrthaMkara uccagotra nIcagotra 116-20 antarAya 5 3 parodayaba0 svo0 paro0ba0 21 parodayaba0 svodayaba0 svo0 paro0ba0 27 33 37 17 11 "2 29 33 17 " 23 "3 37 33 svodayaba0 13 " 13 23 svodayabandhI "" 37 ,, 4 sAntara0 sA0ni0ba0 31 "" svodayabandhI 12 nirantaraba0 " sA0ni0ba0 sAntaraba0 "" sA0ni0ba0 sAntaraba0 svo0paro0ba0 sA0ni0ba0 23 sAntaraba0 sA0ni0ba0 sAntaraba0 sA0ni0ba0 sAntaraba0 sA0ni0ba0 sAntaraba0 sA0ni0ba0 sAntaraba0 sA0ni0ba0 1-8 1-6 1-8 1 1-8 1 1-8 sAntarabandhI 1-6 svo0paro0ba0 sA0ni0ba0 1-8 33 sAntarabandhI 1-2 sA0ni0ba0 1-10 sAntarabandhI 1-6 4-8 sAntaraba0 sA0ni0ba0 parodayabandhI nirantarabandhI svo0paro0ba sA0ni0ba0 17 sAntaraba0 sA0ni0ba0 nirantarabandhI 5 1 1-2 1-4 1-8 1-8 "7 " 1 1-2 1-8 " 1-2 1-8 1 1-8 1 1-8 1-2 1-8 1-2 6 1,2,4 42 1,2,4 30 1,2,4 46 1,2,4 66 1-13 37 1-10 1-2 1-10 19 1 1-5 1-13 1-13 1-13 1 1-14 1 1-14 1-4 1-13 1-13 1-13 1-13 1-14 1 1-14 1 1-13 1-13 1-14 1-4 1-14 1-4 7 66 "" 31 heartshearts w w hearts w hearts 42 30 66 17 30 66 42 66 42 66 30 66 30 66 40 66 42 66 42 66 40 66 30 7 Yo 13-14 3 1-14 73 1-5 30 7 1-12 pariziSTa 1 / 783 Page #840 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prakRta 'bandhasvAmitvavicaya' meM sUtra ( 5-6 ) kI vyAkhyA karate hue unheM dezAmarzaka batalAkara unake Azraya se 23 praznoM ko uThAkara, 'karmabandha sapratyaya hai yA apratyaya' ina do (1011) praznoM ke sAtha dhavalA meM una pratyayoM kI prarUpaNA vistAra se kI gayI hai, ( pR0 16 ) jisakA spaSTIkaraNa isa tAlikA ke hotA hai guNasthAna kaSAya 25 1. mithyAtva 2. sAsAdana 3. mizra 4. asaMyata 5. dezasaMyata 6. pramattasaMyata 7. apramattasaMyata 8. apUrvakaraNa 6. anivRttikaraNa bhAga 1 bhAga 2 bhAga 3 bhAga 4 bhAga 5 bhAga 6 bhAga 7 (7) karmabandhakapratyaya tAlikA (bandhasvamitvavicaya, khaNDa 3, pu0 8, pR0 16-24) mithyAtva avirati 5 12 10. sUkSmasAmparAya 11. upazAntakaSAya 12. kSINamoha 13. sayogakevalI 5 12 17 14. ayogakevalI 784 / SaTkhaNDAgama-parizIlana 25 " 21 (anantAnubandhI krodhAdi 4 ko chor3akara) 37 11 (trasa- 17 ( apratyAkhyAna asaMyama se catuSTaya se rahita ) rahita) 13 13 uparyukta 7 mokaSAya 6 se rahita 6 napuMsaka veda se rahita 5 strIveda se rahita yoga 15 samasta 57 13 (AhAradvika se rahita ) 53 13 ( pratyAkhyAna catuSTaya 11 ( AhAraka se sahita se rahita ) pUrvokta 6 ) E (AhAradvika se rahita uparyukta ) uparyukta 4 puruSaveda se rahita 3 saMjvalana krodha se rahita 2 saMjvalanamAna se rahita 1 saMjvalanamAyA se rahita 77 43 10 (AhAradvika, odArikamizra, vaiRiyika mizra va kArmaNa se rahita 13 (AhAradvika se rahita ) 46 6 (A0 dvika, au0 mizra, vaikriyikadvika va kArmaNa se rahita) 37 " 6 (A0dvika, au0 mizra, vai0 dvika va kArmaNa se rahita ) "" 33 "1 " "1 " 7 (satya, anubhaya mana tathA vacana, au0dvika va kArmaNa ) "" 24 22 22 16 15 14 13 12 11 10 "" & "" 7 Page #841 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa-2 mUla SaT khaNDAgama ke antargata gAthA-sUtra [gAthA ke anta meM saMdarbha ke lie prathama aMka pustaka kA aura dUsarA pRSTha kA nirdiSTa hai|] Namo arihaMtANaM Namo siddhANaM Namo AiriyANaM / Namo uvajjhAyANaM Namo loe savvasAhUNaM / / 1,8 sAdaM jasucca-de-kaM te-A-ve-maNu annNtgunnhiinnaa| o-miccha-ke asAdaM vIriya-aNaMtANu-saMjalaNA // 12,40 aTThAbhiNi-paribhoge cakkhU tiNNi tiya pNcnnoksaayaa| NiddANiddA payalApayalA NihA ya payalA ya // 12,42 ajaso NIcAgoda Niraya-tirikkhagai itthi puriso ya / radi hassaM devAU NirayAU maNuya-tirikkhAU // 12,44 saMja-maNa-dANamohI lAbhaM sudacakkhu-bhoga cakkhaM ca / AbhiNibohiya paribhoga viriya Nava NokasAyAiM // 12,62 ke-pa-Ni-aTTattiya-aNa-micchA-o-ve-tirikkha-maNusAU / teyA-kammasarIraM tirikkha-Niraya-maNuva-devagaI / / 12,63 NIcAgodaM ajaso asAdamuccaM jaso tahA sAdaM / NirayAU devAU AhArasarIraNAmaM ca // 12,64 sammattappattI vi ya sAvaya-virade aNaMtakammaM se / daMsaNamohakkhavae kasAya-uvasAmae ya uvasaMte // 12,78 khavae ya khINamohe jiNe ya NiyamA bhave asNkhejjaa| tavivarIdo kAlo saMkhejjaguNAe seDhIe // 12,78 samve ede phAsA boddhavvA hoti NegamaNayassa / Necchadi ya baMdha-bhaviyaM vavahAro saMgahaNao ya // 13,4 eyakkhettamaNaMtarabaMdhaM bhaviyaM ca nnecchdujjusudo| gamaM ca phAsaphAsaM bhAvapphAsaM ca saddaNao / / 13,6 Page #842 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMjogAvaraNaTu cauTTi pAvae duve rAsi / aNNoNNasamabbhAso rUvUNaM Niddise gaNidaM // 13,248 pajjaya - akkhara - pada-saMghAdaya-paDivatti-jogadArAI / pAhuDapAhuDa-vatthU puSvaM samAsA ya boddhavvA // 13,260 yogAhaNA jahaNNA NiyamA du suhumaNigodajIvassa / jaddehI taddehI jahaNiyA khettado ohI // 13,301 aMgulamAvaliyAe bhAgamasaMkhejja do vi sNkhejjaa| aMgulamAvaliyaMto AvaliyaM. cAMgulapudhattaM // 13,304 mAvaliyapudhattaM ghaNahattho taha gAuaM muhttNto| joyaNabhiNNamuhUttaM divasaMto paNNavIsaM tu // 13,306 bharahammi addhamAsaM sAhiyamAsaM ca jaMbudIvammi / vAsaM ca maNualoe vAsapudhattaM ca rujagammi // 13,307 saMkhejjadime kAle dIva-samuddA havaMti saMkhejjA / kAlammi asaMkhejje dIva-samuddA asaMkhejjA // 13,308 kAlo caduNNa vuDDhI kAlo bhajidamvo khettavuDDhIe / vuDDhIe davva-pajjaya bhajidavvA khetta-kAlA du|| 13,306 teyA-kammasarIraM teyAdavvaM ca bhAsadavvaM ca / boddhavvamasaMkhejjA dIva-samuddA ya vAsA ya // 13,310 paNuvIsa joyaNANaM ohI veMtara-kamAravaggANaM / saMkhejja joyaNANaM jodisiyANaM jahaNNohI / / 13,314 asurANamasaMkhejjA koDIo sesajodisaMtANaM / saMkhAtIdasahassA ukkassaM. ohivisao du|| 13,315 sakkIsANA paDhama doccaM tu saNakkumAra-mAhiMdA / taccaM tu bamha-laMtaya sukka-sahassArayA cottha // 13,316 ANada-pANadavAsI taha AraNa-accudA ya je devA / passaMti paMcamakhidi chaTThima gevajjayA devA // 13,318 savvaM ca logaNAli passaMti aNuttaresu je devaa| sakkhette ya sakamme rUvagadamaNaMtabhAgaM ca // 13,316 paramohi asaMkhejjANi logamettANi samayakAlo du|| rUvagada lahai davvaM khettovama agaNijovehi / / 13,322 teyAsarIralaMbo ukkasseNa du tirikkhajoNiNisu / gAua jahaNNaohI Niraesa a joyaNukkassa / / 13,325 786 / baTADAgama-parizIlana Page #843 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ukkassa mANusesu ya mANusa - tericchae jahaNNohI / ukkassa logamettaM paDivAdI teNa paramapaDivAdI / / 13,327 poggalA / NiddhaNiddhA Na bajjhati lhukkha-lhukkhA ya ddhi lhukkhA ya bajjhati rUvArUSI ya poggalA / / 14,31 ddhissa giddheNa durAhieNa lhukkhassa lhukkheNa durAhieNa / giddhassa lhukkheNa havedi baMdho jahaNNavajje visame same vA / / 14,33 sAhAraNamAhAro sAhA raNajIvANaM eyassa aNuggahaNaM bahUNa sAhAraNANameyassa / eyassa jaM bahUNaM samAsado taM pi hodi eyassa / / 14, 228 sarIraNippattI / samagaM vakkaMtANaM samagaM tesi samagaM ca aNuggahaNaM samagaM ussAsaNissAso / / 14,226 jattheu marai jIvo tattha du maraNaM bhave aNaMtANaM / vakkamai jattha ekko vakkamaNaM tatthaNaMtANaM / / 14,230 puTThA ya eyameNa / mUlaya - thUhallayAdIhi // 14,231 sAhAraNamANapANagahaNaM ca / sAhAraNalakkhaNaM bhaNidaM / / 14,226 bAdara-sumaNigodA badA hu anaMtA jIvA atthi anaMtA jIvA jehi Na patto tasANa pariNAmo / bhAvakalaMka apaurA NigodavAsaM Na muMcati / / 14,233 davvapyamANado diTThA / savveNa vi tIdakAleNa // / 14,234 egaNigodasarIre jIvA siddhehi anaMtaguNA pariziSTa 2 / 787 Page #844 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [vizeSa sUtra ke lie kahIM do aMka, kahIM tIna aMka aura kahIM cAra aMka bhI diye gaye haiM / unameM jahAM do aMka diye gaye haiM unameM prathama aMka khaNDa aura dvitIya aMka sUtra kA sUcaka hai / jaise-- 3, 41 (abhikkhaNaNovajogajuttadA ) meM 3 kA aMka tIsare 'bandhasvAmitvavicaya' khaNDa kA aura 41 kA aMka tadantargata 41 veM sUtra kA sUcaka hai| tIna aMkoM meM prathama aMka khaNDa kA, dvitIya aMka tadantargata anuyogadvAra kA aura tRtIya aMka sUtra kA sUcaka hai / jahA~ cAra aMka diye gaye haiM, vahA~ prathama aMka khaNDa kA, dvitIya aMka anuyogadvAra kA, tRtIya aMka tadantargata avAntara anuyogadvAra kA aura caturtha aka sUtra kA sUcaka hai / jaise 4, 2, 6, 8 meM cauthe vedanA khaNDa ke antargata dUsare 'vedanA' anuyogadvAra kA, tIsarA tadantargata chaThe 'vedanakAla vidhAna' nAmaka avAntara anuyogadvAra kA aura cauthA tadgata veM sUtra kA sUcaka hai / jaise- 'akammabhUmiya' meM / kahIM-kahIM cAra aMka isa rUpa meM diye gaye haiM-- 1, 6-1, 23 (anaMtANubaMdhI ) / inameM prathama 1 aMka pahale 'jIvasthAna' khaNDa kA, 6-1 isa khaNDa se sambaddha 6 cUlikAoM meM prathama 'prakRtisamutkIrtana' cUlikA kA aura 23 aMka tadantargata teIsaveM sUtra kA bodhaka hai / ] sUtrAMka pustaka zabda aivuTThi akasAI kammabhUmiya akAiya akkha akkhara zrakkharakavva pariziSTa-3 SaTkhaNDAgama mUlagata pAribhASika zabdAnukramaNikA akkharasamAsAvaraNIya akkharasaMjoga akkharAvaraNIya raat mahA agaNijIva 5, 5, 63 va 72 1,1,11 4,2,6,8 ( a ) 1,1,36 va 46,2,1,30 4,1,52,5,3,10; 5,4,12; 5, 5, 10, 5, 6, 6 5,5,45 5, 5,48 5,5,45 5,5,48 4,1,42 5, 5, 15 (gAthA) 13 1 11 1,7 6,13, 14 13 13 13 13 e 13 pRSTha 332; 341 348 55 264; 277,73 248; 6, 12; 201,5 247 261 247 261 101 322-23 Page #845 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 14 6;13 56,60,62 Adi 50,76; 363,387 280 367,368,366 134 31353-54 378 61 13 318 31,363 246;6,40,200 22:23 Adi 162 280 426 251 zabda sUtrAMka pustaka agahaNadavvavaggaNA 5,6,8082 va 84 Adi agurualahuaNAma 1,6-1,28 va 4295,5, 101 va 133 agga 5,5,50 aggaTTidi 5,6,321,324,326 aadi| aggeNiyapuvva 4,1,45 acakkhudaMsaNAvaraNIya 1,6-1,16,5,5,85 acakkhudaMsaNI 1,1,131 accaNijja 3,42 accuda 5,5,13 (gAthA) ajasakittiNAma 1,6-1,28,5,5,101 6,13 ajIva 4,1,51,5,3,10,5,4,10 913 ajIvabhAvabaMdha 5,6,20 va 21 Adi / ajogakevalI 1,1,22 ajogI 1,148 aTThavAsa 1,6.6,27 aTThAhiyAra 4,1,54 aTTida 4,2,11,3 aTThagamahANimitta-kusala 4,1,14 aDDhAijjadIva-samudda 1,1,163,1,6-8,11 aNaNugAmI 5,5,56 aNavaTThida aNaMta 1,2,2 aNaMtakammaMsa 4,2,7,7 (gAthA) aNaMtagaNaparivaDaDhI 4,2,7,213 aNaMtabhAgaparivaDDhI 4,2,7,204 aNaMtabhAgahANI 4,2,7,246 aNaMtarakhettaphAsa 5,3,4 va 16 aNaMtarabaMdha 4,2,12,2 aNaMtANaMta 1,2,3 aNaMtANubaMdhI 1,6-1,23,5,5,65 613 aNaMtohijiNa 4,1,5 aNAgArapAoggaTThANa 4,2,6,204 11 aNAdejjaNAma 1,6-1,28,5,5,101 613 aNAvuTThI 5,5,63 va 72 aNAhAra 1,1,175 va 177 WW. 72 403,243 262 262 mov ~ ~ WWWWW 157 135 206 3;17 371 ~ ~ ~ 27 41360 332 50363 332,341 406,410 pariziSTa 3 / 789 Page #846 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zabda aNiyaTTibAdarasAMpa rAyapaviTThasuddhisaMjada aNiyogaddArasamAsAvaraNIya aNiyogaddArAvaraNIya aNidiya aNukI aNugAmI aNuttara aNudi aNuvajutta aNeyakhetta 1,1,100 aNupekkhaNA (aNupehaNA ) 4,1, 55, 5, 5, 136 aNubhAga 5, 5,82 aNubhAga baMdhajhavasANaTThANa 4,2,7,167 aNubhAga veNA 4,2,8,13 4,1,56 5,5,56 adhammasthiya adhammatthiyadesa adhammatthiyapadesa adhigama apaccakkhANAvaraNIya sUtrAMka atyasama 4,1,54;5,5,12 athiraNAma 1, 6 1,28,5, 5,101 adattAdANapaJcaya 4,2,8,4 addhaNArAyaNasarIrasaMghaDaNa 1, 6 1,368, 5, 5, 106 1,5,4:2,2,137 addhapoggala pariyaTTa adhApavattasaMjada apajjata apajjataNAma apajjattaNivvattI 1,1,17 5,5,48 5, 5,48 1,1,33 va 35 4,2,6,246 va 266 5, 5,56 1,1,1005, 5, 50 4,2,7,177 5,6,30 5,6,31 5,6,31 1,2,5 1, 6- 1,23,5, 5, 65 1,1,34 1, 6- 1,28,5, 5, 101 5, 6, 647 va 646 4, 2, 4, 6 4, 2, 4, 8 apajjattaddhA apajjatabhava apajjatI apajjavasida apaDivAdI 720 / SaTkhaNDAgama-parizIlana 1,1,70 va 72,74 1,5,3 5,5,17 (gAthA) pustaka 1 13 13 1 11 13 1.13 1 6; 13 13 12 12 6 13 6,13 6:13 12 6,13 4;7 12 14 14 14 3 6:13 1 6:13 14 10 10 1 4 13 pRSTha 153 261 261 231;264 346; 362 262 336;280 336 262360 346 87 258 264 262 251:203 50:363 281 73;366 325; 162 81 26 26 26 38 40:360 246 267,50,363 504;505 37 35 311,313,314 324 327 Page #847 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zamba sUtrAMka 1,1,15 178 176 242 .262 242 816 Adi 34 285 76 101 268 285 apamattasaMjada apuvakaraNapaviTTha suddhisaMjada 1,1,16 apohA 5,5,38 appaDivAdI 5,5,56 appasatyavihAyagadI 1,6-1,43 appAbahuANugama 1,8,1 abaMdha 2,1,6-7;8-10 Adi abbha 5,6,37 abbhakkhANa 4,2,8,10 abhaMtara tavokamma 5,4,26 abhavasiddhiya 11,141 abhikkhaNaNANova jogajuttadA 3,41 amaDasavI 4,1,41 ayaNa 5,5,56 araha 4,2,8,10 aradi 1,6-1,24,5,5,66 arahakamma 5,5,82 arahaMtabhattI 3,41 araMjaNa 5,5,18 alessiya 1,1,136 allaya 5,6,126 (gAthA) allIvaNabaMdha 5,6,42 avagadaveda 1,1,101 avaTThida 5,5,56 avattavvakadI 4,1,66 avarAjida 1,1,100 avalaMbaNA 5,5,37 yavahArakAla 1,2,27 avAya 5,5,36 avAyAvaraNIya 5,5,23 avitatha 5,5,50 avibhAgapaDiccheda 4,2,4,176 va 177 avivAgapaccaiya 246 76 204 231 340 262 274 336 242 216 243 280 438,436 pariziSTa 3 |761 Page #848 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pRSTha 22 280 551-52 280,282 286-87 408-406 156 63 151 446-50 88 zabda sUtrAMka avivagapaccaiya ajIva bhAvabaMdha 5,6,20 avihada 5,5,50 asaccamosabhAsA 5,6,744 asaccAmosamaNa 5,6,751 asaccAmosamaNajoga 1,1,46-50 asaccamosavacijoga 1,2,52-53 asaNNo 1,1,172 va 174 asaMkhejjaguNaparivaDDhI 4,2,7,311 asaMkhejjadibhAga 1,2,6 asaMkhejjabhAgaparivaDDhI 4,2,7,205 asaMkhejAvassAua 1,6-6,82 va 85 Adi asaMkhejjavAsAua 4,2,6,8 asaMkhejjAbhAga 1,3,4 asaMkhejjAsaMkhejja 1,2,16 asaMre paddhA 5,6,645-646 asaMjada 1,1,123 asaMjadasammAiTThI 1,1,12 asaMjamaddha 4,2,4,63 asaMpattasevaTTasarIrasaMghaDaNaNAma 1,6-1,36 asAdaddhA 4,2,4,120 asAdabaMdha 4,2,6,166 va 165 asAdAvedaNIya 1,6-1,18,5,5,88 613 asi 4,1,72 5,5,140 asuhaNAma 1,6-1,28 6,13 ahodiya 4,1,65 aMgamala 5,6,37,5,5,101 aMgula 1,2,17,2,2,44 aMtayaDa 5,6,16,1,6-6,216,226 14;6 aMtarAiya kamma 1,6-1,46,5,5,136 6,13 aMtarAiyaveyaNA 4,2,3,14,2,4,77 10 aMtarAnugama 1,1,7;1,6,1 aMtarAya 1,6-1,12 aMtokoDAkoDI 1,6-8,3,5 va 13,14 >> mm : 2 126 503,504 368 170 317 asura 333 311,313 35,356 450 361 50 528 34,363 131,136 16486,465 78,386 1,5 1551 13 203,222,266 267 762/ pakhaNDAgama-parizIlana Page #849 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zabda sUtrAMka pustaka pRSTha 124 aMtomuhutta aMbaNAma aMbilaNAma 2,2,18 1,6-1,36 5,5,112 75 370 A 261,362 264 353 463,464 48 225 225243 243 342,346 250;251 26 Airiya 1,1,1 Aua 1,6-1,6 6,13 AukAiya 1,1,36 AukAiyaNAma 2,1,21 AukkAiya 5,6,557 va 563 Auga 1,6-1,25 AuvabaMdhagaddhA 4,2,4,36 AuvavedaNA 4,2,4,35 va 46 AuMDI 5.5,36 Agadi 5,5,75 va 82 Agamado davvakadI 4,1,53 va 54 AgAsatthiya 5,6,30 va 31 AgAsatthiyadesa AgAsatthiyapadesa ANada 5,5,13 (gAthA) ANApANa 5,6,672 ANupuvvINAma 5,5,28 va 41, 5,5,114 6,13 AdA AdAvaNAma 1,6-1,28 va 5,5,101 613 AdAhINa 5,4,28 13 Adikamma 5,5,82 prAdejjaNAma 1,6-1,28 va 5,5,101 Adesa 1,1,8 va 24 AdhAkamma 5,4,4 va 21-22 AbAdhA 1,6.6,5-6 va 8-6 Adi 6 AbAdhakaMdaya, AbAhAkaMdaya 4,2,6,121-22 va 125 11 AbhiNibohiyaNANa 1,6-6,206 va 208 Adi 6 AbhiNibohiyaNANAvaraNIya 1,6-1,14; 5,5,21 va 22 6;13 AbhiNibohiyaNANI 1,1,115 Amosahipatta 4,1,30 14 318 521 50,76,371 280 50,363 88 346 50:363 156201 38,46 148,150,156 266-67,270 484,486 Adi 15,206216 65 pariziSTa 3 / 763 Page #850 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 102 196 318 37-38 313 350:268 zabda sUtrAMka AyadaNa (siddhAyadaNa) 4,1,43 AyAma 1,2,22 AraNa 5,5,13 (gAthA) AraMbha (AraMbhakadaNipphaNNa) 5,4,22 AlAvaNabaMdha 5,6,40-41 Avatta 5,4,28 Avaliya 1,2,91 va 5,5,56 AvAsaesu aparihINadA 3,41 AvAsaya 5,6,644 AhAra 1,1,4 va 175-76 AhArakAyajoga 1,1,56 va 56 AhAradavvavaggaNA 5,6,76-80 va 728-30 AhAramissakAyajoga 1,1,56 va 56 AhArasarIra 5,6,246 va 466 AhArasarIraNAma 1,6-1,31 va 5,5,104 AhArasarIradavvavaggaNA 5,6,710-11 AhArasarIrabaMdhaNaNAma 1,6.1,32 va 5,5,104 AhArasarIrabaMdhaphAsa 5,3,28 AhArasarIramUlakaraNakadI 4,1,68 va 66 ahArasarIrasaMghAdaNaNAma 1,6-1,33 va 5,5,106 AhArida 4,2,4,22 Ahodima (ahodima) 4,1,65 501 132,406 286,297 56546 286,297 361,430 68,367 542 70,367 14 6:13 14 324,326 70,367 528 iDDhi iDhipatta itthiveda iriyAvahakamma iMdaya (vimANidaya) iMdAuha iMdiya 5,5,82 1,1,56 1,1,101 va 102 5,34va23-24 5,6,641 5,6,37 346 267 340,342 38,47 464 IriyAvahakamma IsaHNakappa 5,3,23-24 1,1,66 va 5,5,12 (gAthA) 1,13 47 316,365 714/padasaNDAgama-parizIlana Page #851 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zabda sUtrAMka pustaka pRSTha IsimajjhimapariNAma IhA IhAvaraNIya 4,2,6,8 5,5,38 5,5,26 88 242 230 145 34 77,388 326340 62 325-26340 243,11 50,363 26834 24 324,450 353 Adi va 134 ukkassaTidi 1,6-6,2 ukkA 5,6,37 uccAgoda 1,6-1,45 va 5,5,135 6:13 ujuga, ujjuga 5,5,62,70 ujumadi 4,1,10 ujumadimaNapajjavaNANA varaNIya 5,5,61-62 va 66 ujusuda 4,1,46 va 4,2,2,3 . 910 ujjevaNAma 1,6-1,22 va 5,5,101 6:13 5,5,56 va 5,6,37 13:14 upahaphAsa 5,5,24 uttarakaraNakadI 4,1,68 va 72 udaya 2,1,11 aura 21 Adi va 79 4,21,45 udaya (udaka) 4,1,72 udiNNaphalapattavivAgA (veyaNA) 4,2,10,56 udiNNA veyaNA 4,2,10,31 va 36 Adi uppaiyA (chedaNA) 5,6,514 ubhaya (aNaMtara-paraMparA) baMdha 4,2,12,4 uluMcaNa 5,5,18 uvakaraNadA 4,1,64 uvakkama (anuyogadvAra) 4,1,45 uvadhAdaNAma 1,6-1,28 va 5,5,101 6:13 uvajjhAya 1,1,1 urimauvarimagevajja 1,168 uvavaNNallaya 1,6-6, 205 va 208 Adi 6 uvavAda 2,6,1 va 4 Adi 5,5,82 uvavAdima 5,6,300 WW 362 345 va 48 Adi 435 371 204 271 134 50,363 337 484,486 Adi 266304 Adi 346 356 14 pariziSTa 3 / 765 Page #852 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zabda sUtrAMka pustaka pRSTha 166170 176,183;187 365,181 *ur m ur x 8. 313 169 2 1,14 78 188:14 14 : uvasama 2,2,154 va 56 uvasama (upazamaka) 1,1,16 va 17-18 uvasamasammAi(di)TThI 1,1,144 va 2,2,167 uvasamaNA 1,6-1,1 uvasAmaga 1,2,6 uvasAmaNA 1,6-8,10 uvasamia (aupazamika) 1,7,5 ubasamiyacAritta 5,3,17 uvasamiyajIvabhAvabaMdha 5,6,17 uvasamiya sammatta uvasaMta 4,2,77 (gAthA) uvasaMtakasAyavIdarAyachadumattha 1,1,16 va 5,6,17 uvasaMtakoha 5,3,17 uvasaMtadosa uvasaMtamANa uvasaMtamAyA uvasaMtamoha uvasaMtarAga uvasaMtalobha uvasaMtA veyaNA 4,2,10,5 uvasaMpadasaNNijjha 4,1,72 uvahi 4,2,8,10 uvaTThidacudasamANa 1,6-6,173 va 185 uvvaTTidasamANa 1,6-6, 87 va 203 uvvellima 4,1,65 usuNaNAma 1,6-1,40 va 5,5,113 ussappiNI 1,2,3 va 2,2,44 ussAsaNAma 1,1,28 va 5,5,101 :: :: 306 450 or : 285 477,480 451485 272 75,370 27:136 50,363 6,13 613 bha UhA 5,5,38 13 242 eiMdiya eiMdiyajAdiNAma 1,1,33 va 34 1,6-1,30 va 5,5,103 231246 67,367 761 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #853 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zabda ekkANI khetta eyakkhettaphAsa eyapadesi paramANupoggala dadhvavaggaNA eyaMta sAgArapAoggaTThA ogAhaNA ogAhaNAmahAdaMDaa oggaha oggahAvaraNIya ogha oja ojamma odaiyabhAva "" oddAvaNa odhidaMsaNI orAliya orAliyakAyajoga orAliyapadesa orAliyamissakAyajoga sUtrAMka 3, 174,206 5,5,56 5, 3, 4 va 13-14 5, 6, 76 va 68 2,6,210 4,2,5,20 4,2,5,30 5,5,37 5,5,23 va 24 1,1,5 va 6 4,2,7,168 4,2, 7, 203 orAliyasarIra orAli yasarIradavvavaggaNA orAli yasarIraNAma orAliyasa rIrabaMdhaNaNAma orAliyasabaMdhaphAsa orAliya sarIramUlakaraNakadI orAliya sarIrasaMghAdaNAma ovellima osappiNI ohijaNa 1, 7,2 va 6 2,1,61 va 85 Adi 5,4,22 1,1,131 va 134 5, 6,237 1,1,56 va 57 va 61 Adi pustaka 5,6,503 1,1,56 va 57 va 61 Adi 5,6,331 va 334,337 5,6,756 va 785 Adi 1, 6 1,31 va 5, 5, 104 1, 6-1, 32 va 5, 5, 105 5,3, 27 va 28 4,1, 68 va 66 1, 6-1, 33 va 5, 5, 106 4,1,65 1,2,3 va 2,2,44 4,1,2 Is 8 13 17 14 11 11 17 13 13 1 12 29 5 7 13 1 14 1 14 1 14 19 6:13 "1 13 ha 6;13 37 6 pRSTha 246;285 262 3 va 16 54; 120 335 33 56 242 216:216 156,161 88134 134 164; 201 357,356 Adi 46 378384 322 286; 265 evaM 305 Adi 431 286; 265 evaM 305 Adi 37071-72 Adi 554;561;564 68; 367 70367 30 324;326 70:367 272 27:136 12 pariziSTa 3 / 767 Page #854 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zabda sUtrAMka pustaka paSTha ohiNANa ohiNANAvaraNIya ohidasaNAvaraNIya ohiNANI ohI 1,6-6,205 va 208, 212,216 Adi 1,6-1,14 va 5,5,21 1,6-1,31 va 5,5,85 1,1,115 va 116-20 5,5,10 va 11 (gAthA) 485,486,488, 466 Adi 15,206 31,354 353,363-64 314:315 75370 24 41 248,41 2015 36 75,370 346 134 kakkhaDaNAma 1,6-1,40 va 5,5,113 613 kakkhaDaphAsa 5,3,24 13 kaTTha 14 kaTTakamma 4,1,52 va 5,4,12; 5,5,10 va 5,6,6 13:14 kaDaya 5,6,42 kaDuvaNAma 1,6-1,36 va 5,5,113 kaNaya 5,6,37 14 kada 5,5,82 kadajumma 5,6,203 kadi 4,1,45 kadipAhaDajANaya 4,1,63 kamma 1,6-1,13 va 15,17, 16 Adi kammaiya 5,6,241 kammaiyakAyajoga 1,1,56 va 60,64 kammaiyadavvavaggaNA 5,6,87 va 757-58 kammaiyasarIra 5,6,463 va 501 kammaiyasarIraNAma 1,6-1,31 va 5,5,104 kammaiyasarIradavvavaggaNA 5,6,776 va 780 kammaiyasarIrabaMdhaNaNAma 1,6-1,32 va 5,5,105 6,13 kammaiyasarIrabaMdhaphAsa kammaiyasarIramalakaraNakadI 4,1,68 va 70 kammaiyasarIrasaMghAdaNAma 1,6-1,33 va 5,5,106 6 13 kammaTThidI 1,6-6,6 va 6,12,15 Adi 6 266 14,31,34, 37 Adi 328 286,268,360 63,553 428,430 70,367 556562 68,367 324,328 70367 150;156,161 162 Adi kammaNise 798 / padasaNDAgama-parizIlana Page #855 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUtrAMka pustaka pRSTha 134 26 36-37,46 243 88 324 286 267 285 332,341 132348 78 '75,370 288 12 kamsapayaDI 4,1,45 kammaphAsa 5,5,25-26 kammabaMdha 5,6,38 va 39,64 kammabhUmi 1,6-8,11 kammabhUmipaDibhAga 4,2,6,8 kammabhUmiya kammasarIra 5,5,6 (gAthA) karaNakadI 4,1,68 kala (kalA) 5,5,82 kalasa 5,5,58 kalaha 4,2,8,10 kavvaDaviNAsa 5,5,63 va 72 kasAya 1,1,4 va 111 kasAyauvasAmaya 4,2,7,7 (gAthA) kasAyaNAma 1,6-1,36 va 5,5,112 kasAyapaccaya 4,2,8 va 13 kasAyaveyaNIya 1,6-1,22-23 va 5,5,64-65 kAulessiya 1,1,136 va 137 kAulessiyA (kAgalessiyA) 4,2,14,45 va 4,2,15,14 kAya 1,1,4 va 36 kAyagada 5,5,62 va 70 kAyajoga 1,1,56 kAyajogI 1,1,47 kAyaTThidI 4,2,7,244 kAyapaoakamma 5,4,16 kAyabalI 4,1,37 kAyalessiyA 4,2,5,10 kAlagadasamANa 1,6-6,101 va 107, 112,147 Adi kAlahANi 5,6,523 va 534 kAlAnugama 1,5,1 va 2,8,1 kiNNara 5,5,140 kiNhalessiya 1,1,136 kiNha (NNa) vaNNaNAma 1,6-1,37 va 5,5,110 6:13 6:13 40356-60 386360 467-683506 132,264 329340 286 278 208 44 16 454,455,457; 466 Adi 440447 313;462 361 386 74,370 pariziSTa 3 / 766 Page #856 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zabda pRSTha 13 38'88 450 14 kiriyAkamma kuDAri kuDDa kamAravagga kaDa kevalaNANa 314 340,464-65 486,492,464, 466,466 va 500,316 345,353 15,206345 kevalaNANAvaraNIya sUtrAMka pustaka 5,4,4 va 27-28 4,1,72 5,6,42 5,5,10 (gAthA) 5,3,30 va 5,6,641 13:14 1,6-6,216 va 220, 226,233,240,243 tathA 4,2,4,106 5,5,81 va 83 1,6-1,14 va 5,5,21 tathA 79-80 1,1,115 va 122 1,1,131 va 4,2,4,10 1:10 1,6-1,16 va 5,5,85 613 1,1,131 4,2,4,107 4,2,5,16 va 4,2,14,50 1112 4,2,4,106 4,1,6 5,5,40 1,2,45 va 48 1,2,45 va 48 Adi 1,6-6,4 va 7,10 Adi kevalaNANI kevaladaMsaNa kevaladasaNAvaraNIya kevaladasaNI kevalivihAra kevalisamugdhAda kevalI koTThabuddhi koTThA koDAkoDAkoDAkoDI koDAkoDAkoDI koDAkoDI 353,367 378,316 31,353-54 378 316 26,466 316 53 Maur m mur kodhakasAI kohapaccaya kohasaMjalaNa kaMdaya kaMdayaghaNa kaMdayavagga kaMdayavaggAvagga 243 253;260 253,260 146,158% 156 Adi 348,351 283 41,260 88,128,34 19819 Adi 1,1,111 va 112 4,2,8,8 1,6-1,23 va 5,5,65 4,2,7,168va 5,3,20 4,2,7,24 va 25 Adi 12 613 12,13 12 4,2,7,227 va 228-26 200:201 5,14 19615 khaiya khaiyacAritta khaiyasammatta 1,7,5 va 5,6,18 5,6,18 10 800 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #857 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zabda 365-66176 15 15 166,201 Adi 16 sUtrAMka pustaka khaiyasammAiTThI 1,1.144 va 45 tathA 2,2,161 khaiyA dANaladdhI 5,6,18 khaiyA paribhogaladdhI khaiyA bhogaladdhI khaiyA lAhaladdhI 5,6,18 khaiyA vIriyaladdhI khaovasamiya 1,7,5 va 7,13,17 Adi / khaovasamiyaacakkhudaMsaNI 5,6,16 khaovasamiyaaNuttarovavA diyadasadhara khaovasamiyaAbhiNibo hiyaNANI khaovasamiyaAyAradhara khaovasamiyauvAsayajjheNadhara khaovasamiyaeiMdiyaladdhI khaovasamiyaohiNANI khaovasamiyaohidasaNI khaovasamiyaaMtayaDadhara khaovasamiyagaNI khaovasamiyacaridiyaladdhI khaovasamiyacakkhudaMsaNI khaovasamiyacoddasapuSvadhara khaovasamiyaThANadhara khaovasamiyaNAhadhammadhara khaovasamiyatIiMdiyaladdhI khaovasamiyadasapuvvadhara khaovasabhiyadANaladdhI khaovasamiyadi TThivAdadhara khaovasamiyapaMcidiyaladdhI khaovasamiyapaNNavAgaraNadhara khaovasamiyaparibhogalatI khaovasamiyabhAva khaovasamiyabhogaladdhI khaovasamiyamaNapajjavaNANI parsi .STa 3 / 801 Page #858 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pustaka pRSTha zabda sUtrAMka khaovasamiyamadiaNNaNI 5,6,16 khovasamiya(yA)laddhI 2,1,15 khovasamiyalAhaladdhI 5,6,16 khaovasamiyavAcaga khaoyasamiyaviyAhapaNNattidhara ,, khaovasamiyavivAgasuttadhara khaopasamiyaviTaMgaNANI khaovasamiyavIiMdiyaladdhI / khaovasamiyavIriyaladdhI khaovasamiyasamavAyadhara khaovasamiyasammattaladdhI khaosamiyasammAmicchattaladdhI ,, khaovasamiyasudaNANI khaovasamiyasUdayaDadhara khaovasamiyasaMjamaladdhI khaovasamiyasaMjamAsaMjamaladdhI,, khagacara 5,5,140 khaNa 5,5,56 khaNalavapaDibujjhaNadA 3,41 khavaga 1,1,16,17 va 18 tathA 1,2,11 khavaNA 1,6-1,1 va 4,2,4,74 khavaya 4,2,7,8 (gAthA) khINakasAyavIyarAgachadamattha 1,1,20 va 5,618 khINakoha khINadosa khINamANa khINamAya khINamoha 4,2,7-8 (gAthA) tathA 5,6,18 khINarAga khINaloha khIrasavI 4,1,38 khIliyasarIrasaMghaDaNaNAma 1,6-1,36 va 5,5,104 khajjasarIrasaMThANaNAma 1,6-1,34 va 5,5,107 268 176;183; 187 tathA 62 1,265 12 1,14 18615 12;14 78,15 14 73,366 70,368 802 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #859 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zabda khudAbaMdha khuddAbhavaggahaNa "" kheDavinAza khetta khettapaccAsa khettahANi khettANugama khemAkhema khelo sahipatta khaMdha khaMdha khaMdhadesa khaMdhapadesa baMdha samuddi gai gaccha gaDDI gaNaNakadi gaNada gadi gadiNAma ganbhovakkaMtiya garuDa garuvaNAma garuvaphAsa gavasaNA gAua gillI sUtrAMka 5, 6, 66 1, 5, 66 va 2,2, 17 5, 6,304 va 633, 5, 5, 63 va 72 1,2,4 4,2,14,43 va 46 tathA 4,2, 152 va 13 5, 6,523 va 526 1,3,1 5, 5, 63 va 72 4, 1,31 5, 6,68 5, 6,22 "" 646, 647 77 5, 6,68 ga 1, 1, 4 5, 6,641 5, 6,41 4, 1,66 5,5,46 ( gAthA ) 5, 5, 75 va 82 1, 6 1,28 va 26 tathA 5, 5, 101-102 1,6 - 8, 9 va 266, 5,5, 140 5, 5, 113 5,3,24 307,315 5, 5, 38 5, 5, 5 ( gAthA ) 4, 6,41 pustaka 14 4;7 14 13 3 12 14 4 13 e 14 14 39 " 14 1 14 "" 6 13 33 6;13 6; 14 13 " " 11 23 14 pRSTha 47 371;123 361, 461; 504 332341 32 467-68 tathA 501506 440,444 1 332,341 66 48 25 33 17 48 132 464-65 38 274 248 342;346 50; 67 tathA 363;367 238, 358, 334, 335 361 370 14 242 306 38 pariziSTa 3 / 803 Page #860 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUtrAMka pRSTha 14 38 giha gihakamma 5,6,41 4,1,52 tathA 5,3,10 va 5,4,12 evaM 5,5,10 13 248 tathA 941 va 201 14 57 66-70,362 260,262 85 Adi 80 Adi 465 guNa guNagAra guNapaJca iya guNaseDikAla guNaseDiguNa gamma guruaNAma gevajjaya goda godakamma godaveyaNA godhUma govarapIDa govura gaMthakadI gaMtharacaNA gaMthasama 1,6,83 4,2,5,65-68 va 5,6,407 11:14 5,5,53 va 55 4,2,7 va 186-87 Adi 12 / 4,2,7 va 175-76 Adi 5,6,641 1,6-1,40 va 5,5 6,13 5,5,13 (gAthA) 1,6-1,11 1,6-1,45 va 5,5,1,34 6:13 4,2,3,1 va 3 5,5,18 5,6,42 5,6,41 4,1,67 318 13 77,387 13,15 205 321 gaMthima gaMdha 4,1,54 va 5,5,12 tathA 5,6,12 13;14 251203 va 7 4,1,65 272 4,1,65 va 5,6,762 va 272,555,556 '767,772 1,6-1,28 va 5,5,101 tathA 111 66 50,363,370 1,6-1,38 5,5,140 gaMdhaNAma gaMdhaNAmakamma dhavva 5,5,18 ghaNa 1,2,61 ghaNahatya 5,5,5 (gAthA) ghANibiyaatthoggahAvaraNIya 5,5,28 804 | badalaNArama-parizIlana 204;205 350 306 227 Page #861 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pustaka 230,231 233 233 zabda sUtrAMka ghANidiyaIhAvaraNIya 5,5,30 ghANidiyadhAraNAvaraNIya 5,5,34 ghANidiyavaMjaNoggahAvaraNIya 5,5,26 ghoraguNa 4,1,28 ghoraguNabaMbhacArI 4,1,26 ghoratava 4,1,26 ghoraparakkama 4,1,27 ghosasama 4,1,5 va 5,5,12 tathA 5,6,12va 24 mr mr morm 13 251;203,7,27 266 1 312-16 Adi 361 450 486,462,46596,466 tathA 500 227 caidaMdeha cauTThANabaMdha 4,2,6,67,167-66 va 74-75 Adi cauppaya 5,5,140 cakka 4,1,72 cakkavaTTitta 1,6-6,216 va 220,226 233,240 tathA 243 cakkhidiyaatthoggahAvaraNIya 5,5,28 cakkhidiyaavAyAvaraNIya 5,5,32 cakkhidiyaIhAvaraNIya 5,5,30 cakkhidiyadhAraNAvaraNIya . 5,5,34 cakkhudaMsaNa 1,1,131 cakkhudaMsaNI 1,1,131 va 132 cakkhudaMsaNAvaraNIya 1,6-1,16 va 5,5,85 cattadeha caduriMdiya 1,1,33 5,4,28 cayaNa 5,5,82 carittaladdhI 2,11,169-74 carimasamayabhavasiddhiya 4,2,6,16 carimasamayasakasAiya 4,2,6,23 cAritta 1,6-1,1 va 14 cArittamohaNIya 1,6-1,22 va 5,5,64 cittakamma 4,1,22 va 5,4,12 tathA 5,5,10 evaM 5,6,6 232 230 233 378 378,383 31,353.54 266 mm 231 cadusira 88 346 565-67 132 256314 40,356 6:13 613,14 248,59,2015 pariziSTa 3 / 805 Page #862 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zabda sUtrAMka pustaka 5,5,41 va 63,72 4,1,65 citA cuNNa cudadeha cudasamANa 244,332,341 272 266 477,480,482, 483 466 1,6-1,173 va 185, 162,168 5,6,581 0 culiyA coddasapubviya 0 88 376 266 chaTThANa chaTThANapadida chadRmattha chAvavaTThI chedaNA chedovaTThAvaNasuddhisaMjada 4,2,7,168 4,2,13,13 4,2,4,75 1,6,4 va 2,2,143 5,6,513 1,1,123 va 125 435 368,374 361 jakkha jagapadara jaTTidibaMdha jaNavayaviNAsa 5,5,140 1,2,17 4,2,6,221 va 223 Adi / 5,5,63 va 72 338,336 Adi 332,341 jadU jadathAme tadhAtave jayaMta jalacara 336 3,41 1,1,100 4,2,4,36 va 36 tathA 5,5,140 4,1,32 1013 225,237,361 jallosahipatta 6 java 13 12,14 88,269,530 6:14 javamajha 4,2,7,168 va 266 tathA 5,6,683-88 jasakittiNAma 1,6-1,28 va 5,5,10 jahaNNohI 5,5,10 (gAthA) jahAkkhAdavihArasuddhisaMjada 1,1,123 va 128 jahANuputva jahANumagga jAissara 1,6-6,8 va 12,22 Adi 50,363 314 368,377 280 6 422,424,427 806 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #863 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zabda jAgara sudovajoga jANa jAgugasarIradavvakadI jANugasarIra bhaviyavadirittadavvakadI jAdiNAma jAdiNAmakamma jiNa jiNAbiMba jiNamahima jida jibhidiyaatyoggahA varaNIya jibhidiyaAvAyAvaraNIya jibbhidiyaI hAvaraNIya jibhidiyadhAraNAvaraNIya jibhidiyavaMjaNoggahAvaraNIya jIva jIvaappA bahua jIvaNiyadvANa jIvabhAvabaMdha jIvamajjhapadesa jIvasamAsa jIvasamudAhAra jIvida juga judi jumma joisiya joga sUtrAMka 4, 2, 6 va 8 5,6,41 4,1,63 va 65 4,1,65 1, 6 1, 28 va 30 tathA 5, 5, 101 va 103 1, 6 1,30 1,6-8, 11 va 3,42 1, 6-6, 22 va 30, 37 1, 6 - 6, 37 va 40 4, 1, 54 va 62 tathA 5, 5, 12 evaM 5, 6, 12 va 25 5,5, 28 5, 5, 32 5,5, 30 5, 5, 34 5,5,26 4, 1, 51 va 5, 3,10,5, 4, 10,5, 5, 6 tathA 5, 6, 7 5,6,568 5, 6, 60 5,6,13-16 5,6,63 1, 1, 2 va 5 tathA 3, 4 4,2,6,165-66 va 4,2,7, 268 5. 5,63 va 72 5,5, 50 va 5, 6,41 5, 5,82 4,2,7 va 168, 203 1,1,66 1,1,4 va 47 pustaka 11 14 ha 73 6,13 6 6; 8 6; 13; 14 13 " 77 33 21 14 " 198 11:12 13 13,14 13 12 1 33 pRSTha 88 38 266, 202 6; 13;14 246;6,40,200;4 14 272 50,67,363; 367 67 243 ; 61 427426432 432434 251,268; 203; 7;27 227 232 230-31 233 221 465 354 6; 16 46 61; 153; 5 308311:241 332,341 26838 346 88; 134 335 132:278 pariziSTa 3 / 807 Page #864 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUtrAMka pustaka pRSTha 57,235 56;274 or 85 zabda jogajavamajjha jogaTThANa jogaNirodhakevalisaMjada jogadAra jogapaccaya jogappAbahuga joNiNikkhamaNajammaNa joyaNa jaMbudIva 5,2,4,28 va 37 4,2,4,26 va 54 4,2,7,185 va 186 5,5,1 (gAthA) 4,2,8,12 4,2,4,144 va 174 4,2,4,56 va 103 1,2,22 va 5,5,5 (gAthA) 5,5,6 (gAthA) 0. 26. 288 365,431 278,316 196306 307 3,13 13 TaMka 5,6,641 464-65 248 38,41 168169,201 36 ThavaNakadi ThavaNakamma ThavaNapaDi ThavaNaphAsa ThavaNaveyaNA ThavaNA ThANaparUvaNA ThANasamuvikattaNa Thida 13;14 243,435 438,463 4,1,52 5,4,4 va 7,11-12 5,5,4 va 7,10 5,3,4 va 10 4,2,1,3 5,5,40 va 5,6,514 4,2,4,176 va 186 1,6-2,1 4,1,54 va 62 tathA 5,5 12 evaM 5,6,12 va 25 4,2,11,3 va 7 4,2,4,11 va 5,5,82 4,2,4 va 101 1,6-6,4 va 7,10 Adi 76 13 va 14 12 1013 ThidATThida Thidi ThidikhaMDayadhAda ThidibaMdha 251:268,203; 7 va 27 366,368 40,346 318 146;158; 156 Adi 308 140 Adi 288 346 ThidibaMdhajjhavasANa ThidibaMdhaTThANa ThidiveyaNA ThidisamudAhAra 4,2,6,165 4,2,6,36-50 4,2,8,13 4,2,62,46 hai10 Naigama 5,5,48 va 56 tathA 4,2,2,2 va 4,3,1 Adi 240;264,10, 13 Adi 808 / SaTakhaNDAgama-parizIlana . Page #865 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUcaka pustaka pRSTha 613 70,368 1,6-1,34 va 5,5,107 3,42 5,5,63 va 72 NaggohaparimaMDalasarIra saMThANaNAma NamaMsaNijja NayaMtaravidhI NayaraviNAsa NayavAda NayavibhAsaNadA NavaMsayaveda NAga NANa NANAvaraNIya NANAvaraNIyaveyaNA NAma NAmakadi NAmakamma 280 332,341 280 238 vaha Adi 340343 361 132,363 ~ P 31 va 268,266 13 va 205-6 246 NAmanirutti NAmapayaDi NAmaphAsa NAmabaMdha NAmaveyaNA NAmasama 13 4,1,47 va 4,2,2,1 Adi 1,1,101 va 103 5,5,140 1,1,4 va 116 1,6-1,5 va 3 4,2,4,6 va 48,75 10 1,6-1,10 va 5,5,16 613 4,1,51 1,6-1,27 tathA 5,5,16 va 101 6:13 5,6,236-37 5,5,6 5,3,4 va 6 5,6,2 va 7 14 4,2,1,3 va 4,2,3,1-2 10 4,1,54 va 62 tathA 5,5, 6,13,14 12 evaM 5,6,12 va 25 5,5,50 1,6-1,36 va 5,5,106 6,13 4,1,72 4,1,45 4,1,65 5,6,126-27 (gAthA) va 5,6,582 1,3,25 1,6-1,45 va 5,5,135 6;13 1,6-8,12 4,2,8,9 !............ 22 23 25. . . . . . 46205-6,363 321-22 200 3 va 8 2 va 4 5,13 va 15 251 va 268 tathA 203 evaM 1 va 27 280 73 va 366 450 134 272 NAya NArAyaNasarIrasaMghaDaNaNAma NAliyA NikAcidamaNikAcida Nikkhodima Nigoda 14 231,233,466 100 NigodajIva NiccAgoda (NIcAgoda) NiTThava NidANapaccaya 77 va 388 247 284 12 pariziSTa 3 /09 Page #866 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pRSTha NiddA 31,353-54 75 va 370 30 va 32 0 ro 134 zabda sUtrAMka pastaka 1,6-1,16 va 5,5,856 ;13 NiddANiddA NiddhaNAma 1,6-1,40 va 5,5,113 NiddhadA 5,6,32 va 33 tathA 35 NiddhaphAsa 5,3,24 NidhattamaNidhatta 4,1,45 NibaMdhaNa NimiNaNAma 1,6-1,28 va 44 tathA 5,5,101 tathA 133 6:13 Nimitta 4,1,14 Niyadi 4,2,8,10 NiraiMdaya 14 Niraya Nirayagadi 1,1,24 NirayagadiNAma 1,6-1,26 va 5,5,102 613 NirayagadipAoggANupuvI 1,6-1,41, va 55,114 va 115,116,124,130 NirayapatthaDa 5,6,641 NirayAU 1,6-1,26 6,13 NillevaNaTThANa 5,6,652 va 653 14 NillevijjayANa 5,6,632 Nivvatti 2,6,66 va 5,6,288 va 7,14 261,265,266 Adi NivvattiTThANa 5,6,286 va 263,267,301 14 50,77,363,387 102 285 464-65 201 67 va 367 76,371,384; 386 464-65 48 va 362 506 va 508-6 487 356,352,357 358-56 353,357,356 va 360 150,156 va 161 Adi 140 va 237 386 va 360 74 va 370 204 va 361 10 va 13 61 267 227 230-31 Niseya 1,6-6,6 va 6,12 Adi 613 1,12 4,5,6,36 va 101 NIllessiya 1,1,136 va 137 NIlavaNNaNAma 1,6-1,37 va 5,5,110 Neraiya 1,1,25 va 5,5,140 Negama 4,2,2,2 va 4,2,3,1 NedA 3,42 NoAgamadavvakadI 4,1,61 NoiMdiyaatthoggahAvaraNIya 5,5,28 NoiMdiyaIhAvaraNIya 810 | SaTjhaNDAgama-parizIlana Page #867 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zabda 5, 5, 32 goiMdiyaAvAyAvaraNIya goiMdiyadhAraNAvaraNIya 5, 5, 34 4, 1,66 5, 6,40 1, 6 1, 23 va 24 tathA 5, 5, 64 va 66 Nokadi NokammabaMdha NokasAyadaNIya NojIva NaMdAvatta takka tacca taNa tattatava tadubhayapaccaiya tadubhayapaccaiyaajIva bhAvabaMdha tappaNa tappA oggasaMkilesa tabbhavattha tayaphAsa tavokamma tasakAiya tasakAiyaNAma tasaNAma tasapajjatta tikkhutta tiTThANabaMdha tittaNAma titthayara titthaya raNAma titthayaM raNAma godakamma titthayaratta sUtrAMka 4, 2, 6, 3 va 5-6 5, 5, 58 5,5, 82 5, 5,50 5, 6,641 ta 4,1,24 5, 6, 14 va 16 5,6,23 5, 5, 18 pustaka 10 m = x0 13 14 6; 13 12 13 13 " 14 & 14 33 13 10 4,2,4,36 4,2,4,22 5, 3, 4 va 16 - 20 5,4,4 va 25-26 1, 1, 3 va 42 tathA 5, 6,561 1,14 2,1,28 va 26 1, 6-1,28 va 5, 5, 101 4, 2, 4, 14 5,4,28 4, 2, 6, 167 va 168, 170,173 Adi 1, 6 1,39 va 5, 5, 112 1, 6-8, 11 1, 6 1,28 va 5, 5, 101 3, 36 va 40-42 1, 6 - 6, 216 va 220, 226,233 33 13 " 7 6;13 10 13 11 6;13 6 6,13 8 6 pRSTha 232 233 274 37 40,45; 356; 361 266-266 267 346 280 464-65 60 1,18-16 26 204-5 225 54 3 va 16 38 va 54 264;272;463 72 50 va 363 46 88 312,313,314, 315 Adi 75 va 370 243 50 va 363 76,78, 76 va 61 486,462,465 466 Adi pariziSTa 3 / 811 Page #868 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zabda tiyogada tirikkha " tirikkhargAdi tirikkhargAdiNAma tirikkhagadipAogANupuvvINAma tirikkhoNI tirikkhamissa sIiMdiya tI (te) iMdiyajAdiNAma ukAiya 1,1,87 1,1,26 tirikkhasuddha 1,1,30 tirikkhAU (tirikkhAua ) 1, 6:1,26 va 5, 5, 66 1,1, 33 va 35 36 te ukkAiya ukAiyaNAma teulessiya tejaiya tejAsarIramUlaka raNakadi tejAdavvavaggaNA tejAsarIra yAdavva yAdavvavaggaNA teyAsarIra yA (tejaiya) sarIraNAma teyA (tejA ) sarIrabaMdhaNaNAma teyAsarIrabaMdhaphAsa teyAsarIramUlaka raNakadI teyA (tejaiya) sarIrasaMghAda NAma sUtrAMka 5,4,28 1,1,26 va 156, 158-156 2, 1,4 va 5, 5, 140 1,1,24 1, 6 1,26 va 5, 5, 102 1, 6-1, 41 va 5, 5, 144, 117-18,127, 132 1, 6 1,30 va 5, 5, 103 1,1,36 va 40 tathA 5, 6,564 5, 6, 564 va 570, 576 2,1,23 1,1,136 va 138 5, 6,240 4,1,70 5, 6,712 va 713 5, 6,461 5, 5, 6 ( gAthA ) 5,6,81-82 va 735-36 5, 5, 6 ( gAthA) va 5, 6,500 1, 6-1, 31 va 5, 5, 104 1, 6 1, 32 va 5, 5, 105 5, 3,28 4,1,68 1, 6-1, 33 va 5, 5, 106 5,5,17 (gAthA) 5,6,41 teMriccha toraNa 812 / SaTkhaNDAgama - parizIlana pustaka 6 1 1,7,13 1 6:13 17 27 " 6:13 1 6,13 1:14 14 7 1 14 ha 14 13 13 14 13:14 6:13 11 13 E 6:13 13 14 pRSTha 88 207,401;402; 7:361 201 67 va 367 76,371, 375 76,385, 387 328 227 228 48 va 362 231258,261 67 va 367 264; 267;46' 464,465,466 71 386 va 361 367 328 542 426 310 60 va 545-46 310 va 430 68 va 367 70 va 367 30 324 70 va 367 337 38 Page #869 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zabda sUtrAMka pustaka pRSTha thaya 262 5,5,13 va 136 tathA 4,2,6,8 va 5,5,140 1,6-1,28 va 5,5,101 6,13,14 203,3907 1113 88 va 361 50 va 363 thalacara yAvaraNAma thiraNAma thINagiddhI thudi 1,6-1,16 va 5,5,85 4,1,55 va 5,5,13 va 136 5,6,126 13 31 va 353-54 262203,360 231 thahalla 14 dabbha daviya (chedaNA) davva davvakadi davvakamma davvapamANa davvapamANAnugama 306 237,250,251 38,43 10 3 1551,88,86,90 168,203:204 3 va 11 2 va 27-28 davvapayati davvaphAsa davabaMdha dazvaveyaNA davvahANi dasapumviya dANaMtarAiya dittatava divasa disAdAha dIva -- .230 : ... 5,6,514 5,5,8 (gAthA) 4,1,46 va 53,54 5,4,4 va 13,14 1.2.2 1,1,7 va 1,2,1 tathA 7-6 Adi 5,5,4 va 11,12,15 5,3,4 va 11-12 5,6,2 va 24,25,26 14 4,2,1,3 5,6,523 4,1,12 1,6-1,46 va 5,5,137 4,1,23 5,5,56 5,6,37 1,1,157 va 5,5,7 (gAthA) 1,13 4,1,45 5,5,63 va 72 1,6-1,24 va 5,5,66 6,13 440 66 78 va 384 60 268 34 401 va 308 134 14 dIha-rahassa dukkha 332 va 341 45 va 361 duguMchA pariziSTa 3 / 813 Page #870 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zabda sUtrAMka pustaka pRSTha 14 13 duvaya dupadesiyaparamANupoggala davvavaggaNA 5,6,77 dubhikkha 5,5,63 va 72 dubhagaNAma 1,6-1,28 va 5,5,101 durahigaMdha 1,6-1,38 va 5,5,111 5,5,140 duviTThI 5,5,63 va 72 dussaraNAma 1,6-1,28 va 5,5,101 deva 1,1,28 va 94,166 2,1,5 va 5,5,140 7:13 devagadI 1,1,24 devagadiNAma 1,6-1,26 va 5,5,102 613 devagadipAoggANupuvINAma 1,6-1,41 va 114,121, , 125, tathA 131 devAU 1,6-1,26 va 5,5,66 deviddhI 1,6-6,37 devI 1,1,66 va 166 tathA 1,6-6,230 desaphAsa 5,3,17-18 desaviNAsa 5,5,63 va 72 desohI doNAmuhaviNAsa 5,5,63 va 72 dosapaccaya 4,2,8,8 4,1,72 daMtakamma 4,1,52 tathA 5,3,10 evaM 5,4,12 va 5,5,10 113 332 va 341 50 va 363 74 va 370 361 332 va 341 50 va 363 225234,405 8 va 361 201 67 va 367 76,371,382, 364,386 48 va 362 432 335,406:465 18 332 va 341 262 332 va 341 283 450 248,6,41,201 dasaNa dasaNamohakkhavaya dasaNamohaNIya 132 va 378 78 1,1,4 va 131 4,2,7,7 (gAthA) 1,6-1,20-21 va 5,5,61 va 62 6,13 37-38,357-58 74 dasaNavisujjhadA dasaNAvaraNIya daMsaNAvaraNIyaveyaNA 1,6-1,15 va 5,5,84-85 613 4,2,3,1 va 3 tathA 77 10 13,15,313 814 / SaTsaNDAgama-parizIlana Page #871 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zabda sUtrAMka pustaka paSTa dhammakahA 4,1,55 tathA 5,5,13 va 136613 5,6,12 va 25 3,42 262203,360 7 va 27-28 61 26 dhammatitthayara dhammatthiya dhammatthiyadesa dhammatthiyapadesa dharaNI dhANa dhAraNA dhAraNAvaraNIya dhuvakkhaMdhadavvavaggaNA dhavasaNNadavvavaggaNA dhUmakedU 5,5,40 5,5,18 5,5,40 5,5,33 5,6,88 va 86 5,6,60 va 91 5,6,37 205 243 232 63 va 64 65 34 5,4,4 va 15 tathA 18 4,2,8,10 5,6,21 38 va 43-44 285 paoakamma poapaccaya paogapariNadaogAhaNA paogapariNadakhaMdha paogapariNadakhadhadesa paogapariNadakhaMdhapadesa paogapariNadagadI paogapariNadagaMdha paogapariNadaphAsa paogapariNadarasa paogapariNadavaNNa paogapariNadasadda paogapariNadasaMjuttabhAva paogapariNadasaMThANa pakamma pakkha pakkhI 4,1,45 5,5,56 5,5,140 361 pariziSTa 3/815 Page #872 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zabda sUtrAMka pustaka 11 346 va 350 12 6;13 pagaDisamukkittaNa pagaNaNA pagadiaTThadA paccakkhANAvaraNIya paccAuMDI pacchimakkhaMdha pajjatta pajjattaNAma pajjattaNivvatti pajjattaddhA pajjattabhava pajjatti pajjaya (sudaNANa) pajjayasamAsAvaraNIya pajjayAvaraNIya pajjavasANa paTTaNaviNAsa paDicchaNA 1,6-1,3 4,2,6,246 va 247 4,2,14,2-3 1,6-1,23 va 5,5,65 5,5,36 4,1,45 1,1,34 va 35,68-69 1,6-1,28 5,6,288 va 262 Adi 4,2,4,6 va 51 4,2,4,8 va 50 1,1,70 va 72,74 5,5,1 (gAthA) 5,5,48 6:13 14. 40-41 va 360 243 134 246,258,310 50 va 363 352 va 357 Adi 37 va 272 35 va 270 311,313,314 260 261 13 88 va 213 332 va 341 4,2,8,168 va 254 5,5,63 va 72 4,1,55 tathA 5,5, 13 va 136 5,6,12 va 25 5,5,1 (gAthA) 5,5,4 613 262,203,360 7va 27-28 26. 261 paDivatti paDivattiAvaraNIya paDivattisamAsAvaraNIya paDivAdI paDisevida 327 5,5,17 (gAthA) 5,5,82 4,2,4,22 346 paDhamasamayaAhAraya paDhamasamayatabbhavattha sx paDhamasammatta 203,222,418 435 paNNabhAvachedaNA patteyasarIra patteyasarIraNAma patteyasarIradavvavaggaNA pada 1,6-8,3 va 5,6 tathA 1,6-6,1 Adi 5,6,514 (gAthA) 1,1,41 1,6-1,28 va 5,5,101 5,6,61 va 62 5,5,1 (gAthA) 6:13 14 268 50 va 363 65 va 63 260 816/padavaNDAgama-parizIlana Page #873 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zabda padamImAMsA padasamAsAvaraNIya padAnusArI padAvaraNIya dAhiNa padiTThA padesagga padA padesabaMdha padesavira, padesaviraiya pamattasaMjada pammalessiya payaDi payaDiaTThadA paryADaNayavibhAsaNadA paDabaMdhavoccheda paryADisamudAhAra payalA payalApayalA paraghAdaNAma paratthANaveyaNasaNNiyAsa parabhaviya paramANudavva paramohijiNa paramohI paravAda parasu pariggahapaccaya sUtrAMka 4, 2, 4, 1-2 va 4, 2, 5, 2-3 tathA 4, 2, 6, 2 - 3 evaM 4,2,7, 2-3 5,5,480 4, 1,8 5, 5,48 5,4,28 5,5,40 4, 2, 6, 102-3 tathA 4,2,8,12 Adi 5, 6,756 va 764 Adi 5, 6, 767 5, 6,287 va 320 1, 1, 14 va 1,2,7 1, 1,136 va 138 1, 6 1,1-3 va 4, 2, 8, 12 tathA 5, 5, 13 4,2, 14, 2 va 3 tathA 5,5,5 3,4 4, 15, 2 va 3 4,2,6,165 va 236 1, 6 1, 16 va 5,5, 85 12 4,2,4,36 5, 3,22 paramANupoggaladavvavaggaNA 5, 6, 76 va 77-76 1, 6 1,28 va 5, 5, 101 4,2, 13,2 va 217-16 tathA 262 pustaka 10,11; 12 13 E 13 31 33 11:12 14 71 27 1;3 1 6, 12; 13 12 13 8 11 6; 13 27 12 10 13 14 ha 5, 1,3 5,5,56 va 5, 5, 15 ( gAthA) 13 5,5,50 4,1,72 4,2,8,6 33 w 12 pRSTha 16-20 va 3 tathA 77-78 evaM 3-4 261 56 261 88 243 238; 242 tathA 288 Adi 554556 Adi 564 352 va 366 175 va 88 386 va 361 1,4 va 5 tathA 288 va 1,4,5 478 va 501 168 5 308 va 346 31 va 353-54 "} 50 va 363 375, 444-45 va 460 225 21 54 - 56 41 262 va 322 280 450 282 pariziSTa 3 / 817 Page #874 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUtrAMka pRSTha parijida 613 251:268 tathA 203,360 7 va 27-28 13 pariNivvuda paridAvaNa paribhogaMtarAiya pariyaTTaNA 4,1,54 5 62 tathA 5,5,12 va 136 5,6,12 va 25 5,6,18 5,4,22 1,6-1,46 va 5,5,137 4,1,55 tathA 5,5,13 va 136 5,6,12 va 25 4,1,66 va 70 1,1,123 va 126 78va 386 913 14 262,203,360 7627-28 326 va 328 368 va 375 280 1,2,6 tathA 2,2,15 va 21 37 5,5,50 5,5,50 63,122125 280 3,41 . . 5,5,50 parisAdaNakadI parihArasuddhisaMjada paraMparaladdhI palidovama pavayaNa pavayaNaTra pavayaNaddhA pavayaNappabhAvaNadA pavayaNabhatti pavayaNavacchaladA pavayaNasaNNiyAsa pavayaNI pavayaNIya pavaravAda pavva pasatthavihAyagadi pasa passa pAgAra pANada pANAdivAdapaccaya pAriNAmia bhAva . . . ur m 361 134 4 Mr 5,5,56 1,6-1,43 5,5,140 4,1,45 5,6,42 5,5,13 (gAthA) 4,2,8,2 2,7,3 va 63 tathA 2,1,65 va 77 5,5,50 1,6-1,28 va 40 tathA 5,5,101 va 113 275 166:230:106; 106 280 pAvayaNa (phAsa) pAsaNAmakamma 6:13 5075,363,370 818 / SaTakhaNDAgama-parizIlana Page #875 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zabda sUtrAMka pRSTha 5,6,41 4,1,45 4,1,74 38 134 451 261 pAsAda pAhuDa pAhuDajANaga pAhuDapAhuDa pAhuDapAhuDasamAsAvaraNIya pAhuDapAhuDAvaraNIya pAhuDasamAsAvaraNIya pAhuDAvaraNIya piDhara priMDapayaDi pu(po)ggalapariyaTTa pucchaNA 6,13 204-5 46 va 363 121:136 Adi 5,5,18 1,6-1,27 va 5,5,101 2,2,12 va 41 aadi| 4,1,55 tathA 5,5,13 va 139 5,6,12 va 25 5,5,50 262203:360 7 va 27-28 14 280 pucchAvidhi pucchAvidhivisesa puDhavikAiya 1:14 puDhavikAiyaNAma puDhavI purisaveda puSva puvakoDI 92. ME 1,1,36 va 40,43 tathA 5,6,556 va 562,571 Adi 2,1,16 5,6,641 1,9,101 va 102 5,5,56 1,5,18 va 32 tathA 2,2,127 va 146,146 5,5,48 5,5,50 5,5,48 3,42 4,1,65 4,2,8,8 4,2,8,10 5,6,34 (gAthA) va 76,77 Adi 4,1,45 1,5,46 va 106,155 264,267,274; 463 va 465 70 464-65 340 va 342 268 350,356,160; 166,167 Adi 261 280 261 puvvasamAsAvaraNIya puvvAdipuvva punvAvaraNIya pUjaNijjA pUrima pemmapaccaya pesuNNapaccaya poggala : : " 272 283 285 31,54,55 Adi poggalattA poggalapariyaTTa " 364,388,406 pariziSTa 3/816 Page #876 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zabda potakamma 39 paMcidiya paMcidiyajAdiNAma paMcidiyatirikkha paMcidiyatirikkhajoNiNI paMcidiyatirikkhapajjatta paMjara phaDDaya phaddaya phAsa phAsiMdiyaatthoggahA varaNIya phAsiMdiyaAvAyAvaraNIya phAsi diyaIhAvaraNIya phAsiMdiyadhAraNAvaraNIya bajjhamANiyA veNA babbha bamha baladevatta bahusudabhatti bAdara 5,5,30 5,5,34 phAsi diyapaMjaNoggahAvaraNIya 5,5, 26 phosaNANugama bAdarakAiya bAdaraNAma sUtrAMka 4, 1,52 tathA 5,3, 10 va 5, 4, 12 evaM 5, 5, 10 5,6,6 1,1,33 va 37 1,6-1,30 va 5, 5, 103 1,1,87 va 160 1,1,76 va 161 1,1,86 va 160 5,3,30 5, 6,502 va 508 4, 2, 4, 176 va 182 5,3, 1 5,5,28 5, 5,32 pha 1,1,7 va 1,4,1 4,2,10, 3 va 6 Adi 5,6,41 5, 5, 12 ( gAthA ) 1, 6 - 6, 216 va 220, bAdaraNigoda 820 / SaTkhaNDAgama-parizIlana 226,233,240, 243 3-41 1,1,34 va 1,1, 40-41 1,1,46 1, 6 1,25 va 44 tathA 5,5,101 va 133 5, 6, 626 va 631 pustaka 6; 13 14 1 6:13 1 "1 13 14 " 13 22 11 "" 29 31 1:4 12 14 13 6 1 8 " 6,13 14 pRSTha 248; 6, 41; 201 5 231 va 262 67 va 367 327 va 403 328 va 403 327 va 403 34 430 va 433 438 va 452 1 227 232 230-31 233 221 155 va 1 304 va 307 Adi 38 316 486, 42, 465, 466 va 466 76 246, 267,268 276 50,77 tathA 363 va 387 483 va 485 Page #877 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zabda satrAMka pustaka pRSTha " 84va 112 tathA 130 va 131 456-60 46 va 466 317 1014 32 88 308,312, 313 Adi 231,258,261 67 va 367 bAdaraNigodadavvavaggaNA 5,6,63 va 14 tathA 111 va 113 bAdaraNigodavaggaNA 5,6,553 bAdaratasapajjatta 4,2,4,14 va 5,6,643 bAdarapuDhavijIvapajjata 4,2,4,57 bAdarapuDhavIjIva 4,2,4,7 bArasAvatta 5,4,28 bAhiratavokamma 5,4,26 biTTANabaMdha 4,2,6,165 va 167,172 Adi bIiMdiya 1,1,33 va 135,136 bI(be)iMdiyajAdiNAmakamma 1,6-1,30 va 5,5,103 bIjabuddhi 4,1,7 buddha 4,1,44 buddhi 5,5,36 beDhANI 3,171 va 160,166 200,247 baMdaNijja baMdha (baMdhaga) 2,1,3-6 va 8 Adi 3,5 va 6 Adi baMdhaga 2,1,1 tathA 5,6,1va 65 baMdhaNa 4,1,45 va 5,6,1 baMdhaNijja 5,6,1 va 68 baMdhaphAsa 5,3,4 va 27 baMdhaya 2,1,1 baMdhavihANa 5,6,1 va 767 baMdhasAmittavicaya OM 243 245;272,276, 277,317 7:14 614 7-8 va 15 Adi 7 va 13 Adi 1 tathA 1 va 47 134 va 1 1 va 48 3 va 30 25 1 va 564 14 13 3,1 613 bhaya bharaha bhavaggahaNa 45 va 361 307 1,6-1,24 va 5,5,66 5,5,6 (gAthA) 4,2,4,71 tathA 5,5, 65-66 va 74 4,2,4,25 va 74 tathA 5,6,467 10:13 264,338,342 bhavaTThidi 10:14 55,265416 pariziSTa 3 / 821 Page #878 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zabda bhavaNa bhavaNavAsI bhavadhAraNIya bhavapaccaiya bhavasiddhiya bhaviya bhaviyadavvakadI bhaviyaphAsa bhAgAbhAgANugama bhAvakadI bhAvakamma bhAvapamANa bhAjapayaDi bhAvaphAsa bhAvaveyaNA bhAvANi bhAvANugama bhAsadavva bhAsaddhA bhAsA bhAsAdavva bhAsAdavva vaggaNA bhiNNamuhutta bhittikamma bhUda bheDakamma 77 sUtrAMka 5, 6,641 1,1,66 4,1,45 5, 5, 53 va 54 1, 1,141 va 142 tathA 4,2,6,19 va 5, 6,465 1, 1, 4 va 5, 5, 50 4, 1,61 5, 3, 4 va 26 30 2, 10, 1 va 5, 6,330 4,1, 74-75 5,4,4 va 26-30 1,2,5 5,5,138-40 5, 3, 4 va 31-32 4,2, 1, 3 va 5, 2, 3, 4 5, 6,523 va 536 1, 1,7 va 1, 7, 1 5,5,6 ( gAthA ) 5, 6,423 va 437 5,6,743-44 bhogaMtarAiya bhaMgavicayANugama bhaMgavidhi bhaMgavidhivisesa 822 / SaTkhaNDAgama-parizIlana 1, 6- 1,46 va 5, 5, 137 2, 4, 1 5, 5,50 pustaka 14 1 e 13 1, 11; 14 "1 1,13 e 13 7:14 ha 13 3 13 11 5,6,740 5, 6, 83-84 va 741-44 14 1,6-8,16 va 5,5,5 ( gAthA ) 6; 13 4, 1,52 tathA 5, 3, 10 va 5, 4, 12 evaM 5, 5, 10 5,6,6 5,5,50 4, 1,52 tathA 5, 3, 10 va 5,4,12 evaM 5, 5, 10 5, 6, 6 10 14 1; 5 13 14 " 13 6,13 14 13 6; 13 14 6:13 7 13 "" pRSTha 464-65 334 134 260 va 262 362;364; 132; 428-26 132 va 280 267 3 va 34 465 va 366 451-52 35 va 60 38 360-61 3 va 35 5 va 11 440 va 450 155 va 183 310 401 va 412 550 546 61-62 va 550 343 va 306 2486,41,201 5 280 2486,41,201 5 78 va 386 237 280 11 Page #879 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUtrAMka pustaka pRSTha 6:13 mauva(a)NAma mauvaphAsa 75va 370 24 280 magga maggaNadA maggaNadA (gadI) maggaNA maggavAda maccha 280 242 280 1,6-1,40 va 5,5,113 5,3,24 5,5,50 1,1,2 5,5,50 5,5,38 5,5,50 4,2,5,8 tathA 4,2,14,45 va 4,2,15,14 4,1,72 5,5,63 va 72 1,1,46 va 50 5,6,423 1,1,47 5,6,747 5,6,85-86 va 748-50 11,12 15,467-68506 450 332,341 280,282 401 278 maTTiya maDaMbaviNAsa maNajoga maNajogaddhA maNajogI maNadavva maNadavvavaggaNA maNapaoakamma maNapajjavaNANa maNapajjavaNANAvaraNIya 14 62-63551 13 44 486,462 Adi 1,6-6,216 va 220 Adi 6 1,6-1,14 tathA 5,5,21 va 60-61 613 1,1,115 va 121 4,1,35 5,5,140 5,5,6 (gAthA) 1,1,24 1,6-1,26 va 5,5,102 / 6:13 15,206318 353,366 18 361 307 201 67,367 maNapajjavaNANI maNabalI maNua (manuja) maNualoa maNusagadi maNusagadi(i)NAma maNusagadi(i)pAoggANu puvINAma maNussa pajjatta maNussamissa maNussAU madi madiaNNANI 1,6-1,41 va 5,5,114 1,1,86 va 10,61 1,1,31 1,6-1,26 va 5,5,16 5,5,41 1,1,115 76,371 329331 231 48,362 244 353 pariziSTa / / 823 Page #880 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zabda sUtrAMka pustaka pRSTha 13 14 maraNa mahAkhaMdhaTThANa mahAkhaMdhadavvavaggaNA mahAtava mahAdaMDaa 332,341 464,466 117:133 61 140,142 575,44,65 501 75,370 mahuraNAma mahusavI mahoraga mANa (maNa) mANakasAI mANapaccaya mANasiya mANasaMjalaNa mANusa mANusuttarasela mAya (meya) mAyakasAI mAyApaccaya mAyAsaMjalaNa mAraNaMtiyasamugghAda mAsa micchaNANa micchatta micchadaMsaNa micchAiTThI 5,5,63 va 372 5,6,640 va 642-43 5,6,67 va 115 4,1,25 1,6-4,1 va 6,51 2,11,2,1 tathA 4,2,7,65 va 118 5,6,643 16-1,36 va 5,5,112 6,13 4,1,40 5,5,140 5,5,82 1,1,111 va 122 4,2,8,8 5,5,82 1,6-1,23 va 5,5,65 5,5,17 (gAthA) 5,5,77 4,2,8,10 1,1,111 va 112 4,2,8,8 12 1,6-1,23 va 5,5,65 4,3,14,45 va 4,2,15,14 13 13 361 346 348,351 283 346 40.41,360 327 343 285 348,351 283 40-41,360 467-68,506 268 285 1,38 285 161,365,366 va 401 60 13 12 4,2,8,10 1,6-1,1 va 21 4,2,8,10 1,1,6 va 144,151,156 * * * 1,6-2,22 5,5,140 361 micchAdiTThI miya mImAMsA musAvAdapaccaya muhutta mUlakaraNakadI 4,2,8,3 5,5,56 4,1,68 va 71 * * * * 4 242 276 268 324,326 824 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #881 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zabda mUlapayaDiTThidibaMdha mUlaya mUloSa meha mehA mehuNapaccaya mokkha mosa mosa mosamaNa mosamaNajoga mosavacijoga mohaNIya mohaNIyaveyaNA mohapaccaya maMdasaM kilesapariNAma yathA thAme tathA tave yodANe (avadAnam) rakkhasa rajju radi rasaNAmakamma raha rAgapaccaya rAdibhoyaNapaccaya rAdidiya rujaga sUtrAMka 4,2,6,36 5,6,126 ( gAthA ) 1,2,110 5, 6, 37 5, 5,37 4,2,85 4,1,45 va 5,5, 82 4,2,8,10 5,6,744 5, 6, 751 1,1,46 va 51 1, 1,52 va 55 1, 6 1,16-20 va 4,2,3, 1 va 3 tathA 3,40 5,5, 86 - 61 4,2,8,8 4, 2, 4, 55 va 86 5,5, 37 5, 5, 140 5, 6,41 4,2,4,77 ya ( zrutabhaMDAra grantha prakAzana, phalaTaNa) 1, 6 1,24 va 5, 5, 66 1, 6 1, 28 va 36 tathA 5,5,101 va 113 5,6,41 4,2,8,8 4,2,8,7 1,6,65 5, 5, 6 ( gAthA) pustaka 11 14 3 14 13 12 6,13 12 14 " 1 13 6:13 10 12 10 -1 13 13 14 6:13 11 4 12 " 5 13 pRSTha 140 231 365 34 242 282 135;346 285 550 551-52 280; 285 286286 37,357 12; 15 tathA 313 283 275;317 471 242 361 38 45;361 50,75;363 38 283 282 167 307 va 370 pariziSTa 3 / 825 Page #882 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zabda ruhiravaNNaNAma rukkha phAsa rUva rUvAruvI roga ladA laddhi " dvisaMvega saMpadA lava lahuaNAma lahuvaphAsa lAhAlAha lAhaMtarAiya lakkha (lhukkha ) NAma lhukkhadA leNakamma " lessA lessApariNAma loiyavAda loga logaNAlI loguttarIyavAda lobhakasAI loya (laukika ) loha loha paccaya loha (bha) saMjalaNa laMtaya sUtrAMka pustaka 1, 6 1,37 va 5, 5 6:13 5,3, 24 13 1,2,42 va 5, 5, 14 ( gAthA ) 3:13 5, 6, 34 (gAthA) 14 5,5,63 va 72 13 5,6,141 2,1,15 va 17, 31 Adi 2,6,66 3,41 5,5,56 1, 6 1,40 va 5, 5, 113 5, 3,24 la 5,5,63 va 72 1, 6 1,46 va 137 1, 6 1,40 va 113 5, 6,32-33 va 35 4, 1,52 tathA 5, 3, 10; va 5, 4, 12 evaM 5, 5, 10; 5, 6, 6 1, 1, 4 va 4, 1,45 4, 1,45 5, 5,50 vaijayaMta 826 / SaTkhaNDAgama-parizIlana 1,2,4 5, 5, 13 ( gAthA ) 5,5,50 1,1,111 va 113 4,1,67 5, 6,41 4,2,8,8 1,6 - 1,23 va 5, 5, 65 5, 5, 12 ( gAthA ) 1,1,100 14 7 13 8 13 6,13 13 "3 6:13 "" 14 6:13 14 196 e 13 3 13 " 1 E 14 12 6:13 13 1 pRSTha 74 370 24 245;316 31 332;341 464-65 61,68,72 Adi 356 76 268 75;370 24 332,341 78386 75;370 30:32 248 tathA 6,41, va 201 5 132,134 134 250 32 318 280 348; 352 320 38 283 41,360 316 336 Page #883 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pustaka pRSTha vakkamaNakAla 14 474-75 350 vagga vaggaNA 442-43 48,50-51, 430,432 5,6,588-60 1,2,61 4,2,4,180-81 5,6,68 va 69-70, 502,506 1,2,17 5,5,30 1,1,52-53 1,1,47 5,4,16 4,1,36 34 286-87 278 44 vaggamUla vaggurA vacijoga vacijogI vacipaoakamma vacibalI vajjaNArAyaNasarIra saMghaDaNaNAma vajjarisahavairaNArAyaNa sarIrasaMghaDaNaNAma vaDDhamANaya vaddha(DDha)mANabuddharisi vaNapphai(di)kAiya 1,6-1,36 va 5,5,1066 13 73,366 4,1,44 1,1,36 va 41 tathA 2,1,26 va 5,6,560,566 7;14 2,1,27 5,6,641 4,1,65 va 5,6,765 614 4,1,45 va 5,5,1 (gAthA) 13 5,5,48 vaNapphaikAiyaNAma vaNapphadi vaNNa vattha vatthuAvaraNIya vatthusamAsAvaraNIya varADama 262 103 264,268 72,463,464, 72 464-65 272,556 134,260 261 14 . 913 2486,41201 4,1,52 tathA 5,3,10 va 5,4,12 evaM 5,5,10 3 vallari(chedaNA) vallI vavasAya vavahAra vAima vAukAiya vAukAiyaNAma 5,6,514 (gAthA) 5.6,641 5,5,36 4,1,48 va 4,2,2,2 4,1,65 2,1,24 2,1,25 435 466-65 243 24010 272 610 pariziSTa 3 / 927 Page #884 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zabda sUtrAMka pustaka pRSTha 463 335 262,203,360 14 7:27-28 251,268,203; 7 va 27-28 450 486462,465, 496,498-500 340 vAukkAiya 5,6,556 vANaveMtara 1,1,66 vAmaNasarIrasaMThANaNAma 1,6-1,34 va 5,5,107 6:13 vAyaNA 4,1,55 tathA 5,5,13 va 136 5,6,12 va 25 vAyaNovagada 4,1,54 va 62 tathA 5,5,12 va 136 5,6,12 va 25 vAsi 4,1,72 vAsudevatta 1,6-6,216 va 220, 226,333,240,243 viulamadi 4,1,11 viulamadimaNapajjavaNANA varaNIya 5,5,70 viuvvaNapatta 4,1,15 viunvida 5,6,425 vikkhaMbhasUcI(I) 1,2,17 va 56 vigaliMdiya 1,6-2,75 va 1,6-8,6 viggahakaMda(Da)ya 4,2,5,11 va 4,2,15,14 11:12 viggahagadikaMdaya 4,2,14,45 viggahagai 1,1,60 va 177 vijaya 1,1,100 vijju 5,6,37 viTThosahipatta 4,1,33 viNayasaMpaNNadA 3,41 viNNANI 5,5,36 viddAvaNa 5,5,22 vibhAsA 1,6-8,2 vibhaMgaNANI 1,1,115 vimANa 1,1,98 va 5,6,641 vimANapatthaDa 5,6,641 14 virada 4,2,7,7 (gAthA) 12 vilevaNa 4,1,65 vivAgapaccaiyajIvabhAvabaMdha 5,6,20 2. 3 26. . . . . . . . . . .32 401 131 va 270 111 va 238 20 va 506 467-18 268 va 410 336 12 34 243 46 203 114 353 337 va 464-65 464-65 272 22 828 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #885 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zabda visa vissasApariNadaogAhaNA vissasApariNadakhaMdha vissasApariNadakhaMdha desa vissApariNadakhaMdhapadesa vissasApariNadagadI vissasApariNadagaMdha vissasApariNadaphAsa bissasApariNadarasa vissasApariNadavaNNa vissasApariNadasadda vissasApariNadasaMjuttabhAva vissasApariNadasaM ThANa vissasAbaMdha vissasovacaya vihAyagadiNAma vibhAsA vI (vi) ripaMtarAiya ve uvviya vevviyakAyajoga vevviyamissa kAyajoga ve uvviyasarIra veda 37 veda sammATThI veda sammAdiTThI 13 sUtrAMka 5, 3,30 5, 6,22 39 " "1 17 21 13 27 11 33 31 21 5, 6,26 va 28 5,6,118, 520 va 531 1, 6 1,25 va 43 tathA 5, 5, 101 va 133 1, 6-8, 2 1, 6- 1,46 ubviyasarIraNAma vevviyasarI rabaMdhaNaNAma ubviya sarIrabaMdhaphAsa ubviyasarIramUlakaraNakadI 4, 1,68-66 vevviyasarIrasaMghAdaNAma 5,6,238 1, 1, 56 va 58, 62 " 5, 6, 400 va 406, 408 412,431 Adi 1, 6 1,31 va 5, 5, 104 1, 6 1,32 va 5, 5, 105 5, 3,28 1, 6-1, 33 va 5, 5, 106 1, 1,4 va 101 4, 1,67 1, 1,114 va 146 pustaka 1,7,74 tathA 1, 8, 342 1, 8, 71 va 74,87 Adi 13 14 " 21 31 1) 17 "" 37 "" 71 33 "" "" 29 6;13 6 6:13 14 1 " 14 6;13 6; 13 13 ha 6,13 1 6 1 5 71 pRSTha 34 24-25 " "" " "1 " 31 "1 "1 "7 "" 17 28 130 va 438-36 50 va 76 tathA 363 va 387 203 78 va 386 325 286; 366;305 " 360,361,392, 365,411 Adi 68 va 367 70 va 367 30 324 va 326 70 va 367 132 va 340 321 - 365 va 397 234 tathA 342 277,278, 281 Adi pariziSTa 3 / 826 Page #886 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zabda vedaNappA poggalA vedaNA vedaNAhibhUda vedaNIya vedaNIyavedaNA vema veyaNasamugdhAda veyaNA veyaNIyaveyaNA beMtara voccheda vaMjaNoggahAvaraNIya sakamma sakasAI sakka sagaDa saccabhAsA saccamaNa saccamaNajoga saccamaNajogI samosabhAsA saccamo samaNa saccamo samaNajoga saccamosavacijoga saccavacijoga sajogakevalI saNakkumAra saNNA saNNI satyANa satrAMka 1,6,68 4, 1,45 va 4,2,11 1, 6-6,8 1, 6-1, 8 va 17 tathA 5, 5, 16 va 88 4, 2, 4, 66 va 108 4,1,72 4, 2, 5, 6 tathA 4,2, 14, 45 va 4,2, 15, 14 5, 6,465 4, 2, 3, 1 tathA 4,2,4,76 va 108 5,5,10 ( gAthA ) 3,4 5,5,24 va 26 83. / SaTkhaNDAgama-parizIlana sa 5, 5, 14 ( gAthA ) 4,2,4,77 va 4,2,6, 23 5, 5, 12 ( gAthA ) 5,6,41 5, 6, 744 5, 6,751 1,1,46 va 50 1,1,50 5, 6, 744 5, 6, 751 1, 1,46 va 51 1,1, 52 va 55 1, 1,52 va 54 1,1,21 5, 5, 12 5, 5, 63 va 72 1,1,4 va 35 2,7,1, va 6 Adi pustaka 14 6:10 6 33 10 e 11:12 14 10 13 8 13 13 10:11 13 14 "" "1 1 "1 14 11 1 " "1 17 13 1 7 pRSTha 48 134; 533 422 10:34;206; 356 316:326 450 18,467-68; 506 428-26 13;316;326 314 5 216;221 316 313,136 316 38 550 551-52 250; 282 282 550 551-52 250 va 285 285 va 286 286 va 288 160 316 332 va 341 132 va 358 367 va 370 Adi Page #887 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUtrAMka pustaka 4,2,13,2 va 3,4,5 satyANaveyaNasaNNiyAsa sadi sadda(Naya) 375-76 244 4,1,50 va 56 tathA 24526611 321 324 262 6713 saddayabaMdhaNA (gaMtharacaNA) sapajjavasida sappaDivAdI sappisavI samacaurasasarIrasaMThANaNAma samaNidadA samaya samayapabadaTThadA samalhukkhadA samAsa samilAmA samukkittaNadA samugdhAda L == $urzvXzbszezers 14 70 va 368 30 621va 268 501 va 504 5,5,56 4,1,36 1,6.1,34 va 5,5,107 5,6,33 4,1,67 va 5,5,56 4,2,15,2 va 7 5,6,33 5,5,1 (gAthA) 5,6,644 5,6,245-46 1,1,60 va 177 2,6,1 va 4,13 Adi 12 14 260 501 331 268va 410 269;304, 311 Adi 38 va 45 401 va 310 18 tathA 467-68 va 506 13 samudANakamma samudda samuhada samoddiyAra sammatta 132 va 365 tathA 38 va 203 evaM 5,4,4 va 16-20 1,1,157 va 5,5,6 (gAthA) 1,13 4,2,5,6 tathA 4,2,14, 11,12 45 va 4,2,15,14 5,3,30 1,2,4 va 144 tathA 1,612 1,9-1,21 va 1,6.8,1 evaM 4,2,7,7 (gAthA) 4,2,4,71 1,1,144-45 1,6-1,21 va 1,6-8,7 1,1,11 va 144,146 1,6-8,6 va 1,6-6,17 5,6,262 va 14 306,312 Adi 264 sammattakaMDaya sammAiTThI sammAmicchatta sammAmicchAiTThI sammucchima ----v? 365-66 38 va 234 166,365,366 238 va 317 357,363, 365 Adi pariziSTa 3/31 Page #888 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zabda sayaMbhu ramaNasamudda sarAva sarIraaMgovaMga sarIraNAma sarIraparUvaNadA sarIrabaMdha sarIrabaMdhaNaNAma sarIravissA suvacayaparUvaNadA sarIrasaMghaDaNaNAma sarIrasaMghAdaNAma sarIrasaMThANaNAma salAgA savvasiddhi savva phAsa savvavisuddha savvasiddhAyadaNa savvosahipatta savvohi sahassAra sAgarovama sAgarAogaTTANa sAgAruvajoga sADiyA sANa sAdaddhA sAdabaMdha sUtrAMka 4, 2, 5, 8 tathA 4, 2, 14, 45 va 4,2, 15, 14 5, 5, 18 1, 6 1,28 va 35 tathA 5, 5, 101 va 108 1, 6 1,28 va 31 tathA 5, 5, 101 va 104 __5, 6,236 va 512 5,6,44 va 60 1, 6 1,28 va 32 tathA 5, 5, 101 va 105 5,6,502 1, 6 1,28 va 36 tathA 5, 5, 101 va 106 1,61,28 va 33 tathA 5,5,101 va 106 16- 1,2 va 34 tathA 5, 5, 107 va 107 4,1,72 1,1,100 5, 5, 4 va 21-22 1, 6-8, 4 4,1,43 4, 1,34 5,5,56 5, 5, 12 ( gAthA ) 1, 5, 15 va 5, 5, 56 4, 2, 6, 205 4, 2, 6, 8 va 4, 2, 7 5, 6, 42 5,5,37 4,2,4,45 4,2, 6, 166-67 sAdamasAda sAdAvedIya 832 / SaTkhaNDAgama-parizIlana 4,1,45 1, 6 1,18 va 5,5,88 pustaka 11,12 13 6; 13 "" 14 17 6;13 14 6:13 "" 6 1 13 6 ha " 13 "" 4; 13 11 11:12 14 13 10 11 & 6,13 pRSTha 15 tathA 467-68 va 506 204-5 50 va 72 tathA 363 va 366 50 va 68 tathA 363 va 367 321 va 434 41 va 44 50 va 70 tathA 363 va 367 430 50 va 73 tathA 363 va 366 50 va 70 tathA 363 va 367 50 va 70 tathA 363 va 368 450 336 3 va 21 206 102 67 262 316 347 va 268 333 88 va 13 36 242 243 311-12 134 35 va 356 Page #889 -------------------------------------------------------------------------- ________________ laha sAdiyavissasAbaMdha sAdiyasapajjavasida sAdiya sarIrasaMThANaNAma sAdhAraNasarIra sAdhAraNasarIraNAma sAmAiyasuddhisaMjada sAmitta sAvaya sAsa sammAiTThI sAhAraNa sAhA raNajIva sAhU sAhUNaM pAsu aparicAgadA sAhUNaM vejjAvaccajogajuttadA sAhUNaM samAhisaMdhAraNA siddha "" siddhagadI sidivaccha siviyA sIdaNAma sIdaphAsa sIlavya suNiradicAradA sukka sukkalessiya sutta suttasama 13 suaNNANI sudaNANa sudaNANAvaraNIya sUtrAMka pustaka 5, 6,28 tathA 28-26 va 32 14 1,5,3 va 2,2, 135-36 4;7 6;13 1, 6 1,34 va 5,5,107 1,1,41 1 1, 6 1,28 va 5, 5, 101 va 133 1,1,123 va 125 2, 1, 1 va 3 tathA 4, 2, 4, 1 4,2,7,7 ( gAthA ) 1,1,10 va 144, 148 5,6,121-22 5,6,582 1,1,1 va 3, 4 3,4 " 31 va 5-6 1, 1, 1 va 23 tathA 2,1,24 5,6,18 va 507 1, 1,24 5, 5,58 5,6,41 1, 6 1,40 va 5, 5, 113 5, 3, 24 3,41 5, 5, 12 ( gAthA ) 1,1,136 4,1,72 4, 1, 54 va 62 tathA 5, 5, 12 va 136 5,6,12 va 25 1,1,115 1,1,120 tathA 16 - 6, 205 va 208, 212 Adi 5, 5, 43-44 va 46 6613 1 7.10 12 1 14 11 18 8 "1 "" 17 14 1 13 14 6;13 13 te 13 1 EUR 6,13 14 1 1,6 13 pRSTha 28 va 30 324 va 162 70 va 368 268 50,363;387 368,374 25:28, 18:30-31 75 163;365;368 226 466 876 76 "" "" 8,200,20 15:432 201 267 38 75;370 24 76 316 386 450 151,268203 : 360 7:27-28 353 364,484-85 486,488 Adi 245,247,276 pariziSTa 3 / 833 Page #890 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sudaNANI 1,1,115 353 280 sudavAda suddha 345 suddhaNaqsayaveda 1,1,105-6 suddhatirikkha (tirikkhA suddhA) 1,1,26 suddhamaNussa 1,1,32 subhagaNAma 1,9-1,28 va 5,5,101 subhikkha 5,5,63 va 72 sura 5,5,140 surahigaMdha 1,6-1,38 va 5,5,110 6;13 suvaNNa 5,5,140 13 suvuTTi 5,5,63 va 72 sussaraNAma 1,6-1,28 va5,5,101 / 6:13 suha 5,5,63 va 72 suhaNAma 1,6.1,28 va 5,5,101 6;13 suhuma 1,1,34 suhamaNAma 1,6-1,28 va 5,5,101 6;13 suhamaNigodajIva 5,5,3 (gAthA) suhamaNigodavagmaNA 5,6,65 va 66,554,630, 14 637-38 Adi suhumasAMparAiyapaviTThasuddhi saMjada 1,1,68 va 123,126 seDhi(seDi) 1,2,1 va 4,2,7,8 (gAthA) 3;12 selakamma 4,1,52 tatha 5,3,106 13 va 5,4,12 evaM 5,5,10 soga 1,6-1,24 va 5,5,16 sotthiya 5,5,58 sodidiyaatthoggahAvaraNIya 5,5,28 sodidiyaAvAyAvaraNIya 5,5,32 sodidiyaIhAvaraNIya 5,5,30 sodidiyadhAraNAvaraNIya 5,5,34 sodidiyavaMjaNoggahAvaraNIya 5,5,26 sodhammakappa 1,1,66 solasavadiyadaMDaya 5,6,287 saMkama 4,1,45 227 231 50,363 332,341 361 74370 361 332,341 50,363 332,341 50;363 246 50,363 301 113,116,461, 484,463 Adi 13 187,368,376 131,78 248 tathA 6,41 va 201 45,361 297 227 232 230-31 233 221 335 352 134 834 | SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #891 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUtrAMka pustaka saMkiliTThadara saMkilesa saMkilesapariNAma saMkilesavisohiTThANa 4,2,6,170 va 173-74 4,2,6,8 4,2,4,13 va 20,27 4,2,8,51-64 314 va 315 88 46,51 va 56 205,210 va 221-24 267 84402,404 155 443 380 saMkha saMkhejja saMkhejagaNaparivaDDhI saMkhejjaguNahANI saMkhejjaguNahIna saMkhejjabhAgaparivaDDhI saMkhejjabhAgahANI saMkhejjabhAgahINa saMkhejjavAsAua 154 5,5,58 1,2,8 va 120,123 4,2,7,206 5,6,527 4,2,13,14 4,2,7,207 5,6,527 4,2,13,14 1,6-6,61 va 66,157 Adi 6 4,2,6,8 4,1,48 tathA 57 va 610 4,2,2,2 tathA 4,2,3,2 4,1,66 4,1,66 va 70 5,5,1 (gAthA) 5,5,48 11 saMgraha(Naya) 443 380 452 va 453,472 88 240 tathA 265 va 10 tathA 15 326 326,328 260 261 3 saMghAdaNakadI saMghAdaNa-parisAdaNakadI saMghAdaya saMghAdasamAsAvaraNIya saMghAdAvaraNIya saMghAdima saMjada saMjadAsaMjada saMjama 1,1.56 va 123 tathA 1, 6-2,3 va 6 evaM 13 Adi 1,1,13 va 123 tathA , 1,6-2,3 va 6 evaM Adi 1,1,4 va 123 tathA 1,6-6 ,, 212 va 216, 220 Adi 4,2,4,71 1,6-6,205 va 208,216, 6 220 Adi 272 267,368,80, 81 evaM 85 Adi 173,368,80, 81 evaM 85 Adi 132,368,488, 486,462 Adi 264 484-85,486, 488,486, 492 Adi 264 248 saMjamakaMDaya saMjamAsaMjama saMjamAsaMjamakaMDaya saMjogAvaraNa 4,2,4,71 5,5,46 (gAthA) pariziSTa 3 / 835 Page #892 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zabda saMjjhA saMtakamma saMda saMbhiNNasodA saMvacchara saMsi sabaMdha sAMtaraNiraMtara davvavaggaNA sAMta rasamaya hadasamuppattiya hassa hAyamANa iMDasa ra saMThANaNAma duvAda zabda kASThakarma gRhakarma citrakarma sUtrAMka 5, 6,37 1, 6 1,21 tathA 4,2,7, 7 va 5, 5, 63 5, 6,41 4, 1, 6 5, 5,56 5, 6,40 va 43 5,6,86-60 5, 6,588 va 561, 564-65,600 Adi ha 4,2,4,70 va 101 1, 6 1,24 va 5, 5, 66 5,5,56 1, 6- 1,34 va 5, 5, 107 5,5,50 " 17 dantakarma pottakarma 836 / SaTkhaNDAgama-parizIlana 33 "" pustaka kucha viziSTa zabda ( Sa0 kha0 mUla) zabda 14 6, 12:13 bhittikarma 14 e 13 14 14 "" ' 6:13 13 6; 13 13 zilpakriyA se sambandhita ( pu0 6, pR0 248, pu0 13, pR0 6, 41 va 201; 50 14, pR0 5 ) sUtrAMka sUtrAMka 4, 2, 52, 5, 3, 10; 5, 4, 125, 5, 10, 5, 6, 6 pRSTha bheMDakarma layana (lepaNa) karma lepyakarma zailakarma 34 38 tathA 13;358 38 61 268 37,41 64-65 474,475, 476 va 477 262,318 45; 361 262 100:368 280 4,2,52,5,3,10 5,4,12,5,4,10,5,6,6 "" " 13 33 Page #893 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (pu. 6, pR0 272) sUtrAMka zabda zabda sUtrAMka 4,1,65 pUrima ahodima ugvellima omvellima gaMthima varNa vAima vilepana cUrNa vedima Nikkhodima saMghAdima asi zastraAdi (pu. 6, pR0 450) 4,1,72 vAsi parazu 4,1,72 kudArI 5,6,37 AkAza va vizA se sambandhita avasthAvizeSa (pu0 14, pR0 34) abhra 5,6,37 dhUmaketu indradhanuSa megha vidyut kanaka (azani) sandhyA dizAdAha ulkA gaDDI kASTha, lohe Adi se nirmita savArI ke yogya upakaraNavizeSa (pu0 14, 38) 5,6,41 gillI sagaDa jANa siviyA juga saMdaNa Agama vikalpa (pu0 6, pR0 251 va 268; pu0 13, pR0 203; pu0 14, pR0 7 va 27) sarthasama 4,1,54 va 62,5,5,12; parijita 4,1,54 va 62;5,5,12 5,6,12 va 25 5,6,12 va 52 granthasama vAcanopagata ghoSasama sUtrasama jita sthita nAmasama pariziSTa 3/37 Page #894 -------------------------------------------------------------------------- ________________ agryA 5,5,50 anuttara avitatha avihata AtmA gatiSu mArgaNatA tattva nayavAda nayavidhi nayavidhivizeSa nyAyya paramparAlabdhi paravAda bhutajJAna ke paryAyazaba (pu0 13, pR0 280) 5,5,50 pravacanI pravacanIya pravaravAda prAvacana bhaviSyat bhavya bhaMgavidhi bhaMgavidhivizeSa bhUta mArga mArgavAda yathAnupUrva yathAnumArga lokottarIyavAda laukikavAda veda pUrva pUrvAtipUrva pRcchAvidhi pRcchAvidhivizeSa pravacana pravacanasannikarSa pravacanAddhA pravacanArtha zrutavAda samyagdaSTi hetuvAda 538 / basaNDAgama-parizIlana Page #895 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa-4 jJAnAvaraNAdi ke bandhaka pratyaya (pu0 12, pR0 275-63) negama, vyavahAra aura saMgraha naya ko vivakSA se1. prANAtipAta 4,2,8,2 15. nidAna 4,2,8,9 2. mRSAvAda 4,2,8,3 16. abhyAkhyAna 4,2,8,10 3. adattAdAna 4,2,8,4 17. kalaha 4. mathuna 4,2,8,5 18. paizUnya 5. parigraha 4,2,8,6 16. rati 6. rAtribhojana 4,2,8,7 20. arati 7. krodha 4,2,4,8 21. nikRti 8. mAna 22. mAna (prasthAdi) 6. mAyA 23. mAya (meya-gehU~ Adi) 10. lobha 24. moSa (steya) 11. rAga 25. mithyAjJAna 12. dveSa 26. mithyAdarzana 13. moha 27. prayoga 14. prema (mana-vacana-kAyayoga) , dhavalAkAra ne tattvArthasUtraprarUpita (8-1) pAMca bandha hetuoM meM se uparyukta 1-6 pratyayoM kA avirati meM, 7-24 pratyayoM kA kaSAya meM, 25-26 kA mithyAtva meM aura (27) kA yoga meM antarbhAva pragaTa kriyA hai| zaMkA-samAdhAna meM unhoMne uparyukta pratyayoM se bhinna pramAda kA abhAva nirdiSTa kiyA hai / -dhavalA pu0 12, pR0 286 (sUtra10) Rjusatranaya kI vipakSA meM prakRti aura pradezAgna vedanA ko yoganimittaka (sUtra 4,2, 8,12) aura sthiti va anubhAga vedanA ko kaSAyanimittaka (sUtra 4,2,8,13) nirdiSTa kiyA gayA hai| zabdanaya kI apekSA padoM meM samAsa ke sambhava na hone se jJAnAvaraNAdi vedanA ko avaktavya kahA gayA hai (sUtra 4,2,8,15) / Page #896 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa-5 dhavalAntargata aitihAsika nAma zabda pustaka paSTha 1vaha 66 va 130 104 va 202 108 va 203 107 va 203 103 va 126 104 577 va 574 232 tathA 518 va 578 64 va 65 tathA 203 44-45 108 va 203 12 va 16 1vaha 10 1 vaha aparAjita abhaya ayasthUNa azvalAyana aSTaputra Ananda (nanda) AryanandI AryamaMkSu indrabhUti uccAraNAcArya ulUka RSidAsa elAcArya elAputra aitikAyana aindradatta aupamanyava kaNNa kapila kaMsAcArya kANaviddhi kANeviddhi kArtika 126 108 108 va 203 1 va8 66 va 131 203 107 202 Page #897 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zabda pustaka 104 201 103 108 va 203 107 va 203 66 va 131 108 va 203 kArtikeya kiSkavila kiSkivila kathami 16 kautkala kauzika kSatriya gaMgadeva gArgya gaddhapicchAcArya guNadhara bhaTTAraka govardhana 16 gautama (gAtroya, deva, svAmI) 1 gautama (bhaTTAraka, svAmI) cilAtaputra 1vaha jatukarNa jambUsvAmI, bhaTTAraka jaya jayapAla 16 jayAcArya jinapAlita jaimini dhanya trizalA dharasenAcArya, bhaTTAraka, bhagavAn 1 dharasena bhaTTAraka, dharasenAcArya dharmasena 1 va dhRtiSaNa dhra varSaNa nakSatrAcArya nanda nandana nandi-AcArya nandimitra nami 332 66 va 130 64,65,66 va 72 12,53 va 103 104 va 202 108 va 203 65,66 va 130 131 66 va 130 1 60 va 71 108 va 203 104 va 202 121 6,67,68,70 133,103 66 va 131 104 va 202 130 66 103 va 201 pariziSTa 5 / 841 Page #898 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zabda pustaka pRSTha 15 va 16 327 va 518,522 1vaha 108 va 203 457 nAga nAgahastI kSamAzramaNa nAgAcArya nArAyaNa nikSepAcArya pANDusvAmI, pANDu pArAsara pAlamba pippalAda puSpadanta 1vaha 66 va 131 108 va 203 103 va 201 203 7,8,71,72,130,162,226 133 165,167 108 pUjyapAda bhaTTAraka, pappalAda (poTTila) prabhAcandra bhaTTAraka proSThila balkali bAdarAyaNa buddhilla 16 1va 66 va 131 203 108 va 203 66 va 131 7,71,72,226 103,133,243 20,44,242,274 bhUtabali : : : : 1va 134,541,564 103 va 201 107 va 203 577 577,576 1 vaha mataMga marIci, marIcikumAra mahAvAcaka mahAvAcaka kSamAzraNa mahAvIra mAThara mAdhyaMdina mAMddhapika, mAMthapika muNDa moda maudgalAyana 61,64 va 120 108 va 203 107 va 203 108 va 203 842 / paTkhaNDAgama-parizIlana Page #899 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zAmba pRSTha yativRSabha 1va6 302 va 233 232 103 va 201 66 va 131 yamalIka 16 yazobAhu 103 va 201 107 va 203 203 108 yazobhadra rAmaputra romaza romaharSaNi romaharSaNI lohArya, lohArya AcArya lohArya AcArya, lohArya bhaTTAraka 6 vardhamAna, vardhamAna bhaTTAraka, vardhamAna tIrthakara vardhamAna burSi (mUla) valIka 16 valkala vaziSTha 130 64,72,103 103 103 va 201 108 108 va 203 vasu 104 va 202 108 va 203 66 va 131 vAdali vAriSeNa vAlmIki vijayAcArya, vijaya vizAkhAcArya viSNu, viSNu AcArya vRSabhasena vyAkhyAnAcArya vyAghrabhUti vyAsa zaka narendra zAkalya zAlibhadra zivAmAtA satyadatta samantabhadra svAmI sAtyamuni 66 va 130 3,83 116 va 101 108 va 203 5 va 14 1vaha 1va 6 132,133 108 va 203 104 va 202 1va 7va 1vaha ulu 108 va 203 16 va 167 178 va 203 pariziSTa 5 /843 Page #900 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zabda pustaka 1va siddhArthadeva,sidArtha siddhArtha narendra sudarzana pRSTha 66 va 131 121 103 va 201 104 va 202 66 va 131 16 sunakSatra subhadra, subhadrAcArya sUtrAcArya sviSTikRt sveSTakRt somila harizmazru hArila 203 108 103 va 201 107 va 203 16 44 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #901 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa-6 bhaugolika zabda pustaka pRSTha 58 243 77 67 4 71 368 6,102 124 62 88 akarmabhUmi (sUtra) aDhAI dvIpasamudra (sUtra) andhra AndhraviSaya (aMdhavisaya) aMkulezvara uttarakurU (sUtra) Urjayanta RjukalA nadI RSigiri audIcya karmabhUmi (sUtra) karmabhUmipratibhAga (sUtra) kuNDalapura nagara gaMgA girinagara gauDa candraguphA campA, campAnagara chinna (parvata) jambUdvIpa (gAthA sUtra) jaM bhikA grAma dakSiNApatha dAkSiNAtya devakuru (sUtra) dramila deza 121 62 16 67 va 133 77 67 va 133 6,102 16 62 307 124 67 78 368 71,77 Page #902 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zabda pustaka 16 61 va 113 62 6,102 W paMcazailapura pAMDugiri pAvAnagara bharata (gAthAsUtra) manuSya loka (gAthAsUtra) mahimA mAthura mAnuSottara zaila (sUtra) rucaka (gAthAsUtra) lokanAlI (gAthAsUtra) vanavAsa viSaya vAlabha vipulagiri veNyAtaTa vaibhAra saurASTra svayambhuramaNa samudra ................ 3 343 307 78 61,62 67 62 67 11 va 12 15 va 467,506 846 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #903 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa - 7 SaTkhaNDAgama sUtra va dhavalA TIkA ke solahoM bhAgoM ko sammilita pAribhASika zabda sUcI [sUcanA -tirachI rekhA ( / ) se pahale kA aMka bhAga kA tathA bAda ke aMka usI bhAga pRSThoM ke sUcaka haiM / ] a akaraNopazAmanA akarmabhAva karmabhUmi akaSAya akaSAyatva akaSAyI akAyika akRtayugmajagapratara akRtrima akSa akSapakAnupazAmaka akSaparAvarta akSapAda akSayarAzi akSara akSaragatA akSarajJAna akSaravRddhi akSarazruta akSarazrutajJAna akSarasamAsa akSarasamAsazrutajJAna akSarasamAsAvaraNIya akSarasaMyoga 15 / 275 4 / 327 11 / 86 1/351 5/223 7 / 83 1 / 366 4 / 185 4/11,476 aguNapratipanna 13/6,10,41,14/6 aguNopazAmanA akSarAvaraNIya akSitra akSipra avagraha akSi pratyaya akSINa mahAnasa akSINAvAsa 4/336 13/247,260, 262 13/221 13 / 264 akSema akSohiNI agati 6/62 7/6; 8/8 16/174,288 16 / 275 7/5 agurulaghu 6/58; 8 / 10; 13/363, 364 7 / 36 agUhIta grahaNaddhA 13 / 288 agnikAyika _4/327,32e 12/208 14 / 367 10 / 116 10/113,142 14 / 367 14/56,60,62,63, agra agrasthiti agra sthitiprApta agrasthitivizeSa 6/22 agrahaNadravyavargaNA 6/22 13 / 265 6 / 23; 12 / 476 13 / 265 13 / 261 13 / 247, 248 agrAyaNIpUrva agrAyaNIya agrya aghAtAyuSka aghAti 13 / 267 6/152 6/20 13 / 237 6/101 6/102 _13/232,236,241 46 6 / 134, 212 1 / 115 13 / 280,288 2/52 16/171,374 Page #904 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aghAtikarma 7/62 atisthApanAvalI 6/250,306; 10/281, aghoraguNabrahmacArI 6/64 320,12/85 acakSudarzana 1/382; 6/33; 7/101, atItakAla vizeSita kSetra 4/145 103, 13/355; 16/6 atItaparyApti 1/417 acakSudarzanasthiti 5/137,138 atItaprastha 3/26 acakSudarzanAvaraNIya 6/31,33 atItaprANa 1/416 acakSudarzanI 7/68; 8/318; 13/354 atItAvAgata vartamAnakAla acittakAla 10/76 viziSTa kSetra 4/148 acittaguNayoga 1/433 atIndriya 4/158 acittatadvyatiriktadravyAntara 5/3 atyantAbhAva 6/426 acittadravyabhAva 12/2 atyantAyoga vyavaccheda 11/318 acittadravyavedanA 10/7 atyAsanA 10/42 acittadravyasparzana 4/143 adattAdAna 12/281 acittanokarmadravyabandhaka 7/4 addhA 4/318 acitta prakrama 16/15 addhAkAla 11/77 acitta maGgala 1/28 addhAkSaya 16/70 acyuta 13/318 addhAniSekasthitiprApta 10/113 acyutakalpa 4/165,170,208,236, addhAvAsa 10/50,55 262, 13/318 advaita 6/170 ajIva 13/8,40,200 adhyAtma vidyA 13/36 ajIvadravya 3/2 adhastana rAzi 5/246,362 ajIvabhAvasambandha 14/22,23,25 adhastanavikalpa 3/52,74,4/185 ajJAna 1/363,364; 4/476; adhastana viralana 3/165,176 14/12 adhvAna 8/8,31 ajJAna mithyAtva 8/20 adharma dravya 3/3; 13/43; 16/33 ajJAnika dRSTi 6/203 adharmAstidravya 10/436 aNimA 6/75 adharmAstikAyAnubhAva 13/346 aNuvrata 4/378 adhikAra 7/2 aticAra 8/82 adhikAra gopucchA 10/348,357,366 atideza 10/228 adhikAra sthiti 10/348 atiprasaMga 4/23,208,5/206,206% adhigama 3/36 6/60; 7/66,75,76; 6/6, adhirAja 1/57 56,63; 12/142 adholoka 4/6,256 ativRSTi __13/332,336,341 adholoka pramANa 4/32,41,50 atisthApanA 6/225,226,228; 10/53, adholoka kSetraphala 4/16 110; 16/347,375 adha:karma 13/38,46,47 848 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #905 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adha:pramatta guNazreNi adhaHpravRtta 16 / 267 7/12 adhaHpravRttakaraNa 4/335,357; 6/217, 222,248,252; 10 / 280,288 adhaHpravRttakaraNa vizuddhi adhaHpravRtta bhAgahAra adhaHpravRtta vizodhi adhaHpravRtta saMkrama adha: sthitigalana adhyAtma vidyA adhvAna adhruva adhruva avagraha adhra va pratyaya anakSaragatA anaMgazruta anadhyavasAya adhyAtma vidyA ananugAmI ananta anantakAla anantaguNa anantaguNavihIna anantaguNavRddhi ananta jIvita ananta jJAna ananta pradezika anantabala ananta bhAgavRddhi anantavyapadeza anantara anantara kSetra anantarakSetra sparza 6 / 214 anantAnubandhi visaMyojanA 16/448 6 / 126, 130,286; 16/406 6/170:13/8016/283 6 / 336 anantAnubandhI 13/36 8/8, 31 8/8; 13 / 236 1 / 357; 6 / 21 6/154 13/221 6/188 7 / 86 13 / 36 6/466; 13/262, 264 _3 / 11, 12, 15; 4 / 338 4/328 3/22,26 3/21,22,61 anantAnanta anantAnubandha anantAnubandhi visaMyojana 6 / 22, 166; 10/351 16/274 anantarabandha 12 / 370 anantaropanidhA 6 / 370, 371,386,368 10 / 115, 352; 12 / 214; 14/46 anantAvadhi anantAvadhi jina anantima bhAga anarpita anavasthA anavasthAna anavasthApya anavasthAprasaMga anavasthita anavasthita bhAgahAra anastikAya anAkAropayoga 4/363, 368 4/45; 8/6 4 / 320; 6 / 34,57,64, 144, 164,303; 7/66; 6 / 261; 10/6,43,228,403; 12/257 7/60 13/62 4/163 anAgata (kAla) anAgataprastha anAgamadravya nAraka anAtmabhAvabhUta anAtmasvarUpa 6/8 3/3 6/118 anAdi 6 / 22, 166; 10 / 351 anAdi aparyavasitabandha 4/478 anAdika 13/6 anAdika nAmaprakRti 13/7 anAdikazarIrabandha 13/3,7,16 anAdika siddhAntapada 6 / 286; 16 / 276 4/336; 6/41 8 /6; 13/360 6/51,52 6/51 3/61,62 3/18,16 6/42 7 /14; 10/288 anAdi pAriNAmika anAdi midhyAdRSTi anAdi vAdarasAmparAyika 13/262,264 10 / 148 6/168 4 / 361; 6 / 207; 13/207 3/26 3/26 7/30 5/185 5/225 4/436 7/5 5/5 16/404 14 /46 6/138 5/225 4 / 335; 6/231 7/5 pariziSTa 7 / 84 Page #906 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anAdi satkarmanAmakarma 16/373 anuttara vimAnavAsI anAdi satkamika nAmaprakRti 16/366 anuttaropapAdikadazA 1/103 anAdi satkarmika prakRti 16/441 anuttaropAdikadazAMga 9/202 anAdi saparyavasita bandha ___7/5 anutpAdAnuccheda 8/6; 12/448,464 anAdi siddhAntapada 1/76 anudayopazama 5/207 anAdeya 6/65; 8/9 anudizavimAna 4/81,136,240,386 anAdeya nAma 13/363,366 anudIrNopazAmanA 16/275 anAvajitaka 16/186 anupayukta 13/204 anAvRSTi 13/332,336 anupayoga 13/204 anAhAra 1/153; 7/7,113 anupazAnta 16/276 anAhAraka 4/487; 8/361 anuprekSaNa 14/8 anikAcita 16/576 anuprekSaNA 6/263, 13/203 anidhatta 16/576 anubhAga 7/63; 12/11; 23/243,246 anindriya 1/264; 7/68,66 anubhAgakANDaka 6/222; 12/32 anivRtti 1/184 anubhAgakANDakaghAta 6/206 anivRttikaraNa 4/335,357; 6/221, anubhAgakANDakotkIraNaddhA 6/228 222,226,248,252; 8/4; anubhAgaghAta 6/230,234 10/280 anubhAgadIrgha 16/506 anivRttikaraNa upazAmaka 7/5 anubhAgabandha 6/168,200, 8/2 anivRttikaraNa kSapaka 7/5 anubhAgabandhasthAna 12/204 anivRttikaraNa vizuddhi 6/214 anubhAgabandhAdhyavasAyasthAna 6/200 anivRtti kSapaka 12/204 anivRttibAdarasAmparAya 1/184 anubhAgamokSa 16/338 aniHsaraNAtmaka 14/328 anubhAga vipariNAmanA 16/282 aniHsRta 6/152 anubhAgavRddhi 6/213 ani:sata avagraha 6/20 anubhAgavedaka 6/213 aniHsRta pratyaya 13/237 anubhAgasatkarma 16/528 anukampA 7/7 anubhAgasatkarmika 6/206 anukRSTi 4/355; 6/216; anubhAgasattvasthAna 12/112 11/346 anubhAgasaMkrama 12/232; 16/375 anukta avagraha 6/20 anubhAgahnasva 16/511 anUkta pratyaya 6/154 anumAna 6/151 anugama 3/8; 4/6,322; 6/142,162 anumAnita gati 16/537 anugAmI 6/466; 13/262,264 anuyoga 6/24; 12/480 anugrahaNa 14/228 anuyogadvAra 13/2,236,266 14/436 anuyogadvAra zrutajJAna 13/266 anuttara 13/280,283,316 anuyogadvAra samAsa / 13/270 anuttara vimAna 4/236,386 anuyogadvAra samAsAvaraNIya 13/261 850 / SaTkhaNDAgama-parizIlana anuccheda Page #907 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 4/265 anuyogadvArAvaraNIya 13/261 anyonyaguNakArazalAkA 3/334 anuyogasamAsa 6/24; 12/480 anyonyAbhyasta 14/56,166,202 anulomapradezavinyAsa 10/44 anyonyAbhyastarAzi 10/76,121 anusamayApavartanA 12/32 anyonyAbhyAsa 3/20,115,166 anusamayApavartanAghAta 12/31 anvaya 7/15; 10/10 anusArI 6/57,60 anvayamukha 6/65; 12/68 anusaMcitAddhA 4/376 apakarSaNa 4/332, 6/148,171, anujuka 13/330 10/53,330 aneka kSetra 13/262,265 apakarSaNabhAgahAra 6/224,227 anekasthAnasaMsthita 13/266 apakramaSaTkaniyama 4/176 anekAnta 6/115; 8/145; 6/156; apakramopakramaNa 16/25 apagataveda 1/342; 7/80; 8/265, anekAnta asAta 16/468 266 anekAnta sAta 16/498 apagatavedanA 5/222 aneSaNa 13/55 apanayana (rAzi) 3/48; 4/200; anaikAntika 7/73 10/78 antara 4/3; 6/231,232,260; apanayanadhra varAzi 4/201 8/63; 13/61 16/376 apaneya antarakaraNa 6/231,300 7/81, 8/53 aparyApta 1/267,444; antarakAla 4/176 3/33 1,4/61; antarakRta prathama samaya 6/325,358 6/62,416; 8/9 antarakRSTi 6/360,361 aparAjita antaraghAta 6/234 aparyApta nAma 13/363,365 antaradvicaramaphAli .6/261 aparyApta nirvRti 16/185 antaradvisamayakRta 6/335,410 aparyApti 1/256,257 antara prathama samayakRta 6/303,304 aparivartamAna pariNAma 12/27 antarasthiti 6/232,234 aparota saMsAra 4/335 antarAtmA 1/120 apavartanA 4/38,41,43,47,103, antarAnugama 5/17; 13/132 216,330 antarAya 6/14; 8/10; 13/26,206, apavartanAghAta 4/463;7/226; 386 10/238,332; 12/21 antarAya karmaprakRti 13/206 apavartanodvartanakaraNa 6/364 antarikSa 6/72,74 apavAdasUtra 10/40 3/67,70, 4/324,380 apazcima 5/44,74 5/83; 7/267,287,286 apahRta 3/42 andhakAkalezyA 11/16 apAyavicayA 13/72 anyathAnupapatti 5/223 apiNDaprakRti 13/366 anyayogavyavaccheda 11/245,318 apUrvakRSTi 6/385 pariziSTa 7/851 Page #908 -------------------------------------------------------------------------- ________________ apUrvakaraNa 1/180,181,184; aprazastopazAmanA 6/254; 16/246 4/335,357; 6/220,221,248, aprazastopazAmanAkaraNa 6/265,336 252; 8/4; 10/280, abaddhapralApa 1/117 apUrvakaraNa upazAmaka 7/5 abaddhAyuSka 6/208 apUrvakaraNakAla 7/12 abaMdhaka 7/8 apUrvakaraNakSapaka 4/336, 7/5 abhavya 1/364; 7/242; 10/22; apUrvakaraNaguNasthAna 4/353 14/13 apUrvakaraNavizuddhi 6/214 abhavya samAna bhavya 7/162,171, apUrvaspardhaka 6/365, 415; 10/322, 176; 10/22 325; 13/85; abhavyasiddhika 7/106; 8/356 16/520,578 abhAga 7/465 apUrvaspardhakazalAkA 6/368 abhijita 4'318 apUrvAddhA 5/54 abhidhAna 5/164 apohA 13/242 abhidhAna nibandhana 16/2 apkAyika 1/273; 7/71; 8/162 abhidheya 8/1 apraNativAka 1/117 abhinnadazapUrvI apratipAta apratipadyamAna sthAna 6/276, abhinibodha 6/15 278 abhimukha artha 13/206 apratipAti 13/262,265 abhivyaktijanana 4/322 apratipAtI /41 abhIkSNa abhIkSNa jJAnopayogaapratihata 14/327 yuktatA 8/76,61 apratyAkhyAna 6/43; 13/360 abheda 4/144 apratyAkhyArAvaraNadaNDaka 8/251,274 abhyAkhyAna 1/116; 12/285 apratyAkhyAnAvaraNIya 6/44 abhra 14/35 apratyaya 8/8 amUrta 4/144 apradeza 14/54 - amUrtattva 6/460 apradezika ___3/3 amUrta dravyabhAva 12/2 apradezikAnanta 3/124 amRtasravI 6/101 apradezikAsaMkhyAta 3/15,16 ayana 4/317,365; 13/268,300; apradhAnakAla 14/36 apramatta 7/12 ayaza:kIrti 8/8 apramattasaMyata 1/178; 8/4 ayazaHkIti nAma 13/363,366 apramAda 14/86 ayoga 1/162; 7/18 apravadyamAnopadeza 10/268 ayogakevalI 1/162 aprabIcAra 1/336 ayogavAha 13/247 aprazasta taijasazarIra 4/28; 7/300 ayogavyavaccheda 11/245,317 aprazasta vihAyogati 6/76 ayogikevalI 852 / SaTkhaNDAmama-parizIlana Page #909 -------------------------------------------------------------------------- ________________ artha 6/127 ayogI 1/280; 4/336; 7/8,78; ardhapudgalaparivartana 5/11, 6/3 10/325 ardhapudgalaparivartanakAla 3/26,267 arati 6/47; 8/10, 13/361 ardhamaNDalIka 1/57 arativAka 1/117 ardhamAsa 13/307 arahaHkarma 13/346,350 arpaNAsUtra 8/162,166,200 arahantabhakti 8/76,89 arpita 4/363,368; 5/63; 8/5 arihanta 1/42,43 aryamana 4/310 aruNa 4/316 arhat 1/44 arUpI 14/32 alpa 13/48 arUpI ajIva dravya 3/2,3 alpatara udaya 16/325 araMjana 13/204 alpatara udIraNA 16/50,157,260 arcanA 8/62 alpatarakAla 10/261,262 aci 13/115,141 alpatarasaMkrama 16/368 acimAlinI 13/141 alpabahutva (anuyoga) 1/158 4/2005/164; 13/2,14/8 alpabahutva 3/114,208; 4/25; arthakA 10/16; 13/61,175, arthakriyA 6/142 384; 13/322 arthanaya 1/86; 6/181 alpabahutvaprarUpaNA 14/50 arthanibandhana 16/2 alpAntara 5/117 arthapada 4/187; 6/166; 10/18, alAbha 13/332,334,341 371, 12/3; 13/366 alezya 1/360 arthapariNAma 6/46. alezyika 7/105,106 arthaparyAya 6/142,172 aloka 10/2 arthasama 6/256,261,268; alokAkAza 4/6,22 13/203; 14/8 avaktavya udaya 16/325 arthAdhikAra 6/140 avaktavya udIraNA 16/51,157 arthApatti 6/66,67, 7/8; 8/274; avaktavyakRti 6/274 6/243, 12/17 avaktavyaparihAni 10/212 arthAvagraha 1/354; 6/16; avakramaNakAla 14/476 6/156; 13/220 avagAhanalakSaNa 4/8 arthAvagrahAvaraNIya 13/316,220 avagAhyamAna 4/23 ardhaccheda 13/21; 10/85 avagAhanA 4/25,30,45, 6/17; ardhacchedazalAkA 3/335 13/301 ardhatRtIyakSetra 4/37,166 avagAhanAguNakAra 4/44,68 ardhatRtIyadvIpasamudra 4/214 avagAhanAdaMDaka 11/56 ardhanArAcazarIrasaMhanana 6/74 avagAhanAvikalpa 4/176; 13/371 ardhanArAcasaMhanana 8/10:13/366,370 376,377,383 pariziSTa 7 / 853 Page #910 -------------------------------------------------------------------------- ________________ avagraha avagrahajina avagrahAvaraNIya avadAna avadhi 1 / 354, 376; 6 / 16,18; 6/144; 13/216, 242; 16 / 5 6/62 13/216,216 13 / 242 1 / 356; 8 / 264; 13 / 210, 260 4/38,76 12/40 1/63,358; 6/25,484, 486,488; 6 / 13 6/26; 13/206, avadhikSetra avadhijina avadhijJAna avadhijJAnAvaraNIya avadhijJAnI avadhidarzana avadhidarzanAvaraNIya avadhidarzanI avadhilambha avadhiviSaya avagamana avabodha ramaudarya avayava avayavapada avajita karaNa 286 7 / 84 8 / 286 1 / 382; 6/33; 7 / 102; 13 / 355 6/31, 33; 13/354 7 / 18, 103 8 / 316 16/176,238 avalambanA avasthita avasthika udaya avasthita udIraNA avasthita guNakAra avasthita guNazreNI avasthita guNazreNI nikSepa avasthita prakSepa avasthita bhAgahAra 854 / SaTkhaNDAgama-parizIlana 15 / 325 15/1,5,157 avasthita vedaka avasthita saMkrama avasthitogratapa avasannAsanna avasarpiNI avaharaNIya avahAra avahArakAla 6/317 16 / 368 6/87,86 4/23 3 / 18 : 4 / 386; 6 / 116 10/84 3 / 46,47, 48; 10 / 84; 3/164,167; 4/157, 185 5 / 246; 6/366; 10 / 88 avahArakAlaprakSepazalAkA 3 / 165, 166,171 3/165 3/46 80/55 10/66; 12 / 102 avahArakAlazalAkA avahAravizeSa avahArazalAkA avahArArthaM avahita avAD. avANa avAya 13/315 13 / 86 4 / 322 13/56 avibhAgapraticchedAgra 6 / 136 1/77 avirati 15 / 256; 16/516, aviradatta avivAga 517 13/262 avisaMvAda 13 / 262,264 avihata avAyajina avitatha avibhAga praticcheda avedakakAla 1 / 354; 6 / 17, 18; 6 / 144; 13/218,243 10/141; avyaktamanasa avyayIbhAva samAsa avyavasthApatti 6/45 6/273 6/273 agvogADhaalpabahutva 6/200 azabdaliMgaja azarIra 3/87 7/247 13/210 14/226 6/62 13 / 280,286 4/15; 6/166; 12 / 62; 14/431 6/363 7/6 14/12 14/10 4/158 13 / 280,286 10 / 143 13/337, 342 3/7 6/106 11/147, 163,177 13/245 14 / 238,236 Page #911 -------------------------------------------------------------------------- ________________ azuddha RjusUtra 9/244 asura 13/315,361 azuddhanaya 7/110 asaMkSepAddhA 6/167,170 azuddhaparyAyArthika 13/166 asaMkhyAta 3/121, 13/304,308 azubha 8/10; 14/328 asaMkhyAtaguNavRddhi 11/351 azubhanAma 13/363,365 asaMkhyAtaguNazreNI ___6/3,6 azubhanAmakarma 6/64 asaMkhyAtabhAgavRddhi 11/351 azubha prakRti 15/176 asaMkhyAtavarSAyuSka 7/557; 8/116; azvakaraNaddhA 6/674 10/237 azvakarNakaraNa 6/264 asaMkhyAtAsaMkhyAta 3/127 aSTa mahAmaMgala 6/106 asaMkhyeyaguNa 3/21,68 aSTarUpadhArA (ghanadhArA) 3/57 asaMkhyeyaguNavRddhi 6/22,166 aSTasthAnika 8/205 asaMkhyeya guNazreNI aSTama pRthivI 4/60,164 asaMkhyeyaguNahIna 3/21 aSTAMka 12/130,131 asaMkhyeyapradezika 3/2,38 aSTAMgamahAnimitta 9/72 asaMkhyeyabhAga 3/63,68 aSTAviMzatisatkamika asaMkhyeyabhAgavRddhi 6/22,166 mithyAdRSTi 4/346,356,362, asaMkhyeyarAzi 4/338 366,370,375,377, asaMkhyeyavarSAyuSka 11/86,60 436,443,461 asaMkhyeyAddhA (asaMkSepAddhA) 10/226,233 asatyamana 1/281 asaMgrahika 13/4 asatyamoSamanoyoga 1/281 asaMjJisthiti 5/172 asadbhAvasthApanabaMdha 14/5,6 asaMjJI 7/7,111; 8/387 asadbhAvasthApanA 1/20; 13/10,42 asaMprAptasapATikAzarIrasaMhanana 6/74 asadbhAvasthApanAkAla 4/314 asaMprAptasRpATikAsaMhanana 8/10 asadbhAvasthApanAntara 5/2 asaMprAptAsRpATikAsaMhanana 13/366, asadbhAvasthApanAbhAva 5/184 370 asadabhAvasthApanAvedanA 10/7 asaMyata 1/373; 7/65; 8/312; asadbhutaprarUpaNA 10/131 14/11 asadvacana 12/276 asaMyatasa 1/171, 4/358; asapatna 13/345 6/464,467; 8/4 asAtabaMdhaka 11/312 asaMyama 4/477; 5/188; 7/8,13; asAtasamayaprabaddha 12/486 8/2,16; 6/117 asAtAdaNDaka 8/246,274 asaMyamapratyaya 8/25 asAtAddhA 10/243 asaMyamabahulatA 4/28; 14/326 asAtAvedanIya 6/35; 13/356,357 astikAya 6/168 asAmparAyika 7/5 astinAstipravAda 1/115; 9/213 asiddhatA 5/188; 14/13 asthira 6/63; 8/10 pariziSTa 7 / 855 Page #912 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aspRSTa kAla 13/5 AgamabhAvaprakRti 13/360 ahamindratva 6/436 AgamabhAvabaMdha 7/5; 14/7,6 ahodima 6/272 AgamabhAvabhAva 5/184; 12/2 ahorAtra 6/63 AgamabhAvalezyA 16/485 AgamabhAvavargaNA 14/52 A AgamabhAvasparzana 4/144 AgamabhAvAnanta 3/123 AkAra 13/207 AgamabhAvAntara AkAza 4/8,316 AgamabhAvAlpabahatva 5/242 AkAzagatA 1/113; 6/210 AgamabhAvAsaMkhyAta 3/125 AkAzagAmI 6/80,84 AgAla 6/233,308 AkAzacAraNa 6/80,84 AcAragRha 14/22 AkAza dravya 3/3; 13/43; 15/33 AcArAMga 1/66; 1/167 AkAzapradeza 4/176 AcArya 1/48,46; 8/72,73 AkAzAstikAyAnubhAga 13/346 AjJA 13/70; 14/226,326 AkAzAstidravya 10/436 AjJAkaniSThatA 4/25; 14/326 AkSepaNI 1/175; 6/272 AjJAvAn 14/226 Agati 13/338,342,346 AjJAvicaya 13/71 Agama 3/12,123, 6/151; 13/7 Atapa 6/60 AgamadravyakAla 4/314 AtapanAma 13/362,365 AgamadravyakSetra 45 AtApa 8/6,200 AgamadravyanAraka 7/30 AtmapravAda 1/118; 8/216 AgamadravyakRti 13/203,204 prAtmana 13/280,282,336,442 Agamadravyabandha 14/28 AtmA 1/148 AgamadravyabaMdhaka 7/4 AtmAdhIna 13/88 AgamadravyabhAva 5/184212/2 AdAnapada 1-75;6/135,136 AgamadravyamaMgala 1/21 Adi 10/150,160,475 AgamadravyavargaNA 14/52 Adi (dhana) 3/61,63;64; 10/160 AgamadravyavedanA 10/7 Adikarma 13/346,350 Agamadravyasparzana 3/142 Aditya 4/150; 13/115 AgamadravyAnanta 3/12 AdivargaNA 6/366; 16/532 AgamadravyAntara 5/2 Adisparddhaka 16/374,538 AgamadravyAlpabahutva 5/242 Adeza 3/1,10,4/10,144,322; AgamadravyasaMkhyAta 3/123 5/1,243, 8/93; 14/237 AgamabhAvakAla 4/316, 11/76 Adeza utkRSTa 11-13 AgamabhAvakSetra 4/7; 11/2 Adeza jaghanya 11-12 AgamabhAvajaghanya 11/12 AdezakAla jaghanya 11-12 AgamabhAva nAraka 7/30 Adeza nirdeza 4/145,322 856 / SaTkhaNDAgama-parizIlana 3/ Page #913 -------------------------------------------------------------------------- ________________ all sil tuti Adeza bhava 11/512 Ayata 4/11,172 Adeya 6/65, 8/11 Ayatacaturasra kSetra AdeyanAma 13/363,366 Ayatacaturasraloka saMsthAna 4/157 AdolakaraNa 6/364 AyAma 3/166,200,245, 4/13, AdhAra 4/8; 14/502 165,181 Adheya 4/8 Ayu 6/12 Anata 13/218 Ayu AvAsa 10/51 AnaprANaparyApti 7/34 AyubaMdhaprAyogyakAla 10/422 AnapAnaparyApti 1/255 AyuSka 13/26,206,362 AnupUrvI 6/56; 8/83; 8/134; AyuSkaghAtaka 16/288 13/371 AyuSkarmaprakRti 13/206 AnupUrvI nAma 13/363 AraNa 4/165,170,136 AnupUrvI nAmakarma 4/30 Arambha AnupUrvIprAyogya kSetra 4/161 AryanandI 16/577,578 pAkAprAyogya kSetra 4/177 AryamaMkSa 12/232; 16/518,578 AnupUrvIsaMkrama 6/302,307, AlApana baMdha 14/37,38,36,40 16/411 AlocanA 13/60 Apta 3/11 AvantI 13/335 AbAdhA 4/327, 6/146,147, Ajita karaNa 10/325,328, 148; 10/164; 11/62, 15/256% 16/516,577 202,267 AvalikA 3/65,67,4/43 AbAdhA kANDaka 6/148,146; Avaliprathaktva 13/306 11/62,266 AvalI 4/317,350,361% 5/7; AbAdhAsthAna 11/162,271 6/233, 308; 13/268,304 Abhinibodhika 13/206,210 Avazyaka 8/84 AbhinibodhikajJAna 1/63,256; Avazyaka parihInatA 8/86,93 6/16,484,486,488 AvAraka 6/6 AbhinibodhikajJAnAvaraNIya 6/15,21; AvAsa 4/7514/86 13/206,216,241,244 AvAsaka 15/303 AbhinibodhikajJAnI 7/84; 8/286; AvRtakaraNa upazAmaka 6/303 14/20 AvRtakaraNa saMkrAmaka 6/358 Abhyantara tapa 8/86 AbriyamAna Abhyantara nivRtti 1/132 AzIviSa 6/85,86 AmA~Sadhi prApta 1/95 AzaMkAsUtra 10/32 AmuNDA 13/243 AsAdana 3/24 AmlanAma 13/370 AsAdanA 10/43 AmlanAmakarma 6/75 Astikya pariziSTa 7/857 Page #914 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Asrava 7/6 icchA (rAzi) 3/187,160,161 mAhAra 1/152,262; 7/7,112; icchArAzi 4/57,71,166,341 14/226,336 itaretarAzraya 6/115 AhAraAhArazarIrabaMdha 14/43 indra 4/316 AhArakArmaNazarIrabaMdha 14/43 indraka 4/174,234 AhAratajasakArmaNazarIrabaMdha 14/44 indrAyudha 14/35 AhAratajasazarIrabaMdha 14/43 indriya 1/136,137,232, AhAradravyavargaNA 14/546,547, 260, 7/6,61 546,551,552 indriyaparyApti 1/2551, 4/527 AhAraparyApti 1/254 indriyAdisaMyama 8/21 AhAramizrakAyayoga 1-263,264 iSugati 1/266 AhAravargaNA 4/32 AhArazarIra 6/69; 14/78,226 Ipithakarma 13/38,47 AhArazarIrAMgopAMga 6/73 IryApathabaMdha 7/5 AhArazarIrabaMdhana 6/70 IzAna 4/235; 13/316 AhArazarIrasaMghAta 6/70 Izittva 6/76 AhArasamudghAta 7/300 ISatprAgbhAra 7/351 AhArasaMjJA 1/414 ISatprAgbhAra pRthivI 4/162 AhAraka 1/264; 8/360,14/326, IhA 1/354; 6/17; 6/144,146; 327 13/217,242 AhAraka Rddhi 5/268 IhAjina 6/62 AhArakakAyayoga 1/162 IhAvaraNIya 13/216,231 AhArakakAyayogI 8/226 AhArakakAla 5/174 ukta 13/236 AhArakamizrakAyayogI 8/226 ukta avagraha 6/20 AhArakazarIra 4/45 uktapratyaya 6/154 AhArakazarIradvika 45/8 uktA 14/35 AhArakazarIranAma 13/367 uktAvagraha 1/357 AhArakazarIrabandhasparza 13/30 ugratapa 6/87 AhArakazarIrabandhananAma 13/367 ugrogratapa 6/87 AhArakazarIrasaMghAtanAma 13/387 uccagotra 6/77, 8/11 AhArakazarIrAMgopAMga 13/366 uccAraNA 10/45 AhArakasamudghAta 4/28 uccAraNAcArya 10/4 AhArataH Attapudgala 16/515 uccargotra 13/388,386 uccheda 5/3 ucchaNI 4/80 iginImaraNa 1/24 ucchvAsa 3/65,66,67; 6/60; 8/10 858 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #915 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ucchvAsanAma 13/363,364 utsapiNI 3/184/386%8/116 utkIraNakAla 5/10; 10/321 utsedha 4/13,20,57,181 utkIraNatA 16/520 utsedhakRti 4/21 utkIraNAdA 10/262 utsedhakRtiguNita 4/51 utkRSTa dAha 11/336 utsedhaguNakAra 4/210 uskRSTa nikSepa 6/226 utsedhayojana 4/34 utkRSTa pada 14/362 utsedhAMgula 4/24,160,185; 6/16 utkRSTapada alpabahutva 10/385 utsedhAMgulapramANa 4/40 utkRSTapadamImAMsA 14/367 udaya 6/201,202,213; 7/82; utkRSTa sthiti saMkleza 11/61 15/286 utkRSTapada svAmitva 10/31 udaya anuyogadvAra u 6/234 utkRSTa sAntara vakramaNakAla 14/476 udayagopuccha 15/253 utkarSaNa 6/168,171; 6/213 udayamArgaNA 16/516 10/52 udayasthAna 7/32 uttara 10/150,160,475 udayasthitiprApta 10/114 uttara (dhana) 3/61,93,64 udayAdiavasthitaguNazreNI 6/256 uttarakuru 4/365 udayAdiguNazreNI 6/318,320% uttaranivattaMnA 10/316; 13/80 uttaraprakRti 6/6 udayAdiniSeka 4/327 uttaraprakRtibaMdha 8/2 udayAvalipravizamAnaanubhAga 6/256 uttaraprakRtivipariNAmanA 15/283 udayAvalibAhira 6/233 uttarapratipatti 3/64,99% 5/32 udayAvalibAhira 6/256 uttara pratyaya 8/20 udayAvalibAhirasarvahrasvasthiti 6/256 uttarAdhyayana 1/67 udayAvalI 6/225,308; 10/280 uttarAbhimukha kevalI 4/50 udIrNa .12/303 uttarottarataMtrakartA 9/130 udIraNA 6/201,202,214,302, uttAna zaiyyA 4/378,5/47 303; 15/43 utpattikSetra 4/176 udIraNAudaya 15/304 utpattikSetra samAna kSetrAntara 4/176 udIraNAmArgaNA 16/516 utpannajJAnadI 13/346 udyota 6/60; 8/9,200 utpannalaya 6/484,486,487,488 udyotanAma 13/363,365 utpAda 4/336; 15/16 udvartana 4/383 utpAdapUrva 1/114; 9/212 uttitasamAna 6/446,451,452, utpAdasthAna 6/283 484,485 utpAdAnuccheda (pariziSTa bhAga 1) 1/28; udvedha 4/17 8/5; 12/457 udvelanakANDaka 16/478 utsargasUtra 10/40 udvelanakAla 4/34; 7/233 ga pariziSTa 7 / 859 Page #916 -------------------------------------------------------------------------- ________________ udvelana bhAgahara udvelana saMkrama udvelanA udvelanAkANDaka udvelya mAnaprakRti udvellima upakaraNa upakrama upakramaanuyogadvAra upakramaNakAla upakramaNakAlagaNakAra upaghAta upaghAtanAma upacAra upadeza upadrAvaNa upadhi upadhivAk upanaya upapAda 1/236 1/72; 6 / 134; 15/41,42 6/233 4 /71, 126, 5 / 250, 251,255; 14/476 4/85 6/56; 8 / 10 13/363,364 4 / 204, 336, 7 /67,68 5/32 13 /46 12 / 285 1/117 6/182 upapAdakAla upapAdakSetra upapAdakSetra pramANa upapAdakSetrAyAma upapAdabhavanasammukhavRttakSetra upapAdayoga upapAdarAzi upapAdasparzana upabhogata: Attapudgala upabhogAntarAya upamAloka upayukta upayoga 16 / 448 uparima rAzi uparimavarga 16/416 uparima vikalpa 5 / 33 5/10, 15 16 / 353 6/272,273 uparimauparimagraiveyaka uparima nikSepa 660 / SaTkhaNDAgama-parizIlana uparimaviralana uparisthiti upalakSaNa upavAsa upazama upazamazreNI 4 / 26,166,205; 7/300; 13/346, 347 4/322 4 / 85 4 / 165 4/76 4/172 4 / 332; 10 / 420 4/31 4/165 16/515 upazAntakAla 15/14 upazAntakrodha 4 / 185 13/360 upazAntadoSa upazAntamAna 1/236; 2/413 upazAntamAyA 8/50 upazAntarAga 6 / 226 upazAntalobha upazamasamyaktva upazamasamyaktvaguNa upazamasamyaktvaguNazreNi upazamasamyaktvAddhA upazamasamyagdarzana upazamasamyagdRSTi 6/184 13/55 1/211; 5/200,202, 203, 211, 220; 7 /6, 81 4/351,447; 5 / 11, 151; 6/206, 305 7/51 7/107 4/44 15/267 upazamaka upazamikacAritra upazamikasamyaktva 5/246,262 13/21,22,52 3/54,77; 4/185 _3/165,17e 6/225,232 upazAnta upazAntakaSAya upazamikaavipAkapratyayajIva 4/44,336,341, 342,374,483; 5/15,254 4/365 1/1717 / 108 8/372; 10 / 315 8/265 bhAvabaMdha 14 / 14 14/15 14 / 15 12/303; 15/276 1/188, 186 ; 7/5, 14; 8/4 14/15 5/16 _4/353 upazAntakaSAyavItarAga chadmastha upazAntakaSAyAddhA 14/14 14 / 14 14/14 14/14 14/14 14/14 Page #917 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upazAmaka 4/352,446, 5/125, 260, 6/233, 7/5 upazAmakaadhyavasAna 16/577 Rjuka 13/330 upazAmakAddhA 4/156,160 Rjugati 4/26,26,80 upazAmanavAra 10/264 Rjumati 4/28;6/62 upazAmanA 10/46; 15/275 RjumatimanaHparyayajJAnAupazAmanAkaraNa 10/144 varaNIya 13/328,326,340 upasaMhAra 8/57; 10/111, Rjavalana 4/180 244,310 RjusUtra 6/172,244; 13/6,36, upAdAnakAraNa 7/69; 6/115; 40,166 10/7 RjusUtranaya 7/26 upAdeya 7/66 RNa 10/152 upAdeyachedanA 14/436 Rtu 4/317,365; 13/268,300 upAdhyAya 1/50 Rddhi 13/346,348; 14/325 upArdhapudgalaparivartana 4/336; 7/171,211 upAsakAdhyayana 1/102,6/200 eka 13/236 ubhaya 13/60 eka-ekamUlaprakRtibaMdha 8/2 ubhayasArI 6/60 ekakSetra 13/6,262,265 ubhayAnta 3/16 ekakSetrasparza 13/3,6,16 ubhayAsaMkhyAta 3/125 ekakSetrAvagADha 4/327 urAla 14/322,323 ekatvavicAraavicAra 13/76 uluMcana 13/204 ekatvavitarkaavicArazukladhyAna 4/361 uzvAsa 4/361 ekadaNDa uSNanAma 13/370 ekanArakAvAsaviSkambha 4/180 uSNanAmakarma 6/75 ekapratyaya 6/151 uSNasparza 13/24 ekaprAdezikapudgaladravyavargaNA 14/54 ekaprAdezikavargaNA 14/121,122 UrvakapATa 13/376 ekabandhana 14/461 karvakapATacchedanakaniSpanna 4/176 ekavidha 6/152; 13/237 Uvaloka 4/8,256 ekavidha avagraha 6/20 UrvalokakSetraphala 4/16 ekaviMzatiprakRtiudayasthAna 7/32 UrdhvalokapramANa 4/32,41,51 ekasthAna 11/313 UrvavRtta 4/172 ekasthAnadaNDaka 8/274 UvaMka 12/130,131 ekasthAnika 8/249 UhA 13/242 ekasthAnikA 15/174; 16.536 4/226 pariziSTa 7 / 861 Page #918 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ekasthiti 15/101 audayika 1/1617/6,300; ekAnanta 6/428,12/276 ekAnta asAta 16/468 audAyikabhAva 5/185,164 ekAntabhavapratyayika 15/173 audArika 14/323 ekAntasAta 16/468 audArikaaudArikazarIrabandha 14/42 ekAntamithyAtva 8/20 audArikakAyayoga 1/286,316 ekAntAnuvRddhi 6/273,274 audArikakAyayogI 8/203 ekAntAnuvRddhiyoga 10/54,420 audArikakArmaNazarIrabandha 14/42 ekAvagraha 6/16 audArikataijasakArmaNazarIrabaMdha 14/43 ekAsaMkhyAta 3/125 audArikatajazarIrabaMdha 14/42 ekendriya 1/248,264; 7/62; 8/9 audArikamizrakAyayogI 1/260,316 ekendriyajAti 6/67 audArikamizrakAyayoga 8/205 ekendriyajAtinAma 13/367 audArikazarIra 4/24; 6/69%3 ekendriyalabdhi 14/20 8/10; 14/78 evaMbhUta 1/60; 7/26 audArikazarIraaMgopAMga evaMbhUtanaya 6/180 audArikazarIrakAyatva 14/242 eSaNa 13/55 audArika zarIranAma 13/367 audArikazarIrabaMdhana audArikazarIrabandhananAma 13/367 aindradhvaja 8/62 audArikazarIrabandhasparza 13/30,31 airAvata 4/45 audArikazarIrasaMghAta 6/70 audArikazarIrasaMghAtanAma 13/367 audArikazarIrasthAna 14/432,433 ogha 4/6,144,322; 5/1,243; audArikazarIrAMgopAMga 8/10;13/366 14/237 aupacArikanokarma dravyakSetra 4/7 ogha utkRSTa 11/13 aupazAmika 1/161,172; oghajaghanya 11/12 7/30; 13/276 oghanirdeza 3/1,5 4/145,322 aupazamikabhAva 4/185,204 oghaprarUpaNA 4/256 oghabhava 16/512 aMka 13/115 oja (rAzi) 3/246 aMga 6/72; 13/335 10/16 aMgamala 14/36 oma 10/16 aMgula 4/57:13/304,371 ovellima 6/272,273 ___ aMgulagaNanA 4/40 aMgulapRthakatva 13/304 au aMDara 14/86 autpattikI 1/82 aMzAMzibhAva 5/208 oja 862 / paTjhaNDAgama-parizIlana Page #919 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kaTaka kaTukanAma kaTukanAmakarma kaNabhakSa kaNaya kadalIdhAta kadalIghAtakrama kathana kandaka kapATa kapATagata kevalI kapATa paryAya kapATasamudghAta kapila karaNa karaNakRti karaNagAthA karaNigaccha karaNigata karaNigata rAzi karaNizuddhavargamUla karaNopazAmanA karuNA karkazanAma karkazanAmakarma karkaza sparza karNa karNakSetra karNAkAra karttA karma karmaanantara vidhAna karmaanuyogadvAra ka 14/40 13/370 6 / 75 13 / 288 14 / 35 6 / 170; 7 / 124; 10/228,237,240 13/34 6/236; 10 / 321; 13/84 4/46 4 / 60 10/250 4/144,322 15 / 275 13 / 361 13 / 370 karma alpabahutva karma upakrama 6 / 75 13 / 24 karma upAzamanA karma-karmavidhAna karmakAraka karmakAla vidhAna karmakSetra utkRSTa karmakSetra jaghanya karmakSetra vidhAna karmagatividhAna karmajA prajJA karmatva 4/28,436,6/413 6/460;13/288 4/335,4/11 6 / 334 4 / 203 10/155 karmanAraka 10/152 karmanikSepa 10/152 karmanibandhana 10/151 karmanirjarA karmaparimANavidhAna karmapudgala karmapudgala parivartana karma prakRti karmaprakrama karmapratyaya vidhAna karmadravya karmadravyakSetra karmadravyabhAva karmadravyavidhAna karmadhAraya karmadhArayasamAsa karmanayavibhASaNatA karmanAmavidhAna 4/14 4/15 karmapravAda 4/75 karmabandha karmabandhaka 1 / 116; 6/107 4/23; 13/37,328; karmabhAgAbhAgavidhAna karmabhAvavidhAna 14/433 13/38 karmabhUmi 6/232 13/38 14/41,42 14/275 13/38 13 / 276 13/38 11 / 13 11 / 12 13/38 13/38 6/82 6/12 7/82 4/6 12/2 13/38 10/236 3/7 13/38 13/38 7/30 13/38 15/3 7 /14 13/38 _4/322,325 _4/322,325 13/204,205,362 14 / 15 13/38 1/121; 6/222 4/476,14/46 7/4, 5 13/38 13/38 4/14,166; 6/245 pariziSTa 7 / 863 Page #920 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tibhAga 4/214; 11/89; kaSAyanAma 13/370 14/111 kaSAyanAmakarma 6/75 karmamokSa 16/337 kaSAyapratyaya 8/21,25 karmamaMgala 1/26 kaSAyavedanIya 13/356,360 karmavargaNA 14/52 kaSAyasamudghAta 4/26,166; 7/266 karmavedanA 10/7 kaSAyopazAmanA 10/264 karmasannikarSavidhAna 13/28 kAkajaghanya 11/85 karmasthiti 4/360,402,407; kAkalezyA 11/16 7/145 kANDaka 4/435 karmasthitianuyoga 1/236 kANDakaghAta 6/235 karmasthitikAla 4/322 kANDarjugati 4/78,216 karmasparza 13/3,4,5 kApiSTha 4/235 karmAsrava 4/477 kApotalezyA 1/289%7/104; 8/320, karmasaMkrama 16/336 332; 16/484,488,641 karmAnuyoga 13/37 kAmarUpitva 6/76 karvaTa 7/6; 13/335 kAya 1/138,308; 7/6 karvaTavinAza 13/332;335,341 kAyakleza 13/58 kala 13/346,346 kAyaprayoga 13/44 kalpa 4/320; 12/206 kAyabalI 6/66 kalpakAla 3/131,356 kAyayoga 1/276,308,4/361; kalpavAsideva 4/238 7/78; 10/438 kalpavRkSa 8/62 kAyasthitikAla 4/232 kalpyavyavahAra 1/98; 6/160 kAyotsarga 4/50; 13/88 kalpyAkalpya 1/68;/160 kAraka 7/8 kalyANanAmadheya 1/121,6/223 kAraNa 3/43,72, 7/247 kalaza 13/267 kArmaNa 1/265; 14/322,326 kalaha 12/285 kArmaNakAya 1/266 kalA 6/63 kArmaNakAyayoga 1/265 kalAsavarNa 6/276 kArmaNakAyayogI 8/232 kalioja 10/23; 14/147 kArmaNakArmaNazarIrabandha 14/441 kaliojarAzi . 3/246 kArmaNavargaNA 4/332 kaliMga 13/335 kArmaNazarIra 4/24,165; 6/69; kavala 8/10; 6/35; 13/30; kaSAya 1/141; 4/361; 5/223; 14/78,328,326 6/40; 7/7,8; 8/2,16; kArmaNazarIrabandhasparza 13/30 13/354 kArmaNazarIrabandha kaSAyaudayasthAna 16/527 kArmaNazarIrabandhananAma 13/367 864 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #921 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kArmaNazarIrasaMghAta 6/70 kolakazarIrasaMhanana kArmaNazarIrasaMghAtanAma 13/367 kItilasaMhanana 8/10; 13/366,370 kAla 4/318, 321, 13/61,308 kuTTikAra 6/276 306; 14/36; kuDava 13/56 kAlaupakrama 15/41 kuDu 14/40 kAlagatasamAna 6/4 kuNDalaparvata 4/163 kAlagatautkRSTa 11/13 kubjakazarIsaMsthAna 6/71 kAladravya 3/3; 10/436; 13/43; kubjakazarIrasaMsthAnanAma 13/368 15/33 kubhASA 13/222 kAladravyAnubhAga 13/346 kuru kAlanibandhana 15/2 kuruka 13/222 kAlaparivartana 4/385 kula kAlaparivartanakAla 4/334 kulavidyA 6/77 kAlaparivartanavAra 4/334 kulazala 4/163,218 kAlaprabhAvapramANa 3/36 kUTa 13/5,34; 14/465 kAlaprakrama 15/16 kUTasthAnAdi 7/73 kAlamaMgala 1/26 kRta 13/346,350 kAlayavamadhya 10/68; 12/212 kRtakRtya 6/247,262, 16/338 kAlayuti 13/346 kRtakRtyakAla 6/263,264 kAlalabdhi 6/250; 8/121 kRtakaraNIya 5/14,15,16,66,105, kAlavargaNA 14/52 136,233; 7/181 kAlasparzana 4/141 10/315; 15/253 kAlasaMprayukta 13/332 kutakaraNIyavedakasamyagdRSTi 6/438,441 kAlasaMkrama 16/336,340 kRtayugma 4/184; 7/256; 10/22; kAlasaMyoga 6/137 14/147 kAlasaMsAra 4/333 kRtayugmarAzi 3/246 kAlANu 4/315; 13/11 , kRti 4/232, 8/2; 9/134, kAlAnugama 43/313,322; 13/107 232,237,274,326,356 kAlAnuyoga 1/158 kRtikarma 1 /67; 6/61,86,186 kAlodakasamudra 4/150,164,165 kRtikarmasUtra 9/54 kAzI 13/335 kRtivedanAdika kASThakama 9/246; 13/6, 41,202 kRSTi 6/313, 10/324,325; kASThapotalepyakarmAdi 13/85; 16/521,576 kASThA 4/317; 6/753 kRSTi antara 6/376 kinara 13/361 kRSTikaraNaddhA 6/374,382 kiMpuruSa 13/361 kRSTivedakAdA 6/374,384 kIra 13/223 kRSTIkaraNa 4/361 pariziSTa 7 / 165 Page #922 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kevala kRSNa 6/247 krodha 1/350; 6/41; 12/283 kRSNanIlakApotatejapadmazuklalezyA 14/11 krodhakaSAya 1/346% 7/82 kRSNalezyA 1/388; 7/104; 8/320; krodhakaSAyAddhA 4/444 16/484,488,460 krodhamAnamAyAlobhabhAva 14/11 kRSNavarNanAma 13/370 krodhasaMjvalana 13/360 kRSNavarNanAmakarma krodhAddhA 4/361 kRSNAdimithyAtvakAla 4/324 krodhopazAmanAddhA 5/160 8/264 kevalakAla 6/120 kevalajJAna 1/95,161,356,360, 3854/361, 6/26,33, kSaNa 4/317, 13/265,266 486,462; 10/316; kSaNalavapratibodhanatA 8/76,85 13/212,245; 14/17 kSaNikai kAnta 6/247 kevalajJAnAvaraNIya 13/209,213 kSapaka 4/354,447; 5/105,124, kevalajJAnI 7/88; 8/266, 6/118 . 260; 7/5; 8/265; 6/10 kevaladarzana 1/381, 4/361, 6/33 kSapakazreNI 4/335,447; 5/12, 34; 10/316; 13/355; 106; 10/265; 12/30 14/17 kSapakazreNIprAyogyavizuddhi 4/347 kevaladarzanI 7/68,103, 8/316; kSapakadaza 5/156,160 9/118 kSapaNa 1/216 kevalalabdhi 6/113 kSapita kevalisamudghAta 4/28, 6/412, kSapitakAMzika 6/257; 6/342 7/300 345; 10/22,216; kevalI 6/246, 7/5; 10/316 12/116,384,426 kezatva 6/486,492,465,466 kSapitagholamAna 10/35,216; koTAkoTI 3/255; 4/152 12/426 koTi 13/315 kSaya 5/168,202,211,220; koTI 4/14 7/83; 6/87,62 koSThabuddhi 8/53,54 kSayopazama 7/62 koSThA 13/243 kSayopazamalabdhi 6/204 kramavRddhi 10/452 kSAyika 1/161,172; 7/30; kramahAni 10/452 6/420 kriyA 1/18; 13/83 kSAyikacAritra 14/16 kriyAkarma 13/38,88 kSAyikaparibhogalandhi 14/16 kriyAvAdadRSTi 6/203 kSAyikabhogalabdhi 14/17 kriyAvizAla 1/122; 6/224 kSAyikalabdhi 7/60 866 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #923 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSAyikalAbhalabdhi 14/17 gaccha 4/153; 201; 10/50; kSAyikavipAkapratyayikajIva 13/63 bhAvabaMdha 14/15,16 gaccharAzi 4/154 kSAyikasamyaktva 1/365; 7/107; gacchasamIkaraNa 4/153 14/16 gaDDI 14/38 kSAyikasamyaktvAddhA 5/254 gaNa kSAyikasamyagdRSTi 1/171, 4/357; / gaNadhara 6/3,58 6/432,441 gaNanakRti 6/274 kSAyikasaMjJA 5/200 gaNanAnanta 4/15,18 mAyopazamika 1/161,172; 5/400, gaNanAsaMkhyAta 3/124,126 211,220; 7/30,61 gaNita 4/35,206 kSAyopazamikabhAva 5/185,168 gaNI 14/22 kSipra 6/152 gati 6/50; 7/6,13/338, kSiprapratyaya 13/237 342,346 kSINakrodha 14/16 gati Agati 6/3 kSINadoSa 14/16 gatinAma 13/363,367 kSINamAyA 14/16 gatinivRtti 6/276 kSINamoha 14/16 gatimArgaNatA 13/280,282 kSINarAga 14/16 gatisaMyukta 8/8 kSINalobha 14/16 gandha 6/55; 8/10 kSetra 14/36 gandhanAma 13/363,364,370 kSetravargaNA 14/52 gandharva 13/361 13/361 garbhopakrAnta garbhopakrAntika 6/428; 7/555,556 khagacara 11/60,115; 13/60 galastha 13/66 khaNDa 7/247 galitazeSaguNazreNI 6/246,253, khaNDita 3/36,41 345; 10/281 khAtaphala 4/12,181,186 gaveSaNA 13/242 kheTa 7/6; 13/335 gavyU ti 13/325 kheTavinAza 13/332,355,341 gavyUtiprathaktva 13/306,338 khelauSadhi 6/66 gAndhAra 13/335 gArava gillI 14/38 1/174; 4/200, 6/137; gagana 4/8 15/174 garuDa gaNa pariziSTa 7/867 Page #924 -------------------------------------------------------------------------- ________________ guNayoga gaNakAla 5/86 guNopazAmanA 15/275 guNakAra 4/76; 5/247,257, gurukanAmakarma 6/75 262,274 gurunAma 13/370 gaNakArazalAkA 4/166 gurusparza 13/24 gaNakA razalAkAsaMkalanA 4/201 guhyakAcarita gaNagAra 14/321 gRha 14/36 guNadharabhaTTAraka 12/232 gRhakarma 6/150; 3/6,10,41, guNanAma 1/18 202; 14/6 guNaparAvRtti 14/406,470,471 gRhachalI 6/107,108 guNapratipanna 15/174 gRhIta 3/54,57 guNapratyaya 13/260,262 gRhIta agRhIta 13/51 guNapratyayaavadhi 6/26 gRhItakaraNa 10/441 guNapratyAsattikRta 14/17 gRhItaguNAkAra 3/54,61 10/433 gRhItagRhaNAddhA 4/328 guNazreNi 6/222,224,227; gRhItagRhaNAddhAzalAkA 4/326 12/80; 15/266 gRhItagRhIta 3/54,56; 10/222 guNazreNinikSepa 6/228,232 gRhItagRhItagaNita 7/468 guNazreNinikSepAgrAma 6/232 gotra 6/13; 13/26,206 guNazreNinirjarA 10/266; 15/266 gotrakarma 13/388 guNazreNizIrSa 6/232; 15/268,333 gotrakarmaprakRti 13/206 guNazreNizIrSaka 10/281,320 13/205 guNasaMkrama 6/222,236,246; gopucchadravya 6/260 10/280; 16/406 gopucchavizeSa 6/153; 10/122 guNasthAnaparipATI ____5/13 gopucchA 10/106 guNasthitikAla 4/322 gopura 14/39 guNahAni 6/151,163,165 kagati 4/26 guNahAnidhvAna 10/76 gomUtrakAgati 1/300 guNAddhA 5/151 gomhikSetra 4/34 guNAntarasaMkramaNa 4/335 govarapITha 14/40 gaNAntarasaMkrAnti 5/86,154,171 goDa 13/222 gaNita 1/15 gauNabhAva 4/145 guNitakAMzika 6/256,158; 10/21, goNya 6/135,136 215; 12/116,382,426 gauNyapada 1/74; 6/138 15/267 gautama 10/237 guNitakSapitagholamAna 6/257 gautama sthavira 12/231 gaNitagholamAna 10/35,215; grantha 12/426 pranthakartA 9/127,128 868 / baTkhaNDAgama parizIlana __ godhUma Page #925 -------------------------------------------------------------------------- ________________ graha granthakRti 6/321 ghAtisaMjJA 15/17116/377,536 granthasama 6/260,268; 13/203; ghoramAna 6/257 14/8 ghoraguNa 6/63 granthima 6/272 ghoratapa 6/62 4/151 ghoraparAkrama 9/63 grahaNataH Asapudgala 16/515 gholamAnajaghanyayoga 16/435 grahaNaprAyogya 14/543 ghoSa 13/221,336 grAma 7/6; 13/336 ghoSasama 6/261,266; 13/203; greveyaka 4/236; 13318 14/8 glAna 13/63,221 ghrANaniti 1/235 ghrANendriya 4/361; 7/65 ghrANendriyaarthAvagraha 13/228 ghrANendriya avAya 13/232 ghaTa 13/204 ghrANendriya IhA 13/232 ghaTotpAdAnubhAga 13/246 ghrANendriya vyaMjanAvagraha 13/225 ghana 13/221 ghanapalya 3/80,81 ghanaphala 4/20 panarajja 4/146 cakravartitva 6/486,462,465,466 ghanaloka 4/18,184,256, 7/372 6/33; 7/101,15/10 ghanaloka pramANa 4/50 ckssudrshnsthiti| 5/137,136 ghanahasta 13/306 cakSudarzanAvaraNIya ghanAMgula 3/132,136% 4/10, cakSudarzanI 7/68; 8/318 43,44,45,178; 5/317,335 cakSurindriya 1/264; 4/361, 7/65 dhanAMgulaguNakAra 4/33 cakSurindraya arthAvagraha 13/227 ghanAMgulapramANa 4/33 cakSudarza 1/379,382, 13/355 dhanAMgulabhAgahAra 4/68 cakSudarzanAvaraNIya 13/354,355 ghanAghanadhArA 3/53,58 catu:zarIra 14/238 ghAtakSudrabhavagrahaNa 4/262, 7/126, catuHziras 13/86 136; 14/362 catuHpaSThipadikadaNDaka 12/44 ghAtabhuvabhavagrahaNamAtra kAla 7/183 catuHsAmayikaanubhAgasthAna 11/202 ghAtapariNAma 12/220,225 catuHsAmayikayogasthAna 10/464 ghAtasthAna 12/130,221,231; catuHsthAnabandhaka 11/313 16/407 catu:sthAnika 15/174 ghAtAyuka 6/88 catuHsthAnikaanubhAgabandhaka 6/210 pAtikarma 7/62 catuHsthAnaanubhAgavedaka 6/213 pariziSTa 7/969 Page #926 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tu:sthAnika anubhAgasatkarmika caturama buddhi caturindriya caturindriyajAti caturindriyajAtinAma caturindriyalabdhi caturgatinigoda caturtha pRthivI caturtha sthAna caturthasthAna anubhAgabandha caturthaM samudrakSetra caturdazaguNasthAnanibaddha caturtha pUrvadhara caturdaza pUrvI caturviMzatistava catuSpada candra candraprajJapti candrabimbazalAkA cayana cayanalabdhi cyAvita cyAvitadeha cyuta tadeha caramaphAli caramavargaNA cAraNa cAritra cAritramohakSapaNA cAritra mohanIya 6/201 6/58 1/244,248; 7/65 8/6 6 / 68 13/367 14/20 14 / 236 4 / 86 11 / 313 11 / 313 4 / 168 4/148 15 / 244 9/70; 16/541 1 / 66; 6 / 188 13/361 4 / 150, 316 1/106, 6/206 4/156 13/346, 347 1 / 124; 6/227; 13 / 270 1/22 6/266 1/22 cAritra mohopazAmaka cAritravinaya cArvAka 870 / SaTkhaNDAgama-parizIlana 6 / 37, 40; 13/357,356 cAlanAsUtra citrakarma citrA cintA cirantana anubhAga cunda cUrNa cUrNAcUrNi cUrNi cUrNasUtra cUlikA caitanya caityavRkSa chadmastha chadmasthakAla chadmasthavItarAga 6/266 6 / 261 6 / 201 6/78 cheda 6/40 : 15/12 chedaguNakAra 7 /14 chedanA chedabhAgahAra chinna chinnasvapna chinnAchinna chinnAyuSkakAla 10/6 6 / 246; 13 / 6,41,202; 14 / 5 4/217 7 /14 cheda rAzi 8/80,81 chedopasthApaka 13 / 288 chavi chaha dravya prakSipta rAzi 13/244,332,333,341 7 / 575; 6/206; 10 / 365; 11 / 140; 14 /466 1 / 145 6/110 cha 12 / 36 14 / 38 6/273 12/162 12/162 8/6; 12/232 1/188, 160; 7 / 5 6/120 13/47 chedopasthAnapanazuddhi saMyama 14 /401 _3/16,26, 126 6/72,73; 12/162 6/74 12/162 4/163 13/61, 14/401 11/128 _14/435, 436 10/66.72,214; 11/125; 12 / 102 10/151 1/372 1/370 Page #927 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10/31 jina jambUdvIpaprajJapti 1/1106/206 jambUdvIpazalAkA 4/166 jagapratara 3/132,142; 4/18,52, jayanta 4/386 150,151,155,166,180, jayA 4/316 184,166,202,206,233; jalagatA 9/76 7/372 jalacara 11/60,115, 13/361 jagazreNI 3/135,142,177; 4/10, jalacAraNa 6/76 184; 7/372 jalloSadhiprApta 6/66 jaghanya 13/301,338 jahatsvArthavRtti 6/160 jaghanyaanantAnanta 3/11 jAti 1/17; 3/250; 4/163; jaghanyautkRSTapada 14/362 6/51 jaghanyakRSTiantara 6/376 jAtinAma 13/363,367 jaghanyadravyavedanA 12/68 jAtividyA 6/77 jaghanyapada 14/362 jAtismaraNa 3/157; 6/433 jaghanyapadaalpabahutva 10/185 jita 6/262,268; jaghanyapadamImAMsA 14/367 13/203; 14/8 jaghanyapadasvAmitva 6/246; 1/2,10 jaghanyaparItAnanta 3/21 jinapUjA 10/186 jaghanyaparItAsaMkhya 10/85 jinavRSabha 13/37 jaghanya bandha 11/336 jihandriya 4/361; 7/64 jaghanya yogasthAna 10/463 jihvandriya arthAvagraha 13/228 jaghanya vargaNA 6/101 jihvandriya IhA 13/231 jaghanya sthAna 12/68 jihvandriya vyaMjanAvagraha 13/225 jaghanya sthiti 6/180; 11/350 jyotiSka 13/314 jaghanya sthitibaMdha 11/336 jyotiSka jIvarAzi 4/155 jaghanyasparddhaka 6/213 jyotiSkasAsAdanasamyagdRSTijaghanyAvagAhanA 4/22,33 svasthAnakSetra jaghanyAvadhi 13/325.327 jyotiSkasvasthAnakSetra 4/160 jaghanyAvadhikSetra 13/303 jyotiSI 8/146 janapada 13/335 jIva 1/11613/8,40 janapadavinAza 13/335,341 jIvaguNahAni 10/106 janapadasatya 1/118 jIvaguNahAnisthAnAntara 10/68; jantu 1/120 15/328 jambUdvIpa 3/1; 4/150; 13/307 jIvatva 14/13 jambUdvIpakSetra 4/164 jIvadravya 3/2; 13/43; 15/33 jambUdvIpacchadanaka 4/155 jIvanibaddha 15/7,14 4/150 pariziSTa 7 / 871 Page #928 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jIvapudgalabandha 13/347 jJAnopayoga jIvapudgalamoza 13/348 jJAyakazarIra 7/4,30 jIvapudgalayati 13/348 jIvapradezasaMjJA 13/436 jIvabhAva 14/13 jIvabhAvavandha 14/8 jhallarI saMsthAna 4/11,21 jIvamokSa 13/348 jIvayavamadhya 10/60; 12/212 jIvayuti 13/340 jIvavipAkitva 6/36 TaMka 14/465 jIvavipAkI 5/222; 6/114; 12/46; 15/13 jIvasthAna 1/76; 7/2,3; 8/5; 13/266 DaharakAla 5/42,44,47,56 jIvasamAsa 1/131; 4/31; 6/2; 8/4 jIvasamudAhAra 10/221,223 jIvAnubhAga 13/346 taTaccheda 14/436 jIvita 13/332,333,341 tat 13/221 juga 14/38 tatpuruSasamAsa 3/7:10/14 jugupsA 6/48; 8/10; 13/361 tattva 13/280,285 jaiminI 13/288 tattvArthasUtra 13/187 jaMghAcaraNa 9/70 tadbhavastha 14/332 tabhAvasAmAnya 4/3; 10/10,11 tadubhayapratyayita ajIvajJAtRdharmakathA 6/200 bhAvabandha 14/23,26,27 jJAna 1/353,363,384; 5/7,6, tadubhayapratyayita jIva84,142,186; 13/66; 14/38 bhAvabandha 14/10,18,19 jJAnakArya 5/224 tadubhayavaktavyatA 1/82 jJAnapravAha 1/142,143,146, 147, tadvyatirikta 7/4 364; 6/216 tadvyatirikta alpabahutva 5/242 jJAnavinaya 8/80 tadvyatiriktakarmAnanta jJAnAvaraNa 9/108 tadvyatiriktakarmAsaMkhyAta 3/124 jJAnAvaraNIya 6/6,6; 8/17; tadvyatiriktadravyalezyA 16/484 13/26,256,257 tavyatiriktavargaNA 14/52 jJAnAvaraNIyakarmaprakRti 13/265 tavyatiriktadravyAnanta jJAnAvaraNIyavedanA 10/14 tavyatiriktadravyAsaMkhyAta 3/124 872 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #929 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tavyatiriktanoAgamadravya 4/315 tiyaMca 4/220; 8/192; 14/236 tavyatiriktanoAgamadravyabhAva 5/184 tiryaMcabhAva 14/11 tavyatiriktanoAgamadravya tIrtha 8/62; 9/106,116 __ sparzana 4/142 tIrthakaratva 6/486,462,465,466 tadavyatiriktanokarmAnanta 3/15 tIrthakara 1/58; 5/164,323; savyatiriktanokarmAsaMkhyAta 3/124 6/246; 7/55;8/11,72,73, tavyatiriktasthAna 6/283 6/57,58; 10/43 tantucAraNa 9/76 tIrthakaranAma 13/363,366 tapovidyA 9/77 tIrthaMkaranAmakarma 6/67 tapaHkarma 13/38,54 tIrthakaranAmagotrakarma 8/76,78 tapas 13/54,61 tIrthaMkarasantarmika 8/332 taptatapa 8/61 tIvrakaSAya 10/43 tarka 13/346,346 tIvramandabhAva 5/187 tarpaNa 13/205 tRtIya pRthivI 4/86 talabAhalya 4/13 tRtIya pRthivI adhastanatala 4/225 tavalI 10/20,44,242.274 tRtIya sthAna 11/313 tArA 4/151 tRtIya saMgrahakRSTiantara 6/377 tAkika 6/460,461 tRtIyAkSa 7/45 tAlapramANa 4/40 teja 8/200 tAlapralambasUtra 6/230 tejakAyika 8/162 tAlavRkSasaMsthAna 4/11,21 tejasakAyika 7/71 tiktanAma 13/370 tejolezyA 1/386; 16/484, tiktanAmakarma 6/75 488,461 tithi 4/316 tejoja 10/23, 14/147 tiryaka 13/262,327,361 tejojamanuSya rAzi 7/236 tiryakSetra ___4/36 tejojarAzi 3/246 tiryakloka 4/37,166,183 tejasa 14/327 tiryaklokapramANa 4/41,150 taijasakAya 1/273 tiryaggati 1/202; 8/9 taijasakAmaNazarIrabandha 14/44 tiryaggatinAma 13/367 taijasadravyavargaNA 14/60,546 tiryaggatiprAyogyAnupUrvI .4/176; taijasazarIra 4/24; 6/66; 7/300; 6/76; 13/371,375 8/10; 13/310; 14/328 tiryagpratara 4/211; 13/371,373 tejasazarIranAma 13/367 tiryagyoni 13/325 tejasazarIrabandhasparza 13/30 tiryagsvasthAnasvathAnakSetra 4/194,204 tejasazarIrabandhana 6/70 tiryagAyu 6/46;8/9 tejasazarIrabandhananAma 13/367 tiryagAyuSka 13/362 taijasazarIralamba 13/325 pariziSTa 7 / 873 Page #930 -------------------------------------------------------------------------- ________________ trasa tejasazarIrasamudghAta 4/27 tejasazarIrasaMghAta tejasazarIrasaMghAtanAma 13/367 dakSiNa pratipatti 3/64,18, 5/32 toraNa 4/165; 14/36 daNDa 4/30; 6/236; tyakta 1/26 10/320; 13/84 tyaktadeha 6/269 daNDakSetra 4/48 tvakasparza 13/3,16 daNDagata 7/56 tvagindriya 13/24 daNDagatakevalI 4/48 6/61; 8/11 daNDasamudghAta ___4/28; 6/412 trasakAya 1/274 dantakarma 9/250; 13/6,10,41 trasakAyika 7/502 202; 14/6 trasanAma 13/363,365 darzana 1/145,146,147,148,146, asaparyAptasthiti 5/84,85 383,384,385; 6/6,32,33, trasasthiti 5/65,81 38; 7/7,100; 13/207,216, trikaccheda 3/78 358; 15/5,6 trikaraNa 6/204 darzanamohakSapaNa 7/14 tri:kRtvA 13/86 darzanamohakSapaNAniSThApaka 6/245 trikoTipariNAma 9/162,228,247; darzanamohakSapaNAprasthApaka 6/245 10/435 darzanamohanIya 4/335; 6/37, 38; trikoNa kSetra 4/13 10/264; 13/357,358 trikhaNDa dharaNIza 1/58 darzanavinaya 8/80 triratna 6/11 darzanavizuddhatA 8/76 trizarIra 14/238 darzanAvaraNa 6/108 trizatka 6/186; 10/121;16/537 darzanAvaraNakarma prakRti 13/206 trisamayAdhikAvalI 4/332 darzanAvaraNIya 6/10; 8/10; 13/26 tristhAnabandhaka 11/313 208,353 tristhAnika 15/174 darzanopayoga 11/333 trIndriya 1/242,248,264; 7/65, dalita 12/162 8/9 dalitadalita 12/162 trIndriyajAti 6/68 dazapUrvI 6/66 trIndriyalabdhi 14/20 dazavakAlika 1/67; 6/16. truTita 12/162 dAna 13/386 zruTitAtruTita 12/162 dAnAntarAya 6/78; 13/386,15/14 rAzika 3/65,66,10/63,120 dAnti 4/21 rAzikakrama 4/48 dArusamAna 16/374,536 yaMza 4/178 dArusamAnaanubhAga 12/117 874 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #931 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dArukasamAna 7/63 deva 1/203; 13/261,262 dAha 11/336 devakuru 4/365 dAhasthiti 11/341 devagati 1/203; 6/6786 divasa 3/67,4/317,365; devagatinAma 13/267 13/268,300 devakSetra 4/36 divasapathaktva 5/68,103; 6/426 devagatiprAyogyAnupUrvI 6/76; 13/371, divasAnta 13/306 382 divyadhvani 5/164; 8/120 devatA 4/316 dizA 4/226 devapatha 4/8 dizAdAha 14/35 devabhAva 14/11 dIptatapa 6/60 devaddhidarzana 6/434 dIptazikhA 10/265; 12/428 devaddhidarzananibandhana 6/433 dIrgha 13/248 devaloka 6/468/6 dIrghahrasvaanuyogadvAra 6/235 devAya 6/46; 8/8 dIrghAntara 5/117 devAyuSka 13/362 durabhigandha 6/75 deza 13/11 durabhigandhanAma 13/377 dezakaraNopazAmanA 15/275 durnaya 6/183 dezaghAtaka durbhaga 6/65; 8/8 dezaghAti 15/171, 16/374,536 durbhaganAma 13/363,366 dezaghAtisparddhaka 5/166; 7/61 dubhijJa 13/332,336,341 dezaghAtI 6/266% 7/64; 12/54 durvRSTi 13/332,336,341 deza jina 6/246; 6/10 6/65; 8/10 dezaprakRtivipariNAmanA 14/283 dusvaranAma 13/363,366 dezapratyAsattikRta 14/27 6/35; 13/332,334,341 dezamokSa .16/337 15/6 dezavinAza 13/332, 335, 341 duHSamakAla 6/126 dezavipariNAmanA 15/283 6/116 dezavrata 5/277 dUrApakRSTi 3/251,255 dezavratI 8/255,311 dRzyamAna dravya 6/260 dezasatya 1/118 dRSTamArga 5/22,38 deza sida 6/102 daSTAMta 4/22 dezasaMyama 5/202,7/14 dRSTiamRta 6/86,64 dezasparza 13/3,5,17 daSTipravAda 9/203 dezanA .6/204 dRSTivAda 1/106 dezAmarzaka 4/57 dRSTiviSa 6/86,64 dezAvadhi 6/25; 9/14 deya 3/20 dezAvaraNa dusvara duHSamasuSama pariziSTa 7 / 875 Page #932 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dezona loka dezopazama daitya doSa dravya dravya utkRSTa dravya upakrama 1/83,386; 3/2, 5, 6, 4/331, 337; 13/61,204323; 15/33 11/13 15/41 dravya upazAmanA dravyakarma dravyakAla dravyakRti dravya krodha dravyakSetra dravya chedanA dravya jaghanya dravyArjana dravyataH Adeza jaghanya dravyatva dravyanibandhana dravyaparivartana dravyaprakRti dravyapra krama dravyapramANa dravyapramANAnugama dravyabandha dravyabandhaka dravyabhAvapramANa dravyamana dravyamala dravyamokSa dravya maMgala dravyayuti dravyaliMga dravyaliMgI 4 / 56 6 / 241 4 / 18 14 /11 dravyalezyA 876 / SaTkhaNDAgama-parizIlana 15/275 13 / 38,43 4 / 313 6/250 dravyAntara 7/82 dravyAnanta 4/3 dravyAnuyoga dravyArthatA 14 / 435 11/12,85 dravyArthika 6/6 11/12 4/336 15/2 4/325 13 / 168,203 15/15 3/10 3/1,8, 13/63 14 / 27 dravyavargaNA dravyaviSkambhasUcI dravyavedanA dravyazruta dravyasUtra dravyasparza dravyasparzana dravya saMkrama dravyasaMyama dravyasaMyoga dravyasaMyogapada 13/348 4/208 dravyArthikanaya dravyArthika prarUpaNA dravyAlpabahutva dravyAsaMkhyAta dravyendriya dvandvasamAsa dvAdazAMga 7/3 dviguNazreNIzIrSa 3/36 dviguNahAni 1/256 dviguNAdikaraNa 1 / 32 16/337 1/20, 32 dvigusamAsa dvicarama samAna vRddhi dvitIya daNDa dvitIyadaNDasthita dvitIya pRthivI 4/427,428; dvitIya saMgrahakRSTiantara 5/58,63,14e dvitIya sthAna 16/448 dvitIya sthiti 14 / 52 5/263 10/7 8/61 6/3 13/63 1/83; 4/141; 6/167, 170 4/3, 145, 170, 322, 337,444; 7/3,13, 8/3; 13/3,11,36 4/141 16/336 6/465,473, 7/61 6/137 6/138 5/3 3/13 1/158; 3/1 10/22,450; 16/485 4/256 5/241 3/123 1/232 .3/7 6/56,58 15/267 6/153 3 / 77,81,118 3/7 6/34 7/313,315 4/72 8/58 6/377 11 / 113 6/232,253 Page #933 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIyAkSa 7/45 dharma 4/316; 8/92 dvipada 13/361 dharmakathA 6/263; 13/203, 14/8 dvipradezIya paramANu pudgala dharmadravya 3/3; 13/43, 15/33 dravyavargaNA 14/55 dharmAstidravya 10/436 vipradezIya vargaNA 14/122 dharmastikAyAnubhAga 13/346 dvimAtrA 14/32 dharmyadhyAna . 13/70,74,77 dvirUpadhArA 3/52 dharmyadhyAnaphala 13/80,81 dvisamayAdhikAvalI 4/332 dhAtakIkhaNDa 4/150,165 dviskandha dvibAhu kSetra 4/187,218 dhAna 13/205 dvisthAna daNDaka 8/274 dhAraNA 1/354; 6/18,6/144; dvisthAna bandhaka 11/313 13/216,233,243 dvisthAnika 15/174; 16/539 dhAraNAjina 6/62 dvisthAnika anubhAgabandhaka 6/210 dhAraNAvaraNIya 13/216,216,233 dvisthAnika anubhAgavedaka 6/213 dhurya 4/326 dvisthAnika anubhAga satkarmika 6/206 dhUmaketu 14/35 dvisthAnI 8/245,272 dhyAta 13/66 dvIndriya 1/241,248,264; 7/64; dhyAna 13/64,74,76,86 8/914/323 dhyAnasantAna 13/76 dvIndriyakArmaNazarIrabandha 14/43 dhyeya 13/70 dvIndriyajAti 6/68 dhrava 8/8 dvIndriya jAtinAma 13/367 dhravaavagraha 6/21 dvIndriyataijasakAmaNazarIrabandha 14/43 dhra vaudayaprakRti 15/116 dvIndriyatajasazarIrabandha 14/43 dhra vaudIraka 15/108 dvIndriya-trIndriyazarIrabandha 14/43 dhruvaudIraNAprakRti 15/106 dvIndriyazarIra 14/78 dhra vatta 4/141 13/308 dhravapratyaya 6/154 dvIpasAgaraprajJapti 1/110; 6/2,6 dhruvabandha 8/117 dvIpAyana 12/21 dhra vabandhaprakRti 8/17; 15/145,328 12/283 dhruvabandhI 6/86,118; 4/17 vyardhaguNahAni 6/152 dhra varAzi 3/41; 10!168, 170,173 dhra vazUnyadravyavargaNA 14/83,112,116 dhra vazUnyavargaNA 14/6 4/156; 10/150 dhra vaskandhadravyavargaNA dhanuSa 4/45,57 dhru vasthiti 13/243 dhra vAvagraha 1/35. dharaNItala 4/236 dhra vodaya 6/103 dvIpa dveSa dhana dharaNI pariziSTa 7/876 Page #934 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dhruvodayaprakRti nakSatra nagara nagaravinAza nandA nandAvarta napuMsaka napuMsakaveda napuMsaka vedabhAva napuMsaka vedopazAmanAddhA namaMsana naya nayavAda nayavidhi narakagatiprAyogyAnupUrvI nayavibhASaNatA nayAntaravidhi naraka narakagati narakagatimAna narakapRthivI narakaprastara nAga nAgahastI 8 /62 1/83 3/18; 7/60; 6 / 162, 166; 13/38, 168,287 narakAyuSka navagraiveyaka vimAna navavidhi 15/156, 162,233 na nAthadharmakathA nAnAguNahAnizalAkA 4/151 7/6; 13/334 13/334 4 / 316 13/267 1/341, 342; 4/46 6/47; 7/76; 8 / 10; 13/361 14 / 11 5/160 4/175,161; 13 / 280,287 13 / 280, 284 13/2 13 / 280,284 13/325; 14 /465 1 / 201,302, 6/67 8 /6 6/76; 13/371 878 / SaTkhaNDAgama-parizIlana 13/362 4/385 6/106,110 nAnAtva nAnA pradeza guNahAnisthAnAntara zalAkA nAnAzreNi nAma nAma upakrama nAmaupazAmanA nAmakarma nAmakarma prakRti nAmakAraka nAmakAla nAmakRti nAmakSetra nAmapada nAmaprakRti nAmaprakrama nAmabandha nAmabandhaka nAmabhAva nAmamokSa nAmamaMgala 13/367 nAmalezyA 14 /465 nAmavargaNA 14 / 465 nAmavedanA nAma satya nAmasama nAmachedanA nAmajina nAmanibandhana nAmanirukti 13/391 nAmasaMkrama 12/232; 15/327; nAmasparza 16/518, 522 nAmasparzana 1/101 nAmAnanta 6/151; 152, nAmAntara 163,165 nAmAlpabahutva 6/332,407 10/116 14 / 134 6/13; 13/26, 206 15/41 15/275 13/38,40,263 13 / 206 7/26 4/313 6/246 _4/3 14 /436 6/6 15/2 14/321 1/77, 6/136 13/198 15/15 14/4 7/3 _5/183; 12/1 16 / 339 1/17,16 16/484 14/52 10 / 5 1 / 117 6/260,266; 13/203; 14 / 8 16/336 13/3,8 4/141 3/11 5/1 5/241 Page #935 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nAmAsaMkhyAta 3/123 nidarzana 5/6; 15/32 nAmeya 13/388 nidAna 6/501, 12/284 nAmopakrama 9/135 nidrA 6/31,32; 8/10; 13/354 nAraka 4/57; 13/262,361,362 nidrAdaNDaka 8/274 nArakagati 1/201 nidrAnidrA 6/31; 8/6; 13/353,354 nArakabhAva 14/11 nidhatta 6/427; 16/516,576 nArakAyu 6/48, 8/6 nidhatta adhyavasAna 16/577 nArakasarvAvAsa 4/176 nidhatta-anidhatta 6/235 nArakAvAsa 4/177 nidhattikaraNa 6/265,346 nArAcazarIrasaMhanana 6/74 ninha 14/327 nArAcasaMhanana 8/10 nipuNa 14/327 nAlikA 3/65 nibandhana 15/1 nAlI 3/66; 4/318 nibandhana anuyogadvAra 1/233 niHsUcikSetra 4/12 nimiSa. 4/317 niHsRta 6/153 niratagati 1/101 ni:sRta avagraha 6/20 niraticAratA 8/82 niHsRta pratyaya 13/238 nirantara 5/56,257; 8/8 nikAcana adhyavasAna 16/577 nirantaraavakramaNakAlaniHzeSa 14/478 nikAcanA 10/46 nirantara bandha 8/17 nikAcanAkaraNa 6/265,346 nirantarabandhaprakRti 8/17 nikAcita 6/428; 12/34; nirantaravedakakAla 10/142,143 16/517,576 nirantarasamayaavakramaNakAla 14/474, nikAcita-anikAcita 6/235 475 nikRti 12/285 nirAdhAra rUpa 10/171 nikRtivAk 1/127 nirindriya 14/426 nikkhedima 6/273 nirukti 3/51, 73; 7/247 nikSepa 1/10; 3/17; 4/2,41; nirupakramAyu 6/89 6/225,227,228, 7/3,60; nirupakramAyuSka 10/234, 238 6/6, 140; 13/3,38,198; nirgrantha 6/323,324 14/51, 16/347 nirjarA 6/3; 13/352 nikSepAcArya 15/40 nirjarAbhAva 5/187 nigoda jIva 3/357; 4/406; nirjarita-anirjarita 13/54 7/506, 8/162 nirdeza 3/1,8,9; 4/6,144,322; nigodazarIra 4/478; 14/86 13/61 nicitakarma 4/76 nirmANa 8/10 nityanigoda 10/24; 14/236 nirmANanAma 13/363,366 mityakAnta 6/247 nirlepana 14/500 pariziSTa 7 / 879 Page #936 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 5/2 nilepanasthAna 10/267,268; 14/527 noAgamadravyakAla 4/314 nirvargaNA 6/385 noAgamadravyaprakRti 13/204 nirvargaNAkANDaka 6/215,216,218; noAgamadravyabhAva 5/184 11/363 noAgamadravyabandha 14/28 nirvANa 5/35,10/266 noAgamadravyabandhaka 7/4 niti 6/467,7/436; 14/363 noAgamadravyavargaNA 14/52 nirvRtisthAna 14/358 noAgamadravyavedanA 10/7 nityakSara 13/265 noAgamadravyasparzana 4/142 nivedanI 1/105;8/202 noAgamadravyAntara nirlepana 14/500 noAgamadravyAnanta nirlepanasthAna 10/267,268; 14/527 noAgamadravyAlpabahatva 5/242 niSiddhikA 1/183; 8/161 noAgamadravyAsaMkhyAta 3/123 niSeka 6/146,147,150; 11/237 noAgamabhavyadravyabhAva 5/184 niSekakSudrabhavagrahaNa 14/362 noAgamabhAva upazAmanA 15/275 niSekaguNahAnisthAnAntara 16/328 noAgamabhAvakAla 4/316; 11/77 niSekaprarUpaNA 14/321 noAgamabhAvakSetra 4/7; 11/2 niSeka bhAgahAra 6/153 noAgamabhAvajaghanya 11/13 niSekaracanA 10/43 noAgamabhAvanAraka 7/30 niSekasthiti 6/166,167 noAgamabhAvaprakRti 13/360,361 niSekasthitiprApta 10/113 noAgamabhAvabandha 14/8 nissaraNAtmaka tejasazarIra 4/27 noAgamabhAvabandhaka 7/5 nIcagotra 6/77, 8/8 noAgamabhAvabhAva 5/184 nIcargotra 13/388,386 noAgamabhAvalezyA 16/485 nIlalezyA 1/386, 7/104; 8/320, noAgamabhAvavargaNA 14/52 331; 16/484,488,460 noAgamabhAvasparzana 4/144 nIlavarNa 6/74 noAgamabhAvAntara 5/3 nIlavarNanAma 13/370 noAgamabhAvAnanta 3/16 naiRta 4/318 noAgamabhAvAlpabahatva 5/242 negama 7/28% B8/171,181, 10/22 noAgamabhAvAsaMkhyAta 3/125 12/303:13/164 15/24 noAgamamizradravyabhAva 5/184 naMgamanaya 1/84; 8/6; 13/4,11 noAgamavargaNA 14/52 naiyAyika 6/420; 6/323 noAgamasacittadravyabhAva 5/184 naisargikaprathamasamyaktva 6/430 noindriyaarthAvagraha 13/228 noanubhAgadIrgha 16/506 noindriyaarthAvagrahAvaraNIya 13/226 noanubhAgahnasva 16/511 noindriyaavAyAvaraNIya 13/232 noAgama 3/13,123 noindriya IhA 13/232 noAgamaacitadravyabhAva 5/184 noindriya IhAvaraNIya 13/232 880 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #937 -------------------------------------------------------------------------- ________________ noindriyajJAna 7/66 nyAya 13/286 noindriyadhAraNAvaraNIya 12/233 nyAsa 3/18 noindriyAvaraNa 5/237 nokarmaupakrama 15/41 nokarma upazAmanA 15/275 nokarmakSetra utkRSTa 11/13 pakSa 4/317,365; 13/268,300 nokarmakSetrajaghanya 11/12 pakSadharmatva 13/245 nokamaMdravya 4/6 pakSin 13/361 nokarmadravyanAraka 7/30 paTTana 13/335 nokarmaparyAya 4/327 paTTanavinAza 13/332,335,341 nokarmapudgala 4/332 pada 6/23, 10/26% 12/3,480; nokarmapudgalaparivartana 4/325 13/260,265 nokarmaprakRti 13/205 padanikSepa 6/152 nokarmaprakrama 15/15 padmalezyA 1/160; 7/104; 8/333, nokarmabandhaka 7/4 345, 16/484,488,462 nokarmamokSa 16/337 padamImAMsA /141; 10/26; 12/3; nokarmavedanA 10/7 14/50,322 nokarmasaMkrama 16/336 padazrutajJAna 13/265 nokarmasparza 13/4,5 padasamAsa 6/23, 12/480 13/267 nokaSAya 6/40,41, 13/356 padasamAsAvaraNIya 13/261 nokaSAyavedanIya 6/45; 13/356,361 padAnusArI 6/56,60 nokRti 6/274 padAvaraNIya 13/261 nogoNya 6/135 padAhina 13/89 nogoNyapada 1/74 pannaga 4/232 nojIva 12/266,267 payadakaraNa 15/276,277 notvaka 13/16 paraghAta 6/56, 8/10 noprakRtidIrgha 16/507 paraghAtanAma 13/263 noprakRtihnasva 16/506 paraprakRtisaMkramaNa 6/171 nopradezadIrgha 16/506 parapratyaya 4/234 nopradezahrasva 16/511 parabhavika 16/363 nomanoviziSTa 10/16 parabhavikanAmakarma 6/263,330,347 nosthitidIrgha 16/508 parabhavikanAmaprakRti 16/342 nosthitihasva 16/510 parabhavikanAmabandhAdhyavasAna 16/387 nyagrodhaparimaNDalazarIra paramANu 4/23; 13/11,18,215; 14/54 saMsthAnanAma 13/368 paramANupudgaladra vyavargaNA 14/121 nyagrodhaparimaNDalasaMsthAna 6/71 paramArtha nyADhya 13/286 paramArthakAla 4/320 pariziSTa 7/68 Page #938 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 6/25; 6/14,41 parivartanA 262,322 parivartamAna 10 / 42 12 / 370, 372 13 / 280,283 6/378; 10/225; 11/352; 12/214; 14 / 46 13/200,288 1/82 parasamayavaktavyatA parasthAna (alpabahutva) 3 / 208; 9 / 426, 438 10 / 406 7 / 436; paramAvadhi paramparAparyApti paramparAbandha paramparA labdhi paramparopanidhA paravAda parasthAnAlpabahutva parasparaparihAralakSaNavirodha parAkrama parikarma parigraha parigrahataH Attapudgala parigraha saMjJA paricita parijita pariNAma pariNAmataH Attapudgala pariNAmapratyaya pariNAmapratyayika pariNAmayoga parita apativargaNA parittajIviya paritApana paridhi paridhiviSkambha parinirvRtibhAva paripATI paribhoga 5 / 286; 13/345 6 / 63 13 / 17,262, 263, 266 12 / 2-2 16/515 1 / 415 6 / 252 6 / 268; 13 / 203 1/80; 15/172 15/172,242,261 10 / 55, 420 14 / 58 / 274 13 / 46 4/12,43,45,206,222 paribhogAntarAya parimaNDalAkAra parivartana 882 / SaTkhaNDAgama-parizIlana parivartamAnanAmaprakRti parivartamAnapariNAma parivartamAnamadhyapariNAma parizAtanakRti parihANi (rUpa ) parihAra parihArazuddhisaMyata 4/34 14 / 18 parihArazuddhisaMyama parItAnanta parokSa 16/515 paryAya 6/317 parodaya paryanta paryApta paryAptanAma paryAptanivRtti paryAptAddhA paryApti 8/7 4/86,362 1/254,267, 3/331; 6 / 62,416; 8 / 11; 10 / 240 paryAyajJAna paryAyanaya paryAyasamAsa paryAyasamAsajJAna paryAyasamAsAvaraNIya paryAyArthika paryAyArthika jana paryAyArthikanaya 5/20 13/360 6 / 78; 6 / 78; 13/386 paryAyArthikaprarUpaNA 4/178 14 / 6 paryAyAvaraNIya 6/262; 13/203 15/234 15/146 12/27 12/27 6/327 3/187 13/62 1/257; 4 / 362; 10/236 1/84, 4/337, 6/22; 8 / 5, 6, 13/60 13/363 _4/337 6/22 13/263 13/161 1 / 84; 6/170 4/146 4/3, 145,170, 322, 444; 7 /13; 8/3,78; 10/41; 16/485 1/370,371, 372; 7 / 94, 167, 8 / 303 7 / 167 3/18 6/26; 6/55, 143; 13/212,214 13/263 14/352; 15/180 10/37 4/146, 172, 186, 207, 256 13/261 Page #939 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pazu paryudAsa 15/25 pudgalaparivartanavAra.. - 4/334 paryudAsapratiSedha 7/476,480 pudgalaparivartanasaMsAra parva 4/317; 13/268,300 pudgalabandha 13/347 palya 4/6,185,386 pudgalamokSa 13/348 palyopama 3/63; 4/5,7,6,77,185, pudgala vipAkitva 5/222, 6/36 317,340,376; 13/268,300 pudgalavipAkI 5/226; 6/114; 12/46 palyopamazatapRthaktva 4/437 pudgalayuti 13/348 palyaMkAsana 4/46 pudgalAtta 9/235; 16/514 pazcAtkRta mithyAtva 4/346 pudgalAtmA 16/515 pazcAdAnupUrvI 1/73; 6/135 pudgalAnubhAga 13/346 13/361 punaruktadoSa 10/266;.12/206 pazyamAna 14/143 puruSa 1/341, 6/46 pANimuktAgati 1/300; 4/26 puruSaveda 6/47; 7/76; 8/10; 13/361 pApa 13/352 puruSavedadaNDaka 8/275 pAyadakaraNa 15/278 puruSa (purisa) vedabhAva 14/11 pAraMcika 13/62 puruSavedopazamanADA 5/160 pAramArthika nokarmadravyakSetra __4/7 pulaviya 14/86 pArasika 13/223 puSkaradvIpa 4/165 pAriNAmika 1/161; 7/6,30; 12/276 puSkaradvIpArdha 4/150 pAriNAmikabhAva 5/185,166,207, puSkarasamudra 4/195 230; 7/14 puSpottaravimAna 6/120 pAriNAmikI 9/182 puMDarIka 1/68; 9/161 pAva 13/1 puMveda 1/341 piThara 1/272,273 pizula 12/158 pUrva 4/317; 6/25; 12/480; pizulApizula 12/260 13/280,286,300 4/144, 13/366 pUrvakRta 9/206 piMDaprakRti 6/49%3/363,366; 4/347,350,356,366 16/347 pUrvakoTipRthaktva 4/368,373,400, 14/8 408, 5/42,52,72 13/352 pUrvagata 1/112 1/116; 14/36 pUrvadhara 15/238 pudagaladravya 3/3; 13/43, 15/33 3/46 pudgalanibaddha 15/7,13 pUrvazrutajJAna pudgalaparivartana 4/364,388,406; 6/25; 12/480 5/57 pUrvasamAsazrutajJAna 13/271 mudagalaparivartanakAla 4/327,334 varaNIya 13/261 pariziSTa 7/883 3/204 pUrima piMDa pucchaNa puNya pudagala Page #940 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8/5 pUrvasparddhaka 10/322,325; 13/85; prakIrNaka 4/174,234 16/520,578 prakIrNakAdhyAya 13/276 pUrvAtipUrva 13/280 prakRti 12/303; 13/167,205 pUrvAnupUrvI 1/73; 9/135; 12/221 prakRtianuyogadvAra 6/232 pUrvAbhimukhakevalI 4/50 prakRtialpabahutva 13/167 pUrvAvaraNIya 13/261 prakRtigopucchA 10/241 pRcchanA 6/262; 13/203 / prakRtidIrgha 16/507 pRcchAvidhi 13/280,285 prakRtidravyavidhAna 13/167 pRcchAvidhivizeSa 13/280 prakRtinayavibhASaNatA 13/167 pRcchAsUtra 10/9 prakRtinAmavidhAna 13/167 pRthivI 4/460 prakRtinikSepa 13/167,168 pRthivIkAyika 3/330; 7/70; 8/192 prakRtibaMdha 8/2,7; 6/168,200 pRthivIkAyikanAmakarma 7/70 prakRtibaMdhavyuccheda paizunya 1/17 prakRtimokSa 16/337 potakarma 9/246; 13/6,41,202; 14/5 prakRtivikalpa 4/176 paMkabahulapRthivI 4/232 prakRtivizeSa 10/510,511 paMcaccheda 3/78 prakRtizabda 13/200 paMcadravyAdhAraloka 4/185 prakRtisthAnaupazAmanA 15/280 paMcamakSiti 13/318 prakRtisthAnabandha 8/2 paMcamapRthivI 4/86 prakRtisatkarma 16/522 paMcamuSTi 6/126 prakRtisamutkIrtanA 8/7 paMcavidhalabdhi 7/15 prakRtisaMkrama 16/340 paMcalokapAla 13/202 prakRtisvarUpagalita 10/246 paMcasAmAyikayogasthAna 10/465 prakRtihrasva 16/506 paMcAMza 4/178 prakRtyarthatA 12/478 paMcendriya 1/246,248,264; 7/66 prakSepa 3/48,46,187; 6/152; paMcendriyajAti 1/264, 6/68, 8/11 10/337 paMcendriyajAtimAma 13/367 prakSepapramANa 10/88 paMcendriyatiyaMggatiprAyogyAnapUrvI 4/191 prakSepabhAgahAra 16/76,101 paMcendriyatiyaMca 8/112 prakSeparAzi 3/46 paMcendriyatiyaMcaaparyApta 8/127 prakSepazalAkA 3/156 paMcendriya tiyaMcaparyApta 8/112 prakSepasaMkSepa 5/264 paMcedriyatiyaMcayonimatI 8/112 prakSepottarakrama 6/182 paMcendriyalabdhi 14/20 pracaya 3/64 paMjara 13/5,34 pracalA ___6/31,32, 8/10; 13/354 paMjikA 11/303 13/354 prakAzana 4/322. pracalApracalA 6/31; 8/8%; 13/354 584 | badamAgama-parizIlana Page #941 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pratigraha prajJA 6/82,83,84 pratItasatya 1/118 prajJAbhAvachedanA 14/436 pratyakSa 1/135; 4/336, 6/26; prajJAzravaNa 9/81,83 6/55,142; 13/212,214 pratara 6/236; 10/320; 13/84 pratyakSajJAnI 8/57 prataragata 7/55 pratyabhijJAna 6/142 prataragatakevalikSetra 4/56 pratyaya 5/165 prataragatakevalI 4/11 pratyaya nibandhana 15/2 pratarapalya 3/78 pratyayaprarUpaNA 7/13 pratarasamudghAta 4/26,436 pratyayavidhi pratarAkAra 4/204 pratyAkhyAna 1/121; 6/43,44; pratarAvalI 4/386 8/83,85; 13/360 pratarAMgula 3/78,76,804/10,43,44, pratyAkhyAnadaNDaka 8/274; 6/222 151,160,172; 5/317,335; pratyAkhyAnapUrva 7/167 6/21 pratyAkhyAnAvaraNa 8/8 pratarAMgulabhAgahAra 4/68 pratyAkhyAnAvaraNIya 6/44 pratikramaNa 1/67, 8/83,84; 6/188 pratyAgAla 6/233,308 pratiguNakAra 1/45 pratyAmuNDA 13/243 16/411,414,465 pratyAvalI 6/233,234,308 pratipakSapada 1/76; 9/136 pratyAsatti 4/377, 8/6 pratipadyamAnasthAna 6/276,278 pratyAsannavipAkAnupUrvIphala 4/175 pratipatti 6/24; 12/480; 13/262 pratyeka anantakAya / 1/274 pratipattiAvaraNIya 13/261 pratyekanAma 13/363 pratipattisamAsa 6/24; 12/480 pratyekabuddha 5/323 pratipattisamAsazrutajJAna 13/266 pratyekazarIra 1/268; 3/331,333; pratipattisamAsAvaraNIya 13/261 6/62, 8/10; 13/387; 14/225 pratipAtasthAna 6/283,7/564 pratyeka zarIradravyavargaNA 14/65 pratipAtI 13/83 prathama vibhAga 14/501,502 pratipAtIavadhi 6/501 prathaktva 3/86; 13/13,77 pratibhAga 4/82, 5/270,260 prathaktvavitarkavIcAra 13/77,80 pratirAzi 10/67 prathaktvavitarkavIcArazukladhyAna 4/361 pratiSThA 13/243 prathama daNDa 7/313 pratisArI 6/57, 60 prathama niSeka 6/173 pratisArI buddhi 13/271,273 prathama pRthivI 4/88 pratisevita 13/346 prathama pRthivIsvasthAnakSetra 4/182 pratikSaNa 14/6 prathama samyaktva 6/3,204,206,223, pratIcchA 13/203 418; 10/285 / pratIcchanA 6/262 prathama samaya upazamasamyagdRSTi 6/235 zAnakSetra pariziSTa 7 885 Page #942 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama samaya tadbhavastha 14/332 pramANakAla 11/77 prathama saMgrahakRSTiantara 6/277 pramANaghanAMgula 4/35 prathama sthiti 6/232,233,308 pramANapada 1/77; 6/60,136,196; prathamAkSa 7/45 13/266 prathamAnuyoga 1/112; 6/208 pramANarAzi 4/71,341 pradeza 13/11 pramANaloka 4/18 pradeza udIrakaadhyavasAnasthAna 16/577 pramANavAkya 4/145 pradezaguNahAnisthAnAntara 16/376 pramANAMgula 4/48,160,185 pradezaghAta 6/230,234 pramAda pradezachedanA 14/336 prameya pradezadIrgha 16/506 prameyatva 4/144 pradezapramANAnugama 14/321 pramokSa 8/3 pradezabandha 6/198,200; 82 prayoga 12/286; 13/44 pradeza bandhasthAna 10/505,511 prayogakarma 13/38,43,44 pradezamokSa 16/338 prayogapariNata 14/23,24 pradezavinyAsAvAsa 10/51 prayogabandha 14/37 pradeza vipariNAmanA 15/283 prayogaza: udaya 15/286 pradezaviraca 14/352 prayojana 8/1 pradeza viracita alpabahutva 10/120,136 prarUpaNA 1/411 pradezasaMkrama 6 /256,258; 16/408 prarohaNa 14/328 pradezasaMkramaNAdhyavasAnasthAna 16/577 pravacana 8/72,73,60; 13/280,282 pradezahnasva 16/511 pravacanaprabhAvanA 8/76,61 pradezAgra 6/224,225 pravacanabhakti 8/76,90 pradezArthatA 13/63 pravacanavatsalatA 8/76,90 pradhAna dravyakAla 11/75 pravacanasannikarSa 13/280,284 pradhAnabhAva 4/145 pravacanasaMnyAsa 13/284 prapadyamAna upadeza 3/12 pravacanAddhA 13/280,284 prabandhana 14/480,485 pravacanArtha 13/280,282 prabandhakAlana 14/14,485 pravacanI 13/280,283 prabhA 14/327 pravacanIya 13/280,281 prabhApaTala 4/80 pravaravAda 13/280,287 pramattasaMyatta 1/176; 8/4 pravAhAnAdi 7/73 pramattApramattaparAvartasahasra 4/347 pravedha pramANa 3/4,18; 4/366; 7/247; pravezana 4/57 9/138,163 praznavyAkaraNa 1/104; 6/202 pramANa (pariNAma) 3/40,42,72 prazama 7/7 pramANa (rAzi) 3/187,164 prazastataijasazarIra 4/28, 7/400 4/161 886 / paTkhaNDAgama-parizIlana Page #943 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 4/383 prazastavihAyogati 6/76 preyasa 6/133 prazastopazAmamA 15/275 pluta 13/248 prasajya 15/25 prasajyapratiSedha 7/85,476 prastAra 4/57 prAkAmya 6/76,76 phala (rAzi) 3/187,160 prAkAra 14/40 phalarAzi 4/57,71,347 prANa 1/256,2/412; 3/66; 12/276 phalAca raNa 9/79 prANata 13/318 prANAtipAta 12/275,276 prANAvAya 1/122; 6/224 prANI 1/119 baddha-abaddha 13/52 prANyasaMyama 8/21 baddhAyuSka 6/208 prAdhAnyapada 1/76; 9/136 baddhAyuSkaghAta prAptArthagrahaNa 9/157,156 baddhAyuSkamanuSya samyagdRSTi 4/66 prApti 6/75 badhyamAna 12/303 prAbhUta 6/25; 6/134; 12/480 bala 4/318 prAbhUtajJAyaka 13/3 baladeva 13/261 prAbhUtaprAbhUta 6/24;12/480; 13/260 baladevatva 6/486,462,465,466 prAbhRtaprAbhRtazrutajJAna 13/270 bahu 6/146; 13/50,235 prAbhRtaprAbhRtasamAsa 6/24; 12/480, bahu-avagraha 6/16 13/270 bahubrIhisamAsa 3/7 prAbhRtaprAbhRtasamAsAvaraNIya 13/261 bahuvidha 1/151, 13/237 prAbhRtaprAbhRtAvaraNIya 13/261 bahuvidha-avagraha 6/20 prAbhRtazrutajJAna 13/270 bahuzruta 8/72,73,86 prAbhUtasamAsa 6/25; 12/480 bahuzrutabhakti 8/76,86 prAbhRtasamAsazrutajJAna 13/270 bAdara 1/246,267; 2/330,331; prAbhUtasamAsAvaraNIya 13/261 6/61; 8/11; 13/46,50 prAbhUtAvaraNa 13/261 bAdarakarma 1/153 prAmANya 6/142 bAdarakRSTi 12/66 prAyazcita 13/56 bAdaranigodadravyavANA 14/84 prAyogyalandhi 6/204 bAdaranigodapratiSThita 3/348, 4/251 prAyopagamana 1/23 bAdarayugma 10/23; 14/147 prAvacana 13/280 bAdarayugma rAzi 3/246 prAzukaparityAnatA 8/87,86 bAdarasAmparAyika 7/5 prAsAda 14/36 bAdarasthiti 4/360,403 12/284 bAhalya 4/12,35,172 prema pariziSTa 7 / 887 Page #944 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bAhyatapa 8/86 bhagavat 13/346 bAhyanivRtti 1/234 bhajitavya 13/306 bAhyapaMkti 4/151 bhajyamAnarAzi 3/47 bAhya-vargaNA 14/223,224 bhadrA 4/316 bAhya ndriya 7/68 bhaya 6/47; 7/34,35,36,8/10; bIja 14/328 13/332,336,341,361 bIjacAraNa 6/76 bharata 4/45; 13/307 bIjapada 6/56,57,56,60,127 bhava 10/35; 14/425; 15/7; bIjabuddhi 6/55,56 16/512,516 buddhabhAva 14/18 bhavagrahaNa 13/338,342, buddhi 13/243 14/362 bodhitabuddha 5/323 bhavagrahaNabhava 16/512 bauddha 6/467; 6/323 bhavadhAraNIya 6/235 baMdha 6/83,85,460; 7/1,82, 8/2, bhavana 14/465 3,8; 13/7,347; 14/1,2,30 bhavanavAsiupapAdakSetra 4/80 baMdhaka 7/1; 8/2; 14/2 bhavanavAsikSetra / 4/78 baMdhakasatvAdhikAra 7/24 bhavanavAsijagapraNadhi 4/75 baMdhakAraNa 7/6 bhavanavAsijagamUla 4/164 baMdhana 7/1; 8/2; 14/1 bhavanavAsiprAyogyAnupUrvI 4/230 baMdhana upakrama 15/42 bhavanavAsI 4/162; 8/146 baMdhanaguNa 14/435 bhavanavimAna 4/162 baMdhanIya 7/2; 8.2; 14/1,2,48,66 bhavaparivartana 4/325 baMdhaprakRti 12/465 bhavaparivartanakAla 4/334 baMdhamArgaNA 16/516 bhavaparivartanavAra 4/334 baMdhavidhAna 7/2; 8/2; 14/2 bhavasthiti 4/333,368 baMdhavidhi 8/8 bhavasthitikAla 4/322, 366 baMdhavyuccheda 8/5 bhavAnanugAmI 13/264 baMdhasamutpattikasthAna 12/224 bhavAnugAmI 13/264 baMdhasthAna 13/111,112 bhavapratyaya 13/260,262 baMdhasparza 13/3,4,7 bhavapratyayaavadhi 6/26 baMdhAdhvAna 8/8 bhavapratyayika 15/172,261 baMdhAnuyogadvAra 6/233 bhaviSyata 13/280,286 baMdhAvalI 4/332, 6/168,202; bhavopagRhIta 15/172,175 10/111,167 16/380 brahma 4/235; 13/316 bhavya 1/150, 7/4,7; 13/4,5, brahmottara 4/235 280,286 bhavyajIva 14/13 bhaktapratyAkhyAna 1/24 bhavyatva 4/480 5/188 888 / baTsamAgama-parizIlana Page #945 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhavyadravyasparzana 4/142 bhAvapramANa bhavyanoAgamadravya 1/26 bhAvabaMdhaka bhavyanoAgamadravyakAla 4/314 bhAvamana bhavyarAzi 4/336 bhAvamala bhavyasiddha 1/362,364 bhAvamokSa bhavyasiddhika 7/106, 8/358 bhAvamaMgala bhavyasparza 13/4,34 bhAvayuti bhavyAnanta 3/14 bhAvalezyA bhavyAsaMkhyAta 3/124 bhAvavargaNA bhAga 7/465 bhAvaveda bhAgalabdha 3/38,36 bhAvavedanA / bhAgahAra 3/36,48, 4/71 bhAvazruta bhAgahArapramANAnugama 10/113 bhAvasatya | bhAgAbhAga 3/101,207 bhAvasaMkrama bhAjita 3/36,41, 7/247 bhAvasaMyama bhAjyazeSa 3/47 bhAvasaMyoga bhAnu 4/316 bhAvasaMsAra bhArya 4/318 bhAvasthitikAla bhAmA 13/261 bhAvasparza bhAva 1/26; 5/186; 6/137, bhAvasparzana 138; 13/61 bhAvAnanta bhAvaupakrama 15/41 bhAvAnuyoga bhAvakarma 13/36,40,60 bhAvAnuvAda bhAvakalaMka 14/234 bhASA bhAvakalaMkala 14/234 bhASAgAthA bhAvakAla 4/313 bhASAdravya bhAvakSetra 4/3 bhASAdravyavargaNA bhAvakSetrAgama 4/6 bhASAparyApti bhAvajaghanya 11/85 bhAvendriya bhAvajina 6/7 bhittikarma bhAvanikSepa 13/36 bhAvanibandhana 15/3 bhinnadazapUrvI bhAvaprakRti 13/168,360 bhinnamuhUrta bhAvaprakrama 15/16 bhImasena bhAvaparivartana 4/325 bhukta bhAvaparivartanakAla 4/334 bhuja bhAvaparivartanavAra 4/334 bhujagArabandha 3/32,36 7/3,5 1/256 1/32 15/237 1/26,33 13/346 1/431, 16/485,488 14/52 5/222 10/8 8/61 1/118 16/336,340 6/465, 7/91 9/137,138 4/334 4/322 13/3,6,34 4/141 1/158 13/172 13/221,222 10/143 13/210,212 14/61,550 1/255; 7/34 1/236 6/250; 14/6,10,41 202; 14/6 6/66 3/66,67; 13/306 13/261 13/346,350 4/14 8/2 pariziSTa 7 / 886 Page #946 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUtabali bhujAkAra (bhUyaskAra) 10/261; 15/50 matijJAna 1/354; 7/66 bhujAkAraudaya 14/325 matyajJAna 1/354; 7/66 bhujAkAraudIraNA 15/157,260 madhuranAma 13/370 bhujAkAraupazAmaka 16/377 madhuranAmakarma 6/75 bhujAkArabandha 6/181 madhusravI 6/100 bhujAkArasaMkrama 16/368 madhyadIpaka 9/44; 10/48,496, 12/14 bhujyamAnAyu 6/163; 10/237,240 madhyamaguNakAra 4/41 bhuvana 5/63 madhyamadhana 16/160 bhUta 4/232; 13/280,286 madhyamatribhAga 14/502 bhUtapUrvanaya 6/126 madhyamapratipatti 4/340 13/36,381 madhyamapada 6/60,195;13/266 bhUtabalibhaTTAraka 15/1 madhyaloka 4/8 bhUmi 4/8 manuja 13/361 bheMDakarma 9/250; 13/6,10,41,202; manuSya 1/203; 13/262,327 14/6 manuSya aparyApta 8/130 bheda 4/144; 14/30,121,126 manuSyagati 1/202; 6/67; 8/11 bhedajanita 14/134 manuSyagatinAma 13/367 bhedaprarUpaNA 4/256 manuSyaparyApta 8/130 bhedapada 10/16 manuSyagatiprAyogyAnupUrvI 4/176; 6/76; bhedasaMghAta 14/121 13/377 bhoktA 1/116 manuSyabhAva 14/11 bhoga 6/78; 13/386 manuSyaloka 13/307 bhogabhUmi 4/206;6/245 manuSyalokapramANa 4/42 bhogabhUmipratibhAga 4/168 manuSyAyu 5/46% 8/11 bhogabhUmipratibhAgadvIpa 4/211 manuSyAyuSka 13/362 bhogabhUmisaMsthAnasaMsthita 4/186 8/130 bhogAntarAya 6/78; 13/386; 15/14 manojJavaiyAvRtya 13/63 bhaMga 3/202,203; 4/336, 411; manodravyavargaNA 9/28,67 8/171; 10/225; 15/23 manobalI 6/98 bhaMgaprarUpaNa 4/475 manoyoga 1/276,308; 4/361 bhaMgavidhi 13/280,285 7/77; 10/437 bhaMgavidhivizeSa 13/280,285 manodravyavargaNA 14/62,551,552 mana:prayoga 13/44 manaHpravIcAra 1/336 maDaMbavinAza 13/332,335,341 mana:paryaya 1/164,358,360; 13/212 mati 13/244,332,333,341 mana:paryayajJAna 6/28,488,462,465; matiajJAnI 7/84, 8/276; 14/20 13/212,328 890 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #947 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mana:paryajJAnAvaraNIya 6/26; 13/213 mAnasaMjvalana 13/360 manaHparyayajJAnI 7/84; 8/265 mAnAddhA 4/361 manaHparyApti 1/255 mAnI 1/120 mamattItaH Attapudgala 16/515 mAnuSa 13/361 maraNa 4/406,470,471; 13/332, mAnuSakSetra 3/255,256,4/170 333,341 mAnuSakSetravyapadezAnyathAnupapatti 4/171 maskArI 13/288 mAnuSottaraparvata 4/163 mahAkarmaprakRtiprAbhUta 7/1,2; 8/9; mAnuSottarazaila 4/150,216; 13/343 10/20; 16/36,196 mAnopazAmanAddhA 5/160 mahAkalpa 1/18, 6/161 mAyA 1/350; 6/41; 12/283 mahAtapa 6/61 mAyAkaSAya 1/346 mahAbandha 6/105 mAyAkaSAyI 7/83 mahApuNDarIka 1/186/161 mAyAgatA 1/113, 6/210 mahAmaNDalIka 1/58 mAyAddhA 4/361 mahAmatsyakSetra 4/36 mAyAsaMjvalana 13/360 mahAmatsyakSetrasthAna 4/66 mAyI 1/120 mahAmaha 8/62 mAyopazAmanAddhA 5/160 mahAvAcakakSamAzramaNa 16/577 mAraNAntikakAla mahArAja 1/57 mAraNAntikakSetrAyAma 4/66 mahArASTra 13/222 mAraNAntika rAzi 4/85 mahAvyaya 13/51 mAraNAntikasamudghAta 4/26,166; mahAvrata 5/277,6/41 7/300 mahAvratI 8/225,256 mArga 13/280,288 mahAzukra 4/235 mArgaNa 1/131 mahAskandhasthAna 14/465 mArgagA 7/7; 13/242; 16/510 mahAskandhadravyavargaNA 14/117 mArgaNAsthAna 8/8 mahimA 6/75 mAlava 13/222 mahoraga 13/361 mAlAsvapna 6/74 mAgadha 13/222 mAsa 4/317,365; 13/268,300 mAgadhaprastha 4/320 mAsapRthaktva 5/32,63 mAdA 14/30,32 mAsapRthaktvAntara 5/176 mAna 1/350; 6/41, 12/283; 13/346 mAhendra 4/235; 13/316 mAnakaSAya 1/346 mithyAjJAna 12/286 mAnakaSAyI 7/82 mithyAtva 4/336,358,477; 5/6; mAnadaNDaka 8/275 6/36; 7/8; 8/2,6,16; 6/117; mAnasa 13/332.340 10/43;13/358; 14/12 mAnasika 13/346,350 mithyAtvAdikAraNa 4/24 pariziSTa 7 / 861 Page #948 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mithyAtvAdipratyaya mithyAdarzana mithyAdarzanavAk mithyAdRSTi 1 / 162, 262, 274; 6/446, 452,454; 7/111 8 / 4, 386, 9 / 182 mizra mizraka mizragrahaNAddhA mizradravyasparzana mizrano karmadravyabandhaka mizraprakrama mizramaMgala mizravedanA mImAMsaka mImAMsA mukta mukta jIvasamaveta muktamAraNAntika muktamAraNAntika rAzi mukha mukha rAMgula mukhavistAra munisuvrata muhUrtAnta mUrtadravyabhAva mUla mUlanirvartanA mUlataMtra mUlaprakRti mUlaprakRtibandha 7/2 12/286 1/117 mRga 13/223, 224 4 / 226, 328 4 / 143 7/4 mUlapratyaya mUlaprAyazcita mUlavINA 862 / SaTkhaNDAgama-parizIlana 7/6 mRdunAma mRdusparza mRdaMgakSetra 10 / 7 6/460; 6 / 323 13/242 16 / 338 mRdaMgamukharuMdapramANa mRdaMgasaMsthAna 15/15 mRdaMgAkAra 1 / 28 10/5 4/146; 13/371,383 muhUrta 3/66,4/317, 360; 13 / 268,266 muhUrta pRthaktva 4/48 mUlAgrasamAsa 4/175,230; 7/307, 312 _4/76,307,312 maithuna 5 / 32,45 13 / 306 12 / 2 4 / 146; 10/150 mRtikA mRduka mRdukanAmakarma 6/5 8 / 2 mRSAvAda medhA meru 8/20 16 / 62 10/403 merutala meruparvata merumUla meha maMtra 4/13 13/37 mokSaanuyogadvAra maithunasaMjJA mokSa moha mohanIya 16/486 mohanIyakarma prakRti 13/60 mokSakAraNa mokSapratyaya moSamanoyoga 12/282 1/415 6 / 460; 6 / 6; 13/346, 348; 16 / 337,338 6/234 7/6 7/24 1 / 280, 281 12/283; 14/11 13 / 26,208, 357 13/206 maMga maMgala maMgaladaNDaka maMDalIka maMtha maMthasamudghAta 4/33; 10/123, 134, 246 13/391 13/205 13/50 6/75 6 / 11; 13/370 13/24 4/51 4 / 51 4/22 4/11;12 12/276 13/242 4/163 4/204 4/218 4/205 14/35 4/18 1/33 1/32,33,34; 6/2,103 6/106 1/57 10/321,328 6/413 Page #949 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yogI maMda 13/50 yogavargaNA 10/43,446 maMdaramUla 483 yogaparAvRtti 4/406 yogayavamadhya 10/57,59,242; 16/473 yogasthAna 6/201; 10/76,436,442 yogAntarasaMkrAnti 5/86 yakSa 13/361 yogAvalambanAkaraNa 10/262 yativRSabhabhaTTAraka 12/232 yogAvAsa -10/51 yathAkhyAtasaMyata 1/373; 8/306 yogAvibhAgapraticcheda 10/440 yathAkhyAtasaMyama 12/51 1/120 yathAkhyAtavihArazuddhisaMyata 1/371; 7/24 yogya 4/316 yathAtathAnupUrvI 1/73; 6/135 yojana 13/306,314,325 yathAnupUrva 13/280 yojanapRthaktva 13/338,336 yathAnumArga 13/280,286 yojanAyoga (jujaNa) 10/433,434 yathAzaktitapa 8/76,86 yoniprAbhRta 13/346 yathAsvarUpa 10/177,186,166,237,476 yantra 13/5,54 yama 4/316 yava 13/205 rajju 3/33; 4/11,13,156,167 yavamadhya 10/56,236; 12/231, rajjucchedanaka 14/50,402,500 rajjapratara ' 4/150,164 yavamadhyajIva 6/47; 8/10; 13/361 yavamadhyapramANa 10/88 rativAk 1/117 yaza:kItti 4/45 yaza:kIttinAma 13/363,366 rasa 6/55;8/10; 3/57 yAdRcchika prasaMga 4/18 rasaniti 1/235 yuktAnanta 3/18 rasanAma 13/363,364,370 yuga 4/317; 13/268,300 rasaparityAga 13/57 yugma (rAzi) 3/246 raha 14/38 yugma 10/16,22 rAkSasa 4/232; 13/361 yuti 13/346,348 rAga 12/283; 14/11 yoga 1/140,266; 4/477; 5/226; rAgadveSa 6/133 7/6,8; 8/2,20; 10/436,437; rAjA 12/367 rAju 7/372 yogakRSTi 10/323 rAtribhojana 12/283 yogadvAra 13/260,261 rAzi 3/246 yoganirodha 4/356;13/84 rAzivizeSa 3/342 yogapratyaya 8/21 riktA 4/316 10/62 rati 8/11 rali pariziSTa 7 / 863 Page #950 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rUkSanAmakarma rucaka 13/307 labdhAntara 3/47 rucakaparvata 4/119 labdhi 1/236, 7/436, 8/86 rudhiranAmakarma 6/74 labdhisaMpannamunivara 4/117 rudhiravarNanAma 13/370 __ labdhisaMvegasampannatA 5/76,86 rUkSanAma 13/370 layanakarma 6/246; 13/9,41,202; 14/5 rUkSasparza 13/24 layasattama 4/353 rUpa 4/200 lava 3/65; 4/150,194; 13/268,266 rUpagata 13/316,321,323 lavaNasamudra 4/150,164 rUpagatarAzi 10/151 lavaNasamudrakSetraphala 4/165,168 rUpagatA 1/113,6/210 lADha 13/222, 341,386 rUpaprakSepa 4/150 lAbha 13/332,334,341,386 rUpapravIcAra 1/336 lAbhAntarAya 6/75; 13/336; 15/14 rUpasatya 1/117 lepakarma 13/9,10,41,202 rUpAdhikabhAgahAra 10/66,70 lepyakarma 6/246; 14/5 rUpI 14/32 lezyA 1/146,150,386; 2/431; rUpIajIvadravya 3/2 8/356; 16/484 rUponabhAgahAra 10/66,71, 12/102 lezyAanuyogadvAra 6/234 rUponApalikA 4/43 lezyAkarma 16/460 13/332,336,341 lezyAkarmaanuyogadvAra 6/234 rohaNa 4/318 lezyAddhA 5/151 rohiNI 9/66 lezyAntarasaMkrAnti 5/153 4/318 lezyAparAvRtti 4/370,471 4/16 lezyApariNAma 9/234 loka 3/33,132; 4/9,10; 11/2: 13/288,346,347 lokanADI 13/316 lakSaNa 7/66;6/72,73 lokanAlI 4/20,83,148,164, laghimA 6/75 170,161 laghunAma 13/370 lokapratara 3/133; 4/10 laghunAmakarma 6/75 lokapradezapariNAma 3/3 laghusparza 13/24 lokapAla 13/202 latAsamAnaanubhAga 12/117 lokapUraNa 7/55; 6/236; 10/321, labdhaavahAra 3/46 13/84 labdhamatsya 11/15,51 lokapUraNasamudghAta 4/26, 436; 6/413 labdhyakSara 13/262,263,265 lokapramANa 4/146,147 labdhavizeSa 3/46 lokabindusAra 1/122; 6/25; 6/224 864 | SaTkhaNNAgama-parizIlana roga ruMda Page #951 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lokamAtra lokAkAza lokAyata lokAlokavibhAga lokottarasamAcArakAla lokottarIyavAda lobhakaSAyI lobhadaNDaka lobhasaMjvalana lobhAvA lobhopazAmanAdA lohAgni laukika bhAvazruta laukikavAda laukikasamAcArakAla lAMgalikagati lAMgalikA 13 / 280, 288 lobha 1/350; 6/41; 12 / 283, 284 7/83 8/275 lAMtava liMga vaktavyatA vaktA vacanabalI vacanayoga vacaH prayoga vacas 13/322,327 4 / 9 varATaka vajra 6/323 vajravRSabhavajjanArAcazarIrasaMhanana 4 / 12 11/76 6 / 140 1 / 116 6 / 68 4/361; 7/78; 10 / 437 14/44 1 / 305 vanaspatikAyika 3/357; 7/72; = / 162 vandanA 13/5 9 / 322 13 / 280,288 11/76 4 / 26 1/200 _4/235; 13/316 13 / 245 varSabhanArAcazarIrasaMhanana vajravRSabhanArAcasaMhanana 13/360 vargaNAdeza 4 / 361 vargaNAnyasamudAhAra 5/160 vargaNAmayavibhASaNatA 13/115 barga vajranArAcasaMhanana vajranArAcazarIrasaMhanana 6 / 73; 13/369 vajrarSabhanArAcasaMhanana 6/107 vargaNa vargaNA 6 / 201,370 ; 8 / 2; 10/442,450, 457; vargaNAnikSepa vargaNAprarUpaNA vargamUla 4/20, 146; 10 /103,150, vargazalAkA vargasthAna vargasaMvargita vargitasaMgitarAzi varNa varNanAma vartamAna vartamAnaprastha 1/17; 8/83, 84, 62; 6/188; 10 / 28 13/6,10,41; 14/6 varSa pRthaktva vardhamAnabhaTTAraka vadhita rAzi varSara varSa vartamAna viziSTakSetra vardhanakumAra vardhanakumAra mithyAtvakAla vardhamAna 8/10 varSapRthaktvAntara varSa pRthaktvAyu varSasahasra 13/369 8/10 6/73 450, 12/63 4/200 / 105; 12 / 93; 14/51 14 / 136 6 14/49; 14 / 52 14 / 51 14/46 _3/133,134; 4 / 202; 5/267; 10 / 131 _3/21,335 3/26 4/145 6/247 __4/324 1 / 119, 126; 13 / 262,393 3/16 3/335 3/16 6 / 55; 8 / 10; 6/273 13/363, 364,370 13/336,342 12/231 4/154 13/222 4/320; 13/307 4 / 348 5 / 18, 53, 55, 264; 13/307 5/18 5/36 4/418 pariziSTa 7 / 815 Page #952 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vallariccheda 14/436 vigraha 4/64,175; 5/173; 11/20 vazitva 6/76 vigrahagati 1/266; 4/26; 3/43,80; vastu 1/174; 3/6; 6/25, 6/134; 5/300; 8/160 12/480; 13/260 vigrahagatinAmakarma 4/434 vastuAvaraNIya 13/260 vigUrvaNAdiRddhiprApta 4/170 vastuzrutajJAna 13/270 vigUrvamAnaekendriyarAzi 4/82 vastusamAna 6/25; 12/480 vijaya 4/318,286 vastusamAsazrutajJAna 12/270 vijjU 14/35 vastusamAsAvaraNIya 13/260 vijJapti 13/243 vAima 6/272 vitata 13/221 vAkprayoga 9/217 vitarka 13/77 vAggupti 1/1168/216 vidyAdhara 6/77,78 vAgurA 13/34 vidyAnuvAda 1/121; 6/71,223 vAgyoga 1/276,308 vidyAvAdI 6/108,113 vAcaka 14/22 vidrAvaNa vAcanA 6/252,262; 13/203; 14/8 vidizA 4/226 vAcanopagata 6/268; 13/203; 14/8 videha vAcyavAcakazakti 4/2 videhasaMyatarAzi 4/45 vAtavalaya 4/51 vidhinaya vAdAla 3/255 vidhyAtabhAgahAra 16/448 vAnavyantara . 8/146; 13/314 vidhyAtasaMkrama 6/236,28616/406 vAmanazarIrasaMsthAna 1/72 vinaya / 8/80; 13/63 vAmanazarIrasaMsthAnanAma 13/368 vinayasampannatA 6/76,80 vAyu 4/316 vinAza 4/336; 15/16 vAyukAyika 1/273; 7/71; 8/192 vinyAsakrama 4/76 vAruNa 4/318 vipakSasatva 13/245 vAsudevatva 6/486,462,465,466 vipaccid 16/503 vikalpa 3/52,74; 5/186; vipariNAmatA 15/283 7/247 vipariNAmopakrama 15/282; 16/555 vikalaprakSepa 10/237,243,256 viparItamithyAtva 8/20 vikalapratyakSa 6/143 vipAka 14/10 vikalAdeza 6/165 vipAkavicaya 13/72 vikRtigopucchA 10/241,250 vipAkavicayaajIvabhAvabandha 14/23 vikRtisvarUpagalita 10/246 bipAkavicayajIvabhAvabandha vikriyA 14/10,11 1/261 vipulagiri vikriyAprApta 12/231 6/75 vipulamati 6/28; 8/66 vikSepaNI 1/105; 6/202 vipulamatimanaHparyayajJAnAvikSobha 4/316 varaNIya 13/338,340 866 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #953 -------------------------------------------------------------------------- ________________ viraca vibhaMgajJAna 1/358; 13/291 viSNu 1/116 vibhaMgajJAnI 7/84; 8/276; 14/20 viSama 14/33 vimAtA 14/30 viSaya 13/216 timAna 4/170; 14/465 viSayin 13/216 vimAnatala 4/165 vistAra 4/165 vimAnaprastara 14/465 vistArAnanta 3/16 vimAnazikhara 4/227 vistArAsaMkhyAta 3/125 vimAnendriya 14/465 visrasApariNataavagAhanA 14/25 14/352 visrasApariNatagati 14/25 virati 8/82; 14/12 visrasApariNatagandha 14/25 viralana 3/19; 4/201, 10/66,82 visrasApariNatarasa 14/25 viralita 3/40,42; 7/247 visrasApariNatavarNa 14/25 viraha 4/360; 5/3 visrasApariNataskandha 14/26 vilepana 6/273 visrasApariNataskandhadeza 14/26 vivikta 13/58 visrasApariNatazabda 14/25 viviktazayyAsana 13/58 visrasApariNatasparza 14/25 vividhabhAjanavizeSa 13/204 visrasApariNatasaMsthAna 14/26 viveka 13/60 visrasAbandha 14/26 vilomapradezavinyAsa 10/44 visrasAsuvacaya 14/430 vizarIra 14/237 visrasAsuvacayaprarUpaNatA 14/224 viziSTa 10/16 visrasopacaya 4/25; 6/14,67; vizuddhatA 11/314 10/48; 13/371 vizuddhi 6/180,204; 11/209 visaMyojana 4/336, 12/50 vizuddhisthAna 11/208,206 vihAyogati 6/61; 8/10 vizaddhilabdhi 6/204 vihAyogatinAma 13/363,365 vizeSa 4/145; 13/234 vihAyogatinAmakarma 4/32 vizeSamanuSya 7/52; 15/63 vihAravatsvasthAna 4/26,32,166; vizeSavizeSamanuSya 7/52; 15/63 7/300 viSa 13/5,34 vIcAra 13/77 viSkambha 4/11,45,147 vIcArasthAna 6/185,187,167; viSkambhacaturbhAga 4/206 11/111 viSkambhavargaguNitarajju 4/85 vIcArasthAnatva 6/150 viSkambhavargadazaguNakaraNI 4/206 vINA 10/403 viSkambhasUcI 3/131,133,138; 10/64 vItarAga 6/118 viSkambhasUcIguNitazreNI 4/80 vItarAgachadmastha 15/182 viSkambhAdha 4/12 vIryapravAda 6/213 viSThauSadhiprApta 6/67 vIryAntarAya 6/78; 13/386; 15/14 pariziSTa 7/897 Page #954 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vedaka vIryAnupravAda 1/115 vakriyikazarIranAma 13/367 vRtta 4/206 vaikriyikazarIrabandhana 6/70 vRtti 2/137,148; 13/57 vakriyikazarIrabandhananAma 13/367 vRttiparisaMkhyAna 13/57 vaikriyikazarIrabandhasparza 13/30 vRddhi 4/16,28 vaikriyikazarIrasaMdhAta 6/70 vRddhi (rUpa) 3/46; 187; 13/306 vaikriyikazarIrasaMghAtanAma 13/367 vetrAsana 4/11,21 vaikriyikazarIrAMgopAMga vetrAsanasaMsthita 4/20 vaikriyikaSaTaka 15/276 veda 1/116,140,141;7/7; 13/280 vaikriyikasamudghAta 4/26,166; 7/266 1/368 vaijayanta 4/316,386 vedakasamyaktva 1/365, 7/107; 8/10; vaidikabhAvazrutagrantha 6/322 10/288 vainayika 6/186 vedakasamyadRSTi 1/171; 7/108; 8/364 vainayikadRSTi 6/206 vedanA 8/2; 6/232; 10/16,17; vainayikamithyAtva 8/20 11/2; 12/302; 13/36, vainayikI 6/82 203,212,268,260,263 vaiyAvRtya 8/88; 13-63 310,325,327 vaiyAvRtyayogayuktatA 8/76,88 vedanAkRtsnatrAbhUta 1/125 vairocana 4/318; 13/115 vedanAkSetravidhAna 11/2 vaizeSika 6/460, 6/323 vedanAkhaNDa 6/104 vaizyadeva 4/318 vedanAvedanA 12/302 vaMga 13/335 vedanAsamudghAta 4/26,76,87,186; vyaMjana 6/72; 73; 13/247,16/512 7/266,11/18 vedanIya 6/10,8/11,13/26,208,356 vyaMjanaparyAya 4/337; 3/178; 6/172 vedanIyakarmaprakRti 13/206 243; 10/11,15 vedAntarasaMkrAnti 4/366,373 vyaMjanapariNAma 6/460 vedita-avedita 13/53 vyaMjanAvagraha 1/355; 6/16; 6/156 vedima 6/272,273 13/220 4/20 vyaMjanAvagrahAvaraNIya 13/221 velandhara 4/232 vyatikara 6/240 vaikriyika 1/261 vyatireka 7/15; 12/68 vaikriyikakAyayoga 1/261 vyatirekanaya 6/62 vaikriyikakAyayogI 8/215,222 vyatirekaparyAyAthikanaya vaikriyikamizrakAyayoga 1/261,262 vyatirekamukha 6/65 vaikriyika zarIra 6/66 vyadhikaraNa 12/313 vaikriyikazarIraAMgopAMga 6/73; 8/9 vyanta rakumAravarga 13/314 13/366 vyantaradeva 4/161 vedha 868 / SaTakhaNDAgama-parizIlana Page #955 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 6/52 vyantaradevarAzi 4/161 zarIra 14/434,435 nyantaradevasAsAdanasamyagdRTi zarIraAMgopAMga 6/54; 13/363,364 svasthAnakSetra 4/161 zarIranAma 13/363,367 vyantarAvAsa 4/161,231 zarIranAmakarma vyabhicAra 4/46,320; 5/186,208; zarIranivRttisthAna 14/516 6/463,465; 8/308; 6/107; zarIraparyApti 1/255; 7/34; 14/527 10/510; 12/21; 13/7 zarIrabandha 14/37,41,44 vyavasthApada 10/18; 12/3 zarIrabandhana vyavasAya 13/243 zarIrabandhanaguNachedanA 14/436 vyavahAra 1/84; 7/26; 13/4,36,166 zarIrabandhananAma 13/363,364 vyavahArakAla 4/317 zarIravinasopacayaprarUpaNA 14/224 vyavahAranaya __7/13,67; 6/171 zarIrasaMghAta 6/53 vyavahArapalya 13/300 zarIrasaMghAtanAma 13/363,364 vyAkhyAna 4/76,114,165,341 zarIrasaMsthAna 6/53 vyAkhyAprajJapti 1/101,110; zarIrasaMsthAnanAma 13/363,364 9/220,207 zarIrasaMhanananAma 13/363,364 vyAghAta 4/409 zarIrI 1/120; 14/45,224 vyApaka 4/8 zarIrIzarIraprarUpaNA 14/224 vyAsa 4/221 zalAkA 3/31, 4/435,484; vyutsarga 8/83,85; 13/61 6/152 vraja 13/336 zalAkArAzi 3/335,336 8/83 zalAkAsaMkalanA 4/200 zaziparivAra 4/152 zaTikA (sADiyA) 14/41 zAlabhaMjikA 4/165 zakakAla 6/132 zAzvatAnanta 3/15 zakaTa 14/38 zAzvatAsaMkhyAta 3/124 zaktisthiti 10/106,110 zivikA 14/36 sundh 13/13,16 zIta 6/75 zata 4/235 zItanAma 13/370 zatapRthaktva 7/157 zItasparza 13/24 zatasahasra 4/235 zIla 8/82 zatAra 4/236 zIlavateSu niraticAratA 8/76,82 zabdanaya 1/87; 7/26; 6/176,181, zukra 4/265; 13/316 13/6,7,40,200 6/74; 13/50 zabdapravicAra 1/236 zuklatva 13/77 zabdaliGgaja 13/245 zukladhyAna 13/75,77 vrata pariziSTa 7/866 Page #956 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zuddhanaya zubha m r b zubhaprakRti zuklalezyA 1/360; 7/104; 8/346; zrota 1/247 16/484,488,462 zrotrendriya 4/391 7/66; 13/221 zuklavarNanAma 13/370 zrotrendriyaarthAvagraha 13/227 13/280,286 zrotrendriyaIhA 13/231 zuddhaRjusUtra 9/244 7/67 6/64; 8/10 zubhanAma 13/262,365 SaTkApakramaniyama 4/218,226 15/176 SaTkhaNDa 9/133 zUnya 14/136 SaTSaSThipada 15/282 zelakarma 9/246; 13/9,10,41 SaTsthAna 6/200; 12/120,121, 202; 14/5 14/434 zailezya 6/417; 6/345; 10/326; SaTsthAnapatitatva 16/463 16/476,521 SaDvRddhi 6/22,166 zoka 6/47; 8/10; 13/361 SaDaMza 4/178 zaMkha 13/267 SaNmAsa 5/21 zaMkhakSetra 4/35 SaNNokaSAyopazAmanAdA 5/160 zyAmA 14/503 SaSThavRddhi 4/160 zyAmAmadhya 14/503 SaSThopavAsa 9/124 zlakSaNa 13/502 zveta 4/318 zraddhAna 13/63 zrIvatsa 13/267 sakala 13/345 6/322; 16/285 sakalajina zrutaajJAnI 7/84; 8/276; 14/20 sakalaprakSepa 10/256 zrutakevalI 8/57; 8/130 sakalaprakSepabhAgahAra 10/255 zrutajJAna 1/63,357,358,356; 6/18, sakalapratyakSa 6/142 484,486; 1/160, sakalazrutajJAna 12/267 13/210,245 sakalazrutadhAraka 6/130 zrutajJAnAvaraNIya 6/21,25, sakalAdeza 6/165 13/206 245 sacittakAla 11/76 zrutajJAnI 7/84; 8/286 sacittaguNayoga 10/433 zreNicAraNa 9/80 sacittadravyasparzana 4/143 zreNibhAgAhAra 10/66 sacittadravyabhAva 12/2 3/33,142; 4/76,80; sacittadravyavedanA 10/7 5/166; 13/371,375,377 sacittanokarmadravyabandhaka 7/4 zreNIbaddha 4/174,234 sacittaprakrama 15/15 se hul zreNI 100/ paTkhaNDAgama-parizIlana Page #957 -------------------------------------------------------------------------- ________________ satkarma sacittamaMgala 1/28 sapratipakSa 13/262,265 sacittAntara 5/3 sama 14/33 sat 13/61 samakaraNa 3/107; 10/77,135 13/358 samacaturasra 4/83 satkarmamArgaNA 16/516 samacaturasrasaMsthAna 6/71 9/107 satkarmasthAna 12/220,225,231; samacaturasrazarIrasaMsthAnanAma 13/368 16/408 samatA 8/83,84 sakarmika 15/277 samaparimaNDalasaMsthita 4/172 sattA 1/120; 13/16 samabhAgahAra 10/214,11/127 satprarUpaNA 13/61 samabhirUDha 1/86; 7/26 satyapravAda 1/116, 6/216 samabhirUDhanaya 6/176 satyabhAmA 13/261 samaya 4/317,318, 13/268 satyamana 1/281 samayakAla 13/322 satyamanoyoga 1/280,281 samayaprabaddha 6/146,148,256; satyamoSamanoyoga 1/280,281 10/164,201 sattva 4/144; 6/2017/82 samayaprabaddhArthatA 12/478 sattvaprakRti 12/465 samayasatya 1/118 sattvasthAna 12/216 samayoga 10/451 sadanuyoga 1/158 samavadAnakarma 13/38,45 sadupazama 5/207; 7/61 samavazaraNa 6/113,128 sadevAsuramAnuSa 13/346 samavAya 1/101; 15/24 sadbhAvakriyAniSpanna 13/43 samavAyadravya 1/18 sadbhAvasthAnabandha 14/5,6 samavAyAGga 1/196 sadbhAvasthApanA 1/20; 13/10,42, samAcArakAla 11/76 4/314; 14/5 samAdhi 8/88 sadbhAvasthApanAkAla 4/314 samAnajAtIya 4/133 sadbhAvasthApanAntara 5/2 samAnavRddhi 6/34 sadbhAvasthApanAbhAva 5/183 samAsa 3/6; 13/260,262 sadbhAvasthApanAvedanA 10/7 samAsa (jor3a) 3/203 sanatkumAra 13/316 samIkaraNa 4/178; 10/77 sannikarSa 13/284 samIkRta 4/51 sannipAtaphala 13/254 samucchinnakriyAnivRtti 16/521 sapakSasattva 13/245 samucchinnakriyAnivRttidhyAna 10/326 saptabhaGgI 6/216 samucchinnakriyAnivRttizulkasaptama pRthivI 4/60 dhyAna 6/417 saptama pRthivInAraka 4/163 samucchinnakriyApratipAti 13/87 saptavidhaparivartana 6/3 16/576 miti pariziSTa 7/101 Page #958 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samudAhAra 11/308 sarvadhAti 5/166,202; 12/53; samudghAta 4/26 15/171,324 samudghAtakevalijIvapradeza 4/45 sarvaghAtitva 5/158 samudra 13/308 sarvaghAtisparddhaka 5/166,237; samudrAbhyantaraprathamapaMkti 4/151 7/61,110 samoddiyAra 13/34 sarvajIva 13/346,351 sampUrNa 13/345 sarvajJa sampradAyavirodhAzaMkA 4/158 sarvatobhadra 8/92 sambandha 8/1,2 sarvaduHkhaantakRtabhAva 14/18 sambhavayoga 10/433,434 sarvaparasthAna 3/114,208 sammUcchima 5/41, 6/428 sarvaparasthAnAlpabahutva 5/289 samyaktva 1/51,395, 4/358; 5/6; sarvabhAva 13/346 6/36,484,486,488; 7/7; sarvamokSa 16/337 6/6,117; 13/358 sarvaloka 13/346 samyaktvakANDaka 10/269,264 sarvalokapramANa 4/42 samyaktvalabdhi 14/21 sarva vipariNAmanA 15/283 samyagdarzana 1/151; 7/7; 15/12 sarvavizuddhi 6/214 samyagdarzanavAk 1/117 sarvazuddhimithyAdRSTi 6/37 samyagdRSTi 6/451, 7/107; 8/363; sarvasiddha 6/102 6/6,182; 13/280,287 sarvasaMkrama 6/130,246% 16/406 samyagmithyAtva 4/358; 5/7; sarvasparza 13/3,5,7,21 6/36,485,486 sarvahrasvasthiti 6/256 samyagmithyAtvalabdhi 14/21 sarvAkAza 4/18 samyagmithyAdRSTi 1/166; 4/358; sarvAddhA 4/363 6/450, 463,467; 7/110; sarvAnanta 3/16 8/4,383 sarvArthasiddhi 4/240,387,6/36 sayoga 1/191,162 sarvArthasiddhivimAna 4/81 sayogakevalI 1/1917/14;8/4 sarvAvadhi 6/25; 8/14,47; 13/262 sayogikAla 4/357 sarvAvadhijina 6/102 sayogikevalin 13/44,47 sarvAvayava sayogI 4/336 sarvAvaraNa 7/63 sarAgasaMyama 12/51 sarvAsaMkhyAta 3/125 sarAva 13/204 sarvopazama 6/241 13/316 sarvoSadhiprApta 6/67 sarvakaraNopazAmanA 15/275 sahakArikAraNa sarvaghAtaka 7/66 sahasra 4/235 sarva 102 / SaTsamAgama-parizIlana Page #959 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sahasrAra sahAnavasthAna sahAnavasthAnalakSaNavirodha sAkAraupayoga sAkAropayukta sAkArakSaya sAgara sAgaropama sAta sAtabandhaka sAtAddhA sAtAbhyadhika sAtAvedanIya sAtAsAta sAgaropamapRthaktva sAgaropamazatapRthaktva sAtAsAtabandhaparAvRtti sAdika sAdikavi sAbandha sAdizarIrabandha sAdisAntanAmakarma sAdRzyasAmAnya sAdhana sAdhAraNa sAdhAraNajIva sAdhAraNanAma sAdhAraNabhAva sAdhAraNalakSaNa sAdhAraNazarIra 12/300; 13/213,345 4 / 256, 412; 7/436 sAdhikamAsa sAdhu sAdhusamAdhi 4/236; 13/316 sAdhya sAna 13 / 207 6 / 207 15 / 238,264 _3/132; 4/10,185 _4/10,185,317, 360, 380, 387 5 / 6; 13 / 268, 301 5/10 4/400, 441, 485; 5 / 72 13/357 11 / 312 10 / 243 13/51 sAnatkumAra sAntara. sAntarakSetra sAntaranirantara sAntaranirantaradravyavargaNA sAntarabandhaprakRti sAntaravakramaNakAla sAntaravakramaNakAlavizeSa sAntarasamayopakramaNakAla sAnta ra samayopakramaNajaghanya kAlavizeSa 14 / 227, 487 _13/363, 315 5/166 14 / 226 1/266; 3/333; 6 / 63; 13/387; 14 / 225 sAnta rovakramaNajaghanyakAla sAntaropakramaNavAra sAnnipAtikabhAva sAmAnya sAmAnya manuSya sAmAyika 1 / 51 8/87, 364 8 /76,88 13/356,357 6 / 235 5 / 130,142 sAmAyikachedopasthApanAzuddhisaMyata sAmAyikachedopasthAnazuddhisaMyata 8/8 sAmAyikabhAvazruta sAmAyika14 / 34 14/45 sAmAyikazuddhisaMyama 16/404 sAmparAyika 4/3; 10/10,11 ; sAmparAyikabandhana sArabhaTa 13/166 4 / 366 sAvitra 5/8 sAsAdana sAsAdanaguNa sAsAdanakAla 4/366 13/242 4/235 5/257; 8/7 13/7 5/5 14/64 8/17 14/447 14/477 14/474 14/475 14/476 4/340 5/163 13/166,234 7/52; 15/63. 1 / 66; 6 / 188 8/268 7/1 sAsAdanasamyaktva sAsAdanasamyaktva pRSThAyata 13/306_sAsAdanasamyagdRSTi zuddhisaMyata 1/373 1/366,370 sAsAdanapazcAdAgata mithyAdRSTi sAsAdanamAraNAntika kSetrAyAma 4/361 7/5 4 / 318 4/316 1 / 363 5/7; 6/485 4/351 5/10 4/162 6/487 4/325 1/166; 6/446. 458,459,466,471; 7 / 106; 8 / 4,380 pariziSTa 7 / 103 Page #960 -------------------------------------------------------------------------- ________________ siMhala sAsaMyamasasamyaktva 5/16 sUkSmakriyApratipAti 13/83, 16/521, sAMkhya 6/460; 6/323 579 sAMzayikamithyAtva 8/20 sUkSmakriyApratipAtidhyAna 6/4167 siddha 1/46; 4/336,477; 6/102; 10/325 14/13 sUkSmakarma 1/253 siddhagati 7/6 sUkSmatva 10/43 siddhabhAva 14/17 sUkSmanAma siddhasena 4/316 sUkSmanigodajIva 13/301 sikthyamatsya 11/52; 12/360 sUkSma nigodavargaNA 14/113 siddhayatvakAla 5/104 sUkSmaprarUpaNA 12/174 siddhayamAnabhavya 7/173 sUkSmasAmparAya 1/373 siddhAyatana 6/102 sUkSmasAmparAyakRSTi 6/366 siddhArtha 4/316 sUkSmasAmparAyakAdika siddhigati 1/203 sUkSmasAmparAyasaMyata 8/308 siddhivinizcaya 13/356 sUkSmasAmparAyazuddhisaMyata 1/186,371, 13/222 7/64 6/35; 13/208,332,334, sUkSmasAmparAyika 7/5; 8/4 341; 14/328; 15/6 sUkSmAddhA 5/116 sukhadukhapaMcaka 15/164 sUcIkSetraphala 4/16 sugandharva 4/316 sUtra 1/110; 8/57; 6/207,256; sucakradhara 1/58 14/8 sUcyaMgula 3/132,135, 4/10,203, sUtrakRta 1/66 212; 6/21 sUtrakRtAMga 6/167 sunayavAkya 6/183 sUtrakaMThagrantha 13/286 suparNa 13/361 sUtrapustaka 13/382 subhaga 6/65; 8/11 sUtrasama 6/256,261,268; subhaganAma 13/363,366 13/203; 14/8 subhikSa 13/332,336 13/335 13/361 sUrpakSetra 4/13 surabhigandha 4/150,316 surabhigandhanAma 13/370 sUryaprajJapti 1/110; 6/206 suSamasuSamA 6/116 secikasvarUpa 5/267 suSira 13/221 secIyAdo udaya 15/286 susvara 6/658/10 sena 13/261 susvaranAma 13/363,366 sopakramAyu 6/86 sUkSma 1/250,267; 3/331; sopakramAyuSka 10/233,238 6/62, 8/8 soma 13/115,141 sura 104/SadakhaNDAgama-parizIlana Page #961 -------------------------------------------------------------------------- ________________ somaruci 13/115,141 saMghAta 6/23; 12/480; 13/260; sauddhodani 13/288 14/121 saudharma 4/235 saMghAtaja 14/134 saudharmaindra 6/113,126 saMghAtanakRti 6/326 saudharmavimAna 4/226,235 saMghAtanaparizAtana 1/327 saudharmAdi 4/162 saMghAtasamAsa 6/23, 12/480 saMkrama 16/465 saMghAtasamAsazrutAjJAna 13/266 saMkramaNa 5/171; 6/168 saMghAtasamAsAvaraNIya 13/261 saMkramamArgaNA 16/516 saMghAtAvaraNIya 13/261 saMkramasthAna 12/231; 16/408 saMghAtima 6/272,273 saMkara 6/240 saMcaya 5/244,273 saMkaraanuyogadvAra 6/234 saMcayakAla 5/277 saMkalana 4/144, 166; 10/123 saMcayakAlapratibhAga 5/284 saMkalanasUtra 3/61,93. saMcayakAlamAhAtmya 5/253 saMkalanasaMkalanA 10/200 saMcayarAzi 5/307 saMkalanA 4/15613/256 saMcayAnugama 10/111 saMkuTa 1/120 saMjvalana 6/44; 8/10; 13/360 saMkleza 6/180; 11/209,306 saMjJa 1/152 saMklezakSaya 13/244,332,333,341 saMklezasthAna 11/208 saMjJI 1/152; 256, 7/7,111, saMklezAvAsa 10/51 8/386 saMkhyA 3/7 saMdana 14/36, saMkhyAta 3/267; 13/304;308 saMdRSTi 3/87,167 saMkhyAtaguNavRddhi 11/351 saMnikarSa 12/375 saMkhyAtabhAgavRddhi 11/351 saMniveza 13/336 saMkhyAtayojana 13/314 saMpAtaphala 13/254 saMkhyAtavarSAyuSka 8/116; 10/237' saMprAptita: udaya 14/286 saMkhyAtItasahasra 13/315 sambandha 14/27 saMkhyeyaguNavRddhi 6/22,166 saMbhava 14/67 saMkhyeyabhAgavRddhi 6/22,166 saMbhinnazrotA 5/56,61,62 saMkhyeyarAzi 4/338 saMyata 7/61; 8/268 saMkhyeyavarSAyuSka 11/86 saMyatarAzi 4/46 saMgraha 1/84 saMyatAsaMyata 1/173; 7/64; saMgrahakRSTi 6/375 8/4,310 saMgrahanaya 6/66,101,104; 6/170; saMyatAsaMyatautsedha 4/166 13/4,5,36,166 saMyatAsaMyataguNazreNi 15/267 saMghavayAvRtya 13/63 saMyatAsaMyatasvasthAnakSetra 4/166 16/370 saMjJA pariziSTa 7 / 605 Page #962 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMyama 1/144,176,374; 4/343; stUpatala 4/162 5/6, 6/488,462,465; stoka 3/65 7/7,14,61; 6/117; 14/12 styAnagaddhi 6/31,32, 8/8; 13/354 saMyamakAMDaka .10/264 strI 1/340; 6/46 saMyamaguNazreNi 10/278 strIveda 1/340,341; 6/47; 7/76; saMyamabhavagrahaNa 15/305 8/10; 13/361 saMyamAsaMyama 4/343,350; 5/6; strIvedabhAva 11/11 6/485,486,488; strIvedasthiti 5/66,68 saMyamAsaMyamakAMDaka 10/264 strIvedopazAmanAddhA 5/160 saMyoga 4/144; 6/137; 13/250 sthalagatA 1/113; 8/206 14/27; 15/24; sthalacara 11/60, 115; 13/361 saMyogadravya 1/18 sthAna 5/106; 6/217; 10/434; saMyogAkSara 13/254,256 12/111; 13/336 saMyojanAsatya 1/118 sthAnAMga 1/100 6/168 saMvatvara 4/317,365; 13/268,300 sthAnAMtara 12/114 saMvara 7/6; 13/252 sthApanabaMdha 14/4 saMvarga 4/17; 10/153,155 sthApanavargaNA 14/52 saMvAha 13/336 sthApanA 4/3, 314; 7/3; 13/201; saMvega 7/7; 8/86 14/435 saMvedanI 1/105; 8/202 sthApanAupakrama 15/41 saMvRtisatya 1/118 sthApanAupazAmanA 15/275 saMzleSabandha 14/37,41 sthApanAkarma 13/41,201,243 saMsAra 13/44 sthApanAkAla 4/313 saMsArastha 13/44 sthApanAkRti 6/248 saMsthAna 8/10 sthApanAkSara 13/265 saMsthAnaakSara 13/265 sthApanAkSetra saMsthAnanAmakarma 4/176 sthApanAjina 6/6 saMsthAnavicaya 13/72 sthApanAnanta 3/11 saMsthAnavipAkI 4/176 sthApanAnAraka 7/26 saMhanana 6/54 sthApanAnibandhana 15/2 skandha 13/11; 14/86 sthApanAprakRti 13/201 stava 8/83,84;6/263,13/203; sthApanAprakrama 15/15 14/6 sthApanAbandha 14/6 stivakasaMkrama 13/53 sthApanAbandhaka 7/3 stivukasaMkramaNa 5/210; 6/311,312 sthApanAbhAva 5/183; 12/1 316; 10/386 sthApanAmokSa 16/337 stuti 6/263; 13/203; 14/6 sthApanAmaMgala 106 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #963 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sthApanAlezyA sthApanAlpabahutva sthApanA vedanA sthApanAzabda sthApanAsatya sthApanAsaMkrama sthApanAsaMkhyAta sthApanA sparza sthApanA sparzana sthAvara sthAvara sthiti 5/85 sthita 6/252,268; 13 /203; 14/7 sthitazrutajJAna 14 / 6 sthiti 4 / 336; 6/146; 13/346,348 sthitikAMDaka 6/222,224; 13/80 sthitikAMDakaghAta 6 / 206; 10 / 262,318 sthitikAMDakacaramaphAli 6 / 228, 226. sthitikSayajanitaudaya sthitighAta sthitidIrgha sthitibandha sthitibandhasthAna sthitibandhAdhyavasAyasthAna sthitibandhAdhyavasAna sthitibandhApasaraNa sthitimokSa sthitivipariNAmanA sthitisatkarma sthitisaMkrama sthitihrasva sthira sthiranAma sthUlaprarUpaNA snigdhanAma snigdhanAmakarma snigdhasparza 16/484 sparddhaka 7 /61; 10/462; 12 / 65 5/241 sparddhakAntara 12 / 118 10/7 sparza 6/55 8 / 10; 13 / 1, 4, 5, 7, 8,35 14/6 sparzaanuyogadvAra 6/233; 13/2 sparza antara vidhAna 13/2 1 / 118 16/339 sparzaalpabahutva 3/123 sparzakAlavidhAna 13 / 9 sparza kSetravidhAna 4/141 sarzagatividhAna 6 / 61; 8 / 9 sparza dravya vidhAna sparzana 15 / 286 6/230,234 16/504 6/166, 260 ; 8 / 2 6/166; 11/142 162,205,225 6 / 116 11/310; 16/577 6/230; 234 16 / 337, 338 15 / 283 16/528 6/256,258; 16/347 16/510 6/63; 8/10; 13/236 13 / 263,265 12/174 13/370 sparzanayavibhASaNatA sparzanAnugama sparzanAma sparzanAmavidhAna sparzanikSepa sparzanendriya sparzanendriya arthAvagraha sparzanendriyaIhA sparzanendriyavyaMjanAvagraha sparza pariNAma vidhAna sparzapratyaya vidhAna sparzapravIcAra sparza bhAgAbhAga vidhAna svarNabhAvavidhAna sparzasannikarSa vidhAna sparzasparza sparzasparza vidhAna sparzasvAmitva vidhAna sparzAnugama sparzAnuyoga spRSTaaspRSTa sphaTika smRti 6/75 syAdvAda svakarma 13 / 24 13/2 13/2 4/361 13/228 13/231,232 13/225 13/2 13/2 1/338 13/2 13/2 13/2 13/3,6,8,24 13/2 13/2 1 / 158; 4 / 144 13/1,16 13/52 13/315 6/142; 13 / 244,332,333, 13/2 13/2 13/2 13/2 13/2 1/237 13/2,3 13/100 13/363, 364,370 341, 6/267 13/316 pariziSTa 7 / 607 Page #964 -------------------------------------------------------------------------- ________________ svakapratyaya 4/234 svakSetra 13/316 hatasamutpattika 10/262,318; 15/118 svapna 9/72,74 16/542 svapratyaya 8/8 hatasamutpattikakrama 16/402,403 svayaMprabhaparvata 4/221 hatasamutpattikarma 12/28,26; 15/111 svayaMprabhaparvataparabhAga 4/214 hatasamutpattikasthAna 12/216,220 svayaMprabhaparvataparabhAgakSetra 4/168 hatahatasamutpattika 12/10,61 svayaMprabhaparvatoparibhAga 4/206 hara - 13/286 svayaMbhU 1/120 hari 13/286 svayaMbhUramaNakSetraphala 4/198 haridravarNanAma 13/370 svayaMbhUramaNasamudra 4/151,164 hasta 4/16 svayaMbhUramaNasamudraviSkambha 4/168 hAni 4/16 svara 9/72; 13/247 hAyamAna 13/262,263 svasamayavaktavyatA 1/82 hAyamAnaavadhi 6/501 svasaMvedana 6/114 hAra 3/47 svastika 13/267 hArAntara 3/47 svasthAna 4/26,62,121 hAridravarNanAmakarma 6/74 svasthAnaalpabahutva 3/114, 208; hAsya 6/47; 8/10; 13/361 5/289; 8/426 hiraNyagarbha 13/286 svasthAnakSetramelApanavidhAna 4/167 hiMsA 14/8,6,60 svasthAnajaghanya sthiti 11/316 haNDakazarIrasaMsthAna 6/72 svasthAnasvasthAna 4/26,166; 7/300 huNDakazarIrasaMsthAnanAma 13/368 svasthAnasvasthAnarAzi 4/31 hutAzana 4/316 svAtizarIrasaMsthAna 6/71 hetu 13/287 svAdhyAya 13/64 hetuvAda 4/158; 13/280,287 svAmitva 8/8; 10/16 hetuhetumadbhAva 5/322 svAsthya 6/461 hemapASANa 4/478 svodaya 8/7 hrasva 13/248 108 / SaTkhaNDAgama-parizIlana Page #965 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SaTkhaNDAgama-parizIlana meM prayukta granthoM kI anukramaNikA prakAzanakAla vi0saM0 1976 I0 san 1978 ,, 1980 vi0saM0 1914 vi0saM0 1976 saMketa granthanAma prakAzaka aMgapa0 aMgapaNNattI mA0 di0 jaina granthamAlA, bambaI (jainasiddhAntasArAdisaMgraha) AcA0 ni0 AcArAMga niyukti zrI harSapuSpAmRta granthamAlA pra0 zrutaskandha lAkhAvAvala, zAntipurI (saurASTra) dvi0 zrutaskandha AptamI0 . AptamImAMsA jaina si0 prakAzinI saMsthA, kAzI Ava0ni0 Avazyaka sUtra niyukti jaiva pustakoddhAra phaNDa, sUrata karmapra0 karmaprakRti maMgaladAsa manasukharAya zAha, ahamadAbAda ka0pAsuta kasAyapAhuDasutta vIrazAsana saMgha, kalakattA kunda0bhA0 kundakundabhAratI zrutabhaNDAra grantha prakAzana samiti, phalaTaNa gaNitasA0 gaNitasArasaMgraha jaina saMskRti saM0saMgha, solApura goka0 gommaTasAra karmakANDa paramazruta pra0 maNDala, bambaI zivasAgara di0 jaina granthamAlA zrI mahAvIrajI go0 jI0 gommaTasAra jIvakANDa rAyacandra jaina zAstramAlA cA0 prA0 cAritra prAbhata (kundakunda bhAratI) jambU0pra0 jambUdvIpaprajJaptisUtra jaina pustakoddhAra phaNDa, bambaI ja0dI0pa0 jaMbUdIvapaNNattisaMgaho jaina saMskRti saM0 saMgha, solApura jIvasa0 jIvasamAsa RSabhadeva kezarImala zve0 saMsthA. ratalAma I0 san 1934 , 1955 " 1970 " 1928 navambara 1980 I0 san 1916 " 1920 vi0saM0 2014 I. san 1628 Page #966 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMketa granthatAma prakAzaka prakAzanakAla I0 san 1972, 73,76 , 1642 jaina la0 jaina lakSaNAvalI vIrasevAmandira, dillI bhAga 1,2,3 jaina sA0 jaina sAhitya aura hindI grantharatnAkara, bambaI itihAsa jainendrapra0 jainendraprakriyA jaina siddhAnta prakAzinI saMsthA jyotiSka jyotiSka raNDaka RSabhadeva kezarImala zve. saMsthAna, ratalAma tattvArthavA0 tattvArtharAjavArtika jaina siddhAnta prakAzinI saMsthA ta0bhASya tattvArthAdhigama bhASya paramazruta prabhAvaka maNDala, bambaI ti0 pa0 tiloyapaNNattI bhAga 1 jaina saMskRti saM0 saM0, solApura I0san 1628 1615 1932 " 1643 mA0 di0 jaina granthamAlA " 1951 vIrani0 2444 tri0sA0 da0 prA0 trilokasAra darzanaprAbhRta (ku0ku0 bhAratI) darzanasAra da0sAra 'jaina hitaiSI' bhA0 13, aMka 5-6 I0 san 1917 manasukhalAla hIrAlAla, bambaI vIrani0 2466 dazava0 dazavakAlika pUrvArdha (1-3) uttarArdha (4-10) dvAtri0 dvAtriMzikA dhyA0za. dhyAnazataka nandI0 ava0 naMdi0 naMdisuttaM aNuyoga dArAI nA0mA0 nAmamAlA jaina prasAraka samA0 bhAvanagara vIra sevA mandira, dillI (mukhya pRSTha nahIM rahA) vi0sa0 1665 I0 san 1976 " 1955 " 1644 nisA0 niyamasAra mahAvIra vidyAlaya, bambaI paM0 mohanalAla kAvyatIrtha __ prajJA pustakamAlA lA0 phUlacanda jaina kAgajI, dharmapurA, dillI mA0 di0 jaina granthamAlA, bambaI vIrani0 2468 nyA0ku0 nyAyakumudacandra nyA0dI0 prajJApa0 paMcasaM0 bhAga 1,2 nyAyadIpikA vIra sevA mandira, dillI paNNavaNA sutta bhAga 1,2 mahAvIra vidyAlaya, bambaI paMcasaMgraha bhAratIya jJAnapITha, dillI I0 san 1938, , 1941 " 1645 I0 san 1966,71 , 1960 910 / SaTlAgama-parizIlana Page #967 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMketa prakAzaka prakAzanakAla paM0kA0 granthanAma paMcAstikAya (kundakunda bhAratI) pAtrakesaristotra pAtrake0 vi0 saM0 1975 mA0 jana granthamAlA, bambaI (tattvAnuzAsanAdi saMgraha) (nyAyakumudacandra ke anusAra) nirNayasAgara maMtrAlaya, bambaI I0 san 1912 pramANavA0 pramANavAtika prameyaka prameyakamalamArtaNDa prava0sA. pravacanasAra (kundakunda bhAratI) prA0zazA0 prAkRtazabdAnuzAsana bRhadra0 bRhadravyasaMgraha vIrani0 2481 vIrani0 2451 bRhatsva0 bha0 A0 bRhatsvayambhUstotra bhagavatI ArAdhanA jaina saMskRti saM0saM0, solApura bra0 ratanacandra jI mukhtAra dvArA sampAdita pannAlAla caudharI, banArasa balAtkAra pablikezana sosAiTI, kAraMjA (kundakunda bhAratI se) bhAratIya jJAnapITha, dillI mA0 di0 jaina granthamAlA I0 san0 1635 bhA0 prA0 ma0ba0 mUlA0 bhAvaprAbhRta mahAbandha mUlAcAra bhAga 1 vi0 saM0 1977 , 1980 yuktyanu0 yuktyanuzAsana pannAlAla caudharI, banArasa vIra0 ni0 2481 ratnaka0 ratnakaraNDazrAvakAcAra mA0 di0 jaina granthamAlA, bambaI vi0 saM0 1982 laghIya0 laghIyastraya , 1972 lokavi0 lokavibhAga jaina saM0 saM0, solApura vasu0zrA0 vasunandizrAvakAcAra bhAratIya jJAnapITha, dillI I0 san 1952 vibudha 0zru0 vibudhazrIdharazrutAvatAra mA0 di0 jaina granthamAlA, bambaI vi0 saM0 1976 (jaina siddhAntasArA disaMgraha) vyAkhyApra0 vyAkhyAprajJapti gujarAta vidyApITha (gujarAta (bhagavatI sUtra) purAtattvamandira gra0), ahamadAbAda zAstravA0 zAstravArtAsamuccaya janadharmaprasAraka sabhA, bhAvanagara vi0 saM0 1964 zrA0pra0 zrAvaka prajJapti bhAratIya jJAnapITha, dillI zrutAva zrutAvatAra (indranandI) mA0 di0 jaina granthamAlA, (tattvAnuzAsanAdisaMgraha) bambaI vi0 saM0 1975 sanmatita0 sanmatitake prakaraNa jaina dharmaprasAraka sabhA, bhAvanagara , 1964 samavA0 samavAyAMgasUtra jhaveracanda The0 bhaTTinIvArI, ahamadAbAda I0 san 1938 SaTkhaNDAgama meM prayukta granthoM kI anukramaNikA / 611 Page #968 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMketa sa0si0 sarvArthasiddhi sA0dha0 sAMkhyakA0 saundarA0 sthAnA0 svAmIsa 0 ha0pu0 13 granthanAma sAgAradharmAmRta sAMkhyakArikA saundarAnanda mahAkAvya sthAnAMga svAmIsamantabhadra ( ratnaka 0zrA 0 se ) harivaMzapurANa pUrvArdha uttarArdha " 212 / SaTkhaNDAgama-parizIlana prakAzaka kallApA bharamappA niTave, kolhApura kallAppA bharamappA niTave, kolhApura ( mukhya pRSTha Adi nahIM rahe ) ( nyA0 kumudacandra bhA0 2, pR0 826, TippaNa 4 se) ( janalakSaNAvalI ke anusAra ) mA0 di0 jaina granthamAlA, bambaI "1 "1 "1 prakAzanakAla zakAbda 1836 I0 san 1915 vi0 saM0 1982 I Page #969 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zuddhi-patra pRSTha paMkti zuddha parAgama dvArA samasta 27-28 gAthA meM bandhaka ke 30 satyaprarUpaNA 35 vedanA meM saMkleza-zuddhi usakI jaghanya jisa jJAnAvaraNIya mr 99Uwww VW MU 83 azuddha paramAgama dvArA samarpita samasta gAthAe~ bandha ke satprarUpaNA vedanAe~ saMkleza-vizuddhi usakI ajadhanya jisa prakAra jJAnAvaraNIya pu0 13 yahA~ karmaprakRti For mrU MU0 m x or pu010 yahA~ bhAvaprakRti 4 0 mode ___ 37 xxx 132 140 171 172 177 181 211 221 236 246 anantaraprarUpaNA 15 anubhAgaviSaya va sthAna 26 jo AhAraka ''vaha anAhAraka svalAkSaNya ta0 sUtra 4 uttarottara asaMkhyAta 12.13 kAyavargaNA AkAra uvavANaM saMgahaNigAo 27 gaNapratyayika anagAra paMcagrahaNa dekhakara ke Adi eka samAna prabaddha anekArthatvAt dhAtUnAM lapiH AkarSaNakriyo jJeyaH / ta0 vA05, 24,13 antaraprarUpaNA anubhAmaviSayaka sthAna jo anAhAraka / vaha anAhAraka svAlakSaNya ta0 sAra uttarottara saMkhyAta kAyamArgaNA akAra uvavAeNa saMgahaNigAhAo gaNapratipanna anagAra paMcasaMgraha dekara ke sAdi eka samayaprabaddha rror r m Wom 24 333 334 Page #970 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paMkti pRSTha 335 350 367 zuddha samAcaraNIya prazravaNa unase kramazaH 374 383 383 365 401 24 26 14 WWW XXXprasaMga meM tathA zeSa eka AvalI se ATha prathama prasaMga prApta yadi AcAryoM agRhItakAla meM nahIM hai pR0 137-36 sthitibandhaka samAna pIche para vyAkhyA ko para vRSTikaraNa bhAvabandha ke mahAdaNDaka ko kSudrakabandha 437 35 440 24 24 445 446 452 azuddha sAtAvedanIya prajJAzravaNa unase tattvArthasUtra (1.7) ke samAna kramazaH arthAdhikAra ke prasaMga meM tathA anudayaprApta zeSa eka samaya kama AvalI se prathama prasaMga nahIM prApta yadi anya AcAryoM agRhItagrahaNakAla meM bAdhA sambhava nahIM hai pR0 137-36 sthitibandha samAna pIche pR0 365 para vyAkhyAna ko para kRSTikaraNa bhAva bandha ke mahAdaNDaka ko kisalie prArambha kiyA gayA hai / uttara meM dhavalAkAra ne yaha spaSTa kiyA hai ki usa mahAdaNDaka ko kSudrakabandha bandha ke bandha kA prArambha hotA hai aura cintA se aura cintA samyaktva usakA kathana jAnakara karanA cAhie dina pUrvAda meM usane anusAra usakA artha kArya yahA~ utkRSTa-anukRSTa AdirUpa bhedapadoM kA adhikAra hai aise ve pada teraha haiN| vizeSa kI apekSA na kara jJAnAvaraNIya aura sama ye samAnArthaka 14 457 456 456 464 1 18-16 bandhaka ke bandha hotA hai aura cintana se aura cintana samyaktva usakA kathana jAnakara hI nirNaya kara lenA cAhie dina usane anusAra kArya yahA~ adhikAra vivakSA se bhedapada teraha haiN| 466 28 478 476 11 vizeSa ke abhAva se jJAnAvaraNIya 480 2 aura samaya samAnArthaka 614 / SaTakhaNDAgama-parizIlana Page #971 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pRSTha 486 460 461 506 : WW80 paMkti zuddha 29-30 abhiprAya thA 21 240-231 28-26 yaha unakI pR0408 26 haiM jabaki tattvArthasUtra vaha parAdhIna hone prApta vAyeM hai / tadanusAra apane XXXAnuSaMgika nirUpaNa prakramasvarUpa prathamataH uttaraprakRti bhedoM noAgamadravya karmopakrama YU Y movY 537 28 16 xxxx MANG avasthAna ko arthaviSayaka padoM NibaMdhaNAtiviha bhAgahAmiti ke saMga meM TippaNa 1 bhI tIna sUtroM 4,2,180 bhAvapramANa aiyA azuddha abhiprAya nikalatA thA 240-31 yaha krama unakI 4.8 haiM vahA~ tattvArthasUtra vaha svAdhIna hone prApta saMyata ke vAyeM hai ki apane isa prakAra AnuSaMgika nirUpaNa karate hue prakRtiprakramasvarUpa prathamataH utkRSTa prakRti bhedoM ko spaSTa karate hue unameM noAgamadravyakarmopakrama avasthA ko arthaviSama padoM NibaMdhaNativiha bhAgahAramidi ke prasaMga meM TippaNa 3 bhI tIna gAthAsUtroM 4,2,4,180 bhAgapramANa ahavA pu0 10, kA pUrvArdha (pR0 583) 8-6 bhAga 2 dhyAna saMsAra ekatvavitarka ke hone para pu0 12, 574 577 186 562 597 614 .. w kA uttarArdha (pR0 1007-23) 8-66 bhAga 3 dhyAna bhI saMsAra eka vitarka ke na hone para pu013, w 12 26 : 0 m U 2 r : 20 28 x mahAvAcamANaM usameM dhavalAkAra mahAvAcayANaM usameM jayadhavalAkAra 653 zuddhi-patra / 915 Page #972 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 16 21 32 giddhi-pichAiriya ppayAsi siticcatthasutte muNDapAra padArthAvabodhaka ke hAsapaNA giddhapichAiriya ppayAsita-taccatthasutte muNDapAda padArthAvabodha ke hAsapaiNNA 661 punazca nimnalikhita prasaMgoM meM apekSita abhiprAya ke lie unheM zuddha rUpa meM isa prakAra par3he(1) mudrita pR0 63 para 23-25 paktiyoM meM mudrita sandarbha ke sthAna meM zuddha sandarbha sAtAvedanIya sabase tIvra anubhAga vAlA hai / yazaHkIti aura uccagotra donoM samAna hokara usase anantaguNe hIna haiN| unase devagati anantagaNI hIna hai / usase kArmaNazarIra anantaguNA hIna hai| usase tejasazarIra anantaguNA hIna hai / usase AhAraka zarIra anantaguNA hIna hai / ityAdi sUtra 4,2,7.66-117 (pu0 12) / (2) mudrita pR0 101, paMkti 1-4 meM mudrita sandarbha ke sthAna meM zuddha sandarbha-- tatpazcAt jisa jaghanya svasthAnavedanAsaMnivarSa ko pUrva (sUtra 4) meM sthagita kiyA gayA thA usakI prarUpaNA ko prArambha karate hue use dravya, kSetra, kAla aura bhAva ke bheda se cAra prakAra kA nirdiSTa kiyA gayA hai (sUtra 5) / pazcAt jJAnAvaraNAdi ATha vedanAoM meM kisI eka ko vivakSita karake jisa jIva ke vaha dravya-kSetrAdi meM kisI eka kI apekSA jaghanya yA ajaghanya hotI hai usake vahI kSetra Adi anya kI apekSA jaghanya yA ajaghanya kisa prakAra kI hotI hai, isakA tulanAtmaka rUpaM meM vicAra kiyA gayA hai / sUtra 65-216 (pu0 12) / udAharaNArtha-jisa jIva ke jJAnAvaraNIyavedanA dravya se jaghanya hotI hai usake vaha kSetra kI apekSA jaghanya hotI hai yA ajadhanya, ise spaSTa karate hue yaha kahA gayA hai ki usake kSetra kI apekSA niyama se ajaghanya va usase asaMkhyAtagaNI adhika hotI hai (sUtra 66-67), ityAdi / (3) pR0 336 ke Arambha meM ye paMktiyA~ mudrita hone se raha gayI haiM 1. maMgala-una chaha meM prathamataH maMgala kI prarUpaNA dhavalAkAra ne krama se ina chaha adhikAroM meM kI hai-(1) dhAtu, (2) nikSega, (3) naya, (4) ekArtha, (5) nirukti aura anuyogdvaar| (4) pR0 476, paMkti 11-14 meM mudrita prasaMga ke sthAna para zuddha isa prakAra par3hie ___ itanA spaSTa karate hue Age dhavalA meM kahA gayA hai ki isa prakAra vizeSa kI apekSA na karake sAmAnya rUpa jJAnAvaraNIyavedanA viSayaka ina teraha pRcchAoM kI prarUpaNA kI gaI hai / vaha sAmAnya cUMki vizeSa kA avinAbhAvI hai, isalie hama yahA~ isa sUtra se sUcita una teraha padaviSayaka ina teraha pRcchAnoM kI prarUpaNA karate haiN| (5) pR0 480 meM 14vIM paMkti ke sthAna meM zuddha sandarbha ---... __isI paddhati se Age dhavalA meM kama se utkRSTa, anukRSTa, jaghanya, ajaghanya, sAdi, anAdi, dhra va, adhra va, oja, yugma, oma, viziSTa aura nomanoviziSTa ina teraha padoM meM se eka-eka ko pradhAna karake zeSa bAraha padoM kA yathAsambhava vicAra kiyA gayA hai / isa prakAra se dhavalA meM prakRta sUtra ke sAtha usake antargata teraha sUtroM ko lekara caudaha sUtroM kA artha kiyA gayA hai| Page #973 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paM. bAlacandra zAstrI janma : jyeSTha kRSNa amAvasyA, vi. saM. 1662 (I. san 1605, grAma soMraI, jilA lalitapura (u. pra.) / zikSA : syAdvAda mahAvidyAlaya, vArANasI se jaina nyAyatIrtha aura siddhAntazAstrI / adhyApana : pannAlAla jaina vidyAlaya, jArakhI (AgarA) evaM RSabha brahmacaryAzrama mathurA Adi meM (san 1626-40) / sAhityika kArya : sampAdana evaM anuvAda - seTha zitAbarAya lakSmIcanda jaina sAhityoddhAra phaNDa, amarAvatI se - SaTkhaNDAgama (dhavalA sahita) bhAga 6 se 16 taka / jaina saMskRti saMrakSaka saMgha, solApura se -tiloyapaNNattI, bhAga-1, 2; jambUdIvapaNNattI, AtmAnuzAsana, padmanandipaMcaviMzati, lokavibhAga, puNyAzravakathAkoza, jJAnArNava, dharmaparIkSA Adi / vIrasevA mandira, dillI se -jaina lakSaNAvalI (jaina pAribhASika zabdakoza bhAga 1,2,3), dhyAnazataka aura dhyAnastava / bhAratIya jJAnapITha, nayI dillI se - zrAvaka - prajJapti aura yaha 'SaTkhaNDAgamaparizIlana' / sammAna evaM upAdhi : 1668 meM 'lokavibhAga' ke sampAdana ke lie sAgara meM vidvat pariSad ke tattvAvadhAna meM, bhAratIya jJAnapITha dvArA vizeSa puraskAra se; 1674 meM vIranirvANa bhAratI, meraTha dvArA svarNapadaka tathA mAnada upAdhi 'dharmadivAkara' se; 1680 meM jaina samAja sAgara dvArA rajata prazastipatra se; 1683 meM padmazrI sumatibAI vidyApITha, solApura dvArA 'siddhAntabhUSaNa' mAnada upAdhi se tathA 1685 meM phirojAbAda meM digambara jaina vidvatpariSad evaM digambara jaina mahAsamiti dvArA prazastipatra / haidarAbAda meM dehAvasAna / Page #974 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAratIya jJAnapITha sthApanA : san 1944 uddezya jJAna kI vilupta, anupalabdha aura aprakAzita sAmagrI kA anasandhAna aura prakAzana tathA lokahitakArI maulika sAhitya kA nirmANa saMsthApaka sva. sAhU zAntiprasAda jaina sva. zrImatI ramA jaina adhyakSa zrImatI indu jaina kAryAlaya : 18, insTITyUzanala eriyA, lodI roDa, nayI dillI-110 003 MORE sonarse Ony Jain Education international