Page #1
--------------------------------------------------------------------------
________________ vora sevA mandira dillI krama saMkhyA kAla naM0 khaNDa XXXXXXXX
Page #2
--------------------------------------------------------------------------
________________ 125 lekha ravitA kahAnI- peja 684 hatarukAlaya 270 TelI 177 galaka
Page #3
--------------------------------------------------------------------------
Page #4
--------------------------------------------------------------------------
________________ mulya 20 isa kiraNa kA ) zatA dhArasavA sAndara sarasAnA sahAranapura) SE maka aura prakAzaka ayodhyAprasAda sAvalIsA / /
Page #5
--------------------------------------------------------------------------
________________ ... Domr m 16. * viSaya-sUcI * samantabhadra-smaraNa 2. svAgata-gAna (kavitA)-[zrI0 kalyANakumAra jaina "zazi" 3. vIra-nirvANa (kavitA)-[zrI0 kalyANakumAra jaina "zazi" 4. zrIkundakunda aura yativRpabhameM pUrvavartI kauna ?-[sampAdakIya 5. AtmAkA bodha (kahAnI)-[zrI0 yazapAla bI0 e0 ela0 ela0 bI0 6. uparambhA (kahAnI)-[zrI0 bhagavatambampa jaina "bhagavana" 7. anakAntavAda-paM0 munizrIcauthamala 8. dIpAvalIkA eka dIpa (kavitA)-[zrI0 ajJaya (bhagnadRta) 6. anakAnta aura syAdvAda-[zrI0 paM0 vaMzIdhara vyAkaraNAcArya nyAyatIrtha 10. krAnti-pathe (kavitA)-[bhagnadUta 11. gotrakarmAzrita U~ca-nIcatA-[zrI0 bA0 sUrajabhAna vakIla 12. dharma kyA ?-[zrI. jainendrakumAra 13. anityatA (kavitA)-[zrI. zobhAcandra bhArilla 14. saMvAdharma-digdarzana-[sampAdakIya 15. bhagavatI ArAdhanAko dRsarI prAcIna TIkA TippaNiyA~-[sampAdakIya bhAvanA (kavitA)-yugavIra 17. prabhAcandra ke samayakI mAmagrI-[zrI0 paM. mahendrakumAra 18. utmarpiNI aura avamarpiNI-[zrI. svAmI karmAnanda 16. bhaktAmarastAtra-[zrI. paM. ajitakumAra zAstrI 20. jainamamAja kyoM miTa rahA hai ?- [ayodhyAprasAda goyalIya 21. zilAlekhAMse jainadharmakI udAratA-[bA0 kAmatApramAda sAhityamanIpI 6 . Sis Dravyas-[K. B. Janaraja 3493. ahiMsAdharma aura nirdayatA [zrI0 candrazekhara zAstrI pavika nivedana, luptaprAya granthAMkI khoja--[sampAdakIya aura usakA dharma-[munizrInyAyavijayajI 26. saMvAdharma (kahAnI)-[DA0 bhaiyAlAla pI0 eca0 DI0 1 1 ... 27. adhikAra (kalyANase)-[ 28. subhApita maNiyA~26. bhagavAna mahAvIra aura unakA mizana-[svargIya zrIvAr3IlAla motIlAla zAha ... paSTa 16 kI pUrti 'anekAnta' pRSTha 16ke prathama kAlamakaM nIca nimna phuTa noTa chUTa gayA-chapanese raha gayA hai. pAThaka jana lekhakI chaThI paMkti meM prayukta hue 'jo dRSita haiM zabdoMke anantara yaha * cinha dekara usarva nIce banAlave * parantu usa jIvana-pustakake kucha pRSTa guma haiM aura unake viSayakI jo sUcanA milatI hai umaparase dAveve sAtha yaha nahIM kahA jAsakatA ki usameMse ke athavA thor3A-bahuta kAlA nahIM hai |-smpaadk a rrP75 | // M24. 2165 4 ROMANCY //
Page #6
--------------------------------------------------------------------------
________________ OM arham anekAnta satya, zAnti aura lokahita ke saMdezakA patra nIti - vijJAna-darzana- itihAsa - sAhitya - kalA aura samAjazAstrake prauDha vicAroMse paripUrNa sacitra mAsika sampAdaka jugalakizora mukhtAra 'yugavIra' adhiSThAtA 'vIrasevAmandira' ( samantabhadrAzrama ) sarasAvA ji0 sahAranapura dvitIya varSa [ kArtikase Azvina, vIra ni0 saM0 2465] LAL saMcAlaka tanasukharAya jaina kanATa sarkasa, po0 boksa naM0 48, nyU dehalI / vArSika mUlya DhAI rupaye eka pratikA cAra Ane akTUbara sana 1939 I0 AgAmI vA0 mUlya tIna rupaye eka pratikA pA~ca AnA
Page #7
--------------------------------------------------------------------------
________________ 'anekAnta' ke dvitIya varSakI viSaya-sUcI viSaya aura lekhaka pRSTha viSaya aura lekhaka pRSTa atItake pRSThose (kahAnI)-zrI. 'bhagavat' jaina 65 kathA kahAnI---[ayodhyAprasAda goyalIya atItasmRti (kavitA)[zrIbhagavatsvarUpa 'bhagavat' 237 242,301,357,422,443,46.1,573, adRSTa zaktiyA~ aura paruSArtha bA0 sUrajabhAnajI 311 kathA kahAnI--bA0mAIdayAla jaina bI.e.bI.TI. 666 adharma kyA ?-[zrI jainendrakumArajI 13 kamanIyakAmanA---[ upAdhyAya kaviratna zrIadhikAra-[ kalyAgame amaracandajI 210 adhikAra (kavitA)-[bhagavatsvarUpa jaina bhagavata' 165 kolhU ke baila kI dazA (kavitA)--[ svargIya kavivara / anityatA (kavitA)-[zobhAcanda bhArilla,nyAyatIrtha 48 banArasIdAmajI 31. anekAnta aura syAdvAda-[paM. vaMzIdharajI kyA kundakunda hI mUlAcArake kartA haiM ?... - [paM. paramAnanda jaina zAstrI] 221, vyAkaraNAcArya kyA siddhAnta granthoMke anusAra saba hI manuSya ucca anekAnta para lokamata- 177,225,274,325, gotrI haiM ?--- [paM0 kailAzacanda jI, jainazAstrI 156 anekAntavAda- muni zrI cauthamala jI krAntipatha (kavitA)-[bhagnadUta 32 antaradvIpana manuSya-[ mampAdaka 326. gotrakarma para zAstrI jIkA uttara lekha-[mampAdaka 277 anna ni (kavitA). [zrI karmAnanda jaina 246 gotrakarmasambandhI vicAra-bra. zItalaprazAda jI 256 antardhvani (kavitA)-[zrI.bhagavatsvarUpa 'bhagavat'561 gotrakarmAzrita U~ca-nIcatA-bA0 sUrajabhAnajI 33 apanI dazA ,, - 276 gotralakSaNoMkI sadopatA-paM0 tArAcanda jaina aparAjitasUri aura vijayodayA-[paM0paramAnandajI 437 darzana zAstrI amarapyAra (kavitA)-[zrI.bhagavatasvarUpa 'bhagavat' 442 mahaka (kavitA)-[zrI. bhagavat jaina 40 ahiMsAkI samajha-zrI kizoralAla jImazarUvAlA 504 cANakya aura usakA dharma- muni zrInyAyavijaya 105 ahiMsA dharma aura nirdayatA--[zrI candrazekharajI jagatsundarI prayogamAlAkI parNanA- sampAdaka zAstrI, 86 jagatsundarI prayogamAlA (mampAdakIya noTa sahita) ahiMsAparamodharma (kahAno)--zrI. 'bhagavat' jaina 511 -[paM0 dIpacanda pAMDyA jaina, kekar3I 611 zrAcArya hemacandra--[zrI ratnalAla saMghavI, jayavIra (kavitA)-[zrI bhagavat jaina 505 nyAyatIrtha vizArada 244,265,335, jAgrati gIta (kavitA)-zrIkalyANakumAra jaina,.265 " AtmAkA bodha (kahAnI)---[zrI. yazapAla bI0 e0 jAgrati-gIta(kavitA)-rAjendrakumAra jaina kumareza'462 elaela.bI. jAtimada samyaktvakA bAdhaka hai-[bA0sUrajabhAna jI187 Arya aura mleccha--[sampAdaka jIvana ke anubhava-[ ayodhyApramAda,goyalIya itihAsa (kavitA)--[ dezadUtase / 421 273,478,518, utsarpiNI aura zravasarpiNI-svAmI karmAnanda jaina 65 tena aura bauddhadharma eka nahIM-[pro0 jagadIzaunmatta saMsAra ke kAle kAranAme-[paM0 nAthUrAmajI canda jI jaina ema0 e0 563 - DogarIya jaina 348 jaina dRSTise prAcIna sindha [ munizrI vidyAvijayajI 507 uparambhA (kahAnI)-[zrI. bhagavatsvarUpa 'bhagavat' 16 jainadharma aura anekAnta-[paM0 darabArIlAla jI U~cagotrakA vyavahAra kahA~ ? [ sampAdaka 131 'satyabhakta' 367 ekabAra (kavitA)-[zrI. bhagavatasvarUpa jaina jainasamAja kidharako? [bA0mAIdayAlajI bI. e. 564 'bhagavat' ki0 7 TA. pa. 3, jainasamAja kyoM miTarahA hai ? [ ayodhyAaitihAsika adhyayana--[bA0 mAIdayAla jaina prasAda goyalIya 73, 166,211 bI0 e0 zrAnarsa REE jJAnakiraNa (kahAnI)-[ zrI bhagavata' na 362
Page #8
--------------------------------------------------------------------------
________________ OM aham pAmuuuILI 24 MARATION ITAMIK - nIti-virodha-dhaMsI loka-vyavahAra-vartakaH smyk| nAtA 17 paramAgamasya bIjaM bhuvanaikagururjayatyanekAntaH // vapa 2 sampAdana-sthAna--vIrasevAmandira (samantabhadrAzrama), sarasAvA ji. sahAranapura prakAzana-sthAna-kanaoNTa sarkasa po0 ba0naM048 nyU dehalI kArtikazukla, vIranirvANa saM0 2465, vikrama saM0 1665 kiraNa 1 marrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrrr? samantabhadra-smaraNa yenA zeSa-kunIti-vRtti-saritaH prekSAvatAM zoSitAH, yadvAco'pyakalaMkanIti-rucirAstattvArtha-sArthadyutaH / sa zrIsvAmisamantabhadra-yatibhRdabhUyAdvibhurbhAnumAna, vidyA''nanda-ghanaprado'naghadhiyAM syAdvAdamArgAgraNIH // jinhoMne parIkSAvAnoMke liye sampUrNa kunIti aura kuvRttirUpI nadiyoMko sukhA diyA hai, jinake vacana nirdoSanIti-syAdvAdanyAya-ko liye hue honeke kAraNa manohara haiM tathA tattvArthasamUhake dyotaka haiM ve yatiyoMke nAyaka, syadvAdamArgake netA, vibhu-sAmarthyavAn aura bhanumAna-sUryake samAna dedIpyamAna athavA tejasvI-zrI samantabhadrasvAmI kalupita-Azaya-rahita prANiyoMko-sajanoM athavA sudhIjanoMkovidyA aura Anandaghanake pradAna karanevAle hove-unake prasAdase (prasannatApUrvaka unheM cittameM dhAraNa karanese )saboMke hRdayameM zuddhajJAna aura AnandakI varSA hove /
Page #9
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta [kArtika, vIra-nirvANa saM0 2465 svAgata-gAna (racayitA-kalyANakumAra jaina 'zazi') malayAnila kokila kalikAe~ karatI amara prema-prakSAla / navajIvanake mukta-kaNThameM DAla DAla sundara varamAla / / 'anekAnta' nUtana sAkRti bana, pAkara kaNa-kaNameM vistAra / akhila jagatameM punaHpravAhita ho, banakara punIta rasa-dhAra // Aja ciraMtana divya jyotise sukha-saubhAgya-kIrti-yazakA hodIkha rahA hai vizva vishaal| prApta tumheM nUtana-varadAna / nava kiraNoMse AcchAdita ho, isI hetu Anandita ho karataru-latikAe~ huIM nihAla // rahe tumhArA svAgata-gAna / / vIra-nirvANa (racayitA-kalyANakumAra jaina 'zazi') phira sarasatA jaga uThI hai laga rahA hai aura kucha hIprANameM saMcarita hokara / Aja mujhako divya jIvana / mAnasarameM bhara rahA hai| Aja mAnoM lahalahAyA___ kauna yaha jIvana nirantara ? ho zatomukha vizva-upavana // -of0400 mmmmmmmmmmmm phira nayA-sA ho rahA hai roma roma pradIpta-pramudita / baja uThegI ullasita ho Aja hRtaMtrI kadAcita // prANake pratyeka kaNameM Apta-vyApta navInatA hai / / magna ho, jaya-ketu bana, phaha rA rahI svAdhInatA hai / newmarmaravad hA~, isaliye Ananda hai sarvatra khaga-nara-deva-ghara / Aja pAyA hai mahAprabhu'vIra' ne nirvANa gurutara /
Page #10
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAla KM 4/LOAD - - 1 zrIkundakunda aura yativRSabhameM pUrvavartI kauna ? (sampAdakIya) jaina samAjake prAcIna pradhAna graMthakAroM- AtA hai jise trilokaprajJaptikA parimANa batalAyA " meM zrI 'kundakunda' aura 'yativRSabha' gayA hainAmaka AcAryoM ke nAma khAsa taurase ullekhanIya haiM / kundakundakaM race hue pravacanasAra, paMcAmtikAya, curiNasarUvaM atthaM karaNasamayasAra, niyamasAra, dvAdazAnuprekSA aura darzana saruvappamANa hodi ki jttN| prAbhUtAdi prAkRta graMtha prasiddha haiM, jinameM se ahasahassapamANaM kitane hI to saMsArako apane guNoMse bahuta hI mugdha tiloyapaeNattiNAmAe / kara rahe haiM / yativRSabhake graMtha abhI taka bahuta hI 'karaNasvarUpa' graMtha abhI taka upalabdha nahIM kama prakAza meM Ae hai, phira bhI unameM mukhyatayA huaa| bahuta sambhava hai ki yaha graMtha una karaNasUtroMtIna prAkRta graMthoMkA patA calatA hai-eka to kAhI samUha ho jo gaNitasUtra kahalAte haiM aura guNadharAcArya ke 'kasAyapAhaDa' kI cUrNi hai, jinakA kitanA hI ullekha trilokaprajJapti. gommaTajisakI sUtrasaMkhyA chaha hajAra zloka-parimANa hai sAra, trilokasAra aura dhavalA jaise graMthoM meM pAyA aura jise sAthameM lekara hI vIrasena-jinasenAcAryoMne ukta pAhaDa para 'jayadhavalA' nAmakI vizAla TIkA likhI hai; dUsarA graMtha 'triloka- parvavartI kauna hai aura uttaravartI kauna ? __ aba prazna yaha hai ki ina donoM prAcAryoM meM prajJapti' hai, jisakI saMkhyA ATha hajAra zlokaparimANa hai aura jisakA prakAzana bhI jaina ___ indranandIne apane 'zrutAvatAra' meM, 'paTkhaNDAsiddhAnta-bhAskara meM zuru hogayA hai ; tIsarA graMtha hai gama' siddhAntakI utpattikA varNana dekara, dvitIya 'karaNasvarUpa', jisakA ullekha trilokapramika siddhAntagraMtha 'kaSAyaprAbhRta' kI utpattiko batalAte antake nimna vAkyameM pAyA jAtA hai aura hue likhA hai ki-guNadharAcArya ne isa graMthakI usaparasaM jisakA parimANa bhI do hajAra zloka- mUla-gAthAoM tathA vivaraNa-gAthAoMko racakara unheM jitanA jAna par3atA hai| kyoMki isa parimANako nAgahasti aura AryamaMkSa nAmake muniyoMko vyAkhyA cUrNisUtrake parimANa (6 haz2Ara) ke sAtha jor3a karake batalA diyA thaa| una donoM muniyoMke pAsase denese hI ATha hajAra zlokakA vaha parimANa yativRSabhane ukta sUtragAthAoMkA adhyayana karake
Page #11
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta [kArtika, vIra-nirvANa saM0 2465 unake Upara vRttirUpase chaha hajAra zloka-pramANa bhI, apane 'zrutAvatAra' prakaraNa x ke nimna vAkyoMcUrNisUtroMkI racanA kii| una cUrNisUtroMko par3hakara dvArA bhaviSya-kathanake rUpa meM isI bAtako puSTa uccAraNAcAryane uccAraNasUtra race, jinakI kiyA hai:saMkhyA 12hajAra zlokapramANa haiM / saMkSepataH gAthA "jJAnaprabAdapUrvasya nAmatrayodazamosUtroM, cUrNisUtroM aura uccAraNa sUtroMmeM guNadhara, yativRSabha evaM uccAraNAcAryoMke dvArA 'kapAya- vastukastadIyatRtIyaprAbhRtavettAguNadharanAmagaprAbhRta' upasaMhRta huA hai| isa taraha donAM sidvAnta- NI munibhiviSyati / so'pi nAgahastimuneH graMtha dravyabhAvarUpase pustakArUr3ha hue guru-paripATIse pAtamyAMmatrANAmapritipAdayiSyati / tayo koMDakundanagarameM 'padmanandI' muniko prApta hue aura unake dvArA bhale prakAra jAne tathA samajha guNadharanAgahastinAmabhaTTorakayorupakaMThe ptthigye| padmanandIne jo kundakundakA hI pahalA tvA tAni sUtrANi yatinAyakAbhidho munistedIkSAnAma hai- paTkhaNDAgamake prathama tIna khaNDoM- pAM gAthAsUtrANAM vRttirUpeNa paTsahastrapara 'parikarma' nAmaka eka graMthakI racanA kI, jisakA pramANa-'cUrNizAstraM kariSyati tepAM cUrNiparimANa 12 hajAra zloka-jitanA hai|' isa kathana zAstrANAM samuddharaNAnAmAmuni dazasahastraprake pichale tIna padya isa prakAra haiM: mitAM taTTIkAracayiSyati nijanAmAlaMkRtAMiti gAthAcUNryuccAraNAsUtrarupasaMhRtaM kapAyAkhya sUriparaMpagyA dvivikasiddhAntovajan munIndraprAbhatamevaM guNadharayativRpabhoccAraNAcAyaH // ___ kundakundAcAryasamIpe siddhAntaM jJAtvA kundaevaM dvividho dravyabhAvapustakagataH samAgacchan / kIrtinAmA paTavaMDAnAM madhye prathamatrikhaMDAnAM garuparipATayA jJAtaH siddhAntaH konnddkundpure|| dvAdazasahasrapramitaM parikarma' nAmazAstraM zrIpadmanandimuninA so'pidvaadshshsrprimaannH| kariSyati / " granthaparikarmakartA paTavaNDA-''yatrikhaNDasya / / * inhIM saba bAtoMke AdhArapara banI tathA puSTa -naM0 159, 160, 161 huI mAnyatAke phalasvarUpa, suhRdvara paM0 nAthUrAmajI indranandIke isa kathanake AdhArapara abataka premIne, 'trilokaprada pti' kA paricaya dete hue, jaba yaha samajhA aura mAnA jAtA rahA hai ki kunda- usameM pravacanasArakI 'pasa sarAsaramaNusiMdavaMdiyaM' kundAcArya yativRpabhAcArya ke bAda hue haiM / vibudhazrIdharane , dUsarI kucha bAtoMmeM mata bheda rakhate hue ___ ~ yaha prakaraNa 'paMcAdhikAra' nAmaka zAstrakA cauthA * dekho, 'mANikacaMdagraMthamAlA' meM prakAzita pariccheda hai aura ukta mANikacandragraMthamAlAke 21 ve 'tattvAnuzAsanAdisaMgraha' ke antargata 'zrutAvatAra' / graMthasaMgrahameM prakAzita huA hai|
Page #12
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2 kiraNa 1] zrIkundakunda aura yativRSabhameM pUrvavartI kauna ? nAmakI pahalI maMgalAcaraNa-gAthAko dekhA to kucha purAtanAcArya zrIaparAjitasUrine bhagavatI ahatiyAtake sAtha yaha likha diyA ki "yadi triloka- ArAdhanA' kI TIkAke zurUmeM isa gAthAko prajJapti ke kartA yativRSabha hI haiM (jo ki haiM hI) tIrthakaroM meM bhI sabase pahale antima tIrthaMkara zrI. to yaha mAnanA par3egA ki pravacanasArameM yaha gAthA varddhamAnako namaskAra karaneke udAharaNasvarUpa isI graMthaparase lI gaI hai ; kyoMki indranandI ke athavA Adiya maMgalAcaraNake namUneke taurapara kathanAnusAra kundakundAcArya yativRSabhase pIche hue diyA hai / sAthameM, 'sese puNatitthayare' vAlI dUsarI haiM.-yativRpabhake vAda hI unhoMne siddhAnta graMthoMko gAthA bhI eka hI vidvAnakI kRtirUpase dI hai, TIkA limvI hai| sAtha hI dave zabdoMmeM yaha likha jisase isa gAthAke kundakunda-kRta hone meM sandeha kara kacha puSTi bhI karadI ki "trilokaprajJanimeM nahIM rahatA / yaha gAthA udhRta nahIM jAna par3atI; kyoMki vahA~ yaha tIrthakageMke kramAgata stavana meM kahI gaI hai" * / _ pratyuta isake, trilokaprajJapti meM yaha gAthA parantu pracalita mAnyatAke prabhAvavaza unhe yaha itanI adhika susambaddha aura anivArya mAlUma nahIM khayAla nahIM pAyA ki pravacanasArameM bhI yaha gAthA hotI--vahA~para siddhalokaprajJapti' nAmaka kucha uddhRta nahIM jAna par3atI / vahA~ to vaha eka antima mahAdhikAra ke caramAdhikAra 'bhAvanA' ko aise maulika graMthako Adima maMgalAcaraNa-gAthA hai| samApta karake aura 'evaM bhAvanA sammattA' taka jisake kartA mahAna AcArya zrIkundachandake likhakara kunthujinendra se varddhamAna paryaMta ATha viSayameM yaha kalpanA bhI nahIM kI jAsakatI tIrthaMkaroMkI stuti ATha gAthAoMmeM dI hai. --- unhIM ki unhoMne apane aise mahatvazAlI graMthake liye meM ukta gAthA bhI zAmila hai| ye saba gAthAe~ maMgalAcaraNakI gAthA bhI kahIMse uThAkara athavA vahA~ para koI vizeSa Avazyaka mAlUma nahIM hotIMudhAra lekara rakhI hogI-use ve svayaM na banA khAmakara aisI hAlatameM jabaki eka padyake bAda sake hoNge| dUsare, maMgalAcaraNakI dUsarI gAthA hI, jisakI sthiti bhI saMdigdha hai, 24 tIrthaMkaroM 'sese puNa titthayare' ke sAtha vaha itanI adhika ko antamaMgalake taurapara namaskAra kiyA gayA hai; susambaddha hai ki usake binA 'sese puNa titthayare' vahA~ prAkRta gAthAkA 'esa' pada bhI kucha khaTakatA vAkyakA koI bhI spaSTa artha nahIM baitthtaa| jo huaA jAna par3atA hai aura ye saba gAthAe~ 'uddhRta' mahAnubhAva saMsepuNatitthayare' jaisI cAra mahatvapUrNa bhI ho sakatI haiN| trilokaprajJapti ke isI 6 gAthAoMkI racanA apane maMgalAcaraNake liya kara adhikAra tathA anyatra bhI kundakundake pravacanasakatA ho usake liye 'esasurAsura' nAmakI sArAdi graMthoMkI aura bhI kitanI hI gAthAe~ jyoMgAthAkI racanA kauna bar3I bAta hai ? tIsare, bar3A bAta hai ! tAsara, kI tyoM athavA kucha parivartana yA pAThabhedake sAtha udadhRta pAI jAtI haiM, jinake do tIna namUne isa * dekho, jainahitaipI bhAga13, aMka 12, pRSTha 530-31 / prakAra haiM:
Page #13
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta [kArtika, vIra-nirvANa saM0 2465 NAhaM homi paresiMNa me pare sNtinnaannmhmekko| yaha gAthA trilokaprajJapti ke ukta ve adhiminobhAyAvibhAgomo tibhATA kArameM naM0 27 para dI huI hai, sirpha 'NANamaizro -pravacanasAra, 2-66 sadA' ke sthAnapara NANappagAsagA' pATha diyA hai, jisameM arthabheda prAyaH kucha bhI nahIM hai| 'trilokaprajJApta' ke ukta antima adhikArameM yaha gAthA jyoM kI tyoM naM0 35 para dI hai| aura khadhaM sayalasamatthaM tassa dualu bhaNaMti deso tti 25 ve nambara para isI gAthAke pahale tona caraNa / addhavaddhaM ca padesA paramANU cevaavibhAgI / dekara cauthA caraNa 'so muccai aTThakammehi' banA eyarasavaNNagaMdhaM dophAsaM sddkaarnnmsdd| diyA hai / isa taraha ekahI adhikAra meM isa gAthA khaMdhaMtariTaM davvaM paramANa taM viyANehi // kI punarAvRtti kIgaI hai| --paMcAstikAya 75, 81, evaM NANappANaM daMsaNabhUdaM adidiyamahatthaM / kundakundakI ye donoM gAthAe~ trilokaprajJapti ke dhuvamacalamaNAlaMbaM maNNe haM appagaM suddha // prathamAdhikArameM kramazaH naM0 65 aura 67 para prAyaH -pravacanasAra, 2-100 jyoMkI tyoM pAI jAtI haiM, donoM kA sirpha cauthA caraNa yaha gAthA, jo pUrvokta gAthAke anantara kI vadalA huA hai-arthAt pahalIkA cauthA caraNa susambaddha gAthA hai, trilokaprajJapti ke ukta adhikAra- 'avibhAgI hodi paramAraNU' aura dUsarIkA meM pahale naM0 34 para dI hai isameM sirpha "maNNohaM 'taMparamANu bhaNaMti budhA' diyA hai, jisase koI appagaM" ke sthAnapara 'bhAveyaM appayaM' pATha banA arthabheda nahIM hotA aura jise sAdhAraNa pAThabheda bhI diyA gayA hai| jo evaM jANittA jhAdi paraM appagaM visuddhppaa| aisI hAlatameM yaha nahIM kahA jAsakatA ki sAgAro'NAgAro khavedi so mohdggNtthiN|| trilokaprajJaptipara se koI bhI vAkya kundakundake -pravacanasAra 2-102 kisI graMthameM uddhRta kiyA gayA hai / kundakunda - aura yativRSabha kI racanAmeM hI bahuta bar3A antara jo evaM jANittA jhAdi paraM appayaM visuddhappA / hai-kundakundakI racanAmeM jo praur3hatA, gambhIratA aNuvamamapAradisayaM sokvaM pAvedi so jIvo // aura sUtrarUpatA Amataurapara pAI jAtI hai vaha yati -trilokaprajJapti (-36 vRSabhakI racanAoM meM prAyaH dekhaneko nahIM miltii| . trilokaprajJapti meM to dUsare prAcIna graMthavAkyoMkA ahamiko khalu suddho dasaNaNANamaio sadArUvI kitanA hI saMgraha jAna par3atA hai| aura isaliye Navi asthi majjha kiMcivi annNtprmaannumittNpi|| trilokaprajJapti ke kisI vAkyako kundakundake graMthameM -samayasAra, 43 dekhakara yaha anumAna lagAnA ThIka nahIM hai ki kaha sakate haiN|
Page #14
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2 kiraNa 1] zrIkundakunda aura yativRSabhameM pUrvavartI kauna ? kundakunda yativRSabhake bAda hue haiN| kI TIkA kundakundakI kRti na hokara unake ziSya kundakundako yativRSabhake bAdakA vidvAna kundakIrti dvArA likhI gaI hai-kundakIrtikA nAma batalAnevAlA yadi koI bhI pramANa hai to vaha kundakundake ziSya rUpameM anyatra kahIMse bhI mukhyatayA indranandi-zrutAvatArakA ukta ullekha upalabdha nahIM hotA / jAna par3atA hai vibudha zrIdharane hai| vibudha zrIdharakA kathana usako puSTa jarUra karatA yoMhI idhara-udharase suna-sunAkara kucha bAteM likhadI hai parantu vaha svayaM anya prakArase bahuta kucha Apattike haiM-use kisI acche prAmANika puruSase ThIka yogya hai| usameM prathamato kaSAyaprAbhRtako jJAnapravAda paricaya prApta nahIM huaa| aura isaliye usake pUrvakI trayodazama vastuke antargata kiyA hai.jabaki ullekhapara koI vizeSa jora nahIM diyA jAsakatA svayaM zrI guNadharAcAryane "pavammi paMcamammida aura na usa pramANakoTi meM hI rakkhA jAsakatA hai| 'dasame vatthummi pAhuDe tadiye" isa sUtragAthA- aba dekhanA hai, indranandIke zrutAvatArakA vaha vAkyake dvArA use dazamavastu kA tRtIya prAbhata ullekha kahA~ taka ThIka hai jo pracalita mAnyatAkA batalAyA hai| dUsare, yativRpabhako guNadharA- mukhya AdhAra banA huA hai| kucha ase pahale maiM cAryakA sAkSAta ziSya batalA diyA hai, jabaki samajhatA thA ki vaha ThIka hI hogA; parantu usakI guNadhara-sUtra gAthAoMkI vRhaTTIkA 'jayadhavalA' vizeSa jA~cake liye merA prayatna barAvara jArI rahA nAgahasti takako guNadharAcAryakA sAkSAta ziSya hai| hAlameM vizeSa sAhityake adhyayana-dvArA mujhe nahIM batalAtI aura yativRSabha apanI carNimeM bhI yaha nizcita hogayA hai ki indranandIne apane padya kahIM apaneko guNadharAcAryakA sAkSAta ziSya naM0 160 meM dvividhasiddhAnta' ke ullekha-dvArA sUcita nahIM karate; pratyuta isake sUtragAthAoMpara yadi kapAyaprAbhRtako usakI TokAoM-sahita kundahonevAle pUrvavartI AcAryoMke arthabheda athavA kundataka pahu~cAyA hai to vaha jarUra hI g2alata hai matabhedako prakaTa karate haiM, jisase ve guNadharAcAryase aura kisI g2alata sUcanA athavA g2alata-jhahamIkA bahuta-kucha bAdake graMthakAra mAlUma hote haiM aura pariNAma hai| niHsaMdeha, zrIkundakandAcArya yativRtIsare cUrNike TIkAkArakA nAma 'samuddharaNa' aura pabhase pahale hue haiN| nIce inhIM saba bAtoMko usa TIkAkA nAma samuddharaNa-TIkA ghoSita kiyA spaSTa kiyA jAtA hai:hai, jabaki 'jayadhavalA' meM pacAsoM jagaha ukta TIkA- (1) indranandIne yaha to likhA hai ki guNadhara parase vAkyoMko uddhRta karate hue vIrasena-jinasenA- aura dharasanAcAryoMkI guruparamparA kA pUrvA'parakrama cAryoMne use uccAraNAcAryako kRti, TIkAkA nAma usa mAlama nahIM hai; kyoMki unake vaMza kA kathana 'uccAraNAvRtti' aura usake vAkyoMko uccAraNAsUtra' ke nAmase ullekhita kiyA hai| aisI modI karane vAle zAstroM tathA munijanoMkA usa samaya moTI bhUloMke kAraNa vibudha zrIdharakI isa bAta para abhAva hai| parantu donoM siddhAntagranthoM ke avatArabhI sahasA vizvAsa nahIM hotA ki 'parikarma' nAma kA jo kathana diyA hai vaha bhI una granthoM tathA + guNadhara-dharasenAnvayagurvoH pUrvAparaktamo'smAbhirna jJAyate tadanvamakathakAgama-munijanAbhAvAt // 150 //
Page #15
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta [kArtika, vIra-nirvANa saM0 2465 unakI TIkAoMko svaya dekhakara likhA gayA mAlUma jaisA ki indranandIne "pArve tayoyorapyadhItya nahIM hotA aura to kyA, pichalI 'dhavalA' aura sUtrANi tAni yativRSabhaH" isa vAkyake dvArA 'jayadhavalA' nAmakI TIkAtroM takakA indranandI ke sUcita kiyA hai, to yativRpabhakA samaya paTkhaNDA __gamakI racanAse pUrvakA nahIM to samakAlIna z2arUra sAmane maujUda honA nahIM paayaajaataa| isIse unhoM. mAnanA par3egA; kyoMki paTakhaNDAgamake vedanAkhaNDane apane 'zrutAvatAra' meM 'dhavalA' kA pakhaNDA- meM AryamaMkSa aura nAgahastIke matabhedoM takakA gama' ke chahoM khaNDoM kI TIkA batalA diyA hai *, ullekha hai / cUMki yativRSabhakA astitvakAla, jabaki vaha prathama cAra khaNDoMkI hI TIkA hai ! jaisAki Age spaSTa kiyA jAyagA, zaka saMvat 380 dUsare, AryamaMkSu aura nAgahasto nAmake AcAyoM ko (vi0 saM0515) ke bAdakA pAyA jAtA hai aura kundakundakA samaya isase bahuta pahalekA upalabdha guNadharAcAryakA sAdAta ziSya ghoSita kara diyaa| hotA hai| aisI hAlatameM kundakundake dvArA paTakhaNDAaura likhadiyA hai ki guNadharAcAryana 'kasAya- gamake kisIbhI khaNDapara TIkAkA likhA jAnA pAhuDa, kI sUtragAthAoMko racakara unheM svayaMhI unakI nahIM bntaa| 'aura jaba TIkA hI nahIM banato to vyAkhyA karake AryamakSa aura nAgahastI ko par3hAyA usake racanAkramake AdhAra para kundakundako yatithA; jabaki jayadhavalA meM spaSTa likhA hai ki vRpabhasa bAdakA vidvAna qarAra denA bilkula hI nirarthaka aura nirmUla hai| 'guNadharAcAryakI ukta sUtragAthAe~ AcAryaparamparAse calI AtI huI AryamaMda aura nAgahastIko (2) yativRSabhakI trilokaprajJapti ke aneka padyoM meM lokavibhAga' nAmake graMthakA spaSTa ullekha prApta huI thIM.-guNadharAcAryase unheM unakA sIdhA pAyA jAtA hai / yathA:(direct) AdAna-pradAna nahIM huA thA / yathA: jalasihare vikAvaMbho jalaNihiNo "puNo tAo muttagAhAmro AIriya joyaNA dsshssaa| paraMparAe AgacchamANAo ajjamakhu- evaM saMgAiNie loyavibhAe viNiNAgahatthINaM pttaayo"| ddiYa / a0 4 ___ --ArAprati, patra naM. 10 loyaviNacchayagaMthe loyavibhAgammi savvasiddhANaM / yadi AryamaMca aura nAgahastI ko guNadharAcArya ogAhaNaparimANaM bhANidaM kiMcaNa ke sAkSAt ziSya hI mAna liyA jAya aura sAtha hI carimadehasamo / / a06 yaha bhI svIkAra kara liyA jAya ki yativRSabhAcArya- - ne una donoM ke pAsase ukta gAthAsUtroMko par3hA thA, S "kamma@idiaNiyogaddArehi bhaeNamANo ve uvade sA hoMti jahaeNukkassaTidINaM pamANaparUvaNA *iti SaNNAM khaNDAnAM grnthshstrrdvi-spttyaa||18|| kammalidiparUvaNetti NAgahatthikhamAsamaNA bhaNaMti, prAkRta-saMskRtamizrAM TIkA vilikhya dhvlaa-khyaam||182|| ajjamakhukhamAsamaNA puNa kammaTThidisaMcidasaMtakamma+ evaM gAthAsUtrANi paMcadazamahAdhikArANi / parUvaNA kamaTidiparUvaNetti bhaNati / " praviracya vyAcakhyau sa naaghstyaarymNkssubhyaam|| 154 / / -dhavala siddhAnta, ArA-prati, patra naM0 1109
Page #16
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1 zrI kundakunda aura yativRSabhameM pUrvavartI kauna ? varSa 2 kiraNa 1] -usa yaha 'lokavibhAga' graMtha usa prAkRta loka vibhAga graMtha se bhinna mAlUma nahIM hotA jise prAcIna samaya meM sarvanandI AcArya ne likhA thA, jo kAMcI ke rAjA siMhavarmA ke rAjyake 22 ve varSa - samaya jabaki uttarASAr3ha nakSatra meM zanizvara, vRSarAzi meM vRhaspati, uttarAphAlgunI nakSatra meM candramA thA, zulkapakSa thA-- zaka saMvat 380 meM likhakara pANarASTra ke pATalika grAma meM pUrA kiyA gayA thA aura jisakA ullekha siMhasUri ke usa saMskRta 'lokavibhAga' ke nimna padyoM meM pAyA jAtA hai, jo ki prAyaH sarvanandI ke lokavibhAgako sAmane rakhakara hI bhASA ke parivartanAdidvArA ( 'bhASAyAH parivartanena' ) racAgayA hai: vaizve sthite ravisute vRSabhe ca jIve, rAjottareSu sitapakSamupetya candre | grAme ca pATalikanAmani pANarASTra, zAstraM purA likhitavAnmuni sarvanandI || 3 || saMvatsare tu dvAviMzekAMcIza siha varmaNaH / zItyagrezakAbdAnAM siddhametacchatatraye // 4 // trilokaprajJapti kI ukta donoM gAthAoM meM jina vizeSavarNanoMkA ullekha 'lokavibhAga' Adi graMthoMke AdhArapara kiyA gayA hai ve saba saMskRta lokavibhAga meM bhI pAye jAte haiM, joki vikramakI 11vIM zatAbdI ke bAdakA banA huA hai; kyoMki usameM trilokasArase bhI kucha gAthAe~, trilokasArakA nAma sAthameM dete hue bhI, 'uktaMca' rUpase uddhRta kI gaI *"dazaivaiSasahastrANi mUle'pi pRthurmataH " / praka0 2 ha haiM / aura isaliye yaha bAta aura bhI spaSTa hojAtI hai. ki saMskRtakA upalabdha lokavibhAga ukta prAkRta lokavibhAgako sAmane rakhakara hI likhA gayA hai / isa sambandhameM eka bAta aura bhI prakaTa karadenekI hai aura vaha yaha ki saMskRta lokavibhAgameM ukta donoM padyoM ke bAda eka padya nimna prakAra diyA hai- paMcAdazazatAnyAhuH SaTtriMzadadhikAni vai / zAstrasya saMgraharatvedaM chaMda sAnuSTabhena ca // 5 // isameM graMthakI saMkhyA 1536 zloka - parimAraNa batalAI hai, jabaki upalabdha saMskRta lokavibhAga meM vaha 2030 ke karIba jAna par3atI hai| mAlUma hotA hai yaha 1536 kI zlokasaMkhyA usI purAne prAkRta lokavibhAga kI hai - yahA~ usake saMkhyAsUcaka padmakA bhI anuvAda karake rakha diyA hai| isa saMskRtagraMtha meM jo 500 zloka jitanA pATha adhika hai vaha prAyaH una 'uktaMca' padyoMkA parimANa hai jo isa prathameM dUsare graMthoMse uddhRta karake rakkhe gaye haiM100 se adhika gAthAe~ to trilokaprajJaptikI hI haiM, 200 ke karIba zloka AdipurANase uThAkara rakkhe gaye haiM aura zeSa Uparake padya trilokasAra tathA jambUdvIpa prajJapti Adi graMthoMse liye gaye haiM / isa taraha isa graMtha meM bhASAke parivartana aura dUsare graMthoM se kucha payoMke 'uktaMca' rUpase uddharaNake sivAya siMhasUrikI prAya: aura kucha bhI kRti mAlUma nahIM hotI / aura isaliye isa sArI paristhitipara se yaha kahane meM koI saMkoca nahIM hotA ki trilokaprajJapti meM jisalokavibhAgakA ullekha hai vaha vahI sarvanandIkA prAkRta lokavibhAga hai, jisakA ullekha hI nahIM kiMtu "atyakAyapramANAttuM kiMcitsaMkucitAtmakAH " || praka0 11
Page #17
--------------------------------------------------------------------------
________________ 10 anekAnta kArtika, vIra-nirvANa saM0 2465 anuvAditarUpa saMskRta lokavibhAgameM pAyA jAtA hai| zakarAjA athavA zakasaMvatase 605 varSa 5 mahIne caMki usa lokavibhAgakA racanAkAla zakasaM0 380 pahale huA hai, jisakA ullekha trilokaprajJapti meM bhI hai,ataH trilokaprajJapti ke raciyatA yativRSabha zakasaM0 pAyA jAtA hai / ekahajAra varSa meM se isa saMkhyA380 ke bAda hue haiM, isameM jarAbhI saMdeha nahIM hai| ko ghaTAnepara 364 varSa 7 mahIne avaziSTa rahate haiN| aba dekhanA yaha hai ki kitane bAda hue haiM ? yahI (zakasaMvata 365) kalkikI mRtyukA samaya hai| (3) trilokaprajJapti meM aneka kAlagaNanAoMke aura isaliye trilokaprajJapti kA racanAkAla zakasaM0 AdhArapara, caturmukhanAmaka kalkikI mRtyu vIranirvANa 105 ke karIbakA jAna par3atA hai, jabaki lokavibhAga sa kahajAra varSa bAda batalAI hai, usakA rAjya- ko banehue 25 varSa ke karIba hocuke the, aura yaha kAla 42 varSa diyA hai, usake atyAcAra tathA mAre arsA lokavibhAgakI prasiddhi tathA yativRSabha taka jAnekI ghaTanAoMkA ullekha kiyA hai aura mRtyupara usake pahu~caneke liye paryApta hai| usake putra ajitaMjayakA do varSataka dharmarAjya honA likhA hai| sAthahI, bAdako dharmakI kramazaH hAni (4) kurga insakripzansa ( E. C. I. ) meM batalAkara aura kisI rAjAkA ullekha nahIM kiyA hai| markarAkA eka tAmrapatra prakaTa huA hai, jo kundakundake isa ghaTanAcakra parase yaha sAfa mAlUma hotA hai vaMzameM honevAle kucha AcAryoM ke ullekhako liye hue ki trilokaprajJapti kI racanA kalkirAjAkI mRtyuse hai aura jisameM usake likhejAnekA samaya bhI zaka10-12 varSase adhika bAdakI nahIM hai| yadi adhika saMvata 388 diyA hai| usakA prakRta aMza isa bAdakI hotI to graMthapaddhatiko dekhate hue yaha saMbhava , prakAra hai:nahIM thA ki usameM kisI dUsare pradhAna rAjya athavA rAjAkA ullekha na kiyA jAtA / astu; vIranirvANa * "NivvANe vIrajiNe chavvAsasadesu paMcavarasesu / *isa prakaraNakIkucha gAthAe~ isaprakAra hai. joki pAlakAdi rAjAoMke rAjyakAla 958 kA ullekha karane paNamAsesu gadesa saMjAdo sagaNio ahvaa||" ke bAda dIgaI hai: -trilokaprazapti tatto kakkI jAdo iMdasudo tassa cumuhonnaamo| sattarivarisA pAU vigunniy-igiviisrjtto||99|| "paNachassaya bassaMpaNamAsajudaM gamiya viirnnivido| prAcArAMgadharAdo paNahattarijuttadusayavAsepe / sagarAjo to kakI caduNavatiyamahiyasagamAsaM // " bolINesu baddho paTTo kakkIsaNaravaiNo / 100 // -trilokasAra kakkisudo ajidaMjaya NAmo rakkhati Namadi taccaraNe / taM rakkhadi asuradeo dhamme rajja karejjaMti // 10 // vIranirvANa aura zakasaMvat kI vizeSa jAnakArIke tatto dove vAso sammaM dhammo payadi jnnaa| liye, lekhakakI 'bhagavAna mahAvIra aura unakA samaya' kamaso divase divase kAlamahappeNa hAede // 10 // nAmakI pustaka dekhanI caahiye|
Page #18
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2 kiraNa 1] zrIkundakunda aura yativRSabhameM pUrvavartI kauna ? 11 ....... zrImAn koMgaNi-mahAdhirAja hai| aisI hAlata meM kundakundakA pichalA samaya avinItanAmadheyadattasya desigaNaM koNDa- ukta tAmrapatrase 200 varSa pUrvakA to sahaja hI meM ho jAtA hai / aura isaliye kahanA hogA ki kundakundAkundAnvaya-guNacandrabhaTAra-ziSyasya abha[ya] cArya yativRSabha se 200 varSa se bhI adhika pahale NaMdibhaTAra tasya ziSyasya zIlabhadrabhaTAra- hue haiN| ziSyasya janANaMdibhaTAraziSyasya guNaNAda- markarAke isa tAmrapatrase yaha bAta bhI spaSTa bhaTAra-ziSyasya vandaNandibhaTAro aSTa- hojAtI hai ki kundakundake niyamasArakI eka azIti-uttarasya trayo-zatasya samvatsarasya gAthA meM * jo 'loyavibhAgesu' pada par3A huA hai mAghamAsaM......" usakA abhiprAya sarvanandIke ukta lokavibhAga graMtha se nahIM hai aura na ho sakatA hai; balki bahuvacanAnta ___ isa tAmrapatrase spaSTa hai ki zakasaMvata 388 meM pada honese vaha 'lokavibhAga' nAmake kisI eka jina prAcArya vandanandIko jinAlayake liye eka graMthavizeSa kA bhI vAcaka nahIM hai / vaha to lokavibhAgA~va dAna kiyA gayA hai ve guNanandIke ziSya the, gaviSayaka kathanavAle aneka graMthoM athavA prakaraNoMguNanaMdI janAnaMdIke, janAnaMdI zIlabhadrake, zIlabhadra ke saMketako liye hue jAna par3atA hai aura usameM abhayanaMdIke aura abhayanaMdI guNacandrAcAryake khuda kundakunda ke 'loyapAhuDa'-'saMThANapAhuDa' jaisa ziSya the / isa taraha guNacandrAcArya vandanaMdIse pA~ca graMtha tathA dUsare lokAnuyoga athavA lokAlokake nazA pIr3hI pahale hue haiM aura ve koNkundake vaMzaja the- vibhAgako liye hue karaNAnuyoga-sambaMdhI graMtha unake koI sAkSAta ziSya nahIM the| bhI zAmila kiye jA sakate haiN| bahuvacanAnta padaaba yadi moTe rUpase guNacaMdrAdi chaha AcAryoM ke sAtha honese vaha ullekha to sarvArthasiddhike kA samaya 150 varSa hI kalpanA kiyA jAya, jo usa "itaro vizeSo lokAnuyogato veditavyaH (3-2) samayakI AyukAyAdikakI sthitiko dekhate hue isa ullekhase bhI adhika spaSTa hai, jisameM vizeSa adhika nahIM kahA jAsakatA, to kuMdakuMdake vaMzameM kathana ke liye 'lokAnuyoga' ko dekhane kI preraNA honevAle guNacaMdrakA samaya zaka saMvat 238 (vi0 kI gaI hai, joki kisI graMtha-vizeSakA nAma nahIM saM0 373) ke lagabhaga ThaharatA hai / aura cUMki guNa- kintu lokaviSayaka graMthasamUhakA vAcaka hai / caMdrAcArya kuMdakuMdake sAkSAta ziSya yA praziSya nahIM aura isaliye 'loyavibhAgemu' isa padakA jo artha the balki kundakunda ke anvaya (vaMza) meM hue haiM kaI zatAbdiyoM pIche keTIkAkAra padmaprabhane "lokaaura anvayake pratiSThita hone ke liye kama se kama vibhAgAbhidhAnaparamAgame" aisA eka vacanAnta 50 varSakA samaya mAnalenA koI bar3I bAta nahIM kiyA hai vaha ThIka nahIM hai| upalabdha lokavibhAga* vaha gAthA isa prakAra hai: "caudahabhedA bhaNidAtericchAsuragaNA cubbhedaa| edesi vitthAraM loyavibhAgesu NAdavaM" // 17 //
Page #19
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta [kArtika, vIra-nirvANa saM0 2465 meM, joki sarvanandI ke prAkRta 'lokavibhAga' kA bArasaaMgaviyANaM caudasapuvyaMgavipula vattharaNaM / hI prAyaH anuvAditarUpa hai, tiryacoMke una caudaha suyaNANibhaddabAhU gamayagurUbhayava ojyuu| bhedoM ke vistAra-kathanakA koI patA bhI nahIM hai, ___isa parase yaha kahA jAsakatA hai ki pahalI jisakA ullekha niyamasAra kI ukta gAthA meM kiyA gAthA (naM0 61) meM jina bhadrabAhu kA ullekha hai gayA hai| aura isase ukta kathana athavA spaSTIkaraNa kiyA ve dvitIya bhadrabAhu na hokara bhadrabAhu-zrutakevalI hI aura bhI jyAdA puSTa ho jAtA hai| haiM aura kundakundane apaneko unakA jo ziSya (5) kundakunda-kRta 'bodhapAhuDa' ke anta meM eka __ batalAyA hai vaha paramparA ziSyake rUpa meM ullekha hai| . gAthA (61) nimna prakAra se pAI jAtI hai :- parantu aisA nahIM hai| pahalI gAthA meM varNita bhadrasaddaviyAro ho bhAsAsuttesu jaMjiNe kahiyaM / bAhu zrutakevalI mAlUma nahIM hote; kyoMki zrutaso taha kahiyaM NAyaM sIseNa ya bhaddabAhumsa // kevalI bhadrabAhuke samayameM jina kathita zrutameM aisA - koI khAsa vikAra upasthita nahIM huA thA, jise ___ isameM batalAyA hai ki jinendrane-bhagavAn / __ukta gAthA meM "saddaviyAro hUo bhAsAsuttesu mahAvIrane-artharUpase jo kathana kiyA hai vaha jaM jiNe kahiyaM" ina zabdoM dvArA sUcita kiyA bhASAsUtroM meM zabdavikAra ko prApta huA hai-aneka gayA hai-vaha avicchinna calA AyA thA / parantu prakAra ke zabdoM meM gaMthA gayA hai.-bhadrabAhu ke mujha dUsare bhadrabAhu ke samayameM vaha sthiti nahIM rahI thIziSyane una bhASAsUtroM parase usako usI rUpameM kitanA hI zrutajJAna lupta ho cukA thA aura jo avajAnA hai aura (jAnakara isa graMtha meM) kathana kiyA hai| ziSTa thA vaha aneka bhASAsUtroM meM parivartita hogayA __isase bodhapAhuDa ke kartA kundakundAcArya bhadra thaa| isase 61 vIM gAthAke bhadrabAhu bhadrabAhudvitIya bAhu ke ziSya mAlUma hote haiM / aura ye bhadrabAhu hu hI jAna par3ate haiN| 62 vIM gAthA meM usI nAma se zrutakevalIse bhinna dvitIya bhadrabAhu jAnapar3ate haiM, prasiddha hone vAle prathama bhadrabAhukA antyamaMgalake jinheM prAcIna graMthakAroM ne 'AcArAMga' nAmaka prathama rAjayaghoSa kiyA gayA hai aura unheM sApha taura aMgake dhAriyoM meM tatIya vidvAn sUcita kiyA hai, se gamakaguru' likhA hai / isa taraha donoM gAthAoMaura jinakA samaya jainakAlagaNanAoM * ke anu- meM do alaga alaga bhadrabAhuoM kA ullekha honA sAra vIra nirvANa saMvat 612 arthAt vikrama saMvat adhika yuktiyukta aura buddhigamya jAna par3atA 142 se pahale bhale hI ho parantu pIche kA mAlUma hai| astu / nahIM hotaa| aura isaliye kundakundakA samaya Uparake isa samagra anusaMdhAna evaM spaSTIvikrama kI dUsarI aura tIsarI zatAbdI to ho karaNase, maiM samajhatA hU~, vidvAnoMko isa viSayameM sakatA hai parantu tIsarI zatAbdIse bAdakA vaha koI sandeha nahIM rahegA ki zrI kundakundAcArya yatikisI taraha bhI nahIM bntaa| vRSabhase pUrvavartI hI nahIM, kintu kaI zatAbdI yahA~para itanA aura bhI prakaTa karadenA ucita pahaleke vidvAna haiN| jinheM kucha Apatti ho ve mAlUma hotA hai ki 'bodhapAhuDa' kI ukta gAthAke sapramANa likhanekI kRpA kareM, jisase yaha viSaya anantara nimna gAthA naM0 (62) aura dI hai, jisameM aura bhI adhika spaSTa ho jAya / zrutakevalI bhadrabAhu kA jayaghoSa kiyA gayA hai:- vIrasevAmandira, sarasAvA, tA0 3-8-1938 jainakAlagaNanAoMkA vizeSa jAnaneke liye dekho, 'svAmI samantabhadra' (itihAsa) kA 'samaya-nirNaya' prakaraNa tathA bhagavAn mahAvIra aura unakA samaya' nAmaka pustaka pRSTha 31 se |
Page #20
--------------------------------------------------------------------------
________________ kA atIta smRti MLA WATEST TIMI2. prAtmA kA bodha (le0-zrI yazapAla bI0 e0, ela0 ela0 bI. kaNDalapurake yazasvI rAjA siddhArthako mRtyuke kabhI nahIM dekhaa| kaI varSa bAdakI bAta hai| yuvarAja varddhamAna dUsarA kahatA- hAya, sA~pa hai ki aAfata hai| gRhastha-Azrama pArakara rAja-pATako chor3a vanameM jisakI ora vaha ekabAra dRSTi DAladetA hai vaha calegaye the aura kuNDalapurake siMhAsanapara unakA vahIM bhasma hojAtA hai| kyA maz2Ala ki eka sA~sa jyeSTha bhrAtA naMdivarddhana AsIna hogayA thaa| yuvarAja bhI to lele / ke nagara chor3adenepara abhI cAroMora azAnti phailI huI thii| tIsarA kahatA-saca kahatA hUM, merI A~khoM dekhI bAta hai / vahA~ (uMgalI se saMketa karake) vaha unhIM dinoM kanakhala tApasAzramameM bar3A AtaMka tapasvI baiThatA thA na ? bicArA chinabharameM bhasma chAgayA / varSoMse nivAsa karanevAle tapasvI Azrama hogayA / usa bhujaGgIke Age kisIkI nahIM choGa-chor3akara anyatra basane jAne lge| bhalA kauna usa Azramake samIpa rahanevAle viSadharakI __ aura pagaDaNDIke sahAre vilApa karatI huI strI mAtra eka dRSTi se bhasma hojAnA cAhatA ? tapasvI mRta-prAya hocalI thI / usakA cAra-pA~ca barasakA sAmAna uThAkara calate jAte the aura carcA karate abodha bAlaka usakI chAtIpara car3hA usake rUkhe jAte the| stanakA pAna kara rahA thA aura dha na pIkara koI kahatA-bhaiyA, jaMgaloMmeM rahate-rahate hI anAyAsahI cIkha mArakara ro uThatA thaa| strI merI umara bItI hai; lekina aisA ajagara maiMne besudha-sI par3I thii| ro rahI hai, bilakha rahI hai,
Page #21
--------------------------------------------------------------------------
________________ 14 anekAnta [kArtika, vIra-nirvANa saM0 2465 isakA bhI use dhyAna nahIM thaa| acetanAvasthAmeM loga Darake mAre dUra haTa gae / kisoko sAhasa hI vaha dekharahI thI ki kaise vaha z2arA-sI derameM na huA ki vahA~ para Thaharakara apane iSTa-devakI usa sadhavA se vidhavA bngii| usI ajagarane to viSa-dharase rakSA karatA; lekina varddhamAna tanika bhI usake patiko rAkha kara diyaa| becAre ve loga bhayabhIta na hue aura zAnti-pUrvaka dhyAnameM lage Azrama se dUra apanI choTI-sI kuTiyAmeM Ananda hI rhe| kA jIvana vyatIta kara rahe the; lekina abhAgese kucha derake bAda sarpa apane bilase nikalA, vaha sukha na dekhA gyaa| aura apanI bivara para eka AdamIko baiThA dekhaasala bAta yaha thI ki usa tApasAzramake pAsa kara krodhase lAla ho uThA / usane kaI bAra apanI eka sarpa inadinoM A basA thaa| usakA viSa itanA jIbha mu~hase bhItara-bAhara kI aura viSabharI tIbra thA ki jisakI ora vaha ekabAra dekha bhI detA, A~khoMse usa mUrti-vat baiThe vyakti kI ora dekhA; vahI jalakara rAkha hojAtA / Azramake kaI tapasvI lekina usa asAdhAraNa mAnavakA kucha bhI na usake zikAra bana ge| jo bace unhoMne ucita bigdd'aa| samajhA ki zrAzrama chor3ade aura kisI dUsare sarpane dekhA usakI vaha dRSTi jisake Age sthAnapara jA baseM / ve Azrama chor3a-chor3akara jAne kabhI koI bhasma honese nahIM bacA, usa AdamIpara lage aura usa rAstese pathikoMne bhI AnA-jAnA apanA prabhAva DAlanemeM asamartha pramANita huI hai to chor3a diyaa| thor3e dinoMmeM hI vahA~para bhayaMkaratA usakA krodha aura bddh'gyaa| A~khoMse cinagAriyA~ vyApane lgii| barasane lagI aura usane kaI bAra apanA phana saMdhyA hone ko thii| varddhamAna banameM cakkara dharatImeM mArA, jaise usake bhItara bharA gussA usase lagAte lagAte usI mArgapara Agae jisapara kucha sahA nahIM jArahA hai| Age calakara caMDakosiyA (sarpakA nAma thA) kI vaha Age bar3hA aura jorase usane varddhamAnake bivara thI / logoMne unheM usa sAMpakA vistRta paira para apanA mu~ha mAra diyaa| kSaNabhara rukA, hAla sunAyA aura Agraha kiyA ki vaha usa mAno dekhanA cAhatA thA ki usakA zikAra aba mArgapara Age na bar3he; lekina varddhamAnane eka na , __ bhasma huA, aba bhasma huaa| lekina varddhamAna sunii| vaha usI mArgapara calate gae, calate ge| jyoM ke tyoM dhyAnameM lage rahe jaise sarpakI zakti unhoMne usa sarpako bodha denekA vicAra karaliyA aura kopakA unheM lezamAtra bhI bodha nahIM hai / thaa| isIse vaha apane vicArapara dRr3ha rahe, vicalita na hue| sarpa apanI asamarthatApara khIjha uThA / usane jhuMjhalAkara kaI bAra varddhamAnake paira para mu~ha mAre; sA~pakI bivara AgaI aura varddhamAna usIke lekina jarA-sA rudhira nikAlaneke atirikta vaha Upara dhyAnAvastha hoNge| unheM koI kaSTa na pahuMcA sakA /
Page #22
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2 kiraNa 1] zrAtmA kA bodha itane meM varddhamAna kI samAdhi ttuuttii| unhoMne caMDakosiyA aba kyA kare ? kyA mara jAe ? dekhA sAmane eka sarpa krodhase lAla apanI usane kahA, "bhagavAn mujhe, daNDa diijiye| maiM vivazatA para khIjatA huA khar3A hai| kSamA karane yogya nahIM huuN|" unhoMne use saMketa kara kahA.-krodhita kyoM aura vaha varddhamAnake caranoMmeM sira DAlakara hote ho, o sarpadeva ? zrAno, lo kATa lo na ? . ha ra rone lgaa| caMDakosiyA cupa ! vaha kyA kahe ? kyA varddhamAnane use utthaayaa| bole, "bandhu, yaha yaha usakI parAjaya nahIM hai ? usane eka niraparAdhI dInatA kaisI ? uTho sIkho ki bhaviSyameM kabhI vyakti ko kaSTa pahu~cAne kA prayatna kiyA aura vahI kisIko kaSTa na doge !" vyakti zAntipUrvaka usake sAtha bhAI-cAre kA caMDakosiyA jyoM kA tyoM par3A rhaa| vyavahAra kara rahA hai ! jarA bhI ropa use nahIM hai| varddhamAnane kahA, "uTho, uTho, apane Atma svarUpako pahacAno, manameM dayA rakkho aura manase varddhamAnane phira kahA--o, nAgarAja ! kisa vacanasa tathA karmase jahA~taka hosake kabhI kisI dvividhA meM ho ? lo, maiM tumhAre sAmane huuN| bacane ko dukha mata phuNcaao"| kA prayatna bhI nahIM kara rahA huuN| jahA~ cAho kATa caMDakosiyA ko jAtismaraNa ho AyA usane sakate ho| varddhamAnakI bANIse tRpta hokara * kahA, "bhagavana ....." caMDakAsiyA dharatI phaTa jAya to usameM samA aura sira jhukA-mukAkara usane anekoM bAra jAya / vaha Aja kitanA kSudra hai? usakI zakti varddhamAnake sadupadezake prati kRtajJatA pragaTa kI, usa balI, vaJaRSabha nArAca saMhananake dhArakake jaise pradarzita karanA cAhatA ho ki he bhagavAn, sAmane kitanI sImita hai ? tumane mujhe AtmAkA bodha kraayaa| maiM to mUrkha thA, nirA ajJAnI ! varddhamAna ne kucha Thahara kara kahA-bhaiyA tuma varddhamAnane azIrvAda diyA aura vaha apanI kyA soca rahe ho? maiM taiyAra huuN| tuma mu~ha mAra sakate vivarameM calA gyaa| ho / eka nahIM, jitane caaho| ___ usadinase phira kabhI kisIne caMDakosiyA ___ caMDakosiyA ne lajjA se zira jhukA liyaa| ko hiMsaka nahIM pAyA / vivarase nikalatA thA aura bolA, "bhagavana, mujhe kSamA kro| maiM aparAdhI manuSyoMke sAtha bhAI-jaisA vyavahAra karatA thaa| .' thor3e hI dinoMmeM usa ujar3e sthAnapara phira __ varddhamAnane bIcameM hI rokakara kahA, "haiM-haiM, tapasvI zrA base aura tapasyA karane lge| aisA na kaho, nAgadeva ! tuma zaktimAna ho ! tumane * isa kahAnI kI mUla kathAvastu zvetAmbara-pranyAzrita hai; parantu use bhI yahA~ kucha parivartita karake agaNita vyaktiyoMko apane teja-balase bhasma rakhA gayA hai| karadiyA hai|" --sampAdaka
Page #23
--------------------------------------------------------------------------
________________ uparambhA [lekhaka-zrI bhagavatsvarUpa jaina 'bhagavat'] maryAdA puruSottama-rAmakI-prANezvarI-sItA- Azcaryaprada thaa| jisakI kalpanA taka usake hRdaya - kA rAvaNane haraNa kiyaa| isa kRtyane saMsAra- meM maujUda na thii| kI najaroM meM use kitanA girAyA,yaha Apa acchI usane anubhava kiyA--Aja usakI svAminIkI taraha jAnate haiN| lekina kyA Apa yaha bhI jAnate manovRtti meM AmUla parivartana hai / svabhAvata: mukha haiM ki vaha kitanA mahAna thA ? usakI jIvana-pustaka maNDalapara virAjane vAlA teja, darpa, vilIna ho meM kevala ekahI pRSTha hai / 'jo dUSita hai / varana cukA hai| vANI kI prakharatAmeM yAcaka-kaNTha kI sArI pustaka pyArakI vastu hai / ise par3hiye komalatA chipa gaI hai| usake vyavahArameM Aja isameM citrakA dUsarA pahalU hai / jo .. .. ... .!' zAsakatA nahIM, dalita-prajAkI kSINa-pukAra ava__ [1] ziSTa hai / lekina yaha saba hai. kyoM ?-yaha vaha antaHpurameM na samajha skii| ..........aura kucha dera taka to vicitra usa susajjita-bhavya-bhavana meM kevala do-hI to haiN| phira usakI svAminI hRdayastha-bAtako mAlA' svAminIke hRdayarahasyase anibhijJa hI kyoM itanA saMkocake sAtha bayAna karanA cAhatI rhii| spaSTa bhASA aura vistRta-bhUmikA kahI jAnepara hai ? kyA vAstavameM koI gUha-rahasya hai ?.. 'aura bhI usakI samajhameM kucha na aayaa| vaha rahasya kahIM prema-pathakA to nahIM ? vaha catura thii| dAsitva kA anubhava usakA nArI-hRdayakA anveSaNa-kArya prArambha huaa| bahuta purAnA thaa| svAminIkA 'rukha' kidhara hai, vaha vicArane lagI itane bar3e pratApazAlI mahArAjayaha bAta vaha avilamba pahicAna letI thii| kintu kI paTarAnI kyA kisIkA hRdayameM AvhAna kara Aja, jaise usakI samagra caturatApara tuSAra-pAta ho sakatI hai ? chiH pr-puruss| ...korI viDambanA !!" gayA / yaha pahalA maukA thA, jaba vaha isa taraha parAsta huI / zAyada isalie ki usakI svAminone para usI samaya, usakI eka antarazaktine Aja jo kArya sauMpA, jo prastAva sAmane rakhA, vaha isakI pratidvandatA sviikaarkii| ...... hA~, hRdaya, sarvathA navIna, sarvathA anUThA aura sarvathA hRdaya hai| usakA takAjA ThukarAyA nahIM jaataa|
Page #24
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2 kiraNa 1] vaha saba kucha kara sakatA hai| usakI zakti sAmarthya sudUra - sImAvartinI hai / ' uparambhA manake saMgharSa ko dabAye, vaha svAminIkI tarapha dekhatI - bhara rhii| isa AzAse ki ve kucha spaSTa kheN| aura tabhI svAminIke yugala - adharoMmeM spandana huA / zubhradanta-paMktiko sImita kArAvAsake bAhara kyA hai ? - yaha dekhanekI ijAjata milI, aruNa, komala kapoloM para lAlimAkI eka rekhA khiMcI / pazcAt -- nava-pariNItA- patnIkI bhA~ti salajjavAraNI prasphuTita huI!- 'tU merI pyArI sahelI hai, tujhase merA kyA chipA hai | kucha chipAyA bhI to nahIM jAsakatA / bhedakI gupta-bAta tujhase na kahU~ to, kahU~ phira kisase...?---sakhIko chor3a, aisA phira kauna ?... mere dukha-sukhakI bAta / ' rAnI sAhibA - ne bAtako adhUrA hI rahane diyA / bAta kucha bana hI na par3I isaliye, yA dekheM sakhIkA kyA AiDiyA hai - abhimata hai, yaha jAnaneke lie / 17 use pUrNatAkA rUpa denA- merA kAma ! maiM use prANoM kI bAjI lagAkara bhI pUrA karanekI ceSThA karU~gI / sakhIko mahArAnIse kucha prema thA, sirpha vetana yA dAsitva taka kI hI maryAdA na thI / samasyAkA kucha AbhAsa milate hI usane apane hRdaya udgAroMko bAhara nikAlA- Apa ThIka kaha rahI haiM, mahArAnI, koI bhI bAta Apako mujhase na chipAnA cAhiye / aura maiM zakti-sAdhya kArya bhI yadi Apake liye sampanna na kara sakI to -- merA jIvana dhikkAra / Apa vizvAsa kIjie-- mujhase kahI huI bAta Apake liye sukhaprada ho sakatI hai| dukhakara kadApi nahIM / ApakI abhilASAko mujha taka AnA cAhiye, bagaira saMkoca, jhijhakake ! isake bAda 'lekina sakhI! bAta itanI ghRNita hai, itanI pApa -pUrNa hai, jo mu~ha se nikAle nahIM nikalatI / maiM jAnatI hU~ - aisA prastAva mujhe mu~hapara bhI na lAnA caahie| magara lAcArI hai, hRdaya samajhAye nahIM samajhatA / eka aisA nazA savAra hai, jo-yA to milana yA prAraNa-visarjana- para tulA baiThA hai| maiM use ThukarA nahIM sktii| kalaMka laga jAyegA, isakA mujhe bhaya nahIM / loga kyA kaheMge, isakI mujhe cintA nahIM / maiM...to basa, apane hRdaya ke Izvarako cAhatI hU~ / .- mahArAnI ke vivhalakaNThane pragaTa kiyA / zAyada aura bhI kucha pra hotA, ki vicitramAlAne bIca hI meM TokA'.. parantu vaha Izvara hai kauna ? ' 1 6.. 'laMkezvara-mahArAja-rAvaNa !' - adhamu~dI - A~khoMmeM svarga-sukhakA AvhAna karatI -sI, mahArAnI kahane lagI - ' zAyada tU nahIM jAnatI ! maiM usa puruSo - tamapara, Ajase nahIM vivAhita hone ke pUrva se hI, prema rakhatI hU~, mohita hU~ | tabhIse usake guNoMkI. rUpakI, aura vIratAkI, hRdayameM pUjA karatI rahI hU~ / lekina koI ucita, upayukta avasara na milanese cupa thI, parantu -- zraba N 'Aja vaha zubha divasa sAmane hai, jaba maiM usataka apanI icchA pahu~cA skuuN| usake darzanakara, caraNoM meM sthAna pAkara, apanI antarAgni zAnta kara sakaM !! vaha Aja samIpa hI padhAre haiN| hamAre dezapara vijayapatAkA phaharAnA unakA dhyeya hai| kAza ! unheM mAlUma hotA ki dezakI mahArAnIke hRdayapara vaha kabase zAsana kara rahe haiM !"
Page #25
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta _[kArtika, vIra-nirvANa saM0 2465 'to' ?'-vicitramAlAne svayaM bhI kucha para DAlI, ve bole-sAkSAt karane meM koI hAni kahanA cAhA / para mahArAnIne maukA hI na diyA ! nahIM ! sambhava hai, gar3havijayakI koI yukti batavaha bolIM-'maiM vucha sunanA nahIM cAhatI-vicitra- lAye / ' mAlA ! basa, mujhe to kahanAhI hai, sirpha kahanAbhara ! aura zAyada antima ! * 'agara tuma merA _ 'acchA bhejado, pichale khememeM / ' jIvana cAhatI ho, to mujhe Aja unase milAdo, ___ 'jo AjJA !'-praharI calA gyaa| nahIM, maiM AtmaghAtakara pyArekI ArAdhanA-vedIpara laMkeza ekAnta-khememeM usakI pratIkSA karane balidAna hojaauuNgii|' lge| vibhISaNa barAbarake zivirameM virAje rhe| usI samaya, zyAma-vastroMse susajjita vicitra 'itanI kaThinatA na apanAo-svAminI, mAlAne praveza kiyA ! mujhapara vizvAsa rakho, maiM abhI unase jAkara nivedanakara , tumhArI abhilASA pUrNa kraauuNgii| merA dharma tumhArI AjJA pAlanameM hai , ise maiM khUba ... * unakA nAma hai-uparambhA ! haiM to nArI, jAnatI huuN| dhairya rakho-maiM isa kAryameM jo bana parantu kinnarI bhI unake saundaryakA lohA mAnatI par3egA, saba kruuNgii|' hai| vaha pRthvIkI rambhA haiM / cA~da-sA badana, mahArAnI gadgada hogii| koyala-sA svara, marAla-sI gati aura saundaryakI dUsare hI kSaNa vicitramAlA mahArAnIkI sAkSAta pratimUrti ! yauvanakA virAma-sadana ! mahAsudIrgha, komala, bAhu-pAzameM Abaddha thii| rAja nala-kuMvara, jinakI yazasvitA sarvatra vyApta hai, unakI prANa-pyArI paTarAnI haiM--vaha !'dAsIne apanI saphalatAkI bhUmikA bA~dhI ! lekina dazAnanane mu~hapara arucikA bhAva lAte hue kahA'kauna ? mahArAja nalaku~varakI paTarAnI uparambhAkI dAsI... ? ...' 'acchA / aba matalabakI bAta kho|' 'hA~, mahArAja!' dAsI cupa / ... kyA ye be matalabakI bAte 'kyA cAhatI hai ?-itanI rAta bIte yahA~ haiM ? . . ' vyartha haiM . . . ?'-vaha phira kahane lagIAnekA kAraNa ? 'maiM mahArAnI uparambhAkI antaraMga-sakhI hU~, mujhe 'jJAta nahIM ! vaha Apase ekAntameM milanekI unhIMne Apake pAsa bhejA hai|' icchA pragaTa karatI hai ! batalAtI hai, bAta atyanta 'kisalie ?'--AMbhIra prazna huaa| gopanIya hai, pragaTa nahIM kI jaasktii|' isalie ki vaha Apapara mohita haiN| ApakI ..'laMkezvarane eka bheda-bharI dRSTi vibhISaNa kRpA-kA~kSiNI haiM / saMyoga-yAcanA karatI haiM / vaha " gdhaagi|
Page #26
--------------------------------------------------------------------------
________________ uparambhA varSa 2 kiraNa 1] bahuta-dinase Apake nAmakI mAlA japatI zrArahI usakI prANa-rakSAke nimitta mujhe saba kucha karanA haiN| aba unakA jIvana kevala Apake kRpA-dAna hogaa| jAo use zIghra hI mere samIpale shraao| para hI nirbhara hai| unakA hRdayAMcala sirpha eka vastu maiM usakI pratIkSAmeM huuN|' cAhatA hai-milana yA mRtyu |'-vicitr-maalaane ___ dAsIke harSakA kyA ThikAnA ? vaha vANIse, sa-zIghra svAminIkA sandeza sAmane rakha diyaa| AkRtise, sAre zarIrase abhivAdana karatI, udhara-kaThinatA-pUrvaka mahArAja rAvaNa, khemese bAhara niklii| usake hRdaya meM saphala-ceSThAmaryAdA aura ujvala caritrake upAsaka-upayukta- kI khuzI lahareM le rahI thii| zabdoMko suna sake / jaisehI dAsIkA mu~ha banda huA ki donoM kAnoMpara hAtha rakha, kheda-bhare svarameM dhanya ! usa yauvana aura saundaryakI mUrtimAna bole-'uph ! uph !! yaha maiM kyA suna rahA huuN| yaha pratimA-uparambhA ko dekhakara bhI rAvaNakA hRdaya jaghanya-pApa // bhadre ! apanI svAminIse kahanA kina vicalita na huA / vaha aTala-bhAvase usakI ora maiM para-nArI ko aMgadAna dene ke liye daridrI huuN| dekhatA rhaa| eka-dama asamartha huuN| mujhase ....... / ' uparambhAkI veza-bhUSA Aja nityakI apekSA dAsI avAk ! kahIM, bahumUlya, AkarSaka aura netrapriya thI / usane .. yaha manuSya hai yA devatA ? * * * gRhastha hai yA thA Aja laganake sAtha zRMgAra kiyA thaa| bhUSaNoMke vAsanA-vijayI-sAdhu ? durlabha prApta premIkI yaha 1 Adhikyake kAraNa vaha bhArAnvita thI avazya / avahelanA ?--yaha nirAdara ? / para usakA paira Aja phUla-sA par3atA thaa| manameM __usI samaya barAbarake zibirakA ptt-hilaa| khuzI jo thI, phUla jo thii| ... mahArAja rAvaNa udhara cle| sAmane vibhiissnn| vaha AI / usane abhivAdana kiyaa| rAvaNane vaha bole-'bhUlate ho-bhAI ! yaha rAjanIti haiN| eka madhara-muskAnameM usakA pratyuttara diyaa| saMketa kevala satyase yahA~ kAma nahIM cltaa|ise prApta kara, yogya-sthAnapara vaha baiTha gii| aisA korA javAba na do| avazya hI uparambhA vaza hokara gar3ha-vijayakI koI gupta-yukti btlaaegii| vaha madhu-nizItha ! caturdika nIravatAkA kyA tumheM mAlUma nahIM, nala ku~varane kaisA durbhedya, saamraajy| bAhara jyotsnA rajata-rAzi bakhara rahI mAyAmayI prAsAda nirmANa kiyA hai ? jisake samIpa thii|mly-smiir manthara-gatise bihAra kara rhaathaa| jAnA taka durUha / -aura usI samaya, usa bhavya khememeM uparAvaNa lauTe / mukhapara prasannatA thii| bole- rambhAne apanI madhura-dhvani-dvArA nistabdhatA bhaMga 'maiM aisA jaghanya-pApa hargija na krtaa| lekina kii|jb vaha prANanta takake lie udyata hai, to ... 'prANezvara ! merI abhilASA Apa taka pahu~ca
Page #27
--------------------------------------------------------------------------
________________ 20 anekAnta [kArtika, vIra-nirvANa saM0 2465 dasara dina cukI hai| aura Apane usakA sanmAna bhI kiyA ki usake patikA kitanA parAbhava hogA, kyA hai| aba isa viyogAgniko aMga-dAna dvArA zAnti hogA; gar3ha-dhvaMsa-kAriNI-vidyA rAvaNako de hI dii| diijie| vilamba asahanIya bana rahA hai-prabhu ! of ! nArIke vicalita-hRdaya ! Ao ... / ' tabhI usane bar3hakara mahArAja rAvaNake kaNThameM apanI bAhu-pAza DAlanI cAhI / rAvaNane dekhAuparambhAke hRdaya meM vAsanA A~dhI-pralayakA sandeza vaha durbhedya-nagara mahArAja-rAvaNake AdhIna sunA deneke lie vyagra horahI hai| A~kheM unmAdase thaa| sArI prajAke mu~hapara rAvaNake nAmakA jayaghoSa ota-prota horahI haiN| vANImeM vivhalatA samAcukI thaa| vaha bhayaMkara mAyApUrNa-durga vilIna ho cukA hai| aura vaha eka dama pAgala hai| use apanI thaa| kalataka siMhAsanapara virAjane vAle mahArAja maryAdAkA dhyAna nhiiN| nalaku~vara Aja bandIke rUpameM-rAvaNake pracaNDa___ 'bhadre ! tumhArI icchA mujhase chipI nhiiN| tejake Age khar3e huethe| zeSa saba jyoMkA tyoM thaa| ... merI icchA bhI tumhAre anukUla hI hai / parantu thor3A antara hai / maiM cAhatA hU~ tumhArA samAgama svAdhI- uparambhA apane patike samIpa khar3I huI thii| natApUrvaka rAja-prAsAdake bhItara hI ho / yoM jaMgaloM- hRdayameM dvanda cala rahA thA-patA nahIM kaisA ... ? meM pazuoMkI taraha kyA Ananda ? kaho, tuma saba darabArI upasthita the| kyA sammati rakhatI ho ? . . . ' rAvaNane usake 'suno |'-raavnnne uparambhAko saMketa AliMgana-avasarako vyartha karate hue, jarA miThAsa- karate hue kahA-'tuma svayaM jAnatI ho, pUrvaka puuchaa| para-puruSa-saMgama kitanA jaghanya-pApa hai / aura isake __...' jaisI tumhArI icchA ho-pyAre ! tumhArI atirikta-tumane mujhe vidyAdAna diyA hai, ataH khuzImeM hI merA zrAnanda hai, sukha hai !! . . . . ' tuma merI 'gurAnI' ho, pUjya ho / maiM tumhAre -uparambhAke uttejita-manane vyakta kiyaa| Ananda, sukha aura sambhogake lie mahArAja nala'to usa mAyAmaya-gar3ha-dhvaMsakA upAya . . . ?' ku~varako bandhana-mukta kara tumheM derahA huuN| jAo, -bAtako bahuta sAdhAraNa DhaMgakI banAte hue, rAvaNa- unake sAtha Ananda kro| puruSa-puruSameM koI bheda ne prazna kiyaa| nahIM, mujhe kSamA kro|... 'upAya * * ?-jaba tumase merI icchA chipI uparambhAkA hRdaya Atma-glAnise bhara gyaa| na raha sakI, to upAya kaise raha sakatA hai / suno usane samajhA-rAvaNa kitanA mahAna hai ! kitanA gar3ha-dhvaMzakA upAya yaha hai ki ...... .. ... ucca hai ! vaha puruSa nahIM, puruSottama hai ! vandanIya -aura usa mugdhAne bagaira isakI cintA kiye hai !! ......
Page #28
--------------------------------------------------------------------------
________________ , tatvacacI HA 4 3 - anekAntavAda lekhaka-paM0 muni zrIcauthamalajI] jaina-dharma evaM jainadarzanameM jina bahumUlya sAdhAraNakA siddhAnta bana jAnA cAhie siddhAntoMkA prarUpaNa kiyA gayA hai unameM 'ane- thA vaha sirpha jaina-darzana taka hI sImita kAnta' mukhya hai| raha gayA aurausebhI anekAntavAdakIma- isa lekhake lekhaka muni zrIcauthamalajI sAmpradAyikatAkArUpa hattA. upayogitA zve0 sthAnakavAsI jainasamAjake eka dhAraNa karanA pdd'aa| aura vAstavikatAko pradhAna sAkSara sAdhu aura prasiddha vaktA haiM / dUsare,darzanazAstroMke dekhate hue, use jaina- ApakA yaha lekha mahatvapUrNa hai aura usaparase paraspara virodhodRSTi sAhityameM jo sthAna mAlUma hotA hai ki Apane anekAnta-tattvakA koNa, jo janatAko prAptahuA haivahasarva acchA manana aura parizIlana kiyA hai| bhramameM DAlatehaiM, ekathA ucita hI jAna tabhI Apa viSayako itane sarala DhaMgase dUsarese pRthaka hI bane par3atA hai| anekA samajhAkara likha sake haiM / lekha parase pAThakoM- rahe-unakA samanvaya ntavAda vastutaHjainako anekAnta-tattva ke samajhane meM bahuta kucha na hoskaa| darzanazA darzanakA prANa hai| AsAnI hogI / AzA hai sevAdharmake liye| sroMke isa pRthaktvane yadyapi ise anyAnya darzanakAroMnebhIkahIM dIkSita munijIke lekha isI taraha barAbara / sAmpradAyikatAkhar3I anekAnta' ke pAThakoMkI sevA karate rheNge| kahIM apanAyA hai para karake janatAmeMdhArmi -sampAdaka adhikAMzameM unhoMne ka asahiSNutAko isakI upekSA hI kI hai| isa upekSAkA eka utpanna kiyA so to kiyA hI, para usane phala to yaha huA ki jo 'anekAnta' marva akhaNDa satyakA prakAzana bhI na hone diyA /
Page #29
--------------------------------------------------------------------------
________________ 22 anekAnta [kArtika, vIra-nirvANa saM0 2465 kucha dArzanika vidvAnoMne to anekAntavAda- nayavAda unameM mukhya haiN| nayavAda vastumeM vibhinna ke virodhakA bhI prayatna kiyA hai; para unheM asa- dhokA Ayojana karatA hai aura saptabhaMgIvAda ekaphala honA hI cAhie thA aura vaisA huA bhI, eka dharmakA vizleSaNa karatA hai| kucha udAharaNoM yaha hama nahIM Ajake jainetara niSpakSa vidvAna bhI dvArA nIce isI biSayako spaSTa kiyA jAtA svIkAra karate haiN| kucha logoMne anekAntavAdako hai:saMzayavAda kahakara bhI apanI anabhijJatA pradarzita bauddha dArzanika pratyeka padArthako kSaNabhaMgura kI hai, para usake vivecanakI yahA~ AvazyakatA nahIM hai| mAnate haiN| unake matase padArtha kSaNa-kSaNa naSTa hotA jAtA hai aura avyavahita dUsare kSaNameM jyoM hama saMsArameM jo bhI dRzya padArtha dekhate haiM kA tyoM navIna padArtha ho jAtA hai| isake viruddha athavA AtmA Adi jo sAdhAraNatayA adRzya kapilakA sAMkhya darzana kUTastha nityavAdako aMgIpadArtha haiM, una sabake avikala jJAnakI kuMjI kAra karatA hai / isake matase satkA kabhI vinAza anekAntavAda hai| anekAntavAdakA Azraya lie nahIM hotA aura asatkA utpAda nahIM hotaa| binA hama kisI bhI vastuke paripUrNa svarUpase ataeva koI bhI padArtha na to kabhI naSTa hotA hai, avagata nahIM hosakate / ataeva anya zabdoMmeM yaha na utpanna hotA hai| isI prakAra vedAnta darzanake kahA jAsakatA hai ki 'anekAnta' vaha siddha yaMtra anusAra isa vizAla vizvameM vastuoMkI jo vivihai jisake dvArA akhaNDa satyakA nirmANa hotA hai dhatA dRSTigocara ho rahI hai so bhrama-mAtra hai / aura jisake binA hama kadApi pUrNatAse paricita vastutaH parama-brahmake atirikta koI dUsarI sattA nahIM hoskte| nahIM hai| vastuoMkI vividhatA sattA-rUpa brahmake hI vividha rUpAntara haiN| isa prakAra vedAnta advaitapratyeka padArtha aparimita zaktiyoM-guNoM / vAdako aMgIkAra karatA hai| isake viruddha aneka aMzoMkA eka akhaNDa piNDa hai| padArthakI ve dArzanika paramAtmA, jIvAtmA aura jar3akI pRthaka zaktiyA~ aisI vicitra haiM ki eka sAtha mitrabhAvase pRthak sattA svIkAra karate haiM aura koI-koI jIva rahatI haiM, phira bhI eka dUsarese virodhI-sI jAna aura jar3a kA dvaita mAnakara zeSa samasta padArthoMkA / par3atI haiM, una virodhI pratIta hone vAlI zaktiyoM . inhIMmeM antarbhAva karate haiN| kA samanvaya karane, unheM yathAyogya rUpase vastumeM . sthApita karanekI kalA 'anekAntavAda' hai| jaise jaba koI bhadra jijJAsu darzana-zAstroMkI isa anyAnya kalAoMke lie kucha upAdAna apekSita vivecanAkA adhyayana karatA hai to vaha bar3e asahaiM usI prakAra anekAntakalAke lie bhI upAdAnoM- maMjasa meM par3ajAtA hai| vaha socane lagatA hai ki / kI AvazyakatA hai| una upAdAnoMkA jaina-darzanameM maiM apaneko kSaNika samajhaM yA kUTastha nitya vistRta vivecana kiyA gayA hai / saptabhaMgIvAda aura mAnalaM ? maiM apane Apako parama brahmasvarUpa mAna
Page #30
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2 kiraNa 1 anekAntavAda kara kRtArtha hoU~ yA usase bhinna jIvAtmA samajhaM ? sAhacarya siddha karatA hai| yadi sacamuca maiM kSaNika hU~-uttarakAlIna kSaNameM anekAntavAda batalAtA hai ki vastu dravyahI yadi merA samUla vidhvaMsa hone jArahA hai to rUpa bhI hai paryAyarUpa bhii| manuSya, sirpha manuSyaphira dharmazAstroM meM upadiSTa anekAneka anuSThAnoMkA hI nahIM hai balki vaha jIva bhI hai aura jIva sirpha kyA prayojana hai ? kSaNabhaMgura AtmA utpanna hote jIvahI nahIM varan manuSya, pazu Adi paryAya-rUpa hI naSTa hojAtA hai to cAritra Adi kA anuSThAna bhI hai| isI prakAra pratyeka vastu dravya bhI hai aura kauna kisake liye karegA ? yadi maiM kSaNabhaMgura na paryAyabhI hai| yadyapi dravya aura paryAyakA pRthakhokara kUTastha nitya hU~-mujhameM kisI bhI prakAra karaNa nahIM kiyA jAsakatA phirabhI unakI bhinnakA parivartana kadApi honA saMbhava nahIM hai, to ana tAkA anubhava kiyA jAsakatA hai| yadi koI ntakAla taka maiM vartamAna kAlIna avasthAmeM hI kAgajake eka Tukar3eko agnimeM jalAde aura isa rahU~gA / phira saMyama aura tapazcaraNa ke saMkaToM meM prakAra usakI avasthA-paryAyako parivartita karade par3ane kI kyA AvazyakatA hai ? to aisA karake vaha usake jar3atvako kadApi nahIM aura yadi vedAnta-darzanakI prarUpaNAke anusAra badala sktaa| isase yaha spaSTa hai ki paryAyoMkA pratyeka padArtha paramabrahma hI haiM tabato hameM kisI ulaTaphera to hotA hai parantu dravya sadaiva eka-sA prakArakI sAdhanA apekSita hI nahIM hai| brahmase una banA rahatA hai| paryAyoMke parivartanakI yadi hama tara pada to koI dasarA hai nahIM jisakI prAti sAvadhAnome anubhava kareM to hameM pratIta hogA ki lie udyoga kiyA jAya ? yadi paramAtmA mUlataH parivartatakA krama pratikSaNa jArI rahatA hai| koIbhI jIvAtmAse bhinna hai to jIvAtmA kabhI paramAtmapada naI vastu kisI khAsa niyata samayapara purAnI nahIM kA adhikArI na ho sakegA / phira paramAtmapada hotii| bAlaka kisI eka niyata samaya para yuvaka prApta karaneke lie prayAsa karanA nirarthaka hai|| nahIM banatA / bananekA krama pratikSaNahI cAlU rahatA hai| isa prakAra dravyakI paryAyeM pratikSaNa palaisa prakAra virodhI vicAroMke kAraNa kisI TatI rahatI haiN| ata: paryAyakI apekSA vastuko bhI jijJAsumumukSakA gar3abar3ameM par3a jAnA svAbhA- pratikSaNa vinazvara kahA jAsakatA hai| kintu dravya vika hai| aise samaya jaba koI vyakti nirAza apane mala svarUpakA kabhI parityAga nahIM krtaa| hojAtA hai to anekAntavAda usakA patha-pradarzana jo jIva hai vaha bhale hI kabhI manuSya ho, kabhI pazukarake use utsAha pradAna karatA hai| vaha ina pakSI ho, kabhI kIr3A-makor3A ho, para vaha jIva to virodhoMkA mathana karake ulajhI haI samasyAoMko rahegA hii| dravyarUpase padArthakA vyaya kadApi nahIM sulajhA detA hai| anekAntavAda virodhI pratIta ho sktaa| ata: dravyakI apekSA pratyeka vastu ta nitya kahI jAsakatI hai| isa prakAra anekAntahonevAle kSaNikavAda aura nityavAdako vibhinna vAda nityatva aura anityatvakA samanvaya karatA dRSTibinduoMse avirodhI siddha karake unakA hai|
Page #31
--------------------------------------------------------------------------
________________ 24 anekAnta svAmI apane sevaka se kahatA hai- 'eka jAnavara lAo / ' sevaka gAya, bhaiMsa yA ghor3A kucha bhI le AtA hai aura svAmI isase parituSTa hojAtA hai / phira svAmI kahatA hai- 'gAya lAbho / ' sevaka yadi ghor3A letA hai to svAmIko santoSa nahIM hotA / kyoM ? isIliye ki pahale Adeza meM sAmAnyakA nirdeza thA aura usa nirdezake anusAra pratyeka vara eka hI koTi meM thA / dUsare Adeza meM vizekA nirdeza kiyA gayA hai aura usake anusAra gAya anya pazuoM se bhinna koTimeM AgaI hai| isa prakAra jAna par3atA hai ki sAmAnyakI apekSA pratyeka padArtha eka hai aura vizeSakI apekSA saba judA-judA haiN| jaba aisA hai to sAmAnya rUpa se (sattAkI apekSA) samasta padArthoMko eka rUpa kahA jA sakatA hai aura isa prakAra vedAntakA advaitavAda tarkasaMgata siddha hojAtA hai| kintu jaba hamArA lakSya vizeSa hotA hai to pratyeka padArtha hameM eka dUsare se bhinna najara AtA hai ataH vizeSakI apekSA dvaitavAda saMgata hai| isa prakAra anekAntavAda dvaita aura advaitako samasyAkA samAdhAna karatA hai / [kArtika, vIra nirvANa saM0 2465 paryAya ko mukhyatA pradAna karatA hai vaha paryAyArthikanaya kahalAtA hai / jaise saMgIta kalAkA AdhAra nAda hai usI prakAra samanvaya kalA yA anekAntavAdakA AdhAra naya hai| nayoM kA yahA~ vistRta vivecana karanA saMbhava nahIM hai| nayavAda bar3A vistRta hai / kahA hai- "jAvaiyA vayaNapahA tAvaiyA ceva duti nyvaayaa|" arthAt vacanake jitane mArga haiM utane hI nayavAda haiM / Upara jina apekSAoM, dRSTikoNoM yA abhiprAyoMkA ullekha kiyA gayA hai vehI jaina-darzanasammata naya haiM / naya, bodhake ve aMza haiM jinake dvArA samUcI vastu se kisI eka vivakSita guraNako grahaNa kiyA jAtA hai aura itara guNoMke prati upekSA bhAva dhAraNa kiyA jAtA hai| ina nayoMke dvArA hI virodhI dharmoMkA ThIka-ThIka samanvaya kiyA jAtA hai| jo dRSTikoNa dravyako mukhya mAnatA hai use dravyArthika-naya kahate haiM aura jo abhiprAya anekAnta - siddhAnta kA dUsarA AdhAra saptabhaMgIvAda hai / saptabhaMgIvAda, jaisA ki pahale kahA gayA hai, pratyeka dharma kA vizleSaNa karatA rahatA hai aura usase yaha mAlUma hotA hai ki koI bhI dharma vastu meM kisa prakAra rahatA hai| eka hI vastu ke ananta-dharmo meM se kisI eka dharmake viSaya meM virodha-rahita sAta prakArake vacana prayogako saptabhaMgI kahate haiM / udAharaNArtha astitva-dharma ko lIjie | astitva dharmake viSayameM sAta bhaMga isa prakAra banate haiM-- (1) syAdasti ghaTaH - zrarthAt ghaTameM ghaTaviSayaka zrasti pAyA jAtA hai / ghaTameM ghaTa saMbaMdhI astitva na mAnA jAya vaha kharaviSANakI bhAMti zravastunAcIz2a ThaharegA / (2) syAnnAsti ghaTaH - isakA artha yaha hai ki ghaTameM, ghaTAtirikta anya paTa zrAdimeM pAyA jAne vAlA astitva nahIM pAyA jaataa| yadi paTAdi viSayaka astitvakA niSedha na kiyA jAya to ghaTa, paTa Adi bhI 'jaaygaa| isa prakAra eka hI vastumeM anya samasta vastuoM kI sattA honese vastukA svarUpa sthira na ho sakegA / ataeva
Page #32
--------------------------------------------------------------------------
________________ 25 varSa 2 kiraNa 1] anekAntavAda pratyeka vastumeM, usake atirikta anya vastuoM- isa prakAra saptabhaMgIvAda yaha spaSTa karatA hai kI asattA mAnanA anivArya hai| ki pratyeka dharma vastumeM kisa apekSAse rahatA hai aura kisa apekSAse nahIM rhtaa| (3) syAdasti nAsti ghaTa:- kramazaH svarUpa aura pararUpakI apekSAse vastukA vidhAna kiyA jAyato pUrvokta donoM vAkyoMkA jo niSkarSa nikalatA anekAntavAdakI tAtvika upayogitA-vastuhai vahIM tIsarA aMga hai| svarUpakA vAstavika paricaya denA hai| kintu isa(4) syAdavaktavyo ghaTaH- vastumeM ananta dharma kI vyAvahArika upayogitA bhI kucha kama nahIM hai / haiN| bhASA dvArA una sabakA eka sAtha vidhAna yadi hama anekAntavAdake marmako samajhaleM aura nahIM kiyA jA sakatA / isa apekSA vastukA tamA jIvanameM usakA prayoga kareM to yaha vivekazUnya svarUpa kahA nahIM jA sakatA hai arthAt ghaTa sampradAyikatA, jisakI badaulata dharma badanAma ho avaktavya hai| rahA hai, dharmako sarva sAdhAraNa loga kSayakA kITANu samajhane lage haiM, Aye dina sira phuTauvvala isI prakAra syAdamti avaktavyo ghaTaH, syAnnA- hotI hai, aura jisane dharmake asalI ujjvala sti avaktavyoghaTaH, aura syAdasti-nAsti-avaktavyo rUpako tirohita kara diyA hai, zIghra hI haTa ghaTaH, yaha tIna bhaMga pUrvokta bhaMgoMke saMyogase sakatI hai| isake lie dUsareke dRSTibindu ko banate haiN| ata: pUrvokta dizAse inheM bhI ghaTita samajhane aura sahana karanekI AvazyakatA hai| kara lenA caahie| vizva zAntike lie jaise 'jIo aura dUsaroMko Uparase yaha siddhAnta eka pahelI-sA jAna jAna do' isa siddhAnta jIne do' isa siddhAntake anusaraNakI Avazyapar3atA hai; kintu gaMbhIratApUrvaka manana karanese isa katA hai usI prakAra dArzanika jagatkI zAnti meM rahe hue zuddha satyakI pratIti hone lagatI hai| ke lie 'maiM sahI aura dUsare bhI sahI' kA suprasiddha vidvAna meTone eka jagaha likhA hai- anusaraNa karanA hogaa| anekAntakI yahI khUbI hai ki vaha hameM yaha batalAtA hai ki hama When we speak of not being tabhI taka sahI rAstepara haiM jaba taka dUsaroMko we speak, I suppose, not of some. g2alata rAstepara nahIM khte| dUsaroMko jaba hama thing opposed to being but only bhrAnta yA mithyA kahate haiM to hama svayameva mithyA different. ho jAte haiM, kyoMki aisA karanemeM anya dRSTikoNa ...... kA niSedha ho jAtA hai, jo kisI apekSAse vastu arthAt jaba hama asattAke viSapar3e kucha mAyA jAtA hai| ataeva yadi hama satyakA kahate haiM to maiM mAnatA hU~, hama samAke viruddha , anveSaNa karanA cAheM to hamArA kartavya hogA kucha nahIM kahate, sirpha bhinnake arthama kahate haiN| ki hama dUsareke vicArako samajhe, usakI apekSA
Page #33
--------------------------------------------------------------------------
________________ 26 anekAnta [kArtika, vIra-nirvANa saM0 2465 ko soceM aura taba amuka nayase use saMgatiyukta viSaya banA huA hai aura usapara hama abhimAna svIkAra krle| karate haiM; para usakA vyavahAra hamane nahIM kiyaa| yahI kAraNa hai ki jinake A~ganameM kalpavRkSa lekha samApta karanese pahale hameM khedapUrvaka yaha khar3A hai vehI Aja saMtApa bhoga rahe haiM aura apanI svIkAra karanA cAhiye ki jainetaroMkI to bAta hI zaktiyoM ko vibhAjita karake azakta evaM dIna kyA, svayaM jainoMne bhI eka prakArase anekAntavAda bana gaye haiN| kyA yaha saMbhava nahIM hai ki aneko bhulA diyA hai| jo anekAnta nAstikavAda kAntavAdake upAsaka apane matabhedoMkA anekAntajaise jaghanya mAne jAne vAle vAdoMkA bhI samanvaya vAda ke dvArA nipaTArA kareM aura satyake adhika karanemeM samartha hai use svIkAra karate huebhI jaina sannikaTa pahu~cakara eka akhaMDa aura vizAla samAja apane kSudratara matabhedoMkA Aja samanvaya saMghakA punarnirmANa kareM / yadi aisA huA to nahIM kara sktaa| Aja anekAntavAda 'pothIkA samajhanA cAhie ki anekAnta ababhI jIvita baigana' bana gayA hai, vaha vidvAnoMkI carcAkA hai aura bhaviSyameM bhI jIvita rahegA / astu / dIpAvalIkA eka dIpa dIpaka hU~ mastakapara mere nahIM kisIke hRdaya-paTala para agni-zikhA hai nAca rahI khiMcI kRtajJatAkI rekhA , yahI soca samajhA thA zAyada nahIM kisIko A~khoM meM Adara merA kareM sabhI ! A~sU taka bhI maiMne dekhA ! (2) kintu jala gayA prANa-sUtra jaba mujhe vijita lakhakara bhI darzaka sneha sabhI niHzeSa huA nahIM mauna ho rahate haiM, bujhI jyoti mere jIvanakI tiraskAra vidrUpa bhare ve zavase uThane lagA dhuA~; vacana mujhe zrA kahate haiM(5) 'banA rakhI thI hamane dIpoMkI sundara jyotirmAlAre kRtaghna, tUne bujha kara kyoM usako khaNDita kara DAlA ?, -bhapradUta
Page #34
--------------------------------------------------------------------------
________________ vIrazAsanake mUlatatva anekAntavAda aura syAdvAda ( le0 zrI paM0 vaMzIdhara - vyAkaraNAcArya, nyAyatIrtha va sAhityazAstrI ) koI bhI dharmapravartaka apane zAsanako sthAyI 'aura vyApaka rUpa deneke liye manuSya samAja ke sAmane do bAtoMko peza karatA hai - ekato dharmakA uddezya rUpa aura dUsarA usakA vidheya-rUpa / dUsare zabdoM meM dharma ke uddezya-rUpako sAdhya, kArya yA siddhAnta kaha sakate haiM aura usake vidheya-rUpako sAdhana, kAraNa yA AcaraNa kaha sakate haiM / vIrazAsanake pAribhASika zabdoMmeM dharmake ina donoM rUpoMko kramase nizcayadharma aura vyavahAradharma kahA gayA hai / prANimAtrake liye AtmakalyANa meM yahI nizcaya-dharma uddiSTa vastu hai aura vyavahAradharma hai isa nizcaya-dharmakI prAptike liye usakA kartavya mArga 1 ina donoM bAtoMko jo dharmapravartaka jitanA sarala, spaSTa aura vyavasthita rItise rakhanekA prayatna karatA hai usakA zAsana saMsAra meM sabase adhika mahatvazAlI samajhA jA sakatA hai| itanA hI nahIM vaha sabase adhika prANiyoM ko hitakara ho sakatA hai / isaliye pratyeka dharmapravartakakA lakSya dArzanika siddhAnta kI ora daur3atA hai| vIrabhagavAnkA dhyAna bhI isa ora gayA aura unhoMne dArzanika tattvoMko vyavasthita rUpase unakI tathyapUrNa sthiti taka pahu~cAne ke liye darzanazAstra ke AdhArastambha rUpa anekAntavAda aura syAdvAda ina do tatvoMkA AvirbhAva kiyA / kAntavAda aura syAdvAda ye donoM darzanazAstrake liye mahAn gar3ha haiM / jainadarzana inhIM kI sImAmeM vicaratA huA saMsArake samasta darzanoMke liye Aja taka ajeya banA huA hai| dUsare darzana jaina darzanako jItanekA prayAsa karate to haiM paraMtu ina durgoMke dekhane mAtrase unako niHzakta hokara baiTha jAnA par3atA hai --kisI ke bhI pAsa inake tor3aneke sAdhana maujUda nahIM haiN| 1 jahA~ anekAntavAda aura syAdvAdakA itanA mahatva bar3hA huA hai vahA~ yaha bhI niHsaMkoca kahA jA sakatA hai ki sAdhAraNa janakI to bAta hI kyA ? jaina vidvAnoMke sAtha sAtha prAya: jaina vidvAna bhI inakA vizleSaNa karanemeM asamartha haiN| anekAnta aura syAt ye donoM zabda ekArthaka haiM yA bhinnArthaka ? anekAntavAda aura syAdvAdakA svatantra svarUpa kyA hai ? anekAntavAda aura syAdvAda donoM kA prayogasthala eka hai yA svatantra ? Adi samasyAe~ Aja hamAre sAmane upasthita haiM / yadyapi ina samasyAoMkA hamArI va darzanazAstrakI unnati yA avanati se pratyakSa rUpameM koI saMbandha nahIM hai parantu apratyakSarUpameM ye hAnikara
Page #35
--------------------------------------------------------------------------
________________ 28 anekAnta avazya haiN| kyoMki jisa prakAra eka grAmINa kavi chaMda, alaMkAra, rasa, rIti AdikA zAstrIya parijJAna na karake bhI chaMda alaMkAra Adi se susajjita apanI bhAvapUrNa kavitAse jagatako prabhAvita karane meM samartha hotA hai usI prakAra sarvasAdhAraNa loga anekAntavAda aura syAdvAdake zAstrIya pari jJAnase zUnya hone para bhI paraspara virodhI jIvanasaMbandhI samasyAoM kA inhIM donoM tattvoMke balapara avirodha rUpase samanvaya karate hue apane jIvana-saMbandhI vyavahAroMko yadyapi vyavasthita banA lete haiM paraMtu phira bhI bhinna bhinna vyaktiyoM ke jIvanasaMbandhI vyavahAroMmeM paraspara virodhIpana honeke kAraNa jo lar3AI-jhagar3e paidA hote haiM ve saba anekAntavAda aura syAdvAda ke rUpako na samajhanekA hI pariNAma hai / isI taraha ajaina dArzanika vidvAna bhI anekAntavAda aura syAdvAda ko darzanazAstra ke aMga na mAnakarake bhI apane siddhAntoM meM upasthita huI paraspara virodhI samasyAoM ko inhIMke balapara hala karate hue yadyapi dArzanika tattvoMkI vyavasthA karanemeM samartha hote hue najara A rahe haiM to bhI bhinna bhinna dArzanikoMke siddhAntoMmeM paraspara virodhIpana honeke kAraNa unake dvArA apane siddhAntoM ko satya aura mahatvazAlI tathA dUsareke siddhAnta ko satya aura mahatvarahita siddha karanekI jo asaphala ceSTA kI jAtI hai vaha bhI anekAntavAda aura syAdvAda svarUpako na samajhanekA hI phala hai / [kArtika, vIra nirvANa saM0 2465 jainI loga yadyapi anekAntavAdI aura syAdvAdI kahe jAte haiM aura ve khuda bhI apaneko aisA kahate haiM, phirabhI unake maujUdA pracalita dharmameM jo sAmpradAyikatA aura unake hRdayoM meM dUsaroMke prati jo virodhI bhAvanAe~ pAI jAtI haiM usake do kAraNa haiM- ekato yaha ki unameM bhI apane dharmako sarvathA satya aura mahatvazIla tathA dUsare dharmoMko sarvathA asatya aura mahatva rahita samajhanekI ahaMkAravRti paidA hojAnese unhoMne anekAntavAda aura syAdvAda - ke kSetrako bilakula saMkucita banA DAlA hai, aura dUsare yaha ki anekAntavAda aura syAdvAdakI vyAvahArika upayogitAko ve bhI bhUle hue haiM / sArAMza yaha ki lokameM eka dUsareke prati jo virodhI bhAvanAe~ tathA dharmoMmeM jo sAmpradAyikatA Aja dikhAI de rahI hai usakA kAraNa anekAntavAda aura syAdvAdako na samajhanA hI kahA jA sakatA hai| anekAnta aura syAt kA arthabheda bahutase vidvAna ina donoM zabdoM kA eka artha svIkAra karate haiM / unakA kahanA hai ki anekAnta rUpa-padArtha hI syAt zabdakA vAcya hai aura isIliye ve anekAnta aura syAdvAda meM vAcya vAcaka saMbandha sthApita karate haiM - unake matase 'anekAnta vAcya hai aura syAdvAda usakA vAcaka hai / parantu " vAkyeSvanekAntadyotI" ityAdi kArikAmeM par3e hue "dyotI" zabda ke dvArA svAmI samantabhadra spaSTa saMketa kara rahe haiM ki 'syAt' zabda anekAntakA dyotaka hai vAcaka nahIM / yadyapi kucha zAstrakAroM ne bhI kahIM kahIM syAt zabdako anekAnta arthakA vodhaka svIkAra kiyA hai, parantu vaha artha vyavahAropayogI nahIM mAlUma par3atA hai-- kevala syAt zabdakA anekAntarUpa rUr3ha artha mAnakara ina donoM zabdoM kI samAnArthakatA siddha kI gaI hai / yadyapi rUr3hise zabdoMke aneka
Page #36
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2 kiraNa 1] anekAntavAda aura syAdvAda artha huA karate haiM aura ve asaMgata bhI nahIM kahe anekAntavAda samajhanA cAhiye / yahI anekAntajAte haiM phirabhI yaha mAnanA hI par3egA ki syAt vAdakA avikalasvarUpa kahA jA sakatA hai| zabdakA anekAntarUpa artha prasiddhArtha nahIM hai| __ syAdvAda zabdake do zabdAMza haiM-syAt aura jisa zabdase jisa arthakA sIdhe taurapara jaldIse vAda / Upara likha anusAra syAt aura kathaMcit bodha ho sake vaha usa zabdakA prasiddha artha ye donoM zabda eka arthaka bodhaka haiM-kathaMcit mAnA jAtA hai aura vahI prAya: vyavahAropayogI zabdakA artha hai "kisIprakAra" yahI artha syAt huA karatA hai; jaise go zabda pazu, bhUmi, vANI zabdakA samajhanA cAhiye / vAda zabdakA artha hai Adi aneka arthoM meM rUr3ha hai parantu usakA prasiddha mAnyatA / kisI prakArase arthAt eka dRSTise-eka artha pazu hI hai, isaliye vahI vyavahAropayogI apekSAse yA eka abhiprAyase" isa prakArakI mAnA jAtA hai / aura to kyA ? hindImeM gau yA mAnyatAkA nAma syAdvAda hai| tAtparya yaha ki gAya zabda jo ki go zabdake apabhraMza haiM kevala strI virodhI aura avirodhI nAnA dharmavAlI vastumeM go meM hI vyavahRta hote haiM puruSa go arthAt baila rUpa amuka dharma amuka dRSTise yA amuka apekSA yA arthameM nahIM, isakA tAtparya yaha nahIM ki ve baila rUpa amuka abhiprAyase hai tathA vyavahArameM "amuka artha ke vAcaka hI nahIM haiM kintu baila rUpa artha , kathana, amuka vicAra, yA amuka kArya,amuka dRSTi, unakA prasiddha artha nahIM aisA hI samajhanA caahiye| amuka apekSA, yA amuka abhiprAya ko liye hue syAta zabda uccAraNake sAtha sAtha kathaMcit hai" isa prakAra vastuke kisIbhI dharma tathA vyava. arthakI ora saMketa karatA hai anekAnta-rUpa arthakI hArakI sAmaMjasyatA kI siddhike liye usake dRSTiora nahIM, isaliye kathaMcit zabdakA artha hI koNa yA apekSAkA dhyAna rakhanA ho syAdvAdakA syAt zabdakA artha athavA prasiddha artha samajhanA svarUpa mAnA jAsakatA hai| caahiye| anekAntavAda aura syAdvAda ke prayogakA anekAntavAda aura syAdvAdakA svarUpa anekAntavAda zabdake tIna zabdAMza haiM-aneka, ___ sthala bheda anta aura vAda / isaliye aneka-nAnA, anta-vastu (1) ina donoM ke ullikhita svarUpapara dhyAna dharmokI, vAda-mAnyatAkA nAma anekAntavAda' hai| denese mAlUma par3atA hai ki jahA~ anekAntavAda eka vastu meM nAnA dharmoM (svabhAvoM) ko prAyaH sabhI hamArI buddhiko vastuke samasta dharmokI ora samAna darzana svIkAra karate haiM, jisase anekAntavAdakI rUpase khIMcatA hai vahA~ syAdvAda vastuke eka dharmakoI vizeSatA nahIM raha jAtI hai aura isaliye kA hI pradhAna rUpase bodha karAne meM samartha hai / una dharmokA kvacit virodhIpana bhI anAyAsa (2) anekAntavAda eka vastumeM paraspara virodhI siddha ho jAtA hai, taba eka vastumeM paraspara virodhI aura avirodhI dharmoMkA vidhAtA hai-vaha vastu- aura avirodhI nAnA dharmoMkI mAnyatAkA nAma ko nAnA dharmAtmaka batalAkara hI caritArtha ho
Page #37
--------------------------------------------------------------------------
________________ 30 anekAnta [kArtika, vIra-nirvANa saM0 2465 jAtA hai / syAdvAda usa vastuko una nAnA dharmoke anekAntavAda / lekina kisa rogIke liye vaha dRSTibhedoMko batalA kara hamAre vyavahArameM Ane upayogI hai aura kisa rogIke liye vaha anupayogya banA detA hai arthAt vaha nAnA dharmAtmaka yeogI hai, isa dRSTibhedako batalAne vAlA yadi 'vastu hamAre liye kisa hAlatameM kisa taraha syAdvAda na mAnA gayA to yaha mAnyatA na kevala upayogI hosakatI hai yaha bAta syAdvAda batalAtA vyartha hI hogI balki pittajvaravAlA rogI lNghnhai| thor3ese zabdoMmeM yoM kahasakate haiM ki kI sAmAnya taurapara upayogitA samajhakara yadi anekAntavAdakA phala vidhAnAtmaka hai aura syAdvAda- laMghana karane lagegA to use usa laMghanake dvArA hAni kA phala upayogAtmaka hai| hI uThAnI pdd'egii| isaliye anekAntavAdake dvArA (3) yahabhI kahA jAsakatA hai ki anekAntavAda rogIke saMbandha meM laMghanakI upayogitA aura kA phala syAdvAda hai-anekAntavAdakI mAnyatAne apa anupayogitA rUpa do dharmoko mAna karake bhI hI syAdvAdakI mAnyatAko janma diyA hai| kyoMki vaha laMghana amuka rogIke liye upayogI aura jahA~ nAnAdhamoM kA vidhAna nahIM hai vahA~ vibhedakI amuka rogIke liye anupayogI hai isa dRSTi-bhedako kalpanA hohI kaise sakatI hai? ___ batalAne vAlA syAdvAda mAnanA hI pdd'egaa| eka bAta aura hai, anekAntavAda vaktAse ullikhita tIna kAraNoM se bilkula spaSTa ho adhika saMbandha rakhatA hai; kyoMki vaktAkI dRSTi hI jAtA hai ki anekAntavAda aura syAdvAdakA prayoga vidhAnAtmaka rahatI hai| isI prakAra syAdvAda zrotA bhinna 2 sthaloM meM honA cAhiye / isa taraha yaha se adhika saMbandha rakhatA hai; kyoMki usakI dRSTi bAta bhalIbhAMti siddha ho jAtI hai ki anekAnta- hamezA upayogAtmaka rahA karatI hai / vaktA vAda aura syAdvAda ye donoM eka nahIM haiM; parantu anekAntavAdake dvArA nAnAdharmaviziSTa vastukA paraspara sApekSa avazya haiN| yadi anekAntavAdakI digdarzana karAtA hai aura zrotA syAdvAdake jariye mAnyatAke binA syAdvAdakI mAnyatAkI koI se usa vastuke kevala apane liye upayogI aMzako AvazyakatA nahIM hai to syAdvAdakI mAnyatAke binA grahaNa karatA hai| anekAntavAdakI mAnyatA bhI nirarthakahI nahIM ___isa kathana se yaha tAtparya nahIM lenA cAhiye balki asaMgata hI siddha hogii| hama vastuko / ' ki vachA 'syAt' ko mAnyatAko aura zrotA nAnAdharmAtmaka mAna karake bhI jabataka una nAnA 'bhanekAnta'kI mAnyatAko dhyAna meM nahIM rakhatA hai| dharmokA dRSTibheda nahIM samajheMge tabataka una dharmokI yadi vaktA 'syAt'kI mAnyatAko dhyAna meM nahIM mAnyatA anupayogI to hogI hI, sAthahI vaha mAvegA to vaha eka vastu meM paraspara virodhI dharmomAnyatA yukti-saMgata bhI nahIM kahI jA skegii|| ' kA samanvaya na kara sakaneke kAraNa una virodhI ___ jaise laMghana rogIke liye upayogI bhI hai aura dharmokA usa vastu meM vidhAna hI kaise karegA? anupayogI bhI, yaha to huA laMghanake viSaya meM aisA karate samaya virodharUpI sipAhI corakI
Page #38
--------------------------------------------------------------------------
________________ 31. *varSa 2 kiraNa 1] anekAntavAda aura syAdvAda taraha usakA pIchA karaneko hamezA taiyAra rhegaa| apane bhAnaje ko apekSA, vaha bhAI hai syAt-kisI isI taraha yadi zrotA 'anekAnta'ko mAnyatAko prakAra-arthAt apane bhAI kI apekssaa| dhyAna meM nahIM rakkhegA to vaha dRSTibheda kisa aba yadi zrotA loga usa manuSyase ina viSaya meM karegA ? kyoMki dRSTibhedakA viSaya drapriya meM se kisI bhI dRSTi se saMbandha haiM to ve anekAnta arthAt vastuke nAnA dharma hI to haiN| apanI apanI dRSTise apane liye upayogI dharma isaliye Uparake kathanase kevala itanA ko grahaNa karate jAveMge / putra unako pitA kahegA, tAtparya lenA cAhiye ki vaktAke liye vidhAna pitA usako putra kahegA, bhAnajA usako mAmA pradhAna hai-vaha syAtkI mAnyatApUrvaka anekAntakI kahegA aura bhAI usako bhAI kahegA; lekina mAnyatAko apanAtA hai; aura zrotAke liye anekAntavAdako dhyAna meM rakhate hue ve eka dUsare ke upayoga pradhAna hai vaha anekAntakI mAnyatApUrvaka vyavahArakA asaMgata nahIM ThaharAveMge / astu / syAtkI mAnyatA ko apanAtA hai| isa prakAra anekAntavAda aura syAdvAdake mAna liyA jAya ki eka manuSya hai, anekA- vizleSaNakA yaha yathAzakti prayatna hai / AzA hai ntavAdake jariye hama isa natIjepara pahu~ce ki vaha isase pAThakajana ina donoMke svarUpako samajhane manuSya vastutvake nAte nAnAdharmAtmaka hai-vaha meM saphala honeke sAtha sAtha vIra-bhagavAnake zAsana pitA hai, putra hai, mAmA hai, bhAI hai Adi Adi ko gambhIratAkA sahaja hI meM anubhava kareMge aura bahuta kucha hai / hamane vaktAko haisiyata se usake ina donoM tatvoMke dvArA sAMpradAyikatAke paradeko ina sampUrNa dharmoMkA nirUpaNa kiyaa| syAdvAda se haTA kara vizuddha dharmako ArAdhanA karate hue yaha bAta taya huI ki vaha pitA hai syAt-kisI anekAntavAda aura syAdvAdake vyAvahArika rUpako prakArase-dRSTivizeSase-arthAt apane putrakI apekSA, apane jIvana meM utAra kara vIra-bhagavAnake vaha putra hai, syAt-kisI prakAra arthAt apane pitAkI zAsanakI advitIya lokopakAritAko siddha karane apekSA, vaha mAmA hai syAt-kisI prakAra arthAt meM samartha hoNge| - 'maiM aura mere' ke jo bhAva haiM, ve ghamaNDa aura budanumAIke atirikta aura kucha nahIM hai| jo manuSya unakA damana kara letA hai vaha devalokase bhI uccaloka ko prApta hotA hai|' 'duniyAmeM do cIjeM haiM jo eka dUsare se bilkula nahIM miltii| dhana-sampatti eka cIja hai aura sAdhutA tathA pavitratA bilkula dUsarI cIz2a' / / -tiruvalluvara
Page #39
--------------------------------------------------------------------------
________________ Pererarererergererrerarera / krAnti pathe Perersarera Mre-e-00-0-008-0-0-0-0-03 (4) tor3o mRdula vallakI ke ye dhadhaka uThe antastala meM phira sisaka sisaka rote se tAra, krAnti gItikA kI jhaMkAradUra karo saMgIta kuJja se vihvala,vikala, vivaza, pAgala kRtrima phUloM kA zRGgAra ! ho nAca uThe unmada saMsAra ! (2) bhUlo komala, sphIta sneha-svara bhUlo krIr3A kA vyApAra, hRdaya paTala se Aja miTA do smRtiyoM kA abhinaya-AgAra! dApta ho uThe urasthalI meM AzA kI jvAlA sAkAra, nasa nasa meM uddaNDa ho uThe nava yauvana rasa kA samvAra ! bhairava zaMkha nAda kI gUMja phira phira vIrocita lalakAra, murajhAe hRdayoM meM phira se uThe gagana bhedI huGkAra ! tor3o vAdya, chor3a do gAyana, taja do sakaruNa hAhAkAra; Age hai aba yuddha-kSetra-phira, usake Age-kArAgAra ! --bhagnadUta
Page #40
--------------------------------------------------------------------------
________________ gotra karmAzrita UMca-nIcatA - (le. zrI0 bA0 sUrajabhAnujI, vakIla ) karmakI ATha mUla gemsoodccordPRAD00000000000OSCORang karmase jIvoMke bhAvoMkA niyoM dvArA isa lakhaka lakhaka zraddhaya bAbU sUrajabhAnajA sakatI 8 vakIla samAjake una purAne pramukha sevakoM evaM lekhakoM kA bhI eka kama hai, jo hai / jaina zAstroM meM isa meM se haiM jinhoMne zurU zurUmeM samAja ko UMcA uThAne, jIvake asalI svabhAva usameM jIvana phakane aura jAgati utpanna karanekA bhArI kamake U~ca aura nIca ko ghAta nahIM karatA kAma kiyA thaa| Aja jaina samAjameM sabhA-sosAiTiyoM 8 aise do bheda batA kara isI kAraNa aghAtiyA kI sthApanA, AzramoM-vidyAlayoMkI yojanA, vezyA- yaha bhI batA diyA hai kahalAtA hai / kevalanRtyAdi jaisI kurItiyoMkA nivAraNa, granthoM tathA patroM astitva to nIcagotrakA kA prakAzanAdirUpase jo bhI jAgatikA kArya dekhane jJAna prApta kara lene ke 9 bhI kevala-jJAna prApta 8 meM AtA hai vaha saba prAyaH zrApakI hI bIjarUpa sevAoM bAda arthAt terahaveM guNa- kA pratiphala hai / aseM se vRddhAvasthA Adi ke kAraNa 6 karaneke bAda terahaveM guNasthAnamaM bhI isakA udaya Apa kucha virakta se ho gaye the aura Apane likhanA- sthAnameM banA rahatA hai banA rahatA hai, itanA hI par3hanA saba chor3a diyA thA, lekina bahuta dinAMsa merA tathA 14veM guNasthAnameM Apa se yaha barAbara preraNA aura prArthanA rahI hai ki nahIM kintu caudahavaM bhI antasamayake pUrva taka zrApa bIra-sevA-mandirameM zrAkara sevA kArya meM merA guNasthAnameM bhI anta pAyA jAtA hai| yathAhAtha baTAe~ aura apanA zeSa jIvana mevAmaya hokarahI samaya ke pUrva taka isakA vyatIta kareM / bahata kucha AzA-nirAzAke bAda antag NIcuccANekadaraM, baMdhudayA udaya barAbara calA jAtA ko merI bhAvanA saphala huI aura aba bAbU sAhaba kaI hai| caudahaveMke anta 8 mahInese vIra-sevA-mandirameM virAja rahe haiM / isa hAti saMbhavaTThANe / samaya meM isakI vyamiti AzramameM Ate hI Apane apanI niHsvArtha sevAo do sattA jogitti ya, se Azrama-vAsiyAMko cakita kara diyA ! zrApa dinahotI hai; jaisA ki zrI 8 carime uccaM have sattaM // rAta sevA-kArya meM lage rahate haiM, carcA-vArtA karate hue -go0 karma0 636 gommaTasAra- karmakANDa nahIM thakate. prati dina do ghaMTe kanyA-vidyAlayama ke nimna vAkyase praya kanyAoMko zikSA dete haiM, do ghaMTe zAstra-sabhAmaM jaba nIca gotrakA 8 vyAkhyAna karate haiM aura zeSa sArA samaya ApakA granthoM 8 astitva kevala-zAna para se khoja karane tathA lekha likhane-jaise gambhIra kArya prApta hone ke bAda sayogatadiyevaka maNuvagadI,paMci meM hI vyatIta hotA hai / yaha lekha Apake usI parizrama diyasubhagatasatigAdaja kA pahalA phala hai, jise prakAzita karanemeM 'anekAnta kevalI aura ayogakevalI jasatitthaM maNuvAU, ucca 8 apanA gaurava samajhatA hai / AzA hai aba Apake lekha ke bhI banA rahatA hai Ho barAbara 'anekAnta' ke pAThakoM kI sevA karate rheNge| kU aura usame una Aptaca ajogicarimamhi / isa lekhameM vidvAnoMke liye vicArakI paryApta sAmagrI 8 purupoMke saccidAnanda gAthA 273 % hai / vidvAnoM ko usa para vicAra kara apanA abhimata svarUpameM kucha bhI bAdhA prakaTa karanA cAhiye, jisase yaha viSaya bhale prakAra spaSTa isase yaha bAta bhI nahIM AtI taba isa bAta hokara khUba rozanI meM zrA jaay| -sampAdaka spaSTa hojAtI hai ki gotra- SADDEDVDB000000000000000000000000000 meM koI sandeha nahIM rahatA 9000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000
Page #41
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta [ kArtika, vIra-nirvANa saM0 2465 ki, nIca ho yA ucca, gotrakarma apane astitvame yasyodayAta lokapRjiteSu kuleSu janma taduccergotraM / jIvoMke bhAvoM para koI asara nahIM DAlatA hai| yadudayAdgarhiteSu kuleSu jAma tannIMceotram // gommaTasAra ke karmakANDa meM U~ca aura nIca gotrakI jo pahacAna batalAI hai vaha isa prakAra hai - arthAt--jimake udayame lokamAnya kuloma janma ho vaha ucca gotra aura niMdya arthAt badanAma kuloma saMtANakameNAgayajIvAyaraNamsa godamidi sraann|| janma ho to vaha nIca gotra / aisA hI lakSaNa U~caucca NIcaM caraNaM uccaM caM have godaM // 13 // nIca gotrakA zrIakalaMkadevane gajavAnikoM aura arthAt -- kulakI paripATIke kramama calA AyA vidyAnaMdasvAmIna zlokavArtikama diyA hai / isase jo jIvakA AcaraNa usako gotra kahate haiM: vaha itanI bAta to bilakula spaSTa hojAtI hai ki samyaka AcaraNa U~cA ho to use U~cagotra' aura nIcA cAritra aura mithyA cAritra arthAt dharmAcaraNa adharmAho to nocagAMtra samajhanA caahiye| caraName yahA~ koI matalaba nahIM hai...ekamAtra laukika vyavahAra meM hI matalaba hai / aura yaha bAta isa kathanasa isa gAthAma kala paramparA cale Aye UMca-nIca aura bhI jyAdA paSTa ho jAtI hai ki sabahI deva aura AcaraNase hI U~ca-nIca gotrakA bheda kiyA gayA hai. bhAMgamiyA jIva... cAha va samyagdRSTi ho vA mithyAarthAt U~ca-nIca gotrake pahacAnanema kulakA AcaraNa dRSTi--jo aNumAtra bhI cAritra nahIM grahaNa kara sakate hI ekamAtra kAraNa batalAyA hai / isase aba kevala yaha hai ve to uccagotrI haiM: parantu saMjI paMcandriya tiryaca bAta jAnaneko raha gaI ki isa AcaraNase samyaka 2. arthAta hAthI, ghor3A, baila, bakarI Adi dezacAritra cAritra aura mithyA cAritrase.-.khare khoTe dharmAcaraName dhAraNa kara sakane vAle-paMcamaguNasthAna taka pahu~ca -matalaba hai yA laukika AcaraNase---- athAt loka kara zrAvaka ke vrata taka grahaNa karanevAle-jIva nIca vyavahAramaM eka to vyavahAra yogya kula vAlA hotA hai, gotrI hI haiM / dUsare zabdoMma yo kahiye ki jo vratIjisako AjakalakI bhASAmeM nAgarika kahate haiM aura zrAvakake yogya dharmAcaraNa dhAraNa nahIM kara sakate ve to dUsarA Thaga-Dakaita Adi kula vAlA hotA hai. jo loka uccagotrI aura jo dhAraNa kara sakate haiM va niicgotrii| vyavahArama vyavahArayogya nahIM mAnA jAtA--niya ginA isase jyAdA aura kyA sabata isa bAtakA ho sakatA hai jAtA hai, athavA yo kahiye ki eka to mabhya kaha jAne ki gotrakarmakI U~ca-nIcatAkA dharma vizeSase koI vAloMkA kula hotA hai aura dUsarA una logoMkA jo mambandha nahIM hai / usakA AdhAra ekamAtra lokama kisI asabhya kahe jAte haiM / inameM se kaunase kulakA AcaraNa kulakI U~ca-nIca-mAnyatA hai, jo prAyaH loka vyavahAra yahA~ abhipreta hai? para avalambita hotI hai / lokameM deva zaktizAlI marvArthasiddhirma, zrIpUjyapAda svAmIne, tanvArthamRtra, hone ke kAraNa U~ca mAne jAte haiM, isa kAraNa ve to adhyAya 8 sUtra 52 kI TIkA ligbata hue, U~ca-nIca uccagotrI hue; aura pazu jo apane pazupaneke kAraNa gotra kI nimna pahacAna batalAI hai| hIna mAne jAte haiM ve nIcagotrI Thahare /
Page #42
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 1] gotrakAzrita U~ca-nIcatA 35 'saba hI deva uccagAtrI haiN| yaha bAta hRdayamaM dhAraNa deva uccagotrI kahalAte haiM / sArAMza yaha ki dharma-adharmakarake, jaba hama unake bheda-prabhedoM tathA jAtiyoM aura rUpa pravartane, pApa-puNyarUpa kriyAoM meM rata rahane athavA kRtyoM kI tarapha dhyAna dete haiM to yaha bAta aura bhI samyagdRSTi mithyAdRSTi hone para ucca aura nIca gotrakA jyAdA spaSTa ho ja tI hai ki gotrakarma kyA hai aura usane koI bheda nahIM hai.--- dharma vizeSase usakA koI sambandha saMsArabharake sAre prANiyoMko U~ca-nIca rUpa do bhAgoM hI nahIM hai| usakA sambandha hai ekamAtra lokavyavahAra meM kisa taraha bAMTa rakkhA hai / moTe rUpase deva cAra se| prakArake haiM-bhavanavAsI, vyaMtara, jyotiSI aura kalpa kalpavAsI deva bhI saba eka samAna nahIM hotevAsI athavA vaimaanik| inameM se bhavanavAsI, vyaMtara unameM bhI rAjA, prajA, sipAhI, pyAde, naukara, cAkara aura jyotiSI devoM meM samyagdRSTi janma hI nahIM letA- aura kilvipa Adi aneka jAtiyAM hotI haiN| pApa karma ina kaloM meM paidA hI nahIM hotA hai| ina sabaka prAyaH ke udayama cAMDAloM ke samAna nIca kAma karane vAle. kRSNa, nIla, kApota ye tIna boTI lezyAe~ hI hotii| nagarase bAhara rahanevAle aura achUta mAne jAnevAle hai, cauthI pIta lezyA to kiMcitamAtra hI ho sakatI hai| nIca jAti ke deva kilviSa' kahalAte haiN| aneka deva yathA-- hAthI ghor3A Adi banakara indrAdika kI savArI kA kAma kRSNA nIlA ca kApotA lezyAzca drvybhaavtH| dete haiM; parantu ye saba bhI ucca gotrI hI haiM / tejolezyA jagha yA ca jyotipAnpu bhApitAH // bhavanavAsI bhI aneka prakAra ke haiM, jinameM se -harivaMzapurANa, 6.108 ambAvarISa Adi asurakumAra jAtike deva prathama naraka bAkI rahIM padma aura zukla do uttama lezyAe~, ye ke Upara ke hisseke dUsare bhAga rahate haiN| pUrva bhavameM unake hotI hI nahIM hai / pariNAma unake prAyaH azubha ati tIvra saMkleza bhASAMse jo pApakarma upArjana kiyA hI rahate haiM aura isI se ve bahudhA pApa hI upArjana thA, usake udayase nirantara saMkleza-yukta pariNAma vAle kiyA karate haiM / parantu maMzI paMcandriya tiyacoMke chaho hokara ye nArakiyoM ko dukha pahu~cAne ke vAste narakakI lezyAe~ hotI haiM arthAt pIta padma aura zukla ye tInoM tIsarI pRthivI taka jAte haix, jahAM nArakiyoMko puNya upajAnevAlI lezyAe~ bhI unake huA karatI haiN| pighalA huA garama lohA pilAyA jAtA hai, garama lohe isa prakAra dharmAcaraNa bahuta kucha ucca ho jAne para bhI ke khambhoM se unake zarIra ko bAMdhA jAtA hai, kulhAr3AsaMjJI paMcendriya tiyaca to nIca gAtrI hI bane rahate haiM vasUlA Adi se unakA zarIra chIlA jAtA hai, pakate hue aura pApAcArI hone para bhI bhavana vAsI vyaMtara-jaise garama tela meM pakAyA jAtA hai, kolha meM pelA jAtA hai, * "garatirayANaM ogho" (go0 jI0 530) / x pUrvaja mani sambhAvitanAtitIvrarA saMklezaTIkA . 'naratirazcAM pratyekaM oghaH sAmA yotkRSTa pariNAmena yadupArjitaM pApakarma tasyodayAtsatataM paTlezyAH syuH'--kezavavarNI / paTanatiryakSa0 267 kliSTAH saMkliSTA amurAH saMkliAsurAH / ityAdi -paMcasaMgrahe amitagatiH / - sarvArthasiddhi 3-5
Page #43
--------------------------------------------------------------------------
________________ 36 anekAnta [kArtika, vIra-nirvANa saM0 2465 ityAdika aneka prakAra kI vedanAe~ nArakiyoMko dila- tIrthakaroM ke aMgoM taka ko dI gaI hai, campA, camelI, vAkara ye asurakumAra apanA khela kiyA karate haiN| gulAba bhI kucha kama pratiSThA nahIM pA rahe haiM: phaloM meM parantu aisA nIcakRtya karate rahane para bhI ye uccagotrI bhI anAra, saMtarA, aMgUra, seva aura Ama bahuta qadara hI bane rahate haiN| pAe hue haiN| vyaMtaradevoMkI bhI yakSa, rAkSasa, bhata, pizAca Adi pazuoMmeM bhI sapheda hAthIkI bar3I bhArI pratiSThA hai; aneka jAtiyAM hai / inameMse bhata, pizAca aura rAkSasoM siMha to mRgarAja va vanakA rAjA mAnA hI jAtA hai, jisa ke kRtyoM ko varNana karanekI koI z2arUrata mAlama nahIM ke bala-pArAkrama-sAhasa-dRr3hatA aura nirbhIkatAdikI upamA hotI / inakI hRdaya-vidAraka kahAniyAM to kathA-zAstroM bar3e bar3e rAjA mahArAjAoM tathA mahAn tapasviyoM taka meM aksara sunanemeM AtI rahatI haiM, bhUta-pizAcoMke ko dI jAtI hai aura jisake dahAr3ane kI AvAz2a se kRtyoM ko bhI prAyaH sabhI jAnate haiM aura yaha bhI mAnate acche acchoM ke chakke chUTa jAte haiM. gau mAtA 20 karor3a hai ki inakI atyanta hI nIca paryAya hai, jo inako hiMduoM kI to pUjya devatA hai hI, kintu saMsAra ke anya inake pApa karmoM ke kAraNa hI milatI hai| parantu ye saba bhI saba hI manuSya usake amRtopama dUdha ke kAraNa usako deva bhI uccagotrI hI hai| bahuta utkRSTa mAnate haiM / amarIkA, ASTaM liyA Adi harivaMzapurANa kA kathana hai ki kaMsa ko jaba yaha dezoMmeM to, jahAM gAyake sivAya bhaiMsa-bakarIkA dUdha mAlUma huA ki usakA mAranevAlA paidA ho gayA hai pInA pasanda nahIM kiyA jAtA hai, gAyoM kI bar3I bhArI to usane apane pahale janma kI siddha kI huI deviyoM ko Tahala kI jAtI hai, apanese bhI jyAdA unako itanA yAda kiyA, yAda karate hI ve turanta hAjira huI aura khilAyA-pilAyA jAtA hai ki vahAM kI gAyeM eka bAra bolI ki hama tumhAre vairI ko eka kSaNa meM mAra DAla duhanemeM eka mana bhara taka dUdha dene laga gaI haiM aura sakatI haiM / kaMsane unako aisA hI karanekA hukma pAMca hajArase bhI adhika mUlyako milatI haiN| itanA diyA, jisa para unhoMne kRSNake mAranekI bahuta hI saba kucha hone para bhI ye saba tiryaMca nIcagotrI haiM / tadabIreM kii| siddha kI huI aisI deviyoMka aise aise tiryaMcoM kI haz2AroM-lAkhoM jAtiyoM meM AkAza-pAtAla aneka duSkRtyoMkI kathAe~ jaina granthoM meM bharI par3I hai| kA antara hone aura unameM bahuta kucha UMca-nIcapanA phira bhI ye saba deviyAM ucca gotrI hI haiN| mAnA jAne para bhI gotra karma ke baTavAre ke anasAra saba hI tithaMca nIca gotra kI paMkti meM biThAye gaye haiN| aba jarA tiyacaukI bhI jAMca kara lIjie aura sabase pahale banaspati ko hI lIjie, jisameM candana, jisa prakAra devoM kI aneka jAtiyoM meM U~ca-nIcakesara aura agara Adi banaspatiyAM bahuta hI ucca kA sAkSAt bheda hone para bhI saba deva uccagAtrI aura jAtikI hai, bar3a-pIpala bhI bahuta pratiSThA pAtaM tiyacoM meM aneka pratiSThita tathA pUjya jAtiyAM hone para hai aura 20 karor3a hiMduoMke dvArA pUje jAte haiM; phaloM bhI saba tiryaMca nIca gotrI haiM usI prakAra narakoMmeM bhI meM kamala to saba se zreSTha hai hI- usakI upamA to yadyapi prathama narakase dUsare narakake nArakI nIca haiM,
Page #44
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 1] gotrakAzrita U~ca-nIcatA dUsarese tIsareke, tIsarese cautheke, cauthese pAMcaveMke, apharIkA ke habziyoM kI anya bhI aneka jAtiyAM pAMcaveMse chaTheke aura chaThese sAtaveMke noca haiM; parantu hai, jinameM eka dUsarekI apekSA bahuta kucha nIcatAye saba nArakI bhI nIca gotrakI hI paMktimeM rakhe gae. U~catA hai / yahAM hiMdustAna meM bhI aneka aisI jAtiyAM hai / isase spaSTa siddha hai ki naraka, tiryaMca, deva aura manuSya thIM aura kucha aba bhI haiM jo manuSyahatyA aura lUTamAragati rUpa jo baTavArA saMsArIjIvoMkA ho rahA hai gotrakarma ko hI apanI jAtikA gaurava samajhate haiM / bhIla, gauMDa ke anusAra usameM se eka eka gati ke mAre hI jIva kola, saMthAla aura korakU Adi jo jaMgaloM meM rahate haiM U~ca vA nIcarUpa ekahI paMkti meM rakkhe gae haiM / saba ho aura khetI-bAr3I vA mehanata-majadUrI karate haiM ve una nArakI tathA saba hI tiryaca nIcagAtrI aura sabahI deva DakaitoMse to zreSTha haiM, to bhI nagara meM rahane vAloMse to uccagotrI, aisA ThaharAva ho rahA hai| nIca hI haiM / nagaranivAsiyoMmeM bhI koI cAMDAla haiM, koI viSThA uThAte haiM, koI gaMdagI sAfa karate haiM, koI mare aba rahe manuSya, unameM bhI aneka bheda haiN| apha- hue pazuoMkA camar3A utAranekA kAma karate haiM, anya rIkA Adike habazI tathA anya jaMgalI manuSya koI bhI aneka jAtiyAM haiM jo gaMdA kAma karatI haiM, koI to aise haiM jo Aga jalAnA taka nahIM jAnate, strI-puruSa jAti dhobIkA kAma karatI hai, koI nAIkA, koI saba hI naMge rahate haiM, jaMgala ke jIvoM kA zikAra karake luhArakA, koI bADhIkA koI sevA-cAkarIkA, koI kaccA hI khAjAte haiM, lar3AI meM jo bairI hAtha A jAya roTI pakAnekA, koI pAnI bharanekA,koI khetI,koI-koI usako bhI mArakara khAjAte haiM; koI aise haiM jo manuSyoM vaNaja, vyApAra kA, koI z2amIMdAra hai aura koI saradAra ko khAte to nahIM hai, kiMtu manuSyAMkA mAranA hI apanA ityAdi / anya dezoM meM bhI koI rAjagharAnA hai, koI manuSyattva samajhate haiM, jisane adhika manuSya mAre ho aura bar3e bar3e lArDoM aura padavI-dhAriyoMkA kula hai, koI jo unakI khopariyAM apane galemeM pahane phiratA ho usa dharma-upadeza ke haiM, koI mehanata majadUrI karane vAloMkA hI kI striyAM adhika cAva se apanA pati banAtI haiM: kula hai koI pU~jIpatiyoMkA, ityAdi aneka bheda-prabheda koI aise haiM jo mAtA pitAka bUr3he hone para unakI mAra ho rahe haiM / isa prakAra manuSya jAtima bhI devoM aura DAlate haiN| koI aise haiM jo apanI kamajora santAna ko tiyacoM kI taraha eka se eka U~ce hote hote U~ca-nIca mAra DAlate haiM / yahAM isa AryavartameM bhI umravarNa aura kI apekSAme haz2Ara zreNiyAM ho gaI haiM; parantu manuSya uccagotrakA abhimAna rakhane vAle kSatriya gajapata apanI jAtikI apekSA ve maba eka hI haiN| jaisA ki Adi kanyAoM ko paidA hote hI mAra DAlate the aura isako purANa ke nimna vAkya meM prakaTa hai .. apane uccakula kA bar3A bhArI gaurava samajhate the: brAhmaNa. kSatriya, vaizya ye tInoM hI uccavarNa aura uccagotraka manuSyajAtirakaiva jAtikarmodayodbhavA / vRttibhedA hi tadbhadAcAturvidhyamihAznute / / mAnanIya puruSa apane gharakI striyAMko vidhavA hone para pati ke sAtha jala marane kA protsAhana dete the aura unake arthAt --manuSyajAti nAmA nAma karma ke udaya se jala marane para apanA bhArI gaurava mAnata the| paidA hone ke kAraNa samasta manuSyajAti eka hI hai---
Page #45
--------------------------------------------------------------------------
________________ 38 anekAnta peze ke bhedase hI brAhmaNa, kSatriya, vaizya aura zUdra ye cAra bheda kie gae haiM / devoM meM bhavanavAsI, vyaMtara, jyotipI aura vaimAnika ye jo cAra bheda haiM unake cAra alaga nikAya haiM, isa kAraNa jyotiSI badalakara vaimAnika nahIM ho sakatA aura na vaimAnika badalakara jyotiSI hI bana sakatA hai| isahI prakAra anya bhI kisI eka nikAya kA deva dUsare nikAya meM nahIM badala sakatA / tiyecoM meM bhI jo vRkSa haiM ve kIr3e-makor3e nahIM hosakate, kIr3e-makor3e pakSI nahIM ho sakate, jo pakSI haiM ve pazu nahIM ho sakate; vanaspatiyoM meM bhI jo Ama haiM vaha amarUda nahIM ho sakatA, jo anAra hai vaha aMgUra nahIM ho sakatA; pakSiyoM meM bhI totA kabUtara nahIM ho sakatA, makkhI cIla yA kauA nahIM bana sakatA; pazuoM meM bhI kuttA gadhA nahIM bana sakatA; ghor3A gAya nahIM bana sakatA ityAdi, parantu manuSyoM meM aisA koI bheda nahIM hai isI se zrI guNabhadrAcAryane kahA hai | varNAkRtyAdibhedanAM dehe'sminna ca darzanAt brAhmaNyAdiSu zUdrAdyairgarbhAdhAnapravartanAt / / nAsti jAtikRtI bhedo manuSyANAM gavAzvavat / AkRtigrahaNAttasmAdanyathA parikalpyate // - uttarapurANa parva 74 arthAt - manuSyoM ke zarIroMmeM brAhmaNAdi vaNoM kI apekSA AkRti Adi kA koI khAsa bheda na honese aura zUdra AdikoM ke dvArA brAhmaNI Adi meM garbha kI pravRtti hosakanese unameM jAtikRta koI aisA bheda nahIM hai jaisA ki baila ghor3e Adi meM pAyA jAtA 1 [ kArtika, vIra - nirvANa saM0 2465 una kanyAoM ko 'kanyAratna' kahA hai| ina mleccha kanyAoke sAtha byAha karaneke bAda ve hI bharata mahArAja saMyama dhAraNa kara aura kevalajJAna prAptakara usahI bhava se mokSa gae haiN| bharata mahArAjake sAthiyoM ne bhI mleccha kanyAe~ byAhI hai / isahI prakAra sabahI samayoM meM uccajAti ke loga mleccha kanyAe~ vyAhate Ae haiM / brAhmaNa, kSatriya, vaizya ye saba hI zUdra kanyAoM ko byAha sakate haiN| aisI AjJA to Adi purANa meM spaSTa hI likhI haiM / hiMduoM ke mAnyagrantha manusmRti meM bhI aisA hI likhA hai X / ase sau do sau barasa pahale arava ke loga apharIkA ke haziyoMko jaMgalI pazuoM kI taraha pakar3a lAte the, aura deza dezAntaroMmeM lejAkara pazuoM hI ke samAna beca dete the, jo kharIdate the ve unako gulAma banAkara pazu-samAna hI kAma lete the| anumAna sau barasa se gulAmI kI prathA banda ho jAne ke kAraNa ve loga aba Az2Ada ho gae haiM aura vidyAdhyayana karake bar3e bar3e vidvAn tathA guNavAna bana gae haiM - yahAM taka ki unameM se koI koI to amarIkA jaise vizAla rAjyakA sabhApati cunA gayA hai aura usane bar3I yogyatA ke sAtha vahA~ rAjya kiyA hai| yaha bheda na honeke kAraNa hI to bharata mahArAjana mlecchoM kI kanyAoM se byAha kiyA haiM / AdipurANa meM manuSyaparyAya sava paryAyAMmeM uccatama mAnI gaI hai, yahA~ taka ki vaha devAMse bhI U~cI hai; taba hI to ucca jAti ke deva bhI isa manuSya paryAyako pAne ke lie lAlAyita rahate haiM, manuSya paryAyakI prazaMsA sabhI zAstroM ne muktakaNThase gAI hai| yahAM hamako manuSyajAtiko devoMse ucca siddha nahIM karanA hai, kevala itanA hI karanA hai ki devoM ke samAna manuSya bhI saba uccagotrI hI haiN| jisa prakAra devoM * zUdrA zUdreNa voDhavyA nAnthA svAM tAMca naigamaH / vahetvAM te ca rAjanyaH svAM dvijanmA kvacicca tAH // x zUdrava bhAryA zUdrasya sA ca svA ca vizaH smRte / taM ca svA caiva rAjJazca tAzca svA cAgrajanmanaH //
Page #46
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 1] gotrakAzrita U~ca-nIcatA meM naukara, cAkara, hAthI ghor3A Adi savArI banAne vAle, manuSya uccagotrI haiM, aisA gomaTasAra meM likhA hai, yaha caNDAlakA kAma karane vAle achUta, bhUta-preta-rAkSasa bAta sunakara hamAre bahuta se bhAI cauMkeMge ! 'sabhI deva aura vyaMtara jaise nIca kAma karanevAle pApI deva sabahI uccagotrI haiM, isakA to zAyada unheM kucha phikara na uccagotrI haiM, usahI prakAra manuSya bhI ghaTiyA me ghaTiyA hogA; parantu 'sabhI manuSya uccagotrI haiM', yaha bAta eka aura bar3hiyA se bar3hiyA saba hI uccagotrI haiN| gomaTasAra dama mAnanI unake liye muzkila jarUra hogI, isa karmakANDa gAthA naM018 meM yaha bAta sAfa taura se batAI kAraNa isake liye kucha aura bhI prabala pramAgA denekI gaI hai ki nIca-udhagotra bhAvoM ke arthAt gatiyAMka zrAzrita z2arUrata hai / zrItattvArthamUtra meM Arya aura mleccha ye do haiM / jimame yaha spaSTatayA dhvanita hai ki naraka-bhava aura bheda manuSya jAti ke batAye gaye haiM, agara prabala zAstrIya tiryana-bhava kemara jIva jima prakAra nIcagotrI haiM usI pramANoM meM yaha bAta siddha ho jAye ki mleccha khaeDAMka prakAra deva aura manuSya-bhava vAle saba jItra bhI uccagotrI mleccha bhI saba uccagotrI hai to AzA haiM ki unakA haiN| yathA yaha bhama dUra ho jAyagA / astu / gommaTasAra-karmakANDa gAthA 267 aura 300 ke "bhavamarisaya cinanaM idi godN|" kathanAnumAra nIcagotrakA udaya pAMcavaM guNasthAna taka tatyArthasUtra adhyAya 8 mRtra 25 ko prasiddha TIkArA hI rahatA hai, isake Upara nahIM* arthAt chaTa guNasthAna maM......bhavArthasiddhi. rAjavAnika aura zlokavAti kama--- aura usake Upara ke gaNamthAnAma nIcagotrakA udaya nahIM deva aura manuSya ye do gatiyAM zubha vA zreSTha aura ucca hai athavA yoM kahiye ki nAcagotrI pAMcaveM guNasthAname batAI haiM aura naraka tathA niryaca ye do gatiyAM azubha Upara nahIM car3ha sakatA, chaThA guNasthAnI nahIM ho sakatA ratanapara mAtA yA nIca, isI kAraNa gommaTamAra karmakANDa gAthA aura na makana saMyama hI dhAraNA kara sakatA hai| bahudhA 285 meM manuSyagati aura devani meM ucca gotrakA udaya hamAra jainI bhAI zrIdhavana aura jayadhavana Adi siddhAnta batAyA hai / yathA-- granyAMko namasAra karane vAle janavidrI-mahavidrIkI gadizrANuAu udao sapada bhUpurANabAdare taaaa| yAtrA karata hai / unameM se zrIjayadhavala granthamaM spaSTa taura uccadao haradeva thINatigadI garaM niAraya / para middha kiya hai ki mlecchagvaNDoM ke mleccha bhI makanna saMyama dhAraNa kara sakate haiM...-chaThe guNasthAnI muni mAdhu isI prakAra gAthA 290 aura 294 ke dvArA nAra- ho sakate haiN| digambara aAmnAya meM yaha zAna bahuta hI kIyoM tathA tiryacoM meM nIcagotrakA udaya batAyA he, jyAdA mAnanIya hai / isake bhivAya, zrInamdhisArakI jisase cAroM hI gatiyoMkA baTavAga UMca aura nIca do gotroM meM isa prakAra ho gayA hai ki naraka aura niyaMca dama diyakamAyA tiriyA ujova gIcatiye do bhava to nIcagotrI aura deva tathA manuSya ye do riygdii| cha8 AhAgdugaMdhAgAtiyaM udayabAcchirANA // 26 // bhava uccagotrI haiN| jisa prakAra sabhI nArakI aura mabhI se tadiyakasAyA NAcaM gamana bhnnussaamgnn| tiryaMca nIcagotrI haiM usI prakAra mabhI deva aura mabhI pajatteviya itthI vaMdA upajattiparihINA // 300 / /
Page #47
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta [kArtika, vIra-nirvANa saM0 2465 - - saMskRti TIkA meM bhI jyoM kA tyoM aisA hI kathana milatA apekSA mleccha hI kahalAte haiM, saMyamopalabdhikI smbhaahai| ye donoM mahAn pramANa nIce uddhRta kiye jAte haiM - banA honeke kAraNa; kyoMki isa prakAra kI jAti vAloM ke liye dIkSAkI yogyatA kA niSedha nahIM hai|' "jai evaM kudo tattha saMjamaggahaNasaMbhavo tti| NAsaMkaNijjaM / disAvijayadRcakkavaTTikhaMdhAvAreNa ina lekhoMmeM zrIzrAcArya mahArAjane yaha bAta uThAI saha majjhimakhaMDamAgayANaM mileccharAyANaM tattha hai ki mleccha-bhUmimeM paidA huye jo bhI mleccha haiM unake cakkavahiAdIhiM saha jAdavevAhiyasaMbaMdhANaM saMjama- sakalasaMyama honemeM koI zaMkA na honI cAhiye-sabhI paDivattIe virohaabhaavaado| ahavA tattatkAyakAnAM mleccha sakalasaMyaga dhAraNa kara sakate haiM, muni ho sakate cakravartyAdipariNItAnAM garbheSatpannA mAtRpakSApekSayA haiM aura yatheSTa dharmAcaraNakA pAlana kara sakate haiM / unake svayamakarmabhUmijA itIha vivakSitAH tato na vAste koI khAsa roka-Toka nahIM hai / apane isa siddhAnta kiJcidvipratiSiddham / tathAjAtIyakAnAM dIkSAhatve ko pAThakoM ke hRdaya meM biThAneke vAste unhoMne dRSTAnta prativedhAbhAvAditi / " rUpameM kahA hai ki jaise bharatAdi cakravartiyoM kI digvi-jayadhavalA, Aga-prati, patra 827-28 jayake samaya unake sAtha jo mleccha rAjA Aye the arthAt jina mleccha rAjAoMko jIta kara apane sAtha "mlecchabhUmija-manuSyANAM sakalasaMyamagrahaNaM AryakhaNDa meM lAyA gayA thA aura unakI kanyAoM kA kathaM bhavatIti nAzaMkitavyam / digvijayakAle cakra vivAha bhI cakravartI tathA anya aneka puruSoMke sAtha vartinA saha AryakhaNDamAgatAnAM saMyamapratipatte ho gayA thA, una mleccha rAjAoMke saMyama grahaNa karane ravirodhAt / athavA tatka-yAnAM cakravAdi pariNI meM koI aitarAja nahIM kiyA jAtA-arthAt jisa prakAra tAnAM garbheSatpannasya mAtRpakSApekSayA mlecchavyapadaMza yaha bAta mAnI jAtI hai ki unako sakalasaMyama ho bhAjaH saMyamasambhavAt tathAjAtIyakAnAM dIkSAhatye sakatA hai usI prakAra mlecchakhaMDoM meM rahane vAle anya pratiSedhAbhAvAt / " sabhI mleccha AryakhaNDodbhava aAryoM kI taraha sakala--labdhisAra-TIkA (gAthA 193 vIM) saMyama ke pAtra haiN| ina donoM lekhoMkA bhAvArtha isa prakAra hai ki--- dUsarA dRSTAnta yaha diyA hai ki jo mlecchakanyAe~ 'mleccha bhUmimeM utpanna hue. manuSyoMke sakala saMyama kaise cakravartI tathA anya puruSoM se vyAhI gaI thIM unake garbha ho sakatA hai, aisI zaMkA nahIM karanI cAhiye; kyoMki se utpanna hue puruSa yadyapi mAtRpakSa kI apekSA mleccha digvijaya ke samaya cakravartIke sAtha Ae hue una mleccha rAjAoMke, jinake cakravartI Adike sAtha vaivA *mlecchakhaNDoM meM to kAla bhI caturtha vartatA hai; jaisA ki trilokasAra kI nimna gAthA naM0883 hika sambandha utpanna ho gayA hai, saMyamaprAptikA virodha se prakaTa hainahIM hai; athavA cakravartyAdi ke sAtha vivAhI huI unakI bharahaievadapaNapaNa milecchakhaNDesu khayaraseDhIsu / kanyAoM ke garbha se utpanna puruSoMke, jo mAtRpakSakI dussamasusamAdIdo, aMtotti ya hANivaDDhI ya //
Page #48
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 1]. gotrakarmAzrita U~ca-nIcatA hI the--mAtAkI jAti hI santAnakI jAti hotI hai, para rahate haiM-koI guphAoM meM bhI, kacce phala-phUla khAkara isa niyamake anusAra jAti unakI mleccha hI thI-to hI apanA peTa bharate haiM, koI eka jaMghAvAle bhI haiM aura bhI munidIkSA grahaNa karanekA unake vAste niSedha nahIM miTTI khAte haiN| inakI zakaloM tathA per3oM para rahane aura hai-ve sakala-saMyama grahaNa kara sakate haiN| isI prakAra phala-phUla khAne Adise to yahI mAlUma hotA hai ki, mlecchakhaMDa ke rahane vAle dUsare mleccha bhI sakala saMyama ye pazu hI haiM / sambhava hai ki khar3e hokara do pairoMse calane grahaNa kara sakate haiM / parantu sakala saMyama uccagotrI hI AdikI koI bAta inameM aimI ho jisase ye manuSyokI grahaNa kara sakate haiM, isa kAraNa ina mahAn pUjya granthoM ginatImeM gina liye gaye hoM / parantu kucha bhI ho, apanI ke uparyukta kathanase koI bhI saMdeha isa viSaya meM bAkI AkRti, pravRtti aura loka-pUjita kuloMmeM janma na honeke nahIM rahatA ki mleccha khaMDoMke rahane vAle sabhI mleccha kAraNa inakA gotra to nIca hI samajhanA caahiye| uccagotrI haiM / jaba karmabhUmija mleccha bhI sabhI uccagotrI ha auraArya to uccagotrI haiM hI, taba sAra yahI nikalA ki nIcagotrI jIva adhikase adhika pA~cavA~ guNasthAna karmabhUmi ke sabhI manuSya uccagotrI haiM aura sakala saMyama prApta kara sakatA hai-arthAt zrAvakake vrata dhAraNa kara grahaNa karane kI yogyatA rakhate haiN| sakatA hai-sakalasaMyama dhAraNa kara chaThA guNasthAna prApta nahIM kara sakatA; jaisA ki pUrvoddha ta gommaTasAra, karmakANDa aba rahI bhogabhUmiyA manuSyoMkI bAta. jo khetI vA gAthA 267,300 se prakaTa hai / isa kathana para pAThaka yaha kArIgarI zrAdi koI bhI karma nahIM karate, kalpavRkSoMse hI AzaMkA kara sakate haiM ki jaba gotrakarmakA dharmAcaraNase koI apanI saba jarUrateM pUrI kara lete haiM, lar3akA aura lar3akI khAsa sambandha nahIM hai, mahApApI amurakumAra, bhUta-pizAca donoM kA ikaTThA jor3A mAke peTa se paidA hotA hai, ve hI tathA gakSama-jAnike deva bhI uccagotrI haiM aura uccagotrakA zrApamameM pati-patnI bana jAte haiM aura santAna paidA lakSaNa ekagotra lokamAnya kuloM meM paidA honA hI hai, karate haiM / ye sababhI uccagotrI hI kahe gae haiM / hA, taba yaha bAta kaise saMgata ho sakatI hai ki nIcagotrI inake atirikta antaradvIpoMmeM arthAt lavaNasamadrAdi ke paMcamaguNasthAna taka hI dharmAcaraNa kara sakatA hai ? TApuoMmeM rahanevAle kubhogabhUmiyA manuSya bhI haiM. jo isa viSaya meM pAThakagaNa jaba isa bAtapara dRSTi DAleMge antaradvIpaja mleccha kahalAte haiM / ve bhI karmabhUmiyoM jaise ki ve nIcagotrI haiM kauna? taba unakI yaha zaMkA bilkulahI koI karma nahIM karate aura na kara sakate haiN| inamema nirmala hokara ulTI yaha zaMkA khar3I ho jAyagI ki ve koI sIMgavAle, koI pU~chavAle, koI aime lambe kAnoM to paMcamaguNasthAnI bhI kaise ho sakate haiM.? nArakI, tiryaca vAle jo eka kAnako or3ha leva aura ekako bitrA aura antaradvIpaja ye hI to nIcagotrI haiN| inameM se leve, koI ghor3e jaisA mukhavAle, koI siMha-jaisA, koI nArakI becAre to bhayaMkara duHkhoMmeM par3e rahane ke kAraNa aise kutte-jaisA, koI bhaiMse-jaisA, koI ullU-jaisA, koI mahA saMkleza pariNAmI rahate haiM ki unake lie to kisI baMdara-jaisA, koI hAthI jaisA, koI gAya-jaisA, koI prakArakA vratadhAraNa karanA hI arthAt paMcamaguNasthAnI meDhe-jaisA aura koI sUara-jaisA mukha vAle haiM. prAyaH per3oM honA bhI asambhava batAyA gayA hai| tiryAma bhI sabase
Page #49
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta [ kArtika, vIra nirvANa saM0 24 64 U~cI avasthAvAle saMjJI paMcendriya haiM, unakI bhI aisI yahI hAla antaradhIpajoMkA samajha lenA cAhiye, jo nIca avasthA hai ki unameM na to Apasa meM bAtacIta moTe rUpa meM tiyacoMke hI samAna mAlUma hote haiM / unake karanekI hI zakti hai, na upadezake sunane-samajhanekI, astitvakA patA Ajakala mAlUma na honese aura zAstroM koI nayA vicAra yA koI naI bAta bhI ve nahIM nikAla meM bhI unakA vizeSa varNana na milaneke kAraNa unakI sakate / isIse ve apane jIvanake niyamoM meM bhI koI bAbata adhika kucha bhI nahIM kahA jA sakatA hai / hA, unnati yA parivartana nahIM kara sakate haiN| kauvA jaisA unakA nAma Ate hI itanA aphasosa z2arUra hotA hai ki ghoMsalA banAtA calA A rahA hai vaisAhI banAtA hai, pazu-samAna apanI patita avasthAke kAraNa unakA cir3iyAkI jo rIti hai vaha vaisA hI karatI hai, yayAkI nIcagotrI honA to ThIka hI hai; parantu unako manuSyoMkI jAtimeM jaisA ghoMsalA banatA calA ArahA hai vaisA hI vaha gaNanAmeM rakhanese manuSyajAti nAhaqa hI isa bAtake banAtA hai, zahadakI makkhI aura bhirar3a bhI apanI apanI liye kalaMkita hotI hai ki unameM bhI nIcagotrI jAtike niyamake anusAra jaisA chattaH banAtI ArahI hai hote haiM / vaisA hI banAtI hai-rattIbhara bhI koI phera-phAra nahIM ho sakatA hai| aisA hI dUsare saba tiyacoMkA hAla hai / isI jAna par3atA hai antaradvIpajoMko mleccha-manuSyoMkI kAraNa unakI buddhiko pazcimI vidvAnoMne Instinct koTimeM zAmila kara denese hI manuSyoMmeM UMca-nIcarUpa of Bruit: arthAt pazu buddhi kahA hai, jo bahudhAkara ubhayagotrakI kalpanAkA janma huA hai--kisI ne usI prakAra pravartatI hai jisa prakAra ki pudgalapadArtha antaradvIpajoMko bhI lakSya meM rakhate hue, manuSyoM meM binA kisI soca samajha ke apane svabhAvAnusAra pravartate sAmAnyarUpameM donoM gotroMkA udaya batalA diyA; taba haiN| aisI dazA meM saMjJI paMcendriya tithaMca kisa prakAra dasarIne, vaisI dRSTi na rakhate haye, antaradvIpajoMse bhinna saptatattvoMkA svarUpa samajhakara samyagdarzana grahaNa kara manuSyoM meM bhI, U~ca-nIcagotrakI kalpanA kara DAlI hai| sakate haiM aura samyagdRSTi hone para kisa prakAra zrAvakake anyathA, jo vAstava meM manuSya hai unameM nIcagotrakA vrata dhAraNa kara paMcama guNasthAnI ho sakate haiM ? yaha bAta udaya nahIM- unheM to barAbara U~cA uThate tathA apanI asambhavamI hI pratIta hotI hai; parantu unako jAti- unnatikI ora kadama bar3hAte hue dekhate haiM / udAharaNa smaraNa ho sakatA hai arthAt kisI bhArI nimitta kAraNa ke liye afarIkAkI patitase patita manuSyajAti bhI ke milane para pUrvabhava ke saba samAcAra yAda A sakate haiM, Aja unnatizIla hai...apanI kahane, dUsaroMkI sunane, jisase unakI buddhi jAgRta hokara ve dharma kA zraddhAna bhI upadeza grahaNa karane, hitAhitako samajhane, vyavahAra kara sakate haiM aura nAmamAtrako kucha saMyamabhI dhAraNa kara parivartana karane, aura anya bhI saba prakArase unnatizIla sakate haiM / isa prakAra nIcagotriyoMkI atyanta patita honekI usameM zakti hai / usake vyaktiyoMmeM Instinct avasthA hone se unameM sakala saMyama kI ayogyatA pAI of Bruits arthAt pazubuddhi nahIM hai, kiMtu manuSyoMjAtI haiM aura isI kAraNa yaha kahA gayA hai ki nIca- jaisA unnatizIla dimAg2a hai; tabahI to ve IsAI pAdagotrI paMcama guNasthAna se Upara nahIM car3ha sakate haiN| riyoM Adike upadezase apane asabhya aura kutsita vyava
Page #50
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 1] gotrakarmAzrita U~ca-nIcatA hAroMko chor3akara dinapratidina unnati karate cale jA rahe arthAt-ucca gotrake udayake sAtha anya kAraNoMke haiM aura sabhya banane laga gaye haiN| inhIM meM se jo loga milane se Arya aura nIcagotrake udaya ke sAtha anya arabavAloMke dvArA pakar3e jAkara amarIkA meM gulAma kAraNAMke milanese mleccha hotA hai * / bhAvArtha jo Arya - banAkara bece gaye the unhoMne to aisI adbhuta unnati hai usake uccagotra kA udaya z2arUra hai aura jo mleccha hai karalI hai ki jisako sunakara acambhA hotA hai| unameMse usake nIca gotrakA udaya avazya hai / Arya aura mleccha bahutame to Ajakala kAlijoM meM prophaisara haiM aura kaI kauna haiM, isako zrIamRtacandrAcAryane tatvArthasAra adhyAya anya prakArase advitIya vidvAna haiM, yahA~ taka ki koI 1, zloka 212 meM isa prakAra batalAyA haikoI to amarIkA jaise vizAla dvIpake mukhya zAsaka AryakhaNDodbhavA AryA mlecchAH kNcicchkaadyH| (1Presirlent) raha cuke haiM / vAstavameM sabahI karmabhUmija mlecchakharADodbhavA mlecchA antaradvIpajA api // garbhaja manuSyAMkI eka manuSya jAti hai, unameM paraspara / arthAt jo manuSya AryakhaNDa meM paidA hoM ve saba ghoDe.baila jaisA antara nahIM hai, sabhI meM sAMsArika aura Arya haiM, jo mlecchakhaNDoMmeM utpanna hone vAle zakAdika paramArthika unnati ke U~cese U~ce zikharapara pahu~cane kI haiM ve saba mleccha haiN| aura jo antaradvIpoMmeM utpanna yogyatA hai, aura ve saba hI nArakiyoM, tiyacoM tathA antara- hote haiM ve bhI saba mleccha hI haiM / zlokavArtiko mlecchoMdvIpa joMga bilkulahI vilakSaNa haiM aura bahuta jyAdA U~ca kA patA isa prakAra diyA hai padapara pratiSThita hai-isIsa uccagotrI haiN| "tathAntadvIpajA mlecchAH pare syuH krmbhuumijaaH|"... gomaTasAra aura zrIjayadhavala Adi siddhAMta granthoM "karmabhUmibhavA mlecchAH prasiddhA yvnaadyH|"... ke anamAra yaha bAta siddha karaneke bAda ki Arya aura arthAta mlecchoMke 'antaradvIpaja' aura 'karmamija' mleccha saba hI karmabhUmiyA manuSya uccagotrI haiM, aba hama aise do bheda haiM / jo karmabhUmimeM paidA hue. mleccha hai ve zrIvidyAnanda svAmIke matakA ullekha karate haiM, jo unhoM yavana Adi prasiddha haiM / isase spaSTa hai ki zrIvidyAnanda ne zloka vArtika adhyAya 3, mUtra 37 ke prathama vArtika AcAryane yavanAdikako mlecchakhaNDodbhava mleccha mAnA kI nimna TIkAma diyA hai hai, aura isa taraha unake tathA amRtacandrAcArya ke kathana "uccairgotrodayAdeAH , nIcairgotrodayAdazca kI eka-vAkyatA siddha hokara donoM kI saMgati ThIka baiTha mlecchaaH|" jAtI hai...... zakAdika aura yavanAdika kahane meM vastutaH * zrI gommaTasArAdi siddhAnta gra-thoM ke ukta kathanakI rozanI meM vidyAnandAcAryakA yaha Arya-mleccha viSayaka svarUpa-kathana kucha sadoSa jAna par3atA hai| pUjyapAda-akalaMkAdi dUsare kisI bhI prAcIna AcArya kA aisA abhimata dekhane meM nahIM pAtA / ataH jina vidvAnoM ko yaha kathana nidoMpa jAna par3e unase nivedana hai ki ve svarUpakathana meM prayukta hue 'zrAdi' zabda ke vAcya ko spaSTa karate hue bhAgama tathA siddhAMtoM granthoM ke isa kathana kI saMgati ThIka karane kI kRpA kareM, jisase yaha viSaya adhika prakAza meM lAyA jA ske| ----sampAdaka
Page #51
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta [kArtika, vIra-nirvANa saM0 2465 koI antara nahIM / sarvArthasiddhi, rAjavArtika Adi granthoM dezoMmeM jAbasa haiM / pahale, dUsare aura tIsare kAlameM isa meM zaka, yavana, zabara, pulindAdiko karmabhUmija mleccha AryakhaNDama bhogabhUmiyA rahate the, jo atiuttama Arya batalAyA hI hai / astu ye zaka, yavanAdika kauna the aura tathA uccagotrI the aura kalpavRkSoMse hI apanI saba aba inakA kyA huA ? isapara eka vistRta lekha icchita vastue~ prApta kara lete the / tIsare kAlake anta ke likhe jAnekI z2arUrata hai jisase yaha viSaya sApha- meM kalpavRkSa samApta ho gae, taba zrIRSabhadeva bhagavAn sApha rozanI meM AjAya / ho sakA to isake anantara ne unako kSatriya, vaizya, aura zUdrarUpa tIna bhedoM meM usake likhanekI koziza kI jaavegii| vATa kara, khetI, pazu-pAlana, vyApAra, sevA aura sipAhI gIrI Adika karma sikhAe / tatpazcAt bharata mahArAja yahA sabase pahale yaha jAnanekI z2arUrata hai ki Arya ne unhIM tInoM meM se kucha manuSyoMkI eka cauthI khaMDI hada kahA~ taka hai / bharatakSetrakI caur3AI 526 brAhmaNa jAti banAI / ina cAroM hI jAtiyoMkI santAne. yojana 6 kalA hai / isake ThIka madhyameM 50 yojana caur3A jinameM chUta achUta mabhI zAmila haiM. Arya santAna honese vijayAdha parvata hai, jise ghaTAkara do kA bhAga denesa jAti-Arya haiN| 238 yojana 3 kalAkA parimANa AtA hai; yahI Arya karma AyoMkA varNana karate hue zrI akalaMkadevane khaNDakI caur3AI bar3e yojanoM se hai, jisake 476000 rAjadhAtikameM likhA hai ki ve tIna prakAra ke haiM-eka se bhI adhika kosa hote haiM, aura yaha saMkhyA AjakalakI jAnI huI sArI pRthivIkI paimAizase bahutahI jyAdA sAvadyakArya dUsare alpasAvadyakArya, tIsare asAvadya karma kaI guNI adhika hai / bhAvArtha isakA yaha hai ki Aja Arya / pichale do bhadoMkA abhiprAya dezavatiyoM tathA kala kI jAnI huI sArI pRthivI to AryakhaNDa z2arUra hI mahAvatiyoMse hai |rhe sAvadyakArya, ve aise ka mA~se AjI bakA karane vAle hote haiM jinameM prAyaH pApa huA karatA hai aura AjakalakI jAnI huI isa sArI pRthivI para rahane hai / unake chaha bheda hai.--(1) jo tIra talavAra Adi vAle sabhI manuSya Arya honese uccagotrI bhI jarUra hI hathiyAra calAne meM hozyiAra ho- phauja, pulisa ke sipAhI aura zikArI Adi ve asikarmArya (2) sarvArthasiddhi, rAjavArtika aura zlokavArtika Adi jo Amada qharca Adi likhane meM dakSa hoM ve masikArya mahAn granthoMmeM kSetra-Arya, jAti-Arya, karma Arya, cAritra. (3 ) jo khetIke aujAra calAnA jAnane vAle, svayaM Arya aura darzana Arya aise pAMca prakArake Arya batalAye khetIharahalacalAne, kheta naurAne, jhADajhUr3a kATane, ghAsa haiM / jo AryakhaNDameM utpanna hue haiM-brAhmaNa ho vA khodane, pAnI sIMcane, khetI kATane, Ikha chIlane Adi zUdra, chUta hoM vA achUta yahA~ke qadIma rahane vAle khetake kAmakI majadUrI karane vAlaM hAM ve kRSikAya, (Adima nivAsI) ho vA mlecchakhaNDoM se Akara base huye ( 4 ) jo citrakArI Adi 72 prakArake kalAkAra--jaise strI-puruSoMkI santAnase hoM, ve saba kSetra-Arya haiM / jAti- citrakAra, bahurUpiye, naTa, bAdo, nAcanevAlaM, gAnevAlaM, Arya ve kahalAye jA sakate haiM, jo santAna kramase Arya Dhola-mRdaGga-vINA-bAMsarI-mAraGgI-dotArA-sitAra Adi hai, parantu isa samaya Arya-kSetroM meM na rahakara mleccha- bajAnavAla, gajevAla, indrajAliye, arthAt bAjIgara, haiN|
Page #52
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 1] gotrakarmAzrita U~ca-nIcatA jue ke khilAr3I ubaTana Adi sugandha vastu banAne vAle antameM vyAvahArika dRSTi se U~ca-nIcatAkA vicAra zarIrako malane aura paira cApI karane vAle, cinAI ke karaneke liye pAThakoMse hamArA yaha namra nivedana hai ki ve vAste iTa banAne vAle, canA phaMkane vAle, patthara kATane zrIprabhAcandrAcArya-racita prameyakamalamArtaNDake caturtha vAle, jarrAhI arthAt zarIra ko phAr3ane cIrane vAle, adhyAyako avazya par3he, jisameM zrIprAcArya mahArAjane lokaraMjana Adi karane vAle bhADa, kuztIke pahalavAna, aneka akATya yuktiyoM ke dvArA yaha siddha kiyA hai ki DaNDoM se lar3ane vAle paTevAja Adi vidyAkArya, (5) jAti saba manuSyoMkI eka hI hai, janmase usameM bheda nahIM dhobI, nAI, luhAra, kumhAra, sunAra Adi-Adi zabdase, hai, jo jaisA kAma karane lagatA hai vaha vaisA hI kahalAtA mare pazuoM kI khAla utArane vAle, jUtA banAne vAle hai| pratipakSI isa viSayameM jo bhI kucha tarka uThA sakatA carmakAra, bAMsa kI TokarI aura chAja banAnevAle baeNsaphor3a hai usa sabakA eka-eka karake zrIprAcArya mahArAjane Adi zilpakArya, (6) candanAdi gandhadravya, ghI Adi bar3I prabala yuktiyoMse khaMDana kiyA hai, jisase yaha kathana rasa, cAvala Adi anAja aura kaI-kapAsa motI AdikA bahata vistRta ho gayA hai| isI se usako hama yahAM saMgraha kara ke vyApAra karanevAle vaNikkarmAya / isa taraha ye udadhRta nahIM kara sake haiN| usako pAThaka svayaM par3haleM, chahoM prakAra ke karma karanevAle zrI akalaMkadevake kathanA aisI hamArI prArthanA hai / hA anya granthoMke kucha vAkya nusAra sAvadyakarma-Arya haiM / parantu ye uparokta chahoM karma likhejAte haiM, jinase vyavahArika dRSTikI U~ca-nIcatAke daMtra-Arya aura jAti-Arya to karate hI haiM, taba ye karma- viSayameM pUrvAcAryoM kA kucha abhimata mAlUma hosake aura Arya mleccha khaMDoMmeM rahanevAle mleccha hI hosakate haiM, jo usase hRdaya meM baiThI huI cirakAlakI mithyA rUDhikA vinAza AryoM ke samAna uparyukta karma karane lage haiM, isIse karma- hokara satyakI khoja ke lie utkaNThA paidA hosake, aura Arya kahalAte haiN| pUrI gvoja hojAnepara anAdi kAlakA mithyAtva dUra hokara samyakazraddhAna paidA hosake / ve vAkya isa prakAra haiM, ye sabhI prakAra ke Arya zrIvidyAnandakaM matAnusAra dIkSAyogyAstrayo varNAzcaturthazca vidhocitaH / uccagotrI hote haiM arthAt karmabhUmike saba mleccha bhI manovAkkAyadharmAya matAH sarve'pi ja lavaH / / AryoMke samAna karma karane se karma-Arya ho jAte haiN| uccAvacajanaprAyaH samayo'yaM jinezinAm / inako chor3a kara jo mleccha baca rahe hoM ve hI nIcagotrI nakisman puruSa tiSThadakastambha ivAlayaH / / ...-yazastilaka campU raha jAte haiM,aura ve sivAya antaradvIpajoMke aura koI bhI nahIM ho sakate haiM-ve hI khetI, kArIgarI Adi koI bhAvArtha-brAhmaNa, kSatriya, vaizya ye tInoM to dIkSA bhI Arya-karma karane ke yogya nahIM haiM aura na Arya-kSetroM ke yogya haiM hI, kintu zUdra bhI vidhi dvArA dIkSAke meM unakA aAgamana athavA nivAsa hI banatA hai / isa yogya haiN| mana-vacana-kAyase pAlana kiye jAne vAle prakAra vidyAnandasvAmIke matAnusAra bhI yahI pariNAma dharmake saba hI adhikArI haiM / jinendra bhagavAnakA yaha nikala AtA hai ki antaradvIpajoMke sivAya vartamAna dharma-U~ca nIca donoM hI prakAra ke manuSyoMke AdhAra para saMsAra ke sabhI manuSya uccagotrI haiN| TikA huA hai| eka stambhake AdhAra para jisa taraha -1
Page #53
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta [ kArtika, vIra nirvANa saM0 2464 makAna nahIM Thahara sakatA usahI taraha U~ca vA nIcarUpa cihnAni viTajAtasya santi nAGgeSu kAnicit / ekahI prakAra ke manuSyoM ke AdhAra para dharma nahIM Thahara anAryAmAcaran kiJcijjAyate niicgocrH|| sakatA hai| -padmacarita na jAtirgahitA kAcid guNAH kalyANakAraNam / bhAvArtha-vyabhicArase arthAt harAmase paidA huekA vratasthamapi cANDAlaM taM daMvA brAhmaNaM vidu // koI nizAna zarIra meM nahIM hotA hai, jisase vaha nIca samajhA jaave| ataH jisakA AcaraNa anArya arthAt bhAvArtha koI bhI jAti nindanIya nahIM hai, manuSya nIca ho vahahI lokavyavahAra meM nIca samajhA jAtA haike guNa hI kalyANa karanevAle hote haiM, vratadhArI cAMDAla gotrakarma manuSyoMko nIca nahIM bnaataa| bhI mahApuruSoM dvArA brAhmaNa mAnA jAtA hai| viprakSatriyaviTzUdrAH proktAH kriyAvizeSataH / samyagdarzanasampannamapi mAtaGgadahajam / jainadharme parAH zaktAste sarve baandhvopmaaH|| --dharmarasika devA devaM vidurbhammagRDhAMgArAntarojasam // -ratnakaraNDa jAta bhAvArtha-brAhmaNa, kSatriya, vaizya aura zUdra ye maya bhAvArtha-cANDAlakI santAnabhI samyagdarzana grahaNa apanI apanI kucha kriyAvizeSake kAraNa hI bhedarUpa kahe jAte haiM / vAstavameM jainadharmako dhAraNa karane karanese devoM dvArA deva ( ArAdhya ) mAnI jAtI hai| ke liye mabhI samarthahaiM, aura use pAlana karate hue maba cAturvarNya yathAnyaca cANDAlAdivizeSaNam / paraspara meM bhAI bhAI ke samAna haiM / astu / sarvamAcArabhedana prasiddhi bhuvanaM gatam // aba isa gotra karmake lekhako samApta karanese pahale -padmacarita yaha bhI prakaTa kara denA z2arUrI hai ki kina kAragose bhAvArtha- --brahmaNa, kSatriya, vaizya, zUdra aura cAMDAla uccagotra karmakA bandha hotA hai aura kina kAraNAMse mana AcAragAke bhedame hI bheda rUpa mAne jAte haiN| nIca gotrkaa| isakA bAvata tatvArthasUtra, adhyAya 6Te zrAcAramAtrabhedana jAtInAM bhaMdakalpanam / ke mUtra naM0 25, 26 isa prakAra haiM:na jAtirbAhmaNIyAsti niyatA kApi tAtvikI // "parAtmanindAprazaMsaM sadasadguNocchAdanodbhAvane ca guNoH sampadyate jAtirgaNadhvaMsaivipadyate / ___ nIcairgotrasya // 25 // " -dharmaparIkSA "tadviparyayo nIcairvRttyanutseko cottarasya / "26 / / bhAvArtha- brAhmaNAdi jAti koI vAstavika jAti inameM batalAyA hai kiapanI bar3AI aura dUsaroMkI niMdA nahIM hai, ekamAtra prAcArake bhedase hI jAtibhedakI karanese ---dusarAMke vidyamAna guNoMkobhI DhAkane aura kalpanA hotI hai / guNoM ke prApta karanese jAti prApta hotI apane anahote guNoMkobhI prakaTa karanese nIcagotrakarma "aura guNoMke nAza hone se vaha naSTa bhI hojAtI hai| paidA hotA hai / pratyuta isake dUsaroMkI bar3AI aura apanI
Page #54
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 1] gotrakarmAzrita U~ca-nIcatA 47 nindA Adi karane tathA namratA dhAraNa karanese ucca- rahanekI z2arUrata hai / aisA na ho ki apanI akar3a, ahagotrakarmakA upArjana hotA hai| mmanyatA vA asAvadhAnIse hama nIcagotra bA~dhale, jisase narakoMmeM paTake jAve yA vRkSa aura kIr3e-makaur3e Adi nIca aura U~ca gotra karmake paidA honeke isa banakara tiryacati meM par3e-par3e sar3A kareM athavA kubhoga siddhAntako acchI taraha dhyAnameM rakhakara hamako mana, bhUmiyA banakara tiryacoM-jaisA jIvana vyatIta karaneke vacana, kAyakI pratyeka kriyAmeM bahuta hI sAvadhAna liye bAdhya hoveM / dharma kyA ? (le0-zrI jainendrakumArajI ) bar3A acchA prazna kiyA gayA hai ki dharma kyA hai ? isakA artha mAnava kA apanI AtmA ke niSedha para deha jaina zrAgama meM kathana hai ki vastukA svabhAva hI dharma hai| ke kAbU ho jAnA hai / isake pratikUla saMyama dharmA isa taraha svabhAvacyuta honA adharma aura svaniSTha bhyAsa hai| rahanA dharma huaa| __isa dRSTi se dekhA jAya to dharma ko kahIM bhI khojane mAnavakA dharma mAnavatA / dasare zabdoM meM usakA jAnA nahIM hai| vaha Atmagata hai| bAhara granthoM aura artha huA AtmaniSThA / granthiyoM meM vaha nahIM pAyagA, vaha to bhItara hI hai| bhItara manuSyameM sadA hI thor3A-bahuta dvitva rahatA hai| eka lau hai / vaha sadA jagI rahatI hai| bujhI, ki vahI icchA aura karma meM phAsalA dIkhatA hai| mana kala prANI kI mRtyu hai / manuSya pramAda se use cAhe na sane. cAhatA hai, tana usa manako bAMdhe rakhatA hai| tana pUrI para vaha atadhvAna kabhA nahA sA para vaha aMtardhvani kabhI nahIM sotI / cAhe to use anataraha manake basameM nahIM rahatA, aura na mana hI eka dama sunA kara do, para vaha to tumheM munAtI hI hai| prAta nana ke tAbe ho sakatA hai| isI dvitvakA nAma kleza kSaNa vaha tumheM sujhAtI rahatI hai ki yaha tumhArA svabhAva hai| yahIM se duHkha aura pApa upajatA hai| nahIM hai, yaha nahIM hai| usI lau meM dhyAna lagAye rahanA: usI aMtardhvani ke isa dvitvakI apekSA meM hama mAnavako dekheM to kahA jAsakatA hai ki mana (athavA AtmA ) usakA sva hai, Adeza ko sunanA aura tadanukUla vartanA; usake atirikta kucha bhI aura kI ciMtA na karanA; sarvathaiva usI ke ho tana para hai / tana vikArakI ora jAtA hai, mana svaccha rahanA aura apane samUce astitva ko usameM homa denA, svapna kI ora / tana kI prakRtikA vikAra svIkAra usI meM jalanA aura usI meM jInA--yahI dharmakA karane para mana meM bhI malinatA AjAtI hai aura usakI zakti kSINa ho jAtI hai / isase tana kI gulAmI parA sUne mahala meM diyA jagAle / usakI lau meM lau lagA dhInatA hai aura tana ko mana ke vaza rakhanA aura mana ko baitth| Asana se mata Dola / bAhara kI mata suna / saba AtmA ke vaza meM rakhanA sva-niSThA svAsthya aura svA- bAhara ko antargata ho jAne de| taba tribhuvana meM tU hI dhInatA kI paribhASA hai| hogA aura tribhuvana tujha meM, aura tU usa lau meM / dharmakI saMkSepa meM saba samaya aura saba sthiti meM AtmAnukUla yahI iSThAvasthA hai / yahA~ dvitva naSTa ho jAtA hai / AtmA vartana karanA dharmAcaraNI honA hai| usa se anyathA vartana kI hI eka sattA rahatI hai| vikAra asat ho rahate haiM, karanA dharma-vimukha honA hai| asaMyama adharma hai; kyoMki jaise prakAza ke Age andhakAra / sAra hai|
Page #55
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta tika, vIra-nirvANa saM0 2465 anityatA [le. zrI. zobhAcandra bhArilla, nyAyatIrtha ] dahalA detA thA vIroM ko jinakA eka izArA, jinakI u~galI para nacatA thA yaha bhamaMDala saaraa| the kala taka jo zUravIra raNadhIra abhaya senAnI, par3e tar3apate Aja na pAte haiM cullU-bhara pAnI ! lahareM lola jaladhi hai apanI Aja jahA~ laharAtA, hA! saMsAra marusthala usako thor3e dina meM pAtA ! manahara kAnana meM saurabha-maya suMdara sumana khile hai, A~dhI ke halake jhoMke se aba ve dhUla mile haiM ! amara mAnakara nija jIvanako para-bhava hAya bhulAyA, cA~dI-sone ke Tukar3oM meM phUlA nahIM samAyA / dekha mUDhatA yaha mAnava kI udhara kAla muskAyA, agale pala le calA yahA~para nAma-nizAna na pAyA ! hai saMsAra sarAya jahA~ haiM pathika Aya juTa jAte, lekara duka vizrAma rAha ko apanI-apanI jAte / jo Aye the gaye sabhI, jo Aye haiM jAe~ge, apane-apane karmoM kA phala sabhI Apa pAe~ge / / ucchAsoM ke mipa se pratipala prANa bhAgate jAte, bAdala kI-sI chAyA kAyA pAkara kyA iThalAte ? kauna sadA rakha sakA inheM phira kyA tU hI rakha legA ? pA yama kA saMketa tanika-sA tu prasthAna karegA ? jIvana tana dhana-bhavana na rahi hai, svajana-prAna chUTeMge, duniyA ke saMbaMdha vidAI kI velA TeMge / yaha krama calatA rahA Adi se, aba bhI calatA bhAI. saMyogoM kA ekamAtra phala--kevala sadA judAI / / vijalI kI kSaNa-bhagura AbhA kahatI-dekho Ao, tere-mere jIvana meM hai kitanA bheda batAyo ? jala-buda-buda mAnoM duniyAM ko amara sIkha detA haimauta tabhI me tAka rahI jaba jIva janma letA hai| koTi-koTi kara koTa oTameM unakI tU chipa jAnA. pada-pada para praharI niyukta karake paharA bitthlaanaa| rakSaNa hetu madA ho sena sajI huI caturaGgI, kAla balI le jAegA, tAkaMge sAthI-saGgI / / bar3a bhora caha aro lalAI jo bha para chAI thI. nabha se utara prabhA dinakara kI madhya divasa AI thii| sandhyA-rAga raMgIlA mana ko turata mAhane vAlA, hAya ! kahA~ aba jaba phailA hai yaha bhISaNa tama kAlA! | dhana-daulata kA kahA ThikAnA, vaha kaba taka ThaharagI ? cAru suyaza kI vimala patAkA kyA sadaiva phaharegI? pitA-putra-patnI-potoM kA saMga cAra dina kA hai. phira cira-kAla viyoga-vedanA-vedana phala inakA hai / / jIvana kA sauMdarya sunaharA zaizava kahA gayA re ! AMdhI-sA matamAtA yauvana bhI to calA gayA re ! zraddha mRtyumaya bUr3hApana bhI jAne ko AyA hai. hA! mArA hI jIvana jaise bAdala kI chAyA hai !!
Page #56
--------------------------------------------------------------------------
________________ A sevAdharma-digdarzana [sampAdakIya ] ahiMsAdharma, dayAdharma, dazalakSaNadharma, ratnatraya saMvA bajAnevAle svayaMsaMvaka meM kitanA bar3A "dharma, sadAcAradharma, athavA hindUdharma, musala- antara hai| aise loga sevAdharma ko zAyada kisI mAnadharma, IsAIdharma, jainadharma, bauddhadharma ityAdi dharma dharmakI hI sRSTi samajhate hoM, parantu aisA samajhanA nAmoMse hama bahuta kucha paricita haiM; parantu 'sevAdharma' ThIka nahIM hai| vAstava meM saMvAdharma saba dharmo meM hamAre liye abhI taka bahuta hI aparicitasA ota-prota hai aura sabameM pradhAna hai| binA isa dharma banA huA hai| hama prAyaH samajhate hI nahIM ki ke saba dharma niSprANa haiM, nisatva haiM aura unakA kucha sevAdharmabhI koI dharma hai athavA pradhAna dharma hai| bhI mUlya nahIM hai| kyoMki mana-vacana-kAyase svecchA kitanoM hI ne to saMvAdharmako sarvathA zUdrakarma evaM vivekapUrvaka aisI kriyAoM kA chor3anA jo mAna rakkhA hai, ve sevakako gulAma samajhate haiM kisI ke liye hAnikAraka hoM aura aisI kriyAoM aura gulAmImeM dharma kahA~ ? isIse unakI tadrUpa kA karanA jo upakAraka hoM saMvAdharma kahalAtA hai| saMskAroMmeM palI huI buddhi saMvAdharmako koI dharma mere dvArA kisI jIvako kaSTa athavA hAni athavA mahatvakA dharma mAnane ke liye taiyyAra nahIM- na paha~ce maiM sAvadyayoga se virakta hotA hU~, lokave samajha hI nahIM pAte ki eka bhADeke sevaka, saMvAkI aisI bhAvanA ke binA ahiMsAdharma kucha anicchA pUrvaka majabUrIse kAma karane vAle parataMtra bhI nahIM rahatA aura 'maiM dUsaroM kA dukha-kaSTa dUra saMvaka aura svecchAse apanA kartavya samajhakara karane meM kaise pravRtta hU~' isa sevA-bhAvanAko yadi sevAdharma kA anuSThAna karane vAle athavA loka- dayAdharmase nikAla diyA jAya to phira vaha kyA
Page #57
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta [ varSa 2, kiraNa 1 avaziSTa rahegA ? ise sahRdaya pAThaka svayaM samajha sevA kaise uttama phalako phalatI hai / isIse usa sakate haiN| isI taraha dUsare dharmo kA hAla hai, sevA- padyako unake 'stutividyA' nAmaka grantha (jinazataka) dharma kI bhAvanAko nikAla dene se ve saba thothe se yahA~ uddhRta kiyA jAtA hai:aura nirjIva ho jAte haiM / sevAdharma hI una saba , suzraddhA mama te mate smRtirapi tvayyarcanaM cApi te meM, apanI mAtrA ke anusAra prANapratiSThA karane vAlA hai| isaliye saMvAdharmakA mahatva bahata hI hastAva jalaye kathAzrutirataH karNo'ti saMpranate / bar3hA car3hA hai aura vaha eka prakAra se avarNanIya sustutyAM vyasanaM zironatiparaM sevezI yena te hai| ahiMsAdika saba dharma usIke aMga athavA tejasvIsujano'hameva sukRta tenaiva tejaHpate // 114 // prakAra haiM aura vaha saba meM vyApaka hai| IzvarAdika isameM batalAyA hai ki-'he bhagavan ! Apake kI pUjA bhakti aura upAsanA bhI usI meM zAmila matameM athavA Apake hI viSayameM merI suzraddhA hai(garbhita ) hai, jo ki apane pUjya evaM upakArI andhazraddhA nahIM-, merI smRti bhI Apako hI puruSoMke prati kiye jAne vAle apane kartavyake apanA viSaya banAye hue hai, maiM pUjana bhI ApakA . pAlanAdi svarUpa hotI hai| isI se usako 'deva- hI karatA hU~, mere hAtha aopako hI praNAmAMjali sevA' bhI kahA gayA hai| kisI deva athavA dhame karaneke nimitta haiM, mere kAna ApakI hI guNakathA pravartakake guNoM kA kIrtana karanA, usake zAsana sunanemeM lIna rahate haiM, merI A~kheM Apake hI ko svayaM mAnanA sadupadezako apane jIvana meM rUpako dekhatI haiM, mujhe jo vyasana hai vaha bhI utAranA aura zAsana kA pracAra karanA, yaha saba ApakI hI sundara stutiyoM ke racanekA hai aura usa deva athavA dharma-pravartaka kI saMvA he aura merA mastaka bhI Apako hI praNAma karanega tatpara isake dvArA apanI tathA anya prANiyoMkI jo vAdI ___ rahatA hai| isa prakArakI cU~ki merI sevA hai-maiM sevA hotI hai vaha saba isase bhinna dUsarI Atma - nirantara hI ApakA isa taraha para sevana kiyA sevA athavA lokasevA hai| isa taraha eka sevA | karatA hU~-isIliye he teja:pate ! ( kevala jJAna meM dUsarI sevAe~ bhI zAmila hotI haiN| svAmin ) maiM tejasvI hU~, sujana hU~ aura sukRti svAmI samantabhadra ne apane iSTadeva bhagavAn (puNyavAn ) huuN|' mahAvIrake viSayameM apanI sevAoMkA aura apane yahA~ para kisIko yaha na samajha lenA cAhiye ko unakI phalaprAptikA jo ullekha eka padyameM ki sevA to bar3oMkI-pUjya puruSoM evaM mahAtmAoMkiyA hai vaha pAThakoMke jAnane yogya hai aura usase kI hotI hai aura usIse kucha phala bhI milatA hai, unheM devasevAke kucha prakAroMkA bodha hogA aura - * samantabhadrakI devAgama, yuktyanuzAsana aura svayaMbhUstotra lama hogA ki scce| nAmakI stutiyA~ bar3e hI mahatvakI evaM prabhAvazAlinI haiM aura aura pUrNa tanmayatAke sAtha kI huI vIra-prabhukI unameM sUtrarUpase jainAgama athavA vIrazAsana bharA par3A hai| agasa sAtha
Page #58
--------------------------------------------------------------------------
________________ kArtika, vIra nirvANa saM0 2465 ] sevAdharma - digdarzana choToM - asamarthoM, athavA dIna-duHkhiyoM AdikI sevA meM kyA dharA hai ? aisA samajhanA bhUla hogA / jitane bhI bar3e pUjya, mahAtmA athavA mahApuruSa haiM ve saba choToM, asamathoM, asahAyoM evaM dInaduHkhiyoMkI sevA se hI hue haiM-sevA hI sevakako sevya banAtI athavA U~cA uThAtI hai| aura isa liye aise mahAn loka-sevakoMkI sevA athavA pUjA bhakti kA yaha abhiprAya nahIM ki hama unakA korA guNagAna kiyA kareM athavA unakI UparI (aupacArika) sevA cAkarI meM hI lagAye rakkheM - unheM to apane vyaktitva ke liye hamArI sevAkI jarUrata bhI nahIM hai - kRtakRtyoMko usakI jarUrata bhI kyA ho sakatI hai ? isI se svAmI samantabhadrane kahA hai - " na pUjayArthastvayi vItarAge" - arthAta he bhagavan, pUjA bhaktisaM ApakA koI prayojana nahIM hai; kyoMki Apa vItarAgI haiM- rAgakA aMza bhI Apake AtmAmeM vidyamAna nahIM hai, jisake kAraNa kisIkI pUjA-saMvAse Apa prasanna hote / vAstava meM aise mahAn puruSAMMkI sevA - upAsanAkA mukhya uddezya upakArasmaraNa aura kRtajJatA vyaktIkaraNa ke sAtha ' tadguNalabdhi' - unake guNoMkI saMprApti hotA hai / isI bAta ko zrI pUjyapAdAcAryane 'sarvArtha siddhi' ke maMgalAcaraNa ('mokSa mArgasyanetAraM ' ityAdi) meM "vande tadguNalabdhaye" padake dvArA vyakta kiyA hai / tadguNa labdhike liye tadrUpa AcaraNakI jarUrata hai, aura isaliye jo tadguNa labdhikI icchA karatA hai vaha pahale tadrUpa AcaraNa ko apanAtA hai - apane ArAdhya ke anukUla vartana karanA athavA usake naqazekadama para calanA prAraMbha 1 51 karatA hai| usake liye lokasevA anivArya ho jAtI hai - dInoM, duHkhitoM, pIr3itoM, patitoM, asa hAyoM, asamarthoM, ajJoM aura pathabhraSToM kI sevA karanA usakA pahalA kartavyakarma bana jAtA hai / jo aisA na karake athavA ukta dhyeyako sAmane na rakhakara Izvara - paramAtmA yA pUjya mahAtmAoM kI bhaktike kore gIta gAtA hai vaha yA to dabhI hai, Thaga hai - apaneko tathA dUsaroM ko ThagatA hai - aura yA una jar3a mazInoMkI taraha avivekI hai jinheM apanI kriyAoMkA kucha bhI rahasya mAlUma nahIM hotA / aura isaliye bhaktike rUpameM usakI sArI uchala-kUda tathA jayakAroMkA - jaya jayake nAroMkA - kucha bhI mUlya nahIM hai / ve saba daMbhapUrNa athavA bhAvazUnya honese bakarI ke galemeM laTakate hue stanoM ( thanoM) ke samAna nirarthaka hote haiMbhI vAstavika phala nahIM hotA / - unakA kucha mahAtmA gAMdhIjIne kaI bAra aise logoM ko lakSya karake kahA hai ki 've mere mu~ha para thUkeM to acchA, jo bhAratIya hokara bhI svadezI vastra nahIM pahanate aura sirase paira taka videzI vastroMko dhAraNa kiye huye merI jaya bolate haiN| aise loga jisa prakAra gAMdhIjI ke bhakta athavA sevaka nahIM kahe jAte balki majAka ur3Ane vAle samajhe jAte haiM, usI prakAra jo loga apane pUjya mahApuruSoMke anukUla AcaraNa nahIM karate - anukUla AcaraNa kI bhAvanA taka nahIM rakhate - khuzI se viruddhAcaraNa karate haiM aura usa kutsita AcaraNa ko karate hue hI pUjya puruSakI vaMdanAdi kiyA karate tathA jaya bolate haiM, unheM usa mahApuruSako saMvaka athavA
Page #59
--------------------------------------------------------------------------
________________ 52 anekAnta upAsaka nahIM kahA jAsakatA - ve bhI usa pUjya vyaktikA upahAsa karane--karAne vAle hI hote haiN| athavA yaha kahanA hogA ki ve apane usa AcaraNa ke liye jar3a mazInoM kI taraha svAdhIna nahIM haiM / aura aise parAdhInakA koI dharma nahIM hotA / sevA dharma ke liye chApUrvaka kAryakA honA Avazyaka hai; kyoMki svaparahita sAdhana kI dRSTi se svecchApUrvaka apanA kartavya samajhakara jo niSkAma karma athavA karmatyAga kiyA jAtA hai, vaha saccA sevAdharma hai| jaba pUjya mahAtmAoM kI sevA ke liye garIboM, dIna-dukhitoMkI, pIr3itoM- patitoMkI, asahAyoMzramamarthokI, ajJoM aura pathabhragat at anivArya hai- usa sevAkA pradhAna aMga hai, binA isake vaha banatI hI nahIM -taba yaha nahIM kahA jA sakatA aura na kahanA ucita hI hogA ki 'choToM zramamartho athavA dIna-duHkhitoM AdikI sevA meM kyA dharA hai ?' yaha sevA to ahaMkArAdi doSoM ko dUra karake AtmA kI U~cA uThAne vAlI hai, tadguNa-labdhi ke uddezya kI pUrA karane vAlI hai aura hara taraha se AtmavikAsa meM sahAyaka hai, isaliye paramadharma hai aura sevAdharmakA pradhAna aMga hai / jisa dharma ke anuSThAna se apanA kucha bhI Atmalobha na hotA ho vaha to vAstavameM dharma hI nahIM hai / isake sivAya anAdikAla se hama nirbala, asahAya, dIna, duHkhita, pIr3ita, patita, mArgacyuta aura ajJa jaisI avasthAoM meM hI adhikatara rahe [ varSa 2, kiraNa 1 haiM aura una avasthAoM meM hamane dUsaroM kI khUba saMvAe~ lI haiM tathA sevA-sahAyatAkI prApti ke liye nirantara bhAvanAe~ bhI kI haiM, aura isaliye una avasthAoM meM par3e hue athavA unameMse gujarane vAle prANiyoMkI sevA karanA hamArA aura bhI jyAdA karttavyakarma hai, jisake pAlanake liye hameM apanI zaktiko jarA bhI nahIM chipAnA cAhiyeusameM/ jI curAnA athavA AnA-kAnI karane jaisI koI bAta na honI cAhiye / isIko yathAzakti karttavyakA pAlana kahate haiM / eka baccA paidA hote hI kitanA nirbala aura asahAya hotA hai aura apanI samasta AvazyakatAoM kI pUrti ke liye kitanA adhika dUsaroM para nirbhara rahatA athavA AdhAra rakhatA hai| dUsare jana usakI khilAne-pilAne, uThAne-biThAne, liTAnesulAne, or3hane-bichAne, dila bahalAne, sardI-garmI Adise rakSA karane aura zikSA dene dilAne kI jo bhI sevAe~ karate haiM ve saba usake liye prANadAna ke samAna hai / samartha hone para yadi vaha una sevAoM ko bhUla jAtA hai aura ghamaNDa meM Akara apane una upakArI sevakoM kI--mAtA-pitAdikoM kI-- sevA nahIM karatA - unakA tiraskAra taka karane lagatA hai to samajhanA cAhiye ki vaha patanakI ora jA rahA hai| aise logoM kI saMsAra meM kRtaghna, guNameTa aura ahasAnapharAmoza jaise durnAmoMsa pukArA jAtA hai| kRtaghnatA athavA dUsaroMke kiye hue upakAroM aura lI huI sevAoM ko bhUla jAnA bahuta bar3A aparAdha hai aura vaha vizvAsaghAtAdikI taraha aisA bar3A pApa hai ki usake bhArase pRthvI bhI kA~patI hai /
Page #60
--------------------------------------------------------------------------
________________ kArtika, vIra nirvANa saM0 2465 ] sevAdharma - digdarzana kisIne ThIka kahA hai: kare vizvAsaghAta jo koya, koyA kRtako bisare joya / Apada par3e mitra parihare, tAmu bhAra dharaNI tharaharai || aise hI pApoM kA bhAra bar3hajAnese pRthvI aksara DolA karatI hai - bhUkampa AyA karate haiM / aura isameM jo sAdhu puruSabha-le AdamI hote haiM ve dumagaM ke kiye hue upakAroM athavA lI huI sevAoMkI kabhI bhUlane nahIM haiM - ' na hi kRtamupakAraM sAdhavo vismaranti' badale apane upakAriyoMkI athavA unake AdarzAnusAra dUsaroMkI sevA karake RNamukta hote rahate haiM / unakA siddhAnta to 'paropakA rAya satAM vibhUtayaH' kI nInikA anusaraNa karate hue prAya: yaha hotA hai: upakAriSu yaH sAdhuH sAdhutve tasyako guNAH ? apakAriSu yaH sAdhuH sAdhuH madbhirucyate // arthAta- apane upakAriyoMke prati jo mAdhutA kA - pratyupakArAdirUpa sevAkA - vyavahAra karatA hai usake usa sAdhupanameM kauna bar3AIkI bAta hai ? aisA karanA to sAdhAraNa janAMcita mAmUlI-sI bAta hai| satpuruSAne to use saccA mAdhu banalAyA hai jo apanA apakAra evaM burA karane vAlAMka prati bhI sAdhutAkA vyavahAra karatA hai-- unakI sevA karake unake AtmAse zatrutA ke viSako hI nikAla denA apanA kartavya samajhanA hai / aise sAdhu puruSoM kI dRSTi upakArI, anupa kArI aura apakArI prAyaH sabhI samAna hote haiM / vizvabandhutvako bhAvanAmeM kisIkA apakAra 53 yA apriya AcaraNa koI bAdhA nahIM DAlatA / 'priyamapi kurvANo yaH priyaH priya eva saH " isa udAra bhAvanAse unakA AtmA sadA U~cA uThA rahatA hai / ve to sevAdharma ke anuSThAna dvArA apanA vikAsasiddha kiyA karate haiM, aura isIse sevAdharmake pAlanameM saba prakArase dattacitta honA apanA parama kartavya samajhate haiN| vAstava, paidA hote hI jahA~ hama dUsaroM sevAe~ lekara unake RNI banate haiM vahA~ kucha samartha hone para apanI bhogopabhogakI sAmagrI juTAne meM, apanI mAna-maryAdAkI rakSAgaM, apanI kaSAyoM ko puSTa karane aura apane mahatva yA prabhutvako dUsaroM para sthApita karane kI dhuna meM aparAdha bhI kucha kama nahIM karate haiN| isa taraha hamArA AtmA parakRtaupakAra bhAra aura svakRta aparAdha bhArase barAbara dabA rahatA hai| ina bhAga halakA honake sAtha sAtha hI AtmA vikAsakA sambandha hai| lokasevA yaha bhAra halakA hokara AtmavikAsakI middhi hotI hai| isI sevAko paramadharma kahA gayA hai aura vaha itanA parama gahana hai ki kabhI kabhI to yogiyoMke dvArA bhI agamya ho jAtA hai - unakI buddhi cakarA jAtI hai, ve bhI usake sAmane ghuTane Teka dete haiM aura gaharI samAdhimeM utarakara usake rahasyako khojane kA prayatna karate haiN| lokasevA ke liye apanA sarvasva arpaNa kara dene para bhI unheM bahudhA yaha kahate hue sunate haiM "hA dudruka ! hA duTTu mAsiyaM ! citiyaM ca hA duTThe ! anto anto'mammi pacchuttAveNa vacato // " mana-vacana-kAya kI pravRtti meM jahA~ jarA bhI
Page #61
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta [ varSa 2, kiraNa 1 pramattatA, asAvadhAnI athavA truTi lokahitake aneka prakArake rAgadveSoMkA zikAra banakara apanI viruddha dIkha par3atI hai vahA~ usI samaya ukta prakAra AtmA kA hanana karatA hai| pratyuta isake, lakSya ke udgAra unake muMhase nikala par3ate haiM aura ve zuddhikaM hote hI yaha saba kucha bhI nahIM hotA, sevAunake dvArA pazcAtApa karate hue apane sUkSma apa- dharma ekadama sagama aura sukhasAdhya bana jAtA hai, gadhoMkA bhI nitya prAyazcitta kiyA karate haiN| usake karanemeM Ananda hI Ananda Ane lagatA hai isIse yaha prasiddha hai ki aura utsAha itanA bar3ha jAtA hai ki usake phala"sevAdharmaH parama gahano yoginAmapyagamyaH / " svarUpa laukika svArtho kI sahaja hI meM bali car3ha sevAdharmakI sAdhanAmeM, niHsandeha. baDI sAva. jAtI hai aura jarA bhI kaSTa bodha hone nahIM pAtAdhAnI kI jarUrata hai aura usake liye bahuta kucha ima dazAmeM jo kucha bhI kiyA jAtA hai apanA Atmabali-apane laukika svArthokI prAiti- kartavya mamajha kara khuzIsa kiyA jAtA hai aura denI par3atI hai| pUrNa sAvadhAnI hI pUrNa middhikI usake mAthamaM pratisevA, pratyupakAra athavA apane jananI hai, dharmakI pUrNasiddhi hI parNa Atma- zrAdara-matkAra yA ahaMkArakI koI bhAvanA na vikAsake liye gAraNTI hai aura yaha prAmAvikA rahane se bhaviSyama duHkha, udvega tathA kaSAya bhAvoM ho sevAdharmakA pradhAna lakSya hai, uddezya hai athavA kI utpattikA kAi kAraNa hA nahA rahatA; bhAra dhyeya hai| isaliye sahaja hI meM AtmavikAsa sadha jAtA hai| aise loga yadi kisIko dAna bhI karate haiM to nIce manuSyakA lakSya jaba taka zuddha nahIM hotA nayana karake karate haiM aura usameM apanA kartRtva taba taka sevAdharma use kucha kaThina aura kaSTakara nahIM mAnate / kisIne pUchA "zrApa aimA kyoM karate jarUra pratIta hotA hai, vaha sevA karakaM apanA haiM ?" to ve uttara dete haiMahasAna jatalAtA hai, pratisaMvAkI-pratyupakAra kI-vAMchA karatA hai, athavA apanI tathA dUsaroM denevAlA aura hai maiM samaratha nahiM dena / kI saMvAkI mApataula kiyA karatA hai aura jaba loga bharama mI karata haiM yAte nIce naina // usakI mApataula ThIka nahIM utaratI-apanI saMvA arthAt---danevAlA koI aura hI hai aura vaha se dUsarekI sevA kama jAna par3atI hai-athavA isakA bhAgyodaya hai-maiM khuda kucha bhI dene ke liye usakI vaha vAMchA hI pUrI nahIM hotI aura na samartha nahIM hU~ / yadi maiM dAtA hotA to ise pahale se dUsarA AdamI usakA ahasAna hI mAnatA hai, to kyoM na detA? loga bhramavaza mujhe vyartha hI dAtA savaha ekadama suMjhalA uThatA hai, khedakhinna hotA hai, majhate haiM, isase mujhe zarama AtI hai aura maiM nIce duHkha mAnatA hai, sevA karanA chor3a detA hai aura nayana kiye rahatA huuN| dekhiye, kitanA U~cA bhAva
Page #62
--------------------------------------------------------------------------
________________ kArtika, vIra nirvANa saM0 2465 ] sevAdharma-digdarzana 55 hai| AtmavikAsa ko apanA lakSya banAnevAle prANavyaparopaNa meM kAraNIbhUta mana-vacana-kAyakI mAnavoMkI aisI hI pariNati hotI hai| astu / pramattAvasthAkA tyAga kiyA jAtA hai / mana-vacana kAyakI indriya-viSayoM meM svecchA pravRttikA bhale ____ lakSyazuddhikaM sAtha isa sevAdharmakA anuSThAna hara koI apanI zaktike anusAra kara sakatA hai| prakAra nirodharUpa 'gupti', gamanAdikameM prANinaukara apanI naukarI, dukAnadAra dukAnadArI, pIr3Ake parihArarUpa 'samiti', krodhakI anutpatti vakIla vakAlata, mukhtAra mukhtArakArI, muharira. rUpa 'kSamA', mAnake abhAvarUpa 'mArdava', mAyA muhanirI, ThekedAra ThekedArI, AhadedAra ohadedArI, athavA yogavakratA kI nivRttirUpa 'Arjava, lobha DAkTara DAkTarI, hakIma hikamata, vaidya vaidyaka, kaM parityAgarUpa 'zauca', aprazasta evaM asAdhu zilpakAra zilpakArI, kimAna khetI tathA dUsare vacanoMke tyAgarUpa 'satya', prANavyaparopaNa aura pezevara apane apane uma peze kA kArya aura maja- indriya viSayoM ke parihArarUpa 'saMyama', icchAnirodha. dara apanI majadUrI karatA huA umIgase mavA patapa'. daSTa vikalpoMka saMtyAga athavA AhAkA mArga nikAla sakatA hai / mabakaM kAryo meM rAdika deya padArthoM meM se mamatvake parivarjanarUpa saMvAdharmake liye yatheSTa avakAza hai-guMjAiza hai| 'tyAga,' vAhya padArthoM meM mUrkhAkaM abhAvarUpa 'prA. sevAdharmake prakAra aura mArga kiMcinya,' abrahma athavA maithunakarmako nivRttirUpa 'brahmacarya,' ( aise 'dazalakSaNadharma )' kSudhAdi vedanAaba maiM saMkSepa gaM yaha batalAnA cAhatA hU~ ki / hatA hU ke utpanna hone para cittama udvaga tathA azAnti sevA-dharma kitane prakAra kA hai aura usake mukhya ___ ko na hone dene rUpa 'pariSahajaya,' rAga-dveSAdi maka mukhya bheda dI haiMeka kriyAtmaka aura dUsaga prakriyAtmaka / kriyA- viSamatAoMkI nivRttirUpa 'sAmAyika,' aura tmaka kI pravRttirUpa tathA akriyAtmakako nivRtirUpa karma-grahaNa kI kAraNIbhUna kriyAoma viraktisevAdhama kahane haiN| yaha donoM prakArakA saMvAdharma rUpa 'cAritra,' ye saba bhI nivRttirUpa saMvAdharmake mana, vacana aura kAya ke dvArA caritArtha hotA hI aMga haiM, jinameM se kucha 'hiMsA' aura kucha hai, imaliya sevAke mukhya mAga mAnasika, vAcika hiMsetara kriyAka niSedhako liye hue haiN| aura kAyika aise tIna hI hai-dhanAdikakA sambaMdha kAya ke sAtha hone se vaha bhI kAyika meM hI ima nivRtti-pradhAna saMvAdharmaka anuSThAna ke liye zAmila hai| inhIM tInoM mAgasa sevAdharma apane kisI bhI kaur3I-paisakI pAsameM jarUrata nahIM kAryameM pariNana kiyA jAtA hai aura usameM hai| isameM to apane mana-vacana-kAyakI kitanI Atma-vikAsa ke liye mahAyaka mAre hI dharma- hI kriyAoM takakA rokanA hotA hai-unakA bhI samUha kA samAveza hojAtA hai| vyaya nahIM kiyA jaataa| hA~, isa dharma para calane ke nivRttirUpa sevAdharmameM ahiMmA pradhAna hai| liye nIce likhA gurumaMtra bar3A hI upayogI haiusameM hiMmArUpa kriyAkA-mAvadyakarmakA-athavA acchA mArgadarzaka hai :
Page #63
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta [ varSa 2, kiraNa 1 "prAtmanaH pratikUlAni pareSAM na samAcaret / " kArako dUra karanekA prayatna karanA, rAMgase pIr3ita prANiyoMke liye auSadhAlayoM-cikitsAlayoMkI 'jo jo bAteM, kriyAe~, ceSTAe~, tumhAre prati- vyavasthA karanA, berojagArI athavA bhUkhasa saMtapta kUla hai-jinakaM dUsaroM dvArA kiye hue vyavahAra kA manuSyoMke liye rAz2agAra-dhandhekA prabandha karake tuma apane liye pasanda nahIM karate, ahitakara unaka roTIke savAlako hala karanA, aura kurItiyoM aura dukhadAI samajhane ho- unakA AcaraNa tuma kusaMskAroM tathA burI AdatoMsa jarjarita evaM dUsaroMke prati mata kro|' patanAnmukha manuSya samAjake sudhArArtha mabhA__ yahI pApoMse bacanekA gurumaMtra hai / isameM mAmAiTiyAkA kAyama karanA aura unheM vyavasthita saMketarUpase jo kucha kahA gayA hai vyAkhyA dvArA rUpamaM calAnA, ye saba usI dayA pradhAna pravRttirUpa sevAdharma AGga haiN| pUjyoM kI pUjA-bhakti-upAsanA use bahuta kucha vistRta tathA pallavita karake bata ke dvArA athavA bhaktiyoga-pUrvaka jo apane AtmA lAyA jA sakatA hai| kA utkarSa siddha kiyA jAtA hai vaha saba bhI pravRttirUpa sevAdharma meM 'dayA' pradhAna hai / dUsaroM mukhyatayA pravRttirUpa saMvAdharmakA aGga hai| ke duHkhoM-kaSToM kA anubhava karakaM-unase dravIbhUta isa pravRttirUpa saMvAdharmameM bhI jahA~taka hokara-unake dUra karaneke liye mana-vacana-kAyakI apane mana, vacana aura kAyase sevAkA sambandha jo pravRti hai-vyApAra hai-usakA nAma 'dayA hai| hai vahA~ taka kimI kaur3I paise kI jarUrata nahIM ahiMsAdharmakA anuSThAtA jahA~ apanI ora se par3anI-jahA~ sevAke liye dusare sAdhanoM kAma kisIko duHkha-kaSTa nahIM pahu~cAtA, vahA~ dayAdharma liyA jAtA hai vahA~hI usakI jarUrata par3atI hai / kA anuSThAtA dusagaM ke dvArA pahu~cAe gaye duHkha- aura isa taraha yaha spaSTa hai ki adhikAMza sevAdharma kaSTAMkA bhI dUra karanekA prayatna karatA hai| yahI / / ke anuSThAnakaM liye ganuSyako Take-paisakI donoM meM pradhAna antara hai / ahiMsA yadi sundara jarUrata nahIM hai| jarUrata hai apanI cittavRtti aura lakSyako zuddha karanekI, jisake binA saMvAdharma puSpa hai to dayAkI usakI sugaMdha samajhanA caahiye| banatA hI nhiiN| dayAmeM sakriya paropakAra, dAna, vaiyyAvRtya, isa prakAra saMvAdharmakA yaha saMkSiptarUpa, dharmopadeza aura dUsaroMke kalyANa kI bhAvanAe~ vivecana athavA digdarzana hai, jisameM saba dhokA zAmila haiN| amAnase pIr3ita janatA ke hitArtha samAveza ho jAtA hai| AzA hai yaha pAThakoMko vidyAlaya-pAThazAlAe~ khulavAnA, pustakAlaya- rucikara hogA aura ve isake phalasvarUpa apane vAcanAlaya sthApita karanA, risarca insaTITya To lakSyakA zuddha banAte huye lokasevA karane meM kA - anusandhAna pradhAna saMsthAoMkA - jArI adhikAdhika rUpase dattacitta hoNge| karAnA, vaijJAnika khojoMko prottejana denA tathA vIra sevA mandira, sarasAvA, granthanirmANa aura vyAkhyAnAdike dvArA ajJAnAndha tA025-8-1938
Page #64
--------------------------------------------------------------------------
________________ luptaprAya jaina sAhitya sampAdakIya - bhagavatI ArAdhanAkI dUsarI prAcIna TIkA-TippaNiyA~ bhagavatI ArAdhanA aura usakI ttiikaaeN| kIya noTa meM sUcita kiyA thA 'vinayodayA' 'nAmakA eka vistRta legya 'anekAnta' ke nahIM, jisake hone para premIjIne jora diyA thaa| prathama varSakI kiraNa 3, 4 meM prakAzita huA thaa| eka vizeSa bAta aura bhI jJAta huI hai aura vaha usameM suhRdvara paM0 nAthUgamajI premIne zivAcArya- yaha ki aparAjita sUrikA dUsarA nAma 'vijaya' pragIna 'bhagavatI ArAdhanA' nAmaka mahAna graMthakI athavA 'zrIvijaya' thA / paM0 AzAdharajI ne cAra saMskRta TIkAoM kA paricaya diyA thA-1 apa. jagaha jagaha unheM 'zrIvijayAcArya' ke nAma se rAjita sUrikI 'vijayAdayA,' 250 AzAdharakI ullekhita kiyA hai aura prAyaH isI nAmake sAtha unakI ukta samkRta TIkAke vAkyoMkI matabhedAdike 'mUlArAdhanA-darpaNa', 3 ajJAtaka kA 'pAgadhanApaMjikA' aura 4 50 zivajIlAla kI 'bhAvArtha pradarzanarUpameM uddhRta kiyA hai athavA kisI gAthAkI amAnyatAdi-viSayamaM unake isa nAmako dopikA' TIkA / paM0 sadAsukhajIkI bhASAbaca. peza kiyA hai| aura isaliye TIkAkArane TIkAko nikAke atirikta uma vakta taka inhIM cAra TIkAoM apane nAmAGkita kiyA hai, yaha bAta spaSTa ho kA patA calA thaa| hAla meM mUlArAdhanA-darpaNa. jAtI hai| svayaM 'vijayodayA' ke eka sthala parama ko dekhate hue mujhe isa granthakI kucha dUsarI prAcIna yaha bhI jAna par3A hai ki aparAjita sUrine dazaTIkA-TippaNiyAMkA bhI patA calA hai aura yaha vaikAlika sUtra para bhI koI TIkA likhI hai aura mAlUma huA hai ki isa graMtha para dI saMskRta TippaNoM usakA bhI nAma apane nAmAnukUla 'vijayAdayA' ke atirikta prAkRta bhASAko bhI eka TIkA thI, diyA hai / yathA:jisake honekI bahuta bar3I sabhAvanA thI; kyoMki "dazakAlikaTIkAyAM zrIvijayodayAyAM mUlagraMtha adhika prAcIna hai| sAtha hI, yaha bhI spaSTa prapaMcitA udgamAdidoSA iti neha pratanyate / " ho gayA ki aparAjita sUrikI TIkAkA nAma -'uggama upyAyagNAdi' gAthA naM . 1197 'vijayAdayA' hI hai, jaisA ki maiMne apane sampAda *dekho, 'bhanekAnta, 'prathama varSa, kiraNa 4 10210
Page #65
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta [ varSa 2, kiraNa 1 meM - arthAt-dazavaikAlikakI 'zrIvijayodayA' zrInandI thA aura jinhoMne vi0 saM0 1070 meM nAmakI TIkAmeM udgamAdidoSoM kA vistArake sAtha purANasAra' nAmakA grantha bhI likhA hai / / varNana kiyA gayA hai, imIse yahA~ para unakA jayanandI nAmake yoM to aneka muni hogaye haiM; vistRta kathana nahIM kiyA jaataa| parantu paM0 AzAdharajI se jo pahale hue haiM aise hA~, mUlArAdhanA-darpaNa parase yaha mAlUma nahIM eka hI jayanandI munikA patA mujhe abhI taka hosakA ki prAkRta TIkAkaM racayitA kauna AcArya calA hai, joki kanaDI bhASAke pradhAna kavi hue haiM-50 AzAdharajI ne unakA nAma sAtha meM Adipampase bhI pahale hogaye haiM; kyoMki Adipampa nahIM diyA / zAyada eka hI prAkRta TIkAke hone ke ne apane 'AdipurANa' aura 'bhAratacampU meM jisa kAraNa usake racayitAkA nAma denekI jarUrata na na kA kA racanAkAla zaka saM0 863 (vi0 saM0 998) samajhI gaI ho / parantu kucha bhI ho, itanA spaSTa hai, unakA smaraNa kiyA hai| bahuta saMbhava hai ki hai ki paM0 pAzAdharajIne prAkRta TIkAke racayitAke ye hI 'jayanandI' muni bhagavatI ArAdhanAke viSayameM apane pAThakoMko a~dherega rakkhA hai| donoM TippaNakAra ho / yadi aisA ho to inakA samaya TippaNiyoM ke kartAokA nAma unhoMne jarUra diyA vi0 kA 10vIM zatAbdIka karIbakA jAna par3atA hai, jinameM se eka haiM 'jayanandI' aura dUsare hai kyoMki AdipurANameM bahutase AcAryoM ke 'shriicndr'| zrIcandrAcArya ke dUsare TippaNa prasiddha smaraNAnta smaraNAntara inakA jisa prakArase smaraNa kiyA haiM-eka puSpadanta kavike prAkRta uttarapurANakA gayA hai usa parase ye zrAdipampake prAyaH samakAlIna TippaNa hai aura dUsarA ravipeNa ke padmacarita kaa| athavA thor3e hI pUrvavartI jAna par3ate haiM / astu / pahalA TippaNa vi0 saM0 1080 meM aura dasarA vidvAnoMko vizeSa khoja karake isa viSayamaM apanA vi0 saM0 1087 meM banakara samApta huA hai| nizcita mata prakaTa karanA cAhiye / jarUrata hai, bhagavatI ArAdhanA kA TippaNa bhI saMbhavataH inhIM prAkRtaTIkA aura donoM TippaNoM ko zAkhabhaNDAroM zrIcandrakA jAna par3atA hai, jinake gurukA nAma kI kAlakoThariyoMse khojakara prakAzameM lAne kii| * "zrIvikramAdityasaMvatsare varSANAmazItyadhikasahasra mahA- ye saba prantha paM0 AzAdhara jI ke astitvakAla purANa-viSamapadavivaraNaM sAgarasenaparijJAya mUlaTippaNaM cAlokya 13vIM-14vIM zatAbdI meM maujUda the aura isaliye kRtamidaM samuccaya-TipaNaM azapAtamautena zrImadalAkAragaNa zrI purAne bhaNDAroMkI khoja dvArA inakA patA lagAyA nanyAcArya-satkaviziSyeNa zrIcandramuninA, nijadordaiDAbhibhUta- _... ripurAjyavijayina: zrIbhojadevasya [rAjye // 102 // iti uttara- +dhArAyAM puri bhojadevanRpate rAjye jayAtyuccakaiH puraannttippnnkm"| bhImasAgarasenato yatipateAtvA purANaM mahat / ___"balAtkAragaNa-zrIzrInanyAcArya satkaviziSyeNa zrIcandra- muktyarthaM bhavabhItibhItajagatAM zrInandiziSyo badho muninA, zrImavikramAdityasaMvatsare saptAzIsyadhikavarSasAne zrImahA- kurve cArupurANasAramamala zrIcandranAmA muniH // 1 // rAyAM zrImato rAjye bhojadevasya pama narine / iti pamacarite 123 zrIvikramAdityasaMvatsare saptatyadhikavarSasahasre purANasArAbhidhAna samAptam /
Page #66
--------------------------------------------------------------------------
________________ kArtika, vIra nirvANa saM0 2465 ] bhagavatI ArAdhanA kI dUsarI prAcIna TIkA TippaNiyA~ 59 jA sakatA hai| dekhate haiM, kauna sajjana ina luptaprAya (3) "karaM bhakta / zrIcandaTippaNake tvevapranthoMkI khoja kA zreya aura yaza prApta karate haiN| mukta / atra kathayArthapratipattiyathA-candranAmA aba maiM mUlArAdhanA darpaNakaM una vAkyoMmase sUpakAraH ( ityAdi )" -mayataNThAdo0 gA0589 kucha ko nIce uddhRta kara denA cAhatA hU~ jina parase ukta TIkA-TippaNa Adi bAtoMkA patA calatA hai:- (4) "evaM sati dvAdazasUtrI tena (saMskRtaTIkA-TippaNake ullekha TIkAkAreNa) neSThA jJAyate / asmAbhistu prAkRta TIkAkArodimatenaiva vyAkhyAyate / " (1) "patriMzadguNA yathA-praSTau jJAnA- -camarIbAla0, chagalamutta gA0 na0 1051,1052 cArA aSTau darzanAcArAzca tapo dvAdazavidhaM (5) "kammetyAdi (gA0 naM0 1666) patra pazca samitayastisro guptayazceti saMskRtaTIkAyAM, sa kamamalaH mithyAtvAdistokakamANi / siddhi prAkRtaTIkAyAM tu aSTAviMzatimUlaguNAH sarvArthasiddhimiti jayanandi-TippaNe vyAkhyA / pracAravatvAdayazcASTo iti partizat / yadi vA prAkRtaTokAyAM tu kammamala vippamukko kammamaleNa daza AlocanAguNA daza prAyazcittagaNA mellido / siddhi NivvANa / " -kammamalavippamuko sidi0 gA0 1999 / dazasthitikalpAH paDjItaguNAzceti SaTtriMzat / " ___ -bhAyAravAmAdIyA0 gAthA na0 526 / (6) "sammi samabhUmidezasthite vANa pAnodbhava iti jayanandI / anye tu vANaSitaratro (2) "kimirAgakaMvalassava (gA0 537) , ityanena vytrmaatrmaahuH|" kamibhuktAhAravarNatetubhirutaH kaMbalaH kRmirAga- . -vemANibho thalagado0 gAthA na0 2000 kaMbalastasyeti saMskRtaTIkAyAM vyAkhyAnaM / ..... TippaNake tu kRmirAtyaktaraktAhAraraMjitaM tu niSpA | aparAjitasUri aura zrIvijayakI ditakaMcalasyeti / prAkRta TIkAyAM punaridamuka ekatAke ullekha-uttarApathe carmaraMgamlecchaviSaye mlecchA jalau- (7) zrIvijayAcAryastu mithyAtva sevAkAbhimAnuSarudhiraM gRhItvA bhaMDakeSu sthaapynti| maticA necchati / tathA ca tadgrantho-"mithyAtatastena rudhireNa katipayadivasotpamavipannakami- . keNoNasUtra raMjayitvA kaMbalaM vayanti / so'yaM nAticAritA" iti / tvamazraddhAnaM tatsevAyAM mithyAdRSTireSAsAviti kRmirAgakaMbala ityucyate / sa cAtIvarudhiraSaNoM -sammattAdIcArA. nA.44 bhavati / tasya hi vanhinA dagyasyApi sa kami- (8) "etAM (Navamammiya jaM purva0 gA. rAgo nApagacchatIti / " 565) zrIvibayo necchati / "
Page #67
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta [varSa 2, kiraNa 1 - () ete.(mallehaNAe0 681, egammi hAlatameM zrIvijaya aura aparAjitasUrikI ekanAbhavaggahaNe0 682) zrIvijasAcAryonecchati / " meM kAI sandeha nahIM rhtaa| (10) "zrIvicAryo'tra prANApAyavidhAga- AzA hai sAhitya-premI aura jinavANI ke bhakta mahAzaya zIghra hI ukta prAkRta TIkA aura vicayonAmadharmadhyAna 'prANApAya' ityasminpAThe / donoM TippaNoM ko apane apane yahA~ke zAstrasvapAyavicayo nAmeti vyAkhyat / " bhaMDAroMga khojanekA pUrA prayatna kareMge / jo bhAI -kallANapAvagANa0 gA0 1712 khojakara ina graMthoM ko dekhane ke liye mere pAsa (11) "zrIvijayastu 'dismadi daMtA va bhejeMge unakA maiM bahuta AbhArI hU~gA aura una uparIti / pAThaM manyamAno jJAyate / graMthoM parase aura naI naI tathA nizcita bAteM khoja karake unake sAmane raktUMgA / apane purAtana --jadi tassa uttamaMga0 gA0 1599 sAhitya kI rakSA para sabako dhyAna denA caahiye| upayukta ullekhoMge vijayAcAryake nAmase yaha isa samaya bahuta hI bar3A puNya kArya hai / graMthoMjina vAkyoMkA athavA vizeSatAoMkA kathana ke naSTa ho jAne para kisI mUlya para bhI unakI kiyA gayA hai ve saba aparAjitamUrikI ukta prApti nahIM ho sakegI aura phira sivAya pachatAneTIkAmeM jyoMkI tyoM pAI jAtI haiN| jina gAthAoM ke aura kucha bhI avaziSTa nahIM rahegA / ata: ko aparAjitasUri ( zrIvijaya ) ne na mAnakara samaya rahate sabako ceta jAnA cAhiye / unakI TIkA nahIM dI hai unake viSaya meM prAyaH isa prakAra ke vAkya diye haiM-"atreya gAthA sUtre'nu vIra-sevA-maMdira, sarasAvA, zrayate", atreme gAthe sUtre'nuzrUyete / " aisI tA0 10-8-1938 bhAvanA kunaya kadAgraha nA rahe, rahe na pApAcAra | anekAnta ! taba teja se ho virodha parihAra // 1 // sUkha jAya~ durguNa sakala, poSaNa mile apArasadbhAvoMko loka meM sukhI bane-saMsAra // 2 // -'yugavIra'
Page #68
--------------------------------------------------------------------------
________________ prabhAcandra ke samayakI sAmagrI (le0-zrI0 paM0 mahendrakumAra nyAya-zAstrI, ) vAcaspati aura jayantakA samaya aAcArya prabhA candra ke samaya-nirNayameM nyAya- ma0 ma0 gaMgAdhara zAstrI-dvArA "jAtaM ca sambaddha "maMjarI kAra bhaTTa jayanta tathA prazastapAda- cetyekaH kAlaH' isa vAkyako vAcaspati mizrakA bhASyakI vyomavatI TIkAke racayitA vyomazivA- likha denA hI mAlUma hotA hai| cAryakA mamaya-nirNaya atyaMta apekSaNIya hai; kyoMki vAcaspati mizrane apanA samaya 'nyAyasUcIprabhAcandra ke pramaya kamalamArtaNDa tathA nyAyakumudacaMdra- nibandha' ke antameM svayaM diyA hai / yathApara nyAyamaMjarI aura vyomavatIkA spaSTatayA "nyAyamUcInivandho'yamakAri sudhiyAM mude / prabhAva hai| zrIvAcaspatimizreNa vasusvaMkavasuvatsare // " jayantakI nyAyamaMjagIkA prathama saMskaraNa saMskaraNa ima meM 898 vatsara likhA hai| vijayanagara sirIjamaM san 1895 meM prakAzita ma. ma. vindhyezvarIprasAdajIne 'vasmara' huA hai| isake saMpAdaka ma0 ma. gaMgAdhara zAstrI zabda saM zaka saMvata liyA hai|| DA0 zatIzacandra mAnavallI haiN| unhoMne bhUmikA, ligvA hai ki- vidyAbhUSaNa vikrama saMvata lete haiN|| ma0 ma0 'jayantabhaTTakA gaMgezIpAdhyAyane upamAnacintAmaNi gopInAtha kavirAja bhI likhate haiM ki 'tAtparya( pR0 61 ) meM jarannaiyAyika karake ullekha kiyA TokAkI parizuddhi-TIkA banAne vAle prAcArya hai / jayantabhaTTane nyAyamaMjarI (pR0 312 ) meM udayanane apanI 'lakSaNAvalI' zaka saM0 906 vAcaspani mizrako tAtparya-TIkAme "jAtaM ca (981 A. D.) meM samAptI hai| yadi vAcaspatisambaddha cetyekaH kAlaH" yaha vAkya 'prAcArya:' kA samaya zaka saM0 898 mAnA jAtA hai to itanI karake uddhRta kiyA hai| ata: jayantakA mamaya jaldI uma para pagzuiddhi-jaisI TIkA bana jAnA vAcaspati (841 A. D.) se uttara tathA gaMgeza saMbhava mAlUma nahIM hotaa| ( 1175 A. D.) se pUrva honA caahiye| ata: vikrama saMvata 898 (841 A. D.) DA. zatIzacandra vidyAbhUSaNa bhI ukta vAkya yaha vAcaspati mizrakA samaya prAyaH sarvasammata ke AdhAra para inakA mamaya 9 voM meM 11 vIM hai| vAcaspati mizrane vaizeSika darzanako chor3akara, zatAbdI taka mAnate haiN| ata: jayantako vAcaspati- prAyaH sabhI darzanoM para TIkAe~ likhI haiN| sarva. kA uttarakAlIna mAnane kI paramparAkA AdhAra nyAyavAttika-bhUmikA, 50 145 / *dekho, nyAya kumudacandra ke phuTa noTsa, tathA prameya kamala + hisTI Apha di iNDiyana lAjika, pR0 133 / mA0 kI mokSacarcA tathA myomavatIkI mokSa carcA / hisTI eMDa viznogrAphI mApha di nyAya-vaizeSika x hisTI bhaoNpha di iNDiyana lAjika, 10146 / Vol III. pR0101|
Page #69
--------------------------------------------------------------------------
________________ 62 anekonta varSa 2, kiraNa 1 prathama inhoMne maMDana mizrake vidhiviveka para 'nyAya- gururUpase smaraNa karate haiM tama jayantako vAcaspati kaNikA' nAmakI TIkA likhI hai; kyoMki inake ke uttarakAlIna nahIM mAna skte| yadyapi vAcaspatidUsare pranthoM meM prAyaH isakA nirdeza hai| usake bAda ne tAtparya-TIkAmeM 'trilocanagurunnIta' ityAdi maMDanamizrakI brahmasiddhikI vyAkhyA 'brahmatattva- pada dekara apane gururUpase 'trilocana' kA ullekha samIkSA' tathA 'tatvabindu' ina donoM granthoMkA kiyA hai, phira bhI jayantako unake guru athavA nirdeza tAtparya-TIkAgeM milatA hai, ata: unake gurusama hone meM koI bAdhA nahIM hai| eka vyaktike bAda 'tAtparya-TIkA' likha gii| tAtparya TIkAke aneka guru bhI ho sakate haiN| sAthahI 'nyAyasUcI-nibandha' likhA hogA; kyoMki abhI taka 'jAtazca sambaddha cetyekaH kAlaH' nyAyasUtroMkA nirNaya tAtparya-TIkAmeM atyanta isa vacana ke AdhAra para hI jayantako vAcaspatiapekSita hai / 'sakhyatatvakaumudI' meM tAtparya-TIkA kA uttarakAlIna mAnA jAtA hai| para, yaha vacana uddhRta hai, ata: tAtparya TIkAke bAda 'sakhyitatva vAcaspatikI tAtparya-TIkAkA nahIM hai, kintu nyAyakaumudI' kI racanA huI / yogabhAdhyakI tatva... vArtikakAra zrI udyotakarakA hai ( nyAyavArtikavaizAradI TIkAmeM 'sAMkhyanatvakaumudI' kA nirdeza pR0 236 ), jisa nyAyavArtika para vAcaspatikI hai, ata: nirdiSTa kaumudIke bAda 'tatvavaizAradI' / tAtparyaTIkA hai| inakA samaya dharmakIrti (635racI gii| aura ina sabhI granthoMkA bhAmatI' 650 A. D.) se pUrva honA nirvivAda hai| TIkA meM nirdeza hone se 'bhAmatI' TIkA saba ke ___ ma0ma0 gopInAtha kavirAja apanI 'hisTrI anta meM likhI gaI hai| eNDa biblogrAphI oNpha nyAyavaizeSika liTarecara' jayanta vAcaspati mizrake meM likhate haiM * ki-vAcaspati aura jayanta samakAlIna vRddha haiM samakAlIna hone cAhie~; kyoMki jayantake pranthoM vAcaspati mizra apanI AdyakRti 'nyAya- para vAcaspatikA koI asara dekhane meM nahIM aataa| kaNikA' ke maGgalAcaraNameM nyAmaJjarIkArako bar3e 'jAtazca' ityAdi vAkyake viSaya meM bhI unhoMne mahatvapUrNa zabdoM meM gururUpase smaraNa karate haiN| sandeha prakaTa karate hue likhA hai ki yaha vAkya ___ kisI pUrvAcArya kA honA cAhiye / vAcaspatike ajJAnatimirazamanI paradamanI nyAyamaJjarIrucirAm pahale bhI zaGkara svAmI Adi naiyAyika hue haiM, prasavitre prabhavitre vidyAtarave namo gurave // jinakA ullekha tatvasaMgraha zrAdi pranthoMmeM pAyA isa zloka meM smRta 'nyAyamaJjarI' bhaTTa jayanta. jAtA hai| kRta nyAyamaJjarI-jaisI prasiddha 'nyAyamaJjarI' hI ma0 ma0 gaGgAdhara zAstrIne jayantako vAca. honI cAhiye / abhI taka koI dUsarI nyAyamaJjarI spatikA uttarakAlIna mAnakara nyAyajharI (pR0 sunane meM bhI nahIM AI / jaba vAcaspati jayantako sarasvatI bhavana serIz2a III pArTa / yathA:
Page #70
--------------------------------------------------------------------------
________________ kArtika, vIra nivANa saM0 2465] prabhAcandra ke samayakI sAmagrI % 3D 120 ) meM uddhRta 'ylenaanumito'pyrthH| isa patha ma0 ma0 gaGgAdhara zAstrIne isa 'bhAcAryAH' ko TippaNImeM 'bhAmatI' TIkAkA likha diyA hai| padakaM nIce tAtparyaTIkAyAM vAcaspatimizrA' para vastuta: yaha padya vAkyapadIya (1-34 ) kA hai yaha TippaNI kI hai| yahA~ yaha vicAraNIya hai ki aura 'nyAyamaJjarI kI taraha bhAmatI TIkAgeM bhI yaha mata vAcaspati mizrakA hai yA anya kisI uddhRta hI hai-mUlakA nahIM hai| puurvaacaarykaa| tAtparya TIkA (pR0 148) meM to spaSTa __nyAyasUtrake pratyakSa-lakSaNasUtra (1-1-4) kI ho ubhayajajJAna nahIM mAnakara usa aindriyaka kahA hai| vyAkhyA vAcaspati mizra likhate haiM ki-'vyava- isaliye vaha mata vAcaspatikA to nahIM hai| vyomasAyAtmaka' padase savikalpaka pratyakSa grahaNa karanA vatI TIkA (pR0555 ) meM ubhayajajJAna kA spaSTa cAhiye tathA 'avyapadezya' padase nirvikalpaka jJAna samarthana hai, ataH vaha mata vyomazivAcAryakA ho kA / saMzayajJAnakA nirAkaraNa to 'avyabhicArI' sakatA hai / vyomavatImaM na kevala ubhaya ja jJAnakA padase ho hI jAtA hai, isaliye saMzayajJAnakA niro. mamarthana hI hai kintu usakA vyavaccheda bhI avyapakaraNa karanA 'vyavasAyAtmaka' padakA mukhya kArya dezya padase kiyA hai| hA~, uma para jo vyAkhyAkAra nahIM hai / yaha bAta maiM 'gurunnIta mArga' kA anu- kI anupapatti hai vaha kadAcita vAcaspatikI tarapha gamana karake kaharahA huuN|' laga sakatI hai, so bhI ThIka nahIM kyoMki vAcaspatiisI taraha koI vyAkhyAkAra 'ayamazva:' ityAdi ne apane gurukI jisa gAthAke anusAra ubhayajazabdasaMmRSTa jJAnako ubhaya jajJAna kahakara usakI pratya- jJAnako aindriyaka mAnA hai, usase sApha mAlUma kSatAkA nirAkaraNa karaneke lie zrAvyapadezya padakI hAtA hai ki vAcaspatika guruke sAmane ubhayajajJAnako sArthakatA batAte haiM / vAcaspati 'ayamazvaH' ima mAnanevAla prAcArya (sabhavata: vyomazivAcArya) kI jJAnako bhaya ja jJAna na mAnakara aindriyaka kahate haiN| paramparA thI, jimakA khaNDana vAcaspatika gurune aura vaha bhI apane gurukaM dvArA upadiSTa isa gAthA kiyaa| aura jisa khaNDanako vAcaspatine apane ke AdhAra para gurukI gAthAkA pramANa dekara tAtparya-TIkAmeM sthAna zabdajatvena zAbdazcat pratyakSaM caakssjtvtH| diyaa| spaSTagrahaNarUpatvAt yuktamandriyakaM hi tat // isaliye 'avyapadezya' padakA prayojana nivi imI taraha tAtparya-TIkA ( pR0 102 ) kalpakakA saMgraha karanA hI batalAte haiN| 'yadA jJAnaM tadA hAnAMpAdAnApekSAbuddhayaH phalam' . nyAyamaJjarI (pR0 78) meM 'ubhaya jajJAnakA vya- isakA vyAkhyAna karate hue vAcaspati mizrane upAvaccheda karanA avyapadezyapadakA kArya hai| isa mata dayatAjJAnako upAdAna' padase liyA hai aura usakA kA 'prAcAryAH' isa rUpa se ullekha kiyA hai| usa krama bhI 'tIyAlocana, tIyavikalpa, dRSTatajjAtIyapara vyAkhyAkArako anupapatti dikhAkara nyAyamaJjarI- saMskArobAdha, smaraNa, 'tajjAtIyacedam' ityA. kArane ubhayajajJAna ko svIkAra nahIM kiyA hai| kArakaparAmarza, ityAdi batAyA hai|
Page #71
--------------------------------------------------------------------------
________________ 64 anekAnta [ varSa 2, kiraNa 1 nyAyamaMjarI (pR066) ke imI prakaraNameM gopInAtha kavirAjane avazya hI use sandeha-koTizaMkA kI hai ki-'prathama Alocana jJAnakA phala meM rakkhA hai| upAdAnAdibuddhi nahIM ho sakatI ; kyoMki usameM bhaTTa jayantane kArakasAkalyako pramANa mAnA kaI kSaNakA vyavadhAna par3a jAtA hai ? isakA hai tathA pratyakSa-lakSaNameM indriyArthasannikarSAtpannauttara dete hue maMjarIkArane 'AcAryAH' karake upA- tvAdi vizeSaNoMse svarUpa-sAmagrI-vizeSaNa-pakSa na deyatA jJAnako upAdAnabuddhi kahate haiN| isa matakA mAnakara phala-vizeSaNa-pakSa svIkRta kiyA hai| ullekha kiyA hai / isa 'prAcAryAH' pada para bhI ma0 vyomavatI TIkAke bhItarI paryAlocanase mAlUma ma0 gaMgAdhara zAstrIne 'nyAyavArtika-tAtparyaTIkA- hAtA hai ki-vyAmazivAcArya bhI kArakasAmagrIyAM vAcaspati mizrA, aimA TippaNa kiyA hai| ko pramANa mAnate haiM tathA phalavizeSaNa-pakSa bhI nyAyamaMjarIke dvitIya saMskaraNakaM saMpAdaka sUrya- unhoMne svIkAra kiyA hai| nArAyaNa jI nyAyAcAryana bhI unhIMkA anusaraNa yahA~ yaha bhI batA denA samucita hogA ki karake usa bar3e TAipameM heDiMga dekara vAcaspatikA vyomavatI TIkA bahuta purAnI hai| maiM svayaM isI mata hI chapAyA hai| lekhamAlAke agale lekhamaM vyomazivAcArya ke maMjarIkArane iga matake bAda bhI eka vyA. viSayameM likhUgA / yahA~ to abhI takakI sAmagrI khyAtAkA mata diyA hai jo ima parAmarzAtmaka ke AdhAra para itanI prAka sUcanA kI jA sakatI upAdeyatA jJAnako nahIM maantaa| yahA~ bhI yaha hai ki jayantako vyomazivake granthoMse kArakavicAraNIya hai ki--yaha mata svayaM vAcaspatikA hai sAkalya, anarthajatvAt smRtiko apramANa mAnanA, yA unake pUrvavartI unake gurukA ? yadyapi yahA~ phalavizeSaNapakSa, pratyakSalakSaNa sUtra meM 'yataH' padakA sanhoMne apane gurukA nAma nahIM liyA hai, tathApi samAveza Adi viSayoMkI sUcanAe~ milI hai| vyomavatI jaisI prazastapAdakI prAcIna TIkA (pR0 561 ) meM isakA spaSTa samarthana hai, taba isa ma Ta japantakA samayAvadhi bhaTTa jayantako samayAvadhi matakI paramparA bhI prAcIna hI mAnanA hogii| jayanta maMjarImeM dharmakIrtike matakI samA aura 'prAcAryAH' padase vAcaspati na lie jAkara locanAke sAtha hI sAtha unake TIkAkAra dharmottaravyomaziva jaise koI prAcIna AcArya lenA hoNge| kI AdivAkyakI carcAko sthAna dete haiN| tathA mAlUma hotA hai ma0 ga0 gaMgAdhara zAstrIne 'jAtazca prajJAkaragupta ke 'ekameveda harSaviSAdAdhanekAkArasambaddhanetyekaH kAla: isa vacana kA vAcaspatikA vivarta pazyAmaH tatra yatheSTaM saMjJAH kriyantAm' mAnane ke kAraNa hI do jagaha 'AcAryAH' pada para (bhikSu rAhula jIkA vArtikAlaGkArakI presakApI 'vAcaspatimizrA aisI TippaNI karadI hai, pR0 429 ) isa vacanakA khaMDana karate haiM, (nyAyajisakI paramparA calatI rahI / hA~, ma. ma. maMjarI0 pR074)|
Page #72
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2 kiraNa 1] utsarpiNI aura avasarpiNI 65 bhikSu rAhulajIne TibeTiyana guruparamparAke kAzmIrake karkoTa-vaMzIya rAjA muktApIDa anusAra dharmakIrtikA 625, prajJAkaraguptakA lalitAdityakA rAjya kAla 733se 768 A. ID. 700, dharmottara aura raviguptakA 725 IsvI taka rahA hai * / yadi pratyeka pIr3hIkA samaya 25 varSa sanakA samaya likhA hai / jayantane eka jagaha bhI mAna liyA jAya to zaktisvAmoke IsvI san ravigatakA bhI nAma liyA hai| ataH jayantakI 735meM kalyANasvAmI, kalyANasvAmIke 760meM pUrvAvidhi 725 A. D. tathA uttarAvidhi 841 candra, candrake 785 meM jayanta utpanna hue aura A. D. honI cAhie / yaha samaya jayantake putra unhoMne IsvI san 815 takameM apanI 'nyAya abhinandana dvArA dIgaI jayantakI pUrvajAvalIse maMjarI' banAI hogii| isaliye vAcaspatike samaya bhI saMgata baiThatA hai| abhinanda apane kAdambarI meM jayanta vRddha hoMge aura vAcaspati inheM Adara kathAsArameM likhate haiM ki kI dRSTise dekhate hoNge| yahI kAraNa hai ki unhoMne ___ 'bhAradvAja kulameM zakti nAmakA gaur3a brAhmaNa apanI zrAdAkRtimeM nyAyamaMjarIkArakA smaraNa thaa| usakA putra mitra, mitrakA putra zaktisvAmI kiyA hai| huA / yaha zaktisvAmI karkoTavaMzake rAjA muktApATa lalitAdityake maMtrI the| zaktisvAmIke vyomaziva aura jayantakI tulanA tathA putra kalyANasvAmI. kalyANasvAmIke putra candra vyomazivakA samaya evaM unakA jainagraMthoM para tathA candrake putra jayanta hue, jo navavRttikArake prabhAva, ye saba viSaya agale lekhameM likhe nAmase mazahara the| jayantake abhinanda nAmakA jaayNge| putra huaa| -):*: utsarpiNI aura avasarpiNI -operpe (le0 zrI svAmI karmAnanda jI jaina) yaha hama dAveke sAtha kaha sakate haiM ki jaina-dharmakA itihAsa ati prAcIna evaM isakA * saMsArameM jitane mata-matAntara haiM una kathana bahuta hI svAbhAvika hai| Aja hama isake sabakA Adi mUla jaina dharma hai| dUsare sampUrNa kAlavAcaka zabda utsarpiNI aura avasarpiNIpara dharma jaba bhAratIya dharmoMke vikRtarUpa haiM taba aitihAsika dRSTise vicAra kreNge| ati prAcIna anya bhAratIya dharma jaina-dharmake rUpAntara haiN| samayameM bhAratIya zAstra yugake mukhya do bhAga * dekho, saMskRtasAhityakA itihAsa, prishisstt(kh)p015|
Page #73
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta [kArtika, vIra-nirvANa saM0 2465 karate the, jinake nAma utsarpiNo tathA avasarpiNI vikAsavAda tathA hrAsavAda hai| DaravinakA vikAsavAda the / yathA : evaM anya vidvAnoMkA hrAsavAda ekAntavAda haiM; parantu utsarpiNI yugAdhaM ca pazcAdavasarpiNI yugAdhaM ca / jaina-dharmane prArambhase hI vastuke vAstavika-svarUpamadhye yugasya muSamAdAvante duSNamendaccAta // kA kathana kiyA hai| saMsArameM hama vikAsa aura -Arya siddhAnta, 3, 9 / na hrAsa donoM hI dekhate haiM, isaliye jainazAstrane donoM pakSa mAne haiM / jainaphilAsaphIkI taraha vartamAna arthAta-yugake do bhAga haiM, prathama yugArdhakA vijJAna bhI isa bAtako svIkAra karanA hai ki kabhI nAma utsarpiNI tathA dUsarekA avasarpiNI hai| to vikAsakA prAdhAnya hotA hai aura kabhI hrAmakA / utmarpiNIke madhyavartI 6 vibhAga haiM aura isI jaba vikAsakA pradhAnyatva hotA hai taba utsaprakAra avasarpiNIka bhI 6 hI vibhAga haiM / ina 12 piNIkAla kahalAtA hai aura jaba hAsa pradhAna vibhAgoMke nAma suSamA-suSamA Adi tathA duSamA- hotA hai to usako avasarpiNIkAla kahate dupamA Adi haiM-utsarpiNIke 6 vibhAgoMke nAma haiN| ina donoMke jo suSamA-supamA Adi muSamA supamA Adi aura avasarpiNIke vibhAgoM- bheda haiM jaina zAstroMmeM unakA nAma bhAra haiN| ke nAma dupamA-dupamA Adi haiN| yaha 'Are' kAlacakrakI saMjJAbhI jainiyoMkI hI yadi uparyukta kathanake sAtha vaidika jyotipa- paribhASA hai-anya matoMmeM isake liebhI koI graMtha 'Arya siddhAnta' kA nAma na rakhA jAya to sthAna nahIM hai| hA~ vaidika sAhityameM AroMkA kucha koI bhI vyakti isako vaidika siddhAnta kahaneke varNana z2arUra hai / yathAlie udyata na hogA; kyoMki mUlarUpameM uparyukta chAdazAraM na hi tjjraay| mAnyatA zuddha jaina-dharma kI hI hai-vartamAna samayameM jitane bhI mata haiM unameMse kisIke bhI yahA~ 30 maM0 1 sU0 164 mantra 11 utsarpiNI, avasarpiNI Adi zabdoMkA vyavahAra arthAt-12 Are sUryakI vRddhAvasthAke liye nahIM hai * / nahIM haiM / abhiprAya yaha hai ki sUrya nitya sanAtana ___ jaina-dharmake sarvamAnya tattvArthasUtrameM inakA hai| na kabhI utpanna hotA hai aura na kabhI naSTa spaSTa varNana hai / tathA pratyeka bAla-vRddha jaina utsa- hotA hai / anya aneka sthAnoM meM bhI ina aAroMkA piNI-avasarpiNIko tathA unake suSamA-suSamAdi kucha kathana hai / parantu saMsArake vAstavika svarUpa aura duSamA-duSamAdi vibhAgoMko jAnatA hI nahIM ko tadanukula sundara zabdoMmeM varNana karanekA zreya kintu kaMThastha taka rakhatA hai| isI kAlacakrakA nAma jaina-dharmako hI prApta hai / utsarpiNI aura avasa * zabda kalpadruma koSa aura ApTekI saMskRta iMgaliza DikazanarImeM bhI ise jainiyoMkI hI mAnyatA batalAyA hai| ...-sampAdaka / bharatairAvatayor3ihAmau SaTasamayAbhyAmutsarpiNyavasarpiNIbhyAm // 3-27 //
Page #74
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2 kiraNa 1] utsarpiNI aura avasarpiNI piNI jaise sundara zabda, jo saMsArakI sampUrNa isake alAvA kaliyara ba prArambha huA, asthAoMke bhAvako prakaTa karate haiM, anya zAstroM isa viSayameM zAstrakAroM tathA Adhunika vidvAnoM meM tathA anya bhASAoMmeM upalabdha nahIM haiN| aura bhayAnaka mata-bheda pAyA jAtA hai / yathA :imaliye bhAratavarSa isapara abhimAna bhI kara (1) madarAsake prasiddha vidvAna vilaNDo0ke0 ayyara sakatA hai, kyoMki bhAratake sivA anya dezoMmeM kA mata hai ki, kaliyugakA prArambha 1116 __varSa zaka pUrva hai| itanA maulika aura upayukta nAmakaraNa nahIM paayaa| jAtA hai| ___ (2) ramezacandradatta aura anya aneka pAzcAtya paNDitoMkA kathana hai ki kaliyugakA prArambha ___ yaha durbhAgyakI bAta hai ki bhAratameM sAmpradAyika 1322 varSa zaka pUrva hai| kalahakA bIjAropaNa huA aura usake phala itane kar3ave evaM bhayAnaka nikale ki unake smaraNa mAtrase (3) mizra-bandhuoMne siddha kiyA hai ki 2066 varSa zaka pUrva kalikA prArambha huaa| hRdaya kA~pa uThatA hai / bama jisa nAmako jaina dharma (4) rAja taraMgaNIke hisAbase 2526 varSa zaka mvIkAra karatA hai usako hama kaise svIkAra kareM ? pUrva kalikA prAraMbha ThaharatA hai| isa prakArakI bhAvanAe~ Apasake virodhasa utpanna (5) vartamAna paJcAMgoMke hisAbase tathA lokamAnya ho gaIM ! isIliye utsarpiNI aura avasarpiNIke tilaka Adike matase 3176 varSa zaka pUrvakA sthAnapara pugaNakAroMne marga aura pratisarga nAmoM- samaya prAtA hai| kI racanA kI tathA zrAroMke svAbhAvika kathanake (6) kailAzavAsI mauDakake matama kalikA prArambha sthAnapara manvantaraoNkI kalpanA kI gaI aura kali- samaya 5000 varSa zaka pUrvakA hai| yuga AdikI bhaddI kalpanAkA bhI janma huaa| (7) vedAntazAstrI villAjI radhunAtha leleke mata se 5306 varSa zaka pUrva kAlakA prArambha manvantaraoNkI kalpanA kima prakAra pracalita huI, huaa| isakA varNana hama 'bhAratakA Adi samrAT' pustaka hamane yahA~ sAta manAMkA diga-darzana karAyA meM kara cuke haiN| kaliyuga AdikI kalpanA navI- hai| isI prakAra aneka mata haiM, jinako sthAnAnatara hai, isako aAjakalake prAya: mabhI aitihA- bhAvase chor3a diyA gayA hai / pAThaka vRnda 1100kI mikoMna mukta kaMThase svIkAra kiyA hai| vaidika mala tathA 5300kI saMkhyAoMkA bheda kitanA vizAla maMhitAoM meM kRta, kali Adi zabda jUye (yUna) / hai, isako jarA dhyAnase dekheM / isa bhArI antarakA (jUna) kAraNa yaha hai ki vAstava meM kabhI kaliyuga prArambha ke pAsoMke arthameM hI prayukta hue haiN| ataH yaha hI nahIM huaa| yaha eka nirAdhAra kalpanA hai, nizcita hai ki vaidika samayameM kAlakaM vibhAga jisako virodhameM upasthita kiyA gayA thA / kaliyuga Adike nAmame nahIM the| usake pazcAt isaliye kisIne kucha anumAna lagAyA no kimIne 'brAhmaNa' granthoMmeM bhI kali Adi zabda yugake kucha dhAraNAkI / isIprakAra kalayugakI mamAmike arthameM prayutta hue nahIM dekhe jaate| aura isaliya viSayameM bhI matabheda hai| nAgarI-pracAriNIpatrikA yaha spaSTa hai ki kali AdikI kalpanA navInatama bhAga 10 aMka 1 meM eka lekha bhAratake suprasiddha tathA avaidika hai| ainihAmika vidvAna svargIya zrIkAzIpramAdajI
Page #75
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta [kArtika, vIra-nirvANa saM0 2465 jAyasavAla, ema. e. vidyAmahodadhine likhA hai| hA~ ullekha milatA hai 2600 varSa bAdake bane usameM aneka pramANoMse yaha siddha kiyA gayA hai sUrya siddhAnta Adi graMthoMmeM' / ki vikramAdityasa parva hI kaliyaga samApta ho -bhAratIya jyotiHzAstra, pR0141 / cukA thA, usake pazcAta vikrama saMvata calA isIprakAra kRtayuga ArambhakI bAta hai| jisako prAcIna lekhoM meM kRta-saMvatake nAmase isake viSayameM bhI zAstroMkA mata hai ki jaba ullekha kiyA hai| isI bhAvakI puSTi jayacandrajI sUrya, caMdramA, tathA vRhaspati eka rAzImeM Avege vidyAlaMkArane apanI rUparekhA' meM kI hai| taba kRtayugakA prArambha hogA, paraMtu jyotirvid jAnate haiM ki inakA eka rAzImeM zrAnA asaMbhava hai / isa kalpanAkA kAraNa yahI thA ki jaba uparyakta vivecana se siddha hai ki kaliyuga brAhmaNoMne dekhA ki vikramAdityake rAjyameM saba AdikI kalpanA eka nirAdhAra kalpanA hai tathA bAteM acchI haiM to unhoMne kaha diyA ki kRta-yuga navIna kalpanA hai| isa kalpanAkA mukhya kAraNa zrAgayA aura unake saMvatakA nAma bhI kRta-saMvat sRSTikI racanAkA siddhAnta hai| jaba yaha mAnA rakhadiyA; parantu jaba unake pazcAna phira bhI vahI jAne lagA ki sampUrNa jagata eka samaya utpanna pUrvavata avasthA hogaI to 'kali-vRddhi bhaviSyati' hA hai to usakI prAyakA prazna upasthita honA kA zora macA diyA aura kaliyugakI AyubhI bhI svAbhAvika hI thaa| basa isI praznako hala bar3hAdI ! isa viSayameM hama bhAratake hI nahIM karaneke liye upayukta kalpanA kI gaI hai| isa kintu saMsArake jyotipa-vidyAke sarvazreSTha vidvAna kalpanAkA eka anya bhI kAraNa aitihAsikoMne paM0 bAlakRSNajI dIkSitakA mata likha denA parama likhA aura vaha yaha hai ki khAlaDiyana logAma Avazyaka samajhate haiM / zrApa likhate haiM ki eka yaga athavA sRSTisaMvat 432000 varSakA jyotipa- graMthoMke matase zakArambhake pUrva 3176 thA, usIke AdhArapara isa kalpanAko janma varpamaM kaliyuga zrArambha huA aisA kahate haiM sahI, diyA gyaa| aura usameM 432000 ke sthAna para kintu jina graMthoM meM yaha varNana hai ve grantha 2600 cAra bindu bar3hAkara cAra araba battIsa karor3a varSa kali laganeke bAdake haiM / sivA ina jyotiSa 4320000000kI saMkhyA karadI gii| sArAMza pranthoMke prAcIna jyotiSa yA dharmazAstra Adi yaha hai ki kAlake prAcIna aura vAstavika bheda granthoMmeM kaliyuga prArambha kaba huA yaha dekhanemeM utsarpiNI aura avasarpiNI hI haiM, joki jaina gA, na purANoM meM hI khojanese milatA zAstra kI mAnyatA hai / yahI mAnyatA prAcIna vaidika hai / yadi kahIM hogA bhI to vaha prasiddha nahIM hai| AryoM kI mAnyatA thI / vAstava meM jaina-dharma hA~ yaha bAta to avazya hai ki kucha jyotiSa aura prAcIna vaidika-dharma eka hI vastu thI-bAdameM granthoMke kathanAnusAra yaha vAkya milate haiM ki usake rUpAntara hokara aneka mata matAntaroMkI kaliyuga ke prArambhameM saba graha ekatrita the, kintu sRSTi huI hai| navIna vaidika dharmI apane prAcIna gaNita se yaha siddha nahIM hotA ki ye kisa samaya vAstavika dharmako bhalakara naI naI kalpanAe~ (ekatrita) the| yadi thor3I derake liye aisA mAna karate haiM jaina- dharma hI prAcIna vaidika dharma hai, bhI leM ki saba graha astaMgata the kintu bhArata isa viSayakA savistAra aura sapramANa vivecana zrAdi purANoM meM to isakA ullekha nahIM miltaa| hama 'dharmake Adi pravartaka' graMtha meM kreNge|
Page #76
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhaktAmara stotra (le0 zrI. paM0 ajitakumAra jaina zAstrI) karmabandhanasa svatantra hone ke liye yadyapi chor3akara bhaktipUrNa apane bhAvoMkA hI avalaMbana " mukhya sAdhana dhyAna hai kyoMki Atma- lete haiN| parantu arhantapada pAnekeliye vItarAgatA dhyAna dvArA hI savizeSarUpa se karma-rAzi kSaya hokara prApta karanA' yaha uddezya donoMkA eka hI jaisA aAtmA zuddha hotA hai kintu zrAtmadhyAna satata hotA hai, jise siddha karanekI muni nathA gRhastha sarvadA nahIM ho sakatA aura na AtmadhyAnakA donoMhI pratidina canA karate haiM / astu / asalI uccampa (zukla dhyAna) sarvasAdhAraNakA prApta anti-bhaktikeliye maLyApase stotrIkA hI honA hai ata: Atmazuddhike liye aneka prakAra- sahArA lenA par3atA hai / mtotroMke dvArA citta ke vrata, niyama, samiti, gupti, bhAvanA, dharma Adi bhaktikI ora adhika ArkaSita hotA hai| ataH kriyAkalApabhI niyata kiya gaya haiM / unameM chaha stotra dvArA bhakti karanekI paddhani muni tathA Avazyaka bhI eka gaNaNIya sAdhana hai / muni-mArga gRhasthoM meM madAma calI zrArahI hai| imI kAggA para calane vAle vIgatmAoMke liya sAmAyika, jabase zAnirmAgA prArambha hazrA maMgalAcaraNa vaMdanA, stuti, pratikramaNa, svAdhyAya, kAyotsarga ye Adi aneka mpamaM stuti racanA bhI prArambha huI chaha Avazyaka karma batalAye haiM aura gRhasthAzramama hai| jina granthakArAMne grantha racanAkI unhoMne prAya: rahakara dharmasAdhana karane vAloka liye prAyaH sabase pahale ahanta bhagavAnakI stutipara lagvanI devapUjana, guru upAsanA, svAdhyAya, saMyama, tapa, dAna calAI-pIche anya viSayapara qalama uThAI / ye chaha Avazyaka kartavya nirdiSTha kiye haiN| stutiyAMkA zrApaka sundara rUpa mvAmI samantabhadrAcAryakai samayase prArambha hotA hai| bhakta munimArga tathA gRhasthamArgake ina jude-jude "juna kI saccI bhaktimeM kitanI prabaladivya-zakti hai, ima AvazyakoMmeM bhakti-viSayaka vaMdanA, stuti tathA bAtakA udAharaNa sabase pahale svAmI samantabhadrane devapUjana, gurupAsanA ye Avazyaka milate julate kAzI yA kAJcI nagarameM mahAdevakI piNDIka haiN| muni bhI stuti, vaMdanA-dvArA parameSThiyoMkI samakSa svayambhUmtotra par3hakara saMmArake sAmane ggyA / bhakti karate haiM, gRhastha bho stuti-vaMdanA dvArA paMca upasthita janatAko samantabhadrAcAryane digyalA diyA paramezIkI bhakti karate haiM / yadyapi bhaktiko kucha ki merA iSTa bhagavAna mujhase dUra nahIM hai, maga prabala banAnekeliye gRhastha aSTa dravya, gIta, nRtya, dvArSika bhakti use mere sAmane lA khar3A karatI hai| vAditra Adi anya bAhya sAdhanoMkA bhI avalaMbana tadanusAra upAsya arhanta-pratimA (candraprabhu) letA hai; jaba ki muni ina bAhya sAdhanoMko dRra mahAdevakI mUrti meM prakaTa huii|
Page #77
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta kArtika vIra-nirvANa saM02465 svayambhUstotra kI racanA hai bhI anupama / samaMta- zrImAna paM0 jinadAsajI nyAyatIrtha zolAbhadrAcAryakA tatvavivecana evaM tArkika DhaMga jisa purane eka bAra kisI AdhArase likhA thA ki prakAra adbhuta hai usI prakAra unakI stutiracanA "mAnatuGgAcArya pahale zvetAmbara the kintu eka bhI adabhuta hai--usa zailIkI tulanA anya kisI bhayAnaka vyAdhise chuTakArA pAne para digakisI stutise nahIM kI jaasktii| mbara sAdhu ho gaye the|" isa kathAnakameM kitanA samantabhadrAcAryake pIche aneka gaNanIya sAdhu ki bhaktAmarastotrameM koI zabda aisA nahIM pAyA tathya hai, yaha kucha jJAta nahIM / hA~, itanA avazya hai tathA gRhastha stutikAra hue haiM, jinakI banAI huI jAtA jo digambarIya siddhAntake pratikUla ho| mnutiyoMmeM bhI bahuta bhaktirasa bharA huA hai astu / kisI kimImeM to itanA itanA gUDhabhAva bharA huA hai jimakA pUrNa-rahasya svayaM usa racayitAko hI upalabdha bhaktAmara strItrako yadyapi digambara, jJAna hogaa| viSApahAra-stotrameM paMDita dhanaJjaya- zvetAmbara ubhaya sampradAya mAnate haiM kintu ve donoM jIne isa bAtameM kamAla kiyA hai| kucha stotroMmeM zlokasaMkhyAmeM ekamata nahIM haiN| yoM to digambara mAMtrika zakti amRtarUpase rakkhI gaI hai, kisI- sampradAya meM bhI bhaktAmara stotrakI zlokasaMkhyAke meM manomohaka zAbdika lahara laharA rahI hai, kisI- liye do mata pAye jAte haiN| prAyaH sarva sAdhAraNa meM sundara chandoM dvArA lAlitya lAyA gayA hai, loga 48 zloka hI bhaktAmarameM mAnate haiM aura ityAdi aneka rUpameM stotra dIkha par3ate haiN| unhIM 48 zlokoMkA bhaktAmarastotra aneka rUpameM inameM se kucha stotra aise bhI haiM jinako diga- prakAzita ho cukA hai| inakI kaI TIkAe~, kaI mbara, zvetAmbara donoM sampradAya Ama taurapara anuvAda bhI chapa cuke haiN| abhI zrImAna paM0 mamAna Adara bhAvasaM apanAte haiN| zrImAna tuMgA- lAlArAmajI zAstrIne, bhaktAmarastotrake pratyeka padyacAryake raca hue bhaktAmarastotra ko tathA kumudaca- ke pratyeka pAdako lekara aura samasyApUrti ke rUpameM ndrAcAryake banAye hue kalyANamandirako donoM hI ! tIna tIna pAda apane naye banAkara, 204 zlokoMmampradAya bar3e AdarabhAvase apanAte haiN| ye donoM stotra sacamuca haiM bhI aise hI, jinako saba koI kA bhaktAmara-'zatadvayI' nAmaka sundara stotraapanA sakatA hai| isa bAtameM hamako prasannatA nirmANa kiyA hai / pratyeka zloka kevala eka-eka honI cAhiye ki tatvArthasUtrake samAna hamAre do pAdakI samasyApUrti karate hue 48 padyoMkA eka stotra bhI aisa hai jinameM digambara zvetAmbara sampra- sundara rAjImatI neminAtha-viSayaka 'prANapriya' dAya samAnarUpase sAjhIdAra haiN| donoM stotroMmeM bhaktAmarastotrakI prasiddhi adhika hai| mAnatuMgA kAvya bhI prakAzita ho cukA hai| yaMtra-maMtra-sahita cArya digambara the yA zvetAmbara yaha bAta abhI jo bhaktAmarastotra prakAzita huA hai vaha bhI 48 itihAsase ThIka jJAta nahIM hopAI hai; kyoMki na to padyoMkA hI hai| unakI aura koI nirvivAda racanA pAI jAtI hai, kintu kucha mahAnubhAvoMkA khayAla hai ki jisase isa bAtakA nirNaya hosake aura na bhaktA bhaktAmarastotrameM 52 zloka the, pracalita bhaktAmaramarastotrameM hI kahIM kucha aisA zabda-prayoga pAyA jAtA hai, jisase unakA zvetAmbaratva yA digamba- stotrama 4 zloka kama pAya jAte hai / ve nimna ratva nirNaya kiyA jAsake / likhita 4 zloka aura batalAte haiM
Page #78
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2 kiraNa 1] " nAtaH paraH paramavacobhidheyo, lokabhaye'pi sakalArthavidasti sArvaH / uccairitIva bhavataH parighoyaSanta-, bhaktAmara stotra 71 to kalpanA niHsAra hai aura na abhI taka kisI vidvAnane samarthana hI kiyA hai / vRSTirdivaH sumanasAM paritaH papAta, prItipradA sumanasAM ca madhuvratAnAm / rAjIvasA sumanasA sukumArasArA, aba zvetAmbara sampradAyakI mAnyatA para vicAra kIjiye / zvetAmbara sampradAyameM kalyANaste durgabhIrasuradundubhayaH sabhAyA~m / 32 | maMdira stotra to digambara sampradAya ke samAna 44 loka bAlAhI mAnA jAtA hai kiMtu bhaktAmara - stotrako zvetAmbara sampradAya 48 zloka vAlA na mAnakara 44 padyoM vAlA hI mAnatA hai / 32-33-34-35 nambara ke cAra patra zvetAmbara sampradAya ne apane bhaktAmara stotra meM se nikAla diye haiM / isIse pracalita bhaktAmarastotra sAmpradAyika bheda se do rUpa meM pAyA jAtA hai / sAmosampada madAni te sudRzyaH / 33 / pUSmAmanuSya sahasAmapi koTisaMkhyA, bhAjAM prabhAH prasaramanvahayA vahanti / antastamaH paTala bhedamazaktihInaM, jainI tanudyutirazepatamo'pi hanti | 34 | deva tvadIya salAma kevalAya, bhaktAmara stotra meM digambara sampradAya kI mAnyatAnusAra 48 loka hI kyoM nahIM haiM ? isakA uttara tIna prakAra prApta huaa| eka to yaha ki jaba kalyANamaMdirastotra 44 zlokoMkA hai, taba usakI jor3akA bhaktAmara stotra 44 zlokoMkAhI honA cAhiye - vaha 48 zlokoMkA kaise ho ? bodhAtigAdhanirupaplavaratnarAzeH / ghopaH sa eva iti janatAnumete, gambhIrabhArabharitaM tava divyaghoSaH | 35 | ye 4 zloka, joki bhaktAmara stotra meM aura adhika batalAye jAte haiM, jisa rUpa meM prApta hue haiM usI rUpa meM yahA~ rakkhe haiM / ina zlokoMke viSayameM yadi kSaNabhara bhI vicAra kiyA jAye to ye cAroM zloka bhaktAmara - stotrake liye vyartha Thaharate haiM; kyoMki ina zlokoM meM kramazaH dundubhi, puSpavarSA, bhAmaMDala tathA divya dhvani ina cAra prAtihAryoMko rakkhA gayA hai aura ye cAroM prAtihArya ina zlokoMke binA 48 zloka vAle bhaktAmara stotrameM bhI Thoka usI 32-33-3435vIM saMkhyA padyoMmeM yathAkrama vidyamAna haiN| ataH ye cAroM zloka bhaktAmarastotrake liye puna. muktike rUpameM vyartha Thaharate haiM tathA inakI kavitA zailI bhI bhaktAmara stotrakI kavitAzailIke sAtha jor3a nahIM khaatii| ataH 52 zloka vAle bhaktAmara stotrakI 1 dUsare, bharata kSetrake 24 tIrthaMkara aura videha kSetroMka 20 vartamAna tIrthaMkara inakI kula saMkhyA 44 huI, isa saMkhyA ke anusAra bhaktAmara - stotrake zlokoMkI saMkhyA bhI 44 hI honI cAhiye / tIsare, zvetAmbara jaina gurukula ke eka snAtakasaM yaha uttara prApta huA ki bhaktAmara stotra eka maMtrazakti se pUrNa stotra hai| usake maMtroko siddha karake manuSya una matroMke zrAdhIna devoMko bulA 2 kara taMga karate the / devoMne apanI vyathA mAnatuMgAcAryako sunAI ki mahArAja ! Apane bhaktAmara stotra banAkara hamArI acchI Ana le DAlI / maMtrasiddha karake loga hamako cainase nahIM baiThane detehara samaya maMtrazaktise bulAbulAkara hameM parezAna karate haiM / mAnatuMgAcAryane devoM para dayA karake bhaktAmara stotra meM cAra zloka nikAla diye / zrataH bhaktAmara 44 zlokoMvAlA hI honA cAhiye /
Page #79
--------------------------------------------------------------------------
________________ 72 anakAnta [kArtika, vIranirvANa saM0 2465 ___ yadi ina samAdhAnAMpara vicAra kiyA jAya to adhUrA avazya rahajAtA hai| kyoMki tIrthaMkaroMke tInoM hI samAdhAna niHsAra jAna par3ate haiN| prAtihArya jisa prakAra digambara sampradAyane mAne mAnataMgAcarya aura kumadacandrAcAryakA ApasameM yaha haiM usI prakArake zvetAmbara sampradAyameM bhI mAne koI samajhautA nahIM thA ki hama donoM eka-sI hI gaye haiN| ina ATha prAtihAlkA varNana jisa saMkhyAka stotra bnaaveN| haraeka kavi apane apane prakAra kalyANamaMdira-stotrameM hai, jisako ki stAtrakI padyasaMkhyA rakhane meM svatantra hai| dUsara zvetAmbara sampradAyabhI mAnatA hai, usI prakAra mAnatuMgAcArya kumudacandrAcAryase bahuta pahale hue haiN| bhaktAmarastotrameM bhI rakkhA gayA hai / zvetAmbara zrataH pahalI bAtaka anusAra bhaktAmarake zlokoMkI sampradAyake bhaktAmarastotrameM jina 32,33, 34, 35 saMkhyA 44 siddha nahIM hotii|| nambarake cAra zlokoMko nahIM rakkhA gayA hai unameM dUsaga samAdhAna bhI upahAsajanaka hai| bhinna kamase dundubhi, puSpavRSTi, bhAmaNDala, aura bhinna dRSTi se tIrthaMkaroM kI saMkhyA 24-48-72- divyadhvani ina cAra prAtihAryoMkA varNana hai / 240aAdi aneka batalAI jAsakatI haiM / bharata- ukta cAra zlokoMko na mAnane para ye cAroM kSetrake 24 tIrthaMkara haiM to unake sAtha samasta prAtihArya chUTa jAte haiN| ata: kahanA par3egA ki videhAMke bIsa tIrthakara hI kyoM milAye jAte haiN| zvetAmbarIya bhaktAmarastotra meM sirpha cAra hI airAvatatetrake 24 tIrthaMkara athavA DhAI-dvIpake prAtihArya batalAye haiM, jabaki zvetAmbarIya samasta bharatakSetrAMka tIrthaMkaroMkI saMkhyA kyoM nahIM siddhAntAnusAra prAtihArya ATha hote haiM, aura lIjAtI ?tIrthaMkaroMkI saMkhyAka anusAra stotroMkI una chor3e hue cAra prAtihAryoM ko kalyANamaMdirapadya saMkhyAkA hIna mAnanA nitAnta bholApana hai stotrameM kramazaH 25, 20, 24 tathA 21 nambarake aura vaha dUsare stotroMkI padyasaMkhyAko bhI dUSita zlokoMmeM gumphita kiyA gayA hai / . kara degaa| ataH dUsarI bAta bhI vyartha hai / ataH zvetAmbara sampradAyake sAmane do aba rahI tIsarI bAta, usameM bhI kucha sAra samasyAe~ haiN| eka to yaha ki, yadi kalyANamaMdira pratIta nahIM hotA; kyoMki bhaktAmarastotrakA pratyeka ko vaha pUrNatayA apanAtA hai to kalyANamaMdira zloka jaba maMtra-zaktisaM pUrNa hai aura pratyeka zloka kI taraha tathA apane-siddhAntAnusAra bhaktAmarastotrameM maMtrarUpase kAryameM liyA jAsakatA hai| taba devoM bhI AThoM prAtihAryoMkA varNana mAne, taba use kA saMkaTa haTAne ke liye mAnatuMgAcArya sirpha cAra bhaktAmarastotrake 48 zloka mAnane hoNge| zlokoMko hI kyoM haTAte ? sabako kyoM nahIM ? dUsarI yaha ki, yadi bhaktAmarastotrameM apanI sacamuca hI bhaktAmarastotraka maMtrA- mAnyatAnusAra cAra prAtihArya hI mAnatA hai to rAdhanase deva taMga hote the aura mAnatuMgAcAryako kalyANamaMdirase bhI 20, 26, 24 tathA 25 una para dayA karanA iSTa thA to unhoMne zeSa 44 nambarake zlokoMko nikAla kara donoM stotroMko zlokoMkA devoMkI zrAfata leneke liye kyoM chor3a samAna banA deveN| diyA ? isakA koI bhI samucita uttara nahIM ina donoM samasyAoMmeM se pahalI samasyA hI ho sktaa| zvetAmbara samAjako apanAnI hogI; kyoMki ataH ina samAdhAnoMse to bhaktAmarastotrake vaisA karane para hI bhaktAmarastotrakA pUrNarUpa zlokoMkI saMkhyA 44 siddha nahIM hotii| unake pAsa rhegaa| aura usa dazAmeM digambara hA~ itanA jarUra hai ki bhaktAmara stotrako zvetAmbara-sampradAyake bhaktAmarastotrameM kuchabhI 44 zlokoM vAlA mAna lene para bhaktAmarastotra antara nahIM rhegaa|
Page #80
--------------------------------------------------------------------------
________________ veererererere? Pereereareren derarere arereverendererarewers lekhaka: 18r Pererer-8827 sAmAjika pragati Taererrerareers jaina samAja kyoM miTa rahA hai? ayodhyAprasAda goyalIya Searererera erereprered KOKA w - v jana-samAja apaneko usa pavitra evaM jo gAyaka apanI svara-laharIse mRtakoMmeM zaktizAlI dharmakA anuyAyI batalAtA jIvana DAla detA thA, vaha :Aja svayaM mRta-prAya hai jo dharma bhUle-bhaTake pathikoM-durAcAriyoM kyoM hai ? jo sarovara patito-kuSThiyoMko pavitra tathA kumArga-ratoMkA sanmArga-pradarzaka thA, patita banA sakatA thA, Aja vaha durgandhita aura malIna pAvana thA. jisa dharmameM dhArmika-saGkIrNatA aura kyoM hai ? jo samAja sUrya ke samAna apanI pragvara anudArutAke liye sthAna nahIM thA, jisa dharmane kiraNoMke tejase saMsArako tejomaya kara rahA thA, samace mAnava samAjako dharma aura rAjanItike zrAja vaha svayaM tejahIna kyoM hai ? use kaunase samAna adhikAra diye the, jisa dharmane pazu-pakSiyoM gahane grasa liyA hai ? aura jo samAja apanI aura kITa-pataMgoM taka uddhArake upAya batAye kalpatama-zAkhAoMke nIce sabako zaraNa detA thA, the. jisa dharmakA astitva hI patitoddhAra evaM vahI jaina samAja aAja apanI kalpataru-zAkhA lokasevA para nirbhara thA, jisa dharma ke anuyAyI kATakara bace khuca zaraNAgatoMko bhI kucalaneke cakravartiyoM, samrAToM aura prAcAryone karor3oM mleccha liye kyoM lAlAyita ho rahA hai ? anArya tathA asabhya kahejAne vAle prANiyoMko jainadharma meM dIkSita karake nirAmiSa-bhojI, dhArmika yahI eka prazna hai jo samAja-hitaiSiyoMke tathA sabhya banAyA thA, jisa dharmake prasAra karanemeM hRdayako khuraca-khuracakara khAye jArahA hai| duniyA~ maurya, aila, rASTrakUTa, cAlyukya, cola, hoyasala aura dvitIyAke candramAke samAna bar3hatI jArahI hai, magara gaMgavaMzI rAjAoMne koI prayatna uThA na rakkhA jaina-samAja pUrNimAke candramAke samAna ghaTatA thA aura jo dharma bhAratameM hI nahIM kintu bhAratake jArahA hai / AvazyakatAse adhika bar3hatI huI bAhara bhI phaila cukA thaa| usa vizvavyApI jaina- saMsArakI jana-saMkhyAse ghabar3Akara artha-zAstriyAMna dharmake anuyAyI ve karor3oM lAla Aja kahA~ cale ghoSaNA kI hai ki "aba bhaviSyameM aura mantAna gaye ? unheM kaunasA dariyA bahA le gayA ? athavA utpanna karanA dukha dAridrayako nimaMtraNa denA hai|" kaunase bhUkampase ve ekadama pRthvIke garbha meM samA itane hI mAnava-samUhake liye sthAna tathA bhojyagaye ? padArthakA milanA dUbhara ho rahA hai, inhIMkI pUrti
Page #81
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta [kArtika, vIra-nirvANa saM0 2465 ke liye Aja saMsArameM saMgharSa macA huA hai aura riyoMne caTa kara liyA ? inhIko bAr3ha bahA le manuSya-manuSyake raktakA pyAsA banA huA hai| gaI ? aura bhUkampake dhakkoMse bhI ye hI rasAtalameM yadi isI tejIsa saMsArakI jana-saMkhyA bar3hatI rahI samA gaye ? yadi nahIM to 6 lAkha bar3haneke bajAya to, pralayake AnemeM kucha bhI vilamba na hogaa| ye tIna lAkha ghaTe kyoM ? arthazAstriyoMko saMsArakI isa bar3hatI huI jana- isa 'kyoM' ke kaI kAraNa haiN| sabase saMkhyAsa jitanI cintA ho rahI hai, utanI hI hameM pahale jaina-samAjakI utpAdanazaktikI parIkSA kareM ghaTatI huI jaina-jana-saMkhyAse nirAzA utpanna ho rahI to sana 1631 kI mardamazumArIke aMkoMse prakaTa hai| bhAratavarSakI jana-saMkhyAke nimna aMka isa hogA ki jaina-samAja meM :bAtake sAkSI haiM : vidhavA ... ... ... 134245 vidhura ... ... ... 52603 bhAratavarSakI sampUrNa kevala jaina jana-saMkhyA jana-saMkhyA 1 varSase 15 varSa taka ke kAre lar3ake 166235 sana 1881 28 karor3a 15 varSase 40" " " ... 86274 1500000 40 varSase 70" " " ... 14 sana 1861 26 karor3a 1416638 sana 1601 30 karor3a 1334140 1 varSasa 15 varSa takakI kArI lar3akiyAM 164872 san 1911 31 karor3a 1248182 15 varSase 40 " " " 64 sana 1621 33 karor3a 1178566 40 varSase 70 " " " 787 sana 1631 35 karor3a 1251340 varSase 15 varSa takake vivAhita strI-puruSa 36717 ___ ukta aMkoMse prakaTa hotA hai ki 40 varSoM meM 15 varSase 40 " " " " 420264 bhAratakI jana-saMkhyA 7 karor3a bar3hI / jaba ki inhIM 40 varSase70 " " " " 136224 40 varSoM meM briTiza-jarmana yuddha, plega, inphlue~JjA, kula yoga 1251340 tUphAna, bhUkampa-jalajale, bAr3ha vagairahameM 7-8 karor3a bhAratavAsI svargastha hogaye, taba bhI unakI 1251340 strI-puruSoMmeM 15 varSakI Ayuse jana-saMkhyA 7 karor3a aura bddh'ii| yadi ina mRtakoM lekara 40 varSakI Ayuke kevala 420264 vivAkI saMkhyA bhI joDalI jAya to 40 varSa meM bhAratavarSa hita strI-puruSa haiM, jo santAna utpAdana yogya kaha kI jana-saMkhyA Dyor3hI aura isI hisAbase jaina- jAsakate haiN| unameM bhI azakta, nirbala aura rugNa jana saMkhyA bhI 22 lAkha honI cAhiye thii| kintu cauthAIke lagabhaga avazya hoMge, jo santAnotpatti vaha Dyor3hI honA to dUra, ghaTakara paunI raha gii| ' kA kArya nahIM kara skte| isa taraha tIna lAkha___ taba kyA jainI hI sabake saba lAmapara cale ko chor3akara 651340 jainoMkI aisI saMkhyA hai. gaye the ? inhIMko cuna-cunakara plega Adi bImA- jo vaidhavya, kumArAvasthA, bAlya aura vRddhAvasthAkaM
Page #82
--------------------------------------------------------------------------
________________ jaina samAja kyoM miTarahA hai ? varSa 2 kiraNa 1] kAraNa santAnotpAdana zaktise vaMcita hai| arthAn samAjakA pauna bhAga santAna utpanna nahIM kararahA hai / yadi thor3I derako yaha mAna liyA jAya ki 15 varSakI Ayu kama 36717 vivAhita dudhamu~he ciyA~ kabhI to santAna utpAdana yogya hoMge hI, to bhI bAta nahIM banatI / kyoMki jaba ye isa yogya hoMge taba 30 se 40 kI Ayu vAle vivAhita strI-puruSa, jo isa samaya santAnotpAdanakA kArya kara rahe haiM, ve bar3I Ayu hojAneke kAraNa usa samaya azakta ho jAyeMge / ataH lekhA jyoM kA nyoM rahatA hai / aura isa para bhI kahA nahIM jA sakatA ki ina avodha dUlhA-dulhinoM meM kitane vidhura tathA vaidhavya jIvanako prApta hoNge| jaina samAja meM 40 varSase kamakI Ayu vAle vivAha yogya 255510 kvAre lar3ake aura isI AyukI 204756 kvArI lar3akiyA~ haiM / arthAta lar3akoMse 50754 lar3akiyA~ kama haiN| yadi saba lar3akiyA~ kvAre lar3akoMse hI vivAhI jA~ya tobhI ukta saMkhyA kvAre lar3akoM kI bacatI hai| aura isapara bhI turrA yaha hai ki inameM se AdhI bhI adhika lar3akiyA~ dubArA tivArA zAdI karanevAle adher3a aura vRddha har3apa karajAyage / taba utane hI lar3ake kvAraM aura rahajAyeMge / ataH 40 varSakI Ayuse kamake 50754 bace huye kvAre lar3ake aura 40 varSakI Ayu 70 varSa takakI Ayuke 12455 bace huye kvAre lar3ake lar3akiyoMkA vivAha to isa janmameM na hokara kabhI agale hI janmoMmeM hogA / prazna hotA hai ki isa muTThIbhara jaina samAjameM itanA bar3A bhAga kvArA kyoM hai ? isakA spaSTIkaraNa san 16 14 kI di0 jaina DirekTarI ke nimna aMkoMse ho jAtA hai. : di0jaina samAja antargata jAtiyA~ | kula saMkhyA / 67121 64726 20665 64 1 apravAla 2 khaNDelavAla 3 jaisavAla jaisavAla sA 4 paravAra 5. padmAvatI puravAla 6 paravAra dasA 7 paravAra - causake pallIvAla 6 golAlAra 10 vinaikyA 11 gAndhIjaina 12 zrIsavAla 13 osavAla- bImA 14 gaMgalavAla 15 bar3ele 16 varaiyA 17 phatahapuriyA 75 18 upAdhyAya 16 poravAla 20 bur3hale 21 lohiyA 22 golasiMghAre 23 kharauA 24 lamecu 25 golApUrava 26 golApUrava pacavisaM 41666 11561 1277 bry bl 5582 3685 20 702 45. wyy 16 1584 135 1216 115 566 602 626 1750 1677 10640 164
Page #83
--------------------------------------------------------------------------
________________ 76 anekAnta [kArtika, vIra-nirvANa saM0 2465 2654 306 738 42 433 8467 11241 2431 242 385. 11 27 caranAgera 28 dhAkar3a 26 kaThanerA 30 poravAr3a 31 poravAr3a jA~gar3A 32 poravAr3ajA~gar3a vimA 33 dhavala jaina 34 kAsAra 35 bagheravAla 36 ayodhyAvAsI (tAranapaMtha) 37 ayodhyAvAsI 38 lADa-jaina 36 kRSNapakSI 40 kAmbhoja 41 samaiyyA 42 asATI 43 dazA-hUmar3a 44 bisA hUmar3a 45 paMcama 46 caturtha 47 badanere 47 pApar3IvAla 46 bhavasAgara 50 nemA 51 nArasiMhapurA(bIsA) 52 narasiMhapurA (dassA) 53 gurjara 54 saitalAla 55 mevAr3A 46 mevAr3A (dasA) 1987 67 nAgadA (bIsA) 1272 58 nAgadA (dasA) 666 ___56 cittaur3A (dasA) 285 60 cittaur3A (bIsA) 1756 61 zrImAla 62 zrImAla-dasA 63 selavAra 6687 64 zrAvaka 4324 65 mAdara(jaina) 26 66 bogAra 263 57 vaizya (jaina) 68 indra (jaina) 66 purohita 705 70 kSatriya (jaina) 1107 71 jaina digambara 467 72 tagara 18076 73 caughale 2555 74 mizrajaina 32556 75 saMkavAla 66285 76 khurasAle 77 haradara 78 Thagara bogAra 76 bAhmaNajana 283 80 nAI-jaina 4472 81 bar3haI-jaina 2563 82 pokarA-jaina 15 83 sukara jaina 20886 84 mahezrI jaina 2158 85 anyadharmI jaina 20636 . 24 240 501 236 73 450584
Page #84
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2 kiraNa 1] jaina samAja kyoM miTa rahA hai ? ukta koSTakake aMka kevala digambarajaina ki jainasamAjameM 12455 lar3ake lar3akiyA~ to sampradAyako upajAtiyoM aura saMkhyAkA digdarzana 40 varSakI Ayusa 70 varSa takako Ayuke kAre karAte haiM / digambara-jainasamAjakI taraha zvetAmbara haiN| jinakA vivAha zAyada aba paralokameM hI sampradAyameM bhI aneka jAti-upajAtiyA~ haiN| jinake ho skegaa| ullekhakI yahA~ AvazyaktA nahIM / kula 12 lAkhakI alpasaMkhyA vAle jainasamAjameM yaha saikar3oM jisa samAjake sIne para itanI bar3I Ayuke upajAtiyA~ kor3hameM khAjakA kAma de rahI haiM / eka avivAhita apanI dAruNa kathAe~ liye baiThe hoM, jAti dUsarI jAtise roTI-beTI vyavahAra na karaneke jima samAjane vivAha-kSetrako itanA saMkIrNa aura saMkucita banA liyA ho ki usameM janma lene kAraNa nirantara ghaTatI jArahI hai| vAle abhAgoMkA vivAha honA hI asambhava ukta koSThakakaM aMka hamArI A~khoMmeM U~galI bana gayA ho; usa samAjakI utpAdana-zaktikA DAlakara batalA rahe haiM ki nAI, bar3haI, pokarA, nirantara hAsa hote rahanemeM Azcarya hI kyA hai? mukara, mahezrI aura anya dharmI navadIkSita-jainoMko jisa dharmane vivAhake liye eka vizAla kSetra chor3akara di. jainasamAjameM 640 to aise jaina nirdhArita kiyA thA. usI dharmaka anuyAyI kulotpanna strI-puruSa bAlakoMkI saMkhyA hai jo 18 Aja ajJAnavaza anucita mImAoMke bandhanoM meM jAtiyoMmeM vibhakta hai, jinakI jAti-saMtryA ghaTane- jakar3e par3e haiM, yaha kitane duHkhakI bAta hai !! ghaTate 100 se kama 20, 11, 8 tathA 2 taka raha kyA yahI kaliyugakA camatkAra hai? gaI hai| aura 3856 aise strI-puruSa-bAlakoMkI maMkhyA hai jo 14 jAtiyoM meM vibhakta hai| aura jainazAstroMmeM vaivAhika udAratAke maMkar3oM jinakI jAti saMkhyA ghaTate-ghaTate 100 se bhI spaSTa pramANa pAye jAte haiN| yahA~ paM0 parameThIkama 100 taka raha gaI hai| dAsajI nyAyatIrtha kRta "jainadharmakI udAratA" nAmaka pustakase kucha avataraNa diye jAne haiM, jo bhalA jina jAtiyoMke vyaktiyoMkI saMkhyA hamArI prAgve gbolane ke liye paryApta hai:mamasta duniyA meM 2, 8. 20, 50, 100, 200 raha gaI ho, una jAtiyoMke lar3ake lar3akiyoMkA usI bhagavajinasenAcAryane zrAdipugaNameM limbA hai kijAtimeM vivAha kaise ho sakatA hai ? kitanI hI boTalyA nAnyA strAM tAMca negmH| jAtiyoMmeM lar3ake adhika aura kitanI hI jAtiyoMmeM lar3akiyA~ adhika haiN| yogya sambandha vanamvAM ne ca gajanyaH mvAM dvijanmA kicizcatAH nalAza karanemeM kitanI kaThinAiyA~ upasthita arthAta zUhakA zUdrakI kanyAse vivAha hotI haiM, isa ve hI jAna sakate haiM jinheM kabhI karanA cAhiye, vaizya vaizyakI nathA zUdrakI kanyAse aise sambandhoMse pAlA par3A ho| yahI kAraNa hai vivAha kara makatA hai. kSatriya apane varNakI
Page #85
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta [kArtika, vIra-nirvANa saM0 2465 tathA vaizya aura zUdrakI kanyAse vivAha kara isaprakAra jAti aura varNakI kalpanAko sakatA hai aura brAhmaNa apane varNakI tathA zeSa mahatva na dekara jainAcAryoMne AcaraNa para jora tIna varSoM kI kanyAoMse bhI vivAha kara sakatA hai| diyA hai| itanA spaSTa kathana hote hue bhI jo loga jainazAstroM, kathA-graMthoM yA prathamAnuyogako kalpita upajAtiyoMmeM (antarjAtIya ) vivAha uThAkara dekhanepara, unameM pada-pada para vaivAhika karanemeM dharma-karmakI hAni samajhate haiM unake liye udAratA naz2ara aaegii| pahale svayaMvara prathA cAlU kyA kahA jAya? jainagraMthoMne to jAti kalpanAkI thI, usameM jAti yA kulakI paravAha na karake dhajjiyA~ ur3AdI haiM / yathA guNakA hI dhyAna rakhA jAtA thaa| jo kanyA anAdAviha saMsAre durvAre mkrdhvje| kisIbhI choTe yA bar3e kulavAleko guNa para kuleca kAmanImUle kA jaatipriklpnaa|| mugdha hokara vivAha letI thI use koI burA nahIM arthAta-isa anAdi saMsArameM kAmadeva kahatA thA / harivaMza-purANameM isa sambandhameM spaSTa sadAse durnivAra calA ArahA hai| tathA kulakA likhA hai kimUla kAmanI hai / taba isake AdhAra para jAti kanyA vRNIte ruciraM svayaMvaragatA varaM / kalpanA karanA kahA~ taka ThIka hai ? tAtparya yaha kulInamakulInaM vA kramo nAsti svayaMvare // hai ki na jAne kaba kauna kisa prakAra se kAmadeva kI capeTa meM AgayA hogA / taba jAti yA usakI arthAta-svayaMvaragata kanyA apane pasanda uccatA nIcatAkA abhimAna karanA vyartha hai| yahI varako svIkAra karatI hai, cAhe vaha kulIna ho yA bAta guNabhadrAcAryane uttarapurANake parva 74 meM aura - akulIna / kAraNa ki svayaMvarameM kulInatA akulIbhI spaSTa zabdoMmeM isa prakAra kahI hai natAkA koI niyama nahIM hotA hai / jainazAstroM meM varNAkRtyAdibhedAnAM dehe'sminna ca darzanAt / vijAtIya vivAhake aneka udAharaNa pAye jAte haiN| brAhmaNyAdiSu shuudraudyrgrbhaadhaanprvrtnaan||41|| namUneke taurapara kuchakA ullekha isa prakAra hai arthAta-isa zarIrameM varNa yA AkArasaM kucha 1-rAjA zreNika (kSatriya)ne brAhmaNa-kanyA bheda dikhAI nahIM detA hai| tathA brAhmaNa kSatriya nandazrIse vivAha kiyA thA aura usase abhayavaizyoMmeM zUdroMke dvArAbhI garbhAdhAnakI pravRti dekhI kumAra putra utpanna huA thaa| (bhavato viprakanyAM jAtI hai| taba koI bhI vyakti apane uttama suto'bhUdabhayAlayaH) bAdameM vijAtIya mAtA-pitA yA ucca varNakA abhimAna kaise kara sakatA hai? se utpanna abhayakumAra mokSa gayA / (uttarapurANa tAtparya yaha hai ki jo vartamAnameM sadAcArI hai parva 74 zloka 423 se 26 taka) vaha ucca hai aura jo durAcArI hai vaha nIca hai| 2-rAjA zreNika (kSatriya) ne apanI putrI
Page #86
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2 kiraNa 1] jaina-samAja kyoM miTa rahA hai ? dhanyakumAra 'vaizya ' ko dI thii| (puNyAzrava kanyA tilakavatose vivAha kiyA aura usase kathAkoSa) utpanna putra cilAtI rAjyAdhikArI huA / 3-rAjA jayasena (kSatriya) ne apanI putrI (zreNikacaritra) pRthvIsundarI prItikara (vaizya) ko dI thI / inake 13-jayakumArakA sulocanAse vivAha huA 36 vaizya patniyA~ thIM aura eka patnI rAjakumArI thaa| magara ina donoMkI eka jAti nahIM thii| vasundharA bhI kSatriyA thii| phira bhI ve mokSa gye| 14-zAlibhadra seThana videzameM jAkara aneka (uttarapurANa parva 76 zloka 346-47) videzIya evaM vijAtIya kanyAoMse vivAha 5-kuverapriya seTha (vaizya) ne apanI putrI kiyA thaa| kSatriyakumArako dI thii| 15-agnibhUta svayaM brAhmaNa thA. usakI eka 5.-kSatriya rAjA lokapAlakI rAnI vaizya thii| nI brAhmaNI thI aura eka vaizya thii| 6---bhaviSyadatta (vaizya) ne ariMjaya (kSatriya) (uttarapurANa parva 75 zlAMka 71-72) gajAkI putrI bhaviSyAnurUpAse vivAha kiyA thA tathA hastinApurake rAjA bhUpAlakI kanyA svampA 16-agnibhUtakI vaizya patnIse citrasanA (kSatriya) ko bhI vivAhA thA / (puNyAzrava kathA) kanyA huI aura vaha devazarmA brAhmaNako vivAhI 7-bhagavAna neminAthake kAkA vasudeva (kSatriya) gaI / (uttarapurANa parva 75 zloka 73) na mleccha kanyA jagasa vivAha kiyA thA / usameM 17-tadbhava mAtagAmI mahArAjA bharatanaM 32 jaratkumAra utpanna hokara mokSa gayA thaa| (harivaMza- hajAra mleccha kanyAoma vivAha kiyA thaa| purANa) 18 zrIkRSNacandrajIne apane bhAI gaja8 -cArudatta (vaizya) kI putrI gaMdharvamanA vamudeva kumArakA vivAha kSatriya-kanyAoMke atirina. (kSatriya) ko vivAhI thii| (hari0) momazarmA brAhmaNakI putrI momAsa bhI kiyA thaa| hai-upAdhyAya (brAhmaNa) sugrIva aura yazogrIva (harivaMzapurANa 70 jinadAma 34.06 tathA harivaMza ne bhI apanI do kanyAyeM vasudeva kumAra (natriya) pugaNa jinasenAcArya kRta) ko vivAhI thiiN| (hari0) 16-madanavegA gaurika' jAtikI thI / ___ 10-brAhmaNa kulameM kSatriya mAtAsa utpanna huI vasudevajIkI jAti gaurika' nahIM thii| phira bhI ina kanyA somazrIko vasudevane vivAhA thA / (harivaMza- donoMkA vivAha huA thaa| yaha antarjAnIya purANa sarga 23 zloka 46-51) vivAhakA acchA udAharaNa hai / (harivaMzapugagNa 11-seTha kAmadatta 'vaizya' ne apanI putrI baMdhu- jinasanAcArya kRta) manIkA vivAha vamudeva kSatriyasa kiyA thaa| (hari0) 20-siMhaka nAmaka vaizyakA vivAha eka 12-mahArAjA upazreNika (kSatriya) ne bhIla. kauzika baMzIya kSatriya kanyAma huA thaa|
Page #87
--------------------------------------------------------------------------
________________ - anekAnta [kArtika, vIranirvANa saM0 2465 21-jovaMdhara kumAra vaizya the, phirabhI rAjA phira bhadrabAhu svAmIke nikaTa digambara munidIkSA gayendra (kSatriya) kI kanyA ratnavatIse vivAha lelI thii| kiyaa| (uttarapurANa parva 74 zloka 646-51) 2-AbU mandirake nirmAtA tejapAla prAgvATa 22-rAjA dhanapati (kSatriya) kI kanyA (poravAla) jAtike the, aura unakI patnI moda padmAko jIvaMdharakumAra [vaizya]ne vivAhA thA / jAtikI thI / phirabhI ve bar3e dharmAtmA the| 21 (kSatracUr3AmaNi lamba5 zloka 42-48) hajAra zvetAmbaroM aura 3 sau digambaroMne milakara 23-bhagavAna zAntinAtha (cakravatI) solahaveM saMvata 1220kI bAta hai| ___ unheM 'saMghapati' padase vibhUSita kiyA thaa| yaha tIrthakara huye haiN| unakI kaI hajAra patniyA~ to 3-mathurAke eka pratimA lekhase vidita hai mleccha kanyAyeM thii| (zAntinAthapurANa) ki usake pratiSThAkAraka vaizya the| aura unakI 24----gopendra gvAlAkI kanyA seTha gandhotkaTa dharmapatnI kSatriyA thii| (vaizya) ke putra nandAke sAtha vivAhI gii| 4-jodhapurake pAsa ghaTiyAlA grAmase saMbana (uttarapurANa parva 75 zloka 300) 618 kA eka zilAlekha milA hai / kakkuka __25-nAgakumArane to vezyA patriyoMse bhI nAmake vyaktike jaina mandira, mtambhAdi banavAne vivAha kiyA thaa| phirabhI usane digambara munikI kA ullekha hai| yaha kakkuka usa vaMzakA thA dIkSA grahaNakI thI / (nAgakumAra caritra) itanA jisake pUrva puruSa brAhmaNa the aura jinhoMne kSatriya honepara bhI ve jainiyoMke pUjya raha ske| kanyAse zAdIkI thI / (prAcIna jaina lekha saMgraha) jainazAkhoMmeM jaba isaprakArake saikar3oM5-padmAvatI puravAloM (vaizyoM) kA pA~DoM udAharaNa milate haiM jinameM vivAha sambandhake (brAhmaNoM) ke sAtha abhI bhI kaI jagaha vivAha liye kisI varNa jAti yA, dharma takakA vicAra mambandha hotA hai / yaha pA~Da loga brAhmaNa haiM aura nahIM kiyA gayA hai aura aise vivAha karanevAle padmAvavI puravAloMmeM vivAha saMskArAdi karAte the / svarga, mukti aura sadgatiko prApta huye haiM taba bAdameM inakA bhI paraspara beTI vyavahAra cAlU eka hI varNa, eka hI dharma aura eka hI prakArake ho gyaa| jainiyoMmeM pArasparika sambandha karanemeM kaunasI hAni 6 karIba 150 varSa pUrva jaba bIjAvargA hai, yaha samajhameM nahIM AtA / jAtika logoMne khaMDelavAloMke samAgamase jaina-dharma __ina zAstrIya pramANoMke atirikta aise hI dhAraNa karaliyA taba jainetara bojAvargiyoMne unakA aneka aitihAsika pramANa bhI milate haiN| yathA- bahiSkAra karadiyA aura beTI vyavahArakI kaThinatA 1-samrATa candraguptane grIka dezake (mleccha) dikhAI dene lgii| taba jaina bojAvargI loga rAjA sailyUkasakI kanyAse vivAha kiyA thaa| aura ghabar3Ane lge| usa samaya dUradarzI khaMDelavAloMne
Page #88
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2 kiraNa ] jaina-samAja kyoM miTa rahA hai ? unheM sAntvanA dete huye kahA ki "jise dharma-bandhu saM0 1206 meM zrI0 varddhamAnasUrine cauhAnoMko kahate haiM use jAti-vandhu kahane meM hameM kuchabhI aura saM0 1176 meM jinavallabhasUrine parihAra saMkoca nahIM hotA hai / zrAjahIse hama tumheM apanI rAjapUta rAjAko aura usake kAyastha maMtrIko jaina jAtike garbha meM DAlakara eka rUpa kiye dete haiM / " dharmameM dIkSita kiyA aura lUTamAra karane vAle isa prakAra khaMDelavAloMne bIjAvargiyoMko milAkara khIcI rAjapUtoMko jaina banAkara sanmArga batAyA / baMTI-vyavahAra cAlU kara diyA / (syAdvAdakesarI guru jinabhadrasarine rAThor3a rAjapUtoM aura paramAra gopAladAsajI baraiyA dvArA saMpAdita janamitra varSa 6 gajapatIko saMvana 1967 meM jaina bnaayaa| aGka 1 pRSTha 12 kA eka aMza / ) saMvata 1166 meM jinadattasUrine eka yaduvaMzI 7.---jodhapurake pAsase saMvana 600 kA eka rAjAko jaina banAyA / 1168 meM eka bhATI rAjapUta zilAlekha milA hai| jisase pragaTa hai ki saradArane rAjAko jaina bnaayaa| jana-mandira banavAyA thA / usakA pitA kSatriya zrI jinasanAcAryane tomara, cauhAna, sAma, aura mAtA brAhmaNI thii| cadalA, ThImara, gaur3a, sUrya, hema, kachavAhA, solaMkI, 8-rAjA amoghavarpane apanI kanyA vijAtIya kuru, gahalota, sAThA, mohila, zrAdi vaMzake rAjapUtoM gajA gajamalla saptavAdako vivAhI thI ko jaina dharma meM dIkSita kiyaa| jo saba khaMDelavAla vi0 saM0 400 varSa pUrva osiyA nagara jaina kahalAye aura parampara roTI-baMTI vyavahAra (gajapatAnA) meM pamAra rAjapata aura anya vargAta sthApita huaa| manuSya bhI rahate the / saba vAmamArgI the aura mA~sa zrI0 lohacAryake upadezase lAkhoM agravAla madirA khAte the una sabako lAkhoMkI saMkhyA zrI0 phirase jaina-dharmI huyaM / ratnaprabhusUrine jaina dharma meM dIkSita kiyA / zrosiyA isa prakAra 16 vIM zatAbdItaka jainAcAryoM nagara nivAsI hone ke kAraNa vaha saba zrosavAla dvArA bhAratake bhinna-bhinna prAntoMmeM karor3oMkI kahalAya / phira rAjapUtAne meM jitane bhI jaina-dharmameM saMkhyAmeM jaina dharmameM dIkSita kiye gye| dokSita huye, vaha saba osavAloMmeM sammalita ina navadIkSitoMmeM sabhI vargoM ke aura sabhI zreNAhote gye| ke gajA-raMka sadAcArI durAcArI mAnava-varga thA / ___ saMvat 154 meM zrI. udyotasarine ujjainake dIkSita hone ke bAda koI bheda-bhAva nahIM rahatA thaa| rAjA bhojakI santAnako (jo aba mathurAmeM rahane jisa dharmameM vivAhake liye itanA vizAla lage the aura mAthura kahalAte the) jaina banAyA aura kSetra thA, Aja usake anuyAyI saMkucita dAyaremeM mahAjanoMmeM unakA roTI-baMTI sambandha sthApita pha~sakara miTane jArahe haiM / jainadharmako mAnane vAlI kiyaa| kitanI hI vaibhavazAlI jAtiyA~, jo kabhI lAkhoM *(jainadharmako udAratA pR0 63-71)
Page #89
--------------------------------------------------------------------------
________________ 82 anekAnta kI saMkhyA meM thIM, Aja apanA astitva gvAM baiThI haiM, kitanI hI jaina samAja se prathaka ho gaI haiM aura kitanI hI jAtiyoMmeM kevala dasa-dasa pA~ca-pA~ca prANI hI bace rahakara apane samAjakI isa hInaavasthA para A~sU bahA rahe haiN| bhalA jina baccoM ke mu~hakA dUdha nahIM sUkha pAyA, dAnta nahIM nikalapAye, tutalAhaTa nahIM chUTI, jinheM dhotI bAndhanekI tamIz2a nahIM, khar3e honekA zaUra nahIM aura jo yaha bhI nahIM jAnate ki vyAha hai kyA balA ? una abodha bAlaka-bAlikAoM ko ba hRdaya mAtA-pitAoM kyA socakara vivAha bandhana meM jakar3a diyA ? yadi unheM samAjake marane kI cintA nahIM thI, taba bhI apane lADale baccoMpara to tarasa khAnA thA / hA ! jisa samAjane 36717 dudhamu~he baciyoMko vivAha bandhanameM bA~dha diyA ho, jisa samAjane 187148 strI-puruSoM ko adhikA~za meM bAla-vivAha vRddha-vivAha aura anamela vivAha karake vaidhavya jIvana vyatIta karane ke liye majabUra karadiyA ho aura jisa samAjakA eka bahuta bar3A bhAga saMkucita kSetra honeke kAraNa avivAhitahI mara rahA ho, usa samAjakI utpAdana zakti kitanI ate dazAko pahu~ca sakatI hai, yaha sahajameM hI [kArtika, vIra nirdhAraNa saM0 2465 anumAna lagAyA jA sakatA hai| utpAdana-zaktikA vikAsa karaneke liye hameM sabase prathama anamela tathA vRddha vivAhoM ko bar3I satarkatA se rokanA cAhiye / kyoMki aise vivAhoM dvArA vivAhita dampatti prathama to janana zakti rakhate huye bhI santAna utpanna nahIM kara sakate, dUsare unameM se adhikA~za vivavA aura vidhura hojAneke kAraNa bhI santAna utpAdana kArya se vaMcita ho jAte haiN| sAtha hI kitane hI vivavA vidhura bahakAye jAnepara jaina-samAjako chor3ajAte haiN| I ata: anamela aura vRddhavivAhakA zIghra se zIghra janAjA nikAla denA cAhiye aura aise vivAhoMke icchuka bhale mAnasIkA tIvra virodha karanA cAhiye / mAthahI jaina kulotpanna antarajAtiyoM meM vivAhakA pracAra bar3e vega se karanA cAhiye jisase vivAha yogya kvAre lar3ake lar3akiyA~ kvAraM na rahane pAyeM | jaba jaina samAjakA bahubhAga vivAhita hokara santAna utpAdana kArya karegA aura yogya sambandha honese yuvatiyA~ vidhavA na hokara prasUtA hoMgI, taba nizcaya hI samAja kI jana-saMkhyA bar3hegI / -kramazaH 'sArvajanika prema, salajjatAkA bhAva, sabake prati sadvyavahAra, dUsaroMke doSoMkI pardAdArI aura satya-priyatA - ye pA~ca stambha haiM jinapara zubha AcaraNako imAratakA astitva hotA hai / ' 'ananta utsAha-- basa yahI to zakti hai; jisameM utsAha nahIM hai, ve aura kucha nahIM, kevala kATha ke putale haiM / antara kevala itanA hI hai ki unakA zarIra manuSyoMkAsA hai / ' - tiruvalluvara
Page #90
--------------------------------------------------------------------------
________________ zilAlekhoMse jaina-dharmakI udAratA - lekhaka zrI. bAbU kAmatAprasAda jaina sAhityamanISI 'vipratatriyaviTzUdrAH proktAH kriyAvizeSataH / jainadharme parAH zaktAste sarve bAMdhavopamAH || nazAzramaM manuSyoM kI mUlataH eka jAti ghoSita kI gaI hai - manuSyoM meM ghor3e aura baila jaisA maulikabheda jainazAstrAne kahIM nahIM banAyA hU~ / laukika athavA jIvana-vyavahArakI suvidhAke liye jainAcAryoMne karmakI apekSA manuSyoMko brAhmaNa kSatriya-vaizya - zUdra-vargoM meM vibhakta karanekI kalpanA mAtra kI hai / yahI kAraNa hai ki prAcIna kAlase loga apanI AjIvikAko badala kara varNa-parivartana karate Aye haiM / Ajakala uttara bhAratake jainiyoM meM adhikAMza vaizya jAtiyA~ apane pUrvajoMko kSatriya batAnI hai-varga parivartana ke ye pratyakSa udAharaNa haiM / zramavAla, zrosavAla lambaka yadi jAtiyoMke pUrvaja kSatriya hI the, paraMtu Aja unakI hI santAna vaNika-vRtti karane ke kAraNa vaizya hogaI hai / dakSiNa bhAratake hoyasala vaMza ke rAjatvakAlameM varNa parivartana honeke ullekha milate haiM / hassana tAluqake elkoTijinAlaya ke zilAlekha (naM0 120 sana 1947 I0) se spaSTa hai ki hoyasalanareza viSNuvarddhana ke eka saradAra perammADi nAmaka the, jo 66 zrIzrajitasenAcAryajIkaM ziSya the kintu inhIM perammADi saradAra ke pautra masaraNa aura mAi zrIpadake adhikArI hue the, arthAta ve zAsanakarmake sthAna para vaNikkarma karane lage the / zilAlekhameM isI kAraNa vaha saradAra (zAsaka) na kahe jAkara zreSTo kahe gaye haiM / belUratAluqake zilAlekha naM0 86 (sana 1177 ) se spaSTa hai ki hoyasala nareza vIra bahAladeva ke mahAdaMDanAyaka taMtrapAla pemmADi the, jinake pUrvaja cUr3Ike vyApArI ( Bangle sellers) mAriseTTI the / mAriseTrI eka daphA vyApAra ke liye dakSiNa bhAratako Aye aura vahA~ unakI bheMTa poyamaladevase ho gaI / hoyasalanareza unase bahuta prasanna hue aura unheM eka mahAna zAmaka (Giral (hiinf) niyukta kiyA / inhIMke pautra taMtrapAla hammADiyara the| ballAladeva ne bAkAyadA darabAra bulAkara unake zIzapara rAjapaTTa bA~dhA thA / isa zilAlekhIya sAkSIse varNa-parivartana kI vArtA spaSTa hojAtI hai / isIliye jainAcArya vabhida kI apekSA manuSyoMmeM koI maulika bheda sthApita *ipIthephiyA karnATikA, bhA0 5 pRSTa 36 va 67 hoyasala zrI vIra ballAladevaru zrImAn-mahA-rAjadhAni dorAsamudradda nelevidinAlu sukha-saMkathA vinodadiM pRthivI-rAjyaM geyyuttam hare tatyAda- padmopajIvi zrImAna mahApradhAna-taMtrapAla - pemmADiya-anvayav entenda ayyAvale balegAra - mArisehI tenkalu vyavahAradi candu poyasaladevanaM kandu kAruNyaM baDadu haDadu mahAprabhuvAg iralAtamaM... taMtrapAlahemmA DiyarAma... sAmrAjya paTTamaM kahisityAdi /
Page #91
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta [kArtika, vIra-nirvANa saM024655 nahIM karate, balki vaha ghoSita karate haiM ki jainadharma- "namo ahaMtAnaM phaguyazasa natakasaM bhayAye zivakI zaraNameM Akara manuSyamAtra bhrAtRbhAvako yaze...3...... A...A.. kAye prApta hote haiM---jainI paraspara bhAI-bhAI haiM / kamase AyAgapaTo kArito arahata pUjAye" / kama jainadharmAyatanoM meM pratyeka varNa aura jAtike arthAta-"ahaMtoMko namaskAra ! nartaka phagu manupyake sAtha samAnatAkA vyavahAra jainasaMghameM yazA kI strI zivayazAne .....'ahaMtoM kI pUjAke kiyA jAtA rahA hai| isa apane kathanakI puSTi liye AyAgapaTa bnvaayaa|" (pleTa naM0 12) isI meM hama pAThakoMke samakSa nimnalikhita zilAlekhIya taraha mathurAke holI daravAjese mile huye stUpa vAle sAkSI upasthita karate haiN| AyAgapaTa para eka prAkRta-bhASAkA lekha nimna prakAra hai:-- isvI sanake prAraMbha honese pahalekI bAta hai| "namo ahaMtoM vardhamAnasa ArAye gaNikAyaM madhya aiziyA se zaka jAtikaM logoMne bhAratapara loNazobhikAye dhitu samaNa sAvikAye AkramaNa kiyA aura yahA~ ve zAsanAdhikArI nAdAye gaNikAye vasu (ye)Aheto devikula, hogye| paMjAba aura gujarAtameM unakA rAjya sthApita huA thA / jainazAstroMkI apekSA dekhA AyAgasabhA, prapA AyAgasabhA, prapAzila (I) pa (ro) patisTa jAya to ina zakAdi logoMkI gaNanA mlecchoMmeM (1) pito nigaMthAnaM arha(tA) yatane sa (hA) karanI cAhiye; paraMtu itihAsa batAtA hai ki ma (1) tare bhaginiye dhitare putreNa sarvena ca tatkAlIna bhAratIyoMne ina mleccha zAsakoMko rAjA jo 'chatrapa' kahalAte the, apanA rAjA svIkAra kiyA thA---yahI nahIM, unheM bhAratIya matoMmeM arthAta-ahata varddhamAnako namaskAra ! zramaNoMdIkSita bhI kiyA thaa| ina rAjAoMke samayameM kI zrAvikA ArAyagaNikA loNazobhikA kI jaina dharmake kendrasthAna (1) mathurA (2) ujjainI putrI nAdAya gaNikA vasune apanI mAtA, putrI, aura (3) giri nagara the / ina sthAnoMka zrAsapAsa putra aura apane sarva kuTumba sahita arhatakA eka jaina-dharmakA bahu pracAra thaa| mathurAsa mile huye zilA- maMdira, eka AyAga mabhA, tAla, aura eka zilA lakhoM se spaSTa hai ki usa samaya vahA~ke jainasaMgha nigraMtha ahatoMke pavitra sthAna para banavAye / meM saba hI jAtiyoMke loga---dezI evaM videzIrAjA aura raMka sammilita the / nAgavaMzI loga ina donoM zilAlekhoM se spaSTa hai ki Ajase jo mUla meM madhya aiziyAke nivAsI the aura vahA~ lagabhaga do hajAra varSa pahale jainasaMghameM 'naTI'aura se bhAratameM Aye the, mathurAke purAtatvameM jaina 'vezyAyeM' bhI sammilita hokara dharmArAdhanakI guruoMke bhakta darzAye gaye haiN| mathurAke purAtatvameM pUrNa adhikArI thIM / unakA jainadharma meM gAr3ha zraddhAna aisI bahutasI mUrtiyA~ upalabdha huI haiM jinheM aura aTUTa bhakti thI / ve eka bhaktavatsala jainI nIca kahI jAnevAlI jAtike logoMne nirmANa kI bhA~ti jinamaMdirAdi banavAtI milatI haiM / yahI karAyA thA / nartakI zivayazAne AyAgapaTa jainadharmakI udAratA hai| banavAyA thaa| jisapara jainastUpa aMkita hai aura mathurAke jaina purAtatvakI do jina-mUrtiyoM nimnalikhita lekhabhI hai parake lagvAma prakaTa hai ki IsvI pUrva sana 3 meM
Page #92
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2 kiraNa 1] zilAlekhoMse jaina-dharmakI udaratA eka raMgarejakI strIne aura sana 26 I0 meM gaMdhI rAmagauMDa ne bhagavAna pArzvakI aSTaprakArI pUjAke vyAsakI strI jinadAsI ne ahaMta bhagavAnakI liye bhI dAna diyA thaa| velUrake zilAlekha naM0 mUrtiyA~ banavAI thIM! - nissandeha usa samaya 138 (san 1248) se vidita hotA hai ki Adi jainadharmakA udAra-rUpa dikhAI par3atA thA / gauMDana eka jinamandira nirmANa karAyA thA aura usakI pUjA, RpiyoMke AhAradAna aura jIrNoddhAgirinagara (kAThiyAvAr3a) ke eka zilAlakha. rake lie bhUmi kA dAna diyA thaa|11| vijayanagarase bhI jaina-dharmakA udArarUpa spaSTa hotA hai / yaha meM eka telinakA banavAyA huA jinamandira gANazilAlekha kSatrapanareza rudrasiMha kA hai aura isase gitti jinabhavana' nAmase prasiddha hai| cAlukyaspaSTa hai ki usa zakarAjAne jaina-muniyoM ke liye nareza amadvitiyakaM eka lekhase spaSTa hai ki unaguphAyeM banavAI thIM / / isI ullekhasaM spaSTa hai ki kI preyasI cAmeka vezyA jaina-dharmakI parama upAvaha rAjA jaina-gurutroMkA bhakta thA-jainAcAryone mikA thii| usane sarvalokAzrayajinAlaya' nirmANa ina videziyoMse ghRNA nahIM kI thii| karAyA thA aura usake liye dAna diyA thA / uttara-bhAratake samAna hI dakSiNa bhAratake sArAMzata: yaha spaSTa hai ki dakSiNa-bhAratake jainazilAlekhoMsa bhI jaina-dharmake udAra-svarUpake darzana saghama bhI zUdra aura brAhmaNa-ucca aura nIcahote haiN| zravaNavelagolake eka zilAlekhameM eka sabahI prakArake manuSya ko prAtmakalyANa karanekA sunAraka samAdhimaraNa karanekA ullekha hai| vahIM eka samAna avasara prApta huA thaa| anya zilAlekhameM 'gaNita' (telI) jAtikI Aryi- rAjapUtAnAmeM bIjolyA pArzvanAtha eka prasiddha kAoMkA ullekha huA hai / zilAlekha naM0 66 atizayakSetra hai| vahA~ke eka zilAlaMbase mpaSTa (227 sana 1536) meM mAlI huviDa ke dAnakA hai ki usa tIrthakI vandanA karane brAhmaNa-kSatrIvarNana hai evaM zilAlekha naM0 145 (336 sana vaizya-zUdra-sabhI Ate the aura manokAmanA pUrI 1325) meM likhA huA hai ki velgolakI nartakI karaneke lie vahA~ke vanIkaMDa meM mabhI mnAna karate maMgAyIna tribhuvanacUr3AmaNi jinAlaya' nirmANa the| g2arz2a yaha ki zilAlekhIya sAkSI jaina-dharmakI karAyA thA / velaratAluqa ke zilAlekha naM0 124 udAratAko mukta kaNThasaM mvIkAra karatI hai| kyA (sana 1133 I.) ke lekhasa pragaTa hai ki telI- vartamAnaka jainI imase zikSA grahaNa kareMge aura dAsa gauMDane jina mandira ke liye jaina-guru zAnti- pratyekako mandiroMmeM pUjA-prakSAla aura dAna denekA devako bhUmi kA dAna diyA thaa| unake sAtha 2 avasara pradAna karaMge ? * ipIgrephikA iMDikA, 11384... 11 ipIgrephiyA karnATikA, bhA0 5 pR0 83 / janala bhAva dI raoNyala aiziyA. mo0. bhA0 5 pRSTa 188 ||| ipI0 kanA0, bhA0 5 pR0 92 / / IN ipIophiyA iMDikA, bhA0 7 182 / [ riporTa Ana dI eTIkaTIz2a Aba kaatthiyaavaadd'| | gvatItIrakuDena yA nArI snAnamAcaret / enDa kaccha, pRSTa 145-146 / mA putra bhatR maubhAgyaM lakSmI ca labhate sthirAm / / + patitoddhAraka janadharma, pRSTa 35 / brAhmaNaH kSatriyo vApi vaizyo vA zUdro jo'pivaa| ......snAnakatA ma prApnotyunamo gatima // 76 / / jaina middhAntabhAkara, bhA02 pR: 56. /
Page #93
--------------------------------------------------------------------------
________________ mam SIX DRAVYASI - Byo (K. B. Jinara ja Hegde, B. Sc., LL. B., M. L. A.) According to Jain Metaphysics identified. Taking this to be true there are only six elements in the how was it possible for the girl to Universe. By the word element relate any thing of her past life nean a thing which cannot be unless that there was something further divided or destroyed or common and continuing conscious added to or subtracted from. They Clement in her between her are independent things. And what present and past life. And it is ever one sees in this universe are this common element Jainism calls either chemical compounds or as Atma or Jiva which is indestructmixtures of all or some of these sisible. A similar case was reportal dravyas. from Jhansi in Hindustan times in They are (11JIVA(2P'UDGAL its issue dated 16/9/1938. (3) DHARMA (4) ADILARMA ) KALA & (6) AKASA. 2. PUDGALA l' ugala is matter, it is a sub1. JIVA stance which could be percieved Jiva is Atma, a conscious element unlike Atina by all the five or by which we see in human beings. any one of the senses. Pudgala is animals, plants and trees. The common and indestructible: proof of the existence of this Atma element that is present in all subin the Universe consists more in stances like carth, wood, human the experience of people who have body. metal, air. gas, water. tire. genuinely felt of its existence than light, sound, lectricity, s-ray etc. in several arguments that are in this connection it must be sail advanced. I will only attempt to that the element' once thought by draw an inference of its existence. the scientists as final indestructible Many people must have heard of substance is no more found to be some people stating the experience true. Every element known to of their previous life. Recently chemistry is no more a final thing there was a case of a girl near that cannot be further divided or about Delhi which was reported destroyed. It is found hy scientists in the papers, who suddenly started that every atom of an element relating the scenes of her past life consists of two or more packets of and even named her relations in forces (Shakti) which they have her past life. whom later on she called proton and electron identiti
Page #94
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2 kiraNa 1] ed as positive and negative electricity respectively. The different properties of the elements of gold, iron, oxygen, hydrogen etc.. they have proved, consists in the differ ent numbers of electrons each element is made up of. According to this theory one element could be converted into another. Lead could be converted into gold or into any other element. This theory establishes the truth of Jaina Metaphysics beyond any doubt. Therefore one can say a table is pudgala, gold is pudgala, iron is pudgala, but pudgala is not only gold. iron and table, because pudgala is a common substance perceivable by all or any one of the senses) that is found in table. iron and gold. Sound cannot be produced without air or gas i, e... pudgala. Sound cannot exist without pudgala in some form or other, So much so, it is a character or property of pudgala and of pudgala alone and of nothing else in the universe. The property of a substance cannot exist independently of the substance of which it is the property: a substance could be known or recognised by its properties alone. Therefore, we say sound is pudgala but pudgala is not always sound, because sound is only one of the properties of pudgala. SIX DRAVYAS 3. DHARMA Dharma according to Jainism is a medium of motion. We know sound cannot travel without the medium of air. Fish cannot float without the medium of liquid. Birds cannot fly without the medium of air. It is found magnetic waves travel long distances, even in areas where there is no air, it travels through water, mountains, metal screens and even up to stars and sun. Air is not a medium for those magnetic waves. The scientists could not explain what that medium was, but they were definite that there must be a medium. It is this medium which the scientists have called it as ether (ether-something that cannot be known). They know that without this ether medium magnetic waves cannot travel. It is by these waves we hear the radio. This ether satisfies all the attributes of Dharma as explained by Jain Metaphysicists. 14) ADHARMA Adharma is another medium which has exactly the opposite character of Dharma. While Dharma is a necessary medium for motion. Adharma is a medium necessary for things to remain at rest or static. It is not character of anything in this universe to remain either in static or in motion If there should be a medium for motion we could easily conceive that there may be a medium for rest. It is found that the magnetic waves though unaffected by air, mountains water etc., do lose their intensity and finally they fail. Why? Ether does not give any resistance, because there is no substance, no strength either. The only conclusion we can come to is, that Adharma and Dharma are like light and darkness. Wherever there is light there is darkness.
Page #95
--------------------------------------------------------------------------
________________ Anekant kArtika vIra-nirvANa saM02465 We cannot conceive of light with properties uncommon with any out darkness. The character of other thing in the universe. light is exactly reverse that of darkness. Therefore if there is a 6. AKASA medium for motion there must Akasa is Space. It gives room be medium for rent also. This is for all other five elements named also an established truth not above. It could not be confused beyond the imagination of scien- with the sky we see. Akasa tists. according to Jain meta-physicists 5. KALA exists even inside liquid, earth, and metals. In 10 c.c. of water Kala is time. According to you drop 1 gram of salt or sugar, Jain Metaphysics it is an element it dissolves, but the volume of the that iarks, registers or roughly liquid remains the same. Where brings about change in everything has the extra volume of 1 gram of we see and even among things salt disappeared? The answer is, beyond our vision. It may be it has occupied the space inherent admitted that there is nothing in in the liquid. That space is Akasa. this universe that is always at rest. It pervades the whole of the that does not change. Sun, stars. mmiverse. Its character is to earth, vegetation, human beings, provide room for all things in the animals all undergo change every miverse. Without Akasa nothing second or even every thousand can exist independently of one inillionth part of a second. With another. It is due to Akasa that out cause there is no effect. Then everything finds its own place. what is the cause or what is behind Can anyone imagine a 7th element? all these changes. It may be I t is rather difficult to explain said, it is the very nature of in a short article of this size, the things. But that answer will be six dravyas contemplated by the only begging a question. What Jain metaphysicists and remove all is that nature, what is the cause of doubts and answer all counter such a nature? The cause of such arguments. The main idea of this a nature that brings changes in article is to prove that the conthings is called by Jain Meta- ception of Jain metaphysicists is not physicists as 'Kala'. Properly opposed to the present-day scienticonceived it is not the character fic theories. On the other hand, of Pudgala. Dharma, Adharma or the development of material Jiva. It is independent of them science has made it easier to unand one additional cement among derstand and appreciate the worth them. Its function in the universe of Jain Metaphysicists written or is different and it has independent told more than thousand years ago.
Page #96
--------------------------------------------------------------------------
________________ II ... .. . ............... t o h . . . . . . ... . . . .. .. . ... . . . . .... +++ . . .. S .in 250 ahiMsAdharma aura dhArmika nirdayatA lekhaka: zrI candrazekhara zAstrI . . Ph., H. I. D. kAvyatIrtha, sAhityAcArya, prAcyavidyAvAridhi / . .. .. .. .. ... . . . .. . . . . .. .. . .. .. . .. .. . . .. .. . . . . .. .. . . . . . .. . . . . . .. . trAba isa bAtako siddha karanekI Avazya- yaha bhojana yaMtroM dvArA utpanna bilkula nirAmipa - katA nahIM raha gaI hai. ki pratyeka jIva- hogaa| isaprakAra vaijJAnika loga manuSya-pazu kI rakSA karanA manuSyamAtrakA kartavya hai| manuSya aura pakSI sabhIke bojhako kama karane ke liye Adhunika vijJAnake dvArA unnati karatA huA barAbara yatna kara rahe haiN| apane jIvanako jitanA hI adhikase adhika sukhI yadyapi hama bhAratavAmI yaha dAvA karate haiM ki banAtA jAtA hai, utanA hI pazu-pakSiyoMkA bhAra saMsArake sabase bar3e dharmoMkI janmabhUmi bhAratavarSa halkA hotA jAtA hai / vaijJAnika khatIne bailoM aura hai, kintu atyanta dayAvAna jaina aura bauddha dharmoMghor3oMke hala calAne ke gurutara kAryako bahuta halkA kI janmabhUmi hote hue bhI jIvarakSAke liye jo kara diyA hai| rala, moTarakAra Adi vaijJAnika kucha videzoMmeM kiyA jArahA hai, bhAratameM abhI yAnAne bojha Dhonaka kAryase aneka pazuoMko bacA usakI chAyA bhI dekhaneko nahIM miltii| hama liyA hai / vaijJAnika nAgoMkI zodhakA kArya abhI mamajhate haiM ki videzI loga mleccha baMDake taka barAbara jArI hai / unako apanI zodhake nivAsI evaM mAMsabhakSI hone ke kAraNa hiMmApriya vipayameM bar3A bar3I AzAe~ haiM / unako vizvAsa hai hote haiM, kintu tathya isake bilakula viparIta hai| ki eka dina ve vijJAnako itanA U~cA pahu~cA deMge isameM koI mandeha nahIM ki yUropa aura amerikAki saMsArakA pratyeka kArya binA hAtha lagAye ke adhikAMza nivAsI mAMsabhakSI haiM, kintu ve kevala bijalIkA eka baTana dabAnasa hI hojAyA pazuoMke prati itane nirdaya nahIM haiN| Apa unakI kregaa| bhojanake viSayameM unako AzA hai ki ima manovRttipara Azcarya karasakate haiM, kyoMki vaha kisI aise bhojanakA AviSkAra kara sakeMge, prANaghAta aura dayAkA ApasameM koI mela nahIM ho jo atyanta alpamAtrAmeM khAe jAnepara bhI kSudhA- sakatA / kinnu pAzcAtya dezoMmeM Ajakala nigamiSa zAntike atirikta zarIrameM paryApta mAtrAmeM rakta bhojana aura prANiyoM ke prati dayAkA bar3A bhArI Adi dhAtuoMko bhI utpanna kregaa| tisapara bhI Andolana cala rahA hai / jisa prakAra prAcIna bhAra
Page #97
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta [kArtika, vIra- nirvANa saM0 2460 nIya kSatriya loga brAhmaNoM ke sahayogase hiMsAmaI zAkAhArI hoTala taka mileNge| aba vaha jamAnA yajJa-yAja karate karate hiMsAse itane Uba gayethe Tala gayA, jaba pAzcAtya dezoMmeM jAnepara binA mAMma ki unhoMne bhagavAna mahAvIra tathA gautamabuddha jaise khAe kAma nahIM calatA thaa| ahiMmA pracArakoMko utpanna kiyA usI prakAra nirAmiSa bhojanake pracArake atirikta vahA~ prA. aAjakala pAzcAtya dezavAsI bhI vyarthakI hiMsA NiyoMke sAthaniIyatAkA vyavahAra na karanekA Ando aura nirdayatAse Uba gaye haiN| vahA~ pratyeka dezamaM lana bhI pratyeka dezameM kiyA jArahA hai / isa samaya nirAmipa bhojanakA pracAra karane vAlI sabhAe~ haiN| yUropake pratyeka deza tathA amerikAmeM jIvadayApracA. Apako yuropa tathA amerikAke pratyeka dezameM riNI sabhAe~ (Humanitarian Lebaglucos) ...... AE H TinnevelI jileke kaI sthAnI meM pRthvIpara tez2a noka vAle bhAle yA bar3e kIle sIdhe gAr3akara unake Upara bar3I bhArI U~cAIse kaI sUara eka-eka karake isa prakAra pheMke jAte haiM ki ve usa meM biMdhakara bhAleke nIce pahuMca jAve / isa prakAra eka-eka bhAlemeM ekake Upara kaI eka sUara jIvita hI biMdha jAte haiN| bAdameM una maka prANiyoMkI bali dI jAtI hai| A W PUNIDIm kAma kara rahI haiM / jIvadayApracAriNI sabhAe~ prati sAmUhika anyAya kiye jAnekI bAta sunatI prANiyoMpara nirdayatA na karanekA pracAra kevala haiM usakA khulA virodha bhI karatI haiN| pichale dinoM TrekToM, vyAkhyAnoM aura maijika lAlaTainoM-dvArA hI amerikAkI jIvadayA-sabhAne bhAratasarakArake binA nahIM karatIM, balki ve apane apane dezoMmeM pazu- kisI pratibandhake amerikAmeM baMdara bhejaneke kAryanirdayatA nivAraka kAnUna (Prevention of kA kaThora zabdoMmeM virodha kiyA thaa| unhoMne 1 Cruelty to Animals Act) bhI banavAtI sitambara 1637 se 31 mArca 1938 taka bhAratIya haiN| isake atirikta ve jisa deza meM prANiyoMke rASTrIya kAMgresake pAsa bhI aneka patra bhejakara usasa
Page #98
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa : kiraNa 1] ahiMsA dharma aura dhArmika nirdayatA anurodha kiyA thA ki vaha bhAratasarakArakI isa kAryakA cikitsakoM, pAdariyoM, jIvita prANiyoM ke pravRttiko banda karanemeM sahAyatA deM / amarIkAmeM zraoNparezanakA virodha karane vAlI sabhAoM tathA aneka vaijJAnika prayogazAlAoMmeM jIvita pazuoM- anya bhI aneka vyaktiyoMne ghora virodha kiyaa| kI cIraphAr3a karake athavA unakA oNparezana eka amerikA nivAsIkA kahanA hai ki vahAM karake vaijJAnika prayoga kiye jAte haiN| ina baMdaroM prativarSa sATha lAkha prANiyoMkA prayogazAlAoM meM ko bhAratavarSase unhIM prayogazAlAoMke liye bhejA balidAna kiyA jAtA hai| unameM se kevala pA~ca jAtA thA, vahA~ unako aneka prakArake kATane-phAr3ane prati zatako hI behoza karake unakI cIra-phAr3acIrane, chedane Adike kaSTa diye jAte the| isa kI jAtI hai / zeSa saba binA behoza kiye hI, Im RADITAITIN ciMgalepaTa jileke mAdamabakkama nAmaka sthAnameM jIvita bher3abakarIke peTako thor3A kATakara umakI ati gvIcalI jAtI haiM aura unheM sellIyamman devIke sAmane galemeM hArakI taraha pahinA jAtA hai| . . . - cIre-phAr3e jAte haiN| ina prayogazAlAoM para kisI DAla diyA jAtA hai yaha saba kucha una mRka pazuoMprakArakA nirIkSaNa nahIM haiN| inameM nirdayatA pUrNa ko behoza kiye binA kiyA jAtA hai / sabhI kArya prayoga karane vAloMkI pUrNa sahamatise kiye jAte haiN| una prayogoMmeM pazuoMkI rIr3hakI ina prayogoMke cikitmAmeM upayoga viSayameM haDDIke Uparase khAla aura mAMsako haTAkara unakI bhI nizcayase kucha nahIM kahA jA sakatA / ina baMdaroM nAr3iyoMko uttejita karake unako phAsaphoramase ke mvanameM se imaprakAra nirdayatA pUrvaka nikAle jalAyA jAtA hai / phira unako ubalate hue pAnImeM hue pAnI (Serum) ko zizu-pakSAghAtameM diyA
Page #99
--------------------------------------------------------------------------
________________ anakAnta kArtika, vIra-nirvANa saM0 2465 jAtA hai| isa Apadhi ke viSayamaM khUba bar3hAcar3hA vyartha prayogakA virodha bar3e prabhAva zAlI zabdoMmeM kara vijJApana nikAla jAte haiN| kintu saMyuktarAjya kiyA gayA / isa viSayameM kailiphorniyAkI amerikAmaM mvAzya-vibhAgakA kahanA hai ki isa pazurakSA samiti tathA jivita-prANi-zalya prakAra nirdayatA-pUrvaka nikAle hue kimI bhI mIrama virodhI samitikaM pradhAnane likhA hai-"bhArataka ne zizu-pakSAghAtako acchA nahIM kiyaa| tIrthasthAna AdhyAtmika saundarya aura unnatika bhaMDAra haiN| vaha manuSyoM ke atirikta pazuoMko prANiyoM para dayA tathA avyartha mahIpadhi bhI premabhAvase rahanekI zikSA dete hai: ataevaM na honaka kAraNa baMdaroMke upara isa nirdaya tathA aisI zikSA dene vAlA bhArata pavitra niyamakA - .. - . . .... TEARNI / TinnevalI jilemeM to itanI amAnupikatA kI jAtI hai . ki vahA~ eka garbha vatI bher3ake garbhAzayako phAr3akara usamase baccoMko isa liye nikAla liyA jAtA hai ki unheM devakoTTAmeM koTayammApara. mAyAvaramameM mariyammApara aura pAlamakAhAmaM ayira thammanapara bali car3hAyA jAtA hai| HA VAVRPIL' - - --- . AAN 7:/IM ullaMghana kutsita aura nIca videzI paisake liye yadyapi aAja spena prAMtarika yuddhake kapTasa nahIM kara sakatA / hama saMsArake sabhI dharmoke jIvana aura mRtyuke sandhi-sthala para khar3A hai, nAma para Apase dayA, satya aura nyAyake liye kintu una mUka prANiyoM ke kaSTase usakA hRdaya apIla karate haiN|" una saba logoM kI yaha bar3I bhI pighala gayA hai / usakI jIvadayA sabhAke bhArI abhilASA hai ki bhAratavarpake bandaroMkA mitambara 1637 ke eka patra meM spena ke una pazuoM bAhira bhejA jAnA eka dama baMda hojAve / kI rakSA karanekI apIla kI gaI hai, jo apane
Page #100
--------------------------------------------------------------------------
________________ 13 varSa 2 kiraNa 1]] ahiMsAdharma aura dhArmika nirdayatA mAlikoMke spena yuddha meM mAre jAne athavA lage mADimeM kevala eka samiti pazuratAkA hone ke kAraNa spenake nagaroMkI sunasAna galiyoM kArya karatI thI, kintu vaha atyamta yatnazIla meM khAnA DhUMDhate hue ghUma rahe haiM / khAnA na milane hotI huI bhI unakI bar3hI huI saMkhyAke kAraNa ke kAraNa ukta pazuoMke paMjara nikala Ae haiN| unakI AvazyakatAko pUrti karane meM asamartha hai| una pazuoMmeM aneka ucca naslake kuttebhI haiM, isaliye ukta samitine saMsAra bharake dayAlu jo spenakI bamavarSAmeM anAtha hogae haiN| puruSoMse apIlakI hai ki vaha apanI caMcala mA tes SS dakSiNI arakATa jile ke pUvAnUra nAmaka sthAnameM bakarake galeko nehAnI vA chInI me dhIre-dhIre kATakara usako asIma vaMdanA pahuMcAI jAnI hai| balidAnakA yaha kArya saMbhavataH kamAIke halAna karanese bhI adhika ninda yatApUrNa hai| C. YAN. .. lAmIkA kucha bhAga mpana bhejakara una pazuoMkI nivAraka samiti (Stions for the Pr rakSAka kAryameM sahAyatA deN| tion ( 1 ) Animals kI kanADAmaM bhI pazuoMka prati nirdayatA pUrNa riporTa ko dekhane para patA calatA hai ki mamiti vyavahAraka viruddha ghora AMdolana kiyA jArahA ke pAma Arthika mAdhanoM kI kamI nahIM hai / uma hai| gareTo hyamana momAiTIka mainejiMga DAirekTara varSa umako akalI e0 kATa jarvima sTeTasa misTara jAna maikanalane pazuzrAMka Upara vaijJAnika hI dama sahana bAlA mila the, isake padAdhikArI prayoga kiye jAnekA virodha joradAra zabdAma nagara bAhira 145 maukoM para gae / unhoMne kiyA hai| kanADAkI pazupakSA-samiti jIvita 1805 pazu nirdayatAkI zikAyateM sunI. jinameM prANiyoMkA oNparezana karaneke viruddha ghora se unhoMne 1368 ko cetAvanI dekara chor3a diyA AMdolana kara rahI hai, kanADAkI pazu-nirdayatA aura 82 mAmalAma majA kagaI / usane
Page #101
--------------------------------------------------------------------------
________________ 64 anekAnta [kArtika, vIra-nirvANa saM0 2465 145, 580 bAr3aoNmeM pazuoMkA nirIkSaNa kiyaa| sApha karake dhar3iyoM gegala Adi kUr3iyoM para pheMka ___ pazuoMkI apekSA hamAga pakSiyoMke prati dete haiM, kintu yadi hama usako kisI sArvajanika bhI kama uttaradAyitva nahIM hai| jaina maMdiroM sthAna para DalavAdiyA kareM to, usase aneka meM prAyaH kabUnageMko cAga DAlA jAtA hai| vAmnava pakSiyoMko lAbha ho sakatA hai| aneka logoM kI meM hamAga unake prati eka vizeSa kartavya hai| aisI burI Adata hotI hai ki vaha una prakRtike jina pakSiyoMko manuSya apane premavaza kimI sthAna maMgItavAhakoM ko loheke piMjaremeM baMda karadete haiM; vizapameM lAtA hai, unake prani to usakA vizeSa aneka vyakti tote, mainA, Adi aneka prakAra kartavya hotA jAtA hai| hamaloga apane anAjapAtakA ke pakSiyoMko piMjaremeM banda rakhate haiM; kintu vaha sa viz2agApaTTama jileke anAkavalle nAmaka sthAnameM eka aisA balidAna kiyA jAtA hai jisameM bhAle jaisI eka tez2a nokadAra churIko sUara ke gudAsthAnameM DAla kara itane z2orase dabAyA jAtA hai ki vaha aMdarake bhAgoMko phAitIhuI usake muMhameM se nikala AtI hai S/ .. yaha nahIM samajhate ki pratyeka pakSi jitanA sundara manuSya unako piMjare meM banda karake hI saMtuSTa khulI vAyumeM svatantratA pUrvaka zvAsa lekara gAtA nahIM hotA, vaha unako pakar3atA hai unakA zikAra hai utanA piMjare ke aMdara banda raha kara kabhI nahIM karatA hai aura unapara aneka prakArake atyAcAra gA sktaa| vAstavameM hare hare khetoMse ur3a kara karatA hai| kaI eka vyakti to ina, nirbala prANiyoM nIle AkAzameM gAte hue jAne vAle pakSiyoMko ko mArakATa kara bar3I zAnase kahA karate haiM, ki dekhakara kitanA Ananda hotA hai ? isa gItako Aja hamane itane pakSiyoMkA zikAra kiyA / sunakara kabhIbhI mana nahIM bharatA / kintu svArthI zikAriyoMkI apekSA baheliye yA ciDImAra loga
Page #102
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2 kiraNa 1]] ahiMsAdharma aura dhArmika nirdayatA inapara adhika atyAcAra karate haiN| baheliyeke nirdayatApUrNa kAryakA virodha kiyA aura kucha varSa pUrva kanADAke kvebeka nAmaka nagarameM kahA ki lomar3Ike idhara-udhara hilate samaya phoTo eka baheliyene eka choTI lomar3Iko jIvita hI kisa prakAra liyA jAsakatA hai / isapara baheliyene jAlameM pakar3a liyA / usane usako apane ghara lomar3Iko utAraneke sthAnameM usakI agalI TAMgoMlajAkara usa sthAnapara TAMga diyA jahA~ aneka ko eka rassImeM bA~dhakara Ageko isa prakAra khIMca khAle TaMgI huI thiiN| usa samaya vahA~ eka phoTogrA. kara bA~dha diyA ki vaha hilaDula bhI na sake / phara bhI thaa| vaha una khAloMkA phoTo lenA cAhatA isake bAda phoTogrApharane phoTo le liyaa| vaha isa thaa| kintu usane lomar3IkI chaTapaTAte dekhakara phoToko pazunirdayatA-nivAraka sabhAmeM bhejane dakSiNI arakATake virudhacalam tAlukake maduvettimaMgalam maMdira meM eka sAtha sAta bhaiMsoMko kATakara unakI bali dI jAtI hai !! aura yaha pUjo tmavakA vahA~ eka mAdhA raga rUpa hai| kanBadsham Maitri. SHR.LEAGUE: ...... .MKARA LORAMMAR INREE vAlA thaa| sArAMza yaha hai ki pazunirdayatA nivAraka udyoga kiyA hai / eDinabargake DAkTara mimpamanako kAnUnake anumAra aneka vyaktiyoMko choTe choTe oNparezanake mamaya gagiyoMkA nar3apanA aura aparAdhoM meM daMDa diyA jAtA hai, kintu baheliyoM cillAnA dekhakara bar3I dayA aaii| ataeva umana aura zikAriyoMpara ukta kAnUna lAgU nahIM hotaa| bahoza karanekI auSadhiko khoja nikaalaa| kisI bacceke hAtha meM to jaba kabhI koI kutte yA amerikAmeM pazuoMka prani dayAbhAva pradarzina billIkA baccA par3a jAtA hai. usakI zrAphata hI zrA karanakA pracAra reDiyo, mamAcArapatra aura jAtI hai| vyAgnyAnoM dvArA kiyA jAnA hai| vahA~ aneka unnIsavIM zatAbdI meM bar3e-bar3e cikitmakoMna mamitiyA~ jIvadayAkA pracAra kara rahI haiM / ima gaMga aura mRtyumeM kaSTa kama karanekA bar3A bhArI viSayamaM vahA~ prativarSa maikar3oM TraikTa nikalate haiN|
Page #103
--------------------------------------------------------------------------
________________ 6 anekAnta kArtika, vIra-nirvANa saM0 2465 raivareMDa DAkTara hAna penahAla rIsane to jIvadayAke uparyukta varNanase pragaTa hai ki yadApi bhArataviSayameM eka mahasUse bhI adhika kavitAe~ varSa meM zeSa saMsArakI apekSA mAMsAhArakA pracAra kama likhI haiN| hai, tathApi vaha jIva dayAke kArya meM usase bahuta roroMTokI hyUmena momAiTI tathA isIprakArakI pIche hai / iMgalaiNDa, phrAMsa, jarmanI, spena aura ameanya saMsthAeM vahA~ isa viSayameM atyaMta upayogI rikA mAMsAhArI deza hote huye bhI jIvadayAke kArya kara rahI haiN| isa viSayameM DAkTara ailena bhI sambandhameM bhAratase bahuta Age haiM / bhAratavarSakA bar3A bhArI kArya kara rahe haiN| dAvA hai ki vaha kaI aise vizvadharmokI janmabhUmi 91-A - - TricanApalIke pAsa putturake kulumiyAryA mandiramaM do tIna mAhake bher3ake baccoMkI gardane dA~toMse kATa kara athavA churIma cheda karake devI ke sAmane unakA rakta cUmA jAtA hai !! isa ghora rAkSasI kRtyane to gvakhvAra jaMgalI jAnavarIko bhI mAta kara diyA hai| antoo ! int anaakrikkkottumai ennnrru allliymoo hai, jisakA AdhAra prema aura ahiMsA hai, to bhI prANAMtaka kaSTa diyA jAtA hai| dakSiNa bhArata isa yaha atyanta khaMdakI bAta hai ki vaha jIvadayA aura viSayameM zepa bhAratase bhI bAjI mAra le gayA hai| prAgirakSAke viSayameM maMsArake anya dezoMsa bahuta vahA~ mUka pazuoMpara dharmake nAmapara bar3e-bar3e amApIche hai / saMsArakA eka bahuta pichar3A huA nuSika atyAcAra kiye jAte haiN| jinheM dekha-sunadeza hai| kara roMgaTe khar3e hote haiM aura dimAg2a cakaga jAtA hai / lekhameM diye gaye kucha citrAMse ina atyAcAroMbhAratavarSa meM abhI taka paramAtmA aura dharmake kA AbhAsa milatA hai| unake yahA~ puna: ullegya nAmapara bar3e bar3e atyAcAra karake prANiyoMko karanekI AvazyaktA pratIta nahIM hotii|
Page #104
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa : kiraNa 1] ahiMsAdharma aura dhArmika nirdayatA inake atirikta dakSiNake aneka jiloMmeM nirdayatAke ye kucha udAharaNa haiM, jo prAya: tilaka yajJake liye bakaroMke mAranekI yaha prathA bahuta chApa dhArI hinduoMke dvArA kiye jAte haiM, aura joroM para hai ki bakaroMke aMDakoSoMko kisI kiye jAte haiM khUba gA bajAkara-hiMsAnandI raudra bhArI vastuse dabAkara kucalane zrAdike amAnuSika dhyAnameM magna hokara !! saMsArake aura bhI bhAgoM meM karma dvArA una mUka pazuoMko maraNAntika vedanA inake jaise anya aneka aise kukarma kiye jAte haiM, pahu~cAI jAtI hai| jinako sunakara hRdaya kA~pa uThatA hai aura samajhameM isa prakAra pazuoMko dharmake nAma para asahya nahIM pAtA ki aise kara koMke karane vAle manuSya yaMtraNA pahu~cAne vAle kukRtyoMke athavA dhArmika haiM yA rAkSasa athavA jaMgalI jAnavara !! i . MMA WHA .. . nelora jileke moper3a nAmaka sthAnapara devIke maMdirake sAmane eka cAra phuTa gaharA gar3hA khodakara usameM eka bhaiseko utAra kara maz2abUtIse bAMdha diyA jAtA hai| isake pazcAt kucha loga usako bhAlese chedakara jAnasa mAra DAlate haiN| ye loga pahalese usakI isa prakAra mAranekI zapatha lete haiN| pAzcAtya deza yadyapi mAMsAhArI haiM kintu una para adhika bojhA lAdanA, unako peTa se kama vahA~ prayoga zAlAoMko chor3akara anyatra pazuoM cArA denA, nirdayatApUrvaka pITanA aura paira bAMdhakara ko yaMtraNA pahuMcAkara nahIM mAga jAtA / vahA~ lejAnA Adi kArya pAzcAtya dezoMmeM kAnUna pazuoMke Upara nirdayatApUrNa vyavahAra karane ke viruddha ghoSita karadiye gaye haiN| sana 1860 meM viruddha kAnUna bane hue haiM, jinakA ullaMghana karane mAnanIya misTara icinamanane bhAratIya kosilameM para jurmAne se lekara jela takakA daMDa diyA jAtA bhI 'pazu nirdayatA nivAraka' bila upasthita kiyA hai| pazuoMko gAr3I meM jIta kara adhika calAnA. thaa| yadyapi isa aikTa ke anumAra pazuoMke mAtha
Page #105
--------------------------------------------------------------------------
________________ -8 anekAnta kiye jAne vAle aneka nirdayatApUrNa kAryoMko avaidha karAra dediyA gayA thA, kintu dharmake nAmapara kIjAnevAlI nirdayatAkA isameM bhI antarbhAva nahIM kiyA gyaa| isa bAtako pratyeka vyakti samajha sakatA hai ki mArane pITane adhika bojhA lAdane AdimeM pazuoM ko itanA duHkha nahIM hotA, jitanA bAMdha- jUr3akara bhAloMse chedane Uparase va bhAle para DAlane, gudA mArga meM lakar3I DAlakara mu~ha meM se raka qAnUna' meM kucha aura saMzodhana kiye haiM, kintu dharma ke nAma para kI jAne vAlI nirdayatAko usameM bhI avaidha nahIM kiyA gayA, yaha khedakA viSaya hai / [kArtika, vIra nirvANa saM0 2465 nikAlane, zrAntoMko khIMcane aura aNDakoSoMko kucalane AdimeM hotA hai / paraMtu kheda hai ki qAnUna nirmAtAoMne ina kAryoMko nirdayatApUrNa mAnate hue bhI dharma meM hastAkSepa karaneke bhayase nahIM rokA !! hA~ isa viSaya meM briTiza bhAratakI apekSA dezIrAjyoMne kucha adhika kArya kiyA hai niz2Ama haidarAbAdane jUna 1638 se apane rAjyameM gaU aura sitambara 1938 meM bhAratIya vyavasthApikA sabhA (Legislative Assembly) ne apane zimalA - sezana (Soession) meM 'pazu nirdayatA nivA dakSiNI kaTa jile ke virudhacalam tAlluka ke maduvettimaMgalam nAmaka sthAna meM sUrake choTe choTe jIvita baccoko bhAlese bIMdhakara aura use vidhe rUpameM hI bhAloMpara uThAe hue Ama sar3akoM para jalUma banAkara calate haiM d U~TakI qurabAnI karanA kAnUna dvArA banda kara diyA hai| maisUra, TrAvanakora tathA uttarI bhAratake aneka rAjyoMne bhI apane yahA~ bali virodhI kucha qAnUna banAe haiM / pAThakoM se yaha chipA nahIM hai ki lokamataka prabala virodhake kAraNa hI bhArata sarakArane satI
Page #106
--------------------------------------------------------------------------
________________ dada varSa 2 kiraNa 1] ahiMsA dharma aura dhArmika nirdayatA prathAko banda kiyA hai, bAlavivAhoMmeM kucha rukAvaTa lokamata prabalatAko dekhakara dharmameM bhI hastAkSepa DAlI hai, lAhaura meM bUcar3akhAnA banAne ke vicArakA karatI hai / ataH hamako bhAratake kone konemeM parityAga kiyA hai aura baMgAla sarakArane abhI- aAndolana karake dharmake nAmapara pazuoMpara kiye abhI eka qAnUna banAkara prAMtako phUkA prathAko jAne vAle ina ghora atyAcAroMko ekadama baMda banda kiyA hai| karA denA cAhiye / isa samaya mahAtmA gAMdhI tathA ina udAharaNoMse yaha spaSTa hai ki sarakAra paMDita javAharalAla neharU taka pazubaliko jaMgalI eka . - M.. . 10 - --- .. . . P dule uyanapallI jaise sthAnoM meM jIvita pazukI balI dete samaya usa kI gardanako thor3AsA kATa liyA jAtA hai phira usa Tapakata hue raktako kaTorase devIke sAmane piyaajaataahai| becArA pazu mahAvadanA bhogatA huA tar3apa 2 kara prANa de detA KORK 900 iO prathA banalA kara usakA virodha kara rahe haiN| aura virodhameM uThe hue haiN| ataH yaha avasara AndIbhI kucha sajana prANoMkI bAjI lagAkara pazubalike lanake liye bahuta anukUla hai| -* **:* isa legvake ligvanameM madrAsakI sAutha iNDiyana dharmaniTeriyana lIgakI orase hAlameM prakAzita (I tarian Outlook) nAmaka pustakakA pUrA upayoga kiyA gayA hai-citrabhI usI parame liye gaye haiN| isake liye hama ukta lIgakA hRdayase AbhAra mAnate haiM aura sAtha hI usake saMcAlakoM tathA kAryakartAmokA khulA dhanya vAda karate haiM, jo mAnava samAjaka kalaMkarUpa me nidaya evaM kara banividhAna kI rokake liye prayatnazIla haiN| ---lemvaka
Page #107
--------------------------------------------------------------------------
________________ sampAdakI 1 prAstAvika nivedana vIranirvANa saMvat 2457 ke prArambha hote uThAnA par3A thA / isa ghaTeko pradarzita aura usakI pUrti ke liye apIla karate huye maiMne usa samaya likhA thA hI kArtika sudimeM, 'anekAnta' ke prathama varSakI 12 vIM kiraNako prakAzita karate hue, agale varSakI jo sUcanA nikAlI gaI thI usameM samantabhadrAzramakA sthAna parivartana, nayA Diklerezana, nayA presa - prabandha aura posTa oNphisakI naI rajisTarI Adi kucha kAraNoMke vaza dUsare varSa kI prathama kiraNako vizeSAGka rUpase caitra meM nikA lanekI sUcanAkI gaI thii| usa samaya kisIko svaprameM bhI yaha qhayAla nahIM thA ki ukta 12 vIM kiraNa aura isa prathama kiraNake madhyameM pUrA ATha varSakA antarAla hogA aura mujhe itane lambe samaya taka apane pAThakoM kI sevAse vaMcita rahanA par3egAzrIkebalI bhagavAn hI jAnate hoMge ki isa kiraNa ke udayameM usa samaya ThIka ATha varSakA zrabAdhAkAla par3A huA hai| yahI vajaha hai jo isa bIcameM kiye gaye prayatna saphala nahIM ho sake aura yadi eka mahAna suvarNa avasara prApta bhI huA to, usa samaya maiM svayaM patrakA sampAdanabhAra uThAneke liye tayyAra na ho sakA / pAThakoM ko mAlUma hai ki 'anekAnta' ko usa ke prathama varSa meM (00) ru0 ke qarIbakA ghATA 7075 * dekho prathama varSakI kiraNa 12, pR0 668-69 ARDWARE ghATA uThAna "yaha ghATA bajaTake bhItara hI rahA, itanI to santoSakI bAta hai / aura yaha bhI ThIka hai ki samAjake prAyaH sabhI patra ghATesa cala rahe haiM aura unakI sthiti Adiko dRSTise yaha ghATA kucha adhika nahIM hai / aise patroMko to zurUzurU meM aura bhI adhika par3atA hai; kyoMki samAjameM aise U~ce gaMmbhIra tathA Thosa sAhityako par3hanevAloM kI saMkhyA bahuta kama hotI hai - jainasamAjameM to vaha aura bhI kama hai / aise pAThaka to vAstava meM paidA kiye jAte haiM aura ve tabhI paidA ho sakate haiM jaba isa prakAra - ke sAhityakA janatAmeM aneka yuktiyoMse adhikAdhika pracAra kiyA jAya - pracArakArya meM bar3I zakti hai, vaha lokaruciko badala detA hai / parantu vaha pracArakArya tabhI bana sakatA hai jaba ki kucha udAra mahAnubhAva aise kArya kI pITha para hoM aura usakI sahAyatAmeM unakA qhAsa hAtha ho| jitane hindIpatra Aja unnata dIkha par3ate haiM, unakI unnatike itihAsameM yahI rahamya saMnihita hai ki unhoMne
Page #108
--------------------------------------------------------------------------
________________ 101 varSa 2 kiraNa 1] sampAdakIya zurU zurUmeM khUba ghATe uThAe~ haiM, parantu unheM una nikAlA jaay| parantu donoM meM se eka bhI bAta ghAToMko pUrA karane vAle milate rahe haiM aura isa- na ho sakI ! isa viSayameM likhA par3hI AdikA liye ve utsAhake sAtha barAbara Age bar3hate rahe haiN| jitanA parizrama kiyA gayA usakA tAtkAlika udAharaNake liye 'tyAgabhUmi' ko lIjiye, jise koI vizeSa phala na nikalA / hA~ kalakatteke prasiddha zurU-zurUmeM ATha-ATha nau-nau hajArake karIba taka vyApArI, evaM pratiSThita sajjana bAbU choTelAlajI prativarSa ghATA uThAnA par3A hai, parantu usake sira ke hRdayameM usane sthAna jAkara banAyA, unhoMne kucha para bir3alAjI tathA jamanAlAlajI bajAja jaise mahAyatA bhI bhejI aura ve acchI sahAyatAke mamayAnukUla uttama dAnI mahAnubhAvoMkA hAtha hai, liye vyApArAdikI anukUla paristhitikA avasara jo usake ghAToMko pUrA karate rahate haiM, isaliye dekhane lge| vaha barAbara unnati karatI jAtI hai tathA apane janavarI mana 1634 meM 'jayadhavalAkA prakA mAhityaka pracAradvArA lokaciko badala kara nitya zana' nAmakA merA eka lekha prakaTa huA, jise naye pAThaka utpanna karatI rahatI hai aura vaha dina par3hakara ukta bAbU sAhaba bahuta hI prabhAvita hue, aba dUra nahIM hai jaba usake ghATekA zabda bhI sunAI unhoMne 'anekAnta' ko punaH prakAzita karAkara mere nahIM par3egA kintu lAbha hI lAbha rhegaa| 'ane- pAsakA saba dhana le lenekI icchA vyakta kI aura kAnta' ko abhI taka aise kisI sahAyaka mahAnu- patradvArA apane hRdgata bhAvakI sUcanA dete hue bhAvakA sahayoga prApta nahIM hai| yadi kimI udAra likhA ki, vyApArakI anukUla paristhiti na hote mahAnubhAvane isakI upayogitA aura mahattAko hae bhI maiM anekAntake tIna sAlake ghATeke liye mamajhakara kisI mamaya imako apanAyA aura isa mamaya 3600) ma0 eka muzta zrApako bheTa isake sirapara apanA hAtha rakgvA to yaha bhI karaneke liye protsAhita haiM, Apa use aba zIghra vyavasthita rUpase apanA pracArakArya kara sakegA hI nikAleM / uttarameM maiMne likha diyA ki maiM isa aura apaneko adhikAdhika lokapriya banAtA hazrA mamaya vIrasaMvAmandira nirmANa kArya meM lagA ghATesa sadAke liya mukta hojaaygaa| jainasamAja hA hai-jaga bhI avakAza nahIM hai-bilDiMgakI kA yadi acchA honA hai to jarUra kisI-na-kisI samApti aura umakA udghATana muhUrta ho jAneke mahAnubhAvaka hRdayama isakI ThAsa mahAyatAkA bhAva bAda anakAnta' ko nikAlane kA yatna bana sakegA, udita hogA, aisA merA aMtaHkaraNa kahatA hai| Apa apanA vacana dharohara rakam / canA~ca vIradevatA haiM isa ghATako pUrA karaneka liya kauna-kauna maMbAmandirake udaghATanake bAda sitambara mana udAra mahAzaya apanA hAtha bar3hAte hai aura mujha 1936 meM, 'jainalanagAvalI' ke kAryako hAthameM utsAhita karate haiN| yadi 6 majana sau-sau rupaye lete hae jo sacanA nikAlI gaI thI umameM yaha bhI bhI dekheM to yaha ghATA sahaja hI meM pUrA ho mRcina kara diyA gayA thA ki-"anekAntako bhI makatA hai|" nikAlanakA vicAra cala rahA hai / yadi vaha merI isa apIla evaM sAmayika nivedana para dharohara murakSita huI aura vIramavAmandirako prAyaH koI dhyAna nahIM diyA gayA sau-mau rupaye mamAjake kucha vidvAnoMkA yatheSTa mahayoga prApta ho kI sahAyatA denevAle sajana bhI Age nahIM makA nA, Azcarya nahIM ki 'anekAnna' ke punaH prakA zrAe / maiM cAhatA thA ki yA to yaha ghATA pUrA kara zanakI yojanA zIghra hI prakaTa kara dI jAya / " diyA jAya aura yA Aga ko koI sajana ghATA parantu vaha dharohara sukSita nahIM rhii| bAbU uThAnaka liye tayyAra ho jAyeM tabhI anekAnta' mAhaba dharmakAryaka liye maMkalpakI huI apanI uma
Page #109
--------------------------------------------------------------------------
________________ 102 anekAnta rakamako adhika samaya taka apane pAsa nahIM rakha sake aura isaliye unhoMne use dUsare dharmakArya maM de ddaalaa| bAda ko yaha sthira huA ki cUMki 'jaina lakSaNAvalI' aura 'dhavalAdizruta- paricaya' jaise granthoM ke kAryako hAtha meM liyA jArahA hai, isaliye 'anekAnta' ke prakAzanako kucha samaya ke liye aura sthagita rakkhA jAya / tadanusAra 28 jUna sana 1637 ko prakaTa honevAlI 'vIrasevA mandira - vijJapti meM bhI isa bAta kI sUcanA nikAla dI gaI thI / sAlabhara meM janalakSaNAvalI Adike kAmapara kucha kAvR pAneke bAda maiM cAhatA thA ki gata vIrazAsanajayantI' ke avasarapara 'anekAnta'ko punaH prakAzita kara diyA jAve aura usakA pahalA aMka 'vIrazAmanAka' ke nAmamaM vizeSAGka rahe, jisase vIrasevAmaMdirameM hone vAle anusandhAna (risarca) tathA sAhityanirmANa jaise mahatvapUrNa kAryoMkA janatAko paricaya milatA rahe parantu yoga na bhir3A ! imataraha 'anekAnta' ko phirase nikAlanekA vicAra merA usI samaya se cala rahA hai- maiM usase jagabhI g2Aphila nahIM huA haiM / " harSakA viSaya hai ki ukta vIrazAsanajayantIke zubhaavasarapara hI zrImAna lAlA tanamukharAyajI (mainejiMga DAyarekTara tilaka bImA kampanI) dehalIkA, bhAI ayodhyAprasAdajI goyalIya mahita, utsavake pradhAnakI haisiyatase vIrasevAmandira meM padhAranA huA | Apane vIrasevAmandirake kAryoMko dekhakara 'anekAntake' punaH prakAzanakI AvazyaktAko mahasUsa kiyA, aura goyalIyajIko to usakA banda rahanA pahale se ho khaTaka rahA thA ve usake prakAzaka the aura unakI dezahitArtha jelayAtrAke bAda hI vaha banda huA thA / ataH donoMkA anu rodha huA ki 'anekAnta' ko aba zIghrahI nikAnA cAhiye / lAlAjIne ghAMTeke bhArako apane Upara lekara mujhe Arthika ciMtAse mukta rahanekA vacana diyA aura bhI kitanA hI AzvAsana diyA [ kArtika, vIranirvANa saM0 2465 sAtha hI, udAratApUrvaka yaha bhI kahA ki yadi patrako lAbha rahegA to usa sabakA mAlika vIrasevAmandira hogA / aura goyalIyajIne pUrvavana prakAzaka ke bhArako apane Upara lekara merI prakAzana tathA vyavasthA saMbandhI cintAoM kA mArga sApha karadiyA / aisI hAlata meM dIpamAlikAse - naye vIranirvANa saMvatake prArambha hote hI anekAntako phirase nikAlanekA vicAra sunizcita hogayA / usIke phalasvarUpa yaha pahalI kiraNa pAThakoMke sAmane upasthita hai aura isa taraha mujhe apane pAThakoMkI punaH sevAkA avasara prApta huA hai / prasannatAkI bAta hai ki yaha kiraNa ATha varSa pahalekI sUcanA anusAra vizeSAGkake rUpameM ho nikAlI jA rahI hai / isakA sArA zreya ukta lAlAjI tathA gAyalIyajIko prApta hai - khAsakara anekAntake punaH prakAzanakA saharA to lAlAjIke sarapara hI ba~dhanA cAhiye, jinhoMne usa alAko haTAkara mujhe isa patrakI gati deneke liye protsAhita kiyA, jo abataka isake mArga meM bAdhaka banI huI thii| isaprakAra jaba anekAntake punaH prakAzanakA seharA lA0 tanasukharAyajIke sirapara ba~dhana! thA, taba isase pahale usakA prakAzana kaise ho sakatA thA ? aisA vicArakara hameM saMtoSa dhAraNa karanA cAhiye aura vartamAnake sAtha vartate hue rasi pAThakoM tathA dUsare sahayogiyoM ko patrake sAtha sahayoga - viSayameM apanA apanA kartavya samajha lenA cAhiye tathA usake pAlanameM dRr3hasaMkalpa hokara merA utsAha bar3hAnA cAhiye / yaha ThIka hai ki ATha varSake bhItara merA anubhava kucha bar3hA jarUra hai aura isase maiM pAThakoM ko pahale se bhI kahIM adhika acchI 2 bAteM de sakUMgA; parantu sAthahI yahabhI satya hai ki merI zArIrika zakti pahalese adhika jIrNa hogaI hai, aura isaliye mujhe sahayogakI aba adhika zrAvazyaktA hai| sulekhakoM aura sacce sahAyakoMkA
Page #110
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2 kiraNa 1] sampAdakIya 103 yatheSTa sahayoga mujhe milanA cAhiye aura unheM rUpa denekA vicAra hai usake liye aparimita zakti 'anekAnta'ko eka Adarza patra banAnekA dhyeya ho adhika apekSita hai| ataH samAjako lAlAapane sAmane rakhanA cAhiye / eka acche yogya jIke Arthika AzvAsanakaM kAraNa apane kartavyaklarkakI bhI mujhe kitanehI dinase z2arUrata hai, yadi se vimukha na honA cAhiye; pratyuta, apane sahayogausako saMprApti hojAya to merI kitanI hI zaktiyoM dvArA lAlAjI ko unake kartavyapAlanameM barAbara ko saMrakSaNa mile aura phira bahutasA kArya sahaja protsAhita karate rahanA caahiye| hI meM nikAlA jA sakatA hai| mere sAmane jainalakSaraNAvalI, dhavalAdizrutaparicaya aura aitihAsika antameM maiM apane pAThakoMse itanA aura bhI jainavyaktikopa-jaise mahatvapUrNa graMthoMke nirmANakA nivedana karadenA cAhatA hU~ ki isa patrakI nIti bhI darakADhara kAma mAmane par3A huA hai, samAja badastUra apane nAmAnukUla vahI 'anakAnta nIti' maga zaktiko jitanA hI surakSita ragvagA- hai jisa 'jainI nIti' bhI kahate haiM, jisakA ullekha umakA anAvazka vyaya nahIM hone degA-utanA hI prathama varSakI pahalI kiraNake pRSTa 56, 57 para vaha mujhase adhika saMvAkArya le skNgaa| merA to kiyA gayA thA aura jo svarUpase hI maumya, udAra, atra marvasva hI samAjake liye arpaNa hai zAntipriya, virodhakA mathana karane vAlI, loka ___yahA~para kimIko yaha na mamamalanA cAhiye vyavahArako samyak vartAvane vAlI. vastutatvakI ki jaba lA0 tanamukharAyajI na sAga Arthika prakAzaka, lokahinakI mAdhaka, evaM siddhikI dAnA bhAra apane Upara le liyA hai taba cintAkI kauna hai: aura isaliye jimameM sarvathA ekAntatA, nira bAta hai ! arthAdhArapara to acche se acche yogya pakSa-naya vAdanA, amatyatA, anudAratA athavA klaka kI yojanAkI jAsakatI hai aura cAhe jaise kisI sampradAya-vizapa anucina pakSapAtaka liye mulagyakoMsa lagya prApta kiye jAsakate haiN| parantu koI sthAna nahIM hai / isa nItikA anusaraNa karake emA samajhanA ThIka nahIM hai| lA0 tanamukhagayajI lokahitakI dApamaM likha gaye prAyaH una mabhI kI zakti paribhita hai aura ve zrApanI usa zaktikaM lagboMko isa patrameM sthAna diyA jAmakegA, jo anusAra hI Arthika sahayoga pradAna kara sakate haiN| yaktiparammara ho, zipa tathA maumya bhApAma ligva parantu samAjakI zakti aparimita haiM aura ane- gaye ho. vyaktigata AnepAma dara ho aura jinakA kAnta' ko jima rUpameM UMcA uThAne tathA vyApaka. lanya kimI dharma vizeSakI tauhIna karanA na ho| 2 luptaprAya jaina-graMthAMkI khoja anekAnta' ke prathama varSakI pahalI kiraNameM kA kucha vizeSa paricaya bhI diyA gayA thaa| yapi lupraprAya jainagranthoMkI khojake liye eka vijJapti samAjane una granthoMkI khAjaka liya kAI vizeSa (naM. 3) nikAlI gaI thI, jisameM gasa granthoM- dhyAna nahIM diyA, phira bhI yaha svazAMkI bAta hai ki ke nAmAdi diye gaye the aura unakI khojakI uma AndolanakaM phalambampa tIna granthAMkA patA praraNA kI gaI thii| vAdakA una granthAMkA khAjaka calagayA hai, jisameM eka nA nyAyavinazcaya mRla, liye bRhatpAritoSikakI yojanA karaka eka dRmarI dumarA pramANasaMgraha, bApajJa bhAgyamahita (ye donoM vijJapti (naM04) cothI kiggAmaM prakaTa kI gaI thI grantha prakakalaMkadeyake haiM) aura nImaga vaganagni / aura usameM una grandhAka ullekhavAkyAdi-viSaya- vagaragnikA patA prophamara 0 ena0 upAdhyAya.
Page #111
--------------------------------------------------------------------------
________________ 104 anekAnta [kArtika, vIra-nirvANa saM0 2465 jIne kolhApurake lakSmIsena-maThase lagAyA hai, jahA~ aura isataraha apane kartavya pAlanameM lAparvAhIse vaha tAr3apatroM para likhA huA hai| sAtha ho, yaha kAma liyaa| isake bAda maiMne usa truTisUcIko bhI khoja kI hai ki vaha vAstava meM raviSeNAcAryakA nyAyAcArya paM0 maNicandrajIko dikhalAyA aura banAyA huzrA nahIM hai-jinasenakRta harivaMza- kaI bAra sahAranapura jAkara ArAkI TIkA-pratiparase purANake ullaMkha parase vidvAnoMko use raviSeNA jA~ca karAI / jA~case nyAyAcAryajIne usa truTicAryakA samajhanemeM bhUla huI hai kintu jaTAcArya sUcIko ThIka pAyA aura usapara yaha noTa diyA:athavA jaTAsiMhanandi AcAryakA banAyA huA hai, ___ "zrIpaMDita jugalakizArajI sAhibane bhArI jinheM dhavalakavine apane harivaMzapurANameM 'jaTila parizrama karake isa 'nyAyavinizcaya' ke uddhArakA muni' likhA hai / yaha grantha prophesarasAhabake udyogase-unhIMke dvArA sampAdita hokara-mANika saMzodhana kiyA hai| yadi itane parizramake sAtha yaha truTi-sUcI tayyAra na kIjAtI to udadhRta prati candra granthamAlAmeM chapa bhI gayA hai aura aba bahuta kucha azuddha aura adhUrI hI nahIM kintu jaldI hI prakAzita hone vAlA hai| atirikta aura asambaddha bhI rhtii| Ti-sUcI svIpa bhASyasahita pramANasaMgraha grantha pATana (gujarAta) ke zvetAmbara bhaNDArasaM milA hai aura svabuddhAnusAra ThIka pAI gyii|" usakI samprAptikA mukhyazreya muni puNyavijaya tathA (tA0 10-11-1631) paM0 sukhalAlajI ko hai| yaha grantha siMdhI jaina isake bAda maiMne mUlagraMthakI eka acchI sApha granthamAlAmeM chapa gayA hai aura jaldI hI prakaTa kApI apane hAthase likhI aura vicAra thA ki use hone vAlA hai| phuTanoToMse alaMkRta karake chapavAU~gA / parantu nyAyavinizcaya mulakI TIkAparase udadhata paM0 sukhalAlajIne use jaldI hI pramANasaMgrahake karanekA sabase pahalA prayatna zolApurake paM0 sAtha nikAlanA cAhA aura merI vaha kApI mujhase jinadAsapArzvanAthajI phaDakulene kiyA / unhoMne maMgAlI / cunAce yaha graMtha bhI aba pramANasaMgrahake usakI vaha kApI mere pAsa bhejii| jA~canepara mujhe sAtha siMdhIjainagraMthamAlAmeM chapa gayA hai aura bhUmivaha bahutakucha truTipUrNa jAna pdd'ii| usameM mUlake kAdise susajjita hokara pragaTa hone vAlA hai| kitane hI zlokoM tathA zlokArboko chor3a diyA thA mere uThAe hue isa AndolanameM jina sajjanoM aura kitane hI aise zlokoM tathA zlokArboko mUla ne bhAga liyA hai aura ina tIna bahumUlya graMthoMke meM zAmila kara liyA thA, jo mUlake na hokara uddhArakArya meM parizrama kiyA hai una sabakA maiM TIkAse sambandha rakhate the aura bhI kitanI hI hRdayase AbhArI huuN| AzA hai dUsare graMthoMkI khojaazuddhiyA~ thiiN| maiMne una truTiyoMkI eka bRhata sUcI kA bhI prayatna kiyA jaaygaa| abhI to aura bhI tayyArakI aura use paM0 jinadAsajIke pAsa kitane hI graMtha lupta, haiM kuchakA paricaya isa kiraNa phirase jA~cane Adike liye bhejA; parantu unhoMne meM anyatra diyA hai aura zeSakA agalI kiraNameM jA~canekA vaha parizrama karanA svIkAra nahIM kiyA diyA jAyagA /
Page #112
--------------------------------------------------------------------------
________________ | gauravagAthA CUMA. indi cANakya aura usakA dharma | legvaka-muni zrInyAyavijayajI / n. viryamAmrAjya ke saMsthApaka, uddhAraka tathA nandavaMzake rAjAoMke atyAcAra aura dhanapipAmA na bhAratIya sAmrAjyako vistRta evaM vyApaka prajAkI rakSA tathA usa atyAcArI nRpavaMza kA rUpa denevAle mantrIzvara ntures true a times milne witues otures niml" : nAza karanekA zreyabhI Apa cANakyaka nAma zAyadahI isa lekhake lekhaka muni zrI nyAyavi jaya jI kohI thaa| koI bhAratIya vidvAna apa zvetAmbara jainasamAjake eka prasiha lekhaka haiN| Apa bahudhA gujarAtI bhASA meM aura gujarAtI patroM maMtrIzvara cAgAkyane mauryaricita hogA / cANakya meM likhA karate haiN| zodha-khona se Apako acchA sAmrAjya kI sthApanAmeM kitanA mahAn kArya kiyAthA, isa sambandhI 'mauryaprema hai aura ApakI ruci aitihAsika anusandhAna pragvara vidvAna, mahAmutmahI, hai kI bhora vizeSa rahatI hai| yaha laba ApakI umImAmrAjyake itihAsa' nAmaka apanI gajakuzala aura advitIya jhaniyA eka namUnA hai / isameM cANakya ke dharma- pustaka (50 81) meM gAkulakA~gar3I sanAdhipatithe / mauryasAmrA- viSayakI . naI bAna manihAsika vidvAnoMka tihAsakA prophesara zrI. satyaketu jya kI sthApanAka bAda, bar3e : winAra ke sAmane vicAra ke liye prastuta kIgaI hai aura vidyAlaMkAra nI limbane hai ......"bhava usake liye kitanI kI sAmagrI kA saMkalana kiyA candraguptakA samaya bhAtA hai, isa bar3e gajA-mahArAjAMkA yuddha gayA hai / mamrATa candragupta ke bahuta hI kuzAgravaddhi vAgne bhAkara sAre bhAratameM eka meM pachAr3akara, mauryamamrATake nANakya me pradhAna mantrI ke dharma tathA antima mAmrAjyakI sthApanA kI / pahale jIvana ke viSaya meM vartamAnaka aitihAsika sikandara dvArA adhIna kie gae AdhIna banAnakI kuzalatA vidvAnoM ne aba taka koI khAma prakAsa nahIM DAlA, pradezako svAdhIna kiyA / phira zrApamaM hI thii| usa mamaya ke yaha ni:sandeha hI Azcarya kA viSaya hai ! AzA magadhavimnnarAjya ko apane bhAdhIna hai aba unakA mauna bhaMga hogA aura ve gambhIra karake mAre bhAratako rAjanItikadRSTi videzI AkramaNakAra si gaveSaNA-dvArA matya kA patA lagA kara usake prakaTa meM bhI eka kiyA / candraguptane saba kandara, selyukama, yuDImora karane meM saMkoca nahIM kreNge| --sampAdaka / vividha gaSToM ko naSTa kara eka sAmrAjya Adi zatruoMka hamaloMse maturmer DIHIMSHIMSHI sthApita kiyaa| candragupta mauyyehI bhAratakA pahalA aitihAsika mamrATa hai / isa bar3e bhArI kAmamai mauryamAmrAjya aura samasta bhAratakI rakSAkA mukhya usakI sahAyatA karanevAlA bhAcArya cANakyathA / vAstavamai saba zreya Apako tathA Apake sainikoM ko prApta thaa| kucha karanevAlA cANakyahI thA" / 3.ORNOilm. m. * HAN
Page #113
--------------------------------------------------------------------------
________________ 106 anekAnta [varSa 2, kiraNa 1 aba yahA~ vicAraNIya viSaya yaha hai ki itanI cANakya brAhmaNa ina navanandoMkA nAza kregaa| sAmarthya rakhanevAle mahAmantrIzvara kima dharmake nandoMke naSTa hojAnepara mauryyanAMga pRthvI para pAmaka evaM anuyAyI the ? inake jIvana ke viSaya zAmana kreNge| kauTilyahI utpanna candraguptako meM aneka bhAratIya aura pAzcAtya vidvAnoMne bahuta rAjyagaddI para bitthaavegaa"| kucha likhAhai-jaina, bauddha aura vaidikadharmake mudrA rAkSama nATakake TIkAkAra DhUMDhIrAja anuyAyiyAMnebhI likhA hai| kintu eka ko chor3a cANakyakA paricaya dete hue likhate haiM "xxx kara anya saba dharmAvalambiyoMne cANakyakaM dharmake ima brAhmaNakA nAma vissnnuguptthaa| yaha daNDaviSayameM maunahI dhAraNa kiyA hai| hA~, samrAT nItikA bar3A paMDita aura maba vidyAoM meM candragupta jainathe, isa viSaya para bahuta kucha prakAza pAraMgata thA / nItizAstra kA to yaha AcArya DAlA jAcukA hai aura aneka vidvAnoMne muktakaNThase hI thaa|" khAkAra bhI kiyA hai ki mauryasamrATa candragupta jaina- kathAsaritsAgarameM cANakyaka viSayameM dharmAnuyAyI the| lekina samrATa candraguptako jainadharma ligvA hai ki xxx "cANakyane nimantraNa ke upAsaka banAnevAle kauna the, isake viSaya meM jaina- svIkAra kiyA aura mukhya hotA banakara zrAddhameM graMtho ke atirikta prAcIna aura arvAcIna prAyaH baiTha gyaa| eka aura brAhmaNa subaMdhu nAmaka thaa| sabhI granthakAgena maunakA hI avalambana liyA hai| vaha cAhatAthA ki maiM zrAddhagaM mukhya hotA bneN| jainapranthoMmeM mantrIzvara cANakya ke dharmakA ullekha zakaTAra ne jAkara mAmalA nanda ke sAmane peza hI nahIM kiyA gayA, apitu unaka sampUrNa jIvana kiyaa| nandane kahA subandhu mukhya hotA bane / para acchA prakAza DAlA gayA hai / Avazyaka- dumarA yogya nahIM hai / bhayase kA~patA huA zakaTAra niyukti aura payannAsaMgraha jaise prAcIna granthoM cANakya ke pAsa gayA / saba bAta kahasunAI / yaha taka meM maMtrIzvara cANakya ke jaina hone kA pramANa sunanAthA ki cANakya krodhasa jala uThA aura miltaahai| zikhA kholakara pratijJA kI-aba ima nanda kA prathamahI Ajaina mAhityakAroMne cANakya ke sAta dinakaM andarahI nAza karake choDUMgA aura viSayameM jo kucha liyA hai usakA saMkSepameM pari- tabhI marI yaha khulI zimbA bNdhegii| " ( maurya caya dekara, maiM jainasAhityameM pAyAhuA maMtrIzvara mA0 i0 pR. 96 ) kA jIvana-caritra uddhRta kruuNgaa| purANAma prAyaH prasiddha bauddhagrantha mahAvaMza meM likhA hai kiitanAhI milatAhai ki 'navanandoMkA cANakya "caNakka (cANakya) nAmaka brAhmaNana isa dhanabrAhmaNa nAza karegA aura vahI mauryacandraguprako nandakA pracaNDa krodhAvezase vinAza kiyA aura rAjya degA" mAriyoM ke vaMzAgata candagutta ( candragupta ) ko viSNupurANa meM likhA hai ki "usake anantara sakala jambudvIpakA rAjA bnaayaa"| aura isa
Page #114
--------------------------------------------------------------------------
________________ kArtika, vIra nirvANa saM0 2464 ] cANakya aura usakA dharma 107 pranthake TIkAkArane cANakya paricaya isa prakAra sAhUhi bhaNiyaM-rAyAbhavismaha, tato mAduggadiyA hai-- "yaha ucita hai ki ima sthAna para hama ina ti jAhitIti daMtA ghasiyA puNovi Ayari do vyaktiyoM ke viSayoM meM likheN| yadi mujhase yAyA kahiya. bhaNaMti kajjau ettAhe vivatariyA pUchA jAya ki yaha cagaNaka kahA~ rahatAthA aura yaha rAyA bhavissaha ammuka bAlabhAveNa coddasavi, kimakA putrathA ? to maiM uttara dUMgA ki vaha takSa. zilAka hI nivAsI eka brAhmaNakA putrthaa| vaha vijjAThANANi AgamiyANi sottha sAvago tIna vadoM kA jJAtA, zAstrAM gaM pAraMgata, maMtra vidyA saMtuhA" meM nipuNa aura nIti zAstra kA praacaarythaa"| bhAvartha-golla dazamaM caNika nAmakA gA~va sujJa vAcaka ! ina pramANoM se mamajha gae hoMge thaa| usameM caNita nAmako brAhmaNa rhnaathaa| ki cANakya jAti kA brAhmaNa tho, vedazAstra, vaha zrAvakoMke guNa se smpnnthaa| usake ghara nIti-zAstra aura rAjya-zAstra kA mahAn AcArya para jaina zramaNa Thahare huethe| usake gharameM dAr3ha thA aura samrATa candragupta bauddhagrantha kI mAnya- sahita eka putra kI utpatti huii| usa lar3ake ko tAnusAra sAre jambudvIpakA rAjA banA, yaha bhI gurukaM caraNoMmeM namaskAra karAyA aura gurujI ko usI cANakya kA pratApa thaa| kahA ki yaha bAlaka janmasa dAr3ha sahita utpanna kyoM aba jainagranthakAroMna maMtrIzvara cANakyako jo huaahai| sAdhuone pratyuttara diyAki yaha bAlaka jaina mAnAhai usake kucha pramANa uddhRta karate haiM:- rAjA hogA' / yaha suna kara pinAne socA ki (1) Avazyaka sUtrakI niyuktimaM cANakya gajA banane durganima jAyegA, yaha durganima na kI pariNAmikI buddhi ke viSayaga dRSTAnnampa nAma jAya, emA socakara pinAne uma putraka dAdI AtAhai / yathA ko ghima DAlA aura phira prAcArya nivedana "khamae 10 amaccaputte 11 cANakake 12 kiyA / prAcAryane uttara diyA ki aba yaha bAlaka rAjyakA adhikArI nA nahIM rahA, lekina ceva thUlabhaddeca" Avazyaka. bhA. 310 527 rAjyakA saMcAlaka avazya bngaa| anukrama se bAlyAvasthA vyatIta honeke bAda vaha 14 vidyA (2) Avazyaka sUtrakI cUNima ukta gAthAkA kA pAragAmI huA / aura saMtuSTa citta vAlA khulAsA karanaMhue likhAdai : zrAvaka banA / ( aAvazyaka mUtra, malayAgiri TIkA "cANakati, gAllavimae, caNayaggAmA, mahina, bhAga 3, de0 lA0 pu0 tarapha meM prakAzita ) tatthacaNi to mAhaNA, so avagayamAvagA, imI sUtrameM Age cAgAkyakI buddhikA, tasya ghara sAhaThiyA, puttA se jAtA saha nandagajyaka nAzakA aura candraguptakA rAjA dADhAhi, sAhUNa pAesu pADito, kahiyaM ca, banAnekA vistAra se vivacana kiyA hai| lekina
Page #115
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta [varSa 2, kiraNa 1 vistAra ke bhaya se maiM yahA~ usakA ullekha nahIM kI subandhune upaloMke DherameM Aga lagAkara jalA kruuNgaa| aimAhI ullekha tathA vivecana nandisUtra diyaa| jalatA huA cANakya (samabhAva hone se) aura usakI TIkAmaM aura uttarAdhyana sUtrakI uttamArthako prApta huaa| TIkA bhI pAyA jAtAhai / sujJa vAcaka vahA~ma (4) maraNasamAhi graMthaga pR0 129 para likhA dekha sakate haiN| (3) payaNNAsaMgrahake antargata 'saMthArApayaNNA' gabbara pAo vago subuddhinA Ni'ghiNeNa cANako / meM, jo ki jainadharmaka mahAna upAsakoMkI mamAdhi daDDhoNaya saMcalimo sAhudhiI citaNijjAu // 478 // pUrvaka mRtyuka ullekhoMko liye hue hai, tIna gAthAe~ arthAta-cANakya upaloMke Dhera para prAyopa nimna prakArasaM pAI jAtI haiM, jinase maMtrIzvara gamana saMnyAsa ( anazana ) lekara baiThA huAthA cANakyakA paramahitIpAsaka jaina honA spaSTa hai-- uma nirdayI subuddhi (subandhu ) ne Aga lagAkara pATaliputtama pure, cANako NAma vissuo aasii| ___ jalA diyA / jalatA huAbhI cANakya apane vratase sambAraMbhaNiatto, igiThImaraNaM aha NivaNaNo // 7 // calAyamAna na huaa| usane samabhAva nahIM chodd'aa| bhaNulomapUbhaNAe, aha se sattU jamo Dahara deha / so tahavI DajjhamANo, paDivaNNo uttama aTuM // 74 / / aisI dhIratA jIvana meM utAranI cAhiye / guTThayapAbhovagao, subaMdhuNA gobare paliviyammi / (5) terahavIM zatAbdI ke mahAvidvAna aura Dabhato cAgako, paDivaNNo uttama aTuM // 5 // prasiddha itihAsakagara zrIhemacandAcAryajI apane inameM batalAyA hai ki :-pATalIputra nagarameM 'pariziSTaparva' ke AThaveM sargameM cANakyakA paricANakya nAmakA prasiddha (vizruta) vidvAna (maMtrI) caya isa prakAra dete haiN:huaa| jisanemaba mAvadyakarmakA tyAga karake jainadharma __ "idhara golladeza meM eka caNaka' nAmakA gA~va sammata iGgiNI maraNa kA sAdhana kiyaa| anukUla thA, usa gA~va ga caNI nAmakA eka brAhmaNa rahatA pUjA pahAna saM usake zatru ( subandhu ) ne usakA thA aura caNezvarI nAmakI usakI patnI thI, caNI zarIra jalAyA / zarIrake jalate huebhI cANakyanaM uttamArthakA-apane abhimata samAdhimaraNako-. aura caNezvarI donoM hI janmase zrAvaka (jainI) the| - eka samaya jabaki atizaya jJAnavAn jaina muni prApta kiyaa| (samabhAva honesa) gAMbADAmaM prAyopa unake ghara para Akara Thahare huethe, 'caNezvarI' gamana saMnyAsa (anazana) lekara baiThe hue cANakya ne eka dAMtoM-sahita putrako janma diyA / usa * gAthA naM073 ko maujUdagomeM isa gAthA kI sthiti kucha bAlaka ko lekara caNI sAdhu yAka pAsa AyA saMdigdha jAna par3atI hai; kyoki isameM uttamArtha prAptiko usI aura usa bAlakama sAdhuoM ko namaskAra karAkara pAtako vyartha doharAyA gayA hai| ho sakatA hai ki na. 74 kI usake danta-sahita paidA honakA hAla kaha sunaayaa| gAthA prkssiptho| yaha gAthA digambarIya prAcIna grantha 'bhagavatI jJAnI muni bole-bhaviSya meM yaha lar3akA rAjA bhArAdhanA' meM 'gaTThaya' kI jagaha 'go?' pAThabhedake sAtha jyoM kI syoM pAI jAtI hai| -sampAdaka hogA / rAjya janita prArambhasaM merA putra
Page #116
--------------------------------------------------------------------------
________________ kArtika, vIra nirvANa saM0 2465] cANakya aura usakA dharma 109 naraka kA atithi na bane, isa vicArako lekara duSkAlakI vajaha se vahA~ para jaba sAdhuoM ko caNIne pIr3A kA khayAla na karate hue lar3ake ke bhikSA durlabha hone lagI-nirvAha na hosakA-taba dA~toM ko ragar3a diyA aura yaha samAcAra bhI usane AcArya mahAgajane apane ziSya samudAyako vahA~ sAdhuoMko kaha sunaayaa| isa para ve bole-dA~toM se subhikSa vAle dezameM bheja diyA aura Apa vahIM ke ragar3a denesa aba yaha bAnAka cimpAntarita para rahe / unameM se do kSullaka sAdhu gurubhaktivazAta gAjA hogaa| arthAt dusareko rAjyagaddI para baiThA vApisa lauTa Aye aura guru saMvAga rahate rhe| kara rAjya-Rddhi bhAgegA / caNI ne usa bAlakakA inako bhI jaba bhikSA durlabha ho gaI aura gurubhakti nAma 'cANakya' gkAvA / cANakya' bhI vidyA meM bAdhA par3ane lagI, taba ye divyAMjanake prayoga samudrakA pAragAmI zrAvaka huA aura vaha zramaNo- dvArA adRzya karakaM samrATa candraguptakI bhojana pAmaka hAnake kAraNa bar3A mantoSI thA / eka thAlI se AhAra leAte the aura guru-bhakti karate kulIna brahmagaga kI kanyAka sAtha umakA vivAha the| imaprakAra kucha dina vyatIta hogae / eka huA thA" * dina cANakyane candraguptako dubalA dekhakara socA cANakyane naMdavaMzakA nAza kyA kiyA ? ki kyA kAraNa hai jisase candragupta dubalA hotA kaima kiyA ? kina pAyAMsa candraguptako rAjA jAtA hai / mAthahI yaha bhI socA inakI thAlI meM banAkara magadhakaM mAmrAjyako vistRta banAyA ? meM roja AhArakA lopa hojAtA hai, usakA bhI aura kina-kina tarIkAMsa mAmrAjyakA zAsana kyA kAragA hai ? antako unhoMne apanI tarakIba sUtra saMcAlita kiyA ? ina saba bAtoMkA bhI meM jAna liyA ki yahA~ dI zullaka jaina sAdhu mAte acchA varNana zrI hemacandrAcAryana apane ukta pari- haiM. aura ve thAnA meM se bhojana le jAna hai / usa ziSTa parva meM kiyA hai| umI mamaya bAraha vaSa kA magaya jainadharmaka, prani bhakti hAnaka kAraNa eka bar3A bhAga akAla bhI par3A thaa| akAlama cANakya unakA bacAva karate hue candragupta meM prajAko hIkhAnake lie acchA nAha nahIM milatA. kahataha:taba mAdhuoM kI bhI bhikSAma kaThinatAkA haan| svA- "ho. ye nA Apa ke pitRgagA hai| Apake bhAvika hai| isa prasaMgakA varNana karate hue mUri. Upara inakI yahI kRpA hai, jo ye RSivaMza dhAragaNa jI mahArAja limbate haiM: kara ApakaM pAma pAte haiM, aimA kaha cANakyane una __ "idhara jaba vaha bAraha varSakA dubhikSa par3ane mAdhuoM ko vahAM se vidA kiyaa|" lagA taba samthita nAmaka eka AcArya apane ziSya yAda meM cANakya prAcArya mahArAja pAma parivAra ke mAtha candragupraka nagagga rahane the| prAkara una kSullaka mAdhuoMke anyAyako pragaTa * mUla zloka isa lekhaka pariziSTame 1 diye haiN| vahIM karanA huzrA prAcAryako upAlambha dene lgaa| maSa dekho ilokana 194 me 201tk| vAnA sunakara prAcArya mahArAja ne pratyuttara diyA:
Page #117
--------------------------------------------------------------------------
________________ 110 anekAnta "ina becAre chullakakA kyA doSa hai ? jaba tumhAre jaise zrI saMghake agraNI bhI svodara poSaka ho gae / AcArya mahArAjake ina vacanoMkA sunakara cANakya atyanta namratA pUrvaka hAtha jor3akara savinaya nivedana kiyA "bhagavAna ! Apane mujha pramAdokI bhale prakAra zikSAdI hai| Aja se jisa kisI bhI sAdhuko azana-pAnAdikI AvazyakatA hA mere ghara Ae~ aura AhAra grahaNa kareM" / isa prakAra kA abhigraha karake tathA AcArya mahArAja kI bhakti pUrvaka namaskAra karake 'cANakya' apane gRha-vAsa meM cale ge|" isa prasaMga parase pAThaka bhalI bhA~ti samajha jAyeMge ki cANakyakI jainadharmake prati kitanA bhakti prema, evaM zraddhA thI / cANakya ne rAjA ko bhI jainadharmakA upAsaka evaM zraddhAlu jaina zrAvaka banAne meM bharasaka prayatna kiyaathaa| usI samayaka vidyamAna aneka darzanoM ke prAcAryoM tathA sAdhuoM se candraguptako paricaya karAyA thaa| candraguptana anya dharmAvalaMbI sAdhuoM ko apane darabAra meM nimaMtraNa bhI diyA thA / cANakyane una sAdhuzra kI asaccaritratA dikhAkara rAjAko kahA, aba Apa jaina zramaNa nirmanthoMka darzana kreN| cANakyake maha se rAjAne jaina muniyoMko nimaMtraNa diyA / jaina sAdhu apane AcAra ke mutAbika irSA samiti kI saMzodhana karate hue zAntamudrAse Akara apane AsanoM para baiTha gaye / rAjA aura maMtrIne Akara dekhA ki munimahArAja apane AsanoM para zAMti [ varSa 2, kiraNa 1 se baiThe hue haiN| usI samaya sAdhuoM kI prazaMsA karate hue kahA ki - "jaina mahAtmA bar3e jiteMdriya aura apane samayako vyartha naSTa nahIM karane vAle hote haiM" jaina sAdhuoMna rAjAkI pratibodha dekara, - dharmatatva sunAkara aura khAmakara sAdhudharma para prakAza DAlate hue samiti zAMdhate hue apane sthAna para cale aae| taba candraguptako cANakya ne kahA " dekha beTA ! dharma-guru aise hote haiM / ina mahAtmAoMkA AnA aura jAnA kisa prakArakA hotA hai ? aura jaba taka apana loga vahAM para nahIM Ae taba taka kisa prakAra unhoMne apane samayako nikAlA ? ye mahAtmA apane Asanako chor3akara kahIM bhI idhara udhara nahIM bhaTakate / kyoMki ya | mahAtmA yahA~ para idhara udhara phirate tI, avazyameva isa cikanI aura komala giTTImeM inakI padapaMkti + bhI prativimbita hojAtI / isaprakAra jaina mahAtmAoM kI suzIlatA aura jitendriyatA dekhakara candraguptakA jaina sAdhuoM para zraddhA hoI aura dUsare pAkhaNDI sAdhuoM se virakti hogaI jaise yogiyoMkI viSayAMse hotI hai / " * duSkAla bhora sAdhuoM ke isa varNanake mUla zloka lekhake 'pariziSTameM diye hai; vahA~ dekho, zloka naM0 377 se 413 taka / AcArya zrI hemacandrajIne maMtrIzvara cANakya kI jainadharmakA parama upAsaka likhA hai / aura + bhajaina sAdhuoMkI parIkSAbhI usI tarahase kIgaI thI / bhajaina sAdhu jaba taka rAjA nahIM bhAe the taba taka idhara udhara ghUmate rahe the aura TheTha antaHpura taka dekhane lage the| jaba ki jaina sAdhuoM kI parIkSA ke lie sUkSma cikanI miTTI bichAI gaI thI lekina jaina sAdhu to idhara udhara bhaTake binA apane sthAna para baiThe rahe aura jaba rAjA aura maMtrI Ae taba dharma-tazva sunAkara apane sthAna para ge| * mUta zlokoMke liye dekho, lekhakA 'pariziSTa' zloka 430 se 435 taka /
Page #118
--------------------------------------------------------------------------
________________ kArtika, vIra-nirvANa saM0 2465 ] cANakya aura usakA dharma pAThakoMne Upara padabhI liyAhai ki cANakyane cintAse bhI kyA kAma ? aba to samAdhi maraNa candraguptakA bhI jaina banAyA thaa| Age candraguptake se apanA paraloka sudhArU~gA" putra bindusArako bhI cANakyane unake pitAke / isake bAda cANakya maMtrIzvarane mRtyukI samAna jainadharmakA upAmaka bnaayaathaa| maMtrIzvara / taiyArIkI / aura jainadharmake niyamAnumAra saba cANakya jaina thA, kintu sAmAnya jaina nahIM, jIvoMke sAthameM kSamAyAcanA karake, khAnapInAdi dRr3hatAke sAtha pakkA jainadharmakA upAsaka thA saba chor3a karake, mAdhu jaisI tyAga dazA svIkAra parama pAhatAMpAsaka evaM parama zramaNopAsaka thaa| karake tathA jIvana se bhI nispRha banakara anazana isakA prabala pramANa unako mRtyuko ghaTanAse svIkAra kiyaa| pratyakSa milatA hai| pariziSTha parvameM AcArya zrI hemacandra jI isa samrAT candraguptako mRtyuke bAda unakA putra viSayameM likhate haiM ki-"cANakyane dIna-duHmvI bindumAra bhAratakA samrAT bnaa| cANakya unakA arthI janAko dAna denA zurU kara diyaa| jitanA bhI maMtrI huA, aura jaisa mamrATa candragupta cANakya nakada mAla thA usa sabako dAna karake cANakyane kI buddhi anumAra gajya-kArya saMcAlana karatethe nagarakaM bAhara samIpagaM hI sUkhe prAranoM ke Dhera para aura dharmakA pAlana karatathe vaise hI bindumAra bhI baiThakara karmanirjaga liye caturvidhi zrAhArakA cANakyakI zrAjJA kA pAlana karatA thaa| kintu tyAga kara anazana dhAraNa kara liyaa| bindumAra nIti zAstrakA yaha vAkya ThIka hai| "gajA mitraM na ko jaba apanI dhAyamAtAsa apanI mAnAko mRtyu kamyacita" kucha mamaya bAda aimA banA ki subandhu kA yathArtha panA milA taba vaha pazcAtApa karatA nAmakA eka dumaga maMtrA, jise cANakyane hI huA vahA~ pAyA jahA~ para 'cANakya' dhyAnArUr3ha isa mahatvapUrNa sthAnapara baiThAyAthA, cANakya kI thaa| usane cANakyasaM mAphI mAMgate hue kahA :haTAnaka lie SaDyantra racane lgaa| bhAlA rAjA isameM phaMsa gayA aura apane pitA tulya maMtrIzvara "merI bhUla para Apa kucha khyAla na karake mere cANakya ke prati usakA bahama hogayA, aura usane gajyakI mAramaMbhAla pUrvavata hI karo / maiM ApakI unakI zravajJA kA bhAva pradarzita kiyA / mahAnIni prAjJAkA pAlana kruuNgaa"| cANakya bolAvizArada cANakyako bhAga mAmalA mamajhane dera "gajana ! isa vakta nA maiM apane zarIra para bhI na lgii| prAvirameM unhoMne mAnAki -"maiMna hI nispRha hai aba mujhe Apase kyA aura Apake to ima duSTako ima isa pada para prArUda kiyA aura gajyasa kyA "? jaise samudra apanI maryAdAmaM dRr3ha usane mere usa upakArakA yaha badalA diyA ? rahatA hai vaisahI cANakyakA umakI pranijhAma khaira, isake kulakaM ucita yahI badalA yukta thaa| nizcala dekhakara 'bindumAra' nigaza hokara apane aba thor3e dinakI jindagI rahI hai, mujha rAjya- ghara calA AyA "
Page #119
--------------------------------------------------------------------------
________________ 112 anekAnta [vaSa 2, kiraNa 1 maMtrIzvara cANakya anazana lekara dhyAnagaM baiThe karake deva-ganiko prApta kiyA ?" hue haiM, jIvanake antima kSaNa vyatIta ho rahe haiN| yaha prasaMga bahutahI karuNa hai| jisakA krodha usa samaya bhI duSTa subandhu apanI duSTatA nahIM mAmrAjyako naSTa karane meM bhI nahIM hicakatAthA / vahI chor3atA hai / umane socA ki rAjA maMtrAzvara puruSa jainadharma ke pranApamaM kitanA zAnta, kitanA cANakyaka pAma hokara Ae hai, aura mere sAre gambhIra, kitanA sahanazIla aura kitanA kSamAvAna SaDyantrakA bhaMDAphor3a hocukA hai, aba gajA mujhe evaM udAra banA, isakA yaha eka Adarza namUnA hai| daMDa deNge| ataH vaha rAmake pAsa AyA aura jimane zatru-sainyake sAmane yuddhasthala para bhayaGkara apane SaDyantrakI kSamA-yAcanA karane lagA tathA raNa-garjanA kI thI aura jisakI garjanAko suna kahane lagA ki maiM aba una maMtrIjIsa bhI jAkara kara videzI AkramaNakAriyoMke sara cakkara khAne kSamA yAcanA karatA huuN| isake bAda vaha cANakya lagane the, vahI puruSa mRtyuka samaya kitanA zAnta ke pAsa jAkara mAyAcAra pUrvaka apane aparAdhoM evaM gambhIra hotA hai, zatruoM ke prati kitanI kI kSamA-yAcanA karane lagA / aimA karate hue udAratA tathA mahAnubhUnikA paricaya denA hai aura ume vicAra pAyA ki kahIM yaha nagarako vApisa na kitane prAnandase apane Apako kAla ke gAla meM calA zrAve, aura ima kuvikalpameM par3akara umana DAla denA hai ! yaha dRzya sacamuca hI zrAnupama aura unakI vidhipUrvaka pUjAke liye gajAma anumani abhUtapUrva hai / "mRtyurapi mahotsavAyana" imIkA mAMgI jo mingii| i ke bAda zrI hemacandrAcArya nAma hai / jaina granthoM ke atirikta kimI anya subandhuko duSTanAkA nimna prakArase varNana karate granthakAgne moryamAmrAjyake mahAna nirmAtA mantrIhaiM-rAjAkI AjJA pAkara subandhune cANakyakI zvara cANakyako mRtyukaM samayakA kizcitabhI ThIka pUjAkA bar3A hI sundara mAlUma dene vAlA DhoMga vRttAnta nahIM diyA hai / mAlUma hotA hai isameM racA aura usa taraha pUjopacAra karate hue umane jarUra kucha na kucha rahasya chupA huA hai| cupakese sUkhe dhUpAgnikI eka ciMgArI usa AranoM anazana svIkAra karakaM svacchAse aura saharSa ( upalA ) ke Dhera para gigadI, jisapara cANakya mRtyu prApta krne| jainadharma bahu / mahatva mAnatA hai| dhyAnArUr3ha the| isameM agne ( upaloM) kA vaha Dhera mantrAzvara cANakya sAmAnya jaina nahIM, apitu eka zrAnukUla payana kI pAkara ekadama dahaka uThA, aura mahAna AhetApAsaka evaM zramaNAMpAsaka the| mRtyu umaga cANakya kAThakI taraha jalane lage!! cANakya ke samaya vItarAgadavakA dhyAna karanA, apane to pahalese hI catuvidha AhAra kA tyAgakara ana- jIvana ke kie hue pAgakI AlocanA karanA, zana karake baiThe the, ataeva unhoMne niSpakaMpa hokara zatruoMke prati bhI mamAnabhAva tathA kSamAbhAva usa dahakatI huI jvAlAmeM apane prANoM kI samapaNa ragvanA, mana-vacana-kAyasaM zuddha banakara saMsArase * cANakyaka manazanAdi mRtyu paryanta varNanake mUla ilokoM ke liye dekho. lekhakA pariziSTa' zloka na. 457 se 469 /
Page #120
--------------------------------------------------------------------------
________________ kArtika, vIra nirvANa saM0 2464] cANakya aura usakA dharma nispRhatA prApta karanA sAMsArika sabhI kAryoMkA tyAga karanA evaM azanapAnAdi tyAga karake samabhAvapUrvaka mRtyukI gAdage sonA isIkA nAma hai, anazana pUrvaka samAdhimaraNa isameM krodhakA, dInatA kA, anAthatAkA bhAva nahIM hotaa| aisA mahAn vIra maraNa saMprApta karake maMtrIzvarane sadgatikA mArga pakar3A hai| jaina-darzanane isakA nAma "paMDita maraNa" rakkhA hai| dhanya hai aise vIra puruSoM kI jinhoMne apanA jIvana bhAratamAtAkI sevAmeM lagAyA, * pApiyoM kA nAzakara dharmakA rAjya calAyA aura anta meM zrI jinendradevakI zaraNa svIkAra kara Atma-kalyANa kiyA / digambara pranthakArAne bhI mantrIzvara cANakya ke viSaya meM khUba hI likhA hai| bhagavatI ArAdhanA puNyAzrava kathAkoSa aura ArAdhanA kathAkIpa inakA ullekha milatA hai / (6) bhagavatI ArAdhanA meM, joki bahuta prAcIna grantha hai, eka gAthA nimnaprakArase pAI jAtI hai "goTThe pAna vagadI subaMdhuNA gobbare paliyadambhi | Dajmanto cANako paDivagaNAM uttamaM zram || 1556 / / isameM yaha spaSTa ullekha hai ki- govADAka sthAna para cANakya prAyopagamana saMnyAsa lie hue baiThA thA, subandhune upaloMke Dhera meM Aga lagAkara use jalAyA aura vaha jalatA huA ( samabhAva ke kAraNa) uttamArthakA apane abhimatasamAdhimaraNukI prApta huaa| isa kathana ke dvArA sUtrarUpasaM cANakya ke jaina vidhise anazana lene AdikI vaha saba sUcanA kIgaI hai jisakA Upara ullekha kiyA gayA hai / 113 (7) puNyAzrava kathAkoSa meM ( nandimitrakI kathA ke antargata ) nandarAja dvArA cANakya ke vRttavarNana karaneke anantara likhA hai : "aba cANakyako krodha AyA aura vaha nagarase nikalakara bAhara jAne lagA | mArga cANakyane cillAkara kahA "jo koI mere parama zatru rAjA nandakA rAjya lenA cAhatA ho, vaha mere pIche pIche calA Ave" / cANakyakaM aise vAkya sunakara eka candragupta nAmakA kSatriya, jAMki atyanta nirdhana thA yaha vicAra kara ki isameM merA kyA bigar3atA hai ? cANakyake pIche hAliyA / cANakya candragupta ko lekara nandake kisI pracala zatruse jA milA aura kisI upAya nandakA sakuTumba nAza karake usane candraguptako vahA~kA rAjA banAyA / candragumane bahuta kAlataka rAjya karake apane putra vindusArako rAjya de, cANakya ke sAtha jinadIkSA grahaNa kii| (pRSTha 1957) (2) ArAdhanA kathAkaSike tRtIya bhAga, jAMki jainagitrake 17vaM varSa ke upahArarUpa prakaTa huA thA, cANakya ke vinAkA nAma kapila purohita mAtAkA nAma devilA diyA hai aura likhA hai ki usa samaya pATalIputra ke nandarAjyake tIna mantrI the -kAvi, subandhu aura zakaTAla / zeSa cANakya kI jI kathA dI hai usakA saMkSiprasAra ima prakAra hai "kAvitrIne eka samaya zatru rAjAkI rAjA nandake kahane meM dhana dekara vApisa lauTA diyA thaa| pIche se dhana kamatI hojAnese rAjAne kAvi mantrIko unake kuTumba 'sahita jela meM DAla diyA /
Page #121
--------------------------------------------------------------------------
________________ 114 anekAnta [vaSa 2, kiraNa 1 %3 kAviko isase bahuta gumsA aayaa| thor3e samaya tadA te munayo dhIrA, zukla dhyAnena sNsthitaa|| bAda dUsarA zatrurAjA yuddha ke lie cddh'aa| isa samaya hatvAkarmANi ni:zeSa, prApta: siviM jagad hitAm // 42 // rAjAko kAvi mantrIkI yAda AI / rAjAne maMtrI (hindI anuvAda pR0 46-53, mUlakathA pR0 310 ) ko jelase bAhara nikAlA aura rAjyakI rakSAke yadyapi isa kathAmeM bhadrabAhu aura candraguptakA lie koI tarakIba nikAlanako khaa| kAvine nAmamA kA ullekha nahIM hai / tababhI cANakyakA caritra to apane apane buddhibalase zatru rAjAko to vApisa lauTA ko acchI taraha milatA hai| digambara pranthakAroM diyA, kintu pratihiMsAkI bhAvanAse prerita hokara ne maMtrIzvara cANakyako sAmAnya zrAvaka nahIM, cANakyako rAjya ke viruddha uksaayaa| cANakyane sAmAnya sAdhu nahIM, kintu mahAna AcArya maanaahai| nanda rAjAko mAra diyA aura khuda rAjA bana baiThA itanA hI nahIM kintu, isa kalikAlameM-pazcama yuga bahuta varSoM taka rAjya calAkara saMsAra chor3akara meM bhI inako apane ziSyoM sahita mokSameM jAne digambara dharmaka mahidhara AcAryake pAsameM digambara nakakA ullekha kiyA hai / lekina apanako isamasa dIkSA svIkAra kI / cANakya muni bar3e bhArI itanA hI phalitArtha nikAlanA hai ki maMtrIzvara cANakya jainadharmI thaa| vidvana aura tejasvI the| imaliye thAr3e hI mamaya ga unheM prAcAryapada mila gyaa| cANakya muni aba jarA itihAsakI taraphabhI najara ddaaliye| 500 ziSyoMke sAthama bhUtala para vicarane lge| maMtrI cANakya samrAT vindumArake samayameM bhI vidyamAnathe aura samrATa bindusArane unakI hI nandarAjA kA dUsarA mantrI subandhu thaa| mahAyatAse rAjya vistRta kiyAthA yaha bAta vartanandarAjakI mRtyuke bAda subandhu krauMcapurake rAjA mAna samayakaM itihAsajJoMko bhI mAnya hai| dekhiye, kA maMtrI banA / cANakya muni vihAra karate karate maurya sAmrAjya ke itihAsamaM vidvAn lekhaka likhate krauMcapurameM aae| maMtrI subandhuko cANakya muni haiM ki " 16 vIM zatAbdike prasiddha tibbatI lekhaka ke prati dvaSa prakaTa huaa| nanda rAjAkA badalA tArAnAthane likhA hai ki "bindumArane cANakyakI lene ke liye muni saMghake cAroM tarapha ghAsa DalavA sahAyanAma molaha rAjyoM para vijya praaptkii'| kara (?) unakI jindA jalavAne ke lie prAga phira bhAMga likhA hai ki " yaha bAta asaMbhava nahIM lagAdI gaI / cautarapha Aga jalane lagI muni saMgha dhyAnamaM rhaa| cANakya muni bhI zukla dhyAna ___* kathA-kArakA yaha ulleva nirA bhUlabharA jAna par3atA hai| dUsare kisI bhI mAnya digampara granthase isakA samarthana nahIM hotaa| dhyAte-jyAte karmoM kI kSaya kara mokSameM pahu~ce (?) aisA mAlUma hotA hai ki 'paDivANo uttama aTuM' jaise vAkyameM isa kathanake pichale do zloka isa prakAra hai- prayukta hue. 'uttamArtha' zabdakA bhayaM usane mokSa samajha liyA hai; jabaki purAne aparAjitari jaise TIkAkAra usakA artha rajatraya' pApI subandhu nAmA ca maMtrI mithyAtvadUSitaH / dete hai aura prasaMgase bhI vaha bodhi-samAdhikA sUcaka jAna samIpe tanmunIndra kArIvAgni kudhIrdadau // 4 // par3atA hai| -smpaadk|
Page #122
--------------------------------------------------------------------------
________________ kArtika, vIra-nirvANa saM0 2465 ] cANakya aura usakA dharma 115 hai ki cANakya samrAT bindumAra ke samaya taka cANakyaka kauTilya, cANakya aura viSNugupta vidyamAnaho aura maurya-mAmrAjyako sudRr3ha karane ye tIna nAma to prasiddha haiM, kintu AcArya zrI kA nirantara prayatna karatA rahA ho| vastunaH hemacandrajInaM apane abhidhAna cintAmagi nAmaka AcArya cANakya bhArataka itihAsameM hI nahIM, suprasiddha koza granthamaM cANakyaka mATha nAma die apitu saMmArake itihAsameM eka advitIya aura haiN| yathAapUrva mahApuruSa hai| maurya-mAmrAjyake rUpameM vAtsyAyano malinAgaH kuTilaz caNakAtmajaH / sampUNa bhAratako saMgaThina karanA tathA bhAratako drAmila: pakSila svAmI viSNugupto'Ga gulazca saH | itanA zaktizAlI banAnA prAcArya cANakyakA hI arthAt-vAtsyAyana, mallinAga, kuTila(kauTilya), kArya hai"| cANakya (pAlIbhASAmeM 'caraNaka' aura prAkRtameM cANaka hotA hai) drAmila, pakSilasvAmI, viSNugupta ___ sujJa vAcaka ! Uparake vAkyoMse samajha gae aura aMgula, ye cANakya ke nAma haiN| hoMge ki maMtrIzvara cANakyane hI bhAratIya mahA ___yadyapi ajaina pranthakAgana maMtrIzvara cANakya mAmrAjyakA marjana kiyA thaa| matrIzvara cANakya / ke viSayameM bahuta kucha likhA hai, parantu inake dharmaka jAnika brAhmagA the lekina dharmase dRDha jainiithe| majha khyAla hai ki pu. pA. prAcArya zrIvijayendrasUri viSayameM kisIne izAga taka bhI nahIM kiyA ; jaba ki sabhI jaina granthakAgane eka mata hokara muktakaMTha jI mahArAjane 'prAcIna bhAratavarSakA siMhAvalI se svIkAra kiyA hai ki maMtrIzvara cANakya jaina kana' nAmaka apanA pustaka pR0 26 meM liyA hai ki "tI cANakyane paNa jaina gaNAve cha paThA the| bhAratIya ainihAsika sAhityage jaina mAhitya kA bahuta bar3A himmA hai| isa tarapha hama upekSA zAstrakArI ema kaha che ke cANakya jaina na htaa"| aba mujhe vizvAma hai ki.pA. AcArya mahArAja nahIM kara sakate / sAhitya va inihAsapremI vidvAnoM mere die hue upayukta pramAgAsa apane vicAgema ko merA mAdara nimatraNa hai ki ve maMtrIzvara cANakyaka dharmaka viSayameM maiMne jo pramANa die haiM avazya parivartana krNg| maMtrIzvara cANakya jaina unako dhyAnase par3heM, vicAravinimaya tathA carcA the, imaka viSayamaM vatAmbara aura digambarake kareM aura satya bAta ko svIkAra kreN| yahI merI prAcIna-arvAcIna sabhI sAhityakA eka mt| zubhecchA hai|
Page #123
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta [varSa 2, kiraNa 1 pariziSTa (zrI hemacandrAcArya-viracita pariziSTa parva ke ve sarga ke-cANakya-viSayaka kucha aMza ) "itazca golla vipaye grAme caNakanAmani / brAhmaNo'bhUJcaNI nAma tad bhAryA ca caNezvarI // 164 // babhUva janma prabhRti zrAvakatva caNazcaNI / jJAnino jaina munayaH paryavAtsuzca tad gRhe // 16 // a.yadA tadgatairdantazcaNezvayAM sunojani / jAtaM ca tebhyaH sAdhubhyastaM namo'kArayaccaNI 166 / / taM jAtadantaM jAtaM ca munibhyo'kathayaccaNI / jJAnino munayo'pyAkhyanbhAvI rAjaipa bAlakaH // 17 // rAjyArambheNa matputro mA bhUnnarakamAgiti / agharSayattasya dantAnpIDAmagaNayazcaNI // 16 // sa munibhyastadapyAkhyanmunayo'pyevamUcire / bhAvyeSa bimbAntarito rAjA radanagharSaNAta // 16 // caNI cANakya ityAkhyAM dado tasyAGga janmanaH / cANakyo'pizrAvako'bhUtsarva vidyAbdhi pAragaH 200 // zramaNopAmakatvena sa santoSadhanaH sadA / kulIna brAhmaNasyai kAmeva kanyAmupAyata // 201 / / itaztasminduSkAle karAle dvAdazAbdake / AcAryaH susthito nAma candragupta pure'vamat // 377 / / annadauHsthyena nirvAhAbhAvAni jagaNaM sa tu / dezAntarAya vyasRjattatraivAsthAtsvayaM punaH // 378 // vyAghuTyatullako dvau tu tatraivAjagmatuHpunaH / prAcAryaizca kimAyA tAviti pRSTA vazamatAm // 376 / / viyoga guru pAdAnAM na hyAvAM so dumIzvahe / tadvaH pArzve jIvitaM vA maraNaM vAvayoH zubham // 380 // AcAryaH smAha na kRtaM yuvAbhyAM sAdhvamutrahi / agAdhe kleza jaladhau yuvAM mugdhau pratiSyathaH 381 // ityuktvA tAvanujJAto guruNA tatra tasthatuH / bhaktyA zuzrUSamANo taM tatpadAmbhojapaTa padau 382 // tato durbhikSa mAhAtmyadbhikSayAtyalpa labdhayA / sArayitvA gurUNAM to bhuJjAnAvatyasIdatAm 383 / / adRzyIbhUya sambhUya to dvo tatraiva vAmare / bhojanAvasare candraguptasyAbhyarNabhIpatuH // 387 / / adRzyamAnau tau tullo candraguptasya bhAjane / bubhujAte yathAkAma bandhU prANa priyAcivA // 388 / evaM dine dine tAbhyAM bhujAnAbhyAM mahIpatiH / Unodaratve nodasthAttapasvIva jitendriyaH // 386 / / kRSNapakSatapAjApAnikhitAmaH zanaiH zanaiH / candraguptanarendro'bhUtAbhyAmAcchinnabhojanaH // 360 // itidvitIya divase cANakyo bhojanaukasi / bhojanAvasare dhUmamucibhedyamakAsyat // 401 // anaJjanadRzau tau tu bhuJjAnau tatra bhAjane / dRSTau narendra lokena kopAbhRkuTi kAriNA // 404 // pitigavRSirUpeNa yuvAM hi paramezvarau / kRtvA prasAda masmAsu svasmai sthAnAya gacchatam // 406 //
Page #124
--------------------------------------------------------------------------
________________ kArtika, vIra nirvANa saM0 2465 ] cANakya aura usakA dharma 117 evaM ca morya sambodhyAcAryANAMvametyatva / cANakyau'dAdupAlambha kSullAnyAyaM prakAzayan / / 410 // pracAryaH smAhako doSa kSullayo ranayornanu / svakuttimbharayaH saGgha-puruSAyadbhavAdRzAH // 411 // cANakyo'pitamAcArya mithyA duSkRta pUrvakam / vanditvAbhidadhe sAdhu zitito'smi pramadvaraH 412 // pradyaprabhRti yadbhakta pAnopakaraNAdikam / sAdhUnAmupakurute tadAdeyaM madokasi // 413 // x sajjAtapratyaye rAjJi dvitIye'hani tadguruH / dharmamAkhyAtumAhvAsta tatra jaina munInapi // 430 // niSeduste prathamato'pyAsaneSveva mAdhavaH / svAdhyAyAvazyake nAtha nRpAgamam pAlayan // 431 // tatazca dharmamAkhyAya sAdhavI vasatiyayuH / iryAmamitilIna tvAtpazyanto bhuvamevate // 432 // gavAkSavivarAdhastAllopa cUrNa mamIkSyatam / cANakyazcandraguptAya tadyathAyasthamadarzayat // 433 // Uce ca nete munayaH pApaNDiba dihAyayuH / tatpAda prativimbAni na dRzyante kuto'nyathA // 434 // utpanna pratyayaH mAdhUna gurUnmane'tha parthivaH / pApaNDipu virakto'bhUdvipayeSviva yogavit // 435 // X gehAntanyasya tAM gehasarva svamiva peTikAm / dInAnAthAdi pAtrebhyazcANakyo nyadadAddham // 457 // tatazca nagarA satra karIpasthala mUrdhani / nipadyAnazanaM cakre cANakyA nijarAyataH // 45 // yathA vipanna jananI vRnAntaM dhAtrikA mugvAt / vijJAya vindamAro'nuzayAnastatra cAyayo // 456 / / uvAca kSamayitvA ca cANakyaM candraguptasuH / punarvataya meM rAjyaM tabAdeza kRH smyaham // 460 // mauryAcAryo'bhyadhAdA jankRtaM prArthanayAnayA / zarIre'pi nirIho'smi mAmprataM kiM tvayAmam 461 / / acAnantaM pratijJAyA mayAdAya ivANavam / candra gaptaguruM jJAtvA bindumAroM yayau gRhama // 462 // cukopa gata mAtro'pi bindumAraH subandhave / subandhugapi zItArna yAMce kampamudvahan // 463 // deva mamyaga vijJAya cANakyA dUSitA bhayA / ganyA taM kSamayAmyadya yAvattAyanprasIdame // 464 // iti gatvAsubandhustaM namayAmAma mAyayA / acintayacca mA bhUyo'pyamo brajatu pattane // 465 / / amunA kuvi kalpena ma rAjAnaM vyajijJapata / cANakyaM pUjayiSyAmi tasyApati kAryaham // 466 / / anujJAtastato gajJA subandhuvANaM janmanaH / pUjAmanazanasthasya vidhAtumupacakrama // 467 / / pUjAM subandhurApAtavandhugaM viracayya ca / dhUpAGgAraM karIpAntazcikSepAnyaira lakSitaH // 468 / / dhUpAGgAreNAnisphAlinena prodyajvAle drAkarapisthale tu / dArupAyo dayamAno'pyakampo moyAMcAryodevyabhUtatra mRtvA // 46 //
Page #125
--------------------------------------------------------------------------
________________ IMInterprintinumauni HNIRHaneBIPANDauBURLAHIRAIMARose nArIsamutthAna A MITH 3-. .. sevA-dharma | lekhaka-zrI DA0 bhaiyAlAla jaina, pI-eca0 DI0, sAhityaratna ] thA, vaha use balapUrvaka ghasITe lie jAtA thaa| maralA-panihInA, gRha-hInA, zrAzrayahInA apane bhaviSya jIvana kI sukhamayI kalpanA karanI saralA-saMsArake kar3ave anubhavose ghabarAkara, huI, saralA Age bar3hatI hI jA rahI thii| eka umagaM mArakA laza bhI na dekhakara, zrAja himAlaya caTTAnase dUsarI caTTAna para hotI huI, eka jhAr3Isa kI kimI nirjana kaMdAma, apane jIvana ke zeSa nikalakara, dUmarImeM ulajhanI huI, vaha jaise-taise dina bitAne kI icchAsaM nikala par3I hai| usakA eka suramya sthala para pahuMca gii| ahA ! kaisA mana ekabAragI hI virakta hogayA hai| kyA yaha manorama sthAna hai ! kaimI pavitra bhUmi hai ! prakRti saMsAra rahane ke yAgya hai ? kyA yahAM kI vikAra- kI kaimI anupama zobhA hai ! saMmArake IrSA-dveSa yukta dUSita vAyu sAMsa lene ke upayukta hai ? yahA~kA kI lapaTeM, vahA~kA anyAya aura pApAcAra kyA durgandhamaya ghRNita jIvana kyA koI jIvana hai ? yahA~ praveza kara sakatA hai ? kadApi nhiiN| basa, isameM kaunasI sArthakatA hai ? chala, prapaMca, dhokA, yahI sthAna mere anukUla hai| bamyavRkSoMke madhura svArtha ; aisI sRSTikI racanA karakaM, he paramAtmA ! phaloMkA svAsthyakara bhojana, suvistRta jhIlakA tU kaunasI akSaya kIrti kamAnA cAhatA hai ? kyA nirmala jala, sukomala tRNAcchAdita bhUmi para isameM bhI kucha rahasya hai ? zayana, namra prakRtike pazu-pakSiyoM kA saMga, isase saralA calI / sukumAra zarIra bhAge nahIM adhika mujhe aura kyA cAhie ? jIvanakI samasta jAnA cAhatA thA; para usameM jo baliSTa mAsmA mAvazyaka vastue~ yahA~ upalabdha haiN| saralAne mana
Page #126
--------------------------------------------------------------------------
________________ kArtika, vIra nivANa saM0 2465] sevA-dharma 119 hI-mana Izvarako namana kiyA / he paramAtmana ! tUne utarakara AI huI jaise koI deva-kanyA ho / bahina apanI sRSTimeM saba kucha sirajA hai| manuSyakI saralA, tuma mujhe ima kSaNa sAkSAta devI hI jAna rucikA hI doSa hai| thor3A kaSTa sahana karanesa jaba par3atI ho / devI, tumhAre tejasvI rUpakA saMmArake ki vaha surakSita aura svargIya AnandadAyaka mahala prANiyoM para kitanA gaharA aura sthAyI prabhAva par3a meM pahu~ca sakatA hai, taba vaha andhA banakara khAImeM sakatA hai ? kyoM gira par3atA hai ? saralAne muskarAte hue kahA-aura kyA mocate ho, bhaiyA ? acAnaka saglA cauMkI / manake vicAra manahI devendra-aura soca rahA hU~ ki yadi tuma ghara meM lIna ho gye| jahA~ kI nahA~ rukakara khar3I ho lauTa calo to kaisA acchA ho ! gii| ghUmakara dekhaa| vismaya bddh'aa| Agantuka saralAne ekAeka gambhIrabhAva dhAraNa krliyaa| jyoM-jyoM pAsa AtA gayA, tyA tyA saralAke naMtra phira uma U~ce TIle para ghUmakara cAroM aura Azcaryase adhikAdhika vispharita hote gye| agulI ke saMketa dikhAyA aura bolI, kahA~ loTa pahicAna lene para, vaha mAhasA cillA uThI--- bhaiyA ! calane ko kahate ho, bhaiyA ? dagvane hI saMmAra meM vismaya prAnandama pariNata haagyaa| duna gati kyA ho rahA hai ? eka dusareko gvAya jAtA hai| meM saralA jhapaTI / hA~panA huI jAkara, bhAIke koI apanako apanA nahIM smjhtaa| svArthAndha kandhekA mahArA lekara khar3I hogaI / dAnAMka mana- hokara loga kaise kaise pApapUrNa prAcAra kara rahe mAra harSase nRtya karane lage. mugva kamala khila gye| hai? svagaka dvAra taka Akara phira naraka-kaNDakI ___ manda-manda musakarAnI huI maralA bolI- ora lauTa calU~ bhaiyA ? kyA yaha buddhimAnIkA bhaiyA ! kAma hogA? devandra kumArane vismina dRSTima dekhA / kyA yaha davendrakumAra zrIjamvI vANI meM bole-bahina, vahI dukhiyA maglA hai ? kaimA adbhuta prAkasmika kSamA karanA, svArthAndha kauna hai, use tumane ThIkase parivatana hai ? mugva para kI cirasthAyI zAMka-chAyA nahIM phicaanaa| jo ina dIna-TugviyoM ko tuma vilIna hogaI hai| usake sthAna para vimala kAnti, digyA rahI ho, ve ghAra, ajJAnAndhakArameM par3e hue apUrva zobhA aura mRtimAna neja virAja rahA hai| haiN| apane-parAya, bhale-bure aura mvArtha-paramArthakA kRzAMga kaise puSTa dIgbane haiM! jJAna unheM nahIM hai| ve jo kucha karane hai, mamajhasaralA sumadhura hAsyaka mAtha bAlI-bhaiyA ! bUjhakara nahIM krte| unakI buddhi lopa ho gaI hai| kina vicAroMmeM tanmaya ho rahe ho? mAyA-mAhama phaMse hue haiN| para bahina ! tumatA vaimI devendra-maiM soca rahA hU~ ki isa samaya tumhAga nahIM ho / phira una Apattimamna dugghiyoMkI akelA rUpa acAnaka kaisA nikhara gayA hai ! svarga meM chor3akara, kinArA kyoM kATa rahI ho ? apanA
Page #127
--------------------------------------------------------------------------
________________ 120 anekAnta [varSa 2, kiraNa 1 jIvana mAnandase vyatIta karaneke lie --apane U~cA uThAkara, gale, lagAveM aura unheM dugdurAte svArthasAdhanaka hetu-tuma ina nirbalAMkI-anAthoM rahane tathA unase ghRNA karaneke kAraNa, samAjake kI avahelanA kyoM kara rahI ho ? bAlI, bahina, mAthe jo kalaGkakA TIkA laga gayA hai, use sadAke uttara dI / ina becAre dInoMkI sahAyatA na karake, lie dhA ddaaleN| tuma apanaM eka alaga hI mArga para jA rahI ho| kyA yaha svArthaparatA nahIM hai ? himAlayamaM lauTakara, devendrakumAra aura saralA saralAkA hRdaya hila uThA / natrAMga azra chala- devI donoM sevA-kSetra meM avatIrNa ho gaye haiM / trAhi chalA aay| hAtha jor3akara, usane bhAIke sammukha trAhi karate hue, prANiyoMne aba zaraNa paaii| ghaTane Teka diye| bolI-bhaiyA, sacamuca hI maiM duHkho janoM kA jima prakArakI sevAkI AvazyaktA atyanta mvArthI aura pAmara huuN| mujhe sumArga hotI hai, vaha devendra aura maralAke dvArA turantakI dikhaao| jAnI hai| zrAnAtha bAna koka lie, bhojana-vastra devendra kumAra bhI apane azru-pravAhako na roka tathA zikSA-dIkSAkA suprabandha kiyA jAnA hai| ske| dera taka donoM eka dUsareke mugva kI aura chuA-chUnakA bhUna madA ke lie, dezamaM nikAla dekhakara, rudana karate rahe ! kaimA hRdaya-drAvaka dRzya bAhara kara diyA gayA hai| aba koI achUna nahIM thA ! zAnta hone para devendrave maglAkA hAtha pakar3a hai| jo pahile achUta kahe jAte the ve aba harijana kara uThAyA aura kahA, bahina, maiM tumheM mugArga kyA ke nAma pukAra jAne haiN| aba unheM mavamAdhAraNa dikhA sakatA hU~ ? maiM bhI mabake jaimA kSudra aura kuoM para jala bhagnakI koI roka-Toka nahIM hai| tuccha huuN| taba calI, hama donoM hI milakara, jagana mandigaMgaM jAkara prasannatAma deva-darzana karate haiN| ke hitake lie kucha kr| hama logoM ke lie maba aba ve bar3I saphAIse rahate haiN| mabhA-sumAyaTI kAryoMmeM uttama eka saMvA-mArga hai / AzrI, usI para tathA prIni-bhojAma maba logoMka mAtha mammilita dRr3ha rahakara. dIna-dukhiyoMkI vipattimeM hAtha bttaaveN| hote haiM / vidyA par3hate haiN| Iti-bhIti komoM dUra apane hI karor3oM achUta kahe jAne vAle bhAiyoMko bhAga gaI / sarvatra surAja ho gyaa| adhikAra nirIha pakSIko mArakara ghAtaka.ne use nIce girA diyA, dayAlu-hRdaya mahAtmA buddhane daur3akara use uThAyA aura ve apane kAmala hAtha usake zarIra para pherane lage / ghAtakane kahA, "tumane merA zikAra kyoM le liyA" ? buddhane kahA - "bhAI, tume vanake eka nirIha pakSIko bANa mArakara giganekA adhikAra hai to, kyA mujhe use uThAkara pucakAranekA bhI adhikAra nahIM hai" 1 (kalyANa)
Page #128
--------------------------------------------------------------------------
________________ subhASitamaNiyA~ citta hokara anubhava kara - arthAt samacitta hokara vicAra karegA, to tujhe mAlUma par3egA ki zarIra meM rahane vAlA zrAtmAhI zuddha nizcaya nayI dRSTise deva hai-ArAdhya hai / aura isa taraha koIbhI dehadhArI tiraskAra ke yogya nahIM hai|' siMgo caiva sadA kasAya sahakehaNaM kuNadi bhikkhu / saMtA ha udIrati kasAe aggIva kahANi // - zivArya / Plea prAkRta rato baMdhadi kammaM muJcadi kammehiM rAgarahidappA | eso baMdhasamAso jIvANaM jANa Nicchrayado // - kundakundAcArya | 'jo rAgI hai-- vipayAdika meM Asakta hai - vaha nizcaya se karmakA bandhana karatA hai, aura jo rAga rahita -anAsakta citta hai-vaha karmoMke bandhanase chUTatA hai - use karmakA bandhana nahIM hotA tathA pUrva ba~dhe karmoMkI nirjarA hojAtI hai| isa prakAra jIvoMke bandha-mokSakA yaha saMkSepamaM rahasya hai / ' va tava saMjama sIla jiya sabba jAva Na jANai ikka paru suddhau bhakayasthu / bhAu panti // -- yogIndu deva | 'vrata, tapa, saMyama aura zIlakA anuSThAna usa vakta taka nirarthaka hai jaba taka isa jIvako apane parama pavitra eka zuddha rUpakA bAMdha nahIM hotA hai|' mUDhA devali deu vi Nabi sili lipyaha citti / do-devaka deu jiNu, sAM bujjhahiM samaciti // - yogIndudeva / 'he mRha devAlaya meM deva nahIM, patthara - zilA, lepa tathA citra meM bhI deva nahIM hai| jina devato deha-devAlaya meM rahate haiM, isa bAtako tU sama 'parigraha - rahita mAdhuhI sadA kapAyoMke kRza karane meM samartha hotA hai-parigrahI nahIM; kyoMki parigraha hI vAstava meM kapAyoko utpanna karane tathA bar3hAne haiM, jaise ki sUkhI lakar3iyA~ abhikI utpatti evaM vRddhi meM sahAyaka hotI haiN|' jo ahilamedi puNNaM sakasAo visaya sokakhanahAe / dUre tassa visohI visohimUlANi puSNANi // - svAmikArtikeya | - 'jo manuSya kapAyavazavartI huA viSayasaumya kI tRSNA se - adhikAdhika viSaya - mukha kI prAptike liye puNya karma karanA cAhatA hai usake vizuddha-citta kI zuddhi nahIM banatI aura jaba vizuddhahI nahIM banatI taba puNya karma kahA~ se bana sakatA hai ? kyoMki puNya karmoM kA mUla ' kAraNa citta zuddhi hai / '
Page #129
--------------------------------------------------------------------------
________________ 122 anakAnta kAtika, vora-nirvANa maM0 2465 saMskRta "vikArahetau sati vikriyanta yeSAM na cetAMsi ta evdhiiraaH|" mAmapazyanayaM loko na me zatrurna ca priyaH / -kAlidAsa / mA prapazyamayaM loko na me zayana ca priyaH // 'vikAra kA kAraNa upasthita hone para, jinake -pUjyapAdAcArya / cittoM meM vikAra nahIM AtA-jo rAga, dvapa, 'yaha ajJa jagana jI mujhe-mara zuddha mvarupa moha aura zokAdikaM vazIbhUta nahIM hote ko-dekhatA jAnatA hI nahIM, maMrA zatra nahIM hai hI vAstava meM dhIra-vIra haiN| aura na mitra hai-aparicita vyakti ke sAtha vihAya kAmAnyaH sarvAnyumAMzca rani niHspRhaH / zatrutA-mitratA bana nahIM mktii| aura yaha jJAnI nirmamo nirahaGkAraH sa zAntimadhigacchati // loka jo mujhe-maga AtmasvarUpa ko-bhale prakAra -bhgvdgiitaa| dekhatA-jAnatA hai, maga zatra nahIM hai aura na mitra 'jo manuSya sarva kAmanAoM kA parityAga kara hai-ho nahIM sakatA kyoMki AtmA kA darzana niHspRha-niriccha hokara rahatA hai aura ahaMkAra hone para rAga dvepAdikA nAza hojAtA hai aura mamakAra jisake pAsa nahIM phaTakate, vahI sukharAga dve pAdika abhAva meM zatratA-mitratA banatI zAntiko prApta karatA hai-zepa saba azAntikaM nahIM / isa taraha na maiM kisIkA zatra-mitra hai hI zikAra bane rahate haiN|' aura na merA koI zatru-mitra hai| hayopAdeyavijJAnaM noced vyarthaH zramaH zrutau / kiyato mArayiSyAmi durjanAn gaganopamAn / -vaadiibhsiNhaacaary| mArita krodhacitte tu mAritAH sarvazatravaH // _ 'yadi zAstroM ko par3hakara heyopAdeya kA -bodhicaryAvatAra / vijJAna prApta nahIM huA yaha bhane prakAra samajha 'apakAra karanevAle kitane durjanAko maiM nahIM par3A ki kimameM AtmAkA hita hai aura mAra sakU~gA 1 durjana to ananta AkAzakI taraha kisameM ahita hai to usa mAra hI mutAbhyAsa sarvatra vyAna ho rahe haiM / hA~. yadi maiM apane citta ke parizramako vyartha samajhanA cAhiye / ' kI krodha pariNatiko mAra DAlU -krodha zatru para ko'ndhI yo'kAyarataHko vadhiro yaH zRNoti na hitAni / vijaya prApta karalU~-tI sAre zatru mvayameva hI ko mUko yaH kAle priyANi vakta na jAnAni // mara jAyeMge- kyoMki unake apakArako gaNanA -amoghvrss| na karate huye kSamA dhAraNa karane se baira asaMbhava _ 'andhA kauna hai ? jo na karane yogya bure kAmoM ke karanameM lIna rahatA hai / baharA kauna ho jAyagA, baira ke asambhava ho jAne se zatrutA hai? jo hitakI bAteM nahIM sunatA / aura gUgA nahIM rahegI aura zatrutA kA na rahanA hI zatruoM kauna hai ? jo samaya para madhura bhASaNa karanAkA maraNa hai|' priya vacana bolanA-nahIM jaantaa|'
Page #130
--------------------------------------------------------------------------
________________ rotihAsika mahApuruSa GESH LALA HTRA ...TE7-14 ni bhagavAn mahAvIrakA sevAmaya jovana aura sarvopayogI mizana le. mvargIya zrI. bAr3IlAla monIlAla zAha ] ETtabhada, ajJAna- bha. mahAvIra kA nivAMga hA 2465 varSe // yA himAyatI, sAmilaka kriyAoM | bIta gaye / uma vana me bagavara hI hama daramA mAnyavRddhi (Common dIpAvalI para unakA nidhaNAtmava manAne Arahe aura vahamoMko dazama haiM / isa avasara para hama kevala pUjA karake jaya / Sense) ko vika. nikAla bAhara karane jayakAra bolakara aura la. dui bar3hAkara hI apane mita karanevAlA.antaH kartavya ko itizrI mamajha lana hai, aura isa bAta lie jima mahAvIra kI z2arUrata nahIM dekhane ki bhagavAna ke jIvana para zakti ko prakAzita nAmaka mahAna sudhAraka " kala gahaga vicAra kareM aura usameM koI zikSA nA kanikI cAbI dene aura vicArakana nIma // grahaNa kare ! imAme hamAre jAvana meM kArya pragati nahIM ho rahI hai aura hama joM ke nahA nahIM par3e vAlA, prANimAtrako varSa taka upadeza diyA hai balika yAMtrikaritrake AMdhaka abhyAsa dvArA bandhava kI mAMkalama athavA jar3a mazInoM kI nA kAya karane pahane thA vaha upadeza pratyeka jar3a aura paniAnaka dAMta jArahe haiN| z2amAna: joinavAlA, zrAnmadeza,pratyeka samAja aura patra amaroM para khAma taura se bha. mahAvIra ke bala athavA mvAtma mevAmaya jIvana aura mApakAMgI mizana para vinAma pratyeka vyaktikA uddhAra karane kI tathA use apane sAvana meM utArane kii| maMzrayakA pATa mimbalA karane ke lie samatha mA karakahI hama bha. mahAvIra ke parane bhana. kara gavanI aura kmhai| paranta dharmaguruoM kahalA sakate haiM aura apanA nayA loka kA hina mAdhana kara sakate haiN| hama saMbandhame asA hA vAdinI duniyA ko yA pagiDanAkI annA zrIyuta mvargIya bhAI yAdAlAla mAnAlArA gAda javAMmada tathA karmavIra natA aura zrAvakoMkI ne eka mahatvakA bhASaNa prArthanA mamAja baMbaI ke / vApikAnmana para diyA thA aura vara uma mamaya banAnavAlA. eka nahIM andhazraddhAke kAraNa janakAnphrenma haralA tathA janahiteSI meM prakaTa kintu panIma piyoM Aja va mahAvIra hA thaa| isa avasara ke liye use bahana hI upa saM pratyeka vastu aura yura samajha kara yahA~ uddhRta kiyA jAtA hai|| aura vaha jainadharma anA- | AzA hai pAThaka jana isase yatheSTa lAbha uThAyeMge / / pratyeka ghaTanA para vi. hata ho rahA hai / sAyaMsa -sampAdaka ) | cAra karanekI vizAla
Page #131
--------------------------------------------------------------------------
________________ 124 anekAntra [kArtika, vIra-nirvANa saM0 2465 dRSTi arpaNa karanevAlA aura apane lAbhako kara AtmaramaNatA prApta kI jAtI hai ) aura tapa chor3akara dUsaroMkA hita sAdhana karanekI preraNA (jisameM parasevAjanya zrama, dhyAna aura adhyayanakA karanevAlA-ima tarahakA atizaya upakArI samAveza hotA hai ) ina tattvoMkA ekatra samAveza vyAvahArika (Practical) aura sIdhAsAdA mahA- hI dharma athavA jainadharma hai aura vahI mere ziSyoM ko vArakA upadeza bhale hI Aja jainasamudAya samajhane tathA sAre saMsArako grahaNa karanA cAhie, yaha kA prayatna na karaM, parantu aisA samaya prArahA jatAkara unhoMne ina tInoM tattvoMkA upadeza hai ki vaha prArthanAsamAja, brahmasamAja, thiyosophi vidvAnoMkI saMskRta bhASAmeM nahIM; parantu usa samaya kala sumAiTI aura yUropa amerikAkaM saMzodhakoMke kI janasAdhAraNako bhASAmeM pratyekavarNaka strI puruSoM ke mastaka meM avazya nivAsa krNgaa| sAmane diyA thA aura jAtibhedako tor3akara kSatriya __ sAre saMsArako apanA kuTumba mAnanevAle mahArAjAoM, brAhmaNa paNDitoM aura adhamase adhama mahAvIra gurukA upadeza na pakSapAtI hai aura na gine jAnevAle manuSyoMko bhI jaina banAyA thA tathA kisI khAsa samRhake lie hai / unake dharmako striyoMka darjeko bhI U~cA uThAkara vAstavika sudhAra 'jainadharma' kahate haiM, parantu isameM 'jaina' zabda kevala kI nIMva DAlI thii| unake 'mizana' athavA 'saMgha' 'dharma' kA vizeSaNa hai / jar3abhAva, svArthabuddhi, meM puruSa aura striyA~ donoM haiM aura strI-upadezikAyeM saMkucita dRSTi, indriyaparatA, Adi para jaya prApta puruSoMke sAmane bhI upadeza detI haiN| ina bAtoMse karAnekI cAbI denevAlA aura isa taraha saMsArameM sApha mAlUma hotA hai ki mahAvIra kisI eka rahate hue bhI amara aura zrAnandasvarUpa tattvakA samUha ke guru nahIM, kintu mAra manuSya samAja svAda cagvAnevAlA jo upadeza hai usIko jainadharma ke sArvakAlika guru haiM aura unake upadezoM meM se kahate haiM aura yahI mahAvIropadezita dharma hai| vAstavika sudhAra aura dezonnati ho sakatI hai| tattvavettA mahAvIra ima rahasyasa aparicita nahIM imalie isa sudhAramArgaka zodhaka samaya ko the ki vAstavika dharma, tattva, satya athavA AtmA aura dezako to yaha dharma bahuta hI upayogI aura kAla, kSetra, nAma zrAdika bandhana yA maryAdAko upakArI hai| isalie kaMvala zrAvaka kula meM janma kabhI mahana nahIM kara sakatA aura isIlie unhoMne hue logoM meM hI chupe hue isa dharma ranako yanakahA thA ki "dharma utkRSTa maMgala hai aura dharma pUrvaka prakAza meM lAnekI bahutahI Avazya aura kucha nahIM ahiMmA, saMyama aura tapakA ekatra katA hai| samAveza hai|" unhoMne yaha nahIM kahA ki 'jainadharma prAcIna samaya meM itihAsa itihAsakI dRSTi hI utkRSTa maGgala hai' athavA 'maiM jo upadeza detA hU~ se zAyada hI likhe jAte the| zvetAmbara aura vahI utkRSTa maMgala hai|' kintu ahiMsA (jisameM digambara sampradAya ke judA-judA granthoM se, pAzcAdayA, nirmala prema, bhrAtRbhAvakA samAveza hotA hai) tya vidvAnoM kI pustakoM se tathA anyAnya sAdhanoM saMyama ( jisase mana aura indriyoM ko vazameM rakha se mahAvIra caritra taiyAra karanA pdd'egaa| kisI
Page #132
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2 kiraNa 1] bhagavAna mahAvIrakA sevAmaya jIvana 125 bhI mRtra meM yA grantha meM mahAvIra bhagavAna kA pUrA meM dhIre-dhIre vicAra-balako baDhAyA jJAnayogI jIvana carita nahIM hai aura judA-judA granthakAroM bane aura phira kSatriya athavA karmayogI-samAra kA manabheda bhI hai| umamamaya danta kathAyeM. ati- ke hita ke lie mvArtha tyAga karanevAle vAra bne| zayoktiyukta carita aura sUkSma bAtoM ko sthUla bAlaka mahAvIra ke pAlana pApaNa ke liye rUpama batalAneka liya upamAmaya vaNana limbana pA~ca pravINa dhAya rakavI gaI thI aura unaka dvArA kI adhika paddhati thI aura yaha paddhati kaMvala unheM bacapana se vIrarasa ke kAvyoM kA zoka jainAmeM hI nahIM, kintu brAhmaga, ImAI Adi ke lagAyA gayA thaa| digambaroM kI mAnatA ke anu. sabhI granthoM meM dikhalAI detI hai| isalie yadi sAra unhoMne ATaveM varSa zrAvakake bAraha vrata Aja koI puruSa pUrvake kimI mahApurupakA buddhigamya aMgIkAra kiye aura jagat ke uddhAra ke liye carita likhanA cAhe to usake lie upayukta sthala dIkSA lene ke pahale uddhAra kI yojanA hRdayaMgata varNanoM, dantakathAoM aura bhaktivaza limbI huI karane kA prArambha itanI hI umra se kara diyaa| Azrayajanaka bAtoM meM se bAja karake vAstavika abhiprAya yaha ki ve bAla brahmacArI rhe| zvetAmanuSya-varita limbanakA-yaha batalAne kA ki mbarI kahate haiM ki unhoMne 30 varSa kI avasthA amuka mahAtmA kima prakAra aura kaima kAmAsa taka indriyoM ke viSaya bhAMga-vyAha kiyA, pitA utkrAnta hAne gaya aura unakI ukrAnti jagata bana aura uttama prakAra kA gRhavAma (jalakamalavana) ko kitanA lAbhadAyaka hui-kAma bahuta hI kisa prakAra se kiyA jAtA hai isakA eka udAjokhimakA hai| haraNa va jagatakaM magana napasthita kara gayaM / jaba magadha deza kuNDagrAmaka rAjA siddhArthakI dIkSA lenakI icchA prakaTa kI taba mAtA-pitA ganI trizalAdIka gabhasaM mahAvIrakA janma I0 ko duHgya huA, isame va unake mvagaMvAma taka sa0 se 528 varSa (?) pahale hyaa| vaM tAmbara gRhambAzrama meM rahe / 28 va vapa dIkSA kI taiyArI granthamA karane hai ki pahana va eka brAhmaNI ke kI gaI kintu bar3e bhAIne gaMka diyaa| taba dI garbha meM AyarthaH paranta pIThe vatAMne unheM vapa naka zrIra bhI gRhasthAzrama meM hI dhyAna tapa trizalA kSatriyAka gamana sAdiyA! tuma Adi karane hA rahe / antima varSa pracatAmbara dhAnako digambara granthakatA myAkAra nA krne| granthoM ke anusAra karor3oM rupayoM kA dAna diyaa| emA mAlUma hotA hai ki brAhmaNoM aura janAka mahAvIra bhagavAna kA dAna aura dIkSA meM vilamba cAca jo pAramparika spardhA bar3ha rahI thI, uma. va do bAta bana vicAraNIya hai / dAna, zAla, napa kAraNa bahuta meM brAhmaNa vidvAnAMne jainAkI aura aura bhAvanA ina cAra mArgoM meM meM pahalA mAga bahana ma nAcAna brAhmaNAMkA apane apane mavama mahaja hai| AMgaliyoM ke nirjIva namvoM ke granyA meM apamAnina karaneka prayatra kiyA hai| yaha kATa DAlane ke samAna hI 'dAna' karanA mahaja hai| gabhasaMkramaNa kI kathA bhI unhI prayatrAma kA eka kacca namba ke kATane ke samAna 'zIla' pAlanA hai| udAharaNa jAna par3atA hai| isameM yaha middha kiyA a~gulI kATane ke samAna tapa' hai aura sAra zarIra gayA hai ki brAhmaNakula mahApuruSoM ke janma lene para membatva uThAkara AtmAko usake prekSakaka ke yogya nahIM hai / isa kathA kA abhiprAya yaha bhI mamAna taTastha banA denA 'bhAvanA hai| yaha sabase ho sakatA hai ki mahAvIra pahale brAhmaNa aura pIcha kaThina hai / ina cAroM kA kramika rahasya apane kSatriya bane, arthAna pahale brahmacayakI rakSApUrvaka dRSTAnta se spaSTa kara dene ke lie bhagavAnane pahale zaktizAlI vicAraka (Thinker) bane, pUrva bhavAM dAna kiyA, phira mayama aGgIkAra kiyA aura
Page #133
--------------------------------------------------------------------------
________________ 126 saMgrama kI ora lau laga gaI thI, to bhI gurujanoM kI AjJA jaba taka na milI, taba taka bAhya tyAga nahIM liyaa| vartamAna jainasamAja isa paddhati kA anukaraNa kare to bahuta lAbhaho / 30 varSakI umra meM bhagavAn ne jagaduddhAra kI dIkSA lI aura apane hAthase kezaloMca kiyA / apane hAthoMse apane bAla ukhAr3anekI kriyA AtmAbhimukhI dRSTi kI eka kasauTI hai| prasiddha upanyAsa lekhikA marA korelI ke 'Temporala pAvara' nAmaka rasikagrantha meM julmI rAjAko sudhAraneke lie sthApitakI huI eka guptamaNDalIkA eka niyama yaha batalAyA gayA hai ki maNDalI kA sadasya eka gupta sthAna meM jArara apane hAtha kI nasameM talavAra ke dvArA khUna nikAlatA thA aura phira usa khUna vaha eka pratijJApatra meM hastAkSara karatA thA ! jo manuSya jarAsA khUna girAne meM DaratA ho vaha deza rakSA ke mahAna kArya ke liye apanA zarIra arpaNa kadApi nahIM kara sktaa| isI taraha jo puruSa vizvoddhAra ke 'mizana' meM yoga denA cAhatA ho use AtmA aura zarIra kA bhinnatva itanI spaSTatA ke sAtha anubhava karanA cAhiye ki bAla ukhAr3ate samaya jarA bhI kaSTa na ho / jaba taka manobalakA itanA vikAsa na ho jAya, taba taka dIkSA lena se jagata kA zAyada hI kucha upakAra hosake / anekAnta [ kArtika, vIra nirvANa saM0 2465 jJAna prApta nahIM kiyA - abhyAsa nahIM kiyA, ve loga sambhava hai ki lAbha ke badale hAni karanevAle ho jA~ya / 'pahale jJAna aura zakti prApta karo, pIche sevA ke lie tatpara hoo' tathA 'pahale yogyatA aura pIche sArvajanika kArya' ye amulya siddhAnta bhagavAn ke carita se prApta hote haiM / inheM pratyeka puruSa ko sIkhanA caahie| mahAvIra bhagavAn pahale 12 varSa taka tapa aura dhyAna hI meM nimagna rahe / unake kiye huye tapa unake AtmabalakA paricaya dete haiN| yaha eka vicAraNIya bAta hai ki unhoMne tapa aura dhyAna ke dvArA vizeSa yogyatA prApta karane ke bAda hI upadeza kA kArya hAtha meM liyA / jo loga kevala 'sevA karo,-'sevA karo' kI pukAra macAte haiM unase jagat kA kalyANa nahIM ho sakatA / sevA kA rahasya kyA hai, sevA kaise karanA cAhiye, jagat ke kauna-kauna kAmoM meM sahAyatA kI AvazyakatA hai, thor3e samaya aura thor3e parizrama se adhika sevA kaise ho sakatI hai, ina saba bAtoM kA jinhoMne yogyatA sampAdana karaneke bAda bhagavAnane lagAtAra 30 varSoM taka parizrama karake apanA 'mizana' calAyA / isa 'mizana' ko cirasthAyI banAneka lie unhoMne 'zrAvaka-zrAvikA' aura 'sAdhu-sAdhviyoM' kA saMgha yA svayaMsevaka maNDala banAyA / krAisTa ke jaise 12 eposTalsa the, vaise unhoMne 11 gaNadhara banAye aura unheM gaNa athavA gurukuloM kI rakSAkA bhAra diyaa| ina gurukuloM meM 4200 muni, 10 hajAra ummedavAra muni aura 36 hajAra AryAyeM zikSA letI thIM / unake saMgha meM 159000 zrAvaka aura 300000 zrAvikAyeM thiiN| rela, tAra, posTa Adi sAdhanoM ke binA tIsa varSa meM jisa puruSane pracAra kA kArya itanA adhika bar3hAyA thA, usake utsAha, dhairya, sahana zIlatA, jJAna, vIrya, teja kitanI uccakoTi ke hoMge isakA anumAna sahaja hI ho sakatA hai / pahale pahala bhagavAnane magadha meM upadeza diyA / phira brahmadeza se himAlaya taka aura pazcima prAntoM ugra vihAra karake logoM ke bahamoMko, andhazraddhA ko, ajJAnatimirako indriyalolupatAko aura jar3avAdako dUra kiyA / videhake rAjA ceTaka, aMgadeza ke rAjA zatAnIka, rAjagRhake rAjA zreNika aura prasannacandra Adi rAjAoM ke tathA bar3e bar3e dhanikoM ko apanA bhakta banAyA / jAtibheda aura liMgabheda kA unhoMne bahiSkAra kiyA / jaMgalI jAtiyoM ke uddhAra ke lie bhI unhoMne udyoga kiyA aura usameM aneka mhe| mahAvIra bhagavAna oTomeTika (Automatic) upadezaka na the, arthAt kisI guru kI batalAI
Page #134
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2 kiraNa 1 ] bhagavAna mahAvIrakA mavAmaya jIvana 127 bAtoM yA vidhiyoM ko pakar3e rahanevAle (Conser. vijJAna ko mAnasazAstra aura adhyAtmazAstra ke vative ) kansaraveTiva purupa nahIM the: kintu sva. hI samAna dharmaprabhAvanAkA aga mAnate the / kyoMki taMtra vicAraka banakara dezakAla ke anurUpa svAMga unhoMne jo ATha prakAra ke prabhAvaka batalAye haiM meM satya kA bodha karanevAle the| zvetAmbara sampra. unameM vidyA-prabhAvakoM kA arthAta sAinmaka jJAna dAya ke uttarAdhya yana sUtra meM jo kezI svAmI aura se dhamakI prabhAvanA karane vAloM kA bhI samAveza gautama svAmI kI zAnta-kAnphareMsakA varNana diyA hotA hai| hai, usase mAlUma hotA hai ki unhoMne pahale tIrtha bhagavAna kA upadeza bahuta hI vyavahArI karakI bAMdhI huI vidhivyavasthA meM pheraphAra karake (prAkTikala ) hai aura vaha Aja kala ke logoM usaM nayA svarUpa diyA thA / itanA hI nahIM, unhoMne kI zArIrika, naitika, hArdika, rAjakIya zrAra ucca zreNI ke logoM meM bolI jAnevAlI saMskRta mAmAjika unnatika liye bahuta hI anivArya bhASA meM nahIM, kintu sAdhAraNa janatA ko mAgadhI jAna par3atA hai| jo mahAvIra svAmIka upadezoM bhASA meM apanA upadeza diyA thA / ima bAtasa kA rahasya samajhatA hai vaha isa vitaMDAvAda meM hama loga bahuta kucha sIba makate hai / hama apana nahIM paDa makatA ki zramaka dharma majA hai aura zAstra, pRjA pATha, sAmAyikAdi ke pATha, purAnA, dama saba jhara haiN| kyoMki unmAna myAdvAdazailI sAdhAraNa logoM ke liya durvAdha bhASA meM batalAkara nanikSapAdi 25 dRSTiyAMsa vicAra nahIM kintu unaka rUpAntara, mUlabhAva kAyama rakhake karane kI zikSA dI hai| unhoMne dravya ( padArtha vatamAna bolacAla kI bhASAoM meM, dezakAlAnurUpa prakrati ) kSetra (deza). kAla (jamAnA ) zrAra kara DAlanA caahie| bhAva ina cAgekA apane upadezameM zrAdara kiyA mahAvIra bhagavAna kA jJAna bahuta hI vizAla hai|emaa nahIM kahA ki hamezA aisA hI karanA, thaa| unhoMne par3adravya ke svarUpameM sAre vizvakI dRmarI tarahama nhiiN|' manuSyAmA mvatatra hai, use vyavasthA banalA dI hai| zabdakA baMga loka anta svataMtra rahane denA-kevala mAgamana karakaM aura taka jAtA hai, isameM unhoMne binA kaha hI TelA- amuka deza kAlameM amuka ganima calanA acchA grAphI samajhA dI hai| bhApA pudgalAtmakA hotI hogA. yaha batalAkara use apane deza kAlAdi hai, yaha kaha kara TelIphona aura phonogrApha ka. saMyogAMna kima nima batAva karanA cAhiya, AviSkArakI nIMva DAlI hai / mala, mUtra Adi 14 yaha mAna lene kI mvataMtratA de denA-yahI syAdrAsthAnoM meM sUkSmajIva utpanna huA karane hai, imA darzanI upadezakakA kartavya hai / bhagavAnane chuna ke gaMgoM kA middhAnta banalAyA hai| pRthvI. dazavakAlika matrama micalAyA hai ki bAta-pAne, vanaspati Adima jIva hai, unake isa siddhAntako calane. kAma karate, sone hae hara mamaya yatnAcAra zrAja DAkTara vamune siddha kara diyA hai| unakA pAlA, 'arthAta "Work with attentiveness adhyAtmavAda aura myAdvAda vatamAna ke vinA : uncerl mind" pratyeka kAyako citta. rakoM ke lie pathapradarzaka kA kAma dene vAlA hai| kI ekAgratA parvaka-samatAlavRttipUrvaka kge| unakA batalAyA huA lezyAoM kA aura labdhiyoM kArya kI saphalatAka lie. imase acchA niyama kA svarUpa vatamAna thi prosophisToM kI zodhoM se koI bhI mAnasatatvajJa nahIM batalA sktaa| satya siddha hotA hai| padArthavijJAna, mAnamazAna unhoMne pavitra aura ucca jIvanakI pahalI sIr3I aura adhyAtmaka viSayamaM bhI aDhAI hajAra varSa nyAyApArjina dravya prApta karane kI zakti ko pahale hue mahAvIra bhagavAna kuzala the| ve padArtha. batalAyA hai aura isa zaktise yukta jIvako
Page #135
--------------------------------------------------------------------------
________________ 128 anakAnta [kArtika, vIra-nirvANa saM0 2465 'mArgAnasArI' kahA hai| isake Age 'zrAvaka' varga mardAnagI ma bhare haya vicAra se isa svAvalambana batalAyA hai, jise bAraha vrata pAlana karane par3ate kI bhAvanAse unheM kaivalya prApta ho gayA aura hai aura usameM adhika utkrAnta-unnata hue logoM devadundubhi baja uThe ! "tuma apane pairoM para khar3e rahanA ke lie sampRga tyAgavAlA 'sAdhu- zrAzrama' bata- sIvI, tumheM koI dRsA sAmAjika, rAjakIya yA lAyA hai| dekhie, kaisI sugama mvAbhAvika aura Atmika mokSa nahIM de sakatA, tumhArA hara tarahakA prAkTikala yojanA hai| zrAvaka ka bAraha vratoM meM mokSa tumhAre hI hAthameM hai|"yh mahAmaMtra mahAvIra mAdA, mitavyayI aura saMyamI jIvana vyatIta bhagavAna apana zipya gautamako zabdasinahIM,kintu karane kI AjJA dI hai| eka vrata meM mvadezarakSAkA binA kaha sigbalA gaye aura isIlie unhoMne gupta mantra bhI samAyA huA hai, eka vrata meM mabasa gautamako bAhara bheja diyA thA / samAjasudhArakoM ko, bandhutva rakhane kI AjJA hai, eka vratameM brahmacayapAlana dezabhaktoM aura AtmamokSaka abhilASiyoM ko yaha (mbamtrImantIpa ) kA niyama hai, jo zarIrabala kI maMtra apane pratyeka raktabinduke mAtha pravAhita karanA rakSA karatAhai,eka vrata bAlavivAha, vRddhavivAha aura caahie| punarvivAha ke lie khar3e honako sthAna nahIM detA mahAvIra bhagavAnakaM upadezoMkA vistRta biva. hai, eka vrata jimase Arthika, Atmika yA rASTrIya gNa karane ke lie mahInoM caahie| unhoMne pratyeka hita na hotA ho aise kisI bhI kAma meM, taka vipayakA pratyakSa aura parokSarItisaM vivecana kiyA vi . apadhyAna meM, cintA navaga aura zAka hai| unake upadezoMkA saMgraha unake bahuta pIcha meM. mamaya aura zarIrabalakaM yAnekA niSedha karatA devagiNina-jo unake 27 veM paTTameM hue haiN| hai aura eka vrata zrAtmA meM sthira rahane kA abhyAsa kiyA hai aura usameM bhI dezakAla logoMkI zakti DAlane ke lie kahatA hai| ina maba vratAMkA pAlana vagairahakA vicAra karake kitanI hI tAtvika karanevAlA zrAvaka apanI utkrAnti aura samAja bAtoM para sthala alakAroMkI pozAka caDhA dohe tathA dezakI saMvA bahuta acchI taraha kara sakatA hai| jisameM isa samaya unakA gupta bhAva athavA Mys jaba bhagavAna kI zrAya meM 7 dina zapathaM taba ticism samajJanavAle purupa bahuta hI thor3e hai| ina unhoMne apane samIpa upasthita hae bar3e bhArI jana gupta bhAvAkA prakAza usI samaya hogA jaba kazAsamUha ke sAmane lagAtAra 6 dina taka upadeza kI buddhivAla aura Atmika Anandake abhilApI akhaNDadhAga bahAI aura sAtava dina apane sekar3A vidvAn mAinsa, mAnasazAstra, darzanazAstra mukhya ziSya gAMtama Rpi ko jAna bujhakara AjJA Adiko sahAyatAsa jainazAstroMkA abhyAsa kareMge dI ki tuma samIpa ke gAMvoM meM dharmapracAra ke lie aura unake chupe hue tatvoMkI khoja kareMge / jainadharma kisI eka varNa yA kisI eka dezakA dhama nahIM; jAzrI, jaba mahAvIra kA mokSa ho gayA, taba gautama kintu sArI duniyA sAre logoM ke lie spaSTa kiye Rpi lauTakara aaye| unheM guru-viyoga se zoka hae satyoMkA saMgraha hai| jisa samaya dezavidezoMke hone lgaa| pIche unheM vicAra huA ki "ahA svatantra vicArazAlI purupoMke mastaka isako aura merI yaha kitanI bar3I bhUla hai ! bhalA, mahAvAra lageMge, usI samaya isa pavitra jainadharma kI jo isa bhagavAna ko jJAna aura mokSa kisane diyA thA ? ke janmasiddha ThekedAra bane hue logoMke hAthase miTTI merA mokSa bhI mere hI hAtha meM hai / phira usake lie palIda ho rahI hai vaha banda hogI aura tabhI yaha vyartha hI kyoM azAnti bhogaM ?" isa pauruSa yA vizvakA dharma bnegaa|
Page #136
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta ke niyama prArthanAe~ anekAntakA vArSika mUlya 2) ma0 pezagI hai| vI0 pI0 se maMgAne para tIna Ana jasTrIka 1. anekAnta"kimI mvArtha buddhise prerita hokara adhika dene par3ate haiN| mAdhAraNa 5 pratikA athavA Arthika uhazyako lekara nahIM nikAlA mUlya cAra AnA aura ima nava-varNAGkakA jAtA hai. kintu vIramaMbAmandirake mahAna mUlya bAraha AnA hai| uddezyoMko saphala banAne hA lokahitako anekAnta pratyeka iMgrejI mAhakI prathama mAdhanA nathA sabhI maMvA bajAnA hI ima patra. tArIkhako prakAzita hazrA kNggaa| kA eka mAtra dhyaya hai| ana: mabhI majanoM anakAntaka eka varSama kamake grAhaka nahIM ko imakI unnatimeM mahAyaka honA cAhiye / banAye jAne / grAhaka prathama kiggAma 10 vI jina majanoMko anekAntaka jo lagba pasanda kirA taka hI banAye jAne haiN| eka varSa Arya, unheM cAhiye ki ve jitane bhI adhika ke bIcako kimI kiragama dRmara varSakI uma bhAiyoMko usakA paricaya karA make z2Ara kiraNa taka nahIM banAya jaatN| anekAntakA kgye| navIna varSa dIpAvalAMsa prArambha hotA hai| patA badalanako sUcanA nAnaka kAryAlaya 3. yadi koI legya athavA legbakA aMza ThIka meM pahuca jAnI cAhiye / mahina-do mahinaka mAlUma na ho, athavA dharmaviruddha digyAI de, liye patA badalavAnA ho nA apane yahA~ka nA mahaz2a umIkI vajahase kimIko lagbaka yA DAkagharako hI ligyakara prabandha karanA sampAdakamapa-bhAva na dhAraNa karanA cAhiya, caahiye| grAhakAMko patra vyavahAra karate kintu anekAnta-nInikI udAratAse kAma mamaya unake liye pAmTeja kharca bhaMjanA lenA cAhiya aura hAmaka nA yuni-purammara cAhiye / mAtha hI apanA grAhaka nambara aura mayata bhA meM legyakako umakI bhUla mujhAnI patAbhI spaSTa ligbanA cAhiya, anyathA uttara caahiye| ke liye koI bhagamA nahIM rakhanA cAhiye / 5. "anakAnta" kI nIti aura uhazyaka anu. kAryAlayasa anakAnta acchI taraha jA~ca mAra legya ligyakara bhajanake liya deza tathA karake bhejA jAtA hai| yadi kisI mAmakA samAjaka mabhI mulagyAMkA AmantraNa hai| anekAnta ThIka samaya para na mile no. apane "anakAnta" ko bhaMja jAne vAle lagbAdika DAkagharasa ligvA par3hI karanI cAhiye / vahA~ma kAgaja kI eka aura hAziyA chor3akara suvAcya jo uttara mila. vaha agalI kiggA prakAzita akSama likha hAna cAhiye / lagyAko honasa mAta gaMja pUrva taka kAryAlayameM pahu~ca ghaTAne. bar3hAna. prakAzita karane na karane.lauTAne jAnA cAhiye / dera honasa. DAkagharakA javAba na lauTAnakA sampurNa adhikAra mampAdakako zikAyatI patraka mAtha na Anasa.damarI prati hai / ambIkRta lagya vApima maMgAne liye binA mUlya milane meM bar3I ar3acana pdd'egii| pATana kharca bhaMjanA Avazyaka hai| laMgva nimna anekAnnakA mUlya aura prabandha sambandhI panesa bhejanA cAhiye :patra kimI vyakti vizeSakA nAma na limba kara nimna panema bhaMjanA cAhiye / jugalakizora mugnAra vyavasthApaka 'anakAnna" mampAdaka anakAnta kanaoNTa makama pA0pa0 naM048nya dehalI mammAvA ji0 mahAranapura
Page #137
--------------------------------------------------------------------------
________________ PM MARA SOMEONE tilaka bImA 11 lAkha 13 hajAra -bijanisa prAya kArakIra pavAsAta mukhamA kampaniyoM se zANe zrApa HT kA pahara moragAna gAne kA kAma karane ke bajAya manamAnA kiyA kA avasara diyA jA sakatA hai / gAya bhAna pAra pADatyA milegaa| viyo vivaramA kalima lina
Page #138
--------------------------------------------------------------------------
________________ kiraNa 2 F mArgazira bIra ni0 saM0 246 7 disambara 1638 sampAda jugalakizora mukhtAra adhiSThAtA dhIrasavA mandira sarasAvA (sahAranapura) mudraka aura prakAzaka-abhyAsAda goyalIma | Als (vArSika mUlya 2)) / goraDalsa presa PER tanasukharAya jaina kanaoNTa sarakasa po0 ba0 naM0 48 gyU dehalI Bee karnATa sarakala nyU dehalI meM rUpA /
Page #139
--------------------------------------------------------------------------
________________ viSaya-sUcI 1. samantabhadra-stavana 2. U~ca-gotrakA vyavahAra kahA~ ? [sampAdakIya 3. bhagavAna mahAvIra ke bAdakA itihAsa - [zrI0 bA0 sUrajabhAnu vakIla 4. vIra zAsana (kavitA) - [paM0 hariprasAda zarmA 'avikasita' 5. zrIpAla caritra sAhitya - [zrI0 agaracandajI nAhaTA 6. adhikAra ! (kavitA) - (zrI0 bhagavatasvarUpa jaina 'bhagavata' 7. pratijJA ! (kavitA) [zrI0 kalyANakumAra jaina 'zazi' 8. jaina samAja kyoM miTa rahA hai ? - [ayodhyAprasAda goyalIya 6. DAkiyA ( kahAnI ) zrI bhagavanasvarUpa jana 10. 'anekAnta' para lokamata kAnta ke niyama -- | 1. anekAntakA vArSika mUlya 2||) ru0 pezagI hai bI0 pI0 se maMgAne para tIna Ane rAjasTrIke adhika dene par3ate haiN| sAdhAraNa 1 pratikA mUlya cAra AnA 1 2. anekAnta pratyeka iMgrejI sAhakI prathama tArIkhako prakAzita huA karegA / 3. anekAntake eka varSa se kama ke grAhaka nahIM banAye jAte / grAhaka prathama kiraNa 12vI kiraNa taka ke hI banAye jAte haiM / eka varSa bIcako kisI kara dUsare varSako usa kiraNa taka nahIM banAye jAte / anekAntakA navIna varSa dIpAvalI meM prArambha hotA hai 1 4. anekAntako bheje jAne vAle lekhAdika kAg2az2akI eka aura hAziyA chor3akara suvAcya akSaroMmeM likhe hone cAhiye | lekhAMko ghaTAne, bar3hAne prakAzita karane yA na karane aura lauTAne yA na lauTAnekA sampUrNa adhikAra sampAdakako hai / asvIkRta lekha posTeja TikiTa Ane para hI vApisa kiye jA sakeMge / 5. saba tarahakA patra vyavahAra isa se karanA cAhiye / vyavasthApaka "anekAnta " kanaoNTa sarkasa, po0 ba0 naM0 48 nyU dehalI | 1. 2. Di 4. 126 135 137 454 155 165 165 166 ', ?66 prArthanAe~ "anekAnna" kisI svArtha buddhise prerita hokara athavA Arthika uddezya ko lekara nahIM nikAlA jAnA hai, kintu vIramevAmandira ke mahAna uddezyoMko saphala banAte hue lokahitako sAdhanA tathA macI sevA bajAnA hI isa patrakA eka mAtra ya hai | ataH sabhI sajjanoMko isakI unnatimeM sahAyaka honA cAhiye / jine sajanAko anekAnta ke jo lekha pasanda Aye. unheM cAhiye ki ve jitane bhI adhika bhAiyoMko usakA paricaya karA sake z2arUra karAye / 3. yadi koI lekha athavA lekhakA aMza ThIka mAlUma na ho. athavA dharmaviruddha dikhAI de, to mahaz2a usakI vajahase kisIko lekhaka yA sampAdakame dvepa-bhAva na dhAraNa karanA cAhiye, kintu ane kAnta-nItikI udAratAse kAma lenA cAhiye aura ho sake to yukti purasmara saMgata bhASA meM lekhakako usakI bhUla sujhAnI cAhiye / anekAnta" kI nIti aura uddezya ke anusAra lekha likhakara bhejaneke liye deza tathA samAjaka sabhI sulekhAMkI AmantraNa hai / -sampAdaka |
Page #140
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2 OM arham anekA nIti-virodha-dhvaMsI loka-vyavahAra-varttakaH samyak / paramAgamasya bIjaM bhruvanaikagururjayatyanekAntaH || sampAdana - sthAna -- vIrasevAmandira (samantabhadrAzrama), sarasAvA ji0 sahAranapura prakAzana-sthAna- kanaoNTa sarkasa po0 ba0 naM0 48 nyU dehalI mArgazIrSa zukla, vIranirvANa saM0 2465, vikrama saM0 1665 samantabhadra-stavana samantabhadraM sadbodhaM stuve varaguNAlayam / nirmalaM yadyazaSkAntaM babhUva bhuvanatrayam / / - jinazatakaTIkAyAM, narasiMhabhaTTaH / kiraNa 2 una svAmI samantabhadrakA maiM stavana karatA hU~, jo sadbodharUpa the - samyagjJAnakI mUrti the, zreSTha guNoMke AvAsa the- uttama guNoMne jinheM apanA AzrayasthAna banAyA thA, aura jinakI yazaH kAntise tInoM loka athavA bhAratake uttara, dakSiNa aura madhya ye tInoM vibhAga kAntimAna the---ArthAt jinakA yazasteja sarvatra phailA huA thA / : samantabhadro bhadrArtho bhAtu bhAratabhUSaNaH / devAgamena yenAstra vyakto devAgamaH kRtaH / / - pANDavapurANe, zubhacandrAcAryaH /
Page #141
--------------------------------------------------------------------------
________________ 130 anekAnta [ mArgazIrSa, vIra-nirvANa saM0 2465 jinhoMne, devAgama, nAmaka apane pravacanake dvArA devAgamako-jinendradevake zrAgamako-isa lokameM vyaka kara diyA hai, ve bhAratabhUSaNa aura ekamAtra madra-prayojanake dhAraka zrIsamantabhadra lokameM prakAzamAna ho|- arthAna apanI vidyA aura guNoM ke bAlokase logoMke hRdayAndhakArako dUra karanemeM samartha hoveN| yadvAratyAH kaviH sarvo'bhavatsajJAnapAragaH / taM kavinAyakaM staumi samantabhadra-yoginam // -candraprabhacarite, kavidAmodaraH / jinako bhAratIke prasAdase-zAnabhANDArarUpa maulika kRtiyoMke abhyAsasa-samasta kavisamUha samyagjJAnakA pAragAmI ho gayA, una kavinAyaka-naI naI maulika racanAe~ karane vAloMke ziromaNiyogI zrI samantabhadrako maiM apanI stutikA viSaya banAtA hU~-ve mere stutya haiM, pUjya haiN| jIyAtsamantabhadro'sau bhny-kairk-cndrmaaH| durvAdi-vAda-karADUnAM zamanaikamahauSadhiH / / -hanumAcaritre, brahma ajitaH / ve svAmI samantabhadra jayavanta hoM-apane jJAna tejase hamAre hRdayoMko prabhAvita kareM--jo bhavyarUpI kumudoMko praphullita karanevAle candramA the aura durvAdiyoMkI vAdarUpI khAja ( khujalI ) ko miTAneka liye advitIya mahauSadhi the-jinhoMne kuvAdiyoMkI bar3hatI huI vAdAbhilASAko hI naSTa kara diyA thaa| samantabhadrassa cirAya jiiyaadvaadiibh-vjaaNkush-muuktijaal:| yasya prabhAvAtsakalAvanIyaM vaMdhyAsa durvAduka-vArtayA'pi // -zravaNabelgola-zilAlekha naM0 105 / ve svAmI samantabhadra cirajayI hoM-cirakAla taka hamAre hRdayoMmeM savijaya nivAsa kareM--, jinakA sUktisamUha-sundara-prauDha yuktiyoMko lie pravacana-vAdirUpI hastiyoMko vazameM karane ke liye vanAMkuza kA kAma detA hai aura jinake prebhAvase yaha sampUrNa pRthvI ekabAra durvAdakoMkI vAnAMsa bhI vihIna hogaI thI-unakI koI bAta bhI nahIM karatA thaa| samantabhadrassaMstutyaH kasya na syaanmuniishvrH| vArANasIzvarasyAgre nirjitA yena vidvissH|| ___-tirumakUDalunarasIpura zi0 lekha naM0 105 / jinhoMne vArANasI (banArasa ) ke rAjAke sAmane vidveSiyoMko-sarvathA ekAntavAdI mithyAdRSTiyoMko-parAjita kara diyA thA, ve samantabhadra munIzvara kisake stutipAtra nahIM haiM. ? arthAta , sabhIka dvArA bhale prakAra stuti kiye jAneke yogya hai|
Page #142
--------------------------------------------------------------------------
________________ tatvacacI U~ca-gotrakA vyavahAra kahA~ ? ( dhavala siddhAntakA eka manoraJjaka varNana ) [sampAdakIya ] SaTkhaNDAgamake 'vedanA' nAmakA caturtha khaNDa. para kyA kucha Apatti kI jAtI thI ? apane pAThakoM ke caubIsa adhikAroMmeM se pA~cave 'payaDi' ke sAmane vicArakI acchI sAmagrI prastuta karane (prakRti) nAmaka adhikArakA varNana karate hue, aura unakI vivekavRddhi ke liye maiM use kramazaH yahA~ zrIbhatabalI prAcAryane gotrakarma-viSayaka eka sUtra denA cAhatA huuN| nimna prakAra diyA hai : TIkAkA prArambha karate hue, sabase pahale yaha "godassa kammassa duve payaDIo uccA prazna uThAyA gayA hai ki-"uccaigotrasya kva godaM ceva NIcAgodaM ceva evadiyAlo paya vyApAra: ?"-arthAta U~ca gotrakA vyApAra-vyavaDIo // 126 // " hAra kahA~ ?-kinheM ucagotrI samajhA jAya ? zrIvIrasenAcAryane apanI dhavalA-TIkAmeM, isa isake bAda praznako spaSTa karate hue aura usake sUtrapara jo TIkA likhI hai vaha bar3I hI manoraMjaka samAdhAnarUpameM jo jo bAteM kahI jAtI haiM, unheM hai aura usase aneka naI naI bAta prakAzameM AtI sadoSa batalAte hue jo kucha kahA gayA hai,vaha saba haiM-gotrakarma para to acchA khAsA prakAza par3atA ___ kramazaH isa prakAra hai :hai aura yaha mAlUma hotA hai ki vIrasenAcAryake (1) "na nAvadrAjyAdilakSaNAyAM saMpadi astitvasamaya athavA dhavalATIkA (dhavalasiddhAnta) ke nirmANa-samaya (zaka saM0 738) taka gotrakarma- [vyApAraH], tasyAH sdvesstssmutpteH|"
Page #143
--------------------------------------------------------------------------
________________ 132 anekAnta [mArgazira, vIra-nirvANa saM0 2465 arthAta-yadi rAjyAdi-lakSaNakAlI sampadAke rahAnI hoM unheM uccagotrI kahA jAya to yaha bAta sAtha umagotrakA vyApAra mAnA jAya-aise sampa- bhI ThIka ghaTita nahIM hotI ; kyoMki prathama to ttizAliyoMko hI uccagotrI kahA jAya to yaha bAta zAnAvaraNa karmake kSayopazamakI sahAyatA-pUrvaka nahIM banatI ; kyoMki aisI sampattikI samutpatti samyagdarzanase samyagjJAnakI utpatti hotI hai-unaathavA samprApti sAtAvedanIya karmake nimittase gotrakA udaya usakI utpattimeM koI kAraNa nahIM hai| hotI hai-uccagotrakA usake sAtha koI sambandha dUsare, tithaMca aura nArakiyoMmeM bhI samyagjJAnakA nahIM hai| sadbhAva pAyA jAtA hai; taba unameM bhI uccagotrakA - udaya mAnanA par3egA aura yaha bAta siddhAntake (2) "nA'pi paMcamahAvratagrahaNa-yogyatA uccai- viruddha hogI-siddhAntameM nArakiyoM aura tiryacI. gargotreNa kriyate, deveSvabhavyeSu ca tad- ke nIca gotrakA udaya batalAyA hai| grahaNaM pratyayogyeSu uccairgotrasya udayA- (4) "nAdeyatve yazasi saubhAgye vA vyApArabhAvaprasaMgAt / " steSAM nAmatassamutpatteH / " arthAta-yadi yaha kahA jAya ki uccagotrake arthAta-yadi zrAdeyatva, yaza athavA saubhAgyake udayase pa~camahAvratoMke grahaNakI yogyatA utpanna sAthameM uccagotrakA vyavahAra mAnA jAya-jo Ade hotI hai aura isaliye jinameM pa~camahAvratoMke yagaNase viziSTa ( kAntimAna ), yazasvI athavA grahaNakI yogyatA pAI jAya unheM hI uccagotrI saubhAgyazAlI hoM unheMhI uccagotrI kahA jAyasamajhA jAya, to yaha bhI ThIka nahIM hai ; kyoMki to yaha bAta bhI nahIM banatI ; kyoMki ina guNoMkI aisA mAnane para devoMmeM aura abhavyoMmeM, joki utpatti prAdeya, yazaH aura subhaga nAmaka nAmakarmapaMcamahAvrata-grahaNake ayogya hote haiM, uccgotrke| prakRtiyoMke udayase hotI hai-uccagotra unakI udayakA prabhAva mAnanA par3egA-; parantu devoMke utpattimeM koI kAraNa nahIM hai| uccagotrakA udaya mAnA gayA hai aura abhavyoMke / bhI usake udayakA niSedha nahIM kiyA gayA hai| "" (5) "nekSvAkukulAyutpattau [ vyApAraH ], (5) navA kAlpanikAnAM teSAM paramArthato'satvAd, (3) "na samyagjJAnotpattI vyApAraH, jJAnA viD-brAhmaNa sAdhu (zUdre ?) pvapi uccaivaraNa-kSayopazama-sahAya-samyagdarzanatasta gargotrasyodayadarzanAt / " dutpatteH, tiryakanArakeSvapi uccairgotraM arthAt-yadi ikSvAku-kulAdimeM utpanna hone ke tatra samyagjJAnasya satvAt / " sAtha U~ca gotrakA vyApAra mAnA jAya-jo ina arthAt-yadi samyagjJAnakI utpattike sAthameM kSatriyakuloMmeM utpanna hoM unheM hI usagotrI kahA U~ca gotrakA vyApAra mAnA jAya-jo jo samya. jAya to yaha bAta bhI samucita pratIta nahIM hotI;
Page #144
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2 kiraNa 2] U~ca-gotrakA vyavahAra kahA~ ? 133 kyoMki prathama to ikSvAkutrAdi kSatriyakula kAlpa- sAtha hI nAbhirAjAke putra zrIRSabhadeva (Adinika haiM, paramArthasa (vAstavameM) unakA koI astitva tIrthakara) ko bhI nIcagotrI batalAnA par3egA; kyoMnahIM hai| dUsare, vaizyoM, brAhmaNoM aura zUdroM meM bhI ki nAbhirAjA aNuvratI nahIM the-usa samaya to ukhagotrake udayakA vidhAna pAyA jAtA hai| vratoMkA koI vidhAna bhI nahIM ho pAyA thaa| (6) "na sampanebhyo jIvotpattau tadvyApAraH, (8) "tato niSphalamuccaiotraM, tata eva na mlekarAja-samutpanna-pRthukasyApi ucca- tasya karmatvamapi; tadabhAvena nIcairgotrargotrodayaprasaMgAt / " mapi dvayoranyonyAvinAbhAvitvAta; tato arthAta-sampanna (samRddha) puruSoMse utpanna hone gotrakarmAbhAva iti * / " vAle jIvoMmeM yadi uccagotrakA vyApAra mAnA jAya-. arthAt-jaba ukta prakArase usagotrakA vyavasamRddhoM evaM dhanADhyoMkI santAnako hI uccagotrI hAra kahIM ThIka baiThatA nahIM, taba unagotra niSphala kahA jAya to mleccha rAjAse utpanna hue pRthukakaM jAna par3atA hai aura isIlie usake karmapanA bhI bhI uccagotrakA udaya mAnanA par3egA-aura aimA mAnA nahIM jaataa| (isake sivAya, jo sampannoMse kucha banatA nahIM / ucagotrake prabhAva se nIca gotra kA bhI prabhAva ho jAtA hai; kyoMki donoM meM para. utpanna na hokara nirdhanoMse utpanna hoMge, unake ucca spara avinAbhAva sambandha hai-ekake binA dUsaragotrakA niSedha bhI karanA par3egA, aura yaha bAta siddhAntake viruddha jaaygii|) kA astitva banatA nhiiN| aura isaliye gotrakarma kA hI abhAva siddha hotA hai| (7) "nA'NuvratibhyaH samutpattI tavyApAraH, , isa taraha gotrakarmapara ApattikA yaha 'pUrvapakSa' deveSvaupapAdikeSu uccairgotrodayasya asa- kiyA gayA hai, aura isase spaSTa jAnA jAtA hai ki tvaprasaMgAta, nAmeyazca (sya ?) nIce- gotrakarma athavA usakA U~ca-nIca-vibhAga Aja gotratApattezca / " hI kucha ApattikA viSaya banA huA nahIM hai, balki Ajase 1100 varSase bhI adhika samaya arthAta-aNuvatiyAMsa utpanna hone vAle pahalese vaha ApattikA viSaya banA huA thAvyaktiyoM meM yadi uccagotrakA vyApAra mAnA jAya..... gotrakarmAzrita U~ca-nIcatA para loga taraha-tarahakI aNuvatiyAMkI santAnoMko hI uccagotrI kahA jAya---- AzaMkAe~ uThAte the aura isa bAtako jAnaneke to yaha bAta bhI sughaTita nahIM hotI; kyoMki aisA mAnane para devoMmeM, jinakA janma aupapAdika honA * ye saba avataraNa aura bhAgake avataragA bhI hai aura jo aguvatiyoMse paidA nahIM hotaM, bhArAke jaina-siddhAnta bhavanakI prati parasa liye unnagAMtraka udayakA prabhAva mAnanA par3egA, aura gaye haiN|
Page #145
--------------------------------------------------------------------------
________________ 134 anekAnta [mArgazira, vIra-nirvANa saM0 2465 - lie bar3e hI utkaNThita rahate the ki gotrakarmake bAta itane parase hI jAnI jAsakatI hai ki usake AdhArapara kisako U~ca aura kisako nIca kahA vaktA zrIjinendradeva aise prApta puruSa hote haiM jinameM jAya ?-usakI koI kasauTI mAlUma honI caahie| asatya ke kAraNabhUta rAga-dveSa-mohAdika doSoMkA pAThaka bhI yaha jAnaneke lie bar3e utsuka hoMge ki sadbhAva hI nahIM rhtaa| jahA~ asatya-kathanakA Akhira vIrasaMnAcAryane apanI dhavalA-TIkAmeM, koI kAraNa hI vidyamAna na ho vahA~se asatyakI ukta pUrvapakSakA kyA 'uttarapakSa' diyA hai aura kaise utpatti bhI nahIM hosakatI, aura isaliye jinendrauna pradhAna ApattiyoMkA samAdhAna kiyA hai jo pUrva- kathita gotrakarmakA astitva jarUra hai| pakSake AThave vibhAgameM khar3I kI gaI haiN| ataH maiM isake sivAya, jo bhI padArtha kevalajJAnake bhI aba usa uttarapakSako prakaTa karanemeM vilamba viSaya hote haiM una sabameM rAgIjIvoMke jJAna pravRtta karanA nahIM caahtaa| pUrva-patake AThace vibhAgameM nahIM hote, jisase unheM unakI upalabdhi na honepara jo ApattiyAM khar3I kI gaI haiM ve saMkSepata: do jinavacanako apramANa kahA jaaske| arthAt kevalabhAgoMmeM bAMTI jA sakatI haiM-eka to U~ca gotrakA jJAnagocara kitanI hI bAteM aisI bhI hotI haiM jo vyavahAra kahIM ThIka na bananese U~ca gotrakI niSpha chadmasthoMke jhAnakA viSaya nahIM bana sakatIM, aura latA aura dUsarA gotrakarmakA prabhAva / isIlie isalie rAgAkAnta chamasthoMko yadi unake astitvauttarapakSako bhI do bhAgoM meM bAMTA gayA hai, pichale kA spaSTa anubhava na ho sake to itane para se hI bhAgakA uttara pahale aura pUrva vibhAgakA uttara unheM apramANa yA asatya nahIM kahA jA sktaa| pAdako diyA gayA hai aura vaha saba kramazaH isa (2) "naca niSphalaM uccaiH gotraM, dIkSAyogyaprakAra hai : sAdhvAcArANaM sAdhvAcAraiH kRtasamba(1) "[iti] na, jinavacanasyA'satyatva- ndhAnAmAryapratyayAbhidhAnavyavahAra-nivavirodhAta; tadvirodho'pi tatra tatkAraNAbhAva ndhanAnAM puruSANAM saMtAnaH uccairgotram / to'vagamyate / na ca kevalajJAnaviSayIkRte tatrotpattihetukamapyuccairgotram / na cAstra vartheSu sakaleSvapi rajojuSAM jJAnAni pravartante pUrvoktadoSAH saMbhavanti virodhAn / yenA'nupalaMbhAjjinavacanasyApramANatvamucyeta / " * jaisA ki 'dhavalA' ke hI prathama khaNDameM uddhRta nimna vAkyoMse prakaTa hai:arthAt-isa prakAra gotrakarmakA prabhAva kahanA Agamo sApta vacanaM prApta doSakSayaM viduH / ThIka nahIM hai, kyoMki gotrakarmakA nirdeza jina- vyaktadoSo'nRtaM vAkyaM na ba yA gatvasaMbhavAt // vacana-dvArA huA hai aura jinavacana asatyakA rAgAhA pAhA mohAdA nAkyamucyate panRtam / virodhI / jinavacana asatyakA virodhI hai, yaha yasya tu naite doSAstasyAnatakAraNa nAsti /
Page #146
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 2] Uca-gotrakA vyavahAra kahA~ ? 135 tadvIparItaM nIcairgotram / evaM gotrasya cchinna RSi-paramparAse barAbara calA pAtA hai| jinAdve eva prakRtI bhvtH|" gamake upadeSTA jinendradeva-bha0 mahAvIra-rAga, dveSa, moha aura ajJAnAdi doSoMse rahita the| ye arthAta-uccagotra niSphala nahIM hai; kyoMki hI doSa asatyavacanake kAraNa hote haiN| kAraNauna puruSAMkI santAna uccagotra hotI hai jo dIkSA ke prabhAvameM kAryakA bhI prabhAva ho jAtA hai, aura yogya-sAdhuzrAcAroMse yukta hoM, sAdhu-AcAra- isalie sarvaza-vItarAga-kathita isa gotrakarmavAloMke sAtha jinhoMne sambandha kiyA ho, tathA ko asatya nahIM kahA jAsakatA, na usakA prabhAva AryAbhimata nAmaka vyavahAroMse jo ba~dhe hoN| hI mAnA jAsakatA hai / kama-se-kama Agama-pramANaaise puruSoMke yahA~ utpattikA-unakI santAna dvArA usakA astitva siddha hai| pUrvapakSameM bhI bananekA-jo kAraNa hai vaha bhI umagotra hai| usake abhAvapara koI vizeSa jora nahIM diyA gayAgotrake isa svarUpakathanameM pUrvokta doSoMkI saMbhA- mAtra umagotrake vyavahArakA yatheSTha nirNaya na ho vanA nahIM hai kyoMki isa svarUpake sAtha una doSoMkA sakaneke kAraNa ukatAkara athavA AnuSaMgikavirodha hai-ucagotrakA aimA svarUpa athavA aise rUpase gotrakarmakA abhAva batalA diyA hai| isake puruSoMkI santAnameM ucagotra kA vyavahAra mAna- liye jo dUsarA uttara diyA gayA hai vaha bhI ThIka hI lenepara pUrva-pakSameM udbhata kiye hue doSa nahIM bana hai| niHsandeha, kevala jJAna-gocara kitanI hI aisI mkte| paJcagotrake viparIta nIcagotra hai...jo sUrama bAteM bhI hotI haiM jo laukika jhAnoMkA viSaya loga ukta puruSoMkI mantAna nahIM hai athavA unase nahIM ho sakatI athavA laukika sAdhanoMse jinakA viparIta AcAra-vyavahAra-vAloMkI santAna haiM ve ThIka bodha nahIM honA, aura isaliye apane jJAnakA saba nIcagotra-pada ke vAcya haiM, aise logoMmeM janma viSaya na hone athavA apanI mamajha meM ThIka na lene ke kAraNabhUta karmako bhI nIcagotra kahate haiN| baiThane ke kAraNa hI kisI vastunatvake astitvase isa taraha gotrakarma kI do hI prakRtiyA~ hotI haiN| inakAra nahIM kiyA jaamktaa| ___ yaha uttarapanna pUrvapakSake mukAbalemeM kitanA sabala hai, kahA~ taka viSayako spaSTa karatA hai aura hA~, uttarapanakA dUsaga vibhAga mujhe bahuta kisa hada taka santoSajanaka hai, ise sahadaya pAThaka kucha aspaSTa jAna par3anA hai| usameM jina puruSoMkI evaM vidvAna mahAnubhAva svayaM anubhava kara sakataM matAnako ubagotra nAma liyA gayA hai unake vishehaiN| maiM to, apanI samajha ke anusAra, yahA~para paNoM para se unakA ThIka spaSTIkaraNa nahIM hotAmirpha itanA hI batalAnA cAhatA hU~ ki isa uttara- yaha mAlUma nahIM honA ki-1 dIkSAyogya sAdhupakSa kA pahalA vibhAga to bahuta kucha spaSTa hai| prAcAroMse kaunase prAcAra vizeSa abhipreta hai ? gotrakarma jinAgamakI nAma vastu hai aura usakA 2 'dInA' zanI munidIlAkA hI abhiprAya hai yA vaha upadeza jo utta mUlasUtra meM maMnividha hai, avi. zrAvakadIkSAkA bhI? kyoMki pratimAoM ke prati
Page #147
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta [mArgazira, vIra-nirvANa saM0 2465 rikta zrAvakoMke bAraha pratabhI dvAdazadIkSA-bheda kaha- honese bhI ve uccagotrI nahIM raheMge / yadi zrAvakalAte haiM*; 3 sAvuzrAcAra-vAloMke sAtha sambandha ke vrata bhI dIkSAmeM zAmila haiM to tithaMca pazu bhI karanekI jo bAta kahI gaI hai vaha unhIM dIkSAyogya uccagotrI ThahareMge; kyoMki ve bhI zrAvakake vrata dhAraNa sAdhumAcAra vAloMse sambandha rakhatI hai yA dUsare karaneke pAtra kahe gae haiM aura aksara zrAvakake sAdhuAcAra vAloMse? 4sambandha karanekA abhiprAya vrata dhAraNa karate Ae haiN| tathA deva isase bhI vivAha-sambandhakA hI hai yA dUsarA upadeza, saha- uccagotrI nahIM raheMge; kyoMki unake kisI prakAra nivAsa, sahakArya, aura vyApArAdikA sambandhabhI kA vrata nahIM hotA-ve avratI kahe gae haiN| yadi usameM zAmila hai ? 5 AryAbhimata athavA Arya- sambandha kA abhiprAya vivAha sambandhase hI ho; pratyayAbhidhAna nAmaka vyavahAroMse kaunase vyavahAroM- jaisA ki mleccha-khaNDoMse Ae hue mlecchoMkA kA prayojana hai ? 6 aura ina vizeSaNoMkA ekatra cakravartI zrAdike sAtha hotA hai aura phira ve samavAya honA Avazyaka hai athavA pRthaka-pRthak mleccha munidIkSA takake pAtra samajhe jAte haiM, taba bhI bhI ye ucagotrake vyaMjaka haiM ? jabataka ye saba devatAgaNa uccagotrI nahIM raheMge; kyoMki unakA bAteM spaSTa nahIM hotI, tabataka uttarako santoSajanaka vivAha-sambandha aise dIkSAyogya sAdhvAcAroMke sAtha nahIM kahA jAsakatA, na usase kisIkI pUrI tasallI nahIM hotA hai| aura yadi sambandhakA abhiprAya ho sakatI hai aura na ukta prazna hI yatheSTarUpameM hala upadeza Adi dUsare prakArake sambandhoMse ho to ho sakatA hai| sAthahI isa kathanakI bhI pUrI jA~ca zaka, yavana, zavara, puliMda aura cANDAlAdikakI nahIM ho sakatI ki gotra ke isa svarUpa-kathanameM to bAta hI kyA ? tiryaca bhI uccagotrI ho jAya~ge; pUrvokta doSoMkI sambhAvanA nahIM hai|' kyoMki kyoMki ve sAdhvAcAroMke sAtha upadezAdike sambandha kalpanAdvArA jaba ukta bAtoMkA spaSTIkaraNa kiyA ko prApta hote haiM aura sAkSAt bhagavAna ke samava jAtA hai to ukta svarUpa-kathanameM kitane hI doSa saraNa meM bhI pahuMca jAte haiN| isa prakAra aura bhI Akara khar3e ho jAte haiN| udAharaNake lie yadi kitanI hI ApattiyA~ khar3I ho jAtI haiN| 'dIkSA' kA abhiprAya munidItAkA hI liyA jAya to devoMko ubagotrI nahIM kahA jAyagA, kisI AzA hai vidvAn loga zrIvIrasenAcArya ke ukta puruSakI santAna na hokara aupapAdika janmavAle svarUpa-viSayaka kathanapara gaharA vicAra karake una * jaisA ki tattvArthazlokabArtikameM diye hue bhI . chahoM bAtoMkA spaSTIkaraNa karane AdikI kRpA bhA- kareMge jinakA Upara ullekha kiyA gayA hai, jisase vidyAnanda prAcArya ke nimna vAkya se prakaTa hai :- yaha viSaya bhale prakAra prakAzameM Asake aura ukta __ "tena gRhaspasya paMcANupratAni saptazIlAni guNavata praznakA saboMke samajha meM pAne yogya hala hoske| zikSAmata-vyapadezamAjIti dvAdazadIkSAbhedAH samyaktapUrvakAH saralekhanAntAzca mahAta-tacchIlavat / " vIrasevAmandira sarasAvA, tA. 21-11-1938
Page #148
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAna mahAvIrake bAdakA itihAsa [le0 zrI bAba sUrajabhAnu vakIla] mahAvIrasvAmIkA nirvANa ImAse 528 meM kAyama kii| usake bAda usake beTe anuruddha 'bagma pahale huA, bhagavAna buddhakA kA, phira muMDakA. phira nandIkA, rAjya huaa| nirvANa 15 barasa pahale hocukaathaa| mahAvIra nandIko nandavardhana bhI kahate haiN| usane ur3IsA bhagavAna ke samayameM magadha dezameM, jinakI rAjadhAnI taka saba deza jIta liyA aura sAre hindustAnakA gajagRha thI, zizunAga vaMzI rAjA zreNika (bimba- rAjA ho gyaa| usa samaya ur3ImAmeM jaina-dharma mAra ) gajya karatA thaa| IsAse 642 barama pahale phailA huA thAH nandivardhana kaTTara bauddha thA, jainazizunAgane isa rAjyakI sthApanA kI thI / zreNika dharmase dveSa rakhatA thA: imakAraNa vaha vahA~sa jaina ima vaMzakA pA~cavA~ gajA thaa| IsAse 582 barasa mUrtiyA~ uThA laayaa| usake bAda usakA beTA mahApahale vaha gajagaddI para baiThA. 28 barama rAja kiyA nanda gajA huA; usake pIche umakA beTA mahA aura aMga dezako jItakara apane gajyameM milaayaa| padmananda gajA huA, vaha bhI mAra hindustAnakA zreNikake dvArA jaina-dharmakA bar3A bhArI pracAra huaa| eka chatra rAjA huzrA aura duniyAmeM prasiddha huzrA, IsAse 552 barasa pahale usakA beTA ajAtazatru usake pIcha umake ATha baMToMkA gajya huA, (kuNika) gaddI para baitthaa| usane apane mAmAoMmeM jinameM mukhya mAmalyananda yA dhanananda thA. prajA lar3akara vaizAlI aura kauzalake gajya bhI jIta unase bahuta dukhI thii| IsAse 326 barama pahale, liye| ajAtazatrubhI jaino thA; parantu bauddha cadragupta nAmake eka jainIne unase gajya chIna pranthoMmeM usako bauddha likhA hai / IsAsa 518 barasa liyA, jisakA kathana Age kiyA jaaygaa| pahale usakA dehAnta hogayA, jisake bAda usakA baTA darzaka rAjA huA / usake bAda IsAse 483 inadinoM hindustAnakI pazcimI sImAse barasa pahale usakA beTA ajaudayI rAjA hushraa| lekara yUrapake yUnAna deza taka IrAna (phArisa) / usane unako bhI jIta liyA aura magadhakI ke mahArAjA dAgakA rAjya thaa| ima vaMzake rAjA rAjadhAnI rAjagRhase haTAkara pATalIputra (paTanA) bar3e abhimAnake sAtha apaneko Arya-putra kahA
Page #149
--------------------------------------------------------------------------
________________ 138 anekAnta [mArgazira, vIra nirvANa saM0 2465 karate the| misara, rUma (TarkI) Adi saba deza hI AdhIna ho gayA / syAlakoTa ke mukkAmapara mAjhA usake AdhIna the| pArasa rAjavAnI thI, isahI ke kaTha loga aura kSudraka aura mAlavAke rAjA nagarIke nAmasaM yaha deza phArasa khlaayaa| uma khUba lar3e, parantu puruko mahAyatAse sikandarako samaya sikandarakA pitA kilapa yUnAna ke eka choTe jIta huii| Age rAvI aura byAsa nadIke pAsa se pahAr3I ilAke makadoniyAkA rAjA thA aura pahu~cane para nanda rAjAkI zakti aura prabhAvase dArAkI AdhInatA mAnatA thaa| vaha yavana thaa| bhayabhIta hokara sikandarakI senAne Age bar3hanese yUnAnake rahane vAle yona yA yavana kahalAte the| inakAra kara diyaa| yaha ImAse 327 barama pahale usake marane para usake mahApratApI beTe sikandarane kI bAta hai| sAre yUnAna para adhikAra karaliyA; phira mizra aura TarkIko jItatA huzrA IrAna para car3ha gayA, lAcAra sikandara jahaluma nadI taka vApisa dArAko mArA, IrAna para kabjA kiyA, phira IsAsa AyA aura vahA~se dakkhinakI tarapha bddh'aa| zivi330 barasa pahale sIstAna (zakoMke rahanekA sthAna) rAjane binA lar3e hI zrAdhInatA mAnalI / agalasya, ko jItakara kaMdhArako jItA, phira bAkhtara pahu~cA, mAlava aura kSudraka jAtivAle lar3e / isa lar3AImeM samarakaMda, bugvArA Adi saba deza jIte, yahA~ bhI mikandarakI chAtImeM ghAva hogayA / Age calane para zaka loga rahA karate the| udhara hI eka hindustAnI ambaSTa, vasAni aura zaur3ha jAnike logoMne mukArAjA zazigunakA rAjya thA; usako bhI jItakara bilA nahIM kiyA / vahA~se siMdhakI tarapha bar3hA, muci. sAtha liyA aura paMjAba para car3hAI kii| rAvala- karNa rAjyane bhI mukAbilA nahIM kiyaa| brAhmaNa piMDIse uttara meM takSazilA (gAMdhAra deza) ke rAjA rAjA ne mukAbilA kiyA, parantu sikandarane usako Ambhine dUrase hI usakI AdhInatA svIkAra kara bahuta nirdayatAse dbaayaa| phira pAtAnaprastha (haidalI aura usake sAtha holiyaa| pazcimI kaMdhArakA rAbAda siMdha) phuNcaa| loga deza chor3akara bhAga rAjA hasthI khUba lar3A; parantu hAra gayA, sikandarane gaye, phira pazcimake rAste hindustAnase bAhara ho rAjya, usake sAthI saMjayako dediyA. phira gayA aura IsAse 323 barasa pahale rAste meM hI avarNako jItakara zaziguptako vahA~kA rAjya diyA, usakA dehAnta hogyaa| pIche usake jIte hue phira takSazilA hotA huA kekaya deza (jahalama, dezoMko usake senApatiyoMne dbaaliyaa| sikandarazAhapura, gujarAta) para aayaa| vahA~kA rAjA puru ne apane isa saMgrAmake samayameM yUnAniyoM, IrA bar3I bahAdurIse lar3A, Ambhine hamalA karake usako niyoM aura hindutAniyoMke bIca ApasameM vivAhapakar3a liyA / sikandarane usako bhI apanA senA- saMbandha honekA bahuta jyAdA rivAja DAlA thaa| pati banAliyA aura glucukAyana dezako jItakara ina dinoM magadhameM nanda rAjAkA rAjya thaa| usake AdhIna kriyA, cinAbanadIke usapAra mudraka prajA usase dukhI thii| jaina-dharmI candragupta ne IsAse dezakA rAjA pusakA bhatIjA thA, vaha bhI binA lar3e 321 barasa pahale usase rAjya chIna liyaa| kahate
Page #150
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2 kiraNa 2] bhagavAna mahAvIrake bAdakA itihAsa 136 haiM ki vaha nanda rAjAkI murA nAmakI dAsIkA beTA kara apanI jAna bcaaii| phira kAzmIrase uttara thA, isahI kAraNa maurya khlaayaa| parantu usake kA ilAqA kAmboja aura badagvazAM bhI candragupta ke kaTTara jainI honeke kAraNa hI usako dveSase badanAma AdhIna ho gyaa| vaha sAre hindustAnakA mahA kiyA jAtA hai| maurya nAmaka kSatriyoMkA rAjya pratApI rAjA huA aura jaina-dharmakA bhArI pracAra himAlayakI tarAImeM, nepAlake pAsa thA / buddha bhagA kiyA / 24 barasa rAjya karake 12 barasakA bhArI vAnake nirvANa honepara pippalI banakaM maurya kSatriyoM- durbhikSa par3ane para apane beTe bindusArako rAja ne bhI usakI citAkI rAkhakA bhAga mA~gA thaa| de, zrI bhadrabAhu zrAcArya ke sAtha, karNATaka dezabhagavAna mahAvIraka gaNadharoMmeM bhI eka moriya- ko calA gayA, aura munidIkSA lekara bhArI putra thA / candragupta bAlapana meM hI var3A sAhasI thaa| tapa kiyaa| nanda rAjAnaM usake anupama sAhasako dekhakara hI usake mAra DAlanekA hukma diyA thaa| vaha bhAgakara bindusAgne bhI bahuta yogyatAke mAtha gajya paMjAba calA gyaa| vahA~ sikandarasa milA. parantu kiyA, parantu umane bauddha dharma grahaNa kara, duniyA usase bhI anabana hogaI jisase sikandarane bhI bharameM usakA pracAra kiyaa| usake pIche usakA usake mAra DAlanakI AjJA dii| vaha sAhasI vIra beTA azoka jo brAhmaNa ganIse paidA huA thA, vahA~sa bhI bhAga nikalA, vahIM paMjAbameM hI usako rAjA huaaa| vaha cakravartIke samAna mahApratApI cANakya nAmakA eka mahAnItijJa brAhmaNa mila gajA huaa| usane madhyAgaziyAmeM khutanako aura gyaa| sikandarake cale jAnapara candraganane cANakya tibbatake uttarameM tAtAra dezako bhI jItA, jimako kI salAhasa sikandarake jIte hue pradeza meM vidroha brahma-purANameM uttara kuru ligyA hai / isa taraha cIna karAkara svayaM unakA zAsaka bana baiThA / phira unahIM kI hadda taka umakA gajya phaila gyaa| pazcimameM logoMkI phauja banA kara magadhapara car3hAI kara dii| umakA gajya yUnAna taka phailaa| ur3IsAke rAjAke aura nanda rAjAko jItakara vahA~kA rAjA hogyaa| mAtha usakI bhArI lar3AI huI, jisameM lAkhoM AdI marate dekhakara usako lar3AI karane meM sikandarake marane para usake senApati mailyU. ghRNA ho gaI / tabase usane lar3AI lar3anA chor3akara kasane usakA jItA huaA rAjya davAkara hindu- bauddha-dharmake dvArA ahiMsA paramodharmaH kA pracAra stAnakI pazcimI haha taka apanA adhikAra jamA karanA zurU kara diyA / dUra dUra taka mabahI deza meM liyA thaa| IsAmaM 305 barasa pahale usane paMjAba dharma upadezaka bheje, hukmanAme jArI kiye, jinapara bhI car3hAI kara dI, parantu candragupta ne umako meM hiMsAbanda karanekI kar3I AjJA thI / jagaha 2 aisI mAta dI ki usane hindustAnaka bAharake bar3e 2 stambha vanavAkara unapara apanI prAjJAyeM cAra sUbe kaMdhAra, hirAta. kilAta aura lAlabelA khudavAI, yajJa Adika dharma-anuSTAnoMmeM bhI candraguma ko dekara aura apanI beTI usako vyAha 'gajAjJA dvArA pazuhimA baMda kI; jimamaM vaidika
Page #151
--------------------------------------------------------------------------
________________ 140 an dharmakA pracAra bahuta kucha kama ho gayA / aura brAhmaNoMkA jora ghaTa gyaa| jAta-pA~takA jhagar3A dUra hokara sabahIko laukika aura dhArmika unnati karane kA avasara prApta ho gyaa| azoka ke pIche usakA beTA kuNAla rAjA huaa| usake pIche usakA beTA dazaratha rAjA huA, jisako samprati bhI kahate haiM / usako zrI AcArya mahArAja muhastIna jainI banAyA, usane jaina dharmakA aisAhI bhArI pracAra kiyA jaisA azokane bauddha dharmakA kiyA thaa| usane afag2AnistAna, IrAna, balasna, bukhArA, kAzag2ara, badanazAna Adi pazcimottara dezoM meM bhI dharma pracArakaM artha jaina sAdhu bheje, jahA~ zaka, yavana aura patra Adi jAtiyA~ rahatI thIM / jagaha 2 jainamandira banavAye / rAjapUtAne meM usake banavAye mandiroMke nizAna aba taka milate haiN| vaha sAre hindustAnakA mahA pratApI rAjA huaa| usake bAda zAlizuka, usake bAda somadharmA (devadharmA) usake bAda zatadhanuSa, usake bAda bRhadratha rAjA huA; isaprakAra IsAse 285 barasa pahale taka maurya vaMzakA rAja rahA / isI samaya bRhadratha brAhmaNa senApati puSyamitrane talavArase rAjAkA sira kATa svayaM magadhakA rAjA bana baiThA, tabhIse zuMga vaMzakA rAja calA / parantu rAjapUtAnemeM mauryavaMzI jainI rAjAoM kA rAja IsAkI AThavIM zatAbdI taka barAbara banA rhaa| cittaur3akA qilA maurya rAjA citrAMgadane banavAyA / mAnasarovara maurya vaMzI rAjAmAnane 713 IsavImeM bnvaayaa| koTA rAjyameM 738 sIkA zilAlekha maurya - rAjA dhavalakA milA hai| [mArgazira, vIra nirdhAraNa saM0 2465 bambaIka khAnadeza jilemeM 1066 IsavIke zilAlekhameM vahAMka 20 maurya rAjAoM ke nAma haiM, jinake vaMzaja abataka dakSiNameM haiM aura moraM kahalAte haiM 1 isaprakAra zrImahAvIrasvAmI aura bhagavAna buddha ke samaya se lekara cArasau barasa taka jainadharmI rAjA zreNikakI santAna aura jaina-dharmI mahArAjA candragupta maurya kI santAnakA rAjya magadhakI gaddI para banA rahakara sAre hindustAnameM au hindustAnake bAhara bhI dUra-dUra taka jaina-dharma aura bauddha dharmakA khUba pracAra rahA / hiMsA karma kAMDoMke sthAna meM ahiMsA paramo dharmaH kA DaMkA bajA aura sabahI ko dharma pAlanakA adhikAra milA, jisake bAda aba phira puSyamitra brAhmaNa ke dvArA hiMsA maya vaidika dharmakA pracAra zuru huA, usane svayama do bAra zramedha yajJa kiyA, brAhmaNoMkA mahatva prArambha huA, vaidika dharmako na mAnane vAle, dharmaanuSThAnoMmeM pazu-hiMsA na karane vAle zUdra vA mleccha kahalAye jAkara ghRNA kI dRSTi se dekhe jAne lage, jAta-pAtakA bheda joroMke sAtha uTha khar3A huA / magadhase lekara paMjAba meM jAlaMdhara taka puSyamitrane jaina aura bauddha sAdhuyoMko qatla karAyA, unake maTha mandira aura bihAra jalavAye; jisase unameMse bahutoMne dUsare dezoMmeM jAkara jAna bcaaii| 36 barasa usakA rAjya rahA, isa bIcameM usane jainoM aura bauddhoMkA jar3a mUla nAza karaneke vAste kyA kucha nahIM kiyA ? idhara hindustAna se bAhara qAbula, IrAna, balakha.
Page #152
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa : kiraNa 2] * bhagavAna mahAvIrake bAdakA itihAsa 151 badaskhazAmeM bar3I gar3a bar3a horahI thI / balakha-bugvArA ke mukAbileko khar3A huaa| meM sIriyAke yUnAnI rAjyakI taraphase yUnAnI gavarnara (kSatrapa) rAjya karatA thA / IsAse 250 inahI dinoM ur3IsAme eka mahApratApI jaina barasa pahale kSatrapa diyoTotane apane rAjyako gajA khAravela rAjya karatA thaa| usane dekhA ki sIriyAke rAjyasaM AjAda karaliyA / balakha puSyamitra usakA muqAbilA nahIM kara sakegA ke pacchima tarafa khurAsAnameM pArthava jAtikA rAjya aura dimetra usako jItakara ur3IsA parabhI car3ha thA, jo pahnava kahalAte the, vahA~ usa mamaya zakoM AvegA; isakAraNa khAravela khuda dimetrake muqAbile kI eka jAti parNa pAbamI thI. ina zakoMkI ko pAyA aura dimetrako vApisa bhagAte2paMjAbase saradArImeM sAre pArthava yUnAnI rAjyakaM strilApha bAhara nikAla kara aayaa| lauTate hue khAravela hokara IsAsa 248 barasa pahale svataMtra hogaye. magadha parabhI car3ha AyA , parantu puSyamitrane phira unhoMne mAra Igana para adhikAra karIlayA usake pairoM para par3akara apanA rAjya bacA liyaa| aura cAra mI barasa naka rAjya kiyA / bakhatarameM pichale dinoM nanda gajA jo jaina mUrtiyA~ ur3IsA yUnAniyoMkA kucha rAja banA rahA, mauriyAka sa uThA lAyA thA, unako vApisa lekara khAravela yUnAnI rAjA antiyokana ImAsa.08 barasa pahale vApisa ghara calA gyaa| vAravela cakravartIke samAna bAstratara para car3hAIkI: vahA~ devadAtakA pAtA mahAdigvijayI rAjA huA hai / usane sAre ekathidima gajya karatA thaa| usane apane beTe dagbana aura baMgAlako jIta kara vahA~ jaina-dharmakA dimatrakI mAraphata sulaha karalI / antiyoka pracAra kiyA, parantu usake marane para usakA ne dimatrako apanI beTI vyAha dI aura usakI rAjya Age nahIM calA / vAravelake marane para sahAyatAse kAbala para caDhAI kI / vahA~ke rAjA puSyamitrane phira jAra pakar3A / dimetrako khader3a mubhAgasenane mulaha karalI / yahA~sa antiyoka kara jisa paMjAba para khAravelakA gajya hogayA vApisa calA gayA, usake vApisa cale jAna thA usapara aba puSyamitrane kabjA karake azvamedha para dimaMtrakA gaja khUba bddh'aa| subhAgasanaka maranaM yajJa kiyA / ImAma 115 bagma pahale dimetra para IsAsa 160 barasa pahale dimatrana harAna, yUnAnIkA baMTA menendra phira hindumnAna para car3ha kAphirasthAna, kaMdhAra aura sImnAna para kabjA kara pAyA, parantu abakI bAra usane magadha para krliyaa| phira dimetrana hindamtAna para caDhAI car3hAI nahIM kI; kintu avvala paMjAba para kabjA kI, aura madra dezako rAjadhAnI miyAlakoTako karake phira damavanakI tarapha jItatA hA kAThiyAjItakara, mathurA aura madhya dezabhI jItA, aura vAr3a taka apanA gajya jamA liyaa| hindumnAnase phira magadha parabhI car3hAI karadI / inahIM dinoM bAharabhI cIna taka umakA gajya hogayA, usane puSyamitra brAhmaNane maurya rAjAkA sira kATakara buddhadharma mbIkAra kara liyA thA, bauddha-pranyoM meM magadhakA rAjya apane hAthameM liyA thA, vaha dimaMtra umako milinda likhA hai|
Page #153
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta [mArgazira, vIra-nirvANa saM0 2465 puSyamitrake pIcha usake vaMzake 1 rAjA rAjya kAsIputta bhAgabhadra trAtAke-joki apane rAjake karate rhe| isa prakAra zuMgavaMzI brAhmaNoMkA 14 veM barasameM hai. usake pAsa Aye hue. takhasilA yaha rAja 112 barasa taka rahA; jabaki rAjAka nivAsI diyake putra yavanadRta nAgavata helimaMtrI vAsudeva nAmake kaNva brAhmaNane gajAko udorane" maravA kara svayama rAjya para kabjA kara liyaa| ____ inahI dinoM vikrama saMvata claa| isa usake bAda kaNva vaMzake tIna gajA aura hue, saMvanake biSayameM purAnI khoja karane vAle vidvAna parantu isa vaMzakA rAjya kula 45 barasa taka hI rhaa| usake bAda IsAse 27 barasa pahale aMdhra ___ bar3I bhArI gar3a-bar3ameM par3e hue the-kuchabhI patA vaMzake eka gajAne jo sAtavAhana vA mAtakArNi nahIM lagA makaM the ki yaha saMvana kaba calA aura kahalAne the aura jinakA rAjya mAre damvanameM kisane calAyA; parantu kAlakAcArya nAmakI eka phailA huA thaa| kaNvavaMzake gajA suzramaNako - jaina kathAse yaha gunthI bilkula sulajha gaI hai mArakara rAjya chIna liyA / ye loga drAvir3a - aura maba vidvAnAMna mAnalI hai| usake anusAra the aura bahuta samayase dakkhanameM gajya kararahe the| / unake gardabhilla jAnike eka hindu gajA vikramApIche yehI loga mAlabAhanabhI kahalAne lage the para dityana jaina-dharmakI rakSA karane vAle zakoMko inake mamayamaM prAkRtakA bahuta bhArga pracAra huzrA madhya bhAgnama nikAla kara ImAse 57 bagma aura saMskRtakA pracAra daba gyaa| pahale vikrama saMvana calAyA / zaka jAtikA vRttAnta Age likhA jAtA hai, jinhoMne vikramAzaMgavaMza aura kaNvavaMzaka rAjya kAlama dinyaka pitA gardabhillako harAkara ujjaina para apanA jaina aura bauddhadharmaka sthAnameM vaidikadharmakA adhikAra kara liyA thA, parantu unakA yaha adhikAra gvaba pracAra huaa| zaivadharma aura bhAgavatadharma kevala cAra hI barama rahAH pIche vikramAditya (vaiSNavadharma) kI utpatti huI aura bahuta pracAra ne unase hI rAjya chIna apanA saMvana calAyA huA / sau Der3ha mau barasake andara hI andara ina thA, isake 135 barama pIche ujaina para phira zakoM dhokA aisA bhArI pracAra hogayA ki usa samaya kA rAja ho gayA, taba unhoMne zaka saMvat calAyA, takSazilAke eka yUnAnI rAjAne jo apanA eka jo aba taka cala rahA hai| dakSiNa dezake sabahI yUnAnI dUta yahA~ke rAjA bhAgabhadrake pAsa bhejA jaina graMthoM meM zaka saMvana hI likhA jAtA rahA thAH usa yUnAnI dRtane bhI yahA~ viSNu bhagavAnakA hai| eka garuDadhvaja banavAyAH jisapara khude lekhakA zaka loga tibbatake uttara aura cInake pacchima artha isaprakAra hai: meM tAtAra dezake rahane vAle the| ye loga Arya bhASA "devoMke deva vAsudevakA yaha garuDadhvaja yahA~ bolate the aura rahana sahana dharma vizvAsa AdimeM banavAyA, mahArAja antalikitake yahA~se rAjA bhI aise hI the jaisA varNana sabase purAnI pustaka
Page #154
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa : kiraNa 2] bhagavAna mahAvIrake bAdakA itihAsa 143 vedoMmeM vA IrAna (phArisa) dezakI dharma pustaka kahalAtA thaa| pIchese yaha hI zabda bigar3akara jindAvasthA (chanda vyavasthA) meM milatA hai / inakI zAhanazAha hogayA / apane bApa dAdAkA badalA eka TolI bahuta dinoMse kAbulasaM pazcima tarapha leneke vAste phArisake rAjAne zaka sardAroMke pAsa zrAbamI thI; isahIse usa sthAnakA nAma zaka eka kaTArI bhajI ki apane parivArako bacAnA sthAna vA sIstAna hogayA thaa| phira jaba IsAsa cAhate ho to apane sirakATakara bhejado, nahIM to 246 barasa pahale cInake rAjAne apane dezako sarvanAza karrAdayA jaavegaa| hUNa nAmakI eka jaMgalI jAtikI lUTa mArase bacAne vAle cIna bhI lambI inadinoM ujjainameM gardabhilla jAtikA rAjathA, eka dIvAra banavAdI / tabasaM yaha haNa loga zakoM jinake atyAcAroMse taMga Akara jainAcArya kAlaka para lUTa mAra karane lage, unase taMga Akara tAhiyA sIsatAname calAgayA thaa| usane zaka saradAgeko vA tukhAra nAmako zaka jAti kAzmIrake uttarameM mamajhAyA ki lar3AI karake kyoM apanA sarvanAza AbasI thI, usIke kAraNa pAmIra, kamboja, balakha karate ho ? mere mAtha hindustAna cale clo| zaka aura vadagnazAnakA sArA deza tusvAra vA tukhAri- saradAroMne usakI bAta mAnalI aura 66 saradAra mnAna kahalAne lagA thA, isake kucha dinoM bAda apanI apanI senA sahita hindustAna prAgaye / IsAsa 165 barasa pahale yUiza yA RSika nAmakI pahale siMdha prAye vahA~ rAjya kAyama kiyA, phira eka aura zaka jAti bAkhatagmeM prAbasI, tastAra kAThiyAvAr3a pahu~ca, vahA~ bhI rAjya sthApita kiyaa| bhI inake AdhIna hogaye. misa nadI para jagaha 2 gavarnara niyata kiye jo kSatrapa vA mahA eka TolI harAtameM bhI jAvamI aura kara kSatraya kahalAye / phira gujarAtake gajAtroMkI mahAmIstAnameM zrAvasa. jahAM pahalema hI zaka loga yatAse ujjainapara car3hAI kI aura apanA gaja ghate the| sthApita kiyA parantu ujjainameM unakA yaha rAja cAra bagma hI rahA, jisake bAda gardabhillake beTe vikramA. sIstAna usa mamaya IrAnake pArthava rAjake dityane unase gajya chInakara ImAse 57 barasa AdhIna thA; parantu aba navIna Agantuka bhAiyoM- pahale vikrama saMvama claayaa| kA bala pAkara zaka loga pArthavoMse lar3a par3e pArthava gajA phrAvana lar3AI meM maaraagyaa| usake beTe prAta ___usa samaya zakoMkA gajA nahapAna thA jo vAnanaM tumhAroMpara car3hAIkI, parantu vaha bhI mAgagayA, nahagata vaMzakA thA, jimakA jamAI upavadAna usake beTe mithadAnane zakoMkA pUrA pUrA damana (RSabhadatta) zaka thA, jisakA eka lekha nAsika kiyA, zakoMne uma mamaya rAjAdhirAjakI padavI (bambaI ahAtA) ke pAma milA hai, jimakA artha dhAraNa kara rakhI thii| IrAna (kArisa) kA rAjA imaprakAra hai:mAhuaAnasAha arthAna sAdhuoMkA bhI mAdhu "rAjA jJahagata jatrapa nahapAnakaM jamAI
Page #155
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta [mArgazira vIra nirvANa saM0 2465 dInikake baMTa, tInalAmba gauoMkA dAna karanevAle buddhakI mUrti sthApita karAI, jisake lekhakA vArNAsApara mvarNa dAna karane aura tIrtha banavAne artha isa prakAra hai :-- vAle, devatAoM aura brAhmaNoMko 26 gA~va denevAle barasabhara lAgya brAhmaNoMko khilAne vAle, punya tIrtha __ "kSaharAta cakSukA kSatrapa lika kusuluka, prabhAsamaM brAhmaNoMko pATha bhAryA dene vAle usakA putra patika takSazilAmeM bhagavAna buddhakI dharmAtmA upavadAta (RSabhadatta) ne yaha lekha mUrti pratiSThita karAtA hai, saMghArAma bhI, buddhAMkI banavAI, pokhagemeM jAkara gnAna kiyA, tInahaz2Ara pUjAke vAste," imase siddha hai ki isa samaya go aura gA~va diya, azvabhUti brAhmaNako khata diya" zakAMkA rAja cakSu athona aTaka taka pahu~ca gayA thA aura ve parama bauddha dharmI the / zaka rAjA isahI prakAra nahapAnakI baMTI dakSamitrAkA __ mogake mikka paMjAbameM bahuta milate haiM jinapara bhI dAna hai| upavadAtaka bhI anya kaI bhArI limbA hotA he "rAjavirAja mahatasa moama" dAna haiN| umakaM baMTe mitradevaNakakA bhI dAna hai| inhIM dinoM dakvanameM gotamI putra rAjA mAtanahapAnaka amAnya vatmagAtrI ayamakA bhI karNina zAma rAja chInanA zurU kara diyA thA, dAna hai| ujjaina unase china hI gayA thA, isakAraNa aba urjanake bAda zakoMne mathaga jItA. phira unakA rAja kevala siMdha aura gAMdhAra meM hI rahagayA paMjAba bhI liyA aura yavanAMkA anta kara diyA. thA / gAtamI putraka zilAlekhameM usako zaka, matharAmeM unakA eka lakha milA jisakA artha yavana aura pahnavoM (pArthivoM) kA nAza karane vAlA ima prakAra hai : aura vA~kA maMkara rokane vAlA likhA hai jisase sApha jAhira hai ki vaha kaTTara brAhmaNa dharma 'mahAkSatrapa rajalakI paTaganI yUvarAja khara- ko pAlane vAlA thA, jAta pAtake bhedako khUba aostasA baTI kI mAM zramiya kamuiane pracAra detA thA, aura zakoMke sAtha vivAha sambaMdhaapanI mAM dAdI bhatIjI sahita rAjA muki ko marutIke sAtha rokatA thA / gotamI putrakA beTA aura usake ghor3akI bhUpA karake zAkya mani baddha- siSTiputra rAjA huA, usane rAjyako aura bhI kA zarIra dhAtu pratiSThApana kiyA, stupa aura jyAdA bar3hAyAH magadha deza bhI jItA aura ur3IsA saMghAgama bhI" bhii| ye saba gajA mAtabAhanake nAmame prasiddha hue aura mAlabAhana bhI khlaaye| IvI sana 60 isahI prakAra eka aura lekhameM mahAkSatrapa taka inakA rAja rahA; isake bAda RSika tumbAra gjulake beTe zuDasane bauddha saMghakI pUjAke liya nAmakI zaka jAtine hindustAnapara car3hAI karake aura sAre zakastAnakI pUjAke liye pRthvI dAna kI unase rAjya chIna liyaa| isase siddha hai ki yaha zaka kucha to bauddha dharmI idhara to sIstAnake zakoMkA adhikAra hogaye the aura kucha brAhmaNa dhrmii| hindustAnase uTharahA thA lekina dUsarI tarafa ___paMjAbake kaikaya dezameM eka zaka rAjA mogakA balamba badakhazAMke RSika tumbAra jAtike zaka adhikAra ImAse 65 barasa pahale hogyaa| phira divijaya karate hue hindustAnakI tarapha Arahe the, ImAse 60 barasa pahale unakA rAjya hajAga jile ve loga kAzarAra, catarAla aura darada deza hote taka hogyaa| ImAme 45 barasa pahale takSazilAmeM hue hajAreme gAMdhAra phuNce| unakI pA~ca riyAsateM thiiN|
Page #156
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2 kiraNa 2] bhagavAna mahAvIraka bAdakA itihAsa 145 ye loga sAhu kahalAte the| IsAse 20 barasa pahale vajahase vahA~ eka bhArI vihAra taiyyAra huzrA aura inameM eka riyAsatakA rAjA kuzAna huA, usane bauddhadharmakI buniyAda pdd'ii| bima yadyapi bauddha thA anya cAroM riyAsatoMko bhI jIta liyA, phira parantu hindustAnameM zaivadharmakA adhika pracAra pArthavoMse kAbulabhI leliyA, phira kaMdhArabhI / vaha ho jAnese apanI prajAko rAjI rakhaneke vAste bauddha thA, aura apaneko dharmathida (dharma-sthita) vaha apane sikkoMpara zivanandI (baila) aura likhatA thA, pIche vaha apaneko devaputrabhI kahane trizUla bhI banAne lagA thaa| lagA thA, usahIne sabase pahale cInameM bauddha-dharmakA IsvI 75 ke karIba sAtabAhana vaMzake rAjA pracAra karaneke liye cInake rAjAke pAsa apane mahendrane bimakA rAja hindustAnase haTA diyA / dUta bheje the| pizAvara aura takSazilAmeM bhI paMjAbameM mulatAna aura karorake pAsa bar3I bhArI usakA rAja hogayA thA, vahA~ eka lekha milA hai lar3AI huI / usa samaya paMjAbameM zakoMkI taraphase jisameM likhA hai ki 'mahArAja rAjAtirAja devaputra sirakapa kA beTA risAlU rAjya karatA thaa| mahendrane kuSaNake Arogyake liye buddhadevakI mUrti usako mArA aura zaka rAjyako hindustAnase bAhara sthApita kraaii| kara diyaa| mahendrane sArA dakkhana deza, siMdha, IvI 36 meM usakA dehAnta honepara usakA kAThiyAvAr3a, barAra aura madhyadeza saba jIta liyA beTA bima rAjA huaaa| ImbI 60 meM usane paMjAba- thaa| idhara baMgAla, ur3IsA aura uttarameM kAzamIra para dambala kiyA, phira mathurAkI tarapha bar3hatA hA bhI apane adhikArameM karaliyA thaa| yaha tamAma banArasa taka jItatA huA calA gyaa| usahIne deza jItakara ujjainameM usane eka bhArI jalUsa sAtabAhanase ujjainakA rAjya chInA / usake sikkoM nikAlA thA, jisameM baMgAla karnATaka, gujarAta, para " maharajasa rajadirajasa sarvaloga Izvarasa mahi. kAzamIra aura siMdhake rAjA bindhyabala nAmaka zvarasa vima" likhA rahatA hai| mathurAmeM eka deva. ' bhIla-rAjA, nirmUka nAmaka phArasakA rAjA bhI maMdira milA hai, jisameM eka mUrti bimakI bhI julUsameM zAmila the / phira kaliMga dezakA rAjA mUrtike nIce likhA hai "mahArAja rAjAtirAjo deva kaliMgasena bhI jo zabaroM aura bhIloMkA svAmI thA putro kuSANa putrI zAhi vema " bima bahA pratApI apanI kanyA dekara AdhIna hogayA thaa| rAjA huA, usakA rAja pUrvameM cIna taka, pazcimameM mAlUma hotA hai ki bimake maraneke bAda turanta rUma taka aura hindustAnameM banArasa taka phaila gayA hI usake rAjyakA koI adhikArI nahIM huaa| thA / rAjadhAnI usako badambazAM thii| hindustAnakA isIse yaha saba golamAla huA jo 12 barasa taka rAjya vaha apane kSatrapoM dvArA karatA thaa| IsvI 68 rhaa| pIche usake eka vaMzaja kaniSkane rAjyako meM hindustAnase kazyapamAtaMga aura dharmaratna nAma- bAgaDora samhAlI / vaha apane sijhopara ke do bauddha sAdhu cIna bheje gaye the, jinakI "sAhamAna sAhukaneSka kozAna" likhatA thaa|
Page #157
--------------------------------------------------------------------------
________________ 146 anekAnta [mArgazira vIra-nirvANa saM0 2465 usane car3hAI karake phirasa sAre hindustAnapara adhi- kraaii| 11 ve barasa bhAvalapurameM rAjAdhirAja kAra kara liyaa| khatanake eka lekhameM likhA hai devaputra kaniSkake nAmase buddhakI mUrti pratiSThApita ki khananake rAjA vijaya saMbhavake vaMzaja vinaya- huI / kaniSkane cInapara bhI car3hAIkI thI, parantu kIrtine kaniSkakaM sAtha milakara hindustAnapara rasada na pahu~canese vApisa AnA par3A thaa| usane car3hAIkI aura ayodhyA jiitii| isake bAda kaniSka badalazAMkI jagaha pizAvarako apanI rAjadhAnI ne sAtabAhana sAlabAhana) se ujjaina jItakara banAyA thaa| azokakI taraha usane bhI bauddhadharma ImbI 78 meM eka saMvata calAyA jo barAbara aba ko dUra-dUra taka phailAyA / kAzamIrameM bauddhadharma taka calA A rahA hai| rAjA vijaya saMbhavake rAjya kI eka bhArI sabhA karAI jisameM 500 vidvAna kAlameM Arya vairocanane mlatanameM bauddhadharma calAyA ikaTThe kiye gaye / bauddhadharmakI mahAyAna nAmakI thaa| isa vaMzakA rAjya bahuta pIr3I taka bnaarhaa| navIna saMpradAya sthApita huI jo isa samaya taka terahavIM pIr3hImeM rAjA vijayakIrti huaa| IsAse tibbata, cIna, jApAna aura koriyAmeM cala rahI hai| do sAla pahale cInake rAjadUta conameM bauddhadharma buddha bhagavAna ke tripiTakakA bhASya taiyyAra kiyA kA pracAra karaneke vAste kambojadezase bauddhadharmako gayA aura tA~bake patroMpara khudavAkara surakSita pustaka le gaye the| isase siddha hai ki khatana aura rakkhA gyaa| kAzamIra dezakI sArI AmadanI kamboja Adi dezoM meM bahuta dinoMse bauddhadharma dharmapracArake vAste arpaNa karadI gii| dUra-dUra phailA huA thaa| dezoMmeM bauddha sAdhu dharma-pracArake vAste bheje gaye, jahA~ kaniSkane aneka stupa, bihAra, maTha aura kaniSka bar3A bhArI pratApI rAjA huA hai| caitya banavAya / vaha kaTTara bauddha thaa| usake dvArA bauddhadharmakI asIma unnani huI / usane pATalIputrapara car3hAI IsvI 121 meM kaniSkakA dehAnta honepara kara vahA~ke rAjAko harAyA, gajAse bhArI harajAnA usakA beTA vAsiSka gaddIpara baiThA, usake pIche mAMgA lekina vahAMse buddhabhagavAnakA kamaNDalu haviSka, yaha bhI kaniSkake samAna bauddha-dharmakA milanepara bauddha vidvAna azvaghopako sAthalekara bar3A bhArI pracAraka huaa| isakA banavAyA huA vApisa calA aayaa| isake bAda IrAnake pahnava eka mahA vizAla bauddha saMghArAma mathurAmeM milA hai| rAjAne hindustAnapara car3hAIkI, parantu kaniSkane kAzamIrameM usane haviSkapura nagara basAyA aura ghora yuddhakara usako bhagAyA / pizAvarakI khudAIse bauddha-dharmako vRddhi kii| IsvI 631 meM jaba henasAMga mile hue eka lekhameM jo zaka saMvat 5 kA hai nAmakA bauddhayAtrI vahA~ gayA thA to usa samaya bauddha prAcAryoMke pratigrahameM diye gaye kaniSka vahA~ pA~ca hajAra bauddha sAdhu the jo aneka bauddhabihAra aura mahAsanake saMghArAmakA ullekha hai| dharmazAlAyeM calA rahe the, haviSkake bAda dUsaga tIsare barasa sAranAthameM buddhakI mUrti pratiSThApita kanika rAjA huA, aura phira vAsudeva rAjA huaa|
Page #158
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2 kiraNa 2] . bhagavAna mahAvIrake bAdakA itihAsa ima prakAra 18 barama ima vaMzakA rAjya rhaa| gavarnarakI mAraphata atula dhana lagAkara isa jhIlavAsudevakA rAja IsvI 176 taka rhaa| kAbulame ko pakkA banA diyA thA aura nahareM nikAla dI thiiN| mathurA taka usakA rAja thaa| bilocistAnameM zaka rAjA rudradAmAne isakI marammata karAI aura kucha aise lemba mile haiN| jinase siddha hotA hai ki lekha khudavAyA jisakA sArAMza isa prakAra hai:vahA~ bhI umakA gaja thA aura vahA~ bhI bauddha-dharma "zrAkara avanti, nIvRta, Anarta, murASTra, phaila gayA thaa| vaha bauddha-dharma pracAraka thA, parantu tu dhAna, mAravAr3a, kaccha, siMdhu, sauvIra, kukara, prajAko khuza rakhaneke vAste apane sikkoMpara ziva, aparAnta, niSAda Adi saba pradezoMkA svAmI nandI aura trizUlakI mUrti banAne lagA thaa| yaudhoyoMke rAjyako jabaradastI ukhAr3a pheMkane vAlA IrAnake sAsAnI gajA bhI IsAkI tIsarI zatAbdI / tAbdA apane sambandhI mAtakarNIko lar3AI meM do bAra meM apane sikkoMpara ziva aura nandIkI mUrti / jItane vAlA, mahAkSatrapa nAma vAlA, gaja kanyAoM banAne lage the| ke svayaMbaroM meM mAlAyeM pAne vAlene jhIlakI ujjainakA gajya IsvI 110 meM eka purAne marammata kraaii|" mahAkSatrapa caSTanane kaniSkaka beToMse chIna liyA isase siddha hai ki zakarAja aba phira ujjaina thA / caSTanakA beTA jayadAmA aura potA rudradAmA meM lekara pacchimameM siMdha taka aura sAre dakkhana hudhA / imvI 130 meM rudradAmAne dakSiNa dezake meM phaila gayA thaa| yaudheya jAti paMjAbameM satalaja mahArAjA gautamIputrake beTe rAjA sAtakArNa ke pAsa rahatI thI, usakobhI rudradAmAne do bAra pulumAyAko apanI beTI vyAha dI thii| usa samaya harAyA arthAna idharabhI usakA rAja hogyaa| isa rudradAmAkA gajya kaccha dezameM hI raha gayA thaa| lekhasa yaha bhI spaSTa siddha hotA hai ki itanA hI pulumAyAke pitA gotamIputrane dakSiNakA bahutasA nahIM thA ki hindustAnake kSatriya loga ina zakoMkI rAjya rudradAmAse chIna liyA thA, vaha kaTTara hindU kanyA le to leM kintu dete nahIM, balki kSatriya thA aura zakoMko hindustAnase nikAlanA cAhatA gajAoMkI kanyAyeM bhI ina zaka rAjAoM ke galemeM thaa| ImbI 150 meM rudradAmAne apane jamAI sAta- varamAlAye DAlatI thIM aura inase vyAhI jAtI thiiN| karNise lar3AI karake vaha maba deza chIna liyA jo sAtakarNike pitA gautamIputrane kadradAmAse chIna rudradAmAkaM marane para usake beToM, dAmajada liyA thaa| giranAra ke pAsa eka bahuta bar3I jhIlakA aura madrasiMha meM lar3AI rahatI rhii| avvala bA~dha TUTa gayA thA, rudradAmAne usakI marammata dAmajada gajA huzrA, phira usake pIche rudrasiMhakA kraaii| yaha jhIla jainarAjA candragumane yanavAI beTA nadrasena rAjA huA / usake bAda usakA bhAI thI, isase dUra-dUra taka khatoMkI zrAvapAzI hotI siMha dAmA, phira usakA bhAI vAmasena InvI 236 thii| mahArAjA azokane tuzAsapa nAmake apane taka rAjA rhaa| dAmasenake yAda Izvaradatta nAmake
Page #159
--------------------------------------------------------------------------
________________ 148 anekAnta eka AdamIne ina kSatrapoMse rAja chIna liyA / vaha koI zrabhIra senApati mAlUma hotA hai, kyoMki una dinoM zrAbhIra loga bahuta joroM para the aura rAjapUtAne ke pUrva tarapha base the, ina AbhIroMne dakSiNakA rAjya bhI sAtavAhanoM se chIna liyA thA / isake bAda ekasau barasa takake itihAsakA kucha bhI patA nahIM lagatA hai / IsvI 308 meM pATalIputra nagara ke pAsa kisI grAmake eka choTese rAjA candraguptako licchavi vaMzakI kanyA kumAradevI vyAhI gaI / yaha licchavi vaMza vaizAlIke usa rAjA ceTakakA vaMza hai jinakI kanyAoMse zrI mahAvIrasvAmIke pitA rAjA siddhArtha aura magadha dezake rAjA zreNika vyAhe gaye the / candraguptane aise mahAna vaMzakI kanyAse vyAha honeko apanA bahuta bhArI gaurava mAnA, vAstavameM isa sambandhake pratApase hI vaha mahArAja ho gyaa| aura candraguptakA rAjya zurU huaa| usane apane sikkoM para licchaviyoMkI beTIke nAmase apanI strIkI bhI mUrti bnvaaii| usakI santAna bar3e garva ke sAtha apaneko linchiyoMke dohate kahA karatI thI / candragupta ne apanA rAja tihuta, bihAra aura avadha taka phailAyA, viSNubaMdhu nAmake bauddha sAdhuke upadezase usane bauddha-dharma grahaNa kiyA aura zikSAke vAste apane beTe samudragupta ko usakI zAgirdImeM diyA / IsvI 331 meM usakA dehAnta ho gayA aura samudragupta rAjA huA / vaha brAhmaNa dharmI huA, bar3I-bar3I lar3AI lar3I, dUra-dUra taka rAjyakA vistAra kiyaa| usane sArA hindustAna, dakkhana, ur3IsA, baMgAla aura zrAsAma [mArgazira, vIra- nirvANa saM0 2465 saba jIta liyA, yahA~ taka ki madhyadeza aura dakkhanake saba jaMgalI rAjA bhI jiite| dakkhana se vaha asaMkhya dhana lUTakara lAyA / uttarameM naipAla, kamAUM, gar3havAla aura kAMgar3A bhI jItA, pacchimameM mAlavA aura rAjapUtAnAke rAjA bhI apane adhIna kiye| isa bhArI digvijayake bAda usane azvamedha yajJa kiyA, aura asaMkhya dravya brAhmaNoM ko diyA, sikkoM para yajJa-stambhase baMdhe hue ghor3ekI mUrti banI hai, aura ""zrazramedha parAkrama" likhA huA hai| pacAsa barasa rAjya karaneke bAda IsvI 375 meM usakA dehAnta huA / usakA beTA gaddI para baiThA jo candragupta dvitIyake nAmase prasiddha huA, usane apanA nAma vikramAditya rakhA / usane pacchimameM car3hAI kara mAlaveko jItA, phira kAThiyAbAr3a aura gujarAtako zakoMke hAthase chInA / vaha kaTTara hindU thA aura zakoM ko bilkula hI samApta karadenA cAhatA thA / kahate haiM ki usahIne zaka rAjA satyasiMhake beTe rudrasiMhako qatla kiyA aura sArA rAja lekara unakA adhikAra hindustAna se uThA diyA / IstrI 413 meM usakA beTA kumAragupta rAjA huaa| vaha apanI rAjadhAnI pATalIputrase uThAkara ayodhyA le gyaa| usane bhI azramedha yajJa kiyaa| IsvI 455 meM usakA dehAnta ho gayA, jisake bAda usakA beTA skaMdagupta gaddI para baiThA / usahI vakta hUNa nAmakI jaMgalI jAti cInaka uttara parimase Akara bhArI lUTamAra karane lagI thI, usane bar3I bahAdurIse hUNoM ko haTAyA aura jItakI khuzImeM eka bhArI lATa banavAI, jisake
Page #160
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2 kiraNa 2] bhagavAna mahAvIrake bAdakA itihAsa 146 upara viSNu bhagavAnakI mUrti banAI gaI / giranAra cInase hindustAna AyA thaa| vaha apanI yAtrAke kI jhIlakI phira marammata karAI aura bahumUlya varNanameM likhatA hai ki, "snutAnameM usane bauddhadharma viSNukA mandira bnvaayaa| IsvI 465 meM phira kA bar3A bhArI pracAra dekhA, jahA~ pratyeka ghara ke haNa loga Aye aura paMjAbameM gAMdhAra deza para daravAje para stUpa bane huye the| gharavAle nitya kAbija ho gye| phira IsvI 470 meM hUNoMne skanda. unakI pUjA karate the / vahA~ke rAjAne usako gupta para bhI hamalA kara diyaa| rAjA unakA muqAbilA gomatI nAmake saMghArAmameM ThaharAyA, jisameM 3 hajAra na kara sakA aura 480 IsvI meM mara gayA. jisake bauddha sAdhu rahate the| usake sAmane vahA~ ratha-yAtrA bAda usakA bhAI puggata gaddI para baiThA. phira 485 bhI huii| ratha bahuta bar3A thA, jo eka mahalake samAna meM puragama kA beTA narasiMhagupta bAlAditya rAjA mAlUma hotA thA aura bahuta hI bar3hiyA sajAyA hushraa| vaha bauddha dharmI thaa| usane magadha dezameM huA thA, sone cAndIkI mUrtiyA~ usameM virAjamAna nAlandA mukAma para 300 phiTa U~cA eka bauddha thIM / rAjA mukaTa utAra kara naMge pA~va agavAnIko mandira banavAyA jo sone aura ratnoMkI jar3AIse jAtA thA aura zASTAMga praNAma kara pUjA karatA thaa| jagamagAtA thA / 535 IsvImeM usakA beTA kumAra- zahara se bAhara rAjyakI taraphase eka saMghArAma banA gupta dvitIya gaddI para baiThA, parantu usakA rAjya magadhahuA thA, jo 80 barasameM banakara tayyAra huA thA; ke eka hisse para hI rahA, nAlandA bauddha dharmakI usameM bahuta bhArI paJcIkArIkA kAma ho rahA thAzikSAkA eka bhArI kendra rahA, jabataka ki musala mone cAndIke pAtroM aura ratnoMse jagamagA rahA thA, mAnoMne zrAkara usako jalA nahIM diyaa| yahA~se pAsahI buddhadevakA mandira thA, jisakI zobhA zakoMkI kahAnI to samApta hotI hai aura hoMkI varNana nahIM kI jA sktii| sAre mandirameM soneke kahAnI zurU honI hai. jo kimI dRmare hI legbameM patra jar3e hue the| yahA~ dasa hajAra bauddha mAdhu rahate limvI jA sakatI hai| the|" vahA~se vaha kAbula AyA aura svAta, gAMdhAra aura takSazilA hotA huA pizAvara pAyA, jahA~ hindustAnameM aba zakoMkA rAjya nahIM rahA, bahata U~cA mundara aura bahuta majabUta stupa dekhaa| lAkhoM karor3oM zaka jo yahA~ Aye the saba hindu rAmtemeM jagaha * aneka stUpa aura mandira daMgve hokara hinduoMmeM hI gla-mila gye| aba koI paranta romA bhavya aura mundara koI na thaa| cInI pahacAna isa bAtakI nahIM rahI hai ki kauna zaka haiM turkistAnakA gajA bhI bauddha thA, vahA~ cAra hajAra aura kauna unake Anese pahaleke hindU haiM, parantu bauddha mAdha rahate the| hindustAnase bAhara unake apane dezameM jo zaka loga raha gaye the, ve barAbara bauddha bane rahe aura udhara cInameM bhI inhIM zaka aura pahabA~kI bar3e bhArI prabhAvake mAtha bauddha dharmako pUjate rhe| kRpAsa bauddha dharma phaila gayA thA, jo aba taka 405 IsvI meM phAiyAna nAmakA eka bauddha yAtrI kAyama hai| 144 ImbImeM lokAnama nAmakA eka
Page #161
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta [mArgazira, vIra-nirvANa saM02465 bauddha sAdhu cIna pahu~cA / vaha eka pahnavI yuvarAja para likhA huA eka grantha milA / 1604 meM jarmanathA, jo gajagahIko lAta mArakara bauddha sAdhu ho gayA yAtriyoMko yahA~ke AsapAsase aneka saMskRta thaa| vaha bahuta bar3A vidvAna thA, cInameM jAkara grantha mile| eka jagaha prAkRta prantha lakar3I para usane cInI bhASA sIkhI, phira cInI bhASAmeM bauddha khude hue mile / turkistAnameM eka jagaha sahastra graMthoMkA anuvAda kara bauddha dharma phailaayaa| usake buddhakI guphA ke nAmase prasiddha haiM, usakI khudAI tIna barasa bAda lokakSema nAmakA eka zakasAdhu kI gaI thI, vaha phrAMsIsI vidvAna vahA~ bhI pahuMcA vahA~ gayA aura 188 ImbI taka bauddha dharmakA to dIvAroMpara dasavIM zatAbdIke bauddha citra dekhe / khUba pracAra karatA rahA / 238 ImavImeM kAbula 1600 meM yahA~se eka anya bhI milA thaa| isa nivAsI bauddha sAdhu maMghabhUtine tIna bauddha granthoM phrAMsIsI vidvAnane adhika khoja karo to guphAke kA cInI bhASAmeM anuvAda kiyaa| buddha yazasa andara eka choTI guphA milI jisameM grantha hI grantha punyatara aura vimalAkSa nAmake tIna bauddha sAdhuoM bhara rahe the| yaha pantha cInI tibbatI aura saMskRta ne cIna jAkara bauddha dharmakA pracAra kiyaa| 403 bhASAme the, paMdraha hajAra pustake thIM, 1035 IsavI IsvI meM dharmarakSa mAdhu cIna gyaa| meM AkramaNa kAriyoMke Darase ye pustakaM eka guphAmeM rakhakara IMToMse cinAI karadIgaI thii| bahutase kumArajIva nAmakA eka turka 383 IsvImeM grantha rezama para bhI likhe hue mile haiM, isase spaSTa cIna gayA, vahA~ usane saMskRtakI anaka pustakoMkA siddha hai ki yadyapi hindustAnameM boddha dharmakI anuvAda cInI bhASA meM kiyA aura unake dvArA samApti bahuta pahale hogaI, parantu aphagAnistAna vahA~ bauddha dharma phailaayaa| isake DhAI sau barasa aura turkistAna adimeM vaha bahuta dinoMtaka banArahA bAda takakA bhI patA lagatA hai ki usa vaktabhI aura bahuta hI unnata avasthAmeM rhaa| turkistAna saMskRta vidyAkA kendra thaa| turkistAnake rAjA svarNapuSyakA putra svarNadeva bar3AhI dharma-niSTha isaprakAra hindustAnasaM bAhara to kAbula, bauddha thaa| 580 IsvImeM aphagAnistAnake bauddha kaMdhAra, balamna, badakhazA, nutana aura bAmnatarasaM sAdhu jJAnaguptane turka maradArako buddha dharmako lekara cIna taka bauddha dharmake dvArA ahiMsAparamodIkSA dI thii| 626 IsvImeM prabhAkaramitra nAmakA. dharma: kA DaMkA bajarahA thA, parantu hindustAnameM bauddha sAdhu dharma pracArake vAste turkistAnasaM cIna zaka rAjya samApta hojAnepara, phirase hiMsAmaya gayA thaa| 1860 IsvImeM turkistAna ke eka stUpameM vaidikadharmakA pracAra zuru hogayA thaa| aura dinase bhojapatrapara likhI huI eka saMskRtakI pustaka dina jora pakar3atA jAtA thA / maurya-gajya samApta milI,isase bhI pahale jarmanayAtriyoMko tunimeM hojAneke pazcAta ina zakoMke dvArA hI bauddhadharmakA tAr3a-patrapara likhe hue kaI graMtha mile the| 1862 bahuta kucha pracAra hokara ahiMmA paramodharmaH kA IsvImeM phrAMsIsI yAtrIko khutanake pAsa bhojapatra pracAra hotA rahA hai, mahApratApI zakagajA kaniSkake
Page #162
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa : kiraNa ] bhagavAna mahAvIra ke bAdakA itihAsa 151 gajyameM to mahArAja azokake samAna hI bauddhadharmakI pauNDa kAzcoMDa dravir3AH kAmbojA yavanAHzakAH unnati hokara ahiMsA dharmakA jhaMDA hindustAnameM pAradA pahavAzcInAH kigatA daradAH khazAH phaharAtA rahA hai, parantu ina zakoM kA rAjya samApta -10,43, 44 honepara dharmakaM nAmase hiMsAkA jo pracAra isa bhAvArtha-paur3a, aur3a . drAvir3a, kamboja, pUNyabhUmi hindustAnameM huA hai, vaha akathanIya yavana, zaka, pArada, pahnava, cInI, kirAta, darada hai| zaka rAjyakA sUrya maMda par3ajAnepara hI yahA~ aura khaza yaha saba kSatriya the / parantu AhistA 2 brAhmaNoM dvAga manusmRti nAmakI dharmapustaka banAI dharma-kriyA lopa honese aura brAhmaNoMko na gaI hai, jisameM DaMke kI coTa pazuhiMsA karane aura mAnanese patita hogaya / inamese yavanoMkA kathana mAMsa khAneko Avazyaka dharmAnuSThAna batAyA gayA to sabase pahale kiyA jA cukA hai. ki vaha hai aura ahiMsAdharmakA pAlana karaneke kAraNahI yUnAna dezake rahane vAle the aura unameM kucha zakoMko patita ThaharAyA gayA hai. manusmRti nAmakI brAhmaNadharmI aura aneka bauddhadharmI ho gaye the| ima dharmapumnakaka kucha namUne isa prakAra haiM: .. ahiMsAmaya bauddhadharmako mAnanA ho unakA aisA yatrArtha brAhmaNabadhyAH prazamtA mRga pakSiNaH bhArI aparAdha thA jisake kAraNa manumahAgajane unakA kSatriya jAtisa nIce girA diyA aura bhAvArtha:-yajJake vAste uttama 2 pazu-pakSi brAhmaNoM dharmabhraSTa btaadiyaa| pahnava vA pArthava bhI kucha ke dvArA badha kiye jAne caahiye| bauddhadharmI ho gaye the aura cIna AdikameM jAkara niyuktastu yathA nyAyaM yo mAMsa nAti mAnavaH bauddhadharma phailAte the| aba raha gaye zaka vaha to pakke jaina vA bauddhadharmI aura ahiMmA paramodharma:kA saprenya pazunAM yAti maMbhavAneka viMzatim DaMkA bajAne vAle the hii| jaba taka hindustAnameM bhAvArtha-zrAddha va madhuparka Adi anuSThAnoM meM niyukta unakI hukUmana rahI, taba taka to yahA~ dayA dharmakA huA jo manuSya mAMsa nahIM khAtA hai. vaha kaI bAra hI jhaMDA laharAtA rahA thA aura yajJa AdimeM pazu pakSiyoMkA homa karanA bahuta hI maMda par3agayA thA, pazukA janma letA hai| naba vaha to manumahAgajake kopa bhAjana bananahIM __ isa prakAra brAhmaNoMko pazu-pakSiyoMko mArane the. kamboja aura dagda bhI ina zakoMke deza vAmI aura zrAddhAdimeM mAMsa gvAnekI kar3I AjJA dekara / aura mAthI hI the. naba ve kaima chUTa makate the / manusmRti ahiMmA dharmake mAnane vAle zaka AdikoM hA~ ! cIniyoMkI bAbata janra hamI AtI hai; ko jAti aura dharma donoMsa kima taraha nIcaM unhoMne kaba brAhmaNa-dharma mAnA thA aura kaba vaha girAnA hai, yahabhI suna lIjiye: brAhmaNoMko pUjatethe ? jimake chor3a denameM manuzanakaistu kriyA lopAdimAH kSatriya nAnayaH mahArAjako unheM panina karanA pdd'aa| unakA no vapalanvaM ganAlIka bAmaNAdarzanenaca abataka hindustAnameM kucha dhArmika sambandha bhI
Page #163
--------------------------------------------------------------------------
________________ 152 anekAnta [mArgazira vIra-nirvANa saM0 2465 nahIM huA thA / una becAroMkI bAbata to manumahArAja vaMzI rAjA candraguptakA gaurava bar3hegA, AMdhoM ke kAnameM zAyada itanIsI bhanaka par3agaI hogI ki (drAvir3oM) ke bAda licchiviyoMke hI dohatAMkA zaka loga vahA~ bhI bauddhadharma phailAnekI koziza aTala rAjya sAre hidustAnameM hogaa| isahI guptavaMza kara rahe haiN| basa itanehIse Aga-babUlA hokara ke dvArA brAhmaNa-dharmakA pracAra hogA aura inhIMkI unako bhI dhara giraayaa| udhara ur3IsAke nivAsI jaya bolI jAyagI / yaha to rahe manumahArAjake jainI the aura pauMDa dezameM bhI rAjA khAravelake dvArA udgAra; aba dUsaroM kI bhI suniye jo inase bhI jaina-dharma phaila gayA thaa| isakAraNa ye loga to U~ce kUde aura jina 2 dezoM meM bauddha yA daMDake yogya the hI / aba rahe drAvir3a yaha saba loga jaina rahate the unakI bAbata yahA~taka likha mArA ki dakSiNI haiM; dakSiNako hI drAvir3a deza kahate haiN| jo koI una dezoM meM jAyagA usako ghara Anepara dakSiNameM zrI bhadrabAhasvAmIke saMghake cale jAneke prAyazcita karanA pdd'egaa| kAraNa vahA~ jainadharmakA kucha 2 pracAra hone lagA aGga baGga kaliGgeSu saugaSTramagadheSuca / thaa| yahahI bhanaka kAnameM par3ane ke kAraNa manumahArAjakA pArA teja hogayA aura sArehI tIrtha yAtrAM vinA gatvA punaH saMskAramarhati // drAvir3oMko patita likha diyaa| unheM kyA mAlUma thA -siddhAntakaumadIkI tatvabodhanI TIkA ki abhI thor3e hI dinoMmeM drAvir3a loga hI arthAta bhAvArtha-baMgAla, ur3IsA, kAThiyAvAr3a aura zAlivAhana Adi Andhra rAjA isa rAjyako magadha dezameM jo koI tIrthayAtrAke sivAya anya brAhmaNa rAjAnoMse chInakara brAhmaNa dharmako rakSA kisI kAraNase jAvegA to usako phirase saMskAra kareMge aura manumahArAja jaise aneka brAhmaNoMse karAnA pdd'egaa| jaya-jayakArakA AzIrvAda prApta kreNge| abhI 2 pAThakoMne par3hA hai ki kaNva brAhmaNoMse A~dhoMne rAja siMdhu sauvIra saurASTaM tathA pratyaMta vAsinaH chIna liyA aura sAtakarNi vA sAtabAhana vA sAla kaliGga kauhaNanbaGgAn gatvA saMskAramarhati / bAhanake nAmase aneka pIr3hI taka rAja karate rhe| -devala smRti ye bhA~dha loga drAvir3aye jinakI bAbata manusmRtine bhAvArtha-sindhu-saubIra, soraTha aura inake unake dharma-bhraSTa aura jAti-bhraSTa honekI AjJA de Asa-pAsake dezoMmeM jAnese aura ur3IsA, rakkhI hai| parantu aba rAjA hone para to ve uccase kokana, baMgAla dezameM jAnese saMskAra karAnA saba dharmAtmA aura kulIna ho gaye haiM, isahI prakAra manumahArAjane licchiviyoMko bhI unake jainI pAtaMjali aSTAdhyAyIke apane mahAbhASyameM honeke kAraNa hIna aura patita jAtike batAyA hai likhatA hai ki zaka aura yavana zUdra haiM, to bhI parantu usako kyA mAlUma thA ki inhIM licchi- Arya loga unako apane vartanoMmeM bhojana karAte viyoMke sAtha sambandha hojAneke kAraNa hI gupta- hai| (2, 4, 7) viSNu-purANa aura aisA hI vAyu pdd'egaa|
Page #164
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2 kiraNa 2] bhagavAna mahAvIrake bAda kA itihAsa 153 purANameM likhA hai ki sagarane apane bairI haihayoM haiM / bhaviSya purANasaM patA calatA hai ki hinduoMaura tAlajaMghoMkA nAza karake unake sAthI zaka, ne sUrya bhagavAnakI mUrti banAkara pUjanA IrAna yavana, kamboja aura pahnavoMko bhI nAza karanA (phArisa) vAloMse hI sIkhA / sUrya devatAkI cAhA, jinhoMne Darakara usake gurU vaziSThakI zaraNa jo mUrti banAI jAtI hai, usake pairoMmeM ghuTanoMtaka lI / gurune sagarako samajhA diyA ki maiMne unako jUtA hotA hai, jaisAki IrAnI loga pahanate the| dvijAtise girA diyA hai, aba tU unako mata mAra. hindustAnameM sUrya devatAkaM hajAroM mandira bane, parantu taba sagarane yavanoMko sArA sira muMDavAte rahanekI, ina mandiroMke pujArI saba IrAna dezasaM hI bulAye zakoMko AdhA sira muMDAnekI, pAradoMko bAla gaye, jo maga kahalAte the| isa prakAra inasa dharma bar3hAye rakhanekI, aura pahnavoMko dAr3hI rakhAnekI bhI sIkhate the aura mleccha bhI kahanemeM nahIM AjJA dii| unako aura anyabhI aneka kSatriya lajAte the| jAtiyoM ko homa karane aura veda par3hanese baMdakiyA; jo ho. brAhmaNoMne nA ina zaka AdikoMko dharma isase ve saba jAtiyA~ mleccha hogii| vA jAtise patita vA mleccha isa kAraNa kahA ki etaca mayeva,tvatpratijJA paripAlanAya unhoMne jaina aura bauddha hokara ahiMsA paramodharma:kA nija dharma dvijasaMga parityAgaM kAritAH / DaMkA bajAyA, jisasaM brAhmaNoMke hiMsA-maya yajJa sa theti tad guru vacanama bhinaMdya aura anya bhI sabahI hiMsA-maya dharma-kriyAoMkA teSAM veSAnyatva makArayat / pracAra baMda ho gayA; parantu brAhmaNoMkA pratApa bar3hane yavanAnmuMDila zirasordhva muMDAMchakAn para jaba unhoMne ina zaka aura yavanoMko mleccha prataMbeke zAnyAradAn pahavAMzca zmazrudharAna kahanA zurU kiyA taba inakI hA~ hA~ milAneka niHsvAdhyAya vaSaT kArAn etAnanyA~zca / liya jainiyoMne bhI inako mleccha kahanA zurU kara kSatriyAMzcakAra te ca nija dharma parityAgAd diyaa| isa bAtakA bar3A Azcarya hai ! saca to yaha brAhmaNaizca parityaktA mlecchatAM yayuH hai ki jabase jaina aura bauddhIkA gajya samApta hokara ___ isa prakAra jyoM 2 zakoMkI hukUmana hindustAna- brAhmaNoMkA gajya huA thA, nabase jeniyoM kI rakSA se uThatI gaI; tyoM tyoM unakI nindA adhika 2 karane vAlA agara koI thA to yaha zaka loga hI hotI gaI, yahA~ taka ki ve mleccha banA diye gaye, the, jinake rAjya kAlameM inako apane dharma-pAlanaparantu unake vAstavika guNoMkA gaurava hRdayase kIsaba hI suvidhAyeM banI rahIM, isa kAraNa jainiyoMko kaise haTa sakatA thA, isahI kAraNa garga saMhitAmeM to ina zakoMkA mahAkRtajJa honA cAhiye thA. parantu likhA hai ki yadyapi yavana loga mleccha kahalAne saMsAra bhI kaisA vicitra hai ki ina zakoMkI hukUmana haiM; parantu ve jyotiSake paNDita haiM, isa kAraNa mamApta hokara brAhmaNoMkI hukUmatakA DaMkA bajane para brAhmaNoMse bhI jyAdA RpiyoMke mamAna pUjane yogya jainI bhI ina zakoMko mleccha kahane lge|
Page #165
--------------------------------------------------------------------------
________________ . .. . .. . . . . .. .. . . .. .. . . . . . . .. .. TITITITITITION .. . . . . SI R . . . .. .. .. . . . . . . . . .. . . . . . .. .. . . . . ... _ _- _. HO vIra zAsana sana (le0-50 haripramAda zarmA 'avikasita') IROMANTIPAAAAAAAAAA. . . . . . . . . . . . .. -UO. .. H -..." MAny (4) jisakI dayA dRSTime hiMsaka jantu bana tha dayA nidhAna, kiyA asaMkhyAM jIva dhAriyAMkA jisanaM jagake kalyANa / mRga, zAvaka au zera, ajA. jala eka ghATapara pIte the, eka Thaura mila moda manAte bher3a, bher3iye. cIte the| hiMsAsI pizAcinIko da DAlA jisane nirvAsana / vandanIya usa vIra prabhukA dhanya-dhanya vaha priya shaasn|| jisakI AbhA lavakara phUTI maru-pradezamaM saritA dhAra. taTapara baiThA dekha rukA sAgarakA bhI ati bhISaNa jvAra / svAsa surabhi pA vAyu prasArita kara detA thA bhakti taraGga. dhanuSa-vANa nija jinheM dekhakara rakha detA thA dUra anngg| khaga-nRpa-devAdhipa karate the jina caraNoMkA aArAdhana / vandanIya uma vIra-prabhukA dhanya-dhanya vaha priya shaasn|| (2) UMca-nIcakA bheda miTAkara bAMdhA samatAkA sambandha, divya jyoti lakha AjanakI hotI thI, lajita zazikI maskAna. bharadI nara-rUpI puSpoMmeM dayA bhAvakI nUtana gandha / darzana pAkara prANI pIr3A hojAtI thI antardhAna / rAga-dveSa durbhAva miTAkara hRdaya sumana saba diye khilA . dharA dhArakara pada padmoko hojAtI thIM jinake dhanya. bikharI mAnavatAkI mAlAke motI maba diye milA / rahI jagamagA jagameM jagamaga jinakI dhavala sukIrti anny| diyA ahiMsAkI devIko atiUMcA pAvana Asana / kinnara aura apsarA jinapara barasAte the deva-sumana / vandanIya usa vIra-prabhukA dhanya-dhanya baha priya zAsana // vandanIya uma vIra-prabhukA dhanya-dhanya vaha priya shaasn|| (3) jinake caraNopara indrAdika nAnA ratna car3hAte the, dhyAna magna jinake zarIrase bana-pazu deha khujAte the| bAgha-nidAgha samayameM jinakI chAyAko apanAte the, nAga saMDa rakha jisa manivarake caraNoM meM sojAte the| khaga karate the nikaTa baiThakara NamokArakA uccaarnn| vandanIya usa vIra prabhukA dhanya-dhanya vaha priya zAsana / / khila uThatI thI uSA dekhakara jinakA divya alaukika neja. prakRti bichA detI thI nIce harI makhamalI dUrvA seja / megha tAna dete the jinake sirapara zItala chAyA chatra, darzana karane mAno prabhuke hote the nabhapara ekatra / prabhu-tana-bhAbhA bijalI banakara karatI thIM nabhameM garjana / vandanIya usa vIra-prabhukA dhanya-dhanya vaha priya zAsana / /
Page #166
--------------------------------------------------------------------------
________________ R anusandhAna zrIpAlacaritra sAhitya (le0-zrI agaracandajI nAhaTA bIkAnera) evenAmbara aura digambara donoM sampradAyoMmeM se + vaha yoM hI par3I rhii| kaI di0 vidvAnoMse zrIpAla gajAkI kathA vizeSa mpase praca- pRchanepara bhI isa sambandhameM vizeSa jJAtavya nahIM lita hai aura vaha bhI saiMkar3oM vrssoNse| ataeva milA, ata: abataka anveSaNake phalambampa jo ima kathAkA sAhitya vipula pramANameM upalabdha kucha vidita huA hai use prakAzita kara denA honA mvAbhAvika hI hai| usa sAre sAhityakI pUrI paramAvazyaka samajhatA hai, jisase jitanA anveparaNa khojakara eka AlocanAtmaka nibaMdha likhanakI apUrNa raha rahA hai, vaha bhavizyameM pUrNa hokara vizeSa kaI varSoMse icchA thI aura gatavarSa tadviSayaka rUpase vicAra karanekA avakAza prApta hosake / zvetAmbara sAhityakI eka sUcI bhI taiyAra karalI AzA hai vidvadgaNa isa sambandha meM vizeSa prakAza thI para digambara mAhityakA yathocita patA na hone DAlanekI kRpA kreNge| + patA na honekA mukhya kAraNa yaha hai ki di0 sUcI (bhA0 1.2) 10 kalakattA saMskRta kaoNleja jainagrantha jaina-granthoMkI koI bhI vizAla evaM prAmANika sUcI sUcI 11 raoNyala aisiyATika sosAyaTI jainagrantha mUcI 12 prakAzita nahIM huI; jabaki zvetAmbara samAjameM 1 bambaI esiyATika sosAyaTI jainagrantha sUcI va aneka jainagrathAvalI 2 bar3I bhaMDAra sUcI 3 sUrata (11 bhaMDAra) riporTa tathA 13 jaina sAhityano saMkSipta itihAsa jaisI bhAMDAgAra darzikA sUcI 4 mohanalAlajI zAnabhaMDAra pustakeM prakAzita hocukI hai / di0 samAjakA sarva prathama sUrata-sUcIpatra 5 ujjaina bhaMDArasUcI 6 ratnaprabhAkara kartavya hai ki vaha jainasAhityake itihAsakI bhAMti zIghra zAnabhaMDAra osiyA 7 jaisalamera maMDAra mUcI pATaNabhaMDAra na hosake to bhI jainagranthAvalIkI bhAMti sarva di. sUcI 9bhAMDArakara oriyaMTala risarca insTITayUTa saMgrahakI anyoMkI vizAla sUcI prakaTa avazya kre|
Page #167
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta prAcInatA - zvetAmbara samAjameM sabase prAcIna zrIpAla caritra zrI ratnazekharasUrijI racita hai jo ki prAkRta bhASA meM saM0 1428 meM banAyA gayA hai| isase pahale kisI bhI zvetAmbara granthameM prastuta zrIpAlajIkA nAma taka jananemeM nahIM AyA / ataH yaha prazna sahaja hI hotA hai ki kathAvastu AI kahA~ se ? isake liye ukta prantha meM koI ullekha nahIM hai / isa granthameM kathAkA prAraMbha, 'gotama svAmI zreNika rAjAke samakSa navapada zrArAdhanake mahAtmya va suphalapara yaha dRSTAMta rUpase kathA kahI' isa rUpase kiyA gayA hai / kathAvastukI prAcInatAkA isase koI patA nahIM laga sakatA, ataeva upalabdha sAdhanoM se hI isakI nIMva khojanI par3egI / digambara sAhitya meM naradeva yA narasena kRta prAkRta caritrAdi sabhI granthoMko avalokana kara sabase prAcIna caritra kaunasA va kisa samayakA racita hai aura usameM kathAvastu kahA~se lI gaI hai, usake sambandha meM kyA kucha ullekha hai ? jainoMke atirikta anya jainetara granthoMmeM isa kathAkA koI rUpa upalabdha hai yA nahIM ? ina saba viSayoMkA pUrA anveraNa kiyA jAnA paramAvazyaka hai / khoja-zodha ke premI digambara vidvAnoMko isa sambandhameM vizeSa jJAtavya pragaTa karanekA anurodha hai / 156 isIprakAra holikA Adi kaI patrakI kathAaiM bhI digambara zvetAmbara donoMmeM lagabhaga ekasI pracalita haiM aura zrAcAryoMke jIvana-caritra pranthoMke nAmAdi + meM bhI bahuta adhika sAmya dekhA jAtA hai / ata: unakA mUla bhI khojanA + dekheM vIra varSa 15 aGka 34 meM 1 [mArgazira vIra nirvANa saM0 2465 vazyaka hai ki kaunasI kaunasI kathAe~ digambara sAhityase zvetAmbaroMne apanAI aura kaunasI zvetAmbara sAhitya se digambaroMne apanAI haiM / pracAra va lokAdara - zvetAmbara samAjameM prativarSa Azvina zuklA 7 * se pUrNimA taka tathA caitra zuklA 7 se pUrNimA taka 6 dina zrIsiddhacakra navapada + kI ArAdhanAkI jAtI / una dinoM meM prastuta caritra 6 - 6 mahIne se par3hA jAtA hai; phira bhI kathA bar3I sarasa hai, logoMko bar3I priya evaM rucikara hai / zvetAmbara samAja meM isa kathAkA pracAra va Adara kitanA adhika hai to yaha pariziSTameM dI huI caritra sAhitya-sUcI se spaSTa hI hai / kharatara gaccha, tapAgaccha [vRddhatapA, nAgapurIya tapA (pIchese pAyacaMdagaccha) Adi kaI zAkhAoMke ] aMcalagaccha, upakezagaccha, pUrNimAgaccha, nAyalagaccha, saMDerakagaccha, vivaMdanIkgacchIya vidvAnoMne isapara apanI kalama calAI hai, jo ki caritrakI * ratnazekharasUrike prAkRta caritrAnusAra sudI = se hI yaha tapa prArambha hotA thA, para abhI bahuta samaya se saptamIse hI prArambhakI pravRtti hai / zve0 sAhitya sUcIse spaSTa hai ki isakA pracAra 18 vIM zatAbdIse bahuta adhika ho gayA hai aura tabhIse etadvipayaka grantha adhika bane haiN| + zvetAmbara samAjameM navapada para pUjAe~ Adi bahuta sAhitya hai jisakI sUcI mere 'pUjAsAhitya' lekhameM prakAzita hogI /
Page #168
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2 kiraNa 2] zrIpAlacaritra sAhitya 157 atyanta priyatAkA hI dyotaka hai| itanA hI nahIM hI digdarzana ho jAtA hai| laukAgaccha aura sthAnakavAsI * vidvAnoMne bhI, ( jo ki mUrtipUjAko nahIM mAnate haiM) isa zvetAmbaroMke samAna to nahIM phira bhI digaapanAkara isakI viziSTa lokapriyatA siddhakI hai| mbara samAjameM bhI isakA kAphI pracAra dekhA jAtA prakAzita zrIpAlacaritra va gasoMke prativarSa naye hai / paM0 dIpacanda varNIkI anuvAdita sacitra naye saMskaraNa kaI sacitra bhI nikalate haiM aura caturthAvRti isakA spaSTa nidarzana hai| di0 samAjakamase kama una sabakI 50 hajAra prati to avazya meM yaha kathA kahIM kahIM naMdIzvaravrata mahAtmyapara hI chapa cukI haiN| kahI jAtI hai aura usa vratakI ArAdhanA kArtika phAlguna aura zrApAr3hake antameM --- dinoM taka prAcIna hastalikhita kaI zrIpAla rAsoMkI kIjAtI hai| pratiyA~ to sacitra bhI pAI jAtI haiN| jinaharSakRta 46 DhAlavAle rAsakI eka macitra prati bIkAnerake zrIpAlajI kaba hue the?-isa sambandhameM kSamAkalyANajIke bhaMDArameM bhI upalabdha hai| zvetAmbarIya sabase pracIna prAkRta zrIpAla-caritrameM yathAmmaraNa eka sacitra zrIpAla rAsakI prati bAba to koI nirdeza nahIM hai para pichale caritrakAroMne pUraNacandajI nAharake myujyimameM bhI hai| zrIpAlajIko 20 ve nIrthakara zrI munisuvrata svAmIke zAsanameM huaA batalAyA hai / kaI bambaIke nikaTavartI ThANA zaharameM jisase ki vidvAna zrIpAlajIkI Ayu Adi para vicAra kara zrIpAlakA prAcIna sambandha kahA jAtA hai, viziSTa inheM neminAthake samayameM honA bhI kahate haiM; lokAdarake asAdhAraNa udAharaNa svarUpa kharatara- para ye bAteM kahA~taka ThIka haiM yaha kahanekA koI gacchIya muni RddhimunijIke upadezase munisuvrata nizcita sAdhana nahIM hai| svAmIke mandirameM zrIpAla caritrakI ghaTanAoMke mundara bhAva pUrNa dRzya maya zrIpAlacaritra mandirake digambara prAcIna granthoM meM isa sambandhameM kyA nirmANakI yojanA cala rahI hai, hajAroM rupayoMkA ullekha milatA hai vaha ajJAta hai| phaMDa ho gayA hai / aura jagaha bhI kharIdalI gaI hai| isase pAThakoMko zrIpAlakathAke lokAdarakA sahaja- kathAtulanA-zvetAmbara aura digambara racita __ caritra-pranthoMmeM kathAvastumeM kitanI samatA viSamatA * sthAnakavAsI muni cauthamalajIne mUla zrIpAla hai, isakI tulanA karanA bhI Avazyaka hai / digambara , caritrameM jahA~ jahA~ jinamandira va mUrtikA ullegya thA racita prAcIna prantha hamAre sAmane nahIM hai, ataH svayaM mUrtipUjAke virodhI honese badalakara sthAnaka aura zvetAmbarIya caritra pranthoMmeM sabase prAcIna ratnazemuni zrAdikA ullekha kara diyA hai aura bhI kaI kharamUrikRta prAkRta zrIpAla caritrase di0 brahma sAmAnya parivartana kara DAle haiN|
Page #169
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta [mArgazira vIra-nirvANa saM0 2465 jinadAsa kRta zrIpAla mahAmunirAso kI * jo ki 5 caritrameM zrIpAlake kAkekA nAma ajitasena prathama granthase karIba 100 varSa pIchekA racita hai, hai, rAsameM vIradamana : likhA hai| tulanA kojAtI hai| 6 caritrameM dhavala saMThako kauzAmbIkA nivAsI donoM granthokta kathAvastukI tulanA karane ke pUrva likhA hai, rAma meM bharUadhdhakA / yaha kaha denA paramAvazyaka hai ki di0 zrIpAlarAma 7 caritrameM dhavala jahAja na calanekA kAraNa meM kathA bahuta saMkSipta hai kaI bAteM bilkula nahIM sikolarIko pUchatA hai, rAsameM naimittikako / haiN| ataH aneka sthala aspaSTase raha gaye haiM, jabaki zvetAmbarIya grantha bahuta vistRta va sarala haiN| ata: 8 caritrameM dhavala babaradvIpameM rAjA subhaTase yahA~ kathA-pAtroMke nAmAdimeM jo vaiSamya hai, usIpara bAMdhA gayA likhA hai. rAmameM coroN| saMkSipta vicAra kiyA jAtA hai : 6 caritrameM babarake rAjAkA nAma mahAkAla va 1 caritrameM prajApAlakI dvitIya rANI mayaNA usane apanI putrI madanasenA zrIpAlako vyAhI sandarIkI mAtAkA nAma rUpasundarI hai, rAsameM likhA hai, rAsameM rAjAkA nAma nahIM va madanakevala saubhAgyasundarIkA hI nAma hai| senAke vyAhakA koI jikra nahIM hai| 2 caritrameM kanyAoMke zikSaka zivabhUti aura 10 caritrameM madanamaMjuSAke pitAkA nAma kanakaketu subuddhi likhe haiM, rAsameM nAma na dekara kaMvala mAtAkA kanakamAlA evaM unakI nagarIkA nAma brAhmaNa aura munihI likhA hai / / ratnasaMcayA likhA hai, rAsameM ratnadvIpakA rAjA 3 caritrameM surasundarIke patiko ahichatra vidyutaprabha rAnI meghamAlinI likhA hai| (zaMkhapurI) ke rAjA damitArikA putra likhA hai, 11 caritrameM madanamaMjuSAke bhAvI patikA nAma rAsameM kevala ahichatra rAja-putra likhA hai| cakrezvarIne kahA, rAsameM jJAnasAgara munine / 4 caritrameM zrIpAlake pitA siMharathakA maMtrI 12 caritrameM samudrasa nikalakara zrIpAlane kuMkaNa matisAgara likhA hai, rAsameM AnaMdapada nAma hai| dezake rAjA basupAlakI putrI madanamaMjarIko ___* paM. dIpacandajI varNI li. zrIpAla-caritrameM vyAhI likhA hai, rAsameM dalapatanake rAjA jo ki kaviparimalake granthakA anuvAda hai, kavikalpanA dhanapAlakI putrI guNamAlA likhI hai| caritrameM ne kAphI kAma kiyA hai, bahutase kathA-pAtra nAma va zrIpAla vahA~ tAmbUladAnake kAmapara rahA, prasaMga jinadAsakRta rAsameM sarvathA bhinna haiN| ataeva rAsameM bhNddaariipdpr| hameM tulanAkA kArya rAsase karanA hI vizeSa upayukta zve. sthA0 muni cauthamalajI racitameM bhI nAma zAta huaa| vIradamana hai|
Page #170
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2 kiraNa 2] zrIpAlacaritra sAhitya 15 13 caritrameM dhavala zrIpAlake mahalapara car3hanepara gujarAtameM 266 kumAriyoMkA vyAhanA, churIse marA, rAsameM viSa khAke marA likhA hai| bAgar3ake bhIloMsa daNDa lenA Adi likhA hai / 14 caritrameM kuMDalapurake rAjA makaraketukI putrI 11 caritra meM zrIpAla pUrvamava meM hiranapurakA rAjA guNasundarIko zrIpAlane vyAhI likhA hai, thA likhA hai, rAsameM ratnasaMcaya nagarakA / rAsameM makaradhvajakI putrI citralekhAdi 100 kanyAoMke sAtha vyAha honA likhA hai| 20 rAsameM varadattamunise siddhacakra vrata ASAr3ha 15 caritrameM brajasenakI putrI trailokyasundarIse kArtika phAlguna zuklameM 8 dina vrata karane rUpa 12 varSataka karane kA batalAyA zrIkAMta vivAha honA likhA hai| rAsameM vizAlamati 11 veM svarga gayA likhA hai caritrameM munikA Adi 600 kanyAoM ko vyAhA batalAyA hai| nAma nahIM va anya siddhacakrAdikA vizeSa 16 caritra meM devadalake rAjA dharApAlakI rANI svarUpa nahIM likhA hai| guNamAlAkI putrI zRGgAra sundarIko 5 sambiyoM sahita-samasyA pUrNakara vyAhI likhA hai, rAsameM 21 caritrameM zrIpAlake 6 rANiye tribhuvanapAlAdi / kuMDaladezake vinayasanakI jasomAlArAnI thI putra 6 hajAra hAthI 6 hajAra ratha 6 lAkha ghor3e aura usa rAjAkI 1600 kanyAoM ko jinameM karor3a paidalakA parimANa thA 100 varSAya saubhAgya gaurI Adi = mukhya thIM unakI bhoga 1 ve svarga gaye / ve bhavameM mokSa hogA samasyA pUrtikara vyAhI likhA hai| likhA hai, rAsameM putra mahipAlAdi 12008 12 hajAra hAthI 12 lAkha ghor3e 12 hajAra ratha 17 caritrameM isake bAda kullAgapurake purandara 12 karor3a paidala, suvrata munike pAsa dIkSA vijayAkI putrI jayasundarIko rAdhAvedhasAdha 2 rAjAoMke sAtha lI va kevala jJAna prApta kara kara vyAhI likhA hai rAsameM malladezakI 700 mokSa padhAre likhA hai| kanyAoMko va tilaMgakI 1000 kanyAoMko / 18 caritrameM vasupAlake rAjya dene, ujjaina jAte zvetAmbarIya zrIpAla caritra-sAhitya mArgameM sopArakake rAjA mahAsenakI putrI (saMvatAnukrama se) tilakasundarIko nirviSakara vyAhI likhA hai, prAkRta rAsameM 12 varSa pUrNa honese ujjainakI ora calate giranAra yAtrA phAlgunameM aThAI maho- 1 zrIpAla caritra:- kartA-tapA gachIya ratnatsava siddhakSetra yAtrA 500 kanyA pANigrahaNa zekharasUri saM0 1428 zi0 aridamanakA sevaka honA, marahaThadezameM 500 hemacanda li0 gAthA 1342
Page #171
--------------------------------------------------------------------------
________________ anakAnta mArgazira vIra-nirvANa saM0 2465 / vRti:-kharataragacchIya upA dhyAya kSamAkalyANa, saM0 1866 zrA0 su0 10 / gujarAtI bhASAMtaraH-hIrAlAla haMsarAja saM0 1664se pUrva saMskRta ii hindIbhASAMtara:-kharatara , 2 " gacchIya jinakRpAcandramari pUrNimA (rAkA) pakSIya satyarAja gaNi, saM0 1514 padya saM0 1680 iii hindIbhASAMtara:-kharataragacchIya vIraputra AnandasAgara saM0 1961 dIvAlI bhuja0 vRddhatapA labdhisAgara sUri saM0 1557 po0 zu0 8 mo0 zlo0 507 iv aMgrejI bhASAMtara-bAr3IlAla ___ jIvAlAla cokasI B.A. tapAgacchIya jJAnavimalasUri, saM0 1755 rAdha0 su0 2 unnatAkhyapura gadya-padya gra0 1800 kharataragaccha ya jayakIrti, saM0 1868 mi0 va0 10 jaisalamera mUlarAjarAjye gA kharataragacchIya labdhimuni, saM0 1660 jeSTa su. 7 bhuja0 zlo0 1051 , vRtisahita de0lA. pu0phaMDa sUrata (granthAMka 63) se saM0 1980 meM prakAzita hai ii bhASAMtarasaha zrIjinadattasUri jJAnabhaMDAra-sUrata se iii bhASAMtara sahadobAra, AnandasAgara jJAnabhaMDAra-koTese prakAzita / iv ramaNIka pI0koThArI, gAMdhIroDa, ahamadAbAdase pra. aura yunivarsiTImeM prIviyasa klAsameM TaiksTa bukarUpase svIkRta / de0 lA* pu0 phaMDase prakAzita granthakI prastAvanAmeM avacUrikA kartAkSamAkalyANa praghoSarUpase likhA hai aura prazasti nahIM dI hai para bIkAnera bhaMDAroM AdimeM samakAlIna likhita saba pratiyoMmeM prazasti upalabdha hai| bhASAMtarasaha saM0 1964-1979 do prAkRtiyeM kaccha aura ahamadAbAdase pra. ho cukI haiN| " nirnAmaka patra 16 muni kAMtisAgarajIke pAsa 3 zrIvIrasamAja ahamadAbAdase pra0 4 de0 lA0 pu. phaMDa granyAMka 56 pra0 2-5 hIrAlAla iMsarAjajAmanagarase pra0 7 jinadattasUri jJAnabhaMDAra-bambaIse prakAzita hai|
Page #172
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2 kiraNa 2 ] 16 saM0 1727 bhA0 su0 6 20 saM0 1728 dIvAlI 21 + saM0 1738 rAsa- bhASAkAvya ( hindI gujarAtI rAjasthAnI - bhASA) raciyatA zrIpAla caritra sAhitya racanA-kAla sthAna 8 saM0 1468 kA0 su0 5 gu0, zreSTa mAMDA 6 saM0 1504 Azvina, khayanagara 10 saM0 1531 mi0 pu0 3 gu0 11 saM0 1564 A0 su08 12 saM0 1642 13 saM0 1660 bhA0 va0 6 14 saM0 1702 (41) zra0su010 sopIlakA, jahAnAbAda 15 saM0 1722 mi0 13 16 saM0 1722 zra0su0 10 gu0 paliyaDa 17 saM0 1726 cai0 su0 15 maM0 sAhAdaui 18 * saM0 1726 A0 va08 gu0 ahamadAbAda ratalAma ullekha bhA0 3 pR0 433 jai0 gu0 kavi u0 dharma sundara, (patra 15 zranta patra hamAre saMgraha meM ) jJAnasAgara (nAyalagacchIya) jai0 gu0 ka0 bhA0 1 0 58 IzvarasUri (sAMDeragaccha ) jai0 gu0ka0 bhA03 0532 hamAre saM0 padmasuMdara (vivaMdanIkagacchIya) dezAinoMdha khaMbhAta kisanagar3ha rAMnera 22 saM0 1740 mizra 23 saM0 1740 cai0 mu0 7 so0 pATaNa 24 * saM0 1742 cai0 ba0 13 pATaNa 25 saM0 1761 0su0 10 gu0 navalakhabaMdara ratnalAla ( kharatara ) tapAmAnavijaya kharataragacchIya mahimodaya tapAmerUvijaya tapApadmavijaya hamAre saMgraha meM naM0 251 jai0 gu0 ka0 bhA0 2 pR0 128 "" pR0 163 tapA lakSmIvijaya tapA udayavijaya tapA vinayavijaya yazovijaya ( gA0 750 ) ( gA0 1125) harakhacanda sAdhu kharatara jinaha "" y, aMcala jJAnasAgara jai0 gu0 ka0 bhA0 2 0 73 (DhAla 40 gu0 1131) 21 11 29 99 161 " 71 pR0 162 abhaya0 bhaM0 29 pR0 251 pR0 255 pR0 17 pR0 356 pR0 86 pra0 88 pR0 567 tapA jinavijaya * paM0 hIrAlAla hansarAjake li0 gu0 bhASAMtarasaha kachaaMjAra se saM0 1979 meM prakAzita / + naM0 21 kI anekoM zrAvRtiyeM sAnuvAda ( pUrNacandra zarmA Adi dvArA anu0 ) evaM sacitra kaI prakAzakoM dvArA gujarAtI evaM nAgarI lipimeM prakAzita ho cukI haiM, sabase adhika pracAra isI rAsakA hai| * naM0 23 saM0 1930 meM rAya dhanapatasiMha bahAdurane prakAzita kiyA thA, saM0 1993 meM isakI sacitra evaM zuddha AvRti paM0 kezaramunijIne jinadattamUri jJAnabhaMDAra bambaI se prakAzita kI hai|
Page #173
--------------------------------------------------------------------------
________________ 162 26 saM0 1806 pra0 bhA0 su0 13 27 saM0 1824 po0 va0 6 20 28 saM0 1837 ASAr3ha su0 2 maM0 26 saM0 1853 kA0 su0 2 30 saM0 1856 phA0 2070 31 saM0 1834 se 1856 32 saM0 1876 33 saM0 1866 zra0 34 saM0 1617 kAtI bhASA gava 35 saM0 1681 vijaya dazamI 36 saM0 1681 hindI gadya 37 saM0 1986 hindI gadya ma0 pra0 38 36 zrIpAla caupar3a 40 41 42 zrIpAla nATaka "" laghurAsa bRhacaritaM anekAnta ghaDasIsara kharatara rughapati Nagaur nemavijaya jai0 gu0 ka0 bhA0 3 50 53 * pR0 158 pR0 334 pR0 161 zrajImagaMja "" "g pATaNa pareDA sAdaDI [mArgazira vIra nirdhAraNa saM0 2465 kharatara lAlacanda tapA cetanavijaya lAMkA rUpacanda 99 kRpAvinaya udayaratna vinaya vimala jJAnacandrajI kocarake li0 "" kharatara tatva kumAra tapA kSemavarddhana jai0 gu0 ka0 bhA0 3 10 284 tapA udayasomasUri pR0 320 hamAre saMgraha meM kharatara devarAja DhuMr3aka cauthamala (pra0 1750) + vI0 pI0 siMdhI sIrohIse prakAzita paM0 kAzInAtha jona sajilda sacitra prakAzita / kanhaiyAlAlajI jaina kastalA ke likhita pra0 anizcita / OM " | ullekha : - - zrIpAla - caritra sAvacUrikI prastAvanA meM / magadAnanda sUri prakAzita * naM0 31 kharatara sUryamalajI yatine saMzodhita kara kalakatese prakAzita kiyA hai| * jaina gurjara kaviyoMke bhA0 1-2 to zve0 jaina kaoNnpharensase prakAzita ho cuke haiM tIsarA bhAga chapa rahA hai pRSTha 624 taka ke chape pharame grantha lekhaka zrIyuta mohanalAla dalIcanda dezAIne avalokana mujhe bheje unakA upayoga kiyA hai| + bhI jainodaya pustaka prakAzaka samiti, ratalAma se prakAzita /
Page #174
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa : kiraNa zrIpAlacaritra sAhitya 163 digambara sAhitya nAma kartA ullekha 1 zrIpAla mahAmunigama :- makala kIrtiziSya brahma jinadAsa : 16 vIM zatAbdI - " caritra goparagaTa nivAsI kavi parimala (baraiyA) maM0 1651 AgarA AkhyAna vIracandra praziSya vAdicandra saM01651 dezAinoMdha 4 " nATaka zrI di. jaina upadezaka sosAyaTI dvArA pra0 pR0 152 5 mainAsuMdarI nATaka lAlA nyAmatasiMha pra0 6 zrIpAla * caritra (naM0 kA anuvAda) dIpacandavarNI sUrata meM pra0 sacitra mUlya 1-) (zrIvIra saMvana 1536 je0 50 11 narasiMghapura) naM0 3 ko chor3akakara pAMcoM grantha prakAzita ho cuke haiM kucha anizcina anyoM ke nAma ye haiM : + inake racita ninokta grantha aura bhI upalabdha haiM jisase isa kRttimeM racanA kAla likhita 84 hone para bhI imakA mamaya 16 vIM zatAbdIkA pUrvArddha nizcita hotA hai / , harivaMza rAsa saM0 1520 4 zreNika rAsa 7 samakitasAra rAsa 2 yazodhara rAsa 5 karakaMDu rAsa 8 sAsara vAso no rAsa 3 AdinAtha rAma 6 hanumaMta rAsa 9 dharmapacIsI (jai0 gu0ka0bhA013) "di0 jainagrantha-katA aura unake grantha" meM zrI nAthUrAmajI premIne uparokta pranyoka atirikta isa kavike racita ninokta granyAMka nAma aura bhI diye haiM:10 padmapurANa 16 sAIdvayadvIpa pUjA 2. vRhatsidacakra pUjA 11 jaMbUsvAmI caritra 17 caturvizatyudyApana 22 dharma paMcAsikA 12 holI caritra 18 madhamAlodyApana 23 karmavipAka rAsa zrIpAla rAmake 13 rAtribhojanapRthA 19 catustrizaduttara dvAdaza zatodyApana sAtha pra0 14 jaMbUdvIpa pUjA 20 ananta vratodyApana 24 pradyumna rAsa sUraname chapa bhI cuke haiN| 15 anantavrata pUjA * isa caritrakI zrIyuta bAr3IlAla motIlAla zAhane kar3I samAlocanA jainahitecchumeM kI thI, jise anu. vAdita kara bAbU candrasena jaina vaidya iTAvA ne sana 1918 meM "zrIpAla caritrakI samAlocanA" ke nAmase prakAzita kI thI, mUlya ) hai|
Page #175
--------------------------------------------------------------------------
________________ 164 nAma 7 zrIpAla caritra ( prAkRta) 8 77 "" 11 99 17 99 anekAnta karttA naradeva vAnarasena kRta nemidatta brahmacArI saM0 1585 " mallibhUSaNa bhaTTAraka kavi vidyAnaMdi [mArgazira vIra- nirvANa saM0 2465 ullekha di0 je0 pranthakarttA, pra0 14 pR0 14 ha 10 11 12 13 14 vacanikA 43 15 zrIpAlarAsa (hindI) brahma rAyamalama ( bhUlasiMha ke putra raNathaMbhora nivAsI) saM0 1630 (u0 hasta li0 hi ha0 pu0 kA vivaraNa bhA0 1 0 171) dhUkavi kRta racanAkAla 15 vIM zatAbdI me0 pa0 sa0 bha0 bambaI 11 zubhacandra malakIrti bhaTTAraka daulatarAma kAzalIvAla (basavAnivAsI) 13 , 12 " pra0 20 pR0 23 pR0 26 28 pR0 pR0 30 16 zrIpAla caritra (apabhraMza) inameM naM0 8-13 kI prati kAraMjA jJAnamandira meM aura ArA-siddhAnta bhavanameM bhI hai aba zeSa grantha kahA~ kahA~ para haiM ? khojakara racanAkAlAdikA patA lagAnA Avazyaka hai| upayukta sUcI meM nemidatta aura mallibhUSaNa ke 2 bhinna va sakalakIrti evaM brahmajinadAsa ke 2 bhinna bhinna caritra likhe haiM ve saMbhava hai. 4 ke sthAna para do hI caritra hoM / kyoMki nemidatta mallibhUSaNa ke evaM jinadAsa sakalakIrtike ziSya the saMbhava hai sUcI karttA karttAkA nAma nikAlane meM galatI kI ho| AzA hai di0 vidvAna isa sambandha meM vizeSa prakAza DAleMge / / 'yogya puruSoMkI mitratA divyagranthoMke svAdhyAyake samAna hai; jitanI hI unake sAtha tumhArI ghaniSTatA hotI jAyagI utanI hI adhika khUbiyA~ tumheM unake andara dikhAyI par3ane lageMgI / ' 'buddhi samasta acAnaka AkramaNoMko rokane bAlA kavaca hai / vaha aisA durga hai jise duzmana bhI ghera kara nahIM jIta sakate / ' -- tiruvalluvara
Page #176
--------------------------------------------------------------------------
________________ adhikAra! (zrI. bhagavatsva rUpa jaina 'bhagavat' ) vikasita hoM abhilASAe~ bhI aura alaukika-sukhaprada-jJAna ! cher3a-cher3a ! basa, mere gAyaka vahI surIlI mohaka tAna !! jala jAe prANoMkI mamatA. miTa jAe jagakA anurAga! zro gAyaka! gA aisA gAyana. dhadhaka uThe jo aisI zrAga !! [2] kampita mana dRr3hatAko pAejAe supta hRdaya bhI jAga ! usa svarAgameM laya ho, karadU~maiM apane prANoMkA tyAga !! [3] mara jAe kAyaratA manakInAharatA pAe sanmAna ! mAnavatA utsuka-mana hokaranirmita kare bhaviSya mahAna !! kSama rahe, yA pralaya mace, yAvizva kara uThe hAhAkAra ! para svatantra bana jAnekA ho manameM mere bhavya-vicAra !" vANI, prAkRti, aura kriyA seho basa, pragaTa yahI udgAra ! nahIM cAhie mujhe parAyAmila jAe merA adhikAra !! pratIkSA! [zrI.-kalyANakumAra jaina "zazi"] wwwwwwan maiM hU~ , merI bhAvukatA hai, umar3I par3atI hai prasannatApuppoMkI DaliyA amlAnaH roma-romameM cAroM ora; inheM juTAe hue pratIkSA zraddhA nacatI hai mayUra bana, meM baiThA hU~, antrdaan| ho-hokara aannd-vibhor| isakI bhI ciMtAna mujhe haimurajhA jAe~ge ye phUla, yA yaha saMdhyAkI suhAga ___ nAlI ho jAyegI unmUla (4) maiM to usa dhuMdhale prakAzameM para bhaya hai, yaha manonItahI baiThA-baiThA cupacApa, icchA jisa samaya phalegI, khoja rahA hU~ ekAkI ho pada para phUla car3hAnekI bhIkara, tere caraNoMkI caap| kyA sudhi mujhe rahegI?
Page #177
--------------------------------------------------------------------------
________________ verereare? verarerarer-02 Gereereererery Gerarererererererarerererererever lekhaka:sAmAjika jaina samAja kyoM miTa rahA hai? ayodhyAprasAda goyalIya ( kramAgata ) terererecerere-3 8-988804 pererererrerer Pererererereren pragati 2Jee. jaina-samAjakI utpAdana-zakti hI kSINa huI diyA gayA, kolhuoMmeM pelA gayA, dIvAroMmeM cuna hotI, tobhI ganImata thI, vahA~ to bace-khucoM diyA gayA, usakA par3osI bauddha-dharma bhAratase ko bhI kUr3e-karakaTakI taraha buhAra kara bAhara phaikA khader3a diyA gayA -para vaha jaina-dharma miTAyese jArahA hai| kUr3e-karakaTako bhI buhArate samaya dekha na miTA / aura kahatA rahAlete haiM ki koI krImatI athavA kAmakI cIz2a to kucha bAta hai jo hastI miTatI nahIM hamArI / isameM nahIM hai; kintu samAjase nikAlate samaya sadiyoM rahA hai duzmana daure jahA~ hamArA // itanI sAvadhAnatAbhI nahIM bartI jaatii| jisake -"ikabAla" pratibhI caudharI-cukar3Ata, paMca-paTela ruSTa huye jo virodhiyoMke asaMkhya prahAra sahakara bhI athavA jisane tanikasI bhI jAne, anajAne bhUla astitva banAye rahA, vahI jainadharma apane kucha kI, vahI samAja se pRthaka kara diyA jAtA hai / isa anudAra anuyAiyoMke kAraNa hrAsako prApta hotA prakAra jaina-samAjako miTAneke liye dudhArI tala- jA rahA hai| jisa sugandhita upavanako kulhAr3I na vAra kAma kara rahI hai| eka ora to utpAdana zakti- kATa sakI, usI kulhAr3ImeM upavanake vRtake beTe tINa karake samAjarUpI sarovara kA strota banda kara laga kara use chinna-bhinna kara rahe haiN| diyA gayA hai, dUsarI ora jo bAkI bacA hai, use bahuta ummIda thIM jinase hue vaha mahaboM kAtila / bAhara nikAlA jArahA hai| isase to spaSTa jAna hamAre katla karaneko bane khuda pAsavA~ kAtila // par3atA hai ki jaina-samAjako tahasa nahasa karanekA pUrA saMkalpahI kara liyA gayA hai| sAmAjika rIti-rivAja ulaMghana karanevAleke liye jAti vahiSkArakA daNDa zAyada kabhI upa jo dharma aneka rAkSasI atyAcAroM ke samakSa yogI rahA ho, kintu vartamAnameM to yaha prathA bhI sInA tAne khar3A rahA, jisa dharmako miTAneke bilkulahI amAnuSika aura nindanIya hai / jo kavaca liye duniyA~ bharake sitama DhAye gaye,dhArmikasthAna samAjakI rakSAke lie kabhI amogha thA, vahI naSTa-bhraSTa kara diye gaye, zAstroMko jalA diyA gayA, kavaca bhArasvarUpa hokara durbala samAjako pRthvIdharmAnuyAiyoMko auMTate huye telake kadAtroMmeM chor3a meM milA rahA hai|
Page #178
--------------------------------------------------------------------------
________________ jaina samAja kyoM miTa rahA hai ? varSa 2 kiraNa 2 ] aparAdhIko daNDa diyA jAya, tAki svayaM usakI tathA auroM ko nasIhata ho aura bhaviSyameM vaisA aparAdha karanekA kisIko sAhasa na hoyaha to kucha nyAya saMgata bAta ja~catI bhI hai; kintu aparAdha kI pIr3hI dara pIr3hI sahastroM varSa vahI daNDa lAgU rahe-- caha rivAja barbaratAkA yAMtaka aura manuSya samAja ke liye kalaMka hai / nAnI dAna kare aura dhevatA svargameM jAya - isa niyamakA koI samarthana nahIM kara sakatA / nAma kara jainadharma to isa niyamakA pakkA virodhI hai| jainadharmakA to siddhAnta hai ki, jo jaise zubha zubha karma karatA hai vahI usake zubha-azubha phala kA bhogane vAlA hotA hai kisI anyako usake zubha-azubha karmakA phala prApta nahIM ho sakatA / yahI niyama pratyakSa bhI dekhanemeM AtA hai ki jisako jo zArIrika yA mAnasika kaSTa hai, vahI usako sahana karatA hai. kuTumbIjana icchA hone para bhI baTA nahIM sakate / rAjya-niyama bhI yahI hotA hai, ki kitanA hI bar3A aparAdha kyoM na kiyA gayA ho, kevala aparAdhIko sajA dIjAtI hai| usake jo kuTumbI aparAdha meM sammalita nahIM hote, unheM daNDa nahIM diyA jAtA hai| kintu, hamArI samAjakA calanahI kucha aura hai / jisane aparAdha kiyA, vaha marakara apane zrAge ke bhavoMmeM zubha karma karake cAhe mahAna padako prApta kyoM na hogayA ho, kintu usake vaMza meM hone vAle haz2AroM varSoM taka usake vaMzaja usI daNDake bhAgI bane raheMge, jinheM, na aparAdhakA patA hai * avazyameva bhogatavyaM kRtaM karma zubhAzubham / 167 aura na yahI mAlUma hai ki kisane kaba aparAdha kiyA thA / aura cAhe vaha kitane hI sadAcAro dharma niSTha kyoM na raheM, phira bhI vaha nimna hI samajhe jAe~ge, balAse unake AcaraNa aura tyAgakI tulanA unase ucca kahe jAne vAloMse na ho sake. phira bhI vaha aparAdhIke vaMza meM utpanna hue haiM, isaliye lAkha uttama gugA hone para bhI jaghanya haiM / kyA khUba !! jaina samAja meM prAcIna aura navIna do taraha ke aise manuSya haiM jo jAtisaM pRthaka samajhe jAte haiM / prAcIna to ve haiM jo imsA, samaiyA, aura vinaikavAra Adi kahalAte haiM, aura na jAne kitanI sadiyoMse na jAne kisa aparAdhake kAraNa jAti-cyuta cale jAte haiN| navIna ve haiM jo apanI kisI bhUla yA paMca-paTeloMkI nArAjagIke kAraNa jAtise pRthaka hote rahate haiM / prAcIna jAticyutoMkI to dhIre-dhIre samArje bana gaI haiM, vaha apanI 2 jAtiyoMmeM roTI-beTI vyavahAra kara lete haiM, unheM vizeSa asuvidhA prApta nahIM hotI, kintu navIna jAticyutoM ko bar3I ApatiyoM kA sAmanA karanA par3atA hai; kyoMki unake to gA~va meM bamuzkila kahIM-kahIM ikele-dukele ghara hote haiN| unase puztenI jAti-cyuta to roTI-beTI vyavahAra karate nahIM / kyoMki unakI svayaM jAtiyA~ banI huI hai aura vaha bhI rUr3hIke anusAra dUsarI jAti se roTI-beTI vyavahAra karanA adharma samajhate haiN| aura navIna jAticyutoM kI koI jAti to itanI zIghra bana nahIM sakatI : unakI pahalI riztedAriyA~ maba usI jAtimeM hotI haiM, jisase unheM
Page #179
--------------------------------------------------------------------------
________________ 168 anekAnta [mArgazira vIra-nirvANa saM0 2465 pRthaka kiyA gayA hai, ataH saba navIna jAti-cyuta vaha rakta jitanA pahu~cegA, usameM usake rogI yahI cAhate haiM ki hamArA roTI-beTI vyavahAra saba kITANubhI utane hI praveza kara jA~yeMge / rakta vaMza jAti-sanmAnitoMmeM hI ho, jAticyutasaM vyavahAra meM pravAhita hotA rahatA hai, isa liye roga bhI karanemeM heTI hogI / jAtivAle unase vyavahAra vaMzAnugata calatA rahatA hai| pApakA raktase sambandha karanA nahIM cAhate aura vaha jAti-cyuta, jAti nahIM, yaha AtmAkA svatantra karma hai, ataH vahI sanmAnitoMke alAvA jAti-cyutoMse vyavahAra nahIM usake phalAphalako bhoga sakatA hai, dUsarA nahIM / karanA cAhate / ataH isI parezAnImeM vaha vyAkula jaina-dharmameM to pApIse nahIM, pApIke pApase hue phirate haiN| ghRNA karanekA Adeza hai| pApI to apanA ahita kAlepAnI aura jIvanaparyanta sajAkI avadhi- kara rahA hai isaliye vaha krodhakA, nahIM apitu to 20 varSa hai; aura aparAdhI nekacalanIkA pramANa dayAkA pAtra hai / jo usane pApa kiyA hai, usakA de to, 14 varSameM hI rihAI pAsakatA hai; kintu vaha apane karmAnusAra daNDa bhogegA hI, hama kyoM sAmAjika daNDakI koI avadhi nhiiN| jisa taraha use sAmAjika daNDa dekara dhArmika adhikArase saMsArake prANI ananta haiM usIprakAra hamArI rokeM aura kyoM apanI nirmala AtmAko kaluSita samAjakA yaha daNDabhI ananta hai| pApa karane kareM ? pApIko to aura adhika dharma-sAdhana karanekI vAlA prANI koTAnikoTa varSoMkI yAtanA sahakara AvazyakatA hai| dharma-vimukha kara denese to vaha 7 ve narkase nikalakara mokSa jA sakatA hai, kintu aura bhI pApake andhere kUpameM par3a jAyagA / usake vaMzaja usake aparAdhakA daNDa sadaiva pAte jisase usakA uddhAra honA nitAnta muzkila hai| raheMge--yahI hamAre samAjakA niyama hai| tabhI to jaina-dharmake mAnya grantha paMcAdhyAImeM __ kucha loga kahA karate haiM ki jisa prakAra likhA hai:upadaMza, unmAda, mRgI, kuSTa Adi roga vaMzAnu sasthitIkaraNaM nAma pareSAM sahanugrahAt / kramika calate haiM, usI prakAra pApakA daNDa calatA hai| kitu unheM yaha dhyAna rakhanA cAhiye ki roga __ bhRSTAnAM svapadAt tatra sthApanaM tatpade punaH / / TA" ke sAtha yadi pApakA sambandha hotA to jisa pApake arthAta-dharma-bhRSTha aura pada-nyuta prANiyoMko phala svarUpa rAvaNa narkameM gayA, usIke anusAra dayA karake dharma meM lagA denA, usI padapara sthira usake bhAI-putroMko bhI narkameM jAnA par3atA, kintu karadenA-yahI sthitikaraNa hai| aisA na hokara vaha mokSa gaye / usake himAyatI bana jisa dharmane patitoMko, kumArgaratoMko, dharmakara pApakA pakSa lekara lar3e, kintu phirabhI vaha tapa vimukhoMko, dharmameM puna: sthira karanekA Adeza karake mokSa gaye / yadi roga aura pApakA ekasA dete hue, use samyak darzanakA eka aMga kahA hai| sambandha hotA to pitA narka aura putra svarga na aura ekabhI aMga-rahita, samyakadRSTi ho nahIM jAtA / rogoMkA raktase sambandha hai, jisameM bhI sakatA, phira kyoM usake anuyAyI jAti-nyuta
Page #180
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2 kiraNa 2] jaina-samAja kyoM miTa rahA hai ? 166 karake, dharmAdhikAra chInakara, dharma-vimukha karake aura kumArgaratoM manuSyoMkI jainapranthoM meM aisI aneka apaneko mithyAdRiSTi banA rahe haiM aura kyoM dharmameM kathAyeM likhI par3I haiM jinheM jaina dharmako zaraNameM vighna-svarUpa hokara antarAya karma bAndha rahe haiM ! prAnese sanmArga aura mahAna pada prApta huA hai| jabaki jaina-zAstroM meM spaSTa kathana hai ki:- udAharaNa mvarUpa yahA~ 60 parameSTrIdAsajI nyAya - tIrthakI "jainadharmakI udAratA" nAmakI pustakase mvApi devo'pidevaH svA jAyate dharma kilviSAn ra kucha uddharaNa diye jAte haiM :-- dharmake prabhAvase---dharma sevanase-kuttA bhI (1) "anaMgasenA nAmako vezyAne vezyA-vRtti deva ho sakatA hai, adharmake kAraNa deva bhI kuttaa| chor3akara jaina dIkSA grahaNakI aura mvarga gaI / (2) ho sakatA hai / cANDAla aura hiMsaka pazuoMkA yazodhara munine machalI gvAne vAle mRgasena dhIvarabhI sudhAra huA hai, vahabhI nirmala bhAvanAoM aura ko vrata grahaNa karAye jisake prabhAvase vaha marakara dharma-premake kAraNa sadgatiyoMko prApta hue haiN| zreSa kula meM utpanna huaa| (3) jyeSTha AryikAne jainadharma to kahalAtA hI patita-pAvana hai| jisake eka munise zIlabhraSTa hone para putra-prasava kiyA, NamokAra maMtra par3hanese saba pApoMkA nAza homakanA phira bhI vaha prAyazcita dvArA zuddha hokara tapa karake hai, gandhodaka lagAne mAtrase apavitrasa apavitra varga gii| (4) rAjA madhu apane mANDalika vyakti pavitra ho sakatA hai aura jinake yahA~ rAjAkI strIko apane yahA~ balAta rakhakara viSaya hajAroM kathAyeM patitoMke sanmArgapara pAnekI bhAMga karatA rahA, phirabhI vaha donoM muni-dAna dene bikharI par3I haiM / jinake dharmagranthoM meM cIMTIse lekara the aura antameM donoM hI dIkSA lekara svarga gye| manuSya takakI AtmAko mokSakA adhikArI kahakara (5) zivabhUti brAhmaNakI putrI devavanoke sAtha samAnatAkA vizAla paricaya diyA hai| jo jIva zambhUne vyabhicAra kiyA, bAdameM vaha bhraSTa devavatI narka meM haiM, kintu bhaviSyamaM mokSa gAmI hoMge, virakta hokara dIkSA lekara svarga gii| (6) vezyA unakI pratidina jainI pUjA karate haiN| kaba kisa lampaTI aMjanacAra usI bhavasa madrgAtako prApta manuSyakA vikAsa aura utthAna hone vAlA hai huaa| (7) maoNmabhakSI bhRgadhvaja aura manuSyabhakSI yaha kahA nahIM jA sakatA / taba hama balAnadharma zivadAsa bhI muni hokara mahAna padako prApta hue / vimugva rakhakara usake vikAsako rokakara kitanA (8) agnibhUna munine cANDAlakI andhI lar3akI. adharma saMcaya kara rahe haiM ? ko zrAvikAke vrata grahaNa karAye / vahI tIsare bhavaazaraNa-zaraNa, patitapAvana jaina-dharmameM bhUla- meM sukumAla huI thii| (6) pUrNabhadra aura mAnabhadra bhaTake patitoM, ucca aura nIca sabhIka liya dvAra do vaizya-putroMne eka cANDAlako zrAvakakaM brata khulA huA hai| manuSya hI nahIM-hAthI, siMha, grahaNa karAye, jisake prabhAvase vaha marakara 16 zugAla, zUkara, bandara, nyola jaise jIva jantuoM vagameM RddhidhArI deva huaaa| (10) mlacha kanyA kA bhI jaina-dharmopadezamaM uddhAra huA hai| paninoM jagama bhagavAna neminAtha ke cAcA mudavane vivAha
Page #181
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta mArgazira vIra-nirvANa saM0 2465 kiyA, jisase jaratkumAra huzrA / jaratkumArane muni vidyudvegopi gaurINAM vidyAnAM stNbhmaashritH| dIkSA grahaNakI thii| (11) mahArAjA zreNika kRtapUjAsthitaH zrImAnsvanikAyapariSkRtaH / / pahale bauddha the taba zikAra khelate the aura ghora / pRSTayA vasudevena tano madanavegayA / hiMsA karate the, magara jaina hue. taba zikAra Adi vyasana tyAga kara jaina-dharmake pratiSThita anuyAyI vidyAdharanikAyAste yathAsvamiti kiirtitaaH|| kahalAye / (12) vidyutacora coroMkA saradAra hone para bhI jambU svAmIke sAtha muni hogayA aura tapa karake sarvArthasiddhi gyaa| vaizyAgAmI cArudatta bhI amI vidyAdharA dhAryAH samAsena samIritaH / muni hokara sarvArthasiddhi gye| (13) yamapAla mAtaMgAnAmapi svAminikAyAn zrRNu vcmite|| cANDAla jaina-dharmakI zaraNameM Anese devoM dvArA nIlAMbudacayazyAmA nIlAMbaravarasrajaH / pUjyanIya huaa|" (pR0 11 aura 43) amI mAtaMganAmAno mAtaMgastaMbhasaMgatAH / / ukta uddharaNoMse spaSTa hojAtA hai ki jaina-dharmakA zmazAnAsthikRttottaMsA bhasmareNuvidhUsarAH / kSetra kitanA vyApaka aura mahAna hai / usameM kITapataMga,jIva-jantu, pazu aura manuSya sabhIke utthAnakI zmazAnanilayAstvete shmaashaanstNbhmaashritaaH|| mahAna zakti hai / sabhIko usakI kalpataru zAkhAke nIlavaiDUryavarNAni dhArayaMtyaMbarANi ye / nIce baiTha kara sukha-zAnti prApta karanekA adhikAra pANDurastaMbhametyAmI sthitAH pANDukakhecarAH / / hai / jaina-dharma kisI varga vizeSa yA jAti vizeSa kRSNAjinadharAstvete kRssnncrmaambrsrjH| kI mIrAsa nahIM hai| jaina-dharmake mandira meM sabhI kAnIlastaMbhamadhyetya sthitAH kaalshvpaakinH|| samAna rUpase darzana aura pUjanArtha jAte the| isa sambandhakA ullekha zrIjinasenAcArya ke harivaMza piMgalamUrdhvaryuktAstaptakAMcanabhUSaNAH / purANameM pAyA jAtA hai jo ki zraddheya paM0 jugala- zvapAkInAM ca vidyAnAM zritAstaMbha zvapAkinaH / / kizorajI kRta vivAha-kSetra prakAza nAmakI pustaka- patraparNAzakacchaca-vicitramukuTasajaH / se uddhRta karake pAThakoMke avalokanArtha yahA~ diyA pArvateyA iti khyAtA paarvtstNbhmaashritaaH|| jAtA hai : vaMzIpatrakRtottaMsAH sarvartukusumasrajaH / sastrIkAH khecarA yAtAH siddhkuuttjinaalym| vaMzastaMbhAzritAzcaite kheTA vaMzAlayA mtaaH|| ekadA vaMditu sopi zaurirmadanavegayA // mahAbhujagazomAMkasaMdRSTavarabhUSaNAH / kRtvA jinamahaM kheTAH pravandha prtimaagRhm| vRkSamUlamahAstamamAzritA vAryamUlakAH / / tasthuHstaMbhAnupAzritya bahuveSA yathAyatham // svaveSakRtasaMcArAH svacihakatabhUSaNAH /
Page #182
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2 kiraNa 2] jaina-samAja kyoM miTa rahA hai ? samAsena samAkhyAtA nikAyAH khacarodgatAH // haDDiyoMke bhUSaNoMse bhUSita bhasma (rAkha) kI reNuoM iti bhAryopadezena jJAnavidyAdharAntaraH / se bhadamaile aura zmazAna [staMbha] ke sahAre baiThe hue ye zmazAna jAtike vidyAdhara haiM / / 16 / / vaiDU. zauriyAto nijaM sthAnaM khecarAzca yathAyathama / / ryamaNike samAna nola nole vanoMko dhAraNa kiye -26 vA srg| pAMDura staMbhake sahAre baiThe huye ye pA~Daka jAtike -14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, vidyAdhara // 17 // kAle kAla magacaukA proTe 23, 24. kAle camar3eke vastra aura mAlAoMko dhAre kAla ina padyoMkA anuvAda paM0 gajAdharalAlajIne. staMbhakA Azraya le baiThe hue ye kAlazvapAkI jAsike apane bhASA * harivaMza purANameM, nimna prakAra vidyAdhara haiM // 18 // pIle varNake kezase bhUSita, napta suvarNake bhUSaNoMke dhAraka zvapAka vidyAoMke diyA hai :-- staMbhake sahAre baiThane vAle ye zvapAka [bhaMgI] jAti ___ "ekadina samasta vidyAdhara apanI apanI striyoM ke vidyAdhara haiM / / 16 / / vRtoMke pattoMke samAna hare ke sAtha siddhakUTa caityAlayakI vaMdanArtha gaye / kumAra vastroMke dhAraNa karanevAle, bhA~ti bhA~tike mukuTa (vasudeva) bhI priyatamA madanavegAke sAtha caladiye aura mAlAoMke dhAraka, parvatastaMbhakA mahArA lekara // 2 // siddha kUTapara jAkara citra vicitra veSoMke baiThe hue ye pArvateya jAtike vidyAdhara haiM / / 20 / / dhAraNa karane vAle vidyAdharAMne sAnanda bhagavAnakI jinake bhUSaNa bA~sake pattoMke bane hue haiM jo saba pUjAkI caityAlayako namaskAra kiyA evaM apane RtuoMke phaloMkI mAlA pahine hue haiM aura apane staMbhoMkA sahArA le jude 2 sthAnoM para baiTha gaye // 3 // kumArake zvasura vidhuDhegane bhI apane vaMzastaMbhaka mahAre baiThe hue haiM ve vaMzAlaya jAtike jAtike gaurika nikAyakaM vidyAdharoMka mAtha bhale vidyAdhara hai / / 21 / / mahAsapaka cihosa yukta prakAra bhagavAnakI pUjAkI aura apanI gaurI- uttamottama bhUSaNoMko dhAraNa karane vAle jamala vidyAoMke staMbhakA mahArAle baiTha gaye // 4aa kumAra nAmaka vizAla mbhake sahAre baiThe hae ye vArtamUlaka ko vidyAdharoMkI jAtike jAnanekI utkaNThA huI jAtike vidyAdhara haiN||| 20 // isa prakAra ramaNI isaliye unhoMne unake viSayameM priyatamA madana madanavegA dvArA apane apane veSa aura cihna yukta vaMgAsa pUchA aura madanavegA yathAyogya vidyAdharoM. bhUSaNoMse vidyAdharoMkA bheda jAna kumAra ati prasanna kI jAtiyoMkA isaprakAra varNana karane lagI--.. hue aura usake sAtha apane sthAnako vApima cale Aye evaM anya vidyAdhara bhI apane apane sthAnoM"prabho ! ye jitane vidyAdhara haiM ve saba Arya ko cale gaye / / 23-24 // " / jAtikaM vidyAdhara haiM aba maiM mAtaMga [anArya] ima ullekha parase itanAhI mpaSTa mAlUma nahIM jAtike vidyAdharoMko batalAtI haiM Apa dhyAna hotA ki mAtaMga jAtiyoMka cANDAla loga bhI pUrvaka suneM jainamaMdirameM jAte aura pUjana karate the balki "nIla megha samAna zyAma nIlI mAlA dhAraNa yahabhI mAlama hAnA hai ki mazAnabhUmikI har3iyoM kiye mAtaMga [cAMDAla staMbhake mahAre baiThe hue, yaM yahA~ isa ullekha parase kisIko yaha mamajhanekI mAtaMga jAnike vinAdhara haiM // 14-15 / / mudroMkI bhUla na karanI cAhiye ki lekhaka Ajakala aise * devo isa harivaMzapurANakA sana 1916kA chapA apavitra veSama jaina maMdigama jAnakI pravRtti calAnA huzrA saMskaraNa. pRSTha 284, 285 / cAhanA hai|
Page #183
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta [mArgazira, vIra-nirvANa saM0 2465 ke AbhUSaNa pahine hue, vahA~kI rAkha badanase male aura cAhe jisako nhiiN| aise saba logoMko khUba hue, tathA mRgachAlA or3he, camar3eke vastra pahine yAda rakhanA cAhiye ki dUsaroMke dharma-sAdhanameM vighna aura camar3ekI mAlAe~ hAthameM liye hue bhI karanA-bAdhaka honA-unakA maMdira jAnA baMda jainamaMdirameM jAsakate the, aura na kevala jAhI karake unheM devadarzana Adisa vinukha rakhanA, aura sakate the balki apanI zakti aura bhaktike isa taraha para unakI zrAtmonnatike kAryameM rukAvaTa anusAra pUjA karane ke bAda unake vahA~ baiThaneke DAlanA bahuta bar3A bhArI pApa hai| aMjanA suMdarIna lie sthAna bhI niyata thA, jisase unakA jaina- apane pUrva janmameM thor3ehI kAlake liye, jinapratimA maMdirameM jAnekA aura bhI jyAdA niyata adhikAra ko chipAkara, apanI sotanake darzanapUjanameM pAyA jAtA hai / jAna par3atA hai usa samaya antarAya DAlA thaa| jisakA pariNAma yahA~ taka 'siddha kUTa jinAlaya' meM pratimAgRhake sAmane eka kaTuka huA ki usako apane isa janmameM 22 varSa bahuta bar3A vizAla maMDapa hogA aura usameM staMbhoM taka patikA duHsaha viyoga sahanA par3A aura aneka ke vibhAgase sabhI Arya jAtiyoMki logoMke baiThane saMkaTa tathA ApadAoMkA sAmanA karanA par3A, ke liye judAjudA sthAna niyata kara rakkhe hoNge| jinakA pUrNa vivaraNa zrIraviSeNAcAryakRta 'padma Ajakala jainiyoM meM ukta siddhakUTa jinAyalake DhaMga- purANa' ke dekhanese mAlUma ho sakatA hai| zrIkundakA-usakI nItikA anusaraNa karanevAlA- kundAcAryane, apane 'rayaNasAra' granthameM yaha spaSTa ekabhI jainamaMdira nahIM hai| logoMne bahudhA jaina batalAyA hai ki 'dUsaroMke pUjana aura dAnakAryameM maMdiroMko devasampatti na samajhakara apanI gharU antarAya (vighna) karanese janmajanmAntarameM kSaya, sampatti samajha rakkhA hai, unheM apanI hI cahala- kuSTa, zUla, raktavikAra, bhagaMdara, jalodara, netrapIr3A, pahala tathA Amoda-pramodAdike eka prakArake sAdhana zirovedanA Adika roga tathA zIta uSNa (sagdI banA rakkhA hai, ve prAyaH una mahodArya-sampanna garamI) ke aAtApa aura (kuyoniyoMmeM) paribhramaNa lokapitA vItarAga bhagavAnke maMdira nahIM jAna Adi aneka duHkhoMkI prApti hotI haiN|' yathApar3ate jinake samavazaraNameM pazutaka bhI jAkara baiThatethe, aura na vahA~, mUrtiko chor3akara, una pUjya khayakumUlamUlo loyabhagaMdarajalodarakkhisiropitAke vairAgya, audArya tathA sAmyabhAvAdi guNoM modaNDabaharAI pajAdANaMtarAyakammaphalaM // 33 // kA kahIM koI Adarza hI najara AtA hai| isIse sAdulapaNApA ve loga unameM cAhe jisa jainIko Ane dete haiM isalie jo koI jAti-birAdarI athavA zrI jinasenAcAryane, 9 vIM zatAbdIke vAtAvaraNa paMcAyata kisI jainIko jainamandirameM na jAne ke anusAra bhI, aise logoMkA jainamaMdira meM jAnA Adi athavA jinapUjAdi dharmakAryoMse vaMcita rakhanekA Apattike yogya nahIM ThaharAyA aura na usase maMdirake daNDa detI hai vaha apane adhikArakA atikramaNa apavitra hojAneko hI sUcitakiyA / isase kyA yaha aura ullaMghana hI nahIM karatI balki ghora pApakA anuSThAna karake svayaM aparAdhinI banatI hai|" praSTa na samajha liyA jAya ki unhoMne aisI pravRttikA 39.38 abhinaMdana kiyA hai athavA use burA nahIM samajhA ! -kramazaH
Page #184
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagaina, vIra nirvANa sa0 2464] DAkiyA 173 lekhaka-zrI bhagavata svarUpa jaina 'bhagavata' gAMva ke eka kone meM usakA ghara hai| ghara kaho zApa eka aisI strI kI kalpanA kIjie, jo yA jhoMpar3I, jo kucha hai, vahI hai| sAmane TUTA-sA "g2arIbI ke sababa A~sU bahAyA karatI hai, chappara, phira giratI huI miTTI kI jarA lambI-sI pati kI anupasthiti ke kAraNa dila masosa kara dahalIja / isake bAda-Ubar3a-khAbar3a-sA coka jindagI bitAtI hai, aura AdhI darjana baccoM ke aura eka koThA, jisakA paTAva aisA, jaise aba mAre ghar3I bhara caina nahIM lene paatii| isake bAda bhI girA, aba girA! jo kucha rahatA hai, usa usakA svAsthya pUrA karatA vati hotI hai to ghara meM pAMva rakhane bhara ko hai-kabhI jukAma; kabhI bukhAra, kabhI kucha aura sUkhI jagaha nahIM rhtii| baccoM kA ghara aura behada kabhI kuch| to samajha lIjie ki vaha rUpA hai| usakA kIca, yaha donoM bAteM use aura bhI ghRNAspada banA pati ahamadAbAda ke kisI 'mila' meM naukara hai| detI haiN| cauka meM dIvAroM kI lagAsa se kucha sabjI tIsa dina,-hA~ ! pUre tIsa dina, bAda use pandraha ho par3I hai, jo bajAya sundaratA bar3hAne ke-zAyada rupaye milate haiN| jisa meM dasa rupaye kA vaha 'mani- kIr3A-makor3A na ho-bhaya kA utpAdana karatI hai| ArDara' kara detA hai| bacate haiM cAra rupaye caudaha rUpA kA mana bhaya se bhara jAtA hai, jaba usake Ane!-agara khuza kismatI se koI 'phAyana' na bacce ghAsa-pAta kI aura khelane lagate haiN| para kareM ho jAe taba ! ve bAkI tIsa dina taka peTa kI kyA ?-lAcArI hai|... ."aurata kA dila itanA jvAlA bujhAne ke kAma Ate haiN| karatA calA jArahA hai, vaha kyA thor3A hai ?-aura aura idhara usa para bhI isa bhare-pUre gAMva meM koI usakA hama__chaH bacce aura unakI mAM-rUpA, pratIkSA kI darda nahIM, hitU nahIM, dayAlu nhiiN| goda meM baiThakara tIsa dina kATa pAte haiM ! saikar3oM aramAna mani-ArDara Ane taka mana meM kaida rahate haiN| lekina Ate hI kidhara ur3a jAte haiM, patA nahIM ! Akhira kharca bhI to hai, halke pUre sAta eka mahIne bAdaprANiyoMkA / pararUpA ?....hA~, rUpA una daza rupayoM rAta kA vakta hai, megha barasa cukA hai, lekina meM pUrA eka mahInA kisa taraha kATatI hai, vaha thor3I phuhAreM aba bhI zeSa haiM / prakRtisthalI andhakauna jAne -kise parvAha, jo usake jIvana- kAra kI cAdara meM mu~ha chipAe par3I hai| samIra kI yApana para najara ddaale| caMcala pravRtti apane kArya meM vyasta hai / pana-garjanA
Page #185
--------------------------------------------------------------------------
________________ 174 anekAnta kI bhayAnakatA AtaMka bana rahI hai, dAminI kI asthira jyoti dRSTi ko udabhrAnta banA rahI hai| magara kahA~ -1 vahA~, jahA~ para abhAge prANI sone ke liye jagaha nahIM pA rahe, baiThe baiThe rAta bitA rahe haiN| kabhI rote hue AkAza kI ora dekhate haiM, aura kabhI apanI dazA kI ora / ve kAle bAdala kahIM unase sparddhA to nahIM kara rahe" .1 gudar3oM meM luke - chipe bacce idhara udhara lur3haka rahe haiM- kucha soye, jAgate se| bar3A lar3akA - 'mInA' jisakI Ayu ATha nau sAla kI hogI, magara durbala zarIra sAta ATha varSa se adhika kA use samajhane nahIM detA - rUpA ke samIpa, sardI ke mAre ThiThuratA, peTa meM ghauTU chipAe baiThA hai| rUpA kI donoM A~kheM pAnI barasA rahI haiN| vaha soca rahI hai - 'mahInA ho gayA, magara maniArDara Aja bhI nahIM AyA, nau tArIkha hogaI / kyA bAta huI ? pichale mahIne to pA~cavIM ko hI mila gayA thaa| chaH, sAta, ATha, nau, cAra dina ho ge| jarUra koI na koI vajaha huI - nahIM, ve bhalA maniArDara na bhejate...? kahIM bImAra to nahIM ho gaye, sika- riporTa meM ? - aura dukhada, ajJAna-bhaya ne use tar3apA diyA / parantu - turanta hI vicAra mur3A 'kisI naI navelI ke jAla meM to nahIM par3a gae ? bar3A zahara hai, kyA muzkila ? tisa para ThaharA mardoM kA mana, kyA phikra ki gA~va meM bAla- bakce bhUkhe naMge ....11 ....... IrSA kI eka halkI lahara usake mu~ha para daur3a gaI ! strI kI zaMkita manovRtti kucha panapatI, agara kucha kAraNa pAtI !... ... yA parasthiti ThIka hotI / .." sAmane baiThA thA, mInA jAr3e ke mAre sikur3A huA ! phira vicAroM ko phirate kyA dera [ varSa 2, kiraNa 2 lagatI ! vaha socatI - kala jarUra AjAegA-maniArDara ! ruka nahIM sakatA ! itane dina jo ho gae, kala dazavIM tArIkha hai na 1 - pA~ca ko bhI bhejA hogA, taba bhI AjAyagA ! kala yaha bAta nahIM ki 'na Aye !" vicAroM kI dhorA Age bar3hatI - 'chaha rupaye to anAja vAle ko dene haiM, vaha jAna liye letA hai, phira usase lAnA bhI to hai - anAja ! ghara kyA hai ? - bahuta hogA, to kala taka ke liye ! - aura tIna rupaye kapar3e vAle ke, usa becAre ko to bahuta dina ho gaye ! aura kapar3A bhI to lAnA haieka-eka kuratA sabako, eka phatUlI ! mujhe ! qarIba caudaha-gaja, do-rupaye kA ! tela, mirca, masAlA aura vaidya jI ke davA ke paise! kucha ho, 'maniArDara' Aye to saba kara lU~gI ! chunnoM ko paiMsa kA dUdha pilAU~gI, mInA jUtoM ke liye ar3a rahA hai - dilavA dU~gI, cAra-cha: Ane vAle !" aura usI samaya - chuno, sAla bhara kI dudhamu~hI baccI, bhUkha aura sardI ke mAre ro uThatI hai ! ''kAhe ko rotI hai- merI !' rUpA usa chAtI se lagA letI hai / X AkAza meM havA aura pAnI donoM mila rahe haiM ! a~dhiyArI unheM chipAnA cAhatI hai, para asamartha ... ! X X X ( 3 ) dUsare dina, subaha nau baje - mInA chappara meM baiThA hai / rUpA dahalIja meM ! donoM ke mana, donoM kI dRSTi pratIkSA meM laga rahI hai ! 'dekha re ! DAkiyA AyA ki nahIM, dhUpa to Adhe chappara para A gii| yahI vakta to usake Ane kA hotA hai!' -rUpA ne bhramita dRSTi ko mInA ke mukha para gar3Ate huye kahA / 'dekha to rahA hU~-mA~ ! abhI to ........
Page #186
--------------------------------------------------------------------------
________________ agahana, vIra nirvANa saM0 2465] sAkiyA 175 are.........vaha rahA 'gopiyA' ke dvAra para, ciTrI DAkiyA mInA ke dvAra ke Age se niklaa| de rahA hai !....."vaha AyA ......!'-mInA ne upha ! rUpA kI jaise sArI kakSAeM bhAgI jA khuzI meM DUba kara khaa| rahI hoN| 'udhara hI A rahA hai kyA ?'-rUpA ke DAkiyA kI ur3atI huI, sarasarI najara ne dhar3akate huye dila ne pUchA ! dekhA-'mInA kI mAM ke jaise prANa nikala rahe haiN|' ___hA~..." hA~ .... !-mAM !!-mInA bolaa| usane apanI gatiko dhImA kiyA, sunA-aiM! donoM prasanna the! Aja bhI nahIM pAyA, bhare kala kahA~se khAyeMge ?' __'yaha lo, tumhArA maniArDara hai ! rUpA ne usake hRdaya meM eka darda uThA, vaha socane lagA sunA to gadgad ho gaI ! 'kitanI karuNAjanaka paristhiti hai-moha ! manidekho, nikalA na usakA anumAna sahI ?- ArDara para hI isa parivAra kA jIvana nirbhara hai ! kyA Aja usakA maniArDara na pAtA, yaha ho khAne ke lie cAhie hI, aura maniArDara AhI sakatA thA ?-mInA kI bAMha meM usane nahI rahA ! pA~ca mAta dina gae rAz2a becAroM kA cikoTI kATI, jaise kahA 'pAge, bar3ha !' komala-mana TUTa jAtA hai ! subaha-hI-suvaha !" aura __ mInA lapaka kara Age bar3hA, DAkiyA barAbara usa pApa kA pAtaka lagatA hai-mujhe ! are ! maiM hI ke-ghara ke dvAra para thA ! to nitya unakI AzAprAsAdoM ko DhA detA hU~ ! 'lAmo, mA~ kA aMgUTho lagavAU~ ?'-mInA upha ! becAre kaise Darate dila se dekhate haiM, pUchate ne A~kheM DAkiyA kI ora lagA dI! haiN| cAhate haiM ki-'hA~, hai tumhArA manibArDara |'nhiiN, tumhArA nahIM, isakA hai!'-DAkiyA maiM kahU~ ! magara maiM .......? kahatA hU~-kahanA par3atA ne 'kedAra' kI ora saMketa kiyA! hai 'nahIM hai|'.."ahH ! yaha 'nahIM hai !' kaisA talamInA mantra! 'are ! usake dAdA kA maniDara nahIM, vAra-sA lagatA hai-unheM ! lekina..." bAta mere mAyA..?'-aba.......?" usakI sUkhI-A~khoM hAtha kI bhI to nahIM, majabUra huuN|' meM namI AI ! ruMdhe- kaNTha saM bolA aura vaha inhIM vicAroM meM ulajhA humA, bhAge hamArA manipADera .....!" bar3ha jAtA hai| xxx 'nahIM hai-beTA! hotA to detA na ..... ? DAkiyA ke svara meM darda thA, sahAnubhUti thii| rAta ko..........! mInA lauTA, nirAzAkA asahya-bhAralie hue| 'jA rahI hU~, jA rahI hU~--maiM ! sunatA hai, re yA ! mA~ Aja bhI nahIM pAyA / ' mInA! baccoM ko saMbhAla "ho" ho... dAdA rUpA dahalIja kA eka kivAr3akhole, saba dekha bhAveM. ... jaba AveM ... ja .... ba.ka ...ha suna rahI thii| para nizcaya nahIM kara pA rahI thI ... nA ki ki channoM kI mAM... tamhArA ... mani. ki bAta kyA hai ? mInA kI bAta sunI to dhamma ArDara ... mani / ... ... ... ra .... se jamIna para gira pdd'ii| DAkiyA ne ... he... bhagavAn ... a " ! __'aiM ...!...aiM ... Aja bhI nahIM pAyA, choTA-sA baccA-mInA, mAM kI anargala-bAteM are ! kala kahA~ se khAyeMge?' sunatA rahA, para samajhA kucha nhiiN|" ki vaha
Page #187
--------------------------------------------------------------------------
________________ 276 anekAnta [varSa 2, kiraNa 2 kyA kaha rahI hai, kahA~ jA rahI hai ? rAta ke vakta, kA kaNTha bhI Aja parAyA bana rahA thA ! aisI bukhAra kI hAlata meM | subaha hI saM to vaha dinoM kA phera isI ko kahate haiM ! tapa rahI hai-Aga kI taraha ! sAta, ATha dina se DAkiyA ne usakI A~khoM meM par3hA-kyA roja harArata A jAtI thI! lekina Aja kI-sI mAja maniyArDara pAyA hai ?'-mana kI jijJAsA bAteM to..! A~khoM meM khela rahI thI! mInAroM uThA ! usake bhAI-bahina bhI jagakara DAkiyA kI vANI svatantra hogaI ! vaha rUpA usakA sAtha dene lage / rAta kI nIravatA meM vaha kI gIlI dRSTi na dekha sakA! . TUTI jhopar3I karuNa-krandana se prakampita ho utthii| hA~ ! Aja tumhArA mani Ara pAyA hai para ... ! rUpA kI nIMda tor3ane ke lie vaha rUpA!'-DAkiyA ne camar3e ke thaile aura hAtha kI 'kucha nahIM' siddha huI ! ciTTiyoM para najara DAlate hue khaa| ___kyoMki vaha mUrchita thI, aceta thI, sajJA-zUnya lekina * yaha usakA vacana thA, yA candrodayathI! tharmAmeTara hotA to batalAtA-use eka sau rasa ?-maratI huI rUpAne apane ko AlokamayapAMca-sAde, pA~ca DigrI phrIvara thaa| saMsAra meM pAyA ! magara use dekhane vAlA kauna ? __ 'are ! usakA mani ArDara AgayA,"chunnoM X X X X usakI kaba kI ro rahI hai, mInA ko bAjAra bheja ' lekina Aja yaha kyA bAta ?-na rUpA ki- kara anAja!'-saikar3A vicAra rUpAke mastiSka bAr3oM se jhAMka rahI hai-na mInA pAyA ! vaha meM daur3a gae! vaha uTha baitthii| darvAje ke sAmane prAgayA, magara phira bhI sannATA ! usakA kaNTha phUTA-'lAmo, aMgUThA karU~ !' yaha mAmalA kyA hai ?-saptAha-bhara se to vaha ! 'magara maiM maniArDara ko DAkakhAne bhUla pAyA use yAda AI-'yaha saba Aja khAyeMge-kyA" hU~ ! abhI lAyA.. . .."o"garIbI! harSa-bhare svara meM DAkiyA ne uttara diyA, aura ____usane apanI dazA usase milAI ! donoM meM turanta usa jhoMpar3I se bAhara hogayA! koI pharka, koI antara nahIM ! usake ghara bhI ! 'yaha lo, daza rupayA!'-DAkiyAne rupaye rUpA vaha yahA~ itanI dUra par3A hai ! usa kyA khabara ? ' ke kAMpate hAthoM meM dhara die! 'a~gUThA !'-rUpA bolii| ___ usase na rahA gayA ! bhAge bar3hA, kivAhoM pr| 'nahIM, kAnUna badala gayA hai, aba a~gUThA nahIM halkA dhakA diyA, vaha khula gayA ! phira usane jo karAyA jAtA!-DAkiyA ne javAba diyaa| kucha dekhA, vaha usa-usake dayAlu-mana kI-hilA magara vaha bholI rUpA isa rahasya se adhidita dene ke liye kAphI thA! hI rahI, ki manipArDara usakA nahIM pAyA. rupaye rUpA-marI-sI, sisakatI-sI, A~kheM phAr3e DAkiyA ne apanI jeba se diye hai ! usakI ora dekha rahI hai! bace idhara-udhara usake DAkiyA prasanna thA-usane Aja eka paribarAbara par3e haiM-rote, munamunAte hue-se! vAra kA saMrakSaNa kiyA thA ! DAkiyA kaoNpa gayA! vaha bar3hA"! pIche se kisI ne gAyArUpA ne bolanA cAhA para bola na sakI! usa 'ghAyala kI gati ghAyala jAne aura na jAne koya!'
Page #188
--------------------------------------------------------------------------
________________ 'anekAnta' para lokamata 'anakAnta' ke dvitIya varSakI prathama kiggAko mAmpradAyika kalahake vAtAvaraName patrako alaga pAkara jina jaina-ajaina vidvAnoM, pratiSThita purupoM, rakhanekA jo prArambha hI zubha saMkalpa kiyA hai vaha tathA anya majanoM ne usakA hRdayase vAgata kiyA zata-zata bAra prazaMsanIya hai / patrakI nIti rIti vizAla hai aura usake vipayameM apanI zubha sammaniyA~ hai. udAra hai. phalataH vaha jaina-saMmAra ke mabhI vibhAgoM nathA U~cI bhAvanAyeM bIragaMbAmandira' ko bhejane ko eka mamAna lAbhakArI siddha hogaa| kI kRpA karake saMcAlakoMke unmAhako bar3hAyA hai unameM se kucha majanoM ke vicAra tathA hRdayAdagAra __zrIyuta jugalakizora jI jaina-saMmAra ke mAne hue niSpanna vidvAna haiN| patrako pratiSThA ke lie sampAdaka pAThakoMka avalokanArtha nIcaM prakaTa kiye jAne mthAnamaM ekamAtra ApakA nAma hI sarvataH alaM hai| hama AzA karate haiM-muyAgya mampAdaka kI chatrachAyAma (1) zrImAna muni zrI kalyANavijayajI, 'anekAnna' apane nizcit mamayapara udita hotA rahegA aura apanA bhaviSya adhika se adhika mamujvala banA ..'anekAnta' kI majadhaja vahI hai jo pahale thI, khazIkI bAta itanAhI hai ki aba ise acchA saMrakSaNa / egA / yathAvakAza hamabhI apanI sevA kabhI-kabhI 'ane - minna gayA hai / AzAhI nahIM pUrNa vizvAsa hai ki aba kAnta' ko arpaNa karane kA prayatna kreNge|" yaha mAhitya-kSetrama prakAza DAlana ke mAtha mAtha mAmA (3) zrImAna paM0 kalAzacandrajI jainazAstrI pradhAjika meM bhI apanI kiraNa phekanA rahegA. / nAdhyApaka syA0 vA0vi0 banArasaAmAra dIgvata haiM / nathAmna / ' (2) zrImAna zanAvadhAnI muni zrI ratanacandra jI "pATa varSake mudIrgha annaganakaM bAda apane pUrva va muni zrIamaracandrajI pargicata bandhuko umI mundara kalevarama dekhakara kise hapa na hogaa| mugvapRSTha para vahI anekAntamUrya apanI dIrghAnidIgha nizAkA nake bAda anekAnta mayakA vividha razmiyoMki mAtha virAjamAna hai aura antaraMga udaya bar3I zAna ke mAtha huA / vapakI prathama kiragA jo pRTImeM anusandhAna, nanyacarcA, atItammRti, samyakapatha zAna prakAza lekara AI hai vaha mahRdaya majanoMke hRdaya Adi jAnakI vividha dhArAya anekAntaka prakAza meM mandirako khaba jagamagA denavAlA hai / jhilamila jhilamila kara rahI haiN| tabhItI degyanavAloM vartamAna jAgRti ke lie jo bhI viSaya Avazyaka kI AMgya cA~dhiyA jAnI hai / amnu, legyoM kA saMkalana haiM. una mavako patrameM sthAna diyA hai aura bar3I qhabIse mundara hai aura unakI vividha viSayatA gaMcaka / imame diyA hai / kucha legva no bahI gavapaNApUrNa hai aura ve mabhI prakAra ke pAThakoMkA anuraJjana ho mkNgaa| yonI patrakA pratiSThA ko kAphI U~ca dhagatalama le jAte haiN| mabhI legba mupAcya haiM, kintu unameM zrI kundakunda aura
Page #189
--------------------------------------------------------------------------
________________ - Regd. No. L.4328 ativRSabhake pauvAparyakA ApakA lekha aitihAsikoke azuddhiyA~ adhika hai, ataH idhara dhyAna dene kI bhAvajamane kucha naye vicAra raNvatA hai aura usase kundakunda zyakatA hai| kA mamaya nirNana karanemeM kucha naye pramANa prakAzama (4) zrImAna paM0 mahendrakumArajI nyAyazAstrI, Aye haiN| bAbU sUrajabhAnajIkA levanI legbana kalA kI dRSTise bahuta hI utkRSTha hai| itane gambhIra viSayako "patra AzAnurUpa rahA / isakI gati-nI.nama mujhe itanI maralanA aura rocakatAse pratipAdana karanA mUgja- mI kucha nimvana kA utmAha huA hai| chapAI nathA mAnajo marIkha midahasta legyakAkA hI kAma hai| prapha. mazIdhana mannApajanaka nahIM hai| patra hara nahake pAThakaoNka yogya yatheSTha sAmagrIse paripuNa hai|" ___ Apane mujhama legva mAMgA thA. parantu koI viSaya na mUjha par3anesa mai amI Apasa kSamA mAMgakara chuTTI le (5) zrImAna paM0 zobhAcandrajI nyAyatIrtha, lenekA vicAra karatA thA, parantu hama aGkane, khAmakara heDamAsTara jaina gurukula, vyAvara---- ga sarajamAnajIka lemvana-mujhe limvana ko mAmagrI anekAnna kI prathama kiraNa grAma hii| ane dedI hai| aura aba maiM Apake nAma uRNa honI kAnta cakrapara najara par3hata hA hAdika ullAmakI anu cinA hai| mAna huI / andarakI mAmA nA ThAma. mahatvapUNa Aga antama bhApake sudIrtha jIvanI kAmanA karanA mAnanIya hAnIhI thii| Apake mampAdakatyama jamI hA 'anakAnta' ke saMcAlaka zrI prakAzakako hArdika AzA thI. 'zranakAnna' uma pUrNa karanA hai / 'guna na / dhanyavAda diye binA nahIM raha sakatA jinakI udAratA haganA gunagAhaka rAhaganA hai| TaMgva samAja apanA aura prayatna zIlatA meM 'anakAnta' ka punaH darzana kara guNagrAhakanAkA kinanA paricaya denA hai|" makanakA maubhAgya prApta huaa| hama aGkama para mabandhI -kramaNa - - - sacanA sampAdakajIke 1 navambarase bImAra par3a jAne ke kAraNa isa kiraNake lekhoMkA unake dvArA sampAdana nahIM hosakA / itanIhI prasannatAkI bAta hai ki ve zurUke eka phArmakA maiTara 21 tArIkhako bheja sake haiN| aba unakI tabiyata sudhara rahI hai aura pUrNa AzA hai ki '' tIsarI kiraNakA sampAdana unhIM ke dvArA hogaa| -vyavasthApaka
Page #190
--------------------------------------------------------------------------
________________ reeeererelertreererererererereretreretarrartreerertrt- 2 ALL vArSika mUlya zA) vIra ni.ma. janavarI ER - jayakAra bagya AMARIKATREET jayarAma prakAzaka nama hisA, satya APNP / 24.6 ACCIA . perererar-erererevere.eecareere-arererererrerrarerrare mampAdakajugalakizAra mukhtAra tanasugvagaya jaina vijAnA pArayA mAnya maramamAmihAnamA kanATa maramma pAuna bhya nAlI 1. pAyagara yA pagAra niiy| gAyanma prama snAra makarAnImA
Page #191
--------------------------------------------------------------------------
________________ pRSTa viSaya-sUcI 1. samantabhadra-caMdana 176 2. Arya aura mleccha [ sampAdakIya 181 3. jAti-mada samyaktva kA vAdhaka hai [zrI sUrajabhAnu vakIla 187 4. adharma kyA ? [ zrI jainendrkumaarjii| 163 5. dInAMka bhagavAna [zrI. ravIndranAtha ThAkura 164 6. kyA siddhAntagranthoM ke anumAra maba hI manuSya uccagotrI haiM ? [zrI0 paM0 kailAzacandrajI zAstrI 165 7. kamanIya kAmanA (kavitA) [upAdhyAya kaviratna zrI amaracandrajI 210 8. jaina samAja kyoM miTa rahA hai ? [ ayodhyApramAda goyalIya 6. prabhAcandra ke samayakI sAmagrI [ zrI0 paM0 mahendrakumAra zAstrI 215 10. vipattikA varadAna [vA0 mahAvIrapramAda jaina 18. ... 11. kyA kundakunda hI mRlAcArya ke kartA hai ? [ zrI paM0 paramAnanda jaina 221 10 anakAnta para lokamata 211 'vaidya' kA dnt-rogaangk| 'vaidya' 22 varSama vaidA-jagatakI nirantara saMvA karatA rahA hai| aba umana apane 20 varSakI sAnanda mamAptike upalakSa disambara mana 1938 kA aGka eka bRhada vizeSAGkake rUpameM nikAlanekA Ayojana kiyA hai| Aja dezameM dantarogoMkI bharamAra hai, dezavAmI dantagaMgAMsa parezAna haiM / yadi dezavAmiyoMko dantarogoM, unake kAraNoM aura unakI cikitmAkA sarvAGgapUrgA prAmAgiNaka paricaya kagarnameM vaidya' maphala ho sakA to usakA yaha parama saubhAgya hogaa| dantagegAGko dezaka bar3a-bar3a vidvAna veMgA va DAkTaroMke sAragarbhita aura / upayogI nivandha rheNge| ukta vizeSAGka ati AkarSaka DhaMgame bahuta bar3e AkArameM prakAzita hogA / AyurvedIya mArake itihAsameM ni:saMdeha yaha eka anUThI cIz2a hogii| Aja hI, abhI, phaurana grAhaka baniye. anyathA yaha amRlya aGka na mila skegaa| legyakoM aura kaviyoMkI savA 30 disambara taka apanI racanAe~ bhejanake | lie mAnugaMdha nimantraNa hai| vijJApana dAtAoMko yaha anUThA avasara na khAnA cAhie / vizapAGga hajAge kI tAdAdameM chapegA aura lAkhoM A~khAMse gujregaa| vizeSAGkake liA vijJApanake reTama patra likhakara mAlUma kiijie| vyavasthApaka... 'vaidya' mugadAbAda /
Page #192
--------------------------------------------------------------------------
________________ OM aham 6 .2 ITalk - nIti-virodha-dhvaMsI loka-vyavahAra-vartakaH samyak / paramAgamasya bIjaM bhuvanaikagururjayatyanekAntaH // - varSa 2 sampAdana-sthAna-vIrasevAmandira (samantabhadAzrama), sarasAvA ji.sahAranapura prakAzana-sthAna-kanaoNTa sarkasa po0 ba0naM048 nya dehalI pauSazukla, vIranirvANa saM02465, vikrama saM0 1665 kiraNa 3 samantabhadra bandama tIrtha sarvapadArtha-natva-viSaya-syAdvAda-puNyodadheH bhavyAnAmakalaka-bhAvakRtaye prAmAvi kAle kalau / yenAcAryasamantabhadra-yatinA tasmai namaH saMtataM (kRtvA vipriyate mtavo bhagavatAM devaaNgmstskRtiH||) -devAgamabhASye, bhaTTAkalaMkadevaH / jinhoMne sampUrNa-padArtha-tatvoMko apanA viSaya karanevAle myAdvAdarUpI puNyodadhi-tIrthako, isa kalikAlameM. bhavyajIvoMke Antarika malako dUra karaneke lie prAbhAvita kiyA hai usake prabhAvako sarvatra vyApta kiyA hai-una prAcArya samantabhadra yatiko-sanmArgameM yatnazIla munirAjako-bArabAra namaskAra / bhavyaka-lokanayanaM paripAlayantaM myAdvAda-vanme pariNImi samantabhadram / / -aSTazatyAM, bhaTTAkalaMkadevaH /
Page #193
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pauSa, vIra - nirvANasaM0 2465 syAdvAdamArgake saMrakSaka aura bhavyajIvoMke lie advitIya sUrya -- unake hRdayAndhakArako dUra karake anta: prakAza karane tathA sanmArga dikhalAne vAle -- zrIsamantabhadra svAmIko maiM abhinandana karatA hU~ / namaH samantabhadrAya mahate kavivedhase / yadvaco vajrapAtena nirbhinnAH kumatAdrayaH // - zrAdipurANe, jinasenAcAryaH / 180 anekAnta jo kaviyoMko-naye naye saMdarbha racanevAloMko--utpanna karanevAle mahAna vidhAtA ( kavi-brahmA ) the- jinakI maulika racanAoM ko dekhakara --abhyAsa meM lAkara - bahuta se loga naI naI racanA karanevAle kavi bana gae haiM, tathA banate jAte haiM aura jinake vacanarUpI vajrapAtase kumatarUpI parvata khaNDa-khaNDa ho gae the- unakA koI vizeSa astitva nahIM rahA thA-- una svAmI samantabhadrako namaskAra ho / samantAd bhuSane bhadraM vizvalokopakAriNI / vande samantabhadraM kavIzvaram || yadvANI taM - pArzvanAthacarite, sakalakIrtiH / jinakI vANI - pranthAdirUpa bhAratI - saMsAra meM saba ora se maMgalamaya - kalyANarUpa hai aura sArI janatAkA upakAra karane vAlI hai una kaviyoMke Izvara zrIsamantabhadrakI maiM sAdara vandanA karatA hU~ / vande samantabhadraM taM zrutasAgara- pAragam / bhaviSyasamaye yoss tIrthanAtho bhaviSyati / / -rAmapurANe, somasenaH / jo zrutamAgarake pAra pahu~ca gae haiM- AgamasamudrakI koI bAta jinase chipI nahIM rahI -- aura jo AAgeko yahA~ - isI bharatakSetra meM tIrthakara hoMge, una zrIsamantabhadrakAM merA abhivandana hai-sAdara namaskAra hai / samantabhadranAmAnaM muniM bhAvijinezvaram / svayaMbhUstutikarttAraM bhasmavyAdhivinAzanam // digambaraM guNAgAraM pramANamaNimaNDitam / virAgadveSavAdAdimanekAntamataM numaH // - munisuvratapurANe, kRSNadAsaH / jo svayambhU stotra ke racayitA haiM, jinhoMne bhasmavyAdhikA vinAza kiyA thA-- apane bhasmaka rogako bar3I yukti zAnta kiyA thA, jinake vacanAdikI pravRtti rAgadveSase rahita hotI thI, 'anekAnta' jinakA mata thA, jo pramANa - mariNasaM maNDita the - pramANatArUpI maNiyoMkA jinake sira seharA ba~dhA huA thA-- athavA jinakA zranekAntamata pramANamariNa se suzobhita hai aura jo bhaviSya-kAlameM jinezvara (tIrthaMkara) hone vAle haiM, una guNoMke bhaNDAra zrIsamantabhadra nAmaka digambara muniko hama praNAma karate haiM / 10
Page #194
--------------------------------------------------------------------------
________________ anusandhAna RS Arya aura mleccha [sampAdakIya] bhIgRddhapicchAcArya umAsvAtine, apane cAhie ki usameM bhI 'Arya' aura 'mleccha' kA tattvArthAdhigamasUtra pranthameM,saba manuSyoM koI spaSTa lakSaNa diyA hai yA ki nahIM / dekhane se ko do bhAgoM meM bA~TA hai-eka 'Arya' aura dUsaga mAlUma hotA hai ki donoMkI pUrI aura ThIka pahacAna 'mleccha'; jaisA ki unake nimna do mRtroMme prakaTa batalAnevAlA vaisA koI lakSaNa usameM bhI nahIM hai, hai: mAtra bhedaparaka kucha svarUpa jarUra diyA huA hai aura "praangmaanussongnmnussyaaH|" vaha saba isa prakAra hai:"AryA mlecchAzca*" a03|| "dvividhA manuSyA bhavanti / AryA milazazca / tatrAryA parantu 'Arya' kise kahate haiM aura mleccha' pavidhAH / kSetrAryAH jAtyAryAH kulAryAH kAryAH zilpAryAH bhASAryA iti / tatra kSetrAryA paJcadazasu karmakisa ?-donoMkA pRthaka pRthaka kyA lakSaNa hai ? aisA bhUmiSu jAtAH / tdythaa| bharatevardhaSaDviMzatiSu janapadeSu kucha bhI nahIM btlaayaa| mUlasUtra ima viSayameM mauna haiM / hA~, zvetAmbaroMke yahA~ tattvArthasUtra para eka jAtAH zeSeSu ca cakravartivijayeSu / jAtyAryA ikSvA kavo videhA harayo'mbaSThAH zAtAH kuravo vunAlA bhApya hai, jise svopasabhASya kahA jAtA haiarthAta svayaM umAsvAtikRta batalAyA jAtA hai| ugrA bhogA rAjanyA ityevamAdayaH / kulAryAH kulakarA cakravartino baladevA vAsudevA ye cAnye prAtRtIyAdApayadyapi usa bhASyakA svopajJabhASya honA abhI bahuta kucha vivAdApanna hai, phira bhI yadi thor3I derake lie zcamAdAsaptamAtA kulakarebhyo vA vizuddhAnvayaprakRtayaH / viSayako Age sarakAneke vAmte-yaha mAna liyA kAryA yajanayAjanAdhyapanAdhyApanaprayogakapilipijAya ki vaha umAsvAti-kRta hI hai, taba dekhanA vANijyayonipoSaNavattayaH / zilpAstintubAyakulAla napitatunnavAyadevaTAdayo'lpasAvadyA ArhitAzvatAmbaroMke yahA~ 'mlecchAzca ke sthAna para jiivaaH| bhASA- nAma ye ziSTabhASAniyatavarNa lokamlizazca' pATha bhI upalabdha hotA hai, jisase koI __ rUDhaspaSTazanda paddhavidhAnAmapyAryANAM saMvyavahAra arthabheda nahIM hotaa| bhaassnte|
Page #195
--------------------------------------------------------------------------
________________ 182 anekAnta [pauSa, vIra-nirvANa saM0 2465 ato viparItA mlizaH / tdythaa| himavatazvata- 'kArya'; alpa sAvadyakama tathA anindita AjI. sRSu vidikSu trINiyojanazatAni lavaNasamudramatragAhya vikA karane vAle bunakaroM, kumhAroM, nAiyoM, darjiyoM catasRNAM manuSyavijAtInAM catvAro'ntaradvIpA bhavanti aura devaToM ( artisans = bar3haI Adi dUsare triyojnshtvisskmbhaayaamaaH| tadyathA / ekorukANA- kArIgaroM ) ko 'zilpakarmarya'; aura ziSTa puruSoM mAbhASakANAM lAlikAnAM vaiSANikAnAmiti / cattvAri kI bhASAoMke niyatavoMkA, lokarUDha spaSTa yojanazatAnyavagAhya caturyojanazatAyAmavikambhA evA- zabdoMkA tathA ukta kSetrAdi paMca prakArake ntrkhiipaaH| tdythaa| hayakarNAnAM gajakarNAnAM goka- AryoMke saMvyavahArakA bhale prakAra uccAraNa rNAnAM zaSkulIkarNAnAmiti / paJcazatAnyavagAhya paJca- bhASaNa karanevAloM ko 'bhASArya' batalAyA hai| sAtha yojanazatAyAmaviSkambhA evAntaradvIpAH / tadyathA / hI kSetrAryakA kucha spaSTIkaraNa karate hue udAharaNagajamukhAnAM vyAghramukhAnAmAdarzamukhAnAM gomukhaanaamiti| rUpase yaha bhI batalAyA hai ki bharatakSetroMke sAr3ha SaDyojanazatAnyavagAhya tAvadAyAmaviSkambhA evAntaH paccIsa sAr3he paJcIsa janapadoMmeM aura zeSa janapadoMmeM rdviipaaH| tadyathA / azvamukhAnA hastimukhAnAM siMhamu- se una janapadoMmeM jahA~ taka cakravartIkI vijaya pahu~ca khAnAM vyAghramukhAnAmiti / saptayojanazatAnyavagAhya tI hai, utpanna honevAloM ko kSetrArya' samajhanA caahie| tAvadAyAmaviSkambhA evaantrdviipaaH| tadyathA / azva- aura isase yaha kathana airAvata tathA videhakSetroMke karNasiMhakarNahastikarNakarNaprAvaraNanAmAnaH / aSTau yojana- sAtha bhI lAgU hotA hai-15 karmabhUmiyoM meM unakA zatAnyavagAyASTayojanazatAyAmaviSkambhA evAntara- bhI grahaNa hai, unake bhI 2zA, 2zA AryajanapadoM dIpAH / tdythaa| ulkAmukhavidyujivhameSamukhavidyadda- aura zeSa mlecchakSetroMke una janapadoM meM utpanna ntanAmAnaH // navayojanazatAnyavagAhma navayojanazatA- honevAloMko kSetrArya' samajhanA cAhie, jahA~ taka yAmaviSkambhA evAntaradIpA bhavanti / tdythaa| ghana- cakravartIkI vijaya pahu~catI hai| dntguuddhdntvishissttdntshuddhdntnaamaanH||ekorukaannaa- isa taraha AryoMkA svarUpa dekara, isase vipa mekorukadvIpaH / evaM zeSANAmapi svanAmabhistulyanA- rIta lakSaNa vAle saba manuSyoMko 'mleccha' batalAyA mAno veditavyAH // zikhariNo 'pyevamevetyevaM paTa- haiM aura udAharaNameM antaradvIpaja manuSyoMkA kucha paJcAzaditi // " vistArake sAtha ullekha kiyA hai| isase spaSTa hai isa bhASyameM manuSyoMke Arya aura mleccha aise ki jo loga una dUravartI kucha bace-khuce pradezoMmeM do bheda karake zrAoMke kSetrAdikI dRSTise chaha bheda rahate haiM jahA~ cakravartIkI vijaya nahIM pahu~ca pAtI kie haiM-arthAta paMdrahakarma bhUmiyoM ( 5 bharata, athavA cakravartIkI senA vijayake lie nahIM airAvata aura 5 videhakSetroM ) meM utpanna honevAloM jAtI aura jinameM jAtyArya, kulArya, kArya, ko kSetrArya': ikSvAka, videha hari, ambaSTa, mAta, zilpArya aura bhASAryake bhI koI lakSaNa nahIM haiM kuru, buvunAla, ugra, bhoga, rAjanya ityAdi vaMzavAloM ve hI saba mleccha' haiN| ko 'jAtyArya'; kulakara cakravarti-baladeva-vAsudevoMko bhASyavinirdiSTa isa lakSaNase, yadyapi, Aja tathA tIsare pA~cave athavA sAtaveM kulakarase prArambha kalakI jAnI huI pRthvIke sabhI manuSya kSetrAdi kisI karake kulakaroMse utpanna honevAle dUsare bhI vizuddhA- na kisI dRSTise 'Arya' hI Thaharate haiM-zakanvaya-prakRtivAloMko 'kulArya'; yajana, yAjana, yavanAdi bhI mleccha nahIM rahate-parantu sAtha hI adhyayana, adhyApana, prayoga, kRSi, lipi, vANijya bhogabhUmiyA-haimavata Adi akarmabhUmikSetroM meM aura yoniyoSaNase AjIvikA karane vAloMko utpanna hone vAle-manuSya mleccha ho jAte haiM;
Page #196
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2 kiraNa 3] Arya aura mleccha 183 - dete hue unheM 'mlena kyoMki unameM ukta chaha prakArake AryoMkA koI isake sivAya, uktasvarUpa-kathana-dvArA yadyapi lakSaNa ghaTita nahIM hotA / isIse zve0 vidvAna paM0 akarmabhUmaka ( bhogabhUmiyA ) manuSyoMko mlecchoM sukhalAlajIne bhI, tatvArthasUtrakI apanI gujarAtI meM zAmila kara diyA gayA hai, jisase bhogabhUmiyoMTIkAmeM, mlecchaka ukta lakSaNa para nimna phuTanoTa kI santAna kulakarAdika bhI mleccha Thaharate haiM, he mleccha' hI likhA hai... aura kulArya tathA jAtyAryakI koI ThIka vyavasthA ___zrA vyAkhyA pramANe haimavata Adi trIza bhoga- nahIM rahatI ! parantu zve0pAgama grantha ( jIvAbhigama bhUmizromA arthAt akarma bhUmizromA rahenArA mleccho tathA prajJApanA jaise grantha) unheM mleccha nahIM batalAteja che|" antaradvIpajoM takako unameM mleccha nahIM likhA; paeNavaNA (prajJApanA) Adi zvetAmbarIya balki Arya aura mleccha ye do bheda karmabhamija Agama-siddhAnta panthoM meM manuSyake sammRcchima manuSyoMke hI kie haiM-saba manuSyoM ke nahIM; jaisA ki aura garbhavyutkrAntika aise do bheda karake garbhavyu- prajJApanA-sUtra naM 37 ke nimna aMzase prakaTa hai:krAntikake tIna bheda kiye haiM-karmabhUmaka, akarma "se kiM kammabhUmagA ? kammabhUmagA bhUmaka. antaradvIpaja; aura isa taraha manuSyoM ke paeNarasavihA paeNatA, taM jahA-- paMcahiM mugya cAra bheda batalAe haiM * / ina cAroM bhedoMkA samAveza Arya aura mlecha nAmake ukta donoM bhaMdoM bharahehiM paMcahiM erAvaehiM paMcahi mahAvidehehiM; meM honA cAhiye thA; kyoMki saba manuSyoM ko ina te samAso duvihA paeNattA, taM jahA-AyariyA do bhadoMmeM bAMTA gayA hai / parantu ukta svarUpakathana- ya milikkhu ya *" parase sammRdrima manuSyoMko-jo ki aMgulake aisI hAlatameM ukta bhASya kitanA aparyApta, asaMkhyAtaveM bhAga avagAhanAke dhAraka, asaMhI. aparyAtaka aura antamuItako Ayu vAle hote kitanA adhUrA, kitanA viparIta aura kitanA haiM-na to 'Arya' hI kaha sakate haiM aura na mleccha siddhAntAgamake viruddha hai use batalAneko umrata hI; kyoMki kSetrakI dRSTise yadi ve Arya kSetravarti nahIM-sahadayavijJa pAThaka svayaM samajha sakate haiN| manuSyoMke mala-mUtrAdika azucita sthAnoM meM usakI aisI moTI moTI truTiyA~ hI usa svopana. utpanna hote haiM to mleccha kSetravarti-manuSyoMke mala bhASya mAnanese inakAra karAtI haiM aura svopajJabhASya mUtrAdikameM bhI utpanna hote haiM aura isI taraha mAnane vAloMkI aisI uktiyoM para vizvAsa nahIM akarmabhUmaka tathA antaradvIpaja manuSyoMka mala hone detIM ki 'vAcakamukhya umAsvAtike lie sUtrakA mUtrAdikameM bhI ve utpanna hote haiM / ullaMghana karake kathana karanA asambhava hai / ' astu| ____ * maNussA duvihA paeNattA, naM jahA-samucchima aba prajJApanAsUtrako lIjie, jisameM karma bhamija manuSyoMke hI Arya aura mleccha aise do maNassA ya gambhavatiyamaNassA ya |....gnbhvti. bhaMda kie haiN| isameM bhI Arya tathA mlecchakA yamaNussA tivihA paraNattA, taM jahA-kammamUmagA, akammabhUmagA, antaradIvagA / . ., .. jIvAbhigamameM bhI yahI pATha prAyaH jyoM kA -prazApanA sUtra 36, jIvAbhigame api tyoM pAyA jAtA hai-'milimbU' kI jagaha milecchA' xdekho, prazApanA sUtra naM036 kA vaha aMza jaisA pAThabheda diyA hai| jo "ganbhavatiyamaNasmA ya" ke bAda "se ki -"nApi vAcakamukhyAH mUgollaMghanenAbhidadhalyasaMbhAvya saMmucchima-maNassA!" se prArambha hotA hai| maantvaat|" -middhamenagagiTIkA, 10267
Page #197
--------------------------------------------------------------------------
________________ 184 anekAnta [pauSa, vIra-nirvANa saM0 2465 koI vizada evaM vyAvartaka lakSaNa nahIM diyaa| ina dezoMmeM kitane hI to hindustAnake bhItaraAryoke to RddhiprApta, anaddhiprApta aise do mUla- ke pradeza hai, kucha himAlaya Adike pahAr3I mukAma bheda karake RddhiprAptoMke chaha bheda kie haiM, arahaMta haiM aura kucha sarahaddI ilAke haiN| ina dezoMke sabhI cakravartI, baladeva, vAsudeva, cAraNa, vidyAdhara / aura nivAsiyoMko mleccha kahanA mlecchatvakA koI anRddhiprAma Aryoke navabheda batalAe haiM, jinameM ThIka paricAyaka nahIM hai| kyoMki ina dezoMmeM Arya chaha bheda to kSetrArya zrAdi ve hI haiM jo ukta tattvA- loga bhI basate haiM--arthAta aise jana bhI nivAsa rthAdhigamabhAjyameM die haiM, zeSa tIna bheda jJAnArya, karate haiM jo kSetra, jAti tathA kulakI dRSTiko chor3a darzanArya, aura cAritrArya haiN| jinake kucha bheda- dene para bhI karmakI dRSTise, zilpakI dRSTise, bhASAprabhedoMkA bhI kathana kiyA hai| sAthahI, mlecchu. kI dRSTise zrArya haiM tathA matijJAna-zrutajJAnakI viSayaka prazna (se ki taM milikva ? ) kA uttara dRSTi se aura sarAga-darzanakI dRSTise bhI Arya haiM / dete hue itanA hI likhA hai-- udAharaNake liye mAlavA, ur3IsA, laMkA aura "milambU zraNegavihA paeNatA. taM jahA -sagA kAkaraNa Adi pradazAkA la: koMkaNa Adi pradezoMko le sakate haiM jahA~ ukta javaNA cilAyA mabara-bancara maruDoha-bhaDaga giraNaga- dRSTiyoMko liye hae agaNita Arya basate haiN| pakaNiyA kulasva-gAMDa-mihalapAramaga,dhA koca-ambaha ho sakatA hai ki kisI samaya kisI dRSTiidamila-cillala-puliMda-hArosa-dovavokANagandhA hAravA vizeSake kAraNa ina dezoMke nivAsiyoMko mleccha pahilaya-ajjhalaroma- pAsapausA malayA ya baMdhuyA ya kahA gayA ho; parantu aisI dRSTi sadA sthira rahane sUryala-koMkaNa-gameya-palhava-mAlava maggara zrAbhAsidhA vAlI nahIM hotI / aAja to phijI jaise TApuoMke kaNavIra-lhasiya-gvamA khAsiya NedUra-moda DoMbinna nivAsI bhI, jo bilkula jaMgalI tathA asabhya the galosa pAtrosa kakeya akkhAga haNaromaga-huNaromaga aura manuSyoM takako mArakara khA jAte the, Aryabhasmasya cilAya viyavAsI ya evamAi, setta milikkhu / ' purupoMke saMsarga evaM satprayatnake dvArA acche ___isameM mleccha aneka prakAra ke haiN| aisA ligva sabhya, zikSita tathA karmAdika dRSTise Arya bana kara zaka, yavana, (yUnAna) kigata, zabara, babbara gaye haiN| vahA~ kitane ho skUla tathA vidyAlaya jArI muruNDa, proDa ( uDImA ), bhaTaka, NiNNaga, ho gaye haiM aura khetI, dastakArI tathA vyApArAdike pakkaNiya, kulakSa, goMDa, siMhala (laMkA), phArasa kArya hone lage haiN| aura isaliye yaha nahIM kahA (Igana), godha, koMca Adi deza-vizeSa-nivAsiyoM jA sakatA hai ki phijI dezake nivAsI mleccha ko mleccha' batalAyA hai| TIkAkAra malayagiri hote haiN| isI taraha dUsare dezake nivAsiyoMko mugnei bhI inakA koI vizeSa paricaya nahIM diyA- bhI jinakI avasthA Aja badala gaI hai mleccha sirpha itanA ho likha diyA hai ki mlecchoMkI yaha nahIM kahA jA sktaa| jo mleccha hajAroM varSoMse anekaprakAratA zaka-yavana cilAta-zabara-barbarAdi AryoMke samparkameM Arahe hoM aura pAryoMke karma dezabhedake kAraNa haiN| zakadeza-nivAsiyoMko 'zaka' kara rahe hoM unheM mleccha kahanA to AryoMke ukta yavanadeza-nivAmiyoMko 'yavana' samajhanA, isI lakSaNa athavA mvarUpako sadoSa batalAnA hai| taraha sarvatra lagAlenA aura ina dezoMkA paricaya ataH vartamAnameM ukta deza-nivAsiyoM tathA unhIM lokase-lokazAstroM ke AdhAra para paryApta karanA jaise dUsare dezanivAsiyoMko bhI, jinakA ullekha tazcAnekavidhatvaM zaka yavana cilAta-zabara-barbarA- dezanivAsinaH zakA, yavanadezanivAsino yavanAH didezabhedAt, tathA cAha--- jahA sagA. ityAdi, zaka- evaM. navaramamI nAnAdezAH lokato vijJeyAH / "
Page #198
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa : kiraNa 3] Arya aura mleccha 185 'evamAi' zabdoMke bhItara saMnihita hai. mleccha vyAghAta upasthita hogA-na mlecchatvakA hI koI kahanA samucita pratIta nahIM hotA aura na vaha ThIka nirNaya evaM vyavahAra bana sakegA aura na mlecchatvakA koI pUrA paricAyaka athavA lakSaNa AryatvakA hii| hI ho sakatA hai| rahI ziSTa-sammata bhAzadika ke vyavahAroMkI __ zrImalayagiri mUrine ukta prajApanAsUtrakI bAta, jaba kevalI bhagavAnakI vANIko aThAraha " TIkAmeM likhA hai mahAbhASAoM tathA sAtasau laghu bhASAoM meM anuvA"mlecchA avyaktabhASAsamAcArAH," dita kiyA jAtA hai taba ye pracalita saba bhASA to ziSTasammata bhASAe~ hI samajhI jAyeMgI, jinameM arabI "ziSTAsammatasakala vyavahAga mlecchaaH|" phArsI, laiTina, jarmanI, aprejI, phrAMsIsI, cInI arthAta--mleccha ve haiM jo avyakta bhASA aura jApAnI Adi sabhI pradhAna pradhAna videzI bolate haiM--aisI aspaSTa bhASA bolate haiM jo / bhASAoMkA samAveza ho jAtA hai| inase bhinna apanI samajhameM na Ave / athavA ziSTa (sabhya) tathA bAhara dUsarI aura kaunasI bhASA raha jAtI hai puruSa jina bhASAdika vyavahAroMko nahIM mAnate jise mlecchoMkI bhASA kahA jAya ? bAkI dUsare unakA vyavahAra karane vAle saba mleccha haiN| ziSTasammata vyavahAroMkI bAta bhI aisI hI hai ye lakSaNa bhI ThIka mAlUma nahIM hote; kyoMki kucha vyavahAra aise haiM jinheM hindustAnI asabhya prathama to jo bhASA AryoMke liye avyakta ho vahI samajhate haiM aura kucha vyavahAra aise haiM jinheM ukta bhASAbhASI anAryoMke liye vyakta hotI hai videzI loga asabhya batalAte haiM aura unake tathA pAryoMke liye jo bhASA vyakta ho vaha anAryo kAraNa hindustAniyoMko asabhya'-aziSTa evaM ke liye avyakta hotI hai aura isa taraha anArya Incivilizad samajhate haiN| sAthahI kucha vyavahAra loga parasparameM avyakta bhASA na bolaneke kAraNa hindustAniyoMke aise bhI haiM jo dUsare hindustAniyoMkI Arya ho jAveMge tathA Arya loga aisI bhASA bolane- dRSTi meM asabhya haiM aura isI taraha kucha videziyoM ke kAraNa jo anAryoMke liye avyakta hai-unakI ke vyavahAra damare videziyoM kI dRSTimeM bhI asabhya samajhameM nahIM pAtI-mleccha ThahareMge / dUsare, para haiN| isa taraha ziSTapuruSoM tathA ziSTasammata sparake sahavAsa aura abhyAsake dvArA jaba eka vyavahAroMkI bAta vivAdaspanna hone ke kAraNa itanA varga dusare vargakI bhASAse paricita ho jAvegA to kahadene mAtra hI Arya aura mlecchakI koI itane parase hI jo loga pahale mleccha samajhe jAte vyAvRtti nahIM hotI-ThIka pahacAna nahIM bntii| the ve mcheccha nahIM raheMge-zaka-yavanAdika bhI aura isalie uka saba lakSaNa madoSa jAna mlecchavakI koTisa nikala jAe~ge, Arya ho par3ate haiN| jaaveNge| isake sivAya, aise bhI kucha deza hai jahA~. aba digambara pranyoMko bhI liijie| tanvArtha ke AryoMkI bolI-bhASA dUsare dezake Arya loga sUtrapara digambaroMkI sabase pradhAna TIkA sarvArtha nahIM samajhate haiM, jaise kannaDa-tAmIla-telagu bhASA- siddhi, rAjavArtika tathA zlokavArtika haiN| inameM oMko idhara yU0 pI0 tathA paMjAbake loga nahIM kisI meM bhI mlecchakA koI lakSaNa nahIM diyA smjhte| ataH idharakI dRSTise kannaDa-tAmIla- mAtra mlecchoMka antaradvIpaja aura karmamija aise telagu bhASAoMke bolane vAloM tathA una bhASA- do bheda batalAkara antaradvIpajoMkA kucha patA noMmeM jaina granthoMkI racanA karane vAloMko bhI batalAyAhe aura karmabhUmija mlecchoMka viSayameM mlaccha kahanA par3egA aura yoM parasparameM bahuta hI itanA hI likha diyA hai ki "karmabhUmijAH zaka
Page #199
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta pauSa, vIra-nirvANa saM0 2465 yavanazabarapulindAdayaH" (sarvA0, rAja0)-arthAta ati sUkSma hai-vaha chadmasthoMke jJAnagocara nahIM, zaka, yavana, zabara aura pulindAdika logoMko usake AdhArapara koI vyavahAra cala nahIM sakatAkarmabhUmija mleccha samajhanA cAhie / zlokavArtika- aura 'Adi' zabdakA koI vAcya vatalAyA nahIM meM thor3AsA vizeSa kiyA hai-arthAna yavanAdikako gayA, jisase dUsare vyAvartaka kAraNoMkA kucha mleccha batalAneke atirikta una logoMko bhI bAMdha ho sktaa| mleccha batalA diyA hai jo yavanAdikake prAcArakA zeSa rahI AryoMkI bAta, AryamAtrakA koI pAlana karate hoN| yathA: khAsa vyAvartaka lakSaNa bhI ina granthoMmeM nahIM haiM-- karmabhUmibhavA mlecchAH prasiddhA yavanAdayaH / / AryoMke RddhiprApta-anRddhiprApta aise do bheda karake . syuH pare ca tadAcArapAlanAdvahudhA janAH // RddhiprAptoMke sAta tathA pATha aura anRddhiprAptoMke parantu yaha nahIM batalAyA ki yavanAdikakA kSetrArya, jAtyArya, kArya, caritrArya, darzanArya aise / vaha kaunasA AcAra-vyavahAra hai jise lakSya karake hii| pA~ca bheda kiye gaye haiN| rAjavArtikameM ina bhedoMkisI samaya unheM 'mleccha' nAma diyA gayA hai, jisa kA kucha vistArake sAtha varNana jarUra diyA hai; se yaha patA cala sakatA ki vaha prAcAra isa samaya / bhI unameM avaziSTa hai yA ki nahIM aura dUsare golamola kara diyA hai-"kSetrAryAHkAzIkauzalA __parantu kSetrArya tathA jAtyAryake viSayako bahuta kucha Arya kahalAnevAle manuSyoMmeM to vaha nahIM pAyA / diSu jAtAH / ikSvAkujAtibhojAdikuleSu jAtA ! hA~, isase itanA zrAbhAsa jarUra milatA jAtA jAtyAyaH" itanA hI likhakara chor3a diyA hai ki jina karmabhUmijoMko mleccha nAma diyA gayA hai! aura kArya ke sAvadyakArya, alpasAvadyahai vaha unake kisI AdhArabhedake kAraNa hI diyA kArya. asAvadyakArya aise tIna bheda karake gayA hai-dezabhedake kAraNa nhiiN| aisI hAlatameM . ___ unakA jo svarUpa diyA hai usase donoMkI pahacAnausa AcAra-vizeSakA spaSTIkaraNa honA aura bhI 1 meM usa prakArakI vaha saba gar3abar3a prAyaH jyoMkI tyoM jyAdA jarUrI thA; tabhI Arya-mlechakI kucha vyAvRtti upasthita hojAtI hai. jo ukta bhASya tathA prajJApanAathavA ThIka pahacAna bana sakatI thii| parantu aisA satrake kathanaparase utpanna hotI hai| jaba asi, nahIM kiyA gayA, aura isalie Arya-mlecchakI maSi, kRSi, vidyA, zilpa aura vANikarmase AjIsamasyA jyoM kI tyoM khar3I rahatI hai-yaha mAlUma mAlUma vikAkarane vAle, zrAvakakA koI vrata dhAraNa karane nahIM hotA ki nizcitarUpase kise 'Arya' kahA vAle aura muni hone vAle (mleccha bhI muni hosakate jAve aura kise 'mleccha'! __ zlokavArtikameM zrIvidyAnandAcAryane itanA haiM *) sabhI 'Arya' hote haiM taba zaka-yavanAdikako aura bhI ligvA hai mleccha kahane para kAphI Apatti khar3I hojAtI hai aura AryamlecchakI ThIka vyavRtti hone nahIM "ucairgotrodayAderAryAH, paatii| nIcairgotrodayAdezca mlecchaaH|" / ___hA~, sarvArthasiddhi tathA rAjavartikameM 'guNairgusaarthAna--ukhagotrake udayAdika kAraNase Arya badbhirvA aryanta ityAryAH' aisI AryakI nirukti hote haiM aura jo nIcagotrake udaya Adiko liye (zeSa pRSTha 210 para dekhie) due hote haiM unheM mleccha samajhanA caahiye| . - yaha paribhASA bhI Arya-mlecchakI koI vyAva- dekho, jayadhavalAkA vaha pramANa jo isI varSakI taka nahIM hai, kyoMki uca-nIcagotrakA udaya to pahalI kiraNameM pR040 para uddhRta hai|
Page #200
--------------------------------------------------------------------------
________________ tatvacacI jAti-mada samyaktvakA bAdhaka hai [le0-zrI0 bAbU sUrajabhAnajI vakIla ] zarmamArga para qadama rakhane ke lie jaina-zAstroM meM AdipurANAdi jaina-zAstroMke anusAra caturtha 7 sabase pahale zuddha samyaktva grahaNa karanekI kAlameM jainI loga ekamAtra apanI hI jAtimeM bahuta bhArI AvazyakatA batalAI hai| jaba taka zraddhA vivAha nahIM karate the kintu brAhmaNa to brAhmaNa, arthAta dRSTi zuddha nahIM hai taba taka sabhI prakArakA kSatriya, vaizya, zUdra ina cAroM hI varNakI kanyAoM dharmAcaraNa usa unmasakI taraha vyartha aura niSphala se vivAha kara letA thA; kSatriya apane kSatriya hai jo idhara-udhara daur3atA phiratA hai aura yaha varNakI, vaizyakI tathA zUdrakI kanyAoMse aura vaizya nizcaya nahIM kara pAtA ki kidhara jAnA hai athavA apane vaizya varNakI tathA zUdra varNakI kanyAsa bhI usa hAthIke snAna-samAna hai jo nadImeM nahAkara vivAha kara letA thaa| bAdako sabhI vargoM meM paraspara ApahI apane Upara dhUla DAla letA hai| vivAha hone laga gaye the, jinakI kathAe~ jaina-zAstroM samyaktvako malina karanevAle paJcIma mala meM bharI par3I hai| ina aneka varNoMkI kanyAoMse doSoMmeM ATha prakArake mada bhI haiM, jinameM samyaktva jo santAna hotI thI usakA kula to vaha samajhA bhraSTa hotA hai-use bAdhA pahu~catI hai / inameM bhI jAtA thA jo pitAkA hotA thA aura jAti vaha jAti aura kulakA mada adhika vizeSatAko lie hue mAnI jAtI thI jo mAtAkI hotI thii| isI hai|smygdRsstti ke lie ye donoM hI bar3e bhArI dUSaNa kAraNa zAboM meM vaMzase sambandha rakhanevAle do haiN| maiM eka pratiSThita kulakA hU~. merI jAti U~cI hai, prakArake mada varNana kie haiN| arthAta yaha batalAyA aisA ghamaNDa karake dUsaroMko nIca evaM tiraskArakA hai ki na to kisI samyagdRSTiko isa bAtakA pAtra samajhanA apane dharmazraddhAnako kharAba karanA ghamaNDa honA cAhie ki maiM amuka U~ce kulakA hai, aisA jaina-zAstroMmeM kathana kiyA gayA hai| hU~ aura na isa bAtakA ki maiM amuka U~cI jAtikA
Page #201
--------------------------------------------------------------------------
________________ 188 anekAnta [pauSa, vIra-nirvANa saM0 2465 huuN| dUsare zabdoMmeM use na to apane bApake U~ce banA huA hai-dharmakA zraddhAna ra AcaraNa na kulakA ghamaNDa karanA cAhie aura na apanI honeke kAraNa jo nitya hI pApoMkA saMcaya karatA mAtAke hI U~ce vNshkaa| rahatA hai usako cAhe jo bhI kulAdi sampadA prApta jo ghamaNDa karatA hai vaha svabhAvase hI dUsaroM ho jAya vaha saba vyartha hai-usakA vaha pApAmrava ko nIcA samajhatA hai| ghamaNDa ke vaza hokara use eka-na-eka dina naSTa kara degA aura vaha khuda kisI sAdharmI bhAIko-samyagdarzanAdise yukta usake durgati-gamanAdiko roka nahIM skegii| vyaktiko-arthAta jaina-dharma-dhArIko nIcA sama bhAvArtha, jisane samyaktapUrvaka dharma dhAraNa karake jhanA apane hI dharmakA tiraskAra karanA hai| kyoMki pApakA nirodha kara diyA hai vaha cAhe kaisI hI dharmakA zrAzraya-aAdhAra dharmAtmA hI hote haiM U~cI-nIcI jAti vA kulakA ho, saMsArameM vaha cAhe dharmAtmAoMke binA dharma kahIM raha nahIM sktaa| kaisA bhI nIca samajhA jAtA ho, to bhI usake aura isalie dharmAtmAAMka tiraskArasaM dharmakA pAsa saba kucha hai aura vaha dharmAtmAoMke dvArA tiraskAra svataH ho jAtA hai| kula-mada vA jAti- mAna tathA pratiSThA pAnekA pAtra hai-tiraskArakA mada karanekA yaha viSa-phala dharmake zraddhAnameM avazya pAtra nhiiN| aura jisako dharmakA zraddhAna nahIM, dharmapara jisakA AcaraNa nahIM aura isalie jo hI baTTA lagAtA hai, aisA zrI samantabhadra svAmIne apane ratnakaraNDazrAvakAcArakaM nimna padA naM0 26 mithyASTi huzrA nirantara hI pApa saMcaya kiyA meM nirdiSTa kiyA hai karatA hai vaha cAhe jaisI bhI U~case UMca jAtikA, kulakA athavA padakA dhAraka ho, brAhmaNa ho, kSatriya smayena yo'nyAnatyeti dharmasthAn garvitAzayaH / ho.zukla ho, zrotriya ho, upAdhyAya ho, sUryavaMzI ho, so'tyeti dharmamAtmIyaM na dharmo dhArmikaivinA // candravaMzI ho, rAjA ho, mahArAjA ho, dhannAseTha ho, dhanakuvera ho, vidyAkA sAgara vA divAkara ho, isI bAtako prakArAntarase spaSTa karate hue agale tapasvI ho, RddhidhArI ho, rUpavAna ho, zaktizAlI zloka naM0 27 meM batAyA hai ki-jimake dharmAcaraNa / - ho, aura cAhe jo kucha ho-parantu vaha kucha bhI nahIM dvArA pApoMkA nirodha ho rahA hai-pApakA nirodha ho, karanevAlI mamyagdarzanampI nidhi jisake pAsa hai| pApAva ke kAraNa usakA nirantara patana hI maujUda hai-usake pAsa to saba kucha hai, usako hotA rahegA aura vaha antako durgatikA pAtra anya kulaizcaryAdi sAMsArika sampadAoMkI arthAna bnegaa| samantabhadrakA vaha gambhIgarthaka zloka ima sAMsArika pratichAke kAraNoMko kyA jarUrata hai ? prakAra hai:vaha to isa eka dharma-sampattike kAraNa hI saba kucha yadi pApanirodho'nyasampadA kiM prayojanam / prApta karane meM samartha hai aura bahuta kucha mAnya tathA pUjya hogayA hai / pratyuta imake jisake pApoMkA pAnava atha pApAtravo'styanyasampadA kiM prayojanam / /
Page #202
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2 kiraNa 3] jAti-mada samyaktvakA bAdhaka hai 186 isake bAdakA nimna zloka naM0 28 bhI isI do madoMne gArata kiyA hai| brAhmaNoMkA prAbalya bAnako puSTa karaneke lie likhA gayA hai aura usameM hone para kula aura jAtikA ghamaNDa karanekI yaha yaha spaSTa batalAyA gayA hai ki cANDAlakA putra bhI bImArI sabase pahale vedAnuyAyI hindutroMmeM phuuttii| yadi samyagdarzana grahaNa karale-dharma para AcaraNa usa samaya ekamAtra brAhmaNa hI saba dharma-karmake karane lage--to kulAdi sampattise atyanta girA ThekedAra bana baiThe. kSatriya aura vaizyake vAste bhI huzrA hone para bhI pUjya puruSoMne usako 'deva' ve hI pUjana-pATa aura japa-tapa karane ke adhikArI arthAta ArAdhya batalAyA hai-tiraskArakA pAtra nahIM; raha gae; zUda na to svayaM hI kucha dharma kara sake kyoMki vaha usa aMgArake sadRza hotA hai jo bAhya- aura na brAhmaNa hI unake vAste kucha karane pAve, meM rAkhase DhakA huA hone para bhI antaraMgameM teja aise Adeza nikalaM; zUdroMkI chAyAse bhI dUra rahane tathA prakAzako lie hue hai aura isalie kadApi kI zrAjJAe~ jArI huii| acAnaka bhI yadi koI upekSaNIya nahIM hotA -- vedakA vacana zUdrake kAnameM par3a jAya to usakA samyagdarzanasampannamapi mAtaGgadehajam / kAna phor3a diyA jAya aura yadi koI dharmakI bAta devA devaM vidurbhasmagUDhAGgArAntarojasam // usake mukhasaM nikala jAya to usakI jIbha kATa . lI jAya, aise vidhAna bhI bne| pratyuta isake, phira isIko adhika spaSTa karate hue zloka naM0 26 / / brAhmaNa cAhe kucha dharma karma jAnanA ho yA na jAnatA meM likhate haiM ki 'dharma dhAraNa karanese to kuttA bhI ho ho aura cAhe vaha kaisA hI nIca karma karatA ho, to deva ho jAtA hai aura adharmake kAraNa-pApAcaraNa __ bhI vaha pUjya mAnA jAve / aisA hone para ekamAtra karanese-deva bhI kuttA bana jAtA hai| taba aisI hAr3amAMsakI hI chuTAI-bar3AI raha gaI ! kisIkA kaunasI sampatti hai jo dharmadhArIko prApta na ho hAr3amAMsa pUjya aura kimIkA tiraskRta mamajhA mke|' aisI hAlatameM dharmadhArI kutteko kyoM nIcA gayA !! samajhA jAya aura adharmI devako tathA anya kisI phala isakA yaha huA ki dharma karma saba lupta U~ce varNa vA jAtivAle dharmahInako kyoM U~cA ho gyaa| kSatriya, vaizya aura zUdra to dharma-jJAnase mAnA jAya ? vaha zloka isa prakAra hai vaMcita kara hI diye gae the; kintu brAhmaNoMko bhI zvApi devo'pi devaH zvA jAyate dhrmkilvissaa| apanI jAtike ghamaNDameM Akara jJAnaprApti aura kApi nAma bhavadenyA sampaddharmAccharIriNAm // kisI prakArake dharmAcaraNakI jarUrata na rhii| ___ isa prakAra AThoM prakArake madoMkA varNana isa kAraNa ve bhI nirakSara-bhaTTAcArya tathA kore karate hue zrI samantabhadra svAmIne jAti aura kula- budhU rahakara prAyaH zUdroMke samAna bana gae aura ke madakA vizeSa rUpase ullekha karake ina donoM antako roTI banAnA, pAnI pilAnA, bojhA DhonA madoMke chur3Ane para adhika jora diyA hai| kAraNa Adi zUdroMkI vRtti taka dhAraNa karane ke lie isakA yahI hai ki hindustAnako eka mAtra inhIM unheM vAdhita honA pdd'aa|
Page #203
--------------------------------------------------------------------------
________________ 160 anekAnta [pauSa, vIra-nirvANa saM0 2465 saMkrAmaka rogakI taraha yaha bImArI jainiyoMmeM svAmI kundakundAcArya bhI apane darzanapAhuDama bhI phailanI zurU huI, jisase bacAneke lie hI likhate haiMAcAryoMko yaha satya siddhAnta kholakara samajhAnA Na vi deho vandiAi par3A ki jo koI apanI jAti va kula AdikA Naviya kuloNa viya jAi saMjutto / ghamaNDa karake kisI nIcAtinIca yahA~ taka ki cANDAlake raja-vIryase paidA hae cANDAla-patrako kA vAdama guNahANA bhI, jisane samyagdarzanAdike rUpameM dharma dhAraNa Na hu savaNo Neya sAvaohoI // 27 / / kara liyA hai, nIcA samajhatA hai to vaha vAstava meM arthAta-na to dehako bandanA kI jAtI hai, usa cANDAlakA apamAna nahIM karatA hai kintu na kulakA aura na jaati-smpnnko| guNahIna apane jaina-dharmakA hI apamAna karatA hai-usake koI bhI bandanA kiye jAne ke yogya nahIM; jo hRdayameM dharmakA zraddhAna raMcamAtra bhI nahIM hai| dharma- ki na to zrAvaka hI hotA hai aura na muni hI / kA zraddhAna hotA to jaina-dharmadhArI cAMDAlako kyoM bhAvArtha-vandanA arthAta pUjA-pratimA ke yogya yA nIcA samajhatA ? dharma dhAraNa karanese to vaha to zrAvaka hotA hai aura yA muni; kyoMki ye donoM cANDAla bahuta U~cA uTha gayA hai; taba vaha nIcA hI dharma-guNasaM viziSTa hote haiN| dharma-guNa-vihIna kyoM samajhA jAya ? koI jAtise cANDAla ho koI bhI kulavAna tathA U~cI jAtivAlA athavA vA anya kisI bAtameM hIna ho, yadi usane jaina- usakI hADamAMsa bharI deha pUjA pratichAke yogya dharma dhAraNa kara liyA hai to vaha bahuta kucha nahIM hai| U~cA tathA sammAnanIya ho gayA hai| samyagdarzanakaM zrIzubhacandrAcAryane bhI jJAnArNavaka adhyAya 21 vAtsalya aGga-dvArA usako apanA sAdharmI bhAI zkoka naM0 48 meM likhA hai ki:samajhanA, pyAra karanA, laukika kaThinAiye dUra / kulajAtIzvaratvAdimada-vidhvastabuddhibhiH / karake sahAyatA pahu~cAnA aura dharma-sAdhanameM sarva prakArakI sahUliyateM denA yaha saba so zraddhAnIkA sadyaH saMcIyate karma nIcargatinibandhanam / / mukhya kartavya hai| jo aisA nahIM karatA usameM dharma- arthAta-kulamada, jAtimada, aizvaryamada Adi kA bhAva nahIM, dharmakI saccI zraddhA nahIM aura na madoM se jinakI buddhi naSTa ho gaI hai aise loga dharmase prema hI kahA jA sakatA hai| dharmase prema binA kisI vilambake zIghra hI uma pApakarmakA honekA cinha hI dharmAtmAke sAtha prema tathA saMcaya karate haiM jo nIca gatikA kAraNa haivAtsalya bhAvakA honA hai| sabhe dharma-premIko yaha naraka-tiryacAdi aneka kugatiyoM aura kuyoniyoM meM dekhanekI jarUrata hI nahIM hotI ki amuka dharmAtmA- bhramaNa karAne vAlA hai| kA hAr3amAMsa kisa rajavIryase banA hai-bAhmaNase inhIM zubhacandrAcAryane mAnArNavake / ve adhyAyabanA hai vA cANDAla se| ke zloka naM0 30 meM yaha bhI prakaTa kiyA hai ki jo
Page #204
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2 kiraNa 3] jAti-mada samyaktvakA bAdhaka hai - - - loga vikalAGgI hoM.- khaNDita deha ho, virUpa hoM . kisI samaya jainI thIM parantu aba unako jainadharma badasUrata hoM, daridrI hoM, rogo hoM aura kulajAti se kucha bhI vAstA nahIM hai| aura yaha to spaSTa hI Adise hIna hoM ve saba zobhAsampanna haiM, yadi hai ki jahA~ isa bhAratavarSa meM kisI samaya jainI matya samyakta se vibhUSita haiN'| arthAta dharmAtmA adhika aura anyamatI kama the vahA~ aba paiMtIsa puruSa kuna jAti Adise hona hone para bhI kirahI karor3a manuSyoM meM kula gyAraha lAkha hI jainI raha prakAra tiraskArake yogya nahIM hote| jo jAti gaye haiM aura unako bhI aneka prakAra ke anucita Adike madameM Akara unakA tiraskAra karatA hai daNDa-vidhAnoM Adika dvArA ghaTAnekI koziza kI vaha pUrvokta zlokAtumAra apanako nIca gatikA pAtra jA rahI hai| banAtA hai / yathA:--- ghaTe yA bar3e jinako dharmasa prema nahIM hai, gvaMDitAnAM virUpANAM darvidhAnAM ca gegiNAma jinako dharmakI sabhI zraddhA nahIM hai aura jo mamyaktvakaM sthitikaraNa tathA vAtsalya aGgoMka kulajAtyAdihInAnAM satyamekaM vibhUSaNam pAsa taka nahIM phaTakataM unheM aisI bAtoMkI kyA cintA aura unase kyA matalaba ! hA~, jo sacce svAmikArtikeyAnu prekSAkI 430 vIM gAthAmeM zraddhAnI haiM, dharma se jinako saccA prema hai ve jarUra bhI likhA hai ki uttama dharmadhArI tiryaca-pazu bhI manuSyamAtrameM uma mace jainadharmako phailAnekI uttama deva ho jAtA hai tathA uttama dharma ke prasAdama na koziza kareMge jima para unakI dRr3ha zraddhA hai| cA~DAla bhI devIkA deva surendra bana jAtA hai| arthAta koI chuna ho vA achUta, U~ca hI vA nIca . mabhIko ve dharma sikhAeMge, mabahIko jainI uttamadhammeNajudo hodi tirabagyo vi unamodevo banAe~ge aura jo jainadharma dhAraNa kara legA usake caMDAlo vi muriMdo uttama dhammeNa saMbhavadi __ mAtha vAtmalyabhAva ragbakara hRdayama prema bhI ___ AcAryoM kI aisI spaSTa AjJAoka hone para kareMge, umakI pratiyA bhI kareMge aura use dharma bhI, aphasosa ke sAtha kahanA par3atA hai ki kula mAdhanakI maba prakArakI mahaliyane bhI pradAna aura jAtike ghamaMDakA yaha mahAroga jainiyoM meM kareMge tathA dRmagama bhI prApta kgaaeNge| unake bhI jora-zorake sAtha ghusa gayA, jisakA phala yaha lie svAmI mamannabhadrakA nimna vAkya bar3A hI huA ki navIna jainI banate rahanA to dUra rahA. lAkhoM patha-pradardaka hogA, jisameM mpATa limbA hai ki jo karor3oM manuSya, jinako ina mahAna prAcayAne bar3I zrI jinendradevakA nata mamtaka hotA hai. unakI kozizase jaino banAyA thA, una kula kA ghamaMDa zaraNa meM AtA hai--arthAta jainadharma kA prahaNa rakhane vAle jainiyoM meM pratiSA na pAneke kAraNa karatA hai vaha cAhaM kaimA hI nIcAninIca kyoM na jainadharmako chor3a baiThe ! isake sabUtake taura para hI, isI loka meM-ima hI janmame--ani U~cA ho aba bhI aneka jAtiyAM aisI milanI haiM jo jAtA hai: nava phira kauna mA mukha hai athavA kauna yathA
Page #205
--------------------------------------------------------------------------
________________ 162 anekAnta [pauSa, vIra-nirvANa saM0 2465 aisA buddhimAna hai jo jinendradevakI zaraNameM bhara jAya aura ve dharmapracArake lie apane prApta na hove arthAt unakA batAyA huA dharmamArga pUrvajoMkA anukaraNa karane lage, to duniyA bharaka grahaNa na kare ? sabhI jainadharmakI zaraNameM Akara loga Aja bhI isa sacce dharmakI zaraNameM Ane apanI ihalaukika tathA pAralaukika hita sAdhana ke lie utsuka ho sakate haiM / para yaha tabhI ho kara skeNge| sakatA hai jaba isa samaya jo loga jenI kahalAte yo loke tvAnataH so'nihIno'pyatigaryataH haiM aura jainadharmake ThekedAra banate haiM, unako dharma bAlo'pi tvA zritaM nautikononItiparakatA kA saccA zraddhAna ho, prAcAryoka vAkyAMkA unake ___ zrIsamantabhadra Adi mahAn prAcAryoMke samaya hRdayameM pUrA pUrA mAna ho, dharmake muqAbilemeM meM aisA hI hotA thaa| sabhI prakArake manuSya jaina laukika rIti-rivAjoMkA jinheM kucha nayAla na dharma grahaNa karake U~ce bana jAte the mAnanIya hA, kula aura jAti kA jhUThA ghamaNDa jinake pAsa pratiSThita ho jAte the| taba hI to ina mahAna na ho aura apanA tathA jIvamAtrakA kalyANa prAcAryone hiMsAmaya yajJoMko bhAratase dUra bhagAyA karanA hI jinakA ekamAtra dhyeya ho| AzA hai aura ahiMsAmaya dharmakA jhaNDA phhraayaa| aba dharmapremI vandhu ina saba bAtoM para vicAra kara bhI yadi aisA hI hone lage, jainiyoMkA hRdaya jAti apane kartavya-patha para agrasara hoNge| kulAdike madase zunya hokara dharmakI bhAvanAse vIra sevA mandira sarasAvA / kIyA g2arUra gula ne jaba raMgo-rUpa bU kA / mAre havA ne jhoke, zabanama ne muMha meM thUkA // -ajJAt / 'mahAn kAryoMke sampAdana karanekI AkAMkSAko hI loga mahatvake nAmase pukArate haiM aura aochApana usa bhAvanAkA nAma hai jo kahatI hai ki maiM usake binA hI rhuuNgii|' 'mahattA sarvadA hI vinayazIla hotI hai aura dikhAvA pasanda nahIM karatI magara ghadratA sAre saMsArameM apane guNoMkA DhiMDhorA pITatI phiratI hai|' -tiruvllubr|
Page #206
--------------------------------------------------------------------------
________________ IIIIIIIIIII . LOIN adharma kyA ? lekhaka-zrI jainendrakumArajI ] HTTTT HHHHHHHHHHH . aya prazna ki adharma kyA ? jo dharmakA manda karatA hai aura svayaM jar3avata pariNamanakA bAta kare vaha adhrm| bhAgI hotA hai| lekina adharma abhAvarUpa hai| vaha matarUpa nityapratike vyavahAra meM jIvakI gati dvaMdvamayI nahIM hai / imase adharma asatya hai| dekhane meM AtI hai| rAga-dveSa, harSa-zoka, ratiisIse vyakti ke sAtha adharma hai / samajhameM to arati / jaise ghar3IkA laTakana ( peDya lama ) idhara adharma jaisA kucha hai hI nhiiN| dharmAdharmakA bheda se udhara hilatA rahatA hai, usa thiratA nahIM hai ataH kRtyameM vyaktikI bhAvanAoMke kAraNa hotaahe| vaisehI saMsArI jovakA citta una dvaMdvAMke siroMpara adharma sva-bhAva athavA sadabhAva nahIM hai| vaha jA-jAkara TakarAyA karatA hai| kabhI bahada virAga vikArI bhAva hai / ataeva parabhAva hai| jaina-darzana (arati ) aAkara ghera letA hai aura jugupsA ho ne mAnA hai ki vaha jIvakaM sAtha pudgalake anAdi AtI hai| ghar3ImeM kAmanA ora lipmA ( rati) mambandhake kAraNa sambhava hotA hai / para vaha sambandha jAgajAtI hai / isa chana imase rAga, to dUsare pala anAdi honeke kAraNa ananta nahIM hai / vaha sAnta dUsarese utkaTa dveSakA anubhava hotA hai| aisahI hAla khuzI aura hAla dukhI vaha jIva mAlUma hotaahai| jIvake sAtha pudgalakI jar3atAkA anta karane adharma ima dvaMdako paidA karanevAlA aura bar3hAne vAlA, arthAta muktiko mamIpa lAnevAlA isa vAlA hai| dvaMdvahI nAma klezakA hai| bhA~ti jabaki dharma huA, taba usa bandhanako dharmakA lakSya kaivalya sthiti hai| vahA~ mAmya bar3hAnevAlA aura muktiko haTAnevAlA adharma bhAva hai| vahA~ mana aura cinake atirikta kucha khlaayaa| nahIM hai / vikalpa, saMzaya, dvaMdvakA yahA~ sarvathA nAza dharma isa taraha sva-para aura madamadviveka svarUpa hai| usIko kaho mccidaannd| hai| adharmakA svarUpa saMzaya hai| usameM jar3a aura adharmakA vAhana hai vikalpa pramna buddhi / caitanyake madhya vivekakI hAni hai| usameM jar3ameM mamatA, moha, mAyAmeM par3I mAnava-mati / aura jar3atAmeM bhI vyakti mamatva aura aAgraha rakhatA usakA chuTakArakA upAya hai zraddhA / buddhi jaba dImbatA hai| jar3ako apanAmAnatA hai, umameM apanA- vikalpa racatI hai no zraddhA umIke madhya maMkalpa pana AropanA hai aura isa paddhanise prAtma-jyotiko jagA detI hai|
Page #207
--------------------------------------------------------------------------
________________ 164 anekAnta . [pauSa, vIra-nirvANa saM0 2465 zraddhA-saMyukta buddhikA nAma hai viveka / bheda itanA sUkSma hojAtA hai ki jijJAsuke jahA~ zraddhA nahIM hai vahA~ adharma hai / usa jagaha usameM kho rahanekI AzaMkA hai| buddhi jIvako bahuta bharamAtI hai / taraha-tarahakI mukhya bAta zrAtma-jAgRtikI hai| apane bAremeM icchAoMse manuSyako satAtI hai| aura usake tAbe sonA kisIko nahIM caahie| A~kha jhapakI ki cora hokara manuSya apane bhavacakrako bar3hAtA hI hai| aisI bhItara baiTha jaaygaa| vaha cora bhItara ghusAho taba buddhikA lakSaNa hai lokaissnnaa| usIko adharmakA bAharI kisI anuSThAnako madadase dharmako sAdhanA lakSaNa bhI jAnanA caahie| bhalA kaise ho sakatI hai| apanI AtmAko caukopuNyakarma samajhejAnevAle bahutase kRtyoMke dArI isalie khUba sAvadhAnIse karanI cAhie / jo pIche bhI yaha lokaiSNA arthAt sAMsArika mahatvA- apaneko dhokhA degA use phira koI guru, koI kA~kSA chipI raha sakatI hai| para vaha jahA~ ho vahA~ / aura koI mandira bhItara nahIM adharmakA nivAsa hai| aura jahA~ adharma hai vahA~ pahu~cA skegaa| apaneko bhUlanA aura bhulAnA dharmakA ghAta hai| adharma hai / jAgate rahanA aura jAnate rahanA hI isa bAtako bahuta acchI taraha manameM utAralene dharmakI sAdhanA hai| kI AvazyakatA hai| nahIM to dharmAdharmakA tAtvika eBOSSEUOBetweete800BBEGO86000000vitevvebeer / dInoMke bhagavAna ! [ do-ravIndranAtha ThAkura ] usa dina devatAkA ratha nagara-parikramA karane vAlA thaa| mahAdevIne mahArAjase kahA-- "Aie, ratha-yAtrA dekha paaeN|" sabhI pIche cala die| kevala eka vyakti nahIM aayaa| vaha thA zudraka, jo jhAr3a ke lie. sIke ekatrita karatA thaa| sevakoMke saradArane dayArdra hokara kahA-"tuma bhI Asakate ho, zUdraka !' usane sira jhukAkara kahA-"nahIM deva !" zadakakI jhoMpar3Ike samIpa hokara hI saba ratha-yAtrA dekhane jAte the| jaba rAjamantrIkA hAthI 8 usake jhopar3e ke samIpa AyA, to mantrIne pukArakara kahA-"zUdraka ! zrA, ratha-yAtrAke samaya devadarzana krle|" "rAjAbhAMkI bhAMti meM devadarzana nahIM karatA svAmin !" usane uttara diyaa| "bhalA, tujhe devadarzanakA yaha saubhAgya phira kaba prApta hogA?" "jaba bhagavAn merI jhopar3I ke daravAz2e para AveMge nAtha !" mantrIne aTTahAsa karake kahA-"mUrkha tere dvArapara bhagavAn svayaM darzana dene AveMge, aura mahArAja unake darzanake lie ratha-yAtrAmeM sammilita hone jArahe haiM!" zadrakane dabI AvAz2ase uttara diyA--"bhagavAnke sivA aura kauna daridroMke ghara AtA hai svAmin !" --'prakAza' se|
Page #208
--------------------------------------------------------------------------
________________ kyA siddhAnta-granthoM ke anusAra saba hI manuSya uccagotrI haiM ? (lekhaka-zrI050 kailAzacandrajI jaina, zAtrI) anekAntake dvitIyavarSakI prathama kiraNameM ki jina vAkyoMke AdhAra para lekhaka mahotyane "gotrakarmAzrita U~ca-nIcatA' zIrSakasaM ukta niSkarSa nikAlA hai, una vAkyoMse ukta vayovRddha samAja-sevaka bAbU sUrajabhAnujI vakIla- niSkarSa nikalatA hai yA nahIM ? apanI zaktike kA eka sundara lekha prakAzita huAhai / isa lekhako anumAra UhApoha karane ke bAda maiM isI nirNaya mahattA batalAneke liye itanA likhanA hI paryApta para pahu~ca sakA hU~ ki lekhakamahodayakA niSkarSa hai ki sampAdakane use prakAzita karanemeM apane ThIka nahIM hai, unheM avazya kucha bhrama huA hai| patrakA gaurava batalAyA hai| gommaTasAra aura zrIjaya- nIce unake bhramakA spaSTIkaraNa kiyA jAtA hai| dhavalAdi siddhAnta-pranthoM ke AdhAra para lekhaka- siddhAnta-pranthoM meM batalAyA hai ki sabhI nArakI mahodayane yaha siddha karanekA prayana kiyA hai ki Arya aura tiryazca nIcagotrI hote haiM aura sabhI deva aura mleccha saba hI karmamUmiyA manuSya uccagotrI ucagotrI hote haiM / apane lekhake prArambhameM lekhaka. haiN| tathA cAroM hI gatiyoMkA baTavArA U~ca aura mahodayane isa bAtakA citraNa bar3e sundara DhaGgase nIca do gotroMmeM karate hue likhA haiM-'jisa kiyA hai| usake bAda unhoMne isa bAtake siddha prakAra sabhI nArakI aura sabhI tiryazca nIca gotrI karanekA prayama kiyA hai ki devoMke samAna manuSya bhI haiM usI prakAra mabhI deva aura sabhI manuSya ucca- saba uccagotrI ho haiN| isa bAtakA samarthana karate gAMtrI haiM, aisA gommaTasArameM likhA hai|' lekhaka- hue unhoMne likhA hai-"gAmmaTamAra-karmakANDa mahodayakA vicAra hai ki antaradvIpajIko mlaccha gAthA naM. 18 meM yaha bAta sApha taurase batAI gaI manuSyoMkI koTimeM zAmila karadenesa hI manuSyoMmeM hai ki nIca-ucagAMtra bhavoMke arthAt ganiyAMke Azrita U~ca-nIcarUpa ubhayagAMtrakI kalpanAkA janma huA hai| jisase yaha spaSTatayA dhvanita hai ki narakabhava hai| antaradvIpajoMke sivAya saba hI manuSya ucca- aura tiryazcabhavake saba jIva jisa prakAra nIcagAMtrI gotrI haiM / ityAdi, lekhaka mahAdayakA kevala haiM, umI prakAra deva aura manuSyabhava vAle saba jIva kalpanA hI unake ukta mantavyoMkA AdhAra hotI bhI ucagotrI haiM / yathA-'bhavamassiya gIcaca to unheM vyaktigata vicAra samajhakara najaraandAja iti gAda / / tatvArthasUtra pa. 8, sU0 25 kI kiyA jAsakatA thA, kintu yataH unhoMne siddhAnta- prasiddha TokAoMmeM - sarvArthamiti, rAjavArtika pranyoMkA mathana karake unake vAkyoM ke AdhAra para aura lokavArtikameM-deva aura manuSya ye do apane mantavyoMkI sRSTi kI hai, ata: eka abhyAsI gatiyAM zubha vA zreSTha aura ucca batAI haiM aura naraka ke nAte svabhAvataH merI yaha jAnanekI ruci huI tathA tiryaka ye do gatiyAM azubha vA nIca, imI
Page #209
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta [pauSa, vIra nirvANa saM0 2465 kAraNa gommaTasAra-karmakANDa gAthA 285meM manuSya sunakara hamAre bahutase bhAI cauNkeNgeN|........"is gati aura devagatimaM umagotra kA udaya batAyA hai|" kAraNa isake liye kucha aura bhI prabala pramANa deneina paMktiyoMke dvArA lekhakamahodayana bar3I buddhi- kI jarUrata hai|" Aiye, jarA prabala pramANoMkA mattAke sAtha apane abhiprAyakA mamarthana kiyA hai; bhI siMhAvalokana kreN| kintu gommaTamAra-karmakANDakI gAthA 285 ke Apane likhA hai-"zrI tatvArthasUtrameM Arya jima aMza 'uccudanI gAgdave ko unhoMne apane aura mleccha ye dA bheda manuSya jAnika batAye gaye matakaM samarthana meM upasthina kiyA hai, mujhe kheda hai ki haiM, agara prabala zAstrIya pramANoMmeM yaha bAta siddha vaha unake manakA samarthaka nahIM hai kyoMki-udaya- hA jAva ki mlecchakhaNDoM ke mleccha bhI saba unnaprakaraNako prArambha karate hue pranthakArane kucha gotrI haiM to AzA hai ki unakA yaha bhrama dUra ho gAthAoMke dvArA vizeSa sthAnamaM yA vizeSa avasthA- jAyagA / gommaTamAra karmakANDa gAthA 267 aura meM udaya pAne vAlI prakRtiyoMkA nirdeza kiyA hai| 300ke kathanAnusAra nIca-gAtrakA udaya pA~caveM usI silasile meM unhoMne batAyA hai ki uccagotrakA guNasthAna taka hI rahatA hai, isake Upara nahIM / udaya manuSyagati aura devagatimeM hotA hai| unake arthAta ... ... nIca-gAtrI pA~caveM guNasthAnase isa lekhakA yaha prAzaya kadApi nahIM hai ki manuSya- Upara nahIM car3ha sakatA, chaThA guNasthAnI nahIM gati aura devagatimeM uccagotrakA hI udaya hotA hai| hosakatA aura na sakalasaMyama hI dhAraNa kara yadi aisA Azaya liyA jAyagA to usase pranthameM sakatA hai / .... .....''zrI jayadhavala granthameM spaSTa pUrvApara virodha hojAyagA; kyoMki Age gAthA taura para siddha kiyA hai ki mleccha khaNDoM ke 268meM manuSyagatimeM udayayogya jo 102 prakRtiyA~ mleccha bhI sakalasaMyama dhAraNa kara sakate haiMginAI haiM, unameM nIcagAMtra bhI sammilita hai / chaThe guNasthAnI muni-sAdhu ho sakate haiN| ....... ... ataH karmakANDa gA0 285 se to yaha bAta sAbita isake sivAya, zrI labdhisArakI saMskRtaTokAmeM nahIM hotI ki 'sabhI manuSya uccagotrI haiN| bhI jyoM kA tyoM aisA hI kathana milatA hai|" mere vicArameM apane ukta pramANa ( gA0 285) isake bAda lekhakamahodaya ne jayadhavalA tathA zrI kI kamajorIko lekhakamahodaya bhI anubhava karate labdhisAra kI saMskRtaTIkAse pramANa uddhRta kiye haiM, tabhI to unhoMne likhA hai-"sabhI manuSya ucca- haiM / vyarthameM lekhakA kalevara bar3hAnA anucita gotrI haiM, aisA gommaTasArameM likhA hai, yaha bAta samajha kara+ yahA~ hama una donoM pramANoMkA kevala +yaha ThIka hai ki unameM nIca gotra bhI sammilita hai; parantu manuSya gatimeM bhI to sammUchana manuSya tathA antaradIpaja manuSya sammilita haiM, jinheM bA. sUrajamAnajI ne apane lekha meM ucca-gotrI nahIM batalAyA hai / unhIM meM se kisIko lakSya karake yadi yaha nIcagotrakA udaya batalAyA gayA ho to usa para kyA Apatti ho sakatI hai, usa yahA~ spaSTa karake batalA diyA jAtA to acchA hotaa| -sampAdaka +yahA~ pramANoM kA jyoM kA tyo uddhRta kara denA anucita samajhate hue bhI bhAge calakara (pR. 201 para) unheM tor3a-maror3a evaM kATa-chA~Ta ke sAtha udhata karanA kyoM ucita samajhA gayA, isake ThIka rahasyako lekhakamahAzaya hI samajha sakate haiN| -sampAdaka
Page #210
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 3 ] kyA siddhAnta-pranthoMke anusAra sabahI manuSya uccagotrI haiM ? 195 - - bhAvArtha-lekhakamahodayake ho zabdoMmeM - diye rojAnoMko jItakara apane sAtha bhAryakhaNDameM dete haiM, jo isa prakAra hai-"mleccha bhUmimeM lAyA gayA thA aura unakI kanyAbhoMkA vivAha bhI utpanna hue manuSyoMke sakalasaMyama kaise ho sakatA cakravartI tathA anya aneka puruSoM ke sAtha ho gayA hai, aisI zaMkA nahIM karanI cAhiye kyoMki digvi. thA, una mleccha rAjAoMke saMyama prahaNa karane meM jayake samaya cakravartI ke sAtha Aye hue una koI aitarAja nahIM kiyA jAtA-marthAta jisa mleccha rAjAoMke jinake cakravartI Adike sAtha prakAra yaha bAta mAnI jAtI hai ki unako sakalavaivAhika sambandha utpanna ho gayA hai, saMyamaprApti- saMyama ho sakatA hai usI prakAra mleccha khaNDoMmeM kA virodha nahIM hai; athavA cakravAdike sAtha rahane vAle anya sabhI mleccha bhAryakhaNDAdava vivAhI huI unakI kanyAoMke garbhase utpanna puruSoM- prAryoMkI taraha sakala-saMyamake pAtra haiN| dUsaga ke, jo mAtRpakSakI apekSA mleccha hI kahalAte haiM, dRSTAnta yaha diyA hai ki jomlecchakanyAe~ cakravartI saMyamopalabdhikI saMbhAvanA hone ke kAraNa, kyoM- tathA anya puruSoMse vyAhI gaI thIM unake garbhase ki isa prakAra kI jAtivAloM ke liye dIkSA kI utpanna hue puruSa yadyapi mAtRpakSakI apekSA mleccha yogyatAkA niSedha nahIM hai|" hI the-mAtAkI jAti hI santAnakI jAti hotI hai, isa niyamake anusAra jAti unakI mleccha hI zrI jayadhavalA aura labdhisArake pramANoM kA thI-to bhI munidIkSA grahaNa karanekA unake vAste ukta bhAvArtha bilkula a~cA tulA hai| ata: usake niSedha nahIM hai-ve sakala saMyama grahaNa kara sakate sambandhamaM kucha kahanekI AvazyakatA nahIM hai, kintu haiN| isIprakAra mlecchagvaNDaka rahane vAle dUsare usake AdhAra para lekhakamahodayane jo phalinArtha . mleccha bhI makala-saMyama prahagA kara makate haiN| nikAlA hai, vaha avazya hI nuktAcInIkaM yogya hai| parantu maphala-saMyama uccagAMtra hI grahaNa kara makate Apa likhate haiM "ina legboM meM zrI prAcArya haiM, isa kAraNa ina mahAna pUjya granthoMka upayuka mahArAjane yaha bAta uThAI hai ki mleccha bhUmimeM kathanama koI bhI mandaha isa vissy| bAkI nahIM paidA hue jo bhI mleccha haiM unake makala-saMyama hone rahanA ki mlecchamvagaDAke rahanevAle mamI mleccha meM koI zaGkA na honI cAhiye-sabhI mleccha uccagAtrI haiM / jaba karmabhUgana mleccha bhI sabhI sakala-saMyama dhAraNa kara sakate haiM, muni ho sakate uccagotrA haiM aura arya to vagAtrI haiM ho, taba haiM aura yatheSTa dharmAcaraNa kA pAlana kara sakate haiN| sAra yahI nikalA ki karmabhRmika sabhA manuSya unake vAste koI khAsa roka-Toka nahIM hai| apane uccagotrI haiM aura makala-saMyama grahaNa karane kI isa siddhAntako pAThakoMke hRdaya meM biThAneke vAste yogyatA rakhate haiN|" unhoMne dRSTAntarUpameM kahA hai ki jaise bharatAdicakravartiyoM kI digvijayake samaya unake sAtha jo lembaka mahAyara apane pramANokA jo bhAvArtha mleccha rAjA pAye the arthAta jina mleccha mvayaM diyA hai. samakaM prameM unake ima phalitArtha
Page #211
--------------------------------------------------------------------------
________________ 198 anekAnta [ pauSa, vIra nirvANa saM0 2465 mlecchamAtra karanA aura 'sakala saMyama kaise ho sakatA hai aisI zaMkA nahIM karane' kA artha 'sakalasaMyama hone meM koI zaMkA na honI cAhiye' karanA, arthakA anartha karanA hai| yadi 'aisI zaMkA nahIM karanI cAhiye' ( iti nAzaGkitavyam ) kA artha ' isameM koI zaMkA nahIM karanI cAhiye kiyA jAyagA, to zAstrIya jagat meM bar3A bhArI viva paidA ho jAyagA / zAstrakAra apane siddhAntako puSTa karane ke liye usameM saMbhAvya zaMkAoM kA svayaM ullekha karake unakA samAdhAna karate haiN| isa prakAra unake dvArA jo zaMkAe~ uThAI jAtI hai, ve unakA siddhAnta nahIM hotIM, kintu unake siddhAnta meM ve zaMkAe~ kI jA sakatI haiM, isIlie unheM unakA samAdhAna karanA par3atA hai / aba yadi 'iti I' zabdakA artha 'aisI' ke sthAna meM 'isameM' kiyA jAtA hai to siddhAntameM uThAI gaI 'AzaMkA' svayaM siddhAntakA rUpa dhAraNa kara letI hai, jaisA ki lekhaka mahodayane AzaMkAko hI siddhAnta banA diyA hai| AzaMkA ko hI siddhAnta mAna lene para jo visava ko jo koI bhI samajhadAra vyakti par3hegA, vaha siradhune binA na rhegaa| mujhe Azcarya hai ki paM0 jugalakizorajI mukhtAra jaise sampAdakakI painI dRSTi se bacakara yaha phalitArtha binA TIkA-TippaNIke kaise prakAzita ho gayA ? astu lekhaka mahodayakA kahanA hai ki- "ina lekhoM meM AcArya mahArAjane yaha bAta uThAI hai ki mleccha bhUmimeM paidA hue jIbhI mleccha haiM unake sakala-saMyama hone meM koI zaMkA nahIM karanA cAhiye, samI mleccha muni ho sakate haiM, aura apane isa siddhAntako pAThakoMke hRdayameM baiThAne ke liye unhoMne do dRSTAnta diye haiM / " kintu unake bhAvArthase yaha Azaya nahIM nikalatA / bhAvArtha meM to 'mleccha bhUmi meM utpanna hue manuSyoM ke sakala-saMyama kaise ho sakatA hai, aisI zaMkA nahIM karanI cAhiye likhA hai aura lekhaka mahodaya usakA yaha Azaya nikAlate haiM ki mleccha bhUmimeM paidA hue jo bhI mleccha haiM unake sakalasaMyama hone meM koI zaMkA nahIM honI cAhiye, sabhI mleccha muni ho sakate haiM / bahuvacanAnta 'manuSyoM' kA artha I zrI rAjavArtika pR0 41 para, sUtra 1- 13 kI vyAkhyA karate hue, akalaGkadeva ne 'iti' zabda ke hetu, evam, prakAra, byavasthA, arthaviparyAsa, samApti aura zabdaprAdurbhAva, ye artha kiye haiN| inameM 'aisA' arthakA sUcaka 'evam' zabda to vartamAna hai kintu 'isameM ' arthakA sUcaka koI bhI zabda nahIM hai bhataH 'iti' kA 'isameM ' bhartha bhrAnta hai (lekhaka) noTa - - bA0 sUrajabhAnajIne 'iti' kA sApha evaM spaSTa artha 'aisI' diyA hai, jaisA ki lekhakadvArA uddhRta unake usa 'bhAvArtha'' se prakaTa hai jise lekhaka "bilkula jaicA - tulA" mAnA hai| use vyartha kI khIMcatAna karake 'isameM' artha batalAnA lekhakakA anucita prayAsa hai | sampAdaka / * yaha ThIka hai ki jo zaMkA uThAI jAtI hai vaha siddhAnta nahIM hotI; parantu jisa mAnyatAmeM uThAI jAtI hai aura zaMkAkA samAdhAna karake usa mAnyatAko dRr3ha karane rUpa jo phalitArtha nikAlA jAtA hai vaha saba to samAdhAnakArakakA siddhAnta hotA hai yA isa para bhI kucha Apatti hai ? yadi isa para kucha Apatti nahIM aura na ho sakatI hai, to hameM sabase pahale yaha dekhanA cAhiye ki jayadhavalAmai vi.sa mAnyatAko sAmane rakhakara kyA Apatti kIgaI hai ? usI para se yaha mAlUma hosakegA ki bAbU sAhabane bhAzaMkA ko hI siddhAnta banA diyA hai kyA ? lekhameM bAbU sAhaba dvArA uddhRta jayabhavalAke "jA evaM kudo tattha " yadi aisA hai to vahAM amuka bAta kaise banatI hai-- ye zabda bhI eka vicArakake liye isa bAtakI qhAsa AvazyakatA upasthita karate haiM ki vaha pahale 'jaha evaM ( yadi aisA hai ) aura 'tastha' ( vahA~ ) jaise zabdoMke vAkyako mAlUma kare aura taba kucha kahane athavA likhanekA sAhasa kare / ataH jaya valA ke usa pUrva prakaraNako maiM yahA~ uddhRta kara denA cAhatA huuN| jayathavalake 'saMjamaladdhi' nAmaka anuyogadvAra ( adhikAra )
Page #212
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2 kiraNa 3] - kyA siddhAnta-pranthoM ke anusAra saba hI manuSya uccagotrI haiM ! 199 upasthita hogA, usake eka do udAharaNa isa ja sAmagaNaM gahaNa, ityAdi gAthAkA vyAkhyAna prakAra haiM karate samaya eka vAkyA isa prakAra hai-"avisaM. zrIdhavala jImeM darzanopayogakI carcA meM, sadUNama?' iti-arthAt avizeSya yad mahaNaM sad meM eka cUrNimUtra dekara jo kucha isake pUrva likhA gayA hai vaha saba isa prakAra hai "akammabhUmiyassa paDivajjamANassa jahaNNayaM saMjamaTThANamaNaMtaguNaM / (cU0 sU0 ) pugvilAdo bhasaMkhe. logamattachaTThANANi uvari gatUNedassa samuppattIe / ko akammabhUmio NAma ? maraherAvayavidehesu viNItasaNNidamajjhimakhaMDaM mottaNa sesapaMcakhaMDaviNivAsI maNumo estha 'akammabhUbhibho' tti vivkkhiyo| tesu dhammakammapavuttIe asaMbhaveNa tmbhaavovvttiido|" ___ isameM sUtradvArA akamabhUmika manuSyake jaghanyasaMyamasthAnako anantaguNA batalAkara aura phira usakI kucha vizeSatAkA nirdeza karake yaha prazna uThAyA gayA hai ki 'bhakarmabhUmika' manuSya kise kahate haiM ? uttarameM batalAyA hai ki 'bharata, airAvata aura videhakSetroM meM "vinIta' nAmake madhyamakhaNDa (Arya khaNDa) ko chor3akara zeSa pA~ca khaNDoMkA vinivAsI (kadImI vAziMdA) yahA~ 'bhakarmabhUmika' isa nAmase vivakSita hai; kyoMki una pA~ca khaNDoMmeM dharma-karmakI pravRttiyA~ bhasamava honeke kAraNa usa bhakarmabhUmika bhAvakI utpatti hotI hai| isake bAda hI "jai evaM kudo tattha saMjamagahaNasaMbhavo?" nAmakA vaha prazna diyA gayA hai, jisase bAbU sAhabake lekhamai uddhRta pramANavAkyakA prAraMbha hotA hai aura jisakA artha hai--yadi aisA hai-una pA~ca khaNDoMmeM ( vahA~ ke nivAsiyoM meM ) dharma-karmakI pravRttiyA~ asaMbhava hai to phira vahA~ ( una pA~ca khaNDoMke nivAsiyoMmeM ) saMyama-grahaNa kaise saMbhava ho sakatA hai? aura phira, "tti NAsaMkaNijja" ityAdi vAkyoMke dvArA praznagata zaMkAko nirmUla batalAte hue, do udAharaNoM ko sAtha lekara-hatukI puSTimeM do udAharaNa dekara nahIM-viSayakA spaSTIkaraNa kiyA gayA hai aura yaha batalAyA gayA hai ki kisa prakAra una pA~ca khaNDoMke manuSyoMke sakalasaMyama ho sakatA hai, jisakA spaSTa Azaya yaha hai ki una pA~ca gvaNDoMke mleccha manuSyoM meM sakala-saMyama-grahaNakI pAtratA to hai parantu vahA~kI bhUmi usameM bAdhaka hai-vaha bhUmi dharma-karmaka ayogya hai-aura isaliye jaba ve cakravati bhAdike sAtha AryakhaNDako bhAjAte hai taba yahA~ bhAkara khuzIse sakalasaMyama dhAraNa kara sakate hai| unakI isa saMyamapratipatti bhora svIkRtimeM koI virodha nahIM hai| aise kathana aura spaSTIkaraNakI maujUdagImeM koI bhI vivekI manuSya yaha kalpanA nahIM kara sakatA ki zaMkAko nirmUla batalAne vAle prAcArya mahodayakA vaha siddhAnta nahIM hai jo ukta sUtra meM ullekhita huA hai athavA vaha unakI mAnyatA nahI hai jisako unhoMne apane samAdhAna-dvArA spaSTa aura puSTa kiyA hai| aura isaliye zAstrI jI ne jayadhavalakI aisI spaSTa bAtake virodhameM jo kucha likhanekA prayatna kiyA hai vaha saba unakI vicArazIlatAkA dyotaka nahIM hai| unheM UparakA sArA prasaMga mAlUma hone para svayaM ho apanI isa vyarthakI kRtike liye kheda hogA--isake liye pachatAnA par3egA ki 'iti' zabdakA artha bAbU sAhabake 'bhAvArtha' meM sApha taura para 'esI' diyA hone para bhI khIMcatAna-dvArA use jo 'isameM' artha batalAyA gayA thA usase bhI apane abhISTakI athavA AcAryamahodayake usa siddhAnta-mAnyatAke prabhAvako sidi na ho sakI-aura yadi sadbhAvanA athavA sadAzayatA kA takAz2A hubhA to lekhameM bA0 sUrajabhAnajIke liye jina aoche zabdoMkA prayoga kiyA gayA hai, unake phalitArthako par3hakara sira dhune binA na rahane bhAdi kI jo bAta kahI gaI hai aura unheM vRddhAvasthAmeM atyAcAra na karane kA jo aprAsaMgika evaM anadhikRta parAmarza diyA gayA hai usa sabako vApisa mo lenA pdd'egaa| mujhe kheda hai ki zAstrIjIne bAbU sUrajamAnajIke phalitArthako yoM hI kadarSita karanekI dhunamai do tIna udAharaNoM ke dvArA apane khaNDanako jo bhUmikA bA~dhI hai athavA use vizada karanekI ceSTA kI hai usameM satyase kAma na lekara kucha balase kAma liyAhaiuna udAharaNoM kI paMktiyoMke sAtha prAzaMkita siddhAntakI mAnyatAdike sUcaka "jaba evaM kudo tastha" jaise zabdoMka vAcaka koI zabda nahIM hai-na unheM tulanAke liye rakhA gayA hai-phira bhI una vAkyoMkI tulanA jayadhavalake vAkyase kI gaI hai aura isa taraha asaMgata udAharaNoM-dArA g2alata arthakA pratipAdana karake apane pAThakoM ko jAna bUjha kara bhulAve tathA bhramameM DAlA gayA hai!! sadicArakoMke dvArA aisA anucita kasya na honA cAhiye--vaha unako zomA nahIM detaa| -samyAdaka I dhavala kI darzanaviSayaka carcAkA kucha aMza mero noTabukameM uddhRta hai, usI parase yaha vAkya diyA gayA hai|
Page #213
--------------------------------------------------------------------------
________________ 200 anekAnta [pauSa, vIra ni0 saM0 2465 - darzanam, iti na 'bAghArthagatasAmAnyagrahaNaM darza- anumAna diyA hai| usako nirdoSa siddha karate hue nam' iti AzaMkAnIyam , tasyAvastunaH karma- unhoMne likhA hai-"sAdhyasAdhanavikala mudAharaNam svAbhAvAt / " isameM batalAyA hai ki-bAhyamarthakI iti ca na zakunIyam , padmamadhyagatasya bhRGgasya vizeSatA na karake jI ( svarUpakA ) grahaNa hotA tagandhalobhakaSAyahetukatvena tatsaMkocakAle pArahai use darzana kahate haiN| ataH 'bAya arthaka sAmAnya taMtryAnapekSiNaH prsiddhtvaat'| isa lekhameM pranthakAra AkArake prahaNa karaneko darzana kahate haiN| aimI ne batalAyA hai ki kyoM unakA udAraNa sAdhyavikala zaGkA nahIM karanI cAhiye, kyoMki (kevala) sAmAnya aura sAdhanavikala nahIM hai| yahAM parabhI 'udAharaNa avastu hai ata: vaha jJAna kA viSaya nahIM ho sAdhya aura sAdhanasa vikala hai, aisI zaGkA na sktaa| yahAM para 'bAhya artha ke sAmAnya AkArake karanI cAhiye' kA artha yadi lekhakamahodayake matA. prahaNa karanako darzana kahate haiM, aisI zaGkA na karanI nusAra kiyA jAya to kahanA hogA ki-'udAharaNa cAhiya' isa vAkyakA artha yadi lekhakajIke sAdhya aura sAdhanase vikala hai. isa bAtameM koI matAnusAra kiyA jAya to vaha isa prakAra hogA- zaGkA nahIM karanI cAhiye, arthAta udAharaNa sAdhyase 'isa vAkyameM zrI prAcArya mahArAjane yaha bAta bhI zUnya hai aura sAdhanase bhI, aura yaha bAta uThAI hai ki 'bAhya arthake sAmAnya AkArake itanI sunizcita hai ? ki usameM kisI sandehako bhI prahaNa karaneko darzana kahate haiN| isa siddhAntameM sthAna nahIM hai| kyA khUba rahI, becAre vidyAnandajI kisIko bhI zaGkA nahIM kahanI cAhiye, arthAta kA apane hI anumAnako samarthana karanekA prayAsa bAhya artha ke sAmAnya AkArake grahaNa karaneko hI usakA ghAtaka bana baitthaa| isa hI kahate haiM apane darzana kahate haiN| becAre pranthakAra darzanake jisa hAthoM apanA ghAtaka / astu| pracalita arthakA nirAkaraNa karanA cAhate the, vahI lekhakamahodayakA kahanA hai ki-'apane isa unakA siddhAnta banA jAtA hai / astu; dUsarA siddhAntako pAThakoM ke hRdaya meM biThAneke vAste unhoMne udAharaNa yahA~ yadyapi tattvArtha-zlokavArtikasaM do dRSTAnta diye haiN| / kintu unakA yaha kathana bhI diyA jAtA hai, kintu vaha itanA pracalita hai ki bilkunta asaGgata hai; kyoMki jina do prakAroM darzana aura nyAyakA zAyada hI koI prantha aisA (tarIkoM) ke dvArA pranthakArane mleccha jIvoMmeM ho jisameM vaha vartamAna na ho / sUtra 6-4, kI sakalasaMyama hosakanekA nirdeza kiyA hai, ve donoM vyAkhyAmeM bhI vidyAnandane saMsArI jIvakI para. prakAra udAharaNarUpameM nahIM haiN| zikSita pAThakoMse tantratAko kaSAyahetuka siddha karaneke liye eka yaha bAta ajJAta nahIM hai ki saMskRtameM udAharaNa * kheda ki lekhakajIne jayapavalA ke usa mUla tulanA-vAkyameM prayukta hue 'jA evaM kudo tastha' jaise zabdoM ke bAyako chipAkara khuda hI to bhI vidyAnandajI ke vAkyako galata rUpameM jayapavalA ke vAkyake sAtha tulanAke liye prastuta kiyA aura phira khuda hI aisI sadoSa tulanAke mAdhAra para vidyAnandajIkA makhaula ur3Ane baiTha gaye ! yaha ucita nahIM hai| isI prakArakA bhanaucitya pichale tathA bhagale udAharaNake prayogamai bhI pAyA jAtA hai| -sampAdaka
Page #214
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 3 ] kyA siddhAnta-pranthoMke anusAra sabahI manuSya ucagotrI haiM ? 201 yA dRSTAnta kA nirdeza karaneke liye 'yathA' 'iva' kA jo uttara diyA jAyagA vaha AzaMkA na karane Adi zabda tathA 'vat' pratyayakA nirdeza kiyA meM hetu btlaaegaa| isIse lekhakamahodayane apane jAtA hai, tathA hindI meM 'yathA' 'jaimA' 'taraha' Adi pramANoMkA jo bhAvArtha diyA hai, usameM liyA haizabdoM kA nirdeza kiyA jAtA hai| kintu lekhaka- 'mlenchabhUmimeM utpanna hue manuSyoMke sakala-saMyama gahAdayake dvArA diye gaye bhAvArthameM aura usake kaise ho sakatA hai, aimI zaMkA nahIM karanI cAhiye mulabhUta jayadhavalA aura labdhimArakI TIkAke kyoMki .. / ' nyAyazAstra ke samparka meM Ane vAle pramANoM ima taraha kA koI zabda nahIM hai| donoM pAThaka jAnate hI haiM ki anumAnameM pratijJAka bAda pramANoM meM vigahAbhAvAdo', 'saMyamapratipattera virA- hetu aura hetuke bAda udAharaNakA prayoga kiyA dhana' aura 'saMyamasaMbhavAt' zabdoM kI paJcamI jAtA hai / pratijJAke bAda-vinA hetuprayogakavibhaktise spaSTa hai ki jina do vAkyoM kI lekhaka- udAharaNa koI vijJa puruSa nahIM detA / jayadhavalA mahAdaya dRSTAntaparaka batalAte haiM, ve donoM hatuparaka aura labdhisAra-TIkAkaM pramANa aura unake bhAvArtha hai; kyoMki hetugaM paJcamI vibhakti hAtI hai / lekhaka- meM 'nAzaMkitavyam' aura 'aimI zakkA nahIM karanI mahAdayake dvArA nikAle gaye phalitArthako dRSita cAhiye' taka tI pratijJA-vAkya hai aura usake bAda karane ke liye Upara zrI dhavalajI aura tattvArthazlAka- jo do vAkya haiM ve donoM hetuparaka haiM, vahAM dRSTAnta vArtikasaM jo do vAkya diye gaye haiM, pAThaka dekheMge kI to gandha taka bhI nahIM hai| yadi una vAkyoM meM ki unameM bhI 'AzaGkanIyam aura nazaMkanIyam' dRSTAnta bhI diyA hotA to unakI racanA isa ke bAda jo vAkya haiM ve bhI paJcamyanta, ataeva prakAramaM honI cAhiye thI - 'aisI zaGkA nahIM hetuparaka haiN| yadi una vAkyoM ko bhI dRSTAntaparaka karanI cAhiye, kyoMki mlecchabhUmimeM utpanna hue mAna liyA jAya to unake pUrvavartI vAkyoMkA jIvoMke sakalasaMyamakA virodha nahIM haiN| jaise, artha lekhakamahodayake matAnumAra karanese honevAlI digvijayakaM mamaya cakravartI Adike sAtha Aye gar3abar3ImeM jo thor3I bahuta kamI raha gaI thI, hue una mleccha rAjAoM ke, jinake cakravartI usakI pUrti hojaaygii| asala meM yadi kimIsa Adike sAtha vaivAhika sambandha utpanna hogayA hai, kahA jAya ki 'aisI AzaMkA nahIM karanI cAhiye', saMyamakA virodha nahIM hai / athavA, jaima, cakrato vaha turanta prazna karegA-kyoM ? aura ima kyoM vAdikaM sAtha vivAhI huI unakI kanyAzrAMka __ * "mlecchabhUmi jamanuSyANAM sakalasaMyamagrahaNaM kathaM bhavatIti nAza kitavyam , digvijayakAle cakravartinA saha AryakhaNDamAgatAnAM saMyamapratipatteravirodhAt / athavA, tatkanyakAnAM cakravartyAdipariNItAnAM garme pUrapannasya mAtRpakSApekSayA mlekTravyapadezamAja: saMyamasambhavAt / tathAjAtIyakAnAM dIkSAhatve prtissedhaabhaavaat|" labdhisAra TIkA, gAthA 195 / ( lekhameM 193 azuddha chapA hai) jayadhavalAke pramANa meM thor3A sA antara hai| usameM likhA hai-'milechaNyANaM tattha cakavaTTi bhAdIsiha jAdavevAhiyasaMbaMdhANaM saMjamaparivattIe virohAmAvAdo ( jayadhavalAmeM isa paMktike pUrva ye zabda bhI diye hue haiM, jinakA yahA~ chor3A jAnA tathA jayadhavalAke pramANako pahale na dekara bAda ko khaNDita rUpa meM denA kucha artha rakhatA hai-"jaha evaM kudo tattha saMjamagANasaMbhavo tti nnaaskpijj| digvijayaTTi cakravaTTiravadhAvAreNa saha mjjimkhNddmaagyaa|" -sampAdaka ) /
Page #215
--------------------------------------------------------------------------
________________ 202 anekAnta [pauSa, vIra ni0 saM0 2465 garbhameM utpanna hue puruSoM ke sakalasaMyamakA virodha saMyama dhAraNa kara sakatI hai| isa zaMkA-samAdhAnanahIM hai'| TIkAkArane cakravartIke sAtha Aye hue se yahI dhvanita hotA hai ki mlecchabhUmimeM utpanna mleccha rAjAoMke tathA cakravartI zrAdikA vivAhI hue puruSoM ke Amataura para saMyamakA vidhAna nahIM gaI mlecchakanyAoMke garbhasaM utpanna hue puruSoMke thA, ata: TIkAkArako ukta zaGkAsamAdhAnake dvArA sakalasaMyama dhAraNa kara sakaneko udAharaNarUpameM yaha batalAnA Avazyaka pratIta huA ki kina-kina upasthita nahIM kiyA hai, kintu heturUpameM upasthita mlecchapuruSoMka sakalasaMyabha hosakatA hai| bhAvArthakiyA hai| isake spaSTIkaraNake liye, hameM ekabAra kI antima paMkti-ima prakArakI jAtivAloMke apanA dhyAna labdhisArakaM usa prakaraNa kI ora liye dIkSAkI yogyatAkA niSedha nahIM hai ( tathAlejAnA hogA, jisameM ukta vAkya pAyA jAtA hai| jAtIyakAnAM dIkSAhatve pratiSedhAbhAvAt)-se yaha ___ labdhisArake jisa prakaraNameM gAthA naM0 195 bAta bilkula spaSTa hojAtI hai| kyoMki isameM spaSTa vartamAna hai, jisakI TIkAke eka aMzako pramAgA- rUpase batalAyA hai ki isa prakArakI jAtivAloMka, rUpameM uddhRta kiyA gayA hai, usa prakaraNameM mleccha arthAta jina mleccharAjAoMkA cakravartI Adika puruSoMka bhI saMyama-sthAna batalAye haiN| usI parase sAtha vaivAhika Adi sambandha hogayA hai, tathA TIkAkAgne yaha prazna uThAyA hai ki mlecchabhUmimeM cakravatI Adika sAtha vivAhI huI mlecchautpanna hue jIvoMke sakalasaMyama kaise ho sakatA kanyAoMse jo santAna utpanna hotI hai, unake hai ? aura usakA samAdhAna do prakAra kiyA hai| dIkSAkA niSedha nahIM hai / isa vAkyase yaha niSkarSa eka to yaha ki jo mleccharAjA cakravartI ke sAtha nikalatA hai ki anya mlecchoMke dIkSAkA niSedha AryagvaNDameM AjAte haiM aura jinakA cakravartI hai| yadi TIkAkArako lekhaka mahodayakA siddhAnta mAdike sAtha vaivAhika zrAdi sambandha hojAtA hai, abhISTa hotA to unheM do prakArakaM mlecchoMke saMyamave sakalasaMyama dhAraNa kara sakate hai, aura isa kA vidhAna batalAkara usakI puSTi ke liye ukta prakAra mleccha puruSoM meM bhI saMyamake sthAna hosakate antima paMkti likhanekI koI AvazyakatA ho haiN| dUsarA yaha ki cakravartI jina mleccha kanyAoM nahIM thii| kyoMki vaha paMkti ukta siddhAnta-sabhI saM vivAha karatA hai, unakI santAna mAtRpakSakI mleccha sakalasaMyama dhAraNa kara sakate haiM-ke apekSAsaM mleccha kahalAtI hai, aura vaha santAna viruddha jAtI hai| * yadi tathA jAtIyakAnAM' padase lekhaka mahAzayako mlecchoMko do jAtiyoM kA grahaNa abhISTa hai-eka to mlekSa kanyAoMse bhArya puruSoM ke saMyogadAga utpanna hue una manu yokA jAti jinheM bhApa legvameM ho bhAge 'paramparayA maleccha' likhate haiM aura dUsarI mleccha vaNDoMse bhAryaviNDako bhAe hue sAkSAt mlecchoM kI jAti, taba cUMki mArya khaNDako bhAe hue sAkSAt mlecchoMkI jo jAti hotI hai vahI jAti mleccha khaNTI una dUsare mlecchoM kI bhI hotI o Arya khaNDako nahIM pAte haiM, isaliye sAkSAta mleccha jAti ke manuSyoM ke sakala-saMyamake grahaNa kI pAtratA honese mleccha khaNDoMmeM bhavaziSTa rahe dUsare mleccha bhI sakalasaMyamake pAtra Thaharate haikAlAntarameM ve bhI apane bhAI-bandoM ke sAtha bhArya khaNDako bhAkara dIkSA grahaNa kara sakate hai| digvijayake bAda bhArya-mlecchakhaNDoM meM parampara bhAvAgamanakA mArga khula hI jAtA hai| aura isa taraha sakalasaMyama-gRhakhakI pAtratA evaM saMbhAvanAke kAraNa mleccha khaNDoMke sabhI malecchoM ke una gotrI honese bAbU sUrajabhAnajIkA vaha phalitArtha anAyAsa hI siddha hojAtA hai, jisake virodhamaiM itanA adhika drAviDI prANAyAma kiyA gayA hai !! -sampAdaka
Page #216
--------------------------------------------------------------------------
________________ apa: kiraNa 3] kyA siddhAntagranthoM ke anumAra saba hI manuSya ucagotrI haiM ? 203 mleccha purupoMke saMyamake sthAna batalAneke ne jo Azaya nikAlA hai vaha sarvathA bhrAnta hai| lie jo do prakAra batalAye gae haiM, unake madhyameM ata: unake AdhAra para sabhI manuSyoMko uccagotrI par3A huA athavA' zabda bhI dhyAna dene yogya hai| nahIM mAnA jA mktaa| nIce isIke sambandhameM gathavA'* zabda eka viyojaka avyaya hai, jisakA eka aura bhI udAharaNa dekara ima carcAko samAna prayoga vahA~ hotA hai jahA~ kaI zabdoM yA padoM se kiyA jaaygaa| ki.mI ekakA grahaNa abhISTa ho| mamuzayakAraka sarvArthasiddhi zra0 1. sU0 7 kI vyAkhyAmeM nayA' Adi zabdoMkA prayoga na karake 'athavA' eka vAkya nimna prakAra hai-"zrIpamikamaparyAmasanda kA prayoga karane meM koI vizeSa hetu kAnAM kathama, iticena , cAritramohopazamana saha avazya honA caahiye| maiM Upara likha AyA hU~ mRtAnprati / " isameM zaGkA kI gaI hai ki aparyAptakoM ci, mleccha purupoMke makalasaMyamake sthAna kima ke zrIpazamika samyaktva kisa prakAra ho sakatA prakAra ho sakate haiM, yaha TIkAkArane batalAyA hai aura usakA samAdhAna kiyA gayA hai ki cAritraaura usake do prakAra batalAye haiN| marI dRSTima mohanIyakA upazama karake jo jIva maragako prApta jina logoMke jahana meM yaha bAta samAnA kaThina hote haiM, unake aparyAtaka dazAmeM zrIpazamika janIna huI ki cakravartI Adike sAtha zrAye hue samyaktva ho sakatA hai| isa vAkyakI racanA mnecchagaja makalamaMyama dhAggA kara sakate haiM. una labdhisAra-TIkAke ukta pramANakI taraha bhI kI logoMko dRSTimeM ragbakara prAcArya mahAgajane jA sakatI hai, jo isa prakAra hogI-"aupazabhikamlecchoM meM saMyamake sthAna hA makanekA dRmaga prakAra maparyApta kAnAM kathaM bhavatIti nAzaMkitavyama, cAritrabatalAyA hai| pahale prakAra meM nA viziSTa dazAmeM mAhopazamana maha mRtAnAM tatmatvAvigaMdhAna / " mAnAta mlecchoMka makalamaMyama hA makanakI bAta isakI rUparaMgvAma thor3AsA zrantara ho jAne para bhI kahI hai. kintu imara meM paramparayA mlecchoMka, sarvArthasiddhikI mUla paMkti aura usake isa pariarthAta prArya surupa aura mleccha kanyAsa utpanna hue vanita mpake arthameM koI nara nahIM pdd'taa| puruSAMka, jA yadApi pitRvaMzakI apekSA Arya hI isakA bhAvArtha ima prakAra hai.--'aparyAta koMke hai. kintu mAtRvaMzakI apekSA mleccha hai, makala auSamika samyaktva kaise ho sakatA hai, aisI saMyamakA vidhAna kiyA hai| yadi maMrA dRSTikoNa zaGkA nahIM karanI cAhie kyoMki caritramohanIyakA ThIka hai to 'athavA' zabdasa bhI ukta siddhAnta- upazama karake maraNakoprAya hA jIvAMka opamika sabhI bhancha makalasaMyama dhAraNa kara sakate haiM- mamyaktvaka hone meM koI virodha nahIM hai|' ima kA baNDana hotA hai| bhAvArtha kA zrAzaya yadi lekhaka mahAdayake dRSTi isa vistRta vivecana yahI niSkarSa nikalatA koNase nikAlA jAe to vaha isa prakAra hogAhai ki siddhAnta-pranyoMki vAkyAMsa lekhakamahAdaya- 'ima paMkrima prAcArya mahAgajane yaha bAna banalAI saMkSipta hindI zabdasAgara, pR. 37 hai ki jo bhI aparyAptaka jIva haiM, yA jo bhI
Page #217
--------------------------------------------------------------------------
________________ 204 anekAnta popa, vIra-nirvANa saM0 2465 aparyAptaka deva haiM kyoMki ukta paMktikA sambandha mleccha hote haiM / tattvArtha sUtrakI TIkAoMmeM* zrArya devagatisa hai-unake zrIpamika samyaktva hone ke pA~ca bheda kie haiM--kSetrArya, jAtyArya, karmAya. koI zaGkhA nahIM karanI cAhie, sabhI aparyAptakoM cAritrArya aura darzanArya / jo kAzI, kozala Adi ke aupazAmaka mamyaktva ho sakatA hai| aura apane AryadezoMmeM utpanna hue haiM, ve kSetra Arya haiN| jo ima sidvAntako pAThakoMka hRdaya biThAne ke lie ikSvAku Adi zrAryavaMzameM utpanna hue haiM ve jAti unhoMne dRSTAntampameM kahA hai ki jaise cAritramoha- Arya hai| jo asi, mAsa, kRpi, vidyA, zilpa nIya karmakA upazama karake maraNako prApta honevAle aura vANijyake kAryoko karate haiM tathA jo yajana. jIvoMke aupazabhika mamyaktva honameM koI virodha azvatAmbarasammata umAsvAtike bhAjyameM AyapurupAMka nahIM hai arthAta jima prakAra una jIvaki aupa- 6 bheda batalAe haiM-hotrArya, jAtyAya, kulAya, kamArya mika samyaktva mAnA jAnA hai, usI prakAra sabhI zilyArya aura bhApArya / 15 karmabhUmiyoMmeM, unameM bhI aparyAptakoMke aupazAmaka samyaktva ho sakatA hai|' bharata aura airAvata kSetrake sAr3e paJcIsa sAr3e paccIsa ima Azayasa sArthasiddhikAraka matakA to kacUmara AyadezIma aura videhakSetrake 160 vijayoM meM nikala hI jAtA hai, mAtha hI sAtha jainasiddhAntakI (pichalI bAta 'zrAyA mlecchAzca' sUtra ke kaI mAnyatAoMkI bhI lage hAthoM hatyA ho jAtI ukta bhAjyameM to nahIM pAI jAtI.-sampAdaka ) hai| ataH isa prakAra ke prAzayako dugazaya kahanA hI jo manuSya paidA hote haiM va navArya haiN| prazApanAmatrameM upayukta hogaa| aura dugarAyase jo niSkarSa nikAlA bharatanaM bake sAr3he pazcIma dezoM ke nAma isa prakAra ginAe jAnA hai vaha kabhI bhI tAttvika nahIM ho sktaa| hai-magadha, aGga, baGga, kaliGga, kAzI, kosala, kuru. ataH siddhAnta-pranthoMke AdhAra para to yaha bAta kuzAvarta, pAJcAla. jaGgala. murASTra, videha. vatsa sAbita nahIM hotI ki sabhI manuSya uccagotrI haiN| (kauzAmbI) zANDilya, malaya, vatsa (vairATa pura). varaNa. tathA zrIvidyAnanda svAmIke matasaM bhI yaha bAta darzANa, cedi. siMdhu-sauvIra, zUrasena, bhaga, purivartA, pramANita nahIM hotii| kuNAla, lATa, aura prAdhA kekaya / jo ikSvAku, videha hari, jJAta, kuru, ugra Adi vaMzoM meM paidA hue haiM. ve lekhaka mahodayane zrIvidyAnanda svAmIke matase jAtyArya hai| kulakara. cakravatI, baladeva, vAsudeva, tathA bhI yaha siddha karanekI ceSTA kI hai ki sabhI manuSya anya jo vizuddha kulameM janma lete haiM ve kulArya hai| ucagotrI haiN| svAmI vidyAnandane apane zlokavArtika yajana, yAjana, paThana, pAThana, kRSi, lipi, vANijya, (a03mU037)meM Arya aura mlecchakI paribhASA karate Adise AjIvikA karane vAle karma-Arya hai / bunakara, hae limbA hai-ubaitriodayAdegaryAH, nIcairgotroda- nAI, kumhAra vagairaha jo alpa ArambhavAle aura yAdezca mlecchAH / " arthAta uccatrike udayake sAtha agarhita AjIvikAse jIvana pAlana karate haiM, ve sAtha anya kAraNoMke milanese Arya aura nIca zilpAya haiN| jo ziSTa puruSoMke yogya bhASAmeM yonagotrake udayake sAtha anya kAraNoMke milanese cAla zrAdi vyavahAra karate haiM, ve bhASArya hai / le0
Page #218
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2 kiraNa 3] kyA siddhAntagranthoM ke anusAra saba hI manuSya uccagotrI haiM ? 205 yAjana, adhyayana, adhyApana Adi dharmAcaraNameM yadi unheM mleccha hI batalAnA thA to Aryake bhedoM saMlagna rahate haiM, aise avratI, dezavratI aura mahA- meM kArya bhaMda rakhanekI kyA AvazyakatA thii| nI karma-Arya haiN| jo utkRSTa caritrakA pAlana tathA aisI avasthAmeM bhAratavarSake kisI bhI khaNDa karate haiM ve cAritra-Arya haiM aura samyATa darzana- ko mlecchakhaNDa kahanA hI ajJAnatA hai; kyoMki Arya haiM / lekhakamahodayakA kahanA hai ki-"asi jaba ve sabhI prArya haiM aura isIlie ucagAMtrI bhI mami Adi karma kSetra-Arya aura jAti-Arya hai, to phira becAroMko isa behUda nAmasaM pukArane nA karate hI haiM, taba ye karma Arya mleccha khaNDoMmeM kI vajaha hI kyA hai ? AryoMkI taraha hI ve saba sakala rahanevAle mleccha hI ho sakate haiM, jo Aryoke saMyama dhAraNa kara sakate haiM, unhIMkI taraha kRSi gyamAna upayuktakarma karane lage haiM, imIsa karma Arya Adi kArya karake apanA udarapopaNa karate haiM kahalAte haiN| ye karma-Arya zrIvidyAnandake matAnusAra aura sabhI ucca gAtrI bhI haiM / vidAnanda mlecchoMke uJcagotrI haiM, kyoMki vidyAnandajIne pAryoka ucca- nIcagAMtrakA udaya banalAte haiM aura mleccha gotra kA udaya batalAyA hai| isa prakAra vidyAnanda ra vidyAnanda- paNDodbhavalecchoMko mlekara batalAte haiM, phira bhI mvAmIke manAnamAra bhI yahI pariNAma nikalatA unake matasaM mabhI manuSya uccagotrI siddha ho jAte hai ki antaradvIpajoMke mivAya sabhI manuSya ucca haiM, yaha eka ajIva pahelI hai| amala meM lekhaka gotrI haiN|" yahA~ yaha batalAdanA jarUrI hai ki mahodayako pahale kI hI taraha gaharA bhrama ho gayA svAmI vidyAnandane malecchoMke anta:paja aura karma hai aura usakA eka kAraNa kAryakI samasyAko bhUmija isa prakAra do bheda kie haiM aura yavana na sulajhA sakanA bhI jJAta hotA hai / ata: unake Adiko karmabhUmija mleccha banalAyA hai| nathA isabhramako dUra karane ke lie isa samasyAko lagbaka mahodayane svayaM ima bAnako liyA hai ki mulajhAnA AvazyakapratIta hotA hai| zrIvidyAnanda AcAryane yavanAdikako mlecchakhaNDodbhava mleccha mAnA hai| isapara legyakamahodaya kArya kauna haiM ? se maMga namra prazna hai ki yadi mlecchagyaNDoMmeM utpanna hue mleccha hI kArya haiM to vidyAnanda. maiM upara batalA pAyA hai ki prAcAryoMne Arya pramugva granthakAgane unheM malecchoMke bhadAma kyoM puruSoMke pA~ca bheda ginAye haiM aura mleccha purupoMka ginAyA ? yA to unheM prAyaki bhedAma se kArya do-antIpaja aura karmabhUmija / bharata, gega. bheda nikAla denA cAhie thA, yA phira mlecchoM vata aura videha karmabhUmiyA~ hai, arthAta karma bhUmimaMdAmeM karmabhUmija maleccha nahIM ginAnA cAhie meM kevala bhAryagbagaDa yA mlecchakhaNtu hI mmmithaa| kyoMki jaba mlecchakhaNDodbhava mleccha Arya lita nahIM hai, kintu Arya aura mleccha donoM hI ke bhadoMmeM hI anna na ho jAte haiM. to unheM bhUmiyA~ mammilita haiN| aisI paristhitimeM mlecchoMnlecchoMmeM ginanekI kyA AvazyakatA thI, aura ke antIpaja aura mlecchagyaNDova bheda na
Page #219
--------------------------------------------------------------------------
________________ 206 anekAnta karake antaIpija aura karmabhUmija bheda karanA nirarthaka pratIta nahIM hotaa| arthAta mlecdrakhaNDodbhabake sthAna meM karmabhUmija bheda rakhane se aisA pratIta hotA hai ki mlecdrakhaNDa ke bAhira bhI mleccha pAye jAte haiM aura atabhUta karane ke liye hI mlecchoka bhedoMmeM karmabhUmija bheda ginAyA hai / aba dekhanA yaha hai ki kyA zAstroM yaha bAta pramANita hotI hai ki AryavaNDameM bhI mleccha rahate haiM ? isake liye sabase pahale to jayadhavalA aura labdhisAra-TIkAke una pramAgoMpara hI dhyAna denA cAhiye, jinheM lekhaka mahodaya ne apane lekhameM uddhRta kiyA hai| unameM spaSTa likhA hai ki cakravartI Adike sAtha bahuta AryakhaNDa-madra rahate the| meM jAte haiM aura kA yahA~ ke logoM ke sAtha vaivA hika Adi hojAtA hai| athati ve Arya isa lekha se bhI yaha svagata meM Akara basate haiM aura yahI rIti-rivAjoM ko apanA lete haiM / tathA zrAdipurANa, parva 42 meM, bharata mahArAjane rAjAoM ko upadeza dete hue mlecdrakhaNDoisA mlecchA antaradvIpAyapi kahA hai "svadeze'nakSaramlecchAnprajAtrAyAvidhAyinaH / kulazuddhipradAnAyaiH svasAtkuryAdupakramaiH // 76 // " par3he [paoNpa, vIra- nirvANa saM0 2460 arthAta --yavanAdika karmabhUmija mleccha prasiddha haiM tathA malecchoMke AcArakA pAlana karane ke kAraNa anya bhI bahutase manuSya karmabhUmi mleccha ho jAte haiM / yahA~ para granthakArane yadyapi yaha spaSTa nahIM kiyA hai ki ye mleccha yavana kauna haiM ? kintu zloka ke uttarArddhase aisA pratIta hotA hai ki ve leDA mleccha hI haiM / parantu 'prasiddhA' pada yaha batalAtA hai ki khaDake manuSya una yavanoMse acchI taraha paricita haiM / aura isa paricayakA kAraNa una sava kArya yAnA hI ho sakatA hai / zrutaH hai ki khaNDa meM bhI arthAta -prApake deza meM jo nirakSara likhe ) mleccha prajAko kaSTa dete hI unheM kulazuddhi vagairaha ke dvArA apane meM milA lenA cAhiye / isa ullekha bhI yaha spaSTa hai ki AryakhaNDameM bhI glendra puSa A basate the| tathA, zlokavArtika ( pR0 357) meM karmabhUmija mlecchoko batalAte hue likhA haikarmabhUmibhavA mlecchAH prasiddhA yavanAdayaH / syuH pare ca tadAcArapAlanADu bahudhA janAH // amRtacandra sUrine apane tattvArthasAra meM Arya kA paricaya dete hue likhA hai- kecidrAvyaH aura grIsa Dor3atA AryAH arthAta--jo thAkhaNDa utpanna ho va Arya hai / kintu kucha zakAdika bdha hai| maccha khaNDa meM utpanna honevAle aura anya TrIja saba moDa hai| isa ilokA lekhaka mahodayane bhI udbhuta kiyA hai / kintu unhoMne 'lendra auster' aura 'zakAdayaH ko kramazaH vize * yadi mlecchakhaNDodbhava mleccha hI haiM to yaha kathana amRtacandrAcArya ke viruddha jAyagA: kyoMka unhoMne tattvArthasArake zloka naM0 212 meM, jo Age uddhata hai, zaka yavanAdikako AryakhaNDodbhava batalAyA hai| -sampAdaka !
Page #220
--------------------------------------------------------------------------
________________ kiraNa 3 ] kyA siddhAntamanthoM ke anusAra saba hI manuSya uccagotrI haiM ? 1 aura vizeSya banAkara usakA artha karate hue likhA hai "jo plendrakhaNDoM meM utpanna honevAle zakAdika haiM ve saba mleccha haiM / " kintu isa prakAra artha karanemeM 'kecina' zabdako chor3a denA par3atA hai, jisakA udAharaNa pratyakSameM vartamAna hai kyoMki 'kecina' zabdako sAthameM lene para isa prakAra hotA hai-lekhI utpanna hone vAle kucha zakAdikale haiN| isase lekha meM utpanna honevAle sabhI vyakti lendra siddha nahIM hote, kintu kucha zakAvika hI macchasiddha hote haiM, aura aisA artha karanA Agama bAdhita hai, isase bA0 sUrajabhAnajIko 'keci artha karanA chor3a denA par3A hai. jo ThIka nahIM hai| ataH 'mlecchAH keciDakAvyaH aurA mlecchAH ina donoM pada kI ekame na milAkara svatantra hI rakhanA cAhie / tabhI kevina kI sArthakatA bhI siddha hotI hai aura thAcArya amRtacandrakA lekha pUrvAcAryoka kathana ke pratikula bhI nahIM jaataa| asala bAta yaha hai ki meM utpanna honevAloMko kArya batalAte samaya AcArya mahArAjakI dRSTimeM AryameM Akara basa jAnevAle zakAdika bhI the / ataH spaSTIkaraNa ke lie unhoMne likha mlecchravaNDo AryameM Akara basane vAle svayaM 'AryavaNDodbhava' kahalAte hai-lendrakhaNDodbhava hI kahalAte haiM bhale hI Age calakara unakI santAna khaNDa utpanna honeke kAraNa zrAryakhaNDodrava kahalAe / 'kecit zabdakA artha sAthameM leta hue 'Arya'pada' aura 'lecchAH dAna padake sAtha samAnarUpase sambaddha hai| isake 207 diyA ki kucha zakAdika mleccha haiN| isa prakAra AcArya amRtacandrake lekhase bhI yaha siddha hai ki kArya meM lendra bhI Avasate the / Akara base hue ina homeMse jo mleccha yahA~ke rItirivAja apanAte the aura AryoMkI hI taraha karma karane lagate the ve karmacArya kahe jAne the kyoMki ati utpanna na he neke kAraNa ve nArya nahIM kahe jA sakate the aura jAlyArya to ho hI kaise sakate the| ataH te karma zrArya kahalAte the kintu AryakhaNDa meM vyAkara bhI jo apane puH sainI taMtrAcArako nahIM chor3ate the ve mleccha ke svaccha rahate the| isa prakAra karma Arya kI samasyA saratA sulabha jAtI hai| kinna prAcArya vidyAnandane cArya aura mleccha kI jo paribhASA dI hai, jisapara sampAdaka anekAnna' ne bhI eka TippaNI kI hai. kaha samajasa pratIta nahIM hotI; kyoMki unakI paribhASA ke anusAra to sabhI Arya, bhale hI ve kevala caitrArya ho, uccagotrI aura sabhI ne jinameM kula sAtha AryasvaNTarsa Akara sakalasaMyama dhAraNa kara sakanekI pAtratA rakhate haiM. nIca gotrI Thaharate haiN| astu / kathita pA~ca sivAya zaka pavanAdika loga jina dezake yAdibha nivAsI haiM ve khaNDa ke hI pradeza --zAstra Doke nahIM jaisA ki vivAdApanna lekha meM bhI kahalAte hue prakaTa kiyA gayA hve | ataH zakAdikako art yAkara afne vAle kahanA ThIka nahIM, aura na vaha yAcArya mahodayakA abhiprAya hai| sampAdaka
Page #221
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAnta isa lambI carcA pAThaka jAna sakeMge ki jina mahAna granthoMke AdhAra para bA0 sUrajabhAnujI ne antaradvIpoMke sivAya sabhI manuSyoMko uca gotrI siddha karanekA prayatna kiyA thA, unameM se koI bhI prantha unakI isa navIna khojakA sAtha nahIM denA | unakA yaha prayatna kahA~ taka sarAhanIya hai, isakA nirNaya karanekA bhAra to maiM pAThakoM para hI chor3a denA ucita samajhatA hai| kintu itanA avazya likha denA cAhatA hU~ ki zAstra ke zraddhAnI hoM yA zraddhAnI, donoMna hI zAstra ke sAtha nyAya karanekI ceSTA bahuta kama kI hai / avazya hI aisA karane meM Antarika kAraNa unakI sadAzayatA rahI ho / kintu maiM to ise sabhya bhASA meM pyArakA atyAcAra hI kruuNgaa| aisA hI atyAcAra bAbU sUrajabhAnujIne bhI kiyA hai| vRddhAvasthA meM isa prakAra ke atyAcAra na karane kA unase rodha karate hue meM kevala eka bAta kI aura nA karake isa lekhako samApta karU~gA / [ pauSa, vIra- nirvANa saM0 2465 asara nahIM DAlatA, usake lie usa karmakA udaya honA Avazyaka hai / isIse karmakI tIna dazAe~ batalAI gaI haiM--bandha, udaya, aura sattA / bandhadazA aura sattAdazA meM karma apanA kArya karanemeM azakta rahatA hai| udayakAlameM hI usameM kriyAzIlatA zrAtI hai| ataH gotrakarma bhI apanI udayadazAmeM hI jIvake bhAvoMpara asara DAlatA hai / bAbUjI ne likhA hai jaba nIcagotrakA astitva kevalajJAna prApta hone ke bAda sayogakevalI aura aura prayogakevalI bhI banA rahatA hai aura usase una prApta puruSoM ke saccidAnanda svarUpa meM kucha bhI bAdhA nahIM AtI taba isa bAta koI sandeha nahIM rahatA ki nIca yA usa gotrakarma apane astitva se jIvoM ke bhAvoM para koI asara nahIM DAlatA hai| hai|' lekhaka mahodaya ke isa kathanameM maiM itanA aura jor3a denA cAhatA hai ki yaha vizeSatA kevala gotrakarma meM hI nahIM hai kintu karmamAtra meM hai| kisI bhI karmakA astitvamAtra jIvake bhAvoM vagairaha para koI noTa isa lekha ke lekhaka zAstrIjI mere mitra haiN| lekhameM mujhe mere kartavyakI aura jo unhoMne sAvadhAna kiyA hai, isake liye meM unakA bahuta AbhArI huuN| usI cetAvanI evaM usI sAvadhAnI ke phalasvarUpa, abakAzAdikI anukUlatA na honepara bhI mujhe isa lekha para buddha noTeka lagAne kA parizrama karanA par3A hai / lekha parase yaha jAnakara prasannatA huI ki zrIvidyAnandAcArya ke Arya-mleccha-viSayaka jisa svarUpakathanako maiMne sadoSa batalAyA thA use Apane bhI sadoSa hI svIkAra kiyA hai tathA usakI sadopatAko thor3A vyakta bhI kiyA hai| isase sampUrNa mlecchoM athavA mlecchamAtra ke nIcagotrI hone kI jo eka samasyA khar3I huI thI usakA hala hotA huA najara AtA hai| sAtha hI, sampUrNa Aya tathA AryamAtrake uccagotrI hone meM bhI rukAvaTa paidA honI hai| aura isa taraha yaha bAta sAmane AtI hai ki kisIkA zrArtha athavA mleccha honA bhI U~ca-nIca gotrakA koI paricAyaka nahIM hai / athavA dUsare zabdoM meM yo kahiye ki yadi prAyameM hI U~cagotrakA vyavahAra mAnA jAya to vaha TIka
Page #222
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2 kiraNa 3] kyA siddhAntagranthoM ke anusAra saba hI manuSya uccagotrI haiM ? 206 nahIM hai / isI taraha mlecchoMmeM hI nIcagotrakA isa lekha ke bhejanele kaI roja pahale zrApako mila vyavahAra mAnanA bhI ThIka nahIM hai| acchA hotA cukI hogI tathA AvazyakatA honepara zrApa aura yadi zAstrIjI dhavalasiddhAntake AdhAra para likhe bhI kucha dinake liye isa lekhakA bhejanA roka hue. mere usa legvakA bhI vicAra sAthameM kara sakate the| usa lekhapara ApakA vicAra AjAne DAlate jo 'U~cagAtrakA vyavahAra kahA~ ? isa para mujhe bhI prakRta vipayapara vicAra karanekA zIrSakake sAtha 'anekAnta'kI dUsarI kiraNama prakA- yatheSTa avasara milatA / zrAzA hai zAstrIjI aba zita huA hai| kyoMki Apake isa legyaviSayakA-. ukta lembapara bhI apanA vicAra zIghra bheja dene kI samasta karmabhUmija manuSyoM ke siddhAntayanthAnusAra kRpA kreNge| U~cagotrI honake vicArakA- usa lekhake sAtha pUrA -smpaadk| pUrA sambandha hai| anekAntakI uttaH kiraNa bhI 'samRddha avasthA to namratA aura vinayakI vimphUrti kage, lekina hIna sthitike samaya mAna-maryAdAkA pUga khayAla rakavA / ' 'jamInakI khAmiyatakA patA usameM ugane vAle paudhese lagatA hai; ThIka isI taraha, manuSyake mugvase jo zabda nikalate haiM unase usake kulakA hAna mAlUma ho jAtA hai|' 'acchI maMgatase bar3hakara AdamIkA sahAyaka aura koI nahIM hai| aura koI bhI cIz2a itanI hAni nahIM pahuMcAtI jitanI ki burI saGgata / ' -nimbllvr|
Page #223
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2.10 pRSTa 186 kA zeSa aura dI hai aura rAjadhAtika anta kA artha 'sevyante' bhI diyA hai / yadyapi yaha Arya zabdakI nimakti hai-lakSaNa nhiiN| phira bhI isake dvArA itanA prakaTa kiyA gayA hai ki jo guNoMka dvArA tathA guggiyoMka dvArA sevA kiye jAeM prApta ho vA apanAe jAne ke saba 'Arya' haiN| aura isa taraha guNIjana tathA sujana jinheM apanA ve aguNI bhI saba Arya Thaharate haiM / zakayanAdi kAphI guNIjana hote haiM--bar3e bar3e vidvAna rAjA tathA rAjasattA calAne vAle maMtrI zrAdika bhI hote haiM ye saba sArya tthhreNge| aura jina guNahInoM tathA anakSara mlecchoko AdipurANake nimna vAkyAnusAra kula zuddhi vyAdike dvArA Arya loga bhI NAGAR anekAna [dIpa, bIra-nirmANasaM0 2465 apanA leMge, ve bhI Arya hojAyeMgasvadeze'nakSaramlecchAna prajAvAdhAvidhAyinaH / kulazuddhipradAnAyaiH svasAtkuryAdupakramaiH // isase Arya-lekI samasyA sulajhane ke bajAya aura bhI jyAdA ulajha jAtI hai| ataH vidvAnoM nivedana hai ki ve isa samasyAko hala karane kA pUrA prayatna kareM-- isa bAtako khoja nikAleM ki vAstava meM 'Arya' kise kahate haiM aura kise ? donoMkA vyAvartaka lakSaNa kyA hai ? jisase saba gar3abar3a miTakara mahaja meM hI sabako Arya aura mlecchakA parijJAna hosake / vIra sevA mandira saramAtrA. tA0 17-12-1638 kamanIya kAmanA [ 0 upAdhyAya kaviratna zrI amaracandra jI ] [zArdUlavikrIDita] pApAcAra na eka bhI jagata meM, hove kahIM bhI kabhI ; baDe, bAla, yuvA tathA ati ho, dharmaka premI sabhI / pRthvI kA hara eka martya pazu se pAtre pAmara sAkSAt bane devatA; pApamUrti jagatI, svarloka se zreSThatA /
Page #224
--------------------------------------------------------------------------
________________ Searereererep Reserrera? Pererererererererarererererererary lekhaka: arerarerarera sAmAjika pragati Careererererani jaina samAja kyoM miTa rahA hai? ayodhyAprasAda goyalIya (kramAgata ) feee &eererererere.3 ca nadharmake mAnya granthoM meM itanA spaSTa aura jisake kAraNa koI bhI bAharI AdamI usake "vizada vivecana honepara bhI usake anu- pAma taka AnekA sAhasa nahIM krtaa| yAyI Aja itane saMkIrNa aura anudAra vicArake yaha ThIka hai ki aparAdha karane para daNDa diyA kyoM haiM ? isakA eka kAraNa to yaha hai ki, varta- jAya-isameM kimIko vivAda nahIM; parantu daNDa mAnameM jainadharma ke anuyAyI kevala vaizya raha gae denekI praNAlI antara hai / eka kahate haiM-apa haiM, aura vaizya gvabhAvataH kRpaNa tathA qImatI vastu- gadhIko dharmase prathaka kara diyA jAya, yahI usakI ko prAyaH chapAkara rakhanevAle hote haiN| isalie sajA hai, usake saMsargase dharma apavitra ho jaaygaa| prANoMse bhI adhika mUlyavAna dharmako khudakaM upa- dusare kahate haiM- jaise bhI bane dharma-cyutako dharma yogameM lAnA nathA dUsaroMko denA to dUra, apane meM sthira karanA cAhie, jisase vaha punaH sanmArga bandhoMse bhI chIna-jhapaTa kara umaM tijorImeM banda para laga jAya / aisA na karanese anAcAriyoMkI rakhanA cAhate haiN| unakA yaha moha aura mvabhAva maMkhyA bar3hatI calI jAyagI aura phira dharma-niSThoMunheM itanA vicAranekA zravamara hI nahIM detA ki kA rahanA dUbhara ho jaaygaa| bhalA jisa pratimA marUpI sarovara banda ragvanese zuSka aura durgandhita kA gandhodaka lagAnese apavitra zarIra pavitra hote hojaaygaa| vaizyoMmeM pUrva jainasaMghakI bAgaDora haiM, vahI pratimA apavitroMke chUnese apavitra kyoMkara kSatriyoMke hAthameM thii| ve svabhAvata: dAnI aura ho sakatI hai? jisa amRtameM maMjIvanI zakti udAra hote haiN| isalie unhoMne jainadharma jitanA vyApta hai. vaha rogIke chUnesa vipa kaise ho sakatA dusarAMko diyA utanA hI usakA vikAsa huaa| hai ? rogIke lie hI to amRtakI AvazyakatA hai| bhAratakaM bAhara bhI jainadharma skhUba phalA phuulaa| jaina- pArasa patthara loheko sonA banA sakatA hai-lohe dharmako jabase kSatriyoMkA Azraya haTakara vaizyoMkA ke mparzase svayaM lohA nahIM bntaa| Azraya milA, tabase vaha kSIrasAgara na rahakara gA~va kheda hai ki hama saba kucha jAnate hue bhI kA pokhara-tAlAba bana gayA hai| usameM bhI sAmpra- andha praNAlIkA anusaraNa kara rahe haiN| eka ve dAyika aura pArTiyoMke bheda-upabheda rUpI kITA- bhI jAtiyA~ haiM jo rAjanaitika aura dhArmika adhiputrAne maDA~da ( mahAdurgandhi ) utpA karadI hai, kAra pAneke lie hara prakArake prayatna aura hareka
Page #225
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta [popa, vIra-nirvANa saM0 2465 DhaMgase dRmarI ko apanAkara apanI saMkhyA bar3hAnI kiyA hai aura miTAnekA kalaMka unake sara mar3hA jArahI haiM, aura eka hamArga jAti hai jo bar3hanA to jAyagA, jinhoMne lAkhoM bhAiyoMko jAti-cyuta dUra nirantara ghaTatI jArahI hai| bhAratake mAna karake dharma-vimukha kara diyA hai aura rojAnA kisI karor3a akRtoMkI jaba hindu-dharma chor3a denekI na kisI bhAIko samAjase bAhara nikAla rahe haiM ! aphavAha ur3I to, mimrasaM musalamAna, amerikAse hAyara anokhe daNDa-vidhAna !!: tanika kisI ImAI, jApAnase bauddha aura paMjAvasa sigya prati- sa jAne yA anajAnemeM bhUla huI nahIM ki vaha nidhi achUtAMka pAma pahu~ca aura sabane apane samAjase prathaka ! mandirameM darzana karate hue UparasaM apane dharmoM meM unheM dIkSita karanekA prayatna kiyA, kavRtarakA aNDA girA nahIM ki upasthita saba kintu jainiyoMkI orase pratinidhi pahu~canA to darzanArthI jAtise khArija ! gAr3hIvAnakI asAvadarakinAra, aisI zrAzA ragbanA bhI vyartha sAbita dhAnIse pahiye ke nIce kuttA dabakara mara gayA aura hushraa| gAr3I meM baiThI huI mArI mavAriyA~ jAtisa cyuta ! lekhAnusAra jaina-samAjasa 22 jainI pratidina krodhAvezameM zrI kueM meM girI aura usake kuTumbI ghaTate jArahe haiM aura hama ufa taka bhI nahIM karate- jAtise khArija ! kisI purupane kisI vidhavA capanApa mAmyabhAvase dekha rahe haiN| eka bhI maha- yA madhavA zrIpara dopAropa kiyA nahIM ki usa mI dharmAkaM ghaTane para jahA~ hamArA kalejA tar3apa uThanA sahita sAre kuTumbI samAjase bAhara !! cAhiye thA-jaba taka usakI pUrti na karaleM taba ___ ukta ghaTanAe~ kapolkalpita nahIM, bundelakhaNDa meM. taka caina nahIM lenA cAhiya thA-vahAM hama nizceSTa madhyapradezameM, aura rAjapUnAnemeM. aise badanasIva baiThe hue haiM. ! deviyoMke apaharaNa aura purupoMke rojAnAhI jAtisa nikAle jAte haiN| kAraja yA dharma-vimugya honeke samAcAra nitya hI sunate haiM nuktA na karane para athavA paMcoMsa dveSa hojAne para aura mara dhunakara raha jAte haiM ! maca bAta to yaha bhI samAjase prathaka honA par3atA hai| svayaM lekhaka hai ki ye maba kANDa aba itanI adhika saMkhyA ne kitanIhI aisI kula-badhuzrAMkI zrAtma-kathAe~ munI hone lage haiM ki unameM hameM koI navInatA hI dikhAI haiM jo samAjake atyAcArI niyamoMke kAraNa dUsaroM ke nahIM detI-hamArI prAgve aura kAna ina saba bAtoM ___ gharoM meM baiThI huI Ahe bhara rahI haiM / jAni-bahiSkAra ke dekhane sunaneke abhyasta ho gae haiN| ke bhayane manuSyoMko nArakI banA diyA hai| isI jaina-samAjakI isa ghaTatIkA jimmevAra kauna bhayake kAraNa bhrUNa hatyAe~, bAla hatyAeM Atmahai ! jainasamAjake miTAnekA yaha kalaGka kisake sira mar3hA jAyagA ? vAstavameM jaina-samAjakI ghaTatI hatyAe~ jaise adharma kRtya hote haiN| tathA niyAM ke jimmevAra ve haiM, jinhoMne samAjakI utpAdana aura puruSa vidharmiyoMke Azraya takameM jAneko zaktiko kSINa karake usakA utpatti srota banda majabUra hote haiN|
Page #226
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2 kiraNa 3] jaina-samAja kyoM miTa rahA hai ? 213 saca hai sthagita karadenAhI buddhimattA thii| usa samaya rAjyanazA pilAke girAnA to sabako pAtA hai| dharma-brAhmaNadharma-janatAkA dharma bana gayA / maz2A to jaya hai ki giratoMko thAmale sAqI // usakI saMskRti zrAdikA prabhAva jainadharma para par3anA -kabAla avazyambhAvI thaa| bahusaMkhyaka, balazAlI aura girate huoMko Tokara mAra denA, musIvatajadoMko rAjyasattA vAlI jAtiyoM ke AcAra-vicArakI chApa aura carkA lagA denA, bAaiboMko aiva lagAdenA, bhUle anya jAtiyoM para avazya par3atI hai| ataH jaina samAjameM bhI dhIre-dhIre dhArmika-saMkIrNatA evaM huoMko gumarAha kara denA, nazA pilAke girAdenA, AsAna hai aura yaha kArya to prAyaH sabhI kara sakate anudArutAke kusaMskAra ghara kara ge| usanebhI haiM; kintu panita hote hue-giratehue-ko samhAla dIkSA-praNAlIkA parityAga karake jAtivAhiSkAra jaise ghAtaka avaguNako apanAliyA ! jo siMha lenA, bigar3ate hueko banAdenA, dharma-vimukhako dharmArur3ha karanA, biglokA hI kAma hai| aura yahI majabugna bher3oMmeM milA thA, yaha sacamuca apaneko viralepanakA kArya jainadharma karatA rahA hai / tabhItI bher3a samajha baiThA !! vaha patita-pAvana aura azaraNa zaraNa kahalAnA vaha samayahI aisA thA usa samaya aisAhI rahA hai| karanA cAhie thA; kintu aba vaha mamaya nahIM hai| ___ jaba jaina dharma ko rAja-pAzraya nahIM rahA aura aba dharma ke pramAgmeM kisI prakAra kA khatarA nahIM isake anuyAyiyoMko cuna-cuna kara satAyA gyaa| hai| dhArmika pakSapAna aura maz2ahabI dIvAnagIkA unakA astitva khatare meM par3a gayA, taba nava-dIkSita samaya bhgyaa| aba haraeka manuSya satyako khoja karanekI praNAlIko imalie sthagita kara diyA gayA, meM hai| bar3I saralanAsa jainadharmakA prasAra kiyA jA tAki rAjadharma- pApita jAtiyA~ adhika kSabhina na sakatA hai / imasa acchA anukUla samaya phira nahIM hAna pAe~ aura jainadharmAnuyAyiyoM se zUdroM tathA prApta ho sktaa| jitane bhI samAjase vahiSkRta mnanchoM jaisA vyavahAra na karane lageM-nAstika samajhe jA rahe haiM, unheM gale lagAkara pUjA-prakSAla aura anArya jaise zabdAMsa to ve pahale hI alaMkRta kA adhikAra denA cAhie / aura nava-dIkSAkA kie jAte the / ataH patita aura nimna zreNIke purAnA dhArmika gviAja punaH jArI kara denA cAhie / lie to darakinAra jainetara ucca varga ke lie bhI jaina- vartamAnameM sarAka, kalAra Adi kaI prAcIna dharmakA dvAra banda kara diyA gayA ! dvAra banda na jAtiyA~ lAgyoMkI saMkhyA meM haiN| jo pahale jaina thIM karate to aura karate bhI kyA ? janoMko hI balAna aura aba marduma zumArI meM jaina nahIM likhI jAtI jainadharma chor3ane ke lie jaba majabUra kiyA jArahA ho, haiM; unheM phirase jainadharmameM dIkSita karanA caahie| zAnoMko jalAyA jA rahA ho, mandirIko vidhvaMsa inake alAvA mahAvIrake bhakta aise lAkhoM gujara kiyA jA rahA ho / taba nava-dIkSA-praNAlokA mIne Adi haiM jo mahavIra ke nAmapara jAna desakate
Page #227
--------------------------------------------------------------------------
________________ 214 anakAnta [pauSa, vIra-nirvANa saM0 2465 - haiM; kintu vaha jainadharmase anabhijJa haiM ve prayatna bAlA hai / jidhara bahumata hai udharahI satya samajhA karane para---unake gA~voMmeM jaina rAtripAThazAlAe~ jA rahA hai| paMjAba aura baMgAlameM muslima minisTrI kholane para-ve AsAnIse jaina banAe jA sakate hai, muslima bahumata hai to hiMduoMke adhikAroMko haiN| hamAre mandiroM aura saMsthAoMmeM lAkhoM naukara kucalA jArahA hai; jahA~ kA~gresakA bahumata hai vahA~ rahate haiM; magara vaha jaina nahIM haiM / jainoMko chor3akara usakA bolabAlA hai / jinakA almamata hai ve saMsArake pratyeka dhArmika sthAnameM usI dharmakA kitanAhI cIkheM cillAe~, unakI sunavAI nahIM ho anuyAyI raha sakatA hai; kintu jainoMke yahA~ ho sktii| isalie sabhI apanI jAti-saMkhyA unakI kaI puzteM guz2ara jAne para bhI ve ajaina bana bar3hAne meM lage hue haiN| samaya rahate hameM bhI ceta jAnA hue haiN| unakI kabhI jaina banAnekA vicAra taka cAhie | kyA hamane kabhI socA hai ki jisa taraha nahIM kiyA gyaa| jala meM rahakara machalI pyAsI par3I hindu-musalamAnoM yA sikkhoM ke sAmpradAyika saMgharSa hote rahate haiM yadi usI prakAra koI jAti jina jAtiyoMke hAthakA chatrA pAnI pInA hameM miTAneko bhir3a baiThI taba usa samaya hamArI adharma samajhA jAtA hai, unameM loga dhar3Adhar3a milate kyA sthiti hogI ? vahI na ? jo Aja yahUdiyoM jA rahe haiN| phira jo jaina samAja khAna-pAna rahana aura anya alpasaMkhyaka nirbala jAniyoMkI ho rahI sahanameM zrAdarza hai, una hai aura aneka AkarSita hai| ataH hameM anya logoMkI taraha apanI eka aisI usake pAsa sAdhana haiM, mAthahI jainadharma jaisA musaMgaThita saMsthA kholanI cAhie jo apane logoM sanmArga pradarzaka dharma hai taba usameM sammalita hone ko saMrakSaNa evaM sthitikaraNa karatI huI dUsaroMko meM loga apanA saubhAgya kyoM nahIM samajheMge ? jainadharmameM dIkSita karanekA mAtizaya prayatna kre| jamAnA bahuta nAjuka hotA jA rahA hai| sabala tAki hama pUrNa utsAha evaM dRr3ha saMkalpake sAtha nibaloMko khAe jA rahe haiN| bahu saMgyaka jAtiyA~ kaha sake .. alpa saMkhyaka jAtiyoM ke adhikAgeko chInane Aja jo hamase jiyAdA vo kala kama hoNge| aura unheM kucalanemeM lagI huI haiN| bahumatakA bola jaba kamara bAMdhake uTheMga harmA hama hoMge // le cuke a~gar3AiyA~ ai gesuo vAlo uttho| nUra kA tar3akA huA, ai zava ke matavAlo uTho / / -"barka" dehlbii|
Page #228
--------------------------------------------------------------------------
________________ prabhAcandrake samayakI sAmagrI dvitIya lekha] / lekhaka-paM. mahendrakumAra nyAya-zAstrI.] vyomazivAcAryakA samayAdika rAjazekharane prazastapAdabhASyakI 'kandalI' avazya likhA hai; kyoMki usI prazasti-zilAlekha 'TIkAkI paMjikA' meM prazastapAdabhASyakI meM atyanta spaSTatAse yaha ullekha hai ki- 'inake cAra TIkAoMkA isa krama nirdeza kiyA hai-- vacanoMkA khaNDana Aja bhI bar3e bar3e naiyAyika sarvaprathama vyomavatI' (vyomazivAcArya), nahIM kara sakate / ' myAdvAdaratnAkara Adi granthoM meM natpazcAt 'nyAyakandalI' ( zrIdhara ), tadanantara purandarake nAmase kucha vAkya uddhRta milate haiM, 'kiraNAvalI' ( udayana ) aura usake bAda sambhava hai ve purandara ye hI hoN| ina purandagguruko 'lIlAvatI' ( zrIvatsAcArya ) / patiAparyAlocanAsa avantivarmA gajA upendrapurase apane dezako le bhI rAjazekharakA yaha nirdezakrama maMgata jAna par3atA gayA / avantivarmAne inheM apanA rAjyabhAra mauMpa hai| isa lekhameM hama vyomavatIke racayitA kara zaivadIkSA dhAraNa kI aura isa taraha apanA vyomazivAcArya ke viSayameM kucha vicAra prastuta janma saphala kiyaa| purandaggumane mattamayarapurameM karate haiN| eka bar3A maTha sthApita kiyaa| dRsaga maTha raNipadravyomazivAcArya zaiva the / apanI guru parampaga pugmeM bhI inhoMne sthApita kiyA thaa| purandaragunakA tathA vyaktitvake viSayameM svayaM unhoMne kucha bhI kavacaziva aura kavacazivakA sadAziva nAmaka nahIM likhaa| para raNipadrapura rAnoda, vartamAna ziSya huzrA, jo ki raNipadra nAmake tApasAzrama nArodanAma kI eka vApI-prazasti * se inakI guru. meM tapa: mAdhana karatA thaa| sadAzivakA ziSya paramparA tathA vyaktitva-viSayaka bahutasI bAte hRdayeza aura hRdayezakA ziSya vyomaziva huA, mAlUma hotI haiM, jinakA kucha sAra isa prakAra hai- joki acchA prabhAvazAlI, utkaTa pratibhAsampanna ___ kadambaguhAdhivAsI munIndra ke zahamaThikAdhi- aura samartha vidvAna thaa|' vyomazivAcAryake prabhAvapati nAmaka ziSya the, unake terambipAla, terambi- zAlI hAnekA sabase bar3A pramANa yaha hai ki pAlake aAmardakatIrthanAtha aura bhAmardakatIrthanAtha- inake nAmase hI vyomamantra pracalita hue the / 'ye ke purandaraguru nAmake atizaya pratibhAzAlI / ____x yasyAdhunApi vibudhairitikRtyazaMsi, vyAhanyate tArkika ziSya hu' / purandaragumane koI anya na vacanaM nayamArgavidhiH // *prAcIna lekhamAlA di. bhAga, zilAlekha naM. "asya vyomapAdadimantra racanAkhyAtAbhidhAnasya 108 / c|"-baapiiprshstiH
Page #229
--------------------------------------------------------------------------
________________ 216 anekAnta [pauSa, vIra-nirvANa saM0 2465 sadanuvAnaparAyaNa, mRdu-mitabhASI, vinaya-naya- apane nagarameM legayA thA / avantivarmAke cA~dIke saMyamake adbhatamthAna tathA apratima pratApazAlI the| sikkoM para vijitAvaniravanipatizrIavantivarmA inhoMne raNipadrapurakA tathA raNipadamaTakA uddhAra divaMjayati" likhA rahatA hai tathA saMvata 250 par3hA evaM sudhAra kiyA thA aura vahIM eka zivamandira gayAhe * / yaha saMvata saMbhavata: gupta-saMvata hai| tathA vApIkA bhI nirmANa kagayA thA / ' usI vApI. DA0 phalITa ke matAnumAra guptasaMvata I0 sana 320 para ukta prazamti bur3hI hai| kI 26 pharvarI ko prArambha hotA hai + / ataH 570 ___ inakI vidvattAka viSayamaM zilAlekhake ye I0 meM avantivarmAkA apanI mudrAko pracalita karanA zloka paryApta hai itihAsasiddha hai / isa samaya avantivarmA rAjya "siddhAnteSu maheza epa niyatA nyAyakSapAdo muniH| kara rahe hoMge tathA 570 I0ke AsapAsa hI ve gabhIra ca kaNAzinastu kaNabhukzAstre zrutau jaiminiH // purandagguruko apane rAjyameM lAe hoMge / ye sAravye nalsamatiH svayaM ca kapilo lokAyate sdguruH| avantivarmA maukharI vaMzIya rAjA the / zaiva hone buddho buddhamate jinoki jinaH ko bAtha nAya kRtI // ke kAraNa zivopAsaka purandaraguruko apane yahA~ yadbha taM yadanAgataM yadadhunA kiMci cadraca (taM) taM / lAnA bhI inakA ThokahI thaa| inakaM samaya-saMbandhameM samyagdarzanasampadA tadagvila pazyan pramayaM mahat / / dRsarA pramANa yaha hai ki -vaisavaMzIya rAjA harSavarddhanasarvazaH sphuTamaipa kApi bhagavAnanyaH kSitI sN(sh)krH| kI choTI bahina rAjyazrI avantivarmAkaM putra dhattaM kintu na zAnnadhIviSamahagraudraM vapuH kevalam // " grahavAko vivAhI gaI thii| harpakA janma I0560 inameM batalAyA hai ki vyomazirAcArya-zaiva meM huA thaa| rAjyazrI usasaM 1 yA 2 varSa choTI siddhAntameM svayaM zira, nyAyameM akSapAda, thii| grahavarmA hapase 5-6 varSa bar3A jahara hogaa| vaizeSika zAstramaM kaNAda, mImAMmAmeM jaimini, anaH usakA janma 584 I. ke karIbakA mAnanA sAMkhyameM kapila, cArvAka-zAmeM bRhaspati, cAhie / rAjyakAla 600 se 606 naka rahA hai| buddhamatameM yuddha nathA jinamana meM svayaM jinake samAna avantivarmA kA yaha ikalautA lar3akA thaa| ataH the| adhika kyA: anItAnAgatavartamAnavartI yAvata mAlUma hotA hai ki 584 ma athAna antivamA prameyoMko apanI mamyagdarzanasampattima spaSTa dekhane kI DhalatI avasthA meM yaha paidA huA hogaa| astuH jAnane vAle sarvajJa the aura aisA mAlUma hotA thA yahA~ to itanA hI prayojana hai ki 570 I. ke ki mAtra vipamanatra (tRtIyanatra ) tathA raudrazarIra zrAsapAsa hI avantivA purandarako apane yahA~ ko dhAraNa kie binA ve pRthvI para dUsare zaGkara legae the| bhagavAna hI avatare the / inake gaganeza, vyomazambhu, vyomeza, gaganazazimoli zrAdi nAma bhI the| ___ *dekho, bhAratake prAcIna rAjavaMza. dvi0 bhA0 pR0375 / zilAlekhake AdhArasaM samaya-vyomazivaka dekho, bhArata ke prAcIna rAjavaMza. dvitIya bhAga pUrvavartI caturthaguma purandarako avantivarmA rAjA pR0 229 /
Page #230
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2 kiraNa 3] prabhAcandrake samayakI sAmagrI 017 ___ yadyapi sanyAsiyoMkI ziSya-paramparAke lie kA ve isa taraha jora dekara ullekha karate haiM, taba pratyeka pIr3hIkA samaya 25 varSa mAnanA Avazyaka ukta kalpanAko sthAna hI nahIM miltaa| nahIM hai kyoMki kabhI kabhI 20 varSameM hI zipya vyomavatI kA antaH parIkSaNa vyomavatI praziSyoM kI paramparA cala jAtI hai| phira bhI yadi (pR0 306,307,680 ) meM dharmakIrtike pramAgApratyeka pIr3hI kA samaya 25 varSa hI mAnA jAya to vArtika (2.11. 12 tathA 1-68.72) se kArikApa bhI vyomazivakI adhikase adhika uttarAvadhi I. uddhRta kI gaI haiN| isI taraha vyomavatI (pR.617) sana 670 se Age nahIM jA sktii| meM dharmakIttike henuvindu prathamaparika "DigiDaka dArzanikagranthoMke AdhArasaM samaya-vyoma- rAgaM parityajya akSiNI nimIlya" ima vAkyakA ziva svayaM hI apanI vyomavatI TIkA (10 362)meM prayoga pAyA jAtA hai| isake atirika aura bhI zrIharSakA eka mahatvapUrNa DhaMgasaM ullekha karate haiN| bahutasI kArikA pramANavArtikakI uddhana dekhI jAtI hai| yathA vyomavatI ( pR. 561,562 ) meM kumArilaka ___"ataeva madIyaM zarIraminyAdi pratyaye mImAMsA zlokavArnikama aneka kArikApana pyAnmAnugagamadbhAve'pi Atmano'vaccheda- haiN| vyomavatI ( pR0 126 ) meM udotakarakA nAma katvam / zrahapaM devakulamiti jJAne zrIharSamyeva liyA hai / bhatRhari ke zabdAbaina darzanakA (pR020ca) ubhayatrApi bAdhakamadbhAdhAna, yatra hyanugaga khaNDana kiyA hai aura prabhAkara ke smRtipramApavAdakA bhI ( pR0 440 ) gvaMDana kiyA hai| madbhAve'pi vizepaNanve bAdhakamamti natrA inameM bhata hari dharmakIni, kumArila tathA vacchedatvameva kalpyate iti / asti ca prabhAkara ye saba prAya: samamAyika aura ImAkI zrIharSamya vidyamAnanvama / aAnmani karna tva- sAtavIM zatAbdike pUrvArddha ke vidvAna hai| unAtakara karaNatvayogasambhava ini baadhkm...|" chaThI zatAbdika vidvAna haiN| ata: vyAzivaka dvArA ina samamAmAyaka evaM kiMcitpUrvavarmI vidvAnoM yadyapi ima mandarbha kA kucha pATha dRTA mAlUma kA ullegba tathA samAlocanakA honA maMgana hI hai| hotAhai phirabhI'astica zrIharSasya vidyamAnatvama' yaha vAkya myAma naurasa dhyAna dene yogya hai / isase vyomabatI ( pR0 15 ) meM vANakI kAdambarIkA ullaMgva hai / vAgaNa harpakI mabhAke vidvAna the, anaH sAphamAlUma hotA hai ki zrIharpa (05-117A.D. rAjya ) vyomazivake samayameM vidyAmAna the| yadyapi isakA ullegya bhI honA TIka hI hai| yahAM yaha kahA jA sakatA hai ki vyAmaziva zrIharSa vyAmavanI TIkAkA ullegya karanevAle paravartI granthakAraoNma zAnnacita, vidyAnanda, vAcaspani, ke bahuta bAda hokara bhI aisA ullaMgya kara sakate haiM; prabhAcandra, zrIdhara. jayaMta. udayana, vAdigaja, vAdiparantu jaba zilAlekhama unakA mamaya I0 mana devamUri, gugaNaratna, mirpi nathA hemacaMdra vizeSarUpa67. se Age nahIM jAtA tathA zrIharSakI vidyamAnatA saM ullekhanIya haiM /
Page #231
--------------------------------------------------------------------------
________________ 218 anekAnta zAMtarakSitane vaizepika-sammata paTapadArthoMkI parIkSA ko hai| usameM prazastapAdake sAtha hI sAtha zaMkarasvAmI nAmaka naiyAyikakA mata bhI ve pUrvapakSarUpa se upasthita karate haiM / paraMtu jaba hama dhyAnase dekhate haiM to unake pUrvapakSa meM prazastapAdavyomavatIke zabda spaSTatayA apanI chApa mArate hue naz2ara Ate haiN| (tulanA - tatvasaMgraha pR0 206 tathA vyomavatI pR0 343 / ) tatvasaMgrahakI paMji kA ( pR0 206 ) meM vyomavatI ( pR0126 ) ke svakArAsamavAya tathA sattAmamatrAyarUpa utpatti ke lakSaNakA ullekha hai| zAntarakSita tathA unake zivya kamalazIlakA samaya I0kI AThavIM zatAbdi kA pUrvArddha hai / (dekhA, tapakI bhUmikA pR0 xevi) vidyAnanda AcArya ne apanI zramaparIkSA ( pR0 26) meM vyomavatI TIkA ( pR0 107 meM samavAyake lakSaNakI samastapadakRtya uddhRta kI hai| 'dravyavopalakSina samavAya dravyakA lakSaNa hai' vyomavatI ( pR0 146 ) ke isa mantavyakI samAlocanA bhI Apta parIkSA ( pR0 6 ) meM kI gaI hai [pauSa, vIra- nirvANa saM0 2460 zrapramANamAnanekA samarthana kiyA hai, sAthahI pR0 65 para vyomavatI ( pR0 556 ) ke phalavizeSaNapakSako svIkArakara kArakasAmagrIko pramANa mAnane ke siddhAntakA anusaraNa kiyA hai| jayantakA samaya hama apane pahale lekha meM IsAkI natramI zatAbdikA prathamapAda siddha kara Ae haiN| vAcaspati mizra apanI tAtparyaTIkA ke pR0 108 para pratyakSalakSagaNasUtra meM 'yataH' padakA adhyAhAra karate haiM tathA pR0 102 para liMgaparAmarza jJAnako upAdAna buddhi kahate haiN| vyomavatITIkAmeM pR0 556 para yataH' padakA prayoga pratyakSalakSaNa meM kiyA hai tathA pR0 561 para liMgaparAmarza jJAnako hI upAdAnabuddhi kahA hai| vAcaspati mizrakA saya 841 A.D. hai / jayantakI nyAyamaMjarI ( pR0 23 ) meM vyoma vatI ( pR0 625 ) ke anarthajanyAna smRti-siddhAntako prabhAcandra AcAryane mokSanirUpaNa ( prameyaka malamArtaNu pra0 zrAtmasvarUpanirUpaNa ( nyAyakumuda candra pR0 346, prameyaka malamA0 pR0 26, samavAyalakSaNa ( nyAyakumu0 pR0 265, prameyakamalamA0 pR0 182 Adi meM vyomavatI ko liyA hai ( dekho vyomavatI pR0 20 se, 363, 107 ) | svasaMvedana siddhimaM vyomavatI jJAnAntaravedyajJAnabAdakA khaMDana bhI kiyA hai| zrIdhara tathA udayanAcAryane apanI kandalI ( pR0 4 ) tathA kiraNAvalI meM vyomavatI ( pR0 20 ka) ke 'navAnAmAtma vizeSaguNAnAM santAno' tyantamucchidyate santAnatvAt yathApradIpasantAnaH / isa anumAna ko 'tArkikAH' tathA 'AcAryAH' zabda uddhRta kiyA hai| kandalI ( pR020) vyaktI ( pR0 146 ) ke 'dravyatvopalakSitaH samavAyaH dravyatvena yoga:' isa matakI AlocanA kI gaI hai| isI taraha kandalI ( pR0 18 ) meM vyomavatI ( pR0 126 ) ke 'zranityatvaM tu prAgabhAva pradhvaMsAbhAvopalakSitA vastusattA / ' isa anityatva ke lakSaNakA svaNDana kiyA hai / kandalI ( pR0 200) vyomavatI ( pR0 563 ) ke 'anumAna - lakSaNameM vidyAke sAmAnyalakSaNakI anuvRtti karake saMzayAdikA vyavaccheda karanA tathA smaraNa ke vyavaccheda
Page #232
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2 kiraNa 3] prabhAcandrake samayakI sAmagrI - - ke lie 'dravyAdiSu utpadyate' isa padakA anuvartana sana 650 se 670 taka anumAna karate hai| yadi ye karanA' ina do matoMkA samAlocana kiyA hai| AThavIM yA navamIM zatAbdike vidvAna hote to kandalIkAra zrIdharakA samaya vyadhikadazottaranava- apane samasAyika zaMkarAcArya, zAntarakSita jaise zatazakAnde' padake anusAra 113 zaka arthAta vidvAnoM kA ullekha avazya krte| hama dekhate haiM 661 I0 hai / aura udayanAcAryakA samaya 184 I. ki-vyomaziva zAMkaravedAntakA ullekha bhI nahIM karate tathA viparyaya jJAnake viSayameM alaukArthavAdirAja apane nyAyavinizciya-vivaraNa khyAti, mmatipramoSa AdikA khaNDana karane para bhI (likhita pR0 111 / / . tathA 112 A. ) meM zaMkarake anirvacanIyArthakhyAtivAda kA nAmabhI vyomavatIsa pUrvapakSa karate haiN| nahIM lete / vyomaziva jaise bahuzruta evaM saikar3oM matavAdidevasUrI apane myAdvAdaratnAkara (pR0 318 matAntaroMkA ullekha karane vAle prAcArya ke dvArA tathA 418 ) meM pUrvapatarUpasa vyomavatIkA uddharaNa kisI bhI apTama zatAbdi yA navama zatAbdivartI dete haiN| AcAryake matakA ullekha na kiyA jAnA hI unake guNaratna apanI par3adarzanasamuccaya kI vRtti saptama zatAbdivartI honekA pramANa hai| (pR0 114 A) meM mirpi nyAyAvatAravRtti ata: DA. kIthakA inheM navamI zatAbdikA (pR06 ) meM tathA hemacandra pramANamImAMsA (pR07) vidvAna likhanA tathA DA0 esa. ena. dAsaguptA meM vyomavatoke pratyakSa, anumAna tathA Agama isa kA inheM chaThI zatAbdikA vidvAn batalAnA ThIka pramANatritva kI vaizapikaparamparAkA pUrvapakSa karate haiN| nahIM jaMcatA * | __isa taraha vyomavatI kI saMkSipta tulanAse jhAta ho sakegA ki vyomavatIkA janapranyAMse viziSTa * yaha lekha maiMne vyomazivake viziSTa abhyAsI sambandha hai| mitravara zrI vibhUtibhUSaNa bhaTTAcArya kAzIse carcA isa prakAra hama vyomazivake samayako zilA* karake likhA hai| ataH unheM isake lie dhanyavAda hai| lekha tathA unake pranthake ullekhoMke AdhArase IsvI -lekhaka 'saMsAra bharake dharmagrantha satyavaktA mahAtmAoMkI mahimAkI ghoSaNA karate haiN|' 'dhana, vaibhava aura indriya-sukhake tUphAnI samudroMko vahI pAra kara sakate haiM ki jo usa dharma-sindhu munIzvarake caraNoMmeM lIna rahate haiN|' -tiruvalluvara
Page #233
--------------------------------------------------------------------------
________________ vipattikA varadAna [ le0-bA0 mahAvIraprasAda jaina, bI0 e0, ] vipattine nivir3a andhakAra-pUrNa gatrimeM cAroM dhairyaka kandhepara hAtha rakhakara sAhasanaM uttara orase sAhamako ghera liyaa| kAle bAdaloMka diyA-"mAtA, to mujhe janma kAheko diyA sadRza usake pAridhAnane usa AcchAdita kara thA ! apanese lar3anA maMga dharma banAkara Aja mujhe pratyeka dizAmeM sAhamakA mArga roka diyaa| umasa vimukha honakA upadeza derahI ho ?" usa pralayakArI andhakArameM bama kaMvala do vipattine abakI bAra kucha mulAyama hokara nakSatra camaka rahe the| aura vaha sAhamako dAnA kahA-"tere ima dharmAnarAgasa mere prabhAvaka A~kheM thIM ! vyApakatA naSTa ho rahI hai / sAdhAraNa manuSya bhI vAyumeM prakampana huaa| andhakAra aurabhI aba tere bRnepara marA mAmanA karaneko udAta ho gahana ho utthaa| mAhamakI dharmAnayoM meM bhI raktakA jAte haiN|" pravAha bar3ha gyaa| usane apane camakIla natra, mAhamane kaNThameM kamagagA bharakara kahA-"mA~ ! vipattike AkAzako ThUta hA mirakI ora uThAkara kyA tumhAga mAtRtva tumhAre svArthapara vijaya prAtra pUchA nahIM kara sakegA ? putrakI gaurava-ddhise mAnAkA "mAnA ! kyA Aja apane putrako cAgaM orase mamtaka U~cA nahIM hogA? apane ekAnta Adhipatya ghoTakara mArahI DAlegI ?" kA akSaNNa ragbanI lAnamA mAtA putrakA galA vipattike vikaTa aTTahAsase vAyumaNDala kA~pa ghAMTa degI ? nahIM-nahIM-mA~ : mujhe varadAna do !!" utthaa| usake sarase kAlI kAlI laTAe~ vAyumeM vipattika mumbapara putraka nejapUrNa mugva-maNDala idhara udhara lambe moko nAI laharAne lgii| . ko dekhakara prasannatAmo phUTa par3I / mAtAkA "mAtAmaM kyA apanahI putrakA gaurava nahIM mahA vAtmalya svArthapara vijayI huA / gadgada kaNThase jAtA?" vipatni-putra, mAhamane gambhIra svagmeM puuchaa| vaha bolI-"dhanya ho putra, tuma dhanya ho / vatma, meM diga digAnta ko kaiMpAdene vAle svarameM garjana tumheM varadAna detI hU~ ki mere sanmukha raNakSetrame kara vipatti bAlo-" drAho : apanI jananIko Akara tuma madA vijaya prAma karo !" hA pagajita kara tU yaza-lAbha cAhatA hai / mere cira cAroM orake bAdala phaTa gae / aura AzAkA zatra 'dhairya' ke sAtha milakara mujhame droha karate suneharA prakAza sAre saMmArapara vyApta ho gyaa| tujhe lajjA nahIM AtI ?"
Page #234
--------------------------------------------------------------------------
________________ kyA kundakunda hI 'mUlAcAra ke kartA haiM ? le0-zrI050 paramAnanda jaina, zAstrI / jaina granthakAroM meM prAcArya kundakundakA jaise prantha bhI pAhuDa-prantha hI hai, jinameM se kucha to 'sthAna bahuta U~cA hai| Apa apane mamayake mamayapAhuDa, paMcatthipAhuDa jaise nAmoMse ullekhita eka bahuta hI prasiddha vidvAna ho gae haiM / jaina- bhI milate haiN| ina granthoM tathA kucha bhaktipAThoMke middhAntI tathA adhyAtma-vidyAka vipayameM ApakA atirikta 'bArama-aNuvekkhA' nAmakA ApakA jJAna bahuta bar3hA car3hA thA / aApakI upalabdha eka grantha aura bhI upalabdha hai| zeSa saba pAhuDa maulika racanAe~ hI ima viSayakI jvalanta udA grantha Aja upalabdha nahIM haiM...unameM se kucha ke nAma haraNa haiM / pravacanamAra, paMcAmtikAya aura mamaya jarUra milate haiM--aura yaha hamArA durbhAgya tathA mAra jaima grantha to mamRce jainamamAjako apanI pramAda hai jo hama unheM surakSita nahIM rakha sake ! ora AkRSTa kie hue haiN| digambara-zvetAmbara hA~ 'mUlAcAra' nAmakA bhI eka grantha hai, jo dAnoM hI samAjoMmeM unakA samAna rUpama Adara aura baTTakarAcAryakRta kahA jAtA hai / vasunandi AcArya pracAra hai / aMgrejI anuvAdAdi ke mAtha prakAzameM na mUlAcArakI TIkAme usa 'vaTTakerAcAryakRta' ligyA Ane ke kAraNa bAhya jagatameM bhI aba unakI acchI hai| ye vaTTakegacArya kaba hue ? kisa guruparamparA gvyAni ho calI hai / niyamamAra aura bhAvapAhuDa jaise meM hue ? inake banAe hue dasaraM kauna kauna grantha hai ? grantha bhI apanA khAsa mahatva ragbane hai / vAstava meM aura inake nAmakA anyatra kahIM ullegya milanA ApakI mabhI kRtiyAM mahatvapUrNa hai aura mameM jaina- hai yA ki nahIM ? ina saba bAtAMkA koI patA nhiiN| dharmako vyakta karanevAlI hai mAtra vamanandi AcAryakI TIkA parase hI yaha zrI kundakundAcAryakai viSayameM yaha prasiddha hai nAma pracArameM AyA huA jAna par3atA hai| ki unhoMne caugamI pAhui (prAbhUta ) granthoMkI kucha vidvAnokA khayAla hai ki 'mRlacAra' grantha gcanA kI thii| pAhuDa nAmase prasiddha honevAle bhI AcArya kundakundakRta hI honA caahie| pro. Apake upalabdha granthoMmeM yadyapi Amataura para 1 10 ena0 upAdhyAyane pravacanamArakI apanI bhUmikAdamaNapAhuDa, 2 cAritta pAhuDa. 3 sutnapAhuDa, bAMdha- meM se kundakundaka granthoMkI lisTameM diyA hai. pAhuDa, 5 bhAvapAhuDa 6 mokvapAhuDa, liMgapAhuDa aneka grantha pratiyoMmeM bhI vaha kundakundakana aura 8 sIlapAhuDa, aise pATa pAhu DaoNkA hI nAma likhA milatA hai / mANikacanapranthamAlAmeM liyA jAtA hai parantu vAstavameM samayasAra, prakAzina pratika annameM bhI use nimna vAkya paMcAmnikAya. pravacanamAra, niyamamAra, gyagaNamAra dvArA kunkundAcArya praNIna liyA hai- "inimalA
Page #235
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta [pauSa, vIra-nirvANa saM0 2465 cAravivRtau dvAdazo'dhyAyaH / kundakundAcAryapraNIna- prathama gAthAke atirikta bAramaaNuvekvAkI mUlAcArAvya-vivRtiH / kRtigyiM vasunandinaH dRmarI gAthA bhI mUlAcArake ukta adhikArameM zrIzramaNamya / " maMgalAcaraNa gAthAke anantara hI jyoM kI tyoM ina saba bAtoMko lekara bahuta dinoMsa meM upalabdha hotI hai / yathAhRdayameM yaha jijJAsA cala rahI thI ki 'mRlAcAra' adbhavamasaraNamegatta maNNasaMmAralogalamucittaM / grantha vAmnavameM kimakA banAyA huA hai aura grAmamatramaMvarAMgajjaradhamma bAhiM ca ciMtejjo // // utsukatA thI ki ima viSayakA zIghra nirNaya honA -vArasaaNuvakAvA / / cAhie / idhara mukhtAra sAhaba, adhimAtA vIra- addhvamamaraNagaMgattamaeNasaMsAralIgamamucinaM / sevA mandirakI sUcanA milI ki kundakundake granthoM AmavamavargagAjjaradhamma bodhi ca citejjI / / ke mAtha 'mRlAcArake' sAhityakI tulanA honI -mUlAcAra, 602 cAhie / tadanusAra maiM tulanAke kAryameM pravRtta huaa| mUlAcArameM yaha gAthA 403 nambara para bhI pAI yApi mugnAra mAhavakI icchAnusAra tulanAkA jAtI hai / imI taraha bAramaaNuvemvAkI 14, 22, vaha pUrA nirNAyaka kArya mujhama nahIM banamakA. phira 23, 35. 36 nambarakI gAthAe~ bhI mRlAcAra meM bhI mAmAnyarUpama kundakundake pranyAMke mAtha mUlA kramazaH 666, 701. 500.06.06 nambara para cArakI gAthAoMkA milAna kiyA gayA / isa pAI jAtI haiN| parantu inamesa anuprakSAkI , milAna parase gAthAoM kI mamAnatA asamAnatAdi- nambara vAlI gAthAkaM catarthapAda tamsa phalaM bhujade kA jo kucha patA calA hai use vidvAnoM evaM rimarcaH evamko' kI jagaha mUlAcAra meM evaM cihi payanaM' skAlaroMka jAnane ke lie nIce prakaTa kiyA jAtA hai, pATha diyA huA hai / vAramaaNuvekAvAkI 57 nambara jisase yaha viSaya zIghahI nirNIta ho sake:- kI gAthAkA pUrvArdha mUlAcArakI 237 namvarakI prAcArya kundakundake bArabhaaguvekamvA' granthakI gAthAke mAtha jyoM kA tyoM milanA hai; parannu maMgalAcaraNa gAthA kucha zabdaparivartanake mAtha uttarArdha nahIM niltaa| 'mRlAcAra ke AThaveM bAdazAnupracA' nAmaka AcArya kundakundaka niyamamAra' kI gAthAe~ adhikArI bhI maMgalAcaragaNa rUpamaM ho pAI jAtI naM066, 70 66. 100. 102, 103, 104 mUlAhai / yathA cArameM kramazaH naM0 332. 333. 45, 56, 48.36, gAmiUNa gavyamadaM jhAgunamanyAMvadadIha mNsaare| 42 para jyoM kI tyoM pAI jAtI haiM / 16, 100 dama dama do do yatiNe dama do prANupehaNaM vocche // nambagvAlI gAthAe~ kundakundake bhAvapAhaDame 5.5.58 -vAramaaNuvasvA nambara para aura 100 nambara vAlI gAthA mamayasAra midaM gAmasidRNa pa jhAgunamalAva pdiihsNmaare| meM bhI277 nambara para upalabdha hotI hai| daha daha do do ya jiNe damado aNupeNaM bola // niyamamArakI 2, 62. va 65 nambarakI gAthAe~ mannAnAra. 691 mUlAcArameM kucha pAThabheda nathA parivarnanake mAtha
Page #236
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2 kiraNa 3 ] kramaza: naM0 202, 12, 15 para pAI jAtI haiM / yathA maga maggaphalaM ttiya duviha jigamAlaNaM samavATa / gomo vA natma phalaM hor3a zivvANa | -- niyamasAra 2 kyA kundakunda hI 'mUlAcAra ke kartA haiM ? maggI maggaphalaM tti yaduviha jilAmAmaNe samavAda / maggo khalu sammataM maggaphala hoi zivyA // mulAcAra 202 muhAma karamayaM vayaNaM, paricitA sarahiMda bhAmAsamido vada namma // . niyamasAra, 132 penuelhAsa kama paraNidAsavihAdI ! jinA mArahiMda bhAmAsamadI have kahaNaM // --mUlAcAra. 12 pAmuka gRhie paroparoheNa / uccArAdibAgo iTTA mAMdI havaM tasma // --niyamasAra, 65 ete ca dUre gRhe vimAna matrirahe / uccArAdinna pahiThA gayA have sAMsada || -malAcAra, 15. paMcAstikAyakI gAthAe~ naM0 45. 148 mRlAcAra kramaza: naM0 234 va 666 para jyoM kI tyoM pAI jAtI haiM / samayasAra kI 'bhUttheAbhigadA' nAmakI gAthA bhI mulAcAra meM 203 nambara para jyoMkI tyoM pAI jAtI hai / parantu samayasArakI 'ratto bandhadi' nAma kI gAthA naM 150 mUlAcAra naM 257 para kucha zabdoM ke parivartana ke sAtha upalabdha hotI hai / 3 yathA ratto baMdhadi kamma manadi jIvo virAga saMpa | eso jiNovadeso tahmA kammesu mA rajja || --samayasAra, 150 rAgI bandha kammaM manai jIvAM virAgamaM / eso jigoso samAsado bandhamokavANa' // yaha gAthA pravacanamAra meM bhI nimnarUpase pAI jAtI hai ratto cadi kammaM mantadi kammehiM rAgarahiyA / eso bandhamamAmo jIvANaM jAga micchayo / - pravacanamAra, 2-87 'liMgapAhuDa' kI maMgalAcaraNa-gAthAkA 'kAUNa mokkAraM ahaMtA taheva siddhA' / yaha purvArdha mulAcAra ke 'paDAvazyaka adhikAra kI maMgalAcaraNagAthAkA bhI vartha hai: parantu utarArdha donoM kA bhinna hai / 'bodha pAhuDa' kI 33 nambarakI gaidiye ca kAye' aura 35 nambarakI paMcatri-iMdriyapANA' nAmakI donoM gAthAe~ mulAcAra meM kramaza: 4467 1164 nambara para pAI jAtI haiM, parantu mulAcArameM maraNa vacakA kI jagaha 'maraNavacakAyAdu' zrI 'pArA' kI jagaha dANA' pAThabheda pichalI gAthA naM0 1961 meM pAyA jAtA hai, jo hI bahuna sAdhAraNa hai / 'cAgnipAhuDa' kI 7 nambarakI gAthA bhI mulA cAra me 201 nambara para pAI jAtI hai / parantu 'cArinapAhuDa' meM gimmakiya kkiMbiya pATha hai aura mUlAcAra meM 'mmiki kiMvida' pATha pAyA jAtA hai, jise vAstava meM koI pAThabheda nahIM kaha sakate /
Page #237
--------------------------------------------------------------------------
________________ 204 anekAnna [popa, vIra-nirvANa saM0 2465 isI prakAra kundakundakaM granthAMkI aura bhI hAnekI hAlatameM yA to 'bArasaaNuvekvA' vAlA kitanI hI gAthAaMki pUrvArdha, Unagartha, ekapAdAdi maMgalAcaraNa aura liMgapAhuDake maMgalAcaraNakA aMza mUlAcAramaM jyoM ke tyoM yA kucha mAdhAraNase pUrvArdha mUlAcArameM nahIM pAyA jAnA cAhie thA antara ke mAtha pAe jAte haiM, jinheM vistArabhayase aura yA phira bArasaaNuvekkhA tathA liMgapAhuDameM yahA~ chor3A jAtA hai| hI usakA usa rUpameM astitva nahIM honA cAhie ___isa maya tulanA paramaM mujhe nI aimA mAlUma thA. kyoMki koI bhI mamartha graMthakAra dUsare graMthakArahotA hai ki mRlAcAraka kA prAcArya kundakunda hI ke maMgalAcaraNakI naqala nahIM karatA hai| hone cAhie~ / kundakundakaM eka graMthakI koI koI AcArya kundakundake 'pravacanasAra' meM yadyapi gAthAyeM jo mRlAcArama upalabdha honA haiM ve kunda- muni-dharmakA nimpaNa hai; parantu vaha bahuta hI saMkSipta kundakaM dRmara graMthAma bhI pAI jAtI haiN| udAharaNaka mpamaM hai| isalie AcArAMgakI paddhatike anurUpa lie mamayamAra kI nimna gAthAkA lIjiya-- muni-caryAkA kathana karanevAlA unakA koI graMtha "arasamarUvamagaMdha 'adhyana caMdagAguNa smd| avazya honA cAhie aura vaha merI samajhameM 'mUlAjAga aliMgamAhaNaM jAvamAraNAMiTa maTANaM / / cArahI jAna par3anA hai| vidvAnoM meM merA nivedana -mamayamAra. 49 hai ki ve ima viSayameM yatheSTha vicAra karake apanA yaha gAthA pravacanamAraka damare adhikArameM apanA nirNaya dava, jimase yaha bAta nizcita ho naMbara 80 para, niyamamAra meM nambara 56 para aura jAya ki malAcAra graMtha vAstavameM kundakundAcAryakA bhAvapAhuimeM nambara para pAI jAtI hai / imI banAyA huA hai yA vaTTakerakA / yadi vaTTakarakA naraha aura bhI kucha gAthAoMkA hAla hai. aura banAyA huA hai. nI unakI guruparampaga kyA hai ? yaha bAta una gAthAaMki kundakundakRta hone ko pRSTa astitvakAla kaunasA hai ? aura mRlAcArake karatI hai / maMga yaha anamAna kahA~ taka maca hai ima atirina unhoMne kimI dUsare graMthakA bhI nirmANa para vidvAnoMko vicAra karanA caahie| mujhe to yaha kiyA hai ki nahIM ? ina maba bAtoMkA bhI nirNaya bAta bhI kucha baTakatImI hI jAna par3atI hai ki do hAnA cAhie. jimasa vastusthiti mlaba spaSTa ho bagabarakI joTaka vidvAnoM meM eka dRmare ke graMthake jAya / AzA hai ki mere ima nivedana para z2Ara maMgalAcaraNako apane graMtha meM apanAve-umaM jyAM dhyAna diyA jaayegaa| kA nyA uThAkara rakya / mRlAcArakA kA bhinna vIramavA-mandira-sammAvA. tA026-11-4638
Page #238
--------------------------------------------------------------------------
________________ 'anekAnta' para lokamata (6) zrI0 candrazekhara zAstrI . I. IPil. II. nahIM kiyA hai-jainadharmakA atIta bahuta gaurava. M. ID kAvyatIrtha sAhityAcArya prAcya- maya tathA ujvala thA, umaM bhAratIya itihAsameM vidyAvAridhiH adhika mahatva milanA cAhiye / para jainasAhityase "patra vAstavameM bahuta sundara nikalA hai| jaina vidvAnoMko je paryAya paricaya nahIM hai, usakA samAjake patroM meM mampAdanakA ekadama abhAva rahatA uttaradAyitva vizeSanayA jainamamAja para hI hai| hai / vAstava meM sampAdanakalA aura jainamamAja ina mujhe AzA hai ki 'anekAnta' dvArA jainadharma, jainadonoM zabdoM meM koI sAmaMjasyahI nahIM hai| kiMtu mAhitya tathA jaina-itihAma adhika prakAzameM ApakA patra na kevala usa nAyakA apavAda hai zrAvegA aura aitihAsika loga jainadharmaka tInavarana usakA sampAdana atyanta unakoTikA hai| ke mAtha adhika nyAya karane meM samartha hoNge|" Apane anekAntako nikAlakara vAmanavama eka bar3I bahA () sAhityAcArya vizvezvaranAtha reu.1..... bhArI karmAko pUrA kiyA hai| AzA hai ki yaha / "anakAnna eka unakoTikA patra hai aura patra isI prakAra rimarca dvArA jainamamAja evaM hindI isameM jainadharma sambandhI unakoTika nibandha prakA saMsArakI sevA karatA rhegaa| patrake uccakoTika " zina hote haiN| zrAzA hai jainamamAja ime apanAkara mampAdanake lie merI badhAI mvIkAra kreN|" maMcAlaka aura mampAdakake parizramako sArthaka (7) maMgalAprasAda puraskAravijetA pro0 satya kreNge|" kaMtu vidyAlaMkAra (DI. liTaH)- (8) zrI0 rAmasvarUpa zAstrI, saMskRtAdhyakSa anekAnta' kA disambara sana 38 kA aMka muslima yUnivarsiTI, alIgar3haHmaiMne dekhA / isake sabhI lekha utkRSTa tathA vidvattA yaha patra vAstava meM adhika macikara evaM pUrNa hai| vizeSatayA, zrIvA sUrajabhAnu vakIlakA dhArmika vicAgese alaMkRta hai| nathA vizeSanayA 'bhagavAna mahAvIrake bAdakA itihAsa' lemba bahuta jainadharmakI mattA, thini aura mahatvako vimtana hI khojapUrNa tathA upayogI hai| merI sammanimeM rUpameM batalAtA hai| viziSTaviSayoM para jo laMgva kavala isI eka lekhaka liye bhAratIya itihAsake haiM ve sapramANa aura maryAtaka vargina hai| ma pratyeka jijJAsuko 'anekAnta'kA anuzIlana vicArase yaha patra vanamAna kAlameM supaThina evaM karanA caahiye| jainadharma nathA itihAsa ke mAtha alpapaThita jananAka liya yahArI banakara parabhAratIya itihAmake vidvAnAMne yathocita nyAya mApayogI siddha hogaa|"
Page #239
--------------------------------------------------------------------------
________________ 226 anekAnta [poSa, vIra-nirvANa saM0 2465 - (10) zrI paM0 nAthUrAma premI, bambaI:- gae haiM / gotrakarma sambandhIlekha samAjake lie bar3A "sabhI mahatvake aitihAsika lekha par3ha gayA hI upayogI siddha hogaa|" / hai| Apake donoM lekha bahuta mahatvake haiN| pUjya (15) zrI paM0 sundaralAla vaidya, damoha:sUrajabhAnujIkA lekha vAsa taurasaM pddh'aa| antara "patrakA kalaMvara mahatvapUrNa hai / lekhamAlA dvIpajoMke atirikta sAre manuSyoMko uccagotrI yata- paTana evaM manana karanesa to cittameM prAcIna smRti lAnA bilkula maulika gboja hai| yaha zreya Apa- tathA navIna utsAha Alokita hone lagatA haiko hI hai ki Apane utsAhita karake isa avasthA- patrake pratyeka sthalameM avazya hI koI na koI meM bhI unasa likhavA liyaa|" navIna bAta milatI hai| sampAdana kalAke marmajJa (11) zrI0 paM0 lokanAtha zAstrI, mUDavidrI:- vRddha sampAdakajAke sampAdakIya lekhoMmeM navayuvakoM ___ "Apane jisa mahandha kAryake karanakA-'ane. jaimA utsAha kUTa kUTakara bhaga huA hai / maiM patra kAnta' ko punarUjIvana karanekA bIr3A uThAyA hai, kI rIti-nIti para mugdha haiM tathA cAhatA hU~ ki vaha sarvathA magahanIya tathA prazaMsanIya hai|... hamAre samAjake vidvAna va dhArmika varga patrako Apake mampAdakIya legya aura zrI mRrajabhAnujI pUrvammRtike prakAzameM lAne ke lie hara tarahase vakIlake (gotrakAzita U~ca nIcatA) vagairaha prayatnazIla hoNge|" lekha vicAraNIya tathA mananIya haiN|" (16) zrI vasantalAla (hakIma), jhA~sI:(12) zrI0 paM0 upamana jaina ema.pa.pala.ela.bI. "'anekAnta'kA rUpa manako mohita karanevAlA __"ima patrakI upayogitAka sambandhameM to kahane hai tathA usameM saMkalita lekhAdi, jo ki vikAsa kI AvazyakatA hI nahIM; vidvAna mbayaMho bhalIbhAMti rUpa vidyA aura buddhidvArA likhe gae haiM, ve paThanIya jAnate haiN|" hI nahIM balki hRdayameM biThAneke yogya haiN|" (13) zrI rAjendrakumAra 'kumareza', koTA:- (17) bA0 mAIdayAla vI. e. (oNnarsa)melasA: "suyogya sampAdana, sundara prakAzana, ucca- anekAnta' ke lekhoMke bAre meM kucha likhanA Adarza, dhArmikavicAra aura bhinna bhinna viSayoMpara sUryako dIpaka dikhAnA hai|" anveSaNAtmaka lekha 'anekAnta'kI vizeSa (18) zrI0 kAmatAprasAda, sampAdaka 'vIra' alIgaMja gvUbiyA~ haiN|" "anekAnta' jaise pahale eka sundara bahumUlya (14) zrI guNabhadra, gajacammamAzrama agAsaH- vicAra-patra thA, vaisA hI aba bhI hai / usameM usake "samAjameM aise patrakI bar3I bhArI AvazyakatA suyogya sampAdakakI maulika gaveSaNAe~ evaM anya thI jo tulanAtmaka dRSTisa leboMdvArA jainadharmakA vidvAnoMkI susaMkalita racanAe~ paThanIya haiN| vidvAn pracAra kara sake / patrako nItiko dekhate hue aura sAmAnya pAThaka isase samAnalAbha uThA sakate anumAna hotA hai ki vaha bhaviSyameM sarvapriya ho haiN|hm anekAntakI uttosara unnatike icchuka haiN|" skegaa| isake sabhIlemva anusandhAna pUrvaka likhe (kramazaH)
Page #240
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta ke niyama . prArthanAe~ 3. 1. anekAntakA vArSika mUlya 2 // ) pezagI hai| vI0 pI0 se maMgAne para tIna Ane jimlIke 1. "anekAnta" kimI mvArtha baddhisa prerita hokara adhika dene par3ate haiN| mAdhAraNa eka pratikA athavA Arthika uddezyako lekara nahIM nikAlA jAtA hai. kintu vIrasaMbAmandirake mahAna mUlya cAra AnA hai| 2. anekAnna pratyaka iMgrajI mAhakI prathama uddezyoMko maphala banAte hue lokahitako tAgekhakA prakAzita huyA kgaa| sAdhanA tathA sabhI sevA bajAnA hI ima patraanakAntakaM eka varSama kamakaM grAhaka nahIM kA eka mAtra dhyeya hai| ataH sabhI majanoM ko isakI unnatimeM mahAyaka honA cAhiye / banAe jAte / grAhaka prathama kiragaNase 10 vIM kiraNa nakake hI banAye jAte haiN| eka varpaka . jina majjanAMko anekAntaka jo lagya pananda vIcako kimI kiggagama damare varSakI uma Aye, unheM cAhiye ki ve jinane bhI adhika kiraNa taka nahIM banAye jaane| anakAnnakA bhAiyoMko umakA paricaya kaga ga jAra navIna vapa dIpAvalIsa prArambha hotA hai| kgye| 4. patA badalane kI sUcanA nA... taka kAryAlaya 3. yadi koI lekha athavA khakA aMza ThIka meM pahuMca jAnI caahie| mahine-do mahinaka mAlUma na ho, athavA dharmaviruddha dikhAI de, liya panA badalavAnA ho to apane yahA~ka nA mahaz2a umIkI vajahase kimIkA laMbaka yA DAkagharako hI likhakara pravandha kara lanA mampAdakasa pa-bhAva na dhAraNa karanA cAhiye, cAhie / grAhakAkA patravyavahAra karane mamaya kintu anekAnta-nItikI udAratAsa kAma uttara ke lie posTaz2a khaca bhaMjanA caahie| lenA cAhiye zrIra ho sake to yuni-purammara mAdha hI apanA grAhaka nambara aura patA bhI maMyata bhASAmeM laMgyakako usakI bhala subhAnI paSTa ligranA cAhiye. anyathA unake lie caahiye| kAI bhagamA nahIM ggyanA caahiye| nanakAnna" kI nIti aura udhyakaM ana kAyAlayasa anakAnta anTI naraha jA~ca mAra laya limyakara janaka liya deza tathA karacha, bhaMjA jAnA hai| yadi kisI mAmakA samAjaka mabhI malabAMkA zrAmantragA hai| anakAnna ThIka samaya para na milaM nA, apane DAkapAsa nigyA pahI karanI caahie| vAma 5. "yAnakAnna" kA bhaja jAne vAle lagyAdika jo uttara milaM. vaha agalI kiggA prakAzita kAgajI eka bAra hAziyA chor3akara bAnya honama mAta gaz2a paya taka kAryAlayamaM pahaca anagama limba hone cAhiyaM / lagyoMko ghaTAne. jAnA caahiye| dera honasa, DAkagharakA javAba bar3hAne. prakAzita kagna na karane. loTAne na TAnakA sampUrNa adhikAra sampAdakako hai| zikAyatI patrake mAthana yAnase. damaga prani vinA mUlya mi nama bar3I ur3adana dagI / amvIkRna laMgya vApasa maMgAne ke liye posTeja 6. anekAntakA mulya aura pravAdha sambandhI glaca janA Avazyaka hai / laMgya nimna panasa bhaMjanA cAhiya :patra kimI vyakti vizeSakA nAma na ligyakAra nimna pataMga bhejanA caahiye| galakizora mugnAra vyavasthApaka nikAnta" mampAdaka anekAnna kanA~Ta sakasa pAvana 18nya dehlii| mammAvA ji. mahAgna pura /
Page #241
--------------------------------------------------------------------------
________________ - - __Regd. No. L. 4328 anukaraNIya dharmapremI lA0 chuTTanalAlI maidavAlAna 50 50 'anekAnna kI mahAyanArtha pradAna kie hai| ataH prakI zrogse 25 nimna jainenara saMsthAoMko 'anekAnna' 5 apake lie bheTa-bampa bhijavAnA prArambha kara diyA hai| lAnAmAhavakI duma udAranAka lie saMsthAoMne dhanyavAdaka patra bhI bheje haiN| jainenaroMmeM jitanA bhI anekAnna kA praveza hogA, unanAhI janadhamakaM prati phaila hue bhrAmaka vicArAkA nigakaragA aura janadhamakA aAdara hogA / im| pracArakI dRSTisa pRSTa maMgvyA eka vAmeM pUrvagna dene hue bhI vArSika mRnya 420 kaM mthAnameM nA kara diyA hai / imapara bhI jainatara vidvAnoM, zinnaNa saMsthAzrI zro pugnakAlayoMma bhaMTa bampa bhijavAne vAle dAnI mahAnubhAgesa ma0 vArSika hI mulya liyA aaygaa| kintu yaha riyAyata kevala jananara maMsthAoMkA zramUlya bhijavAnaM para hI dI jaaygii| yadi mamAjama 100 dAnI mahAnubhAva bhI apanI AgmaM mA-go. pacAma-paghAma athavA yathAzakti netA maMgyAoMko anakAnna" bhaMTa svampa bhijavAnako pramnna hojAe nA anekAnna AzAtIta maphalatA prApta kara mAnA hai| jananagama anekAnna jaiga mAhinyakA pracAra karanA janadhamaka pracArakA mahatvapuNa aura mulabha mAdhana hai| zrAzA hai samAjake anya udAradAnI mahAnubhAva zrImAna lA chaTTanalAlajIka , isa kAryakA anukaraNa krNge| zrApakA AgmaM nimna maMgtha.mi "anakAnna" bhaTa-svapa vapa naka jAnA bNgaa| , matrA zAnninikanana bAlapura(baMgAla) 5 " mAravADI pugnakAlaya dahannA dinTa yunIvarmiTI banAgya rAjArAma kaoNleja kAnhApura hindamnAna kadamI ilahAbAda gAyakavAr3a kaoNlaja bar3audA zrI nAgarI-pracAragI mamA banArasa maMgaTa sTIphana kAlaMja dahalI viTAriyA kAleja gvAliyara gavarnamaNTa saMskRta kaoNleja banArama gajagata kaliMja ahamadAbAda vAuiyA kaoNleja pRnA madrAma yUnivarmiTI madrAma mahArANA kAlja udayAra mAgmi kaoNlaja nAgapura haravaTa kAleja kAnAmTeTa kanakanA yunIvarmiI kalakanA gujagana puganaya vidyAmandira gamajama kAleja dehalI aramadAbAda zrAggiTala kaoNleja lAhAra dehalA yunAvamiTI dahalI kiMga eDavaI kAlaMja pramagavanI 5. hinda kaoNleja denI gurukula vizvavidyAlaya kAMgar3I 5. " AlApura mahAvidyAlaya jvAlApura
Page #242
--------------------------------------------------------------------------
________________ va , kiraNa mAgha vIra ni0 ma. yAdhika manya ) thy sopArA kAzaka htani S mA T M THERE ATrryineeript ahamadhan ANA H Meren jugalakizora mukhtAra adhizAnA bInamaMbA mandira mAmAvA (mhaarnpur)| tanamukharAya jaina kanaoNTa mAkama po00 na048 dehalI padaka aura prakAzaka-yAdhApramAda gAyanayA mAmalama prema kanATa mAnma nyU dehalA merA
Page #243
--------------------------------------------------------------------------
________________ viSaya-sUcI 027 *y. 1. mamannabhana kIrtana 2. makAma dharmamAdhana [mampAdakIya 3. vIrasanAcArya [ayodhyAprasAda goyalIya 5 anIta smRni (kavitA)-[zrI. bhagavatasvampa jaina "bhagavana" 5. strI-zivA [zrI. hemalatA jaina hindI prabhAkara 6 maMgala-gIta ( kavinA)-[zrI. bhagavanambampa jaina "bhagavana" * kA kahAnI [ayodhyApramAda goyalIya 8 zrAcArya hemacandra [ zrI. ninalAla maMdhavA *. zikArI ( kahAnI )-[zrA0 yazapAla 10 annara yAna ( kavitA )-[zrI0 kammAnanda 45 hindI-jana mAhinya aura hamAga kartavya [ zrI0 agaracanda nATA 52. niraballakara-mRtiyA~ [zrI. nimballakara 13 zrI nAtharAma premI [ zrI janandrakumAra 55 darzana aura bandhana ( kavitA )-[zrI kalyANa kumAra "jAMga" 15 gAtra karma sambandhI vicAra [70 mAnalapramAda jI 13 jAgati gIta ( kavitA )-[zrI kalyANa kumAra jaina ani 5 dhArmika vArtAlApa [zrI. vAyu murajabhAnu vakIla 48 jIvanake anubhava [ayodhyApramAda goyalIya 16 anekAnna para lokamana 2. anukaraNIya .yo 252 *55 5. prakAzakIya 1. "anakAnta" zrAgAmI pA~cI kiraName bilkula nayaM aura munTara TAipame chpegaa| 2. OM janavarIke bAda 100 grAhaka aura vanajAne para prATa pRe aura bar3hA jA skeNge| 6. anekAnta'ko prakAzana aura vyavasthA sambandhI TiyAMsa hama avasya mUcita karanA caahie| mAdhahI anakAnna ko unaromara murgacapUrNa Ara unnaniryAla banAne ke lie apanI kImanI rAya monA cAhie maging+
Page #244
--------------------------------------------------------------------------
________________ ___ OM arham WIIIII M AHAKAL TIMUR nIti virodha-dhvaMsI loka-jyavahAra-vartakaH samyaka / paramAgamasya bIjaM bhuvanaikagururjayatyanekAntaH / / sampAdana-sthAna--vIrasevAmandira (samantabhadrAzrama), sarasAvA jilA mahAranapura prakAzana sthAna kanaoNTa sarkasa po020 naM048, nyU dehalI mAghazukla, vIranirvANa saM0 2465, vikrama saM0 1995 kiraNa 4 samantabhadra kautana kavInAM gamakAMnA ca vAdInAM vAgminAmapi / yazaH sAmantabhadrIyaM mUrdhni cUDAmaNIyate / / -AdipurANe, jinasenAcAryaH / zrI samantabhadrakA yaza kaviyoMke naye naye saMdarbha athavA naI naI maulika racanAe~ tayyAra karane meM samartha vidvAnoMke ---gamakoMke,-dUsare vidvAnoMkI kRtiyA~ka marma evaM rahasyako samajhanevAle tathA dUsaroko samajhAnemeM pravINa vyaktiyoM ke, vijayakI aura vacanapravRtti rakhanevAle vAdiyoMka, aura apanI vAkpaTutA tathA zabda cAturIse dUsaroM koraMjAyamAna karane athavA apanA premI banA lene meM nipuNa aise vAgmiyoMki mastaka para cUDAmaNikI taraha suzobhita hai| arthAt svAmI samantabhadra meM kavitva, gamakatva, vAditva aura vAgmitva nAmake cAra guNa asAdhAraNa koTikI yogyatAko liye hue the--ye cAroMhI zaktiyAM ApameM svAsa taurase vikAsako prAna huI thIM- aura inake kAraNa ApakA nirmala yaza dUra dUra taka cAroM ora phaila gayA thaa| usa vakta jitane vAdI, vAgmI, kavi aura gamaka the una saba para Apake yazakI chAyA par3I huI thI-ApakA yaza cUDAmaNike tulya sarvopari thA--aura vaha bAdako bhI bar3e bar3e vidvAnoM tathA mahAn prAcAryoM ke dvArA zirodhArya kiyA gayA hai|
Page #245
--------------------------------------------------------------------------
________________ 228 anekAnta [mAgha, vIra-nirvANa saM0 2465 sAmantabhadro'jani bhadramUrtistataH praNetA jinazAsanasya / yadIya-vAgvajrakaThorapAtazcUNIMcakAra prativAdizailAn / / -zravaNabelgola-zilAle0 naM0 108 zrIsamantabhadra (balAkapicchAcArya ke bAda ) 'jinazAsanake praNetA' hue haiM, ve bhadramUrti the aura unake vacana-rUpI vajrake kaThora pAtase prativAdI-rUpI parvata cUra-cUra hogaye the---koI prativAdI unake sAmane nahIM ThaharatA thaa| kuvAdinaH svakAntAnAM nikaTe paruSoktayaH / samantabhadrayatyagre pAhi pAhIti sUktayaH / / -alaGkAra cintAmaNau, ajitasenaH kuvAdijana apanI striyoMke nikaTa to kaThora bhASaNa kiyA karate the-unheM apanI gavaoNktiyAM sunAte the:parantu jaba samantabhadra yatike sAmane Ate the to madhurabhASI bana jAte the aura unheM 'pAhi pAhi'- rakSA karo, rakSA karo athavA Apa hI hamAre rakSaka haiM, aise sundara mRdu vacana hI kahate banatA thaa| zrImatsamantabhadrAkhye mahAvAdini cAgate / kuvAdino'likha bhUmimaMguSTharAnatAnanAH // ___-alaMkAracintA0, ajitasenAcAryaH jaba mahAvAdI zrIsamantabhadra ( sabhAsthAna AdimeM ) Ate the to kuvAdijana nIcA mukha karake aMgUThoMse pRthvI kuredane lagate the-arthAta una logoM para - prativAdiyoM para-samantabhadrakA itanA prabhAva par3atA thA ki ve unheM dekhate hI vipaNNa-vadana hojAte the aura 'kiM kartavyavimUDha, bana jAte the| samantabhadrAdikavIndrabhAsvatA, sphuranti yatrA'malasUktirazmayaH / vrajanti khadyotavadeva hAsyatA, na tatra kiM jJAnalavaddhatA janAH / / zAnANave, zrIzubhacandrAcAryaH zrIsamantabhadra-jaise kavIndra-sUryokI jahAM nirmala sUkti rUpI kiraNa sphurAyamAna horahI haiM vahAM ve loga khadyota yA juganUkI taraha ha~sIko hI prApta hote haiM jo thor3ese jJAnako pAkara uddhata haiM - kavitA arthAt nRtana saMdarbhakI racanA karane lagate haiN| sarasvatI-svairavihArabhUmayaH samantabhadrapramukhA munIzvarAH / jayanti vAgvajanipAtapATita-pratIparAgata-mahIdhrakoTayaH / / -gadyacintAmaNI, vAdIbhasiMhAcAryaH zrIsamantabhadra-jaise munIzvara jayavanta hoM - apane tejomaya vyaktitva se sadA dUsaroMko prabhAvita karate raheM- jo sarasvatI kI svacchanda vihArabhUmi the-jinake hRdayamandira meM sarasvatIdevI binA kisI roka-Toka ke pUrI Az2AdIke sAtha vicaratI thI aura unheM asAdhAraNa vidyAke dhanI banAye hue thI- aura jinake vacanarUpI vajrake nipAtase pratipakSI siddhAntarUpI parvatoMkI coTiyAM khaNDa-khaNDa hogaI thIM .- arthAt samantabhadrake Age bar3e bar3e pratipakSI siddhAntoMkA prAyaH kucha bhI gaurava nahIM rahA thA aura na unake pratipAdaka prativAdIjana U~cA mu~ha karake hI sAmane khar3e ho sakate the /
Page #246
--------------------------------------------------------------------------
________________ samyakapaNa sakAma dharmasAdhana [sampAdakIya ] laukika phalakI icchAoMko lekara jo dharmasAdhana nahIM huii| aise logoMke samAdhAnArtha-- unheM unakI kiyA jAtA hai use 'sakAma dharmasAdhana' kahate bhUla kA parijJAna karAneke lie hI yaha lekha likhA hai aura jo dharma vaisI icchAoMko sAthameM na lekara, mAtra jAtA hai, aura isameM prAcArya vAkyoM ke dvArA hI viSayaapanA AtmIya kartavya samajhakara kiyA jAtA hai ko spaSTa kiyA jAtA hai| usakA nAma 'ni kAma dharmasAdhana' hai| niSkAma dharma- zrI gugAbhadrAcArya apane 'prAtmAnuzAsana' grantha meM sAdhana hI vAstavameM dharmasAdhana hai aura vahI dharmake likhate haiMvAstavika-phalako phalatA hai / sakAma dharmamAdhana saMkalpyaM kalpavRkSasya cintyaM cintAmaNerapi / dharma kI vikRta karatA hai, sadoSa banAtA hai aura umase asaMkalyamasaMcintyaM phalaM dharmAdavApyate // 22 // yatheSTa dharma-phalakI prApti nahIM hosakatI / pratyuta isake, arthAt-phalapradAnameM kalpavRkSa saMkalpakI aura adharmakI aura kabhI kabhI ghora pApa-phalakI bhI cintAmaNi cintAkI apekSA rakhatA hai-kalpavRkSa prApti hotI hai| jo loga dharmake vAstavika svarUpa binA saMkalpa kiyaM aura cintAmaNi binA cintA kie aura usakI zakti se paricita nahIM, jinake andara dhairya phala nahIM detA; parantu dharma vaisI koI apekSA nahIM nahIM, zraddhA nahIM, jo nirbala haiM... kamaz2ora haiM, utAvale rakhatA-vaha binA saMkalpa kie, aura binA cintA haiM aura jinheM dharmake phalapara pUrA vizvAma nahIM, kie hI phala pradAna karatA hai| . aise loga hI phala-prAptimeM apanI icchAkI TAMga ar3A jaba dharma isa prakAra svayaM hI phala detA hai aura kara dharmako apanA kArya karane nahIM deta-use paMgu phala denemeM kalpavRkSa tathA cintAmaNikI zaktiko aura bekAra banA dete haiM aura phira yaha kahate hue bhI mAta ( parAsta ) karatA hai, taba phala-prApti ke lie nahIM lajAte ki dharma-sAdhanase kucha bhI phalakI prApti icchAe~ karake-nidAna bAMdhakara - apane prAtmAko
Page #247
--------------------------------------------------------------------------
________________ 230 anekAnta [mAgha, vIra-nirvANa saM0 2465 vyartha hI saMklezita aura pAkulita karanekI kyA bhavoMmeM - karor3oM janma lekara-kSaya karatA hai usa athavA z2arUrata hai ? aimA karanese to ulTA phala-prApike utane karmasamUhako jJAnI-vivekI manuSya mana-vacanamArga meM kAMTe boye jAte haiM / kyoMki icchA phala-prAptikA kAyakI kriyAkA nirodhakara athavA use svAdhInakara mAdhana na hokara usa meM bAdhaka hai| svarUpa meM lIna huaA ucchavAsamAtrameM-lIlAmAtrameMisameM sandeha nahIM ki dharma-sAdhaname saba sumba nAza kara DAlatA he / prApta hote haiM; parantu tabhI to jaba dharma-mAdhanameM vivekase isase adhika vivekakA mAhAtmya aura kyA ho kAma liyA jAya / anyathA, kriyA ke-bAhya dharmA- makatA hai ? yaha viveka hI cAritra ko 'samyakcAritra' caraNa ke.-samAna honepara bhI ekako bandhaphala dUmarako banAtA hai aura maMmAra paribhamaNa evaM usake duHkha-kaSToMmeM mokSaphala athavA eka ko puNyaphala aura dUsareko pApaphala mukti dilAtA hai / viveka ke binA cAritra mithyAkyoM milatA hai ? degviye, karmaphalakI isa vicitratAka cAritra haiM, korA kAyakleza hai aura vaha saMsAraviSaya meM zrIzubhacandrAcArya jJAnArgava meM kyA likhate haiM --- paribhramaNa tathA duHkhaparamparAkA hI kAraNa hai| isIse yatra bAlazcaratyasmi-pathi tatraiva paNDitaH / vivekapUrvaka athavA samyagjJAnake anantara cAritrakA bAla svamapi badhnAti mucyate tattvaviddhvam / / 7.21 // aArAdhana banalAyA gayA hai; jaisA ki zrI amRnacandrAcArya__ arthAt-jisa mArga para ajJAnI calatA hai usIpara ke nimna vAkyame pragaTa hai .... jJAnI calatA hai / donoMkA dharmAcaraNa mamAna honepara bhI na hi samyagvyapadezaM cAritramajJAnapUrvakaM labhate / ajJAnI apane aviveka ke kAraNa karma bAMdhatA hai aura jJAnAnantaramuktaM cAritrArAdhanaM taramAt // 28 // jJAnI apane viveka-dvArA karma bandhanase chUTa jAtA hai| --puruSArthasiddhayupAya jJAnArNava ke nimna zloka meM bhI isI bAtako puSTa kiyA arthAt-ajJAnapUrvaka---vivekako sAthameM na lekara dUsaroMkI dekhA-dekhI athavA kahane munane mAtrase-jo veSTayatyAtmanAtmAnamajJAnI karmabandhanai / caritrakA anuSThAna kiyA jAtA hai vaha 'samyak cAritra' vijJAnI mocayatyeva prabuddhaH samayAntaraM / / 77 // nAma nahIM pAtA use 'samyak cAritra' nahIM kahate / isame vivekapUrvaka AcaraNakA kitanA bar3A mAhAtmya imIme ( AgamameM ) samyagjJAna ke anantara-viveka hohai use batalAnekI adhika z2arUrata nahIM rahatI / zrIkunda jAne para cAritraka pAgadhana kA---- anuSThAnakAkundAcAryane, apane pravacanasAra ke cAritrAdhikAra meM, isI nirdeza kiyA gayA hai-ratnatraya dharmakI ArAdhanAmeM, jo vivekakA-sabhyagjJAnakA-mAhAtmya varNana karate hue bahuta muktikA mArga hai, cAritrakI ArAdhanAkA isI kramase spaSTa zabdoMmeM likhA hai..... vidhAna kiyA gayA hai| jaM arANANI kamma khavedi bhvsyshsskoddiihiN| zrIkundakundAcAryana, pravacanasAra meM, 'cArittaMtaM gANI tihiM gutto khavedi ussAsametteNa // 38 // baludhammo' ityAdi vAkya ke dvArA jisa cAritrako___ arthAt--ajJAnI avivekI manuSya jisa athavA svarUpAcaraNakA - vastusvabhAva hone ke kAraNa dharma jitane jJAnAvaraNAdirUpa karmasamUhako zata-sahasa koTi batalAyA hai vaha bhI yahI vivekapUrvaka samyakucAritra gayA hai
Page #248
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2 kiraNa 4] sakAma dharmasAdhana 231 hai, jisakA dUsarA nAma sAmyabhAva hai aura jo moha- kA nAma hai ? sAMsArika viSaya-saukhyakI tRSNA athavA kSobha athavA mithyAtva-rAga dvaSa tathA kAma-krodhAdirUpa tIba kapAyake vazIbhUta hokara jo puNya-karma karanA vibhAvapariNatise rahita AtmAkA nija pariNAma cAhatA hai vaha vAstava meM puNyakarmakA sampAdana kara hotA hai| sakatA hai yA ki nahIM ? aura aisI icchA dharmakI vAstavameM yaha viveka hI usa bhAvakA janaka hotA mAdhaka hai yA bAdhaka ? vaha khUba samajhatA hai ki sakAma hai jo dharmAcaraNa kA prANa kahA gayA hai| binA bhAvake dharmasAdhana moha-kSIbhAdise ghirA rahane ke kAraNa dharmakI to kriyAeM phaladAyaka hotI hI nhiiN| kahA bhI hai - koTima nikala jAtA hai; dharma vastukA svabhAva hotA hai "yasmAt kiyAH pratiphalanti na bhAvaza yaaH| aura isanniye koI bhI vibhAvapariNati dharmakA sthAna tadanurUpa bhAva ke binA pUjanAdikakI, tapa-dAna-japA- nahIM le sakatI / isIse vaha apanI dhArmika kriyAoM meM dika kI aura yahAM taka ki dIkSAgrahaNAdika kI saba tadrUpabhAvakI yojanA dvArA prANakA saMcAra karake unheM kriyAeM bhI aisI hI nirarthaka hai jaise ki yakargaka gale ke mArthaka aura saphala banAtA hai| aise hI vivekI janoMke stana ( thana ) / arthAt jisa prakAra bakarI ke gale dvArA anuSThita dharmako saba-sumvakA kAraNa batalAyA hai| meM laTakata hue stana dekhane meM stanAkAra hote haiM, parantu vivekakI puTa binA athavA usake sahayoga ke abhAva meM ve stanoMkA kucha bhI kAma nahIM deta-unase dadha nahIM mAtra kucha kriyAoM ke anuSThAnakA nAma hI dharma nahIM hai| nikalatA-usI prakAra binA tadanakala bhAva ke pUjA- aisI kriyAe~ to jaDa mazIneM bhI kara sakatI haiM aura tapa-dAna-japAdika kI ukta saba kriyAe~ bhI dekhane kI hA kucha karatI huI dekhI bhI jAtI haiM-phonogrAphake kriyAe~ hotI hai, pRjAdikaH kA vAstavika phala uname kitanehI rikArDa gvaca bhakti-rasake bhare hue gAne tathA kucha bhI prApta nahIM ho sakatA / / bhajana gAte haiM aura zAstra par3hate hue bhI dekhane meM Ate haiM / aura bhI jaDamazInoma bhApa jo cAheM dharmakI bAhya ___ jJAnI vivekI manuSya hI yaha ThIka jAnatA hai ki kriyAe~ karA sakate haiN| ina saba kriyAoMko karake puNya kise kahate haiM aura pApa kima? kina bhAvAma jaDamAna jisa prakAra dharmAtmA nahIM bana sakIM aura puNya ba~dhatA hai, kinase pApa aura kinameM donoMkA bandha nahIM hotA ? svaccha, zubha tathA zuddha bhAva kise na dharmakai phalako hI pAsakatI haiM, usI prakAra avivekakahate haiM ? aura amvaccha, azuddha tathA azubha bhAva kisa pUrvaka athavA samyagjJAna ke binA dharmakI kucha kriyAe~ kara lene mAtra hI koI dharmAtmA nahIM bana jAtA aura na *cArittaM khalu dhammo dhammA jo sA mamotti rinndittho| dharmake phalako hI pAsakatA hai| aise avivekI manuSyoM mohakkhoha vihINo pariNAmo appaNo hu smaaH|| 7 // aura jaDamazInoM meM koI vizeSa antara nahIM hotA-una 4 dekho, kalyANamandira stotrakA 'AkarNito'pi' kI kriyAoM ko samyakcApi na kaha kara yAMtrika zrAdi pdy| cAritra' kahanA cAhiye / hAM, jar3amazInoMkI apekSA aise bhAvahInasya pUjAdi-tapAdAna-japAdikama / manuSyoma mithyA jJAna tathA mohakI vizeSatA honeke vyartha dIkSAdikaM ca syAdajAkarAThe stanAviva / " kAraNa va usake dvArA pApa-bandha karake apanA ahita
Page #249
--------------------------------------------------------------------------
________________ 232 anekAnta [mAgha, vIra-nirvANa saM0 2465 - - z2arUra kara lete haiM jaba ki jar3amazIneM vaisA nahIM kara bhAvase yukta huzrA viSayasaukhya kI tRSNA se-indriyasakatI / isI yAMtrika cAritrake bhulAvemaM par3akara hama viSaya ko adhikAdhika rUpameM prApta karane kI tIvra aksara bhale rahate haiM aura yaha samajhate rahate haiM ki hamane icchA se puNya karanA cAhatA hai-puNya kriyAoM ke dharmakA anuSThAna kara liyA ! isI taraha karor3oM janma karane meM pravRtta hotA hai-usase vizuddhi bahuta dUra nikala jAte haiM aura karor3oM varSakI bAla-tapasyA se bhI rahatI hai, aura puNya-karma vizuddhimUlaka-cittakI zuddhi para una karmoMkA nAza nahIM hopAtA, jinheM eka jJAnI puruSa prAdhAra rakhane vAle hote haiN| ataH unake dvArA puNyakA triyogake saMsAdhana-pUrvaka kSaNamAtrameM nAza kara DAlatA sampAdana nahIM hosakatA- ve apanI una dharmake nAmase hai| astu / abhihita hone vAlI kriyAoMko kara ke puruSa paidA isa viSayameM svAmI kArtikeyane, apane anuprekSA nahIM kara sakate / / caMki puNyaphalakI icchA rakhakara dhamagraMthameM, kitanA hI prakAza DAlA hai / unake nimna vAkya kriyAoMke karanese- sakAma dharmasAdhanase- puNyakI khAsa taurase dhyAna dene yogya haiM : samprApti nahIM hotI, balki niSkAma-rUpase dharmasAdhana karane kammaM purANaM pAvaM heU tesiM ca hoMti scchidraa| vAleke hI puNyakI saMprApti hotIhai, aisA jAnakara puNyameM maMdakasAyA sacchA tivvakasAyA asacchA hu|| bhI bhAsakti nahIM rakhanI cAhiye / / vAstavameM jo jIva maMda jIvo vi havai pAvaM aitivvakasAyapariNado NiccaM / kapAyase pariNata hotA hai vahIM puNya bAMdhatA hai, isaliye jIvI havei puraNaM uvasamabhAveNa saMjutto // maMdakaSAya hI puNyakA hetu hai, viSayavAMchA puNyakA hetu nahIM jomahilasedi purANaM sakasAo visysokkhtraahaae| --viSayavAMchA athavA viSayA sakti tIvakaSAyakA lakSaNa hai dUre tassa visohI visohimUlANi purANANi // aura usakA karane vAlA puNyase hAtha dho baiThatA hai / puNNAsae Na purANaM jado girIhassa pursNpttii| ina vAkyoMse spaSTa hai ki jo manuSya dharma-sAdhanake iya jANi uraNa jaiyo purANe vima prAyaraM kuNaha // dvArA apane viSaya -kapAyoMkI puSTi evaM pUrti cAhatA purANaM baMdhadi jIvo maMdakasAehi pariNado sNto| hai usakI kaSAya manda nahIM hotI aura na vaha dharmake tamhA maMdakasAyA heU purANassa NahiM baMchA // mArga para sthira hI hotA hai / isalie usake dvArA -gAthA naM0 90, 190, 410 se 412 vItarAga bhagavAnkI pUjA-bhakti-upAsanA tathA stutiina gAthAnoM meM batalAyA hai ki-'puNya karmakA pATha, japa-dhyAna, sAmAyika, svAdhyAya, tapa, dAna aura hetu svaccha, (zubha) pariNAma haiM aura pApa karma kA hetu vrata-upavAsAdirUpase jo bhI dhArmika krikAeM banatI asvaccha (azubha yA azuddha ) pariNAma / maMdakaSAyarUpa haiM ve saba usake prAtmakalyANake lie nahIM hotIMpariNAmoMko svaccha pariNAma aura tIvra kaSAyarUpa pari. unheM eka prakArakI sAMsArika dukAnadArI hI samajhanA NAmoMko asvaccha pariNAma kahate haiM / jo jIva cAhie / aise loga dhArmika kriyAeM karake bhI pApa atitIvra kaSAyase pariNata hotA hai, vaha pApI hotA hai upArjana karate hai aura mukhake sthAnameM ulTA dugvako aura jo upazamabhAva se-kaSAya kI maMdatA se--yukta nimantraNa dete haiM / aise logoMkI isa pariNatiko rahatA hai vaha puNyAtmA kahalAtA hai / jo jIva kaSAya- zrIzubhacandrAcAryane, jJAnArNavagranthake 25ve prakaraNameM,
Page #250
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2 kiraNa 4] sakAma dharmasAdhana 233 nidAna-janita mArtadhyAna likhA hai aura use ghora hotA hai, aura isalie hameM isa viSayameM bahuta ho duHkhoMkA kAraNa batalAyA hai / yathA- sAvadhAnI rakhane kI z2arUrata hai| hamArA samyaktva bhI puNyAnuSThAnajAtairabhilaSati padaM yajinendAmarANo, isase malina aura khaNDita hotA hai / samyaktvake pATha yadvA taireva vAcatyahitakula kujacchedamatya tkopaat| aMgoMmeM niHkAMkSita nAmakA bhI eka aMga hai, jisakA pUjA-satkAra-lAbha-prabhRtikamathavA yAcate yadvikalpaiH varNana karate hue zrImatagati prAcArya apane upAsakAsyAdAta tanidAnaprabhavamihanRNAM duHkhadAvogadhAma // cAra ke tIsare paricchedameM sApha likhate haiM___ arthAt-aneka prakArake puNyAnuSThAnoMko-dharma vidhIyamAnAHzama-zIla-saMyamAH kRtyoMko-karake jo manuSya tIrthakarapada tathA dUsare zriyaM mameme vitarantu cintitAm / devoMke kisI padakI icchA karatA hai athavA kupita huA sAMsArikAnekasukhapravardhinI unhIM puNyAcaraNoM ke dvArA zatrakula-rUpI vRkSoMke niSkAMkSito neti karoti kaaNkssaam||74 // ucchedakI vAMchA karatA hai, aura yA aneka vikalpoMke arthAt-niHkAkSita aMgakA dhAraka samyagdRSTi isa sAtha una dharma-kRtyoMko karake apanI laukika pUjA- prakArakI vAMchA nahIM karatA hai ki maiMne jo zama zIla pratiSThA tathA lAbhAdikI yAcanA karatA hai, usakI aura saMyamakA anuSThAna kiyA hai vaha saba dharmAcaraNa yaha saba sakAma pravRtti nidAnaja' nAmakA, pAta dhyAna mujhaM usa manovAMcchita lakSmI ko pradAna kare jo nAnA hai| aisA prArtadhyAna manuSyoMke liye duHkha-dAvAnala- prakArake sAMsArika sukhoMmeM vRddhi karaneke lie samartha kA agrasthAna hotA hai-usase mahAduHkhokI paramparA hotI hai-aisI vAMchA karanese usakA samyatkva dUSita calatI hai| hotA hai| vAstavameM prArtadhyAnakA janma ho saMkleza isI niHkAMkSita samyagdRSTikA svarUpa zrIkundakundApariNAmoMse hotA hai, jo pApa bandhake kAraNa haiN| cArya ne 'samayasAra' meM isa prakAra diyA haijJAnArNavake ukta prakaraNAntargata nimna zloka meM bhI jo Na karaMdi du kha kammaphalaM taha ya sambadhammesu / mArtadhyAnako kRSNa-nIla-kApota aisI tIna azubha so zikkaMkho cedA sammAdiTTI muNeyanvo // 248 // lezyAoMke bala para hI prakaTa hone vAlA likhA hai arthAt- jo dharmakarma karake usake phalakI-indriya aura sAtha hI yaha sUcita kiyA hai ki yaha bAta dhyAna viSayasukhAdikI icchA nahIM rakhatA hai-yaha nahIM pApa-rUpI dAvAnalako prajvalita karane ke liye indhana- cAhatA hai ki mere pramuka karmakA mujhe amuka laukika ke samAna hai pala mile-aura na usa phalasAdhanakI dRSTise kRSNa nIlAdya sallezyAbalena pravijRmbhate / nAnA prakAra ke puNyarUpa dharmoko hI haSTa karatA haiidaMduritadAvAciH prasUteri-dhanopamam // 40 // apanAtA hai aura isa taraha niSkAmarUpase dharmasAdhana isase spaSTa hai ki laukika phaloMkI icchA rakhakara karatA hai, use ni:kAMkSita samyagdRSThi samajhanA caahiye| dharmasAdhana karanA dharmAcaraNako dUSita aura niSphala yahAM para maiM itanA aura batalA denA cAhatA hU~ ki hI nahIM banAtA balki ulTA pApaandhakA kAraNa bhI bhI tattvArthasUtrameM kSamAdi daza dhoMke sAthameM 'uttama'
Page #251
--------------------------------------------------------------------------
________________ 234 anekAnta vizeSaNa lagAyA gayA hai-- uttama kSamA, uttama mArdavAdirUpase daza dharmokA nirdeza kiyA hai / yaha vizeSaNa kyoM lagAyA gayA hai ? ise spaSTa karate hue zrI pUjyapAda AcArya apanI sarvArthasiddhi TIkA meM likhate haiM " dRSTaprayojana parivarjanArthamuttamavizepaNam / " arthAt -- laukika prayojanoM ko TAlane ke lie 'uttama' vizeSaNa kA prayoga kiyA gayA hai 1 isase yaha vizeSaNapada yahAM 'samyaka' zabdakA pratinidhi jAna par3atA hai aura usakI ukta vyAkhyA se spaSTa hai ki kisI laukika prayojanako lekara koI duniyAvI g2arz2a sAdhane ke liye - yadi kSamA mArdava- zrarjava - satyazauca saMyama tara tyAga AkiMcanya brahmacarya ina daza dhamoM meM se kisI bhI dharmakA anuSThAna kiyA jAtA hai to vaha anuSThAna dharmakI koTise nikala jAtA hai-aise kAma dharmasAdhanako vAstava meM dharmasAdhana hI nahIM kahate / dharmasAdhana to svarUpasiddhi athavA AtmavikAsa ke liye AtmIya karttavya samajha kara kiyA jAtA hai, aura isaliye vaha niSkAma dharmasAdhana hI ho sakatA hai / isa prakAra sakAma dharmasAdhanake niSedha meM AgamakA spaSTa vidhAna aura pUjya AcAryoMkI khulI AzAe hote hue bhI, kheda hai ki hama Aja-kala adhikAMza meM sakAma dharmasAdhanakI ora hI pravRtta ho rahe haiM / hamArI pUjA-bhakti-upAsanA, stuti-vandana- prArthanA, japa, tapa, dAna aura saMyamAdikakA sArA lakSa laukika phaloMkI prAptikI tarapha hI lagA rahatA hai koI use karake dhana-dhAnyakI vRddhi cAhatA hai to koI putrakI saMprApti, koI roga dUra karanekI icchA rakhatA hai to koI zarIrameM bala lAnekI, koI mukadame meM vijayalAbhake liye usakA anuSThAna karatA hai to koI apane zatra ko parAsta karaneke liye, koI usake dvArA kisI Rddhi-siddhikI sAdhanA meM vyagra hai to koI dUsare laukika kAryoMko saphala banAnekI dhuna meM masta, koI isa lokake sukha cAhatA hai to koI paraloka meM svargAdikAMke sukhoMkI abhilASA rakhatA hai !! aura [ mAgha, vIra - nirvANa saM0 2465 koI koI to tRSNA ke vazIbhUta hokara yahAM taka apanA viveka kho baiThatA hai ki zrI vItarAga bhagavAnako bhI rizvata ( ghUma) dene lagatA hai-- unase kahane lagatA hai ki he bhagavAna ApakI kRpA se yadi merA amuka kArya siddha hojAyagA to maiM ApakI pUjA karU~gA, siddhacakrakA pATha thApUMgA, chatracaMvarAdi bheMTa karUMgA, ratha-yAtrA nikalavAUMgA, gajaratha calavAUMgA athavA mandira banavA dU~gA !! ye saba dharmakI viDambanAe haiM ! isa prakAra kI viDambanAoM se apane ko dharmakA koI lAbha nahIM hotA aura na Atma-vikAsa hI sagha sakatA hai / jo manuSya dharmakI rakSA karatA hai-- usake viSaya meM vizeSa sAvadhAnI rakhatA hai-- use viDambita yA kalaMkita nahIM hone detA, vahI dharmake vAstavika phalako pAtA haiM / 'dharmo rakSati rakSitaH' kI nIti ke anusAra rakSA kiyA huA dharma hI usakI rakSA karatA hai aura usake pUrNa vikAsa ko siddha karatA hai / aisI hAlata meM sakAma dharmasAdhanako haTAne aura dharmaat fastso miTAneke liye samAjameM pUrNa Andolana hone kI z2arUrata hai / tabhI samAja vikasita tathA dharmake mArga para agrasara ho sakegA, tabhI usakI dhArmika pola miTegI aura tabhI vaha apane pUrva gauravagarimAko prApta kara sakegA / isake liye samAja ke sadAcAraniSTha evaM dharmaparAyaNa vidvAnoMko Age AnA cAhiye aura aise dUSita dharmAcaraNoMkI yukti-puramsara kharI-kharI AlocanA karake samAjako sajaga tathA sAvadhAna karate hue use usakI bhUloMkA parijJAna karAnA cAhiye tathA bhRloMke sudhArakA sAtizaya prayatna karAnA cAhiye / yaha isa samaya unakA qhAsa kartavya hai| aura bar3A hI puNya kArya hai / aise Andolana- dvArA sanmArga dikhalAne ke liye anekAntakA 'samyaka patha' nAmakA stambha dvAra khulA huA hai ve isakA yatheSTa upayoga kara sakate haiM aura unheM karanA cAhiye / vIra sevAmandira, sarasAvA, tA0 7-1-1939
Page #252
--------------------------------------------------------------------------
________________ gAthA A FN Tur TIMIRE hamAre parAkramI pUrvaja vIrasenAcArya [ le.- ayodhyAprasAda goyalIya ] san 1478 IsvIkI bAta hai, jaba jainoM para bhI kA mUla hai| aise hI kucha vicAroMke cakkara meM par3akara bauddhoMkI taraha kAfI sitama DhAye gaye the| jaina jana apanI rAjya sattA luTA baiTe the, prAcIna kolhuoMmeM pelakara, tela ke garama kar3hAnoM meM proTA gaurava gvA beTe the, phira bhI vaMzaja to nara-kesariyoM ke kara, jIvita jalAkara aura dIvAroMmeM cuna kara unheM the / vanakA siMha apanI javAnI, teja aura zaurya kho dene mvagaMdhAma (2) pahu~cAyA gayA thA ! jo kisI prakAra baca para bhI mUMcha kA bAla kyA ukhAr3ane degA ? vaha daladala rahe, ve jaise taise jIvana vyatIta kara rahe the| meM phaMse hAthI ke samAna to apamAna sahana kara nahIM sakegA ? unhIM dinoM dakSiNa-arkATa z2ileke jiMjI pradeza bhalehI jaina apanA pUrva vaibhava tathA bala vikrama saba ga~vA baiThe kA veMkaTAmayedRI rAjA thaa| isakA janma kavaraI nAma the, parantu jainadharmadvapI nIca kulotpanna rAjAko kanyA kI nIca jAti meM huA thaa| ucca kulotpanna kanyA- dedeM, yaha kaise ho sakatA thA ? yaha uma kanyA aura varaNa karake uccavaMzI bananekI lAlamAne use vahazI kanyAke pitAkA hI nahIM, varana mamace jainasaMghake apa banA diyA thA / usane jainiyoMko bulAkara apanI mAna aura usakI prAna-mAnakA prazna thA / yaha abhilApA abhilASA prakaTa kI, ki ve apane samAjakI kisI prakaTa karane kA sAhasa hI rAjAko kaise huA ? yahI sundarI kanyAse usakA vivAha karadeM ! kyA kama apamAna hai / isa dhRSTatAkA to uttara denAhI rAjAke mukhase ukta prastAvakA sunanA thA, ki cAhiye, para vicitra DhaMga se, yahI socakara jainiyoMne jainI vajrahate se raha gaye ! yaha mAnA ki 'saMsAra asAra kanyA vivAha denekI svIkRti dedI / hai, jIvana kSaNabhaMgura hai, rAjya vaibhava nazvara evaM pApa niyata samaya aura niyata sthAna para rAjA kI bArAta
Page #253
--------------------------------------------------------------------------
________________ 236 anekAnta [mAgha, vIra-nirvANa saM0 2465 pahu~cI, kintu vahAM svAgata karanevAlA koI na thaa| siMhake golI khAne para jo sthiti hotI hai, vahI vivAha kI cahala-pahala to darakinAra, vahAM kisI manuSya ukta grahastha mahAzayakI huI / ve cuTIle sAMpa kI taraha kA zabda taka bhI sunAI na detA thaa| ghabar3Akara makAna krodhita ho uThe ! 'bacajAnese to marajAnA kahIM zreSTha kA dvAra kholakara jo dekhA gayA to, vahAM eka kutiyA thA, kyA hama chadmavepI bane isI taraha dharmakA apabaiThI huI milI, jisake gale meM bandhe hue kAg2az2a para mAna sahate hue jIte raheMge- inhIM vicAroM meM nimagna likhA thA "rAjana ! Apase vivAha karaneko koI jaina- hokara mAre mAre phirane lage, vApisa ghara na gaye aura bAlA prastuta nahIM huI, ataH hama kSamA cAhate haiM / zrApa zravaNabelagolA meM jAkara jina-dIkSA grahaNa karake muni isa kutiyAse vivAha kara lIjiye aura jainakanyA kI hogaye / unhoMne khUba adhyayana kara ke jainadharma kA paryApta AzA chor3a dIjiye / siMhanI kabhI zRgAlako varaNa jJAna prApta kiyA / aura phira sAre dakSiNameM jIvanakarate hue nahIM sunI hogii|" jyoti jagA dI / sau jaina roz2AnA banAkara AhAra vAkya kyA the ? z2ahara meM bujhe hue tIra the / Adeza grahaNa karane kI pratijJA kI / yaha Aja kala ke sAdhuoM hA rAjyabhara ke jainiyoMko naSTa kara diyA jAya / jo jaisI aTapaTI aura janasaMgha ko chinna-bhinna karane jainadharma parityAga kareM unheM chor3akara bAkI saba para loka vAlI pratijJA nahIM thI / yaha jAna para khela jAne vAlI bheja diye jAe~ / rAjyAjJA thI, phaurana tAmIla kI gii| pratijJA thii| magara jo irAde ke maz2abUta aura bAtake jo jainatvako khAkara jInA nahIM cAhate the, ve ha~sate hue dhanI hote haiM, va mRtyuse bhI bhir3a jAte haiM / aura saphamiTa gaye / kucha bAhya meM jainadharma kA paridhAna pheMkakara chadma- latA unake pAMva cUmA karatI hai / ataH nirbhaya hokara veSI bana gye| aura kucha sacamaca jainadharma chor3a baiThe ! unhoMne dhIme para coTa jamAI aura ve gAlI, patthara, jainadharma ke bAhya AcAra-jina darzana, rAtri bhojana- bhayaGkara yaMtraNAzrI tathA mAna-apamAna kI parvAha na kara tyAga aura chanA huA jalapAna--saba rAjya dvArA aparAdha ke kArya-kSetra meM utara pdd'e| hArthIkI taraha jhUmate hue ghoSita kara diye gye| aparAdhIko mRtyu-daNDa denA jidhara bhI nikala jAte the, mRtako meM jIvana DAla dete nizcat kiyA gayA / pariNAma isakA yaha huA ki the| unake satprayatnase bikharIhuI zakti punaHsaJcita huii| dhIre-dhIre janatA jainadharma ko bhalane lagI aura anya dharma jo jaina chadmavezI bane hue the ve pratyakSa rUpa meM ke Azraya meM jAne lgii| vIra-prabhuke jhaNDe ke nIce saGgaThita hae aura jo jaina inhIM dinoM durbhAgyase kyoM, saubhAgyase kahiye, nahIM rahe the, ve punaH jainadharma meM dIkSita kie gye| eka grahastha mahAzaya TiNDIvanamake nikaTa belUra meM sAtha hI bahutase ajena jo jainadharmako anAdarakI eka vApI ke kinAre chupe hue jala chAnakara pIrahe the| rAjA dRSTise dekhate the, jainadharma meM AsthA rakhane lage, aura ke sipAhiyoMne unheM dekhA aura jainI samajhakara bandI jainI bananameM apanA sobhAgya samajhane lage / jisa kara liyaa| putra hone kI khuzI meM gajAne usa samaya dakSiNa prAntameM jaina-dharma luptaprAya ho cukA thA / usI prANa-daNDa na dekara bhaviSya meM aisA na karanekI kevala dakSiNa meM phira se ghara-ghara meM NamokAra mantrakI dhvani cetAvanI dekara hI unheM chor3a diyaa| gajane lgii| AjabhI dakSiNa prAntameM jo jainadharmakA
Page #254
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2 kiraNa 4 hamAre parAkramI pUrvaja vIrasenAcArya 237 prabhAva aura astitva hai. vaha saba prAyaH unhIM karma-vIra sItAmarameM jaba bhaTTArakakA cunAva hotA hai taba isa vaMza ke sAhasakA pariNAma hai| jahAM jahAM unhoMne apane vAlekI sammati mukhya samajhI jAtI hai| isakI santAna caraNa-kamala rakkhe, vahAMkA pratyeka aNu hamAre lie abhI taka tAyanUra meM vAsa karatI hai * / aisehI mahAn pUjyanIya bana gayA hai| mAlUma hai yaha kauna the? yaha puruSoMkI amara sevAoM dvArA jaina-dharmakI jar3eM itanI zrIvIrasenAcArya the| AjabhI kahIM bIrasenAcArya ho; gaharI jamI huI haiM ki hamAre ukhAr3e nahIM ukhdd'tiiN| to phira ghara-ghara meM vahI jinamantroccAraNa hone lge| varnA hamane jainadharmako miTAne kA prayatnahI kaunasA bAkI aura jainI bAraha lAkha na rahakara karor3oMkI saMkhyAmeM chor3A hai| aisIhI mahAn AtmAoMke bala para pahu~ca jaay| jaina-dharma pukAra-pukArakara kaha rahA hai :-- __ inhIM prAtaHsmaraNIya zrIvIra senAcAryakA samAdhi- nakze bAtila maiM nahIM jisako miTAye pAramA / bharaNa velUra meM huA / jainadharma ke prasAra meM inakI sahA- maiM nahIM miTanekA jabataka hai binAye AramAM // yatA dene vAlA jiMjIpradezakA gagappA zroDaiyara nAma -.."yaka" kA eka grahastha thaa| isane jainadharmakI prabhAvanA aura * isa lekha meM ullambita bAteM kalpita athavA prasAra meM jo sahAyatA dI, usake phalasvarUpa AjabhI jaba paugaNika nahI .kintu saba satya aura vizvasta haiM tathA virAdarI meM dAvata hotI hai taba sabase pahale isI ke vaMza madAsa maisara ke smArakAma bigrI haI par3I hai / unhIM para vAlako pAna diyA jAtA hai, tathA TiMDIvanam tAlukAke se yaha nibandha saMkalita kiyA gayA hai| -lemvaka pratIta hati ina sUkhe-hAr3oMka bhItara bharI dhadhakatI-jyAlA ! jise zAnta karane samartha hai nahIM asita ghanamAlA !! isa bhagnAvazeSa kI rajameM samutthAna kI prAzA-- rakhatI hai astitva, kintu he nahIM dekhane vAlA !! mAnA, aAja hue haiM kAyara tyAga pUrvajoM kI kRti ! svarga-pratIta, kalA-kauzala, bala, huA mabhI kucha vismRti !! para phira bhI-.--avaziSTa bhAga meM bhI----inchina-jIvana hai... vaha kyA?--- yahI ki manameM khele nita atIta kI smRti !! patana-mArgase vimukha, supatha meM agraNIyatA dekara ! mAnavIyatAke supAtra meM amara amiya-ramako bhara !! kara sakatI nUtana-umaMgamaya jyoti-rAzi Alokita.... bhUla na jAe~ yadi hama apane pUrva guNI-janakA svara !! vaha the, hAM ! santAna unhIMkI hamabhI Aja kahAte ! para kitanA caraNAnusaraNakara kIrti-rAzi apanAte !! 'kuchabhI nahIM !' isI uttara meM kendrita sArI ceSTA---- kAza ! yAdabhI rakha sakate to itanA nahIM lajAte !! bhagavatsva rUpa jaina 'bhagavat'
Page #255
--------------------------------------------------------------------------
________________ nArAsamatthAna strI-zikSA [ le.- zrImatI hemalatA jaina, hindI prabhAkara ] aAdhunika unnatika dhunika unnatike yugameM isa saMsAra kI pratyeka jAtiyAM jAnatI bhI nahIM, unheM itanA bhI mAlUma nahIM "jAti unnati ke patha para agrasara horahI haiM aura ki jaina jAtikA bhI saMsAra meM kucha astitva hai| isa svayaMko sabase adhika unnata banAneke prayAsameM saMlagna hai| avanatikA pratyakSa kAraNa yahI hai ki prAcIna samaya meM parantu khedakA viSayahai ki jainajAti aura vizeSakara jaina samAjakI deviyAM pUrNa zikSita hotI thIM, unase acchI strI-jAti aba bhI gaharI nidrAmeM nimagna hai ! isa vaijJA- zikSAsampanna, karmaniSTa tathA dharmapremI saMtAna paidA hotI nika unnati ke yugameM bhI vaha cuppI sAdhe hue hai ! isakA thIM aura usake kAraNa samAja unnata hotA thA, samAjakA kAraNa vicArane para kevala azikSAhI mAlUma par3atA hai| pratyeka aMga sudRr3ha hotA thA, pratyeka vyakti apane dharma jaina jAti azikSA ke ghora aMdhakAra meM DUbI huI hai ! va samAja para kie gae AkSepAMko dara karanekI yogyatA dezakI samasta strI jatiyAM jaba avidyA kA AvaraNa rakhatA thA, apane dharmakI vizeSatAe' svayaM jAnatA thA pUrI taraha utArakara pheMkane kA nizcaya karake pragatiko aura auroM ko samajhAnekI yogyatA rakhatA thA, jisakA apanA rahI haiM, taba jaina-strI-jAtihI isa daur3ameM sabase phala dharma kI pragati hotA thaa| parantu kheda hai ki aba pIche hai aura yahI mukhya kAraNa hai ki jaina samAja dina azikSitA hone ke kAraNa abalAe svayaMhI yaha nahIM jAnatI prati dina bhavanati ke garta meM pha~satA jArahA hai| ki dharma kyA hai ? phira unakI saMtAna meM dharma ke prati eka samaya thA jaba ki jainajAtikA sAmrAjya cAroM ora jJAna va zraddhA kisa prakAra paidA ho sakatI hai / una becAchAyA huA thA, dezake kone-konemeM jainadharmakA pracAra thA riyoMko yaha patAhI nahIM ki dharmakA asalI mahatva kyA aura eka samaya aba hai ki janajAtiko bahuta-sI dezakI hai aura dharma kyA vastu hai ? kevala rAtako bhojana na
Page #256
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2 kiraNa 4] strI-zikSA 239 karanA, nitaprati maMdira ho AnA, aSTamI caturdazIko yA ki nahIM ? vaha kaisI hai aura usakA hama para kyA hare phala phUla na khAnA, chAnakara pAnI pInA, basa itane asara hotA hai, isakA vicAra karane para hama pratyakSa dekhate hI para unake dharmakI iti hai / saca pUchA jAya to isameM haiM ki Adhunika zikSA prApta karake kanyAyeM prAyaH abhi unakA koI aparAdha bhI nahIM, jaba unako zikSAhI mAninI hojAtI haiM, apane sanmukha kisIko kucha samanahIM milI, unako isase adhika kucha batAyAhI nahIM jhatI hI nahIM, phaizanakA bhUta unheM parezAna kiye rahatA gayA to vaha kyA kara sakatI haiM ? ataH aba strI jAti hai / ve krIma, pAuDara tathA caTaka maTaka va vyarthakI bAtoM kA kartavya hai ki vaha apane samAjameM strI zikSAke meM phaMse rahanAhI adhika pasaMda karatI haiM, gharakA kArya pracArakA bIr3A uThAya / aba yaha samaya upasthita hogayA karanA pasaMda nahIM karatIM, tathA nirlajja bhI hojAtI haiM ? hai jaba hama samAja ke kone-kone meM strI-zikSAke pracArakI isaliye bahutase mAtA-pitA zikSA ko pasaMda nahIM karate AvAz2a pahu~ca kara apanA kArya prAraMbha kara deM / striyoMke aura icchA rahate hue bhI apanI kanyAoM ko zikSA nahIM zikSita hone para hI samAja pUrNa unnatiko pahu~ca sakatA hai dilA skte| ve kahate haiM ki sI zikSitoM se to anyathA nhiiN| azikSita hI acchI haiM, aura unakA yaha kahanA prAcIna samaya meM zikSita mAtAoMka. garbhasa vAstava meM satya bhI hai / parantu sAtha hI unheM yahabhI socanA hI rAjA zreNika jaise dharma premI, akalaMka niSka- cAhie ki yaha doSa kisakA hai ? zikSAkA nahIM balki laMka jaise dharma para miTanevAle vIra paidA hue the, jinhoMne Adhunika zikSA praNAlI kA hai, jisake sudhAra kI nitAMta dharmake liye apanA sarvasva arpaNa kiyA / yadi hama apane AvazyakatA hai / zikSA yaha nahIM kahatI ki tuma zikSA dharmakI tathA samAjakI unnati cAhate haiM to hamArA pradhAna prApta karake yogyatA ke atirikta ayogyatA prApta kro| kartavya hai ki hama pRNarUpase strI zikSAko apanAya, pustakoM meM yaha bAta nahIM likhI hotI ki tuma phaizanabila samAjameM phirase aMjanA, sItA, gugaNamAlA tathA manoramA ho jAo yA ghamAina bana jaashrii| jaisI satiyAM paidA kareM / parantu yaha tabhI ho sakegA jaba phalataH yaha kartavya to hamArA hI hai ki hama apane hama pUrNarUpase apane mamAja meM vidyAkA pracAra karane ke lie zikSAkI uttamottama praNAlI svIkAra kreN| yogya liye dattacitta ho jAyeMgI aura apanI kanyAoMko pUrNa jaina skula sthApita kareM, unameM uttamottama pustakoMko zikSita banAne kA dRr3ha saMkalpa kara legii| isa samaya anya sthAna deM tathA yogya zikSikAya niyata kareM / zikSajAtiyoM meM bahutasI grejueTa, vakIla, vairisTara tathA DAkTara kAoM kA yogya honA paramAvazyaka hai, kAraNa kyoMki deviyAM mileMgI, parantu jaina jAnimeM khojane para zAyada prAyaH unake hI Upara kanyAoMkA bhaviSya nirbhara rahatA do-cAra grejueTahI nikala aayeN| isase adhikakI zrAzA hai| yadi ve svayaM yogya hogI to kanyAoMkI bhI yogya bilkula vyartha hai / ataH hamako bhI isa unnatikI daur3a zikSA dene meM saphala ho sakeMgI aura yadi svayaM hI ameM zIghra-se-zIghra bhAga lenA caahie| yogya hoMgI to dUsaroko kyA yogya banA sakeMgI ? aisI aba prazna yaha hai ki prAdhunika unnati ke sAtha-sAtha hAlata meM yogya zikSikAoM ke lie hameM mukhya mukhya hameM Adhunika zikSApraNAlI ko bhI apanAnA cAhie sthAnoM para TreniMga skUla sthApita karane cAhiye, jinameM
Page #257
--------------------------------------------------------------------------
________________ 240 anekAnta [ mAgha, vIra - nirvANa saM0 2435 kAyara, kalahapriya tathA bAhyADaMbara va zraMgAra meM magna rahane vAlI hotI jA rahI hai, aura isalie hamArI santAnabhI patanonmukha ho rahI hai / aba prazna yaha uTha sakatA hai ki jaba hama pahale bahuta unnati dazA meM thIM, to hamArI yaha avasthA kyoMkara huI? isake lie hama kaha sakatIM haiM ki jabase hindustAnakI kucha paristhitiyoM ke vaza strI zikSAko pApa samajhA jAne lagA, par3hI likhI striyoMko kalaGka lagAne lage aura unakI ha~sI ur3ane lagI- kahA jAne lagA ki kyA par3hakara unheM naukarI karanA hai yA paNDita bananA hai, tabhI se hamArI yaha zocanIya dazA huI hai / isa meM sandeha nahIM ki bhAratakI nAriyAM sadAse patiyoMkI anugAminI rahI haiM, unakI AjJAhI unake lie sadA Apa vAkya rahI haiM, ve pati AjJA pAlana apanA kartavya aura dharma samajhatI rahIM, parantu patiyoMne unake prati apanA kartavya bhulA diyA ve manamAne aise niyama banAte cale gaye, jinase striyAM mUrkha hotI gaI aura puruSoM kI dRSTimeM giratI gii| anta meM ve kevala tRmi aura bacce paidA karane kI mazIneM hI raha gaI / isa taraha hamArA jIvana bhAra rUpa hone lagA aura hotA jArahA hai tathA inhIM kAraNAMse hamArA patana huA hai| se yogya zikSA prApta karake nikaleM aura skUloMmeM zikSikAke pada ko suzobhita kareM / Adhunika zikSA meM kanyAoMko grahaprabandhAdi tathA dhArmika zikSA denekA koI prabandhahI nahIM haiM, jisakA ki hamako apane jIvanakI pratyeka ghar3I meM kAma par3atA hai| ataH hameM gaNita, itihAsa Adike ati rikta grahaprabandha zizupAlana, zilpakalA, dhArmika tathA svAsthya sambandhI viSayabhI pUrNa rUpase apanAne cAhie, jisameM hameM vAstava meM zikSita honekA saubhAgya prApta ho sake aura hama zikSA ko badanAma karanekA avasara prApta na kara skeN| zikSA prApta kara lene para hamAre hRdaya meM namratA, sevAdharma, dezabhakti tathA dharma para dRr3hatA Adi guNa uttarottara vRddhi ko prAta hone cAhieM / avaguNoM kI utpatti hamameM isalie bhI hojAtI hai ki zAlAoM meM jo zikSA lar3akoMke lie niyata haiM, vahI hama logoM ko bhI dI jAtI hai aura jo hamArI prakRti ke bilakula viruddha hotI hai| aisI zikSA jisakA asara hama para ulTA par3atA hai aura hama lAbhake badale hAni uThAtI haiN| isa kAraNa zikSA pracAra ke sAtha-sAtha hamArA pradhAna lakSa zikSA praNAlIko uttama banAnA bhI hai, jisase hameM vAstavika lAbhaho, hama saccI unnati kara sakeM aura samAjako unnati banAne meM sahAyaka ho sake / samAja to vAstavameM taba taka unnati karahI nahIM sakatA jaba taka ki striyAM suzikSatA nahIM hoMgI, kyoMki ratha ke donoM pahiye barAbara honese hI ratha ThIka gatise cala sakatA hai anyathA nahIM / nArI samAjakA utthAnahI deza dharma tathA samAjako aura qhAsakara grahastha jIvanako unnata banA sakatA hai| azikSA ke kAraNa hamArA grahastha jIvanabhI atyanta kaSTakara hotA jArahA hai| hama bhIru, parantu harSa kA viSaya haiM ki isa unnatike yugameM kucha samaya se phira hamArA dhyAna strIzikSAkI ora AkarSita huA hai aura hama apanI truTiko anubhava karane lage haiM / ataeva aba vaha samaya A gayA ki hama samAja ke pratyeka hisse meM strIzikSA ke pracArakA bIr3A uThAleM aura use kone kone meM pahu~cA kara hI caina leM, tAki vaha samaya zIghrahI hamAre netroMke sanmukha upasthita hojAya, jaba ki hamAre samAjakI pratyeka strI suzikSatA dRSTi gocara ho, hamArA strIsamAja phirase susaMgaThita
Page #258
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2 kiraNa 4] strI-zikSA 241 ho jAya, ghara-ghara meM sukha aura zAnti kA sAmrAjya upa- dUrase hI tilAJjali deve / isa prakAra ke AcaraNa dvArA sthiti hove aura samAja avanati ke garta se nikalakara unnati prApta karake hama apane prAcIna gauravako phirase unnatike zikhara para ArUr3ha hove, sAthahI isa prakAra prApta kara sakatI haiM / anyathA unnati sarvathA asambhava strI jAti yogya zikSA prApta karake mabhyatAkI Adhunika hai / ataH aba hama sabako milakara apane utthAnakA pUrA daur3ameM bhAga lave aura paraspara kI muThabher3ameM kArya prayatna karanA cAhie aura dikhalA denA cAhie ki parAyaNatA, udAratA, zramazIlatA, vidyAnurAgatA, namratA, jAgRta huA strI samAja deza dharma tathA samAjakI kyA dezaprema, svacchatA Adi guNa grahaNa kareM aura puruSoMke kucha unnati kara sakatA hai ? auddhatya, bhogavilAsa, caTakamaTaka Adi avaguNoMko maMgala-gIta utkaNThe ! chipakara na raho aba, samArambha ho nartana ! aAja karAo palaTa-palaTa, kalpanA-citra digdarzana !! uTho, umaMgo ! kaida raha cukIM, bahuta kAla, aba khelo ! Az2AdI kaha rahI----uTho, apanA haqa bar3hakara lelo !! harSa ! vizva-upavana meM nirbhaya--.. hokara prati-dina phUlo ! dukha Dhakela pAtAla-loka meM.... mvarga-loka ko chU lo !! manonIta sukha vArida Ao, baraSo ghumar3a-ghumar3a kara ! prANoM meM bhara do navInatA, kA asIma-sA sAgara !! mana maMgala-maya tana maMgala-maya---- maMgala-maya vasudhA ho ! oja, teja, saMgIta, rAga-maya---- pragaTita eka prabhA ho !! bhagavatsva rUpa jaina 'bhagavat'
Page #259
--------------------------------------------------------------------------
________________ kathA kahAnI le-ayodhyAprasAda goyalIya [isa stambhameM aisI choTI choTI suraci aura bhAva pUrNa paurANika, aitihAsika tathA maulika kathA-kahAniyAM dene kI abhilASA hai jo vyAkhyAnoM, zAstra sabhAoM aura lekhoMmeM udAharaNa rUpase prastuta kI jA ske| isa DhaMgakI kahAniyoM ke likhane kA abhyAsa na hote hue bhI kucha likhanekA prayAsa kiyA hai, jisase vidvAna lekhaka manobhAva samajha kara isa DhaMga kI kathA-kahaniyAM likhakara bhijavA skeN| ] (1) jaba dropadI sahita pAMco pANDava vanoM meM terA beTA jItA rahe maiM bahuta thaka gaI hU~ mujhase yaha deza-nirvAsana ke dina kATa rahe the asahya ApattiyAM aba uThAI nahIM jaatii|' ghur3amabAra aiMThakara bolA:jhelate hue bhI paraspara meM prema pUrvaka santoSamaya jIvana "hama kyA tere bAbA ke naukara haiM, jo terA sAmAna lAdate vyatIta kara rahe the taba eka bAra zrIkRSNa aura unakI phira" aura yaha kahakara vaha ghor3eko le Age bar3ha gyaa| patnI satyabhAmA unase milane gye| vidA hote samaya bur3hiyA vicArI dhIre dhIre calane lgii| Age bar3hakara ekAnta pAkara satyabhAmAne dropadIse pUchAH-"bahana ! ghur3asavArako dhyAna AyA ki, gaTharI chor3akara bar3I galatI pAMcoM pANDava tumheM prema aura AdarakI dRSTise dekhate kii| gaTharI usa bur3hiyAse lekara pyAuvAleko na dekara haiM, tumhArI tanikasI bhI bAta kI avahelanA karanekI yadi maiM Age calatA hotA, to kauna kyA kara sakatA unameM sAmarthya nahIM hai, vaha kaunasA mantra hai jisake thA ? yaha dhyAna AtehI vaha ghor3A daur3Akara phira bur3hiyA prabhAvase ye saba tumhAre vazIbhUta haiM / " dropadIne sahaja ke pAsa AyA aura bar3e madhura vacanoMmeM bolAH -- "lA svabhAva uttara diyA-bahana ! pativratA strIko to bur3hiyA mAI, terI gaTharI le cala, merA isameM kyA aisI bAta socanIbhI nahIM caahie| pati aura kuTumbI- bigar3atA hai, pyAU para detA jaauugaa|" bur3hiyA bolIjana saba madhura vacana tathA sevAse prasanna hote haiM.- "nahIM beTA vaha bAta to gaI, jo tere dilameM kaha gayA mantrAdise vazIbhata karane ke prayatnameM to ve aura bhI pare hai vahI mere kAnameM kaha gayA hai / jA apanA rAstA nApa, khicate haiN|" yaha sunakara satyabhAmA manahI mana atyanta maiM to dhIre-dhIre pahuMca hI jAUgI / " ghur3asavAra lajjita huii| manoratha pUrA na hotA dekha apanA sA muha lekara calatA (2) eka mArga calatI huI bur3hiyA jaba kAphI thaka banA / cukI to rAha calate hue eka ghur3asavArase dInatApUrvaka (3) haz2arata muhammada, jabataka arabavAloMne unheM bolI:-'bhaiyA, merI yaha gaTharI apane ghor3e para rakhale nabI svIkRta nahI kiyA thA tabakI bAta hai, gharase aura jo usa caurAhe para pyAU mile, vahAM de denA, roz2AnA namAz2a par3hane masjida meM tazarIpha lejAte to,
Page #260
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2 kiraNa 4] kathA-kahAnI 243 rAstemeM eka bur3hiyA unake Upara kar3hA DAlakara unheM ratnoM kI varSA hone lgii| isa pralobhanako eka bur3hiyA roz2AnA taMga karatI / haz2arata kucha na kahate, cupacApa sa~varaNa na kara sakI aura usane bhI vidhivat AhAra manahI manameM Izvarase use subuddhi dene kI prArthanA karate banAkara muni mahArAjako navadhAbhakti pUrvaka par3agAhA / hue namAz2a par3hane cale jAte / hasvAdastUra muhammada sAhaba muni mahArAjake a~julI karane para bur3hiyA jaldI-jaldI eka roz2a udhara se guz2are to cur3hiyA ne kar3hA na ddaalaa| garama khIra unake hAtha para khAneke lie DAla, Upara haz2arata ke mana meM kautUhala huaa| Aja kyA bAta hai jo dekhane lagI ki aya ratnoMkI varSA huI, parantu munimahAbur3hiyA ne apanA kartavya pAlana nahIM kiyaa| daravAz2A rAja kA hAtha to jala gayA, kintu ratna na barase / muni khulavAne para mAlUma huA ki bur3hiyA bImAra hai| haz2arata antarAya samajhakara cale bhIgaye / magara buDhiyA Upara ko apanA saba kAma chor3a usakI tImAradArI (paricaryA) mu~ha kiye ratna-vRSTi kA intaz2Ara hI karatI rahI / usakI meM laga gaye / bur3hiyA haz2arata ko dekhate hI kAMpa gaI aura samajha meM yaha tanika bhI nahIM AyA ki nisvArtha aura usane samajhA ki Aja use apanI uddaNDatAoM kA svArtha mUlakabhAva bhI kucha artha rakhate haiM ? phala avazya milegaa| kintu badalA lene ke bajAya unheM (5) kaurava aura pANDava jaba bacapana meM par3hA karate apanI sevA karate dekha, usakA hRdaya umar3a AyA aura the, taba eka roz2a unheM par3hAyA gayA- "satya bolanA usane muhammada sAhaba para IbhAna lAkara islAma dharma cAhie, krodha chor3anA caahie|" dUsare roz2a sabane pATha grahaNa kiyA / haz2arata ke jIvana meM kitanIhI aisI jhA~kiyA~ sunA diyA kintu yudhiSTira na sunA sake aura vaha khoe haiM, jinase vidita hotA hai ki sudhArakoM ke pathameM kitanI huese cupa-cApa baiThe rahe, unake mu~hase usa roz2a eka vAdhAyeM upasthita hotI haiM aura una sabako pAra karaneke zabda bhI nahIM nikalA / gurudeva jhuMjhalAkara bole-yudhilie virodhiyoMko apanA mitra banAneke lie, unheM SThira tU itanA mandabuddhi kyoM hai ! kyA tujhe 24 ghaNTe kitane dhairya aura premamaya jIvanakI AvazyakatA par3atI meM yaha do vAkya bhI kaNThastha nahIM ho sakate, yudhiSThira hai| virodhIko nIcA dikhAne, badalA lene AdikI kA galA bhara AyA vaha atyanta dInatA-pUrvaka bolehiMsaka bhAvanAoMse apanA nahIM banAyA jA sktaa| gurudeva ! maiM svayaM apanI isa manda buddhi para lajjita huuN| kumArgarata, bhUlA-bhaTakA prema-vyavahArase hI sanmArga para 24 ghaNTemeM to kyA jIvanake anta samaya taka ina A sakatA hai| donoM vAkyoM ko kaNThastha kara sakA--jIvana meM utAra (4) aksara RddhidhArI muniyAMke AhAra leneke sakA-to apane ko bhAgyavAn smjhNgaa| kalakA avasara para ratnoMkI varSA hotI hai / eka bArakA purANoM pATha itanA sarala nahIM thA jise maiM itanI zIghra yAda kara meM ullekha hai ki eka nagarameM jaba RiddhidhArI muniyoM letaa|" gurudeva taba samajhe pATha yAda karanA jitanA kA Agamana huA to bhaktoMke ghara AhAra lete hue sarala hai jIvana meM utAranA utanA sarala nhiiN| * * *
Page #261
--------------------------------------------------------------------------
________________ nihAsikamahAmA / TIMIT TA ATM HLEE D - - prAcArya hemacandra [ leo-zrI ratanalAla saMghavI nyAyatIrtha, vizArada ] prAka-paricaya bhAratIya sAhitya ke prAMgaNameM prAdurbhata zreSThatama alaMkAra, nIti yoga, mantra, kathA, cAritra, AdhyAtmika 'vibhUtiyoM meM se kalikAla sarvajJa zrAcArya hemacandra aura dArzanika Adi sabhI viSayoM para ApakI sundara bhI eka pavitra aura zreSThatamadivya vibhUti haiM / vikrama saMvat aura rasamaya kRtiyA~ upalabdha haiM / saMskRta aura prAkRta 1145 kI kArtika pUrNimA hI ina lokottara pratibhA- donoMhI bhASAoM meM Apa dvArA likhita mahatvapUrNa aura saMpanna mahApuruSakA pavitra janmadina hai| inakI agAdhi bhAvamaya sAhitya astitva meM hai| kahA jAtA hai ki buddhi, gaMbhIrajJAna aura alaukika pratibhAkA anumAna apane bahumUlya jIvana meM Apane sAr3he tIna karor3a karanA hamAre jaise alpajJoMke lie kaThina hI nahIM balki zloka pramANa sAhityakI racanA kI thii| kiMtu bhAraasambhava hai| ApakI prakarSa pratibhAse utpanna mahAn tIya sAhitya ke durbhAgya se usakA adhikAMza aMza naSTa maMgalamaya granyarAzi gata sAtasau varSoMse saMsAra ke sahRdaya prAyaH ho cukA hai| lekina yaha parama prasannatAkI bAta vidvAnoMko pAna.da-vibhora karatI huI dIrghatapasvI bhaga- hai ki jo kucha bhI upalabdha hai, vaha bhI ApakI ujjvala vAn mahAvIra svAmI ke gUr3ha aura zAMtiprada siddhAntoMkA aura saumya kIrtiko sadaiva banAye rakkhegA / samasta sundara rIti se paricaya karA rahI hai| bhAratakI hI nahIM balki sampUrNa vizvakI saMskRtasAhityakA eka bhI aisA aMga achUtA nahIM chUTA prAkRta-priya viduSI janatA Apake daivI pranyoMke lie hai, jisa para ki ApakI amara aura alaukika lekhanI sadaiva RNI rhegii| na calI ho, nyAya, vyAkaraNa, kAvya koSa, chaMda, rasa, mahAn pratApI rAjA vikramAdityako vidvat-samiti
Page #262
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2 kiraNa 4 ] meM jo sthAna mahAkavi kAlidAsakA thA, aura guNajJa rAjA harSakI rAjasabhA meM jo sthAna gadya sAhitya ke anu pama kavi bANabhaTTakA thA; vahI sthAna aura vaisI hI gauravapUrNa pratiSThA AcArya hemacandrako caulukyavaMzI gujarAta- nareza siddharAja jayasiMhakI rAjya sabhA meM thA azoka ke samAna pratibhA sampanna aura amAri-paDaha ke pravartaka paramArhata mahArAja kumArapAlake to AcArya hemacandra sAkSAt rAja-guru, dharma-guru aura sAhitya- gurUthe / jIvana-paricaya AcArya hemacandrakA janma sthAna gujarAta prAntAntargata "dhaMdhukA" nAmaka nagara hai, jo ki AjabhI vidyamAna hai / " inakI mAtAkA nAma "vAhinI devI" aura pitA kA nAma "cAca deva" thA / ye jAti ke "mor3ha " mahAjana the | kahA jAtA hai ki jaba hemacandra apanI mAtA ke garbha meM Aye, taba inakI mAtAne yaha svapna dekhA ki "maiMne eka cintAmaNi ratna pAyA haiM, aura use apane gurudevakI sevAmeM bheMTa kara diyA hai|" saubhAgyase dUsare dina usI nagara meM padhAre hue zrI pradyumrasUri ke ziSya AcArya devacandrasUrike sa.mane pAhinIdevI ne apane svapnakI bAta kahI / AcArya ne yahI zubha phala batalAyA ki tumhAre garbhase eka agAdha buddhi sampanna putra ratna hogA; jo ki dIkSita hokara jainadharmakI cintAmaNiratna ke samAna prabhAvanA karegA / yaha bhaviSyavANI Age calakara akSarazaH satya pramANita huI / garbhakAla ke samApta hone para yathA samaya cAcadeva ko putra - ratnakI prApti huii| yaha san 1088 vikrama 1145 kArtika pUrNimA budhavArakI bAta hai / putrakA nAma "caMgadeva" rakkhA gyaa| caMgadeva zarIra aura kAMti meM candrakalA ke samAna zanaiH zanaiH bar3hane lage / eka dinakI bAta hai ki AcArya devacandrasUri grAmAnu AcArya hemacandra 245 grAma vihAra karate hue "dhaMdhukA" padhAre aura jaina mandira meM Thahare / caMgadeva apanI mAtAke sAtha unake darzanArtha Aye / AcArya devacandrasUrine caMgadevakI bAlasulabha cAMcalya aura buddhimattA dekhakara pAhinI - devI se kahA ki yaha bAlaka isa kalikAla meM jainadharma ke liye bhagavAn gautama jaisA mahAn prabhAvaka aura atyucca koTikA zreSTha sAhityakAra hogA tathA sampUrNa gujarAta meM "mAri ahiMsA" kI vijayaghoSaNA karegA / isalie merI icchA hai ki isakI mujhe bheMTa karade | mAtA harSAtireka aura putra premase yAMkhoM meM AMsU lAtI huI gad gad ho gaI aura tatkAla hI apane pati kI binA sanmati liye hI putrako gurudeva ke caraNoM meM samarpaNa kara diyA / yaha ghaTanA saMvat 1950 kI hai| jabaki bAlakakI Ayu kevala pAMca varSakI thI / zrAcArya zrI cAMgadevako sAtha meM lekara khaMbhAta pdhaare| usa samaya khaMbhAtakA zAsaka jaina kulabhUSaNa mantrI udayana thaa| vahAM para cAMgadevako saMvat 1150 mAgha zuklA caturdazI zanivArako dIkSA dI aura " soma-candra" nAma - saMskaraNa kiyA / zizumuni somacaMdrane dIkSA-kSaName hI vidyAbhyAsa aura anya guNArjana meM apanI saMpUrNa zakti lagAdI aura 16 varSa meM hI arthAt 21 varSakI Ayu hote hI somacaMdra mahAn vidvAn aura aneka guNasampanna mahApuruSa hogaye / jaina- zAstroM aura jainetara zAstroMkA vizAla mananapUrvakavAcana, nUtanamArmika sAhitya nirmANa karanekI zakti samayajJatA, daMbharahita bhASAmAdhuryapUrvaka svAbhAvika vyAkhyAna vaibhava, prakhara teja, pracaMDa vAgmintA, vyavahAra caturatA, prakarSa pratibhA, maulika vidvattA, sAmAjika rAjanaitika aura dhArmika paristhitijJatA Adi sabhI Avazyaka guNa muni somacaMdra meM spaSTa rUpase jhalakane lge|
Page #263
--------------------------------------------------------------------------
________________ 246 anekAnta [mAgha, vIra-nirvANa saM0 2465 __ prAcAryapada kreN| Apa bherI sabhAke liye sUrya -samAna siddha hoMge / AcArya devacandrasUrine isa prakAra ApakI siddha usa dinase AcArya zrI rAjAkI vidvata-sabhAko zuzosArasvatA aura anya zubha lakSaNoMko dekhakara Apako bhita karane lage / zanaiH zanaiH dina prati dina rAjAkI AcArya padavI pradAna karanekA kalyANaprada nirNaya hamAre caritra nAyakake prati ananya bhakti aura asaakiyaa| tadanusAra saMvat 1166 vaisAkha zuklA tRtiyA dhAraNa zraddhA bar3hane lgii| tatkAlIna sabhI jaina aura (ikSa-tRtIyA ) ke dina madhyAhnakAla meM khaMbhAta zahara meM jainetara labdhapratiSThita vida na AcArya hemacandrakI pratibhA caturvidha saMghake sAmane AcArya-padavI pradAna kI aura kA lohA mAnate hue apanI apanI vidvattA ko unakI "AcArya hemacandra sUri" nAma z2Ahira kiyA / isa samaya advitIya vidvattA ke Age hIna-koTi kI samajhane lage somacandrasUri urpha hemacandrasUrikI Ayu kevala 21 the / yahI kAraNa hai ki siddharAja jayasiMhane jaba rAjyavarSakI hI thii| sabhA meM navIna saMskRta-vyAkaraNako racanAkA prastAva hamAre caritra-nAyakakI pUjya mAtAjIne bhI dIkSA lelI rakkhA to sabhI vidvAnoM kI dRSThi eka sAtha prAcArya thii| isa avasara para unheM bhI sAdhvI-varga meM "pravartinI" hemacandra para pdd'ii| sabhIne apanI apanI asamarthatA jaisA pavitrapada pradAna kiyA gyaa| yaha AcArya hemacandra- pragaTa karate hue eka svarase yahI kahA ki isa pavitra kI asAdhAraNa mAtR bhaktikA hI sundara pariNAma thaa| aura Adarza kAryakA bhAra kevala AcArya hemacandrahI AcArya hemacandra khaMbhAtase vihAra karake vividha sahana kara sakate haiN| anya kisImeM isa kAryako sthAnoMko pavitra karate hue gujarAtakI rAjadhAnI pATaNameM pUrNa karane ke lie na to itanI pratibhA hI hai aura na padhAre usasamaya vahAMke zAsaka siddharAja jayasiMha the| ___eka dina mArgameM hAthI para baiThakara jAte hue rAjA gujarAtakA pradhAna vyAkaraNa kI dRSTi prAcArya hemacandra para par3a gaI / lakSaNoMse 'antameM AcArya hemacandrane siddharAja jayasiMhake use ye mahApratApI nara-zArdala pratIta hue / tatkAla vinayamaya Agrahase sundara, prAsAdaguNasaMpanna, prAJjala hAthI unake samIpa legayA aura hAtha jor3akara bolA ki aura lAlityapUrNa saMskRta bhASAmeM sarvAGgasampanna vRhat he mahArAja ! kRpayA mere yogya sevA pharamAiye / AcArya vyAkaraNakI racanA kii| vyAkaraNakA nAma "siddha hema" zrIne kAvyamaya uttara diyA ki "he rAjan ! apane isa raskhA gayA / "siddha' se ta tparya siddharAja jayasiMha hai diggajako Age-Age calAtA hI jA; pRthvIkodhAraNa karane aura "hema" se matalaba AcArya hemacandra hai / vAle diggaja bhale hI vyAkula hoM, kyoMki vAstavameM isa vyAkaraNameM 8 adhyAya haiN| prathama sAta adhyAya pRthvIkA bhAra to tumhIne apane vizAla kaMdhoM para dhAraNa meM saMskRta bhASAkA vyAkaraNa hai aura zeSa AThaveM meM kara rakhA hai / ataH diggajoM kI paravAha kauna karatA prAkRta, zaurasenI, mAgadhI, paizAcI, cUlikAzAcI hai|" catura aura marmajJa rAjA kAbya camatkRtipUrNa uttara aura apabhUza ina 6 bhASAoMkA vyAkaraNa hai| prathama sunakara parama saMtuSTha huA aura vinaya pUrvaka nivedana kiyA sAta adhyAyoMkI sUtra-saMkhyA 3566 hai aura AThaveMkI ki, 'he mahAbhAga ! Apa sadaiva rAja-sabhA meM padhArA 1119 hai / sampUrNa mUla grantha 1100 zloka pramANa hai|
Page #264
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2 kiraNa 4] prAcArya hemacandra 247 saMskRta-bhAgake prakaraNoMkA krama isa prakAra hai :-saMjJAH hai ki yaha tatkAlIna upalabdha saba vyAkaraNoMkA svara-saMdhi, vyaMjana saMdhi, nAma, kAraka, patvaNatva, strI- navanIta hai / AcArya hemacandrakI prakarSa pratibhAkA pratyaya, samAsa, AkhyAta ( kriyA ) kRdanta, taddhita aura pradarzana isameM pada-pada para hotA hai / / prAkRta prakriyA / isa para svayaM prAcArya zrI ne do vRttiyAM isakA AThavAM adhyAya sampUrNa bhAratIya prAcIna likhI haiM / vRhatvRtti 18 haz2Ara zloka pramANa hai aura bhASAoMke vyAkaraNoM meM apanA vizeSa sthAna rakhatA hai| choTI 6 haz2Ara zloka pramANa hai| inameM saba saMskRta- saMskRta vyAkaraNa ke sAtha prAkRta-vyAkaraNako bhI saMyojita zabdoMkI siddhi AgaI hai| koI bhI zeSa nahIM rahI hai| karanekI paripATI prAcArya hemacandrane hI sthApita kI choTI-TIkA manda buddhivAle ke liye atyanta upayogI hai / vararuci aura bhAmaha bhAdi anya AcaryoMne bhI aura sarala hai / dhAturUpa zAna ke liye dhAtu-parAyaNa urpha prAkRta-vyAkaraNakI racanA kI hai; kintu unakA dRSTidhAtu-pATha 5 haz2Ara zloka pramANa hai / uNAdi sUtra 200 koNa saMskRta nATakoM meM AI huI ( vyavahRta ) prAkRta, zloka pramANa haiM / aneka prakAra ke lalita chandoM meM zaurasenI Adi bhASAokA bhAvArtha samajhane taka hI racita "liMgAnuzAsana" tIna haz2Ara zloka pramANa TIkA rahA hai, jaba ki prAcArya hemacandrakA apane samaya takake me yukta hai / isI prakAra kahA jAtA hai ki AcArya pAye jAnevAle vividha bhASAoM ke sampUrNa sAhityako hemacandrane apane isa vyAkaraNa para 84000 zloka samajhane ke liye aura una bhASAoMkA apanA apanA pramANa bRhanyAsa nAmaka vistRta vivaraNa bhI likhA thaa| svataMtravyaktitva siddha karane ke liye aura unakA pAvara. kintu durbhAgyasa Aja vaha anupalabdha hai / sunA jAtA yaka sampUrNa vyAkaraNa racanekA uddezya rahA hai / dUsarI hai ki usakA thor3A sA bhAga pATana aura rAdhanapura ke vizeSatA yaha hai ki jisa prakAra prasiddha vaiyAkaraNa bhaNDAroMmeM / hai isa prakAra yaha sampUrNa kRti 1 lAkha aura pANini ne "chAMdasam " kaha kara vedakI bhASAkA 25 haz2Ara zloka pramANa kahIM jAtI hai| 1 mUla (do vyAkaraNa likhA hai; usI tarahase jaina-AgamoM meM vyavahRta vRtti sahita) 2 dhAtu-(satti) 3 gaNapATha zabdoM kI siddhi "Apam" kaha kara kI hai mahArASTrIya ( savRtti ) 4 uNAdi-sUtra ( saTIka ) aura 5 liMgAnu- jaina prAkRta aura apaza-bhASAko samajhAnekA jitanA zAsana ( bRhatavRtti sahita ) ye pAMca aMga siddhahema prayatna prAcArya hemacandrane kiyA hai; utanA anyatra nahIM vyAkaraNake kahe jAte haiN| dekhA jAtA hai / apabhza bhASAke prati to prAcArya svopajJavRttimeM AcAryazrIne prAcIna vaiyAkaraNoM- hemacandrakA varNana advitIya hai / bhAratakI vartamAna ke mantavyoMkI UhApoha pUrvaka samAlocanA kI hai; isase aneka prAntIya-bhASAoMkI jananI apabhUza hI hai / vya karaNa-zAstra ke vikAsa ke itihAsake anusandhAna meM isa dRSTise nizcaya hI bhASA-vijJAna ke itihAsa meM prAcArya mahattva pUrNa sahAyatA mila sakatI hai| gujarAta ke isa hemacandrako yaha atyanta hI mahattvapUrNa kRti hai| pradhAna vyAkaraNa meM sUtrakrama, vRtti-kauzala, udAharaNa. aSTama-adhyAyameM kramase prAkRta, zaurasenI, mAgadhI, cAturya aura vyAkaraNake siddhantoMkA vizleSaNa Adi paizAcI, cUlikApaizAcI, aura apabhUza-bhASAoMkA para vicAra karanese yaha bhalI prakArase jAnA jA sakatA vyAkaraNa hai| kramazaH
Page #265
--------------------------------------------------------------------------
________________ zikArI baTa-vRkSakI ghanI DAliyoM meM sUrya tApame surakSita usake mammukha do samasyAe~ thIM / baccekA prema aura 'cir3iyA aura usakA nanhA-sA baccA baiThe vizrAma jIvanakA lobha / lerahe the| garmI par3a rahI thii| aura ve donoM dina-bharake lekina nirNaya vaha AmmAna meM jAkara kreNgii| vaha thake-mAMde the| cir3iyA adhika thakI nahIM thii| cAhatI to ur3a calI, itanI U~cI ki jahA~ mAnavabala kI pahu~ca ur3akara sIdhI apane ghoMsale taka pahu~ca jAtI aura apane nahIM hai| anya baccoM ke bIca ArAma karatI; lekina vaha baccekI udhara ! vyAkulatA na dekha sakI / baccA behada thaka gayA thA aura zikArI kI dunAlI bandUka cir3iyAkI aura tana aba eka paga bhI aura ur3anA usake lie dUbhara ho gayA gii| zikArIne nizAnA lagAnekA prayatna kiyA; thA / cir3iyA-mA~ ko use chor3a kara Age bar3ha jAnA lekina cir3iyA tez2Ime ur3a rahI thii| sambhava nahIM thaa| zikArI nizAnA na lagA skaa| vaha pratIkSA karane ThaMDI vAyumeM donoM A~kha mUMde baiThe the / thor3I dera lagA ki jyo hI cir3iyA para thAme ki vaha ghor3A dbaade| meM cir3iyAne kahA- 'beTA, aba caleM ?' sahasA sunAthor3A aura Thaharo, maaN| abhI calate haiN|' ...anya 'zro pagale, vyartha hai yaha sArA parizrama / nizcita manaska bhAvase baccene khaa| baitth| cir3iyA meM mA~ kI mamatA hai| vaha bacceke samIpa donoM cupa ho gye| zrAyagI, abhI aaygii|' kuca dera pazcAt cir3iyA ne phira kahA, 'kyoM beTA, zikArI Thahara gyaa| aba cale ?' -mA~ kI mamatA! itanI ki cir3iyA apane prANoM 'hA~, mAM, clo|' kI bhI cintAna karegI? aura usa nirjIva bacce ke lie -~aura jyoM hI donoM ur3ane ko hue ki- apane prANoMko bhI saMkaTa meM DAla degI ? itanA tyAga ! ThIya-ThAya itanA balidAna !! aura baccA pRthvI para A girA ! cir3iyA ne dekhaa| zikArIkA mastiSka cakkara khA uThA / bandUka tanI kSaNa-bharako vaha zAna-zUnya huI ki phira saMbhala gii| thI, lekina nizceSTa zarIrako lekara vaha anubhava kara
Page #266
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2 kiraNa 4] zikArI rahA thA ki usakI u~galiyoMmeM jAna nahIM hai / aura thA / kahA~ bala thA usameM ki ghor3e ko dabAkara cir3iyA jaise usake hRdayakI dhar3akana thamatI jA rahI hai| ko zikAra bnaale| cir3iyA AsmAnameM ma~DarAtI rahI aura socatI kSaNa-bhara nistabdhatA chAI rahI / cir3iyA niDara rhii| lekina sAre mArga avaruddha the| kevala bacce ke pAsa para khoI-sI bacce se cipaTI vaiThI thI / vaha jAnatI thI jAne kA mArga hI khulA thaa| ki usakA ghAtaka usakI ghAta meM baiThA hai| isakI cintA use lezamAtra bhI nahIM thii| vilamba na kara eka hI sapATe meM vaha apane bacce ke mRta zarIra ke samIpa A baitthii| zikArIkI bandUka anAyAsa hI nIce bhA girii| eka ora cir3iyA apane pyAre bacake vichoha para zikArIkI bandUka tanI thii| garama-garama A~sU bahA rahI thI, dUsarI ora zikArIkI nizAnA lagA thaa| A~kheM majala thIM aura do-do azru-kaNa usake kapoloM aura zikArI Akula mana ko lie cupacApa baiThA para lur3haka rahe the| antara-dhvani (le0 zrI kAnandajI jaina ) astAcala para dekha bhAnuko, sihara uThA tana-mana sArA! candradeva ! mujhapara kyoM ha~sate, maiM to Apa dukhArI hU~ ! nara-jIvanakA yaha maulika dina, aura khodiyA ika pyArA !! nija sampata khokara ghara ghara kA, hA! aba banA bhikhArI hU~ !! vyathita huA hai antarAtmA, vizva bhAra Dhote Dhota ! yaha saba dekha hRdaya jala uThatA, supta bhAva jaga jAte hai| nikalA ahAM divAlA ! vaibhava, isI taraha khAte khote !! tapata bujhAneko antarakI, nayana mIra bhara lAte haiM !! AzA thI nara-tana pAkara kucha, ghATA pUrA kara leMge ! dUra huA hA ! bhAnu zAnakA, mana-mandira a~dhiyArI hai ! darzana-jJAna-caraNa-ratnoM se koThe apane bhara leMge !! ghAva hRdayake chIla rahI yaha, zazi-suSmA hatyArI hai !! pheMka bhAra ko bhava sAgara se, jaldI pAra utara lage! moha-jvarase ati vyAkula hU~, mastaka-pIr3A bhArI hai ! malina koTharI tyAga zuddhatama, siddha zilA para ghara leMge !! khAnA pInA bAteM karanA, saba kucha lagatA khArI hai !! kala kala karate kalpa bitAye, nahIM kabhI sukha-phala pAyA ! isake vaidya Apa hI haiM, yaha jAna zaraNa meM AyA hU~ ! mRga marIcikA-sama bhaTakA meM, anta samaya phira pachatAyA !! mana hai tuccha pAsa "svAmin", basa bheMTa usIkI sAyAhU~ !! isa pAgala pana para mere yaha. nizA mauna muskAtI hai ! duSkRtyoM para pachatAtA hU~, nIra nayana se jArI hai ! zAnta vyoma se mUka-dhvani kucha, kAnoM meM kaha jAtI hai !! lAkhoM mujha se tAre aba to, jinavara ! merI bArI hai !!
Page #267
--------------------------------------------------------------------------
________________ hindI-jaina-sAhitya aura hamArA kartavya [le0--zrI0 agaracanda nAhaTA ] jana-sAhitya-sAgara agAdha aura anupama hai, para apanI akarmaNyatAko sarvathA evaM sarvadAke liye tilA hama usake prati itane udAsIna haiM ki cAhe sArA ali dekara kartavya patha para ArUr3ha hoNge| saMsAra jAga uThe para hamArI nidrA bhaMga nahIM hone kI / hama hindI-sAhityake jo pAMca-cAra itihAsa prakAzita apaneko itanA kRtya-kRtya mAna cuke haiM ki hamAre pUrvajoM hae haiM, unako uThAkara dekhie, ki unameM kitane jainane bahuta kiyA aba hameM kucha karanekI AvazyakatA kaviyoMko sthAna milA hai ? bAbU zyAmasundagdAsajI ke hI pratIta nahIM hotI / apane ghara meM nidhiko banda karake hindI bhASA aura sAhityameM to yathAmmaraNa ekabhI jainana to hama svayaMhI usase lAbha uThAte haiM aura na auroMko kA ullekha nahIM hai / rAmacandrajI zukla ke hindIhI uThAne dete haiM / apane mu~ha miyAM miTU bana baiThe haiM sAhityake itihAsa meM hindI jaina-kaviyoM meM kevala banArasIaura manahI mana phUle nahIM samAte / kahate haiM----hamArA dAmajIkA hI saMkSipta ullekha hai, unake AtmacaritrAdi jainadharma saba dharmoMse zreSTha haiM, hamArA sAhitya vizva-mAhitya viziSTha evaM hindI-sAhityameM ajor3a racanAke viSayameM meM ajor3a hai; para yaha bAta bhalA dUsare loga kaba mAneMge? koIbhI khAsa bAta nahIM kahI gaI hai| vaktavyameM to jaina jaba taka ki ve usake pratyakSa pramANa udAharaNa nahIM apabhaza evaM hindI-racanA sAhityakI koTimeM Ane dekha pAyeMge / kintu hameM isakI koI parvAhahI nahIM hai ? yogya koI hai hI nahIM aise bhAva ina zabdoMmeM vyakta kiye jagata ke sAmane apanI bAtoMko siddha kara batAne ke liye haiM."apabhazakI pustakoMmeM kaIto jainoMke dharmatatvahamAre pAsa samayahI kahAM hai ? hameM to apanI hI DaphalI nirUpaNa sambandhI haiM, jo sAhitya koTi meM nahIM sakatIM bajAnekI dhuna lagI huI hai| samaya kyA kaha rahA hai ? duniyA aura jinakA ullekha kevala yaha dikhAneke liye hI kyA kaharahI hai ? hamAre AlApitarAgako suna vaha mu~ha kyoM kiyA gayA hai ki apabhaza bhASAkA vyavahAra kabase ho sikor3a rahI hai ? ityAdi bAtoMkI aura hamArA dhyAnahI rahA thaa|" ( vaktavya pR0 4) nahIM hai / hameMto apane mu~ha bar3A hone meM hI santoSa hai // sArAMza yaha ki vizvakI dRSTi meM hama kyA hai ? kahAM khar3e "naM0 2 (vRddha navakAra ), naM0 7 ( jambU svAmIhaiM ? anya samAjoMke sAmane hamArA kyA sthAna hai ? ina rAsa), naM0 9 (neminAtha cau0) aura naM0 10 saba bAtoMkI aura hamArA tanikabhI lakSya nahIM hai| (upaesamAla ) jainadharmake tatva nirUpaNa para haiM aura ___isakA eka tAz2A aura jvalanta udAharaNa maiM Apa sAhitya koTi meM nahIM sktiiN|" ( vaktavya pR0 6) ke sAmane rakhanA cAhatA hUM / AzA hai ise par3hakara zuklajIne jambUrAsa, neminAtha caupaI jaise caritra
Page #268
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2 kiraNa 4] hindI-jaina-sAhitya aura hamArA kartavya 251 granthoMko bhI jainadharma tatva nirUpaNa ke ( binA degvehI) lagabhaga 100 ke jaina-kaviyoM kI nAmAvali thI / yaha kaise ThaharA diye ? ise vahI jAne / sUcI saM0- meM prakAzita huI thI aura aba kaI mizcayandhu vinodake 4 bhAgoM meM yadyapi bahutase jaina varSoMse nahIM miltii| kaviyoMkA nAma nirdeza hai para unameM bhUlabhAntiyoMkI isake pazcAt zrIyuta paM0 nAthUrAmajI premIne Thosa bharamAra hai / sAhitya dRSTi se jina kaviyoM va kRtiyoMkA kArya kiyaa| unhoMne janetara vidvAnoMkA isa ora paricaya diyA gayA hai usameM jaina kavi zAyada hI hoN| dhyAna AkarSita karaneke lie. "hindI jaina sAhityakA hindI sAhitya ke vivecanAtmaka itihAsa meM bhI 2-4 itihAsa" nAmaka eka viziSTa nibaMdha likhakara use jaina kaviyoMkA nAma mAtra nirdeza hai| isI prakAra hindI- saptama hindI-sAhitya-sammelana jabalapura meM par3hA thA aura mAhitya ke aitihAsika granthoMko par3hakara yaha mahaja dhAraNA ra svataMtra rUpase prakAzita bhI kiyA thaa| para kaI varSoMse hotI hai ki sAhitya koTi meM AnevAlI hindI bhASAkI vaha bhA a ra vaha bhI aprApya hai| premIjIne isake atirikta nainajaina racanA prAyaH nahIM hai arthAta hindI-sAhitya meM jaina- hitaiSI meM jo ki usa samaya unake sampAdakatva meM prakAkaviyoMkA koI vizeSa sthAna nahIM hai| para hama jaba zita horahA thA, "digambara jainagrantha aura unake kartA" apane jaina bhaNDArIko dekhate haiM to yaha dhAraNA nitA.ta nAmakA eka sUcA bhA praka nAmakI eka sUcI bhI prakAzita kI thI aura use ajJAna janya evaM bhama mUlaka pratIta hotI hai / saikar3oM jaina svatantra rUpasa bhI nikalavAyA thA; para aba kaI varSoM grantha hindI gadya tathA padyameM upalabdha hote haiM-khAsakara / se vaha bhI nahIM miltii| premIjI kevala itanA kArya gadya hindIkA prAcIna sAhitya to jaina racanAke kara ke hI nahIM raha gaye, kintu unhoMne prasiddha-prasiddha rUpameM sarvAdhika prApta hai| hindI sAhityake itihAsa hina hindI jaina kaviyoM ke kaI padAdi ke saMgraha bhI prakAzita granthoM meM prAcIna hindI gadya sAhityakA prAyaHabhAva mA hI kiye haiM para unamase 'banArasI bilAsa' jaise utkRSTa grantha naz2ara AtA hai aura yaha saba hamArI hindI jaina sAhitya- aba nahIM milate / yaha saba jaina samAjakA durbhAgya hai jo kI orase upekSA dhAraNa karanevAlI pariNati hai| aise meM upayogI grantha boMse nahIM milane parabhI unake aba maiM yaha bhI batalA denA Avazyaka samajhatA hU~ ki prakAzanakI ora koI dhyAna nahIM hai| idhara kaI varSoMse jaina vidvAnoMkI orase hindI jaina sAhityake paricaya purAtana hindI sAhitya ke paricaya aura prakAzanakI viSayameM aba taka kyA kyA kArya kiyA gayA hai ? isakA pravRti bahuta manda hogaI hai, parantu vome soe hue siMhoMmeM bhI tanika siMhAvalokana kara liyA jAya, jisase bhaviSya aba phira kucha jAgRtikI lahara naz2ara Ane lagI hai| hAlahI meM kAryakI dizAkA ThIka parijJAna ho sake aura acchA meM mRlacandajI vatsalakA hindI-jaina-kaviyoMkA itihAsa mugama mArga sthira kiyA jaaske| dekhane meM AyA hai| usameM kevala dohI kaviyAMkA ___ sabase pahale merI dRSTi meM bAbU jJAnacandrajI jainI- paricaya hai / AzA hai ve bhaviSya meM zIghrahI anya kaviyoM lAhaurakA prayatna hai, unhoMne acchI zodha khoja karake kA itihAsabhI pragaTa kreNge| hindI jaina granthoMkI eka sUcI prakAzita kI thI, dUsarA eka choTAsA TrakTa "bhUdhara" kavike sambandha jisameM tInasau se bhI adhika hindI jaina granthoM aura meM gata varSa avalokanameM pAyA thaa| usake lekhaka
Page #269
--------------------------------------------------------------------------
________________ 252 anekAnta [mAgha, vIra-nirvANa saM0 2465 mahodayase bhI isI prakAra anya kaviyoMkI bhI kAvya hI kArya nahIM calegA / granthato bahutase prakAzita haiM, phira samIkSA pragaTa karanekA anurodha hai / bhI jaina sAhityake viSaya meM jainetara vidvAna itane zvetAmbara jaina samAjakA kendrasthAna gujarAta aura adhika aMdhakAra meM kyoM haiM ? isake kAraNa para jaba vicAra rAjapUtAnA hai / vahAM hindI-bhASAkA pracAra pUrva kAlase kiyA jAtA hai to yaha bAta spaSTa jAna par3atI haiM ki hamane hI nahIM rahA / ataH zvetAmbara-samAjameM hindI bhASAke grantha apane granthoMko prasiddha prasiddha ajaina pustakAlayoM evaM apekSA kRta kama hai / digambara sAhityameM hindIgranthoM kI jainetara vidvAnoMke hAthoM taka pahuMcAnekI ora sarvathA saMkhyA bahuta adhika hai / idhara 300 varSoM meM racita durbhikSa rakkhA hai / ataH aba mere namra abhizayAnusAra adhikAMza grantha hindI meM hI haiM / ataH hindI samAjake hameM apane pratyeka viziSTa granthoMko jainetarapatra sampAdakoM vidvAnoMkA yaha sarva prathama evaM paramAvazyaka kartavya hai ke pAsa samAlocanArtha tathA prasiddha prasiddha ajaina pustaki ve apane prAcIna hastalikhita granthoMko pUrNa khojakara kAlayoM evaM vidvAnoMko bheMTa svarUpa bhejanA caahiye| sAtha unake itihAsa navanItako zIghrAtizIghra janatAke hI hindI sAmayika patroM meM hindI evaM anya sabhI prakAra samakSa rkkheN| ke jaina sAhityake sambandhameM lekha bahuta adhika saMkhyA meM ___eka bAta maiM kahadenA aura bhI Avazyaka samajhatA prakAzita karane cAhiye tabhI hamArA sAhitya vizva meM hai aura vaha yaha hai ki kevala grantha prakAzita kara denese apanA upayukta sthAna paaskegaa| 'jisakA mana satyameM nimagna hai vaha puruSa tapasvIse bhI mahAn aura dAnIse bhI zreSTha hai|' tIra sIdhA hotA hai aura tambUre meM kucha jhukAva rahatA hai / isaliye AdamiyoMko sUratase nahIM, balki unake kAmoMse phicaano|' 'ahiMsA ruba dharmoM meM zreSTha dharma hai / saccAI kA darjA usake bAda hai|' 'yadi tuma nekIko cAhate ho to kAmanAse dUra raho kyoMki kAmanA eka jAla aura nirAzA mAtra hai|' 'kAmanAse mukta hone ke sivAya pavitratA aura kucha nahIM hai aura yaha mukti pUrNa satyakI icchA karanese hI milatI hai| 'manuSyakI samasta kAmanAe~ turantahI pUrNa hojAyA kareM yadi vaha apane manake krodhako dUra karade / ' 'hRdayase nikalI huI madhuravANI aura mamatA mayI snigdha dRSTi ke andarahI dharmakA nivAsasthAna hai / ' 'saba prakArakI IrSyAse rahita svabhAvake samAna dUsarI aura koI bar3I niyAmata nahIM hai|' 'burAIse burAI paidA hotI hai, isaliye Agase bhI bar3hakara burAIse DaranA cAhiye / ' -tiruvalluvara * * *
Page #270
--------------------------------------------------------------------------
________________ 0000000000000000 0000000000000000 hamArI 0000000000 telN-600000000000000000000000000000000 lekhaka 000000000000 vibhUtiyA~ zrInAthUrAma premI 0000000000000000 zrI jainendrakumAra Sanasenage00008 Boeeeeeeeeeeee8 500000000000000000000000000000000000000000000000000 [ hamArI samAja meM vartamAna meM bhI aise sAhitya-sevI, dArzanika, lekhaka, kavi, dAnavIra, dharmavIra, dezabhakta aura lokasevaka vidyamAna haiM, jinapara hameM kyA sasArako abhimAna ho sakatA hai / "anekAntama" kucha aisIhI vibhUtiyoM ke paricaya denakI prabala icchA thI / harSa hai ki merI prArthanAko mAna dekara zrI. jainendrakumArajIne isa stambhaka udghATana karanekI kRpAkI hai| -vyavasthApaka ] sAI ayodhyAprasAdajI cAhate haiM ki zrI nAthUrAma koI eka mahIne taka mere yahA~ par3I rahI / sAhasa na hotA 'premIse merA paricaya hai. mI unake bAre meM kucha thA, kisa bheja ? vahA~ bhez2a ! prakAzakoMke viSaya meM aisIlikhAdaM / paricaya merA utanA ghanA nahIM hai jitanA aura vaisI kahAniyAM sunI thIM aura maiM ekadama nayA thaa| bahutoMkA hogaa| umrameM vaha mere bar3e haiN| usa arthamaM hama phira jAne kyA majhA ki ekabAra jIko kar3A kara sAthI nahIM haiM / mujhe sudha-budha nahIM thI, taba unhoMne maiMne pustaka nAthUrAma premIjIko bhejadI / AzA thI hindI-sAhitya ke kSetrameM smaraNIya kAma kiyaa| bambaIkI vaha beraMga vApisa paajaaygii| aura usakI koI pUcha na unakI hindI-grantha-ratnAkara sIrIz2a' hindI-prakAzana meM hogii| lekina bhejane ke cauthe roz2ahI eka svata milA ki zAyada sabase nAmI grantha-mAlA hai / usakA prArambha huA pustaka ApakI milI hai / dekhakara uttara duuNgaa| usake taba maiM baccA huuNgaa| tIsare rAz2a patra mila gayA ki pustaka hama chApa sakate haiM / ___ paricaya merA isa taraha huA / mere pAsa eka choTI- aura jo Tasa ho, likheM rupayA hama pahale bhI bheja sakate haiM / sI pustaka likhI huI thii| usakA nAma thA 'parakha' / vaha mujha nae lekhaka ke lie yaha vyavahAra apratyAzita eka prakAzakako dI gaI thI, lekina unheM vAidA karane para thaa| lekina zrI nAthUrAma premIkI yahI khUbI hai| vaha bhI chApanekI suvidhA nahIM ho sakI thii| nayA lekhaka thaa| vyavahAra meM atyanta prAmANika haiN| aura jahA~ lAbhakA paricaya merA thA nhiiN| kauna merI kitAba chApatA ? jo saudA kiyA jAtA hai, vahA~bhI vaha prAmANikatA nahIM paricita the, vahI chApanA TAlate rahe to maiM aura 'kasase tajeMge, apanA lAbha chor3a sakate haiM / syA AzA kara sakatA thA? aisI hAlatameM sthAnIya phira to paricaya ghaniSTa hI hotA gyaa| maiMne dekhA prakAzaka-mitrake yahA~se lauTane para pustakakI pANDu-lipi ki unheM satsAhityakI sahaja parakha hai| kisI vidvattAkI
Page #271
--------------------------------------------------------------------------
________________ 254 anekAnta [ mAgha, vIra - nirvANa saM0 246 sameTA bhI nhiiN| vaha vistRta hote cale ge| vistRta arthAt samabhAvI / hamArA eka se adhika bAra sAtha rahanekA maukA AyA hai / maiMne dekhA ki unameM yubakocita sphUrti hai / kAmako vaha TAlate nahIM; nibaTAte jAte haiN| kyA choTA kyA bar3A, saba kAma unheM samAna hai| isa bAre meM jhUTI lajA unameM nahIM hai / apaneko sAdhAraNase adhika nahIM ginate / paristhiti ke anakUla apane ko nibhA lete haiM / sAja bAja se vaha dUra haiN| aura jo UparI hai, usameM vaha nahIM pha~sate / vaha vidvAn haiM, lekina sahAnubhUti se zUnya nahIM haiM / yaha guNa unameM sAmAnya se adhika hai| hRdaya unakA komala hai / itanA komala hai ki z2arUrata se jyAdA / tabiyata se vaha parivAra ke AdamI haiN| sacce arthoM meM sadgRhastha | sahAnubhUtiko bAMTate calate haiM / apaneko ekAkI aura alaga batAkara bar3e banane kI unameM spardhA nahIM hai / unakI vizeSatA yaha hai ki vaha upadezaka nahIM haiM / suhRda haiM / Apako laikcara nahIM dete| cupacApa Apake kAma jAte haiN| Ajake pracAravAdI yuga meM yaha vizeSatA durlabha hai| hara koI eka-dUsareko sIkha dene ko aura sudhAraneko tatpara dIkhatA hai / kAma Ane ke samaya udya kama loga dIkhate haiM / kasauTI para kasakara vaha use nahIM jA~cate haiN| aisI kasauTI to balki saba jagaha kAma bhI nahIM de sakatI / sahaja - buddhi dvArA hI vaha sat aura asat meM bheda karate haiN| unakI zikSA adhika nahIM hai, lekina buddhi painI hai| aura bArIkase bArIka bAta meM bhI vaha khote nahIM haiN| adhyavasAya unakA anupama hai / usIke bala para premIjI Aja vidvAna hI nahIM haiM, saphala sAhitya-kartA haiM aura saphala vyavasAyI haiN| eka bAtase vaha barI haiN| mahatvAkAMkSA unakI kartavya se Age nahIM jAtI / kalpanAoM meM vaha nahIM bahakate / jo karanA hai, karate haiN| aura nAmavarI dUsareke lie chor3a sakate haiN| pradarzana kA moha unheM nahIM hai / aura sabhA-samAja meM Apa unheM pahacAnane meM bhUlabhI kara sakate haiM | anAyAsa vaha Age nahIM dIkheMge aura pIche baiThakara bhI vaha nahIM soceMge ki pIche baiThe haiM / binA pU~jI bambaI jaise zahara meM unhoMne hindI bhASA kA prakAzana Arambha kiyA aura use saphala banAyA / yaha saba prAmANikatA aura adhyavasAyake bala para / apanA vyavasAya saphala aura bhI banAte haiM. lekina isameM vaha apanI dRSTi ko bhI parimita banA lete haiN| premIjI kA kAma nirA dhaMdhA nahIM thaa| unameM dRSTikA vistAra Avazyaka thaa| naI se naI pragatikA usa para prabhAva thA / saMkIrNatA usa vyavasAya meM nibha nahIM sakatI thI / vyakti jAgarUka na rahe to vaha tanika pichar3a bhI jA sakatA hai| lekina premIjI pichar3e nahIM / unake hindI grantha- kAryAlaya kI sAhityika dRSTise aba bhI sabase adhika pratiSThA hai / yaha choTI khUbI nahIM hai| premIjI jaina saMskAroM ko lekara jainoMke prati tanika bhI parAye nahIM haiN| digambara haiM; lekina zvetAmbara bhI unake samAna nikaTa haiN| usI taraha vaha jainetara samAjake bIca apanA svatva kAyama rakha sakate haiN| unhoMne apanApana nahIM khoyA / lekina use para pragaTa meM ugratA nahIM to bhI asalI har3atA to unameM hai| unakA jaina- hitaipI aba bhI jainiyoMko yAda hai / agragAmI saba AndolanoMke vaha sAtha dIkhe | aura bharasaka sudhAra ko vaha apane jIvana meM utArate gae / lekina vaha isa prakAra ki virodha ke bIja na pdd'eN| hRdaya ke udAra, para karma se unhoMne anudAroMkA bhI sAtha nahIM chor3A / sAmAjika bhAvase vaha hila milakara cale / yaha helamelakI vRtti unake saMskAroM meM gaharI hai / vaha netA nahIM hai; na krAMtikArI haiN| na zAstA ho sakate
Page #272
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 4] zrI nAthUrAma premI 255 haiM / vaktAbhI vaha nahIM haiM, vaha maMca para Akara bolanese kAmameM custa, vyavahAra meM tatpara, vaha eka sacce mitra behada bacate haiM / yaha nahIM ki unake vicAra sulajhe nahIM haiN| burAIkI unameM kSamatA nahIM / svabhAvase dharma-bhIru / haiM, yA bhAvanAkI kamI hai| so to eka bAra jaba vaha mAlUma hotA hai ki bahuta ceSTA pUrvaka unheM asat pravRtti mere anurodha para bole; unakI vaktRtA atizaya susaMgata ko nahIM jItanA pdd'taa| vaisI pravRti asalameM unameM thii| bezaka joza usameM nahIM thaa| na joza ubhAranekI nisargase hI durbala hai / anAyAsa vaha neka haiM / badI koI usameM zakti thii| sphUrti nahIM, anubhavakI usameM apIla unase mAnoM atyanta prayatna pUrvaka hI ho sakatI hai / vaha thii| mUlase sajana haiN| premIjI karmazIla kAryakartA haiM / vAgmitAkA unameM maiM mAnatA hU~ ki unake jIvana-kAryameM prAmANika abhAva hai| laharase ulTe nahIM cala skte| lekina sadavRttikI eka mUla dhArA rahI hai| aura isIke laharameM bahate bhI nhiiN| aura vighna-bAdhAoMke bIca kAraNa unake jIvana meM hama sabake lie bahuta kucha apane kAmameM lage raha sakate haiN| anukaraNIya hai| * * * darzana aura bandhana! yadi bana Ae to caraNoM para, maiM tara mandira meM praveza yaha tana mana dhana daM sabhI vAra ! gadagada hokara kara rahA nAtha ! para maiM to vikasita puSparAzi-- para caraNoM ko to ghere haiMse pUrNa rahita hU~, rikta hAtha ! ye car3he hue anaginata hAra ! (2) tatkAla inheM cuna cuna karake, yadi nizcaya satya-mArga para hU~, maiM pheMka kyoM na abhI utAra ! usa meM na yogyatA kA chipAva%B taba to yaha bandhana hai kalaGka ! Ate hai jo AhAdita ho, darzana-bandhana meM kyA lagAva ? tere darzana kI liye pyAsa ! (3) ye puSpa-pradarzana kara detezaMkAoM se hokara svatantra, tere pada-cumbana se nirAza !! hInatva, prabhAva, ise na mAna; nirbalatA ko Amantrita kara, to phira kyoM mAMgU kSamA-dAna? ye hai bhaktoM kA khaNDa-mAna, sattAdhArI kA ahaMkAra ! para bAta yahIM taka nahIM anta; ina puSpahAra ne kiyA bandapAyA hU~ yaha lekara vicAra caraNa-sparzana kA divya dvAra !! (racayitA :-zrI0 kalyANakumAra jaina 'zazi')
Page #273
--------------------------------------------------------------------------
________________ gotrakarma-sambandhI vicAra (le0-70 zItalaprasAdajI) [anekAnta'kI sundara samAlocanAke sAtha yaha lekha 'jainamitra ke pichale pauSa zukla 1 ke aGkameM mudrita huA hai, aura vahAM ise 'anekAnta meM bhI prakaTa kara denekI mujhe preraNA kI gaI hai| jainamitrakA yaha lekha apaneko susampAdanase vihIna aura avataraNoM tathA chApe AdikI aneka truTiyoM- azuddhiyoMko liye hue jAna par3A, aura isaliye mujhe usako jainamitra parase jyoMkA tyoM uddhRta karane meM saMkoca hotA thaa| bAdako brahmacArIjIne usakI eka alaga mudrita kApI bhI, mAtra do tIna azuddhiyoMko ThIka kara ke, mere pAma bhejI aura use anekAntameM chApa denekA anurodha kiyaa| aimI hAlata meM bhASA AdikA koI sudhAra-saMskAra kiye binA hI yaha lekha brahmacArIjIkI ukta kApIke anusAra jyoMkA tyoM prakaTa kiyA jAtA hai| sAthameM kucha spaSTIkaraNAdi ke liye eka sampAdakIya noTa bhI lagA diyA hai, jise pAThaka lekhake antameM dekhane kI kRpA kreNge| --sampAdaka ] gotrakarma para eka lekha bAbU sUrajabhAnajIkA ane- narakagati, gatyAnupUrvI, nara kAyu. tiryaJcaAyu, devAyu, "kAnta pRSTha 33 se 47 taka hai va paM0 julagakizora- vaikriyika zarIra, va aGgopAMga, devagati, devagatyAnupUrvI jI li. pR0 129 se 136 taka hai| donoM lekha vidvAnoM ina 20 ko nikAla denA cAhiye / ina 102 meM nIca ko gaura se par3hane yogya haiN| gotra uccagotra donoM garbhita haiN| bAbU sUrajabhAnajI ne yaha siddha kiyA hai ki devoma gAthA 300 meM mAnavoMmeM nIcagotrakI udaya jaise uccagotrakA hI udaya hai vaisA manuSyoMmeM bhI hotA vyucchitti paMcama dezavirati guNasthAnameM hai- arthAt nIca hai va usake pramANa meM karmakANDa gomaTTasAra gAthA 285 gotrakA udaya pAMcaveM guNasthAna taka manuSyoM ke bhItara likhI hai| usa gAthAkI saMskRta TIkAmeM vAkya haiM- hosakatA hai, Age nahIM / karmakANDa gAthA 203-3 se uccairgotrasyodayo manuSye sarvadevabhedake |--bhaassaameN paM0 vidita hogA ki bhogabhUmike mAnavoMke nIcagotrakA ToDaramalajIne artha diyA hai "uccagotrakA udaya udaya nahIM hotaa| unake 78 kA udaya hotA hai / bhogakisI manuSyoM va sarva devoM meM hai| arthAt sarva manuSyoM bhUmike mAnavoMke uccagotrakA hI udaya hotA hai| meM nahIM / Age karmakANDakI gAthA 292 pragaTa vAstavameM manuSyoMke donoM gotroMkA udaya haiM va karatI hai ki manuSyoMmeM udaya yogya prakRtiyAM 102 haiN| ekahI vaMzameM AcaraNa ke kAraNa gotrakA udaya badala 122 meM se sthAvara, sUkSma, tiryacagati va gatyAnupUrvI, jAtA hai / AryakhaNDa meM jaba karmabhUmi huI taba mAnavoM prAtapa, udyota, ekeMdriya se cAra indriya jAti, sAdhAraNa meM nIca-Uca kA bheda hogayA / usa samaya jo loka
Page #274
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 4] gotrakarma-sambandhI vicAra 257 niMdya kAma karane vAle mAnava the| unake nIcagotrakA sAtA asAtA bheda haiM / jaba sAtAkArI thAharI nimitta udaya hogayA, jinake puruSoM meM bhogabhUmimeM uccagotra hotA hai taba jIvake sAtAkA va jaba asAtAkArI kA udaya thaa| nimitta hotA hai taba asAtAkA udaya kahate haiM / jaise nAraka tiryaMcoMmeM sadA nIca va devoM meM sadA nizcaya nayase sarva hI paravedanA asAtA hai| devoMke uccakA udaya hotA hai / vaisA mAnavoMmeM ekasA uccagotrake mAnanekA kAraNa unake zarIra pudgalakI niyama nahIM hai| uccatA hai| malamUtrakA na honA, kavalAhArakA na gotrakarmakA kArya honA, rogAdikA na honA / bartAva meM aisA hai ki saba gommaTamAra jIvakANDa gAthA 113-197 // lAkha kor3a deva krIr3A karate haiN| kulokA varNana karatI huI kahatI hai-"uccairgotra- vyavahAra meM koI parakI devAMganA se bhIga nahIM nIcaigotrayoH uttarottaraprakRtivizezAdayaiH saMjAtAH vaMzA karatA hai / madirA mAMsa khAte nahIM haiN| mAnava nAraka va kulAni / " tiryacakI apekSA, pudgaloMkI va laukika vyavahArakI bhAvArtha-uccagotra nIcagotrakI uttarottara aneka uttamatA hai| una paryAyoM meM pItAdi tIna lezyAe zubha prakRti vizeSa ke udayase jo utpanna hote haiM vaMza hotI hai / kilviSa jAti ke devoMkA va bhUtapizAcoMkA unako kula kahate haiM / kulAMkA kathana 117 taka haiN| bhI zarIra samacatuna saMsthAna hotA hai| yahAM ve kAmadeva paMDita ToDaramalajI ligbate haiM.-jina pudgaloMse zarIra se bhI sundara hote haiN| uccagotrake tAratamyase aneka nipaje tinake bheda kula haiN| bheda hote haiM / isase devoM meM jAtibheda hai| nArakiyoM 197 / / lAkha karor3a kula sarva saMsArI jAvaki hota kA zarIra huDaka, kutsita hotA hai| kharAba pudgaloMse haiM / gotrakarmaka utane hI bheda hote haiM / unase zarIra banA hai / vartAva bhI kaSTaprada hai| isasaM nIca gotrakA kI jar3a banatI hai / jaisA bIja hotA hai vaisA asara usa udaya mAnA gayA hai| tiryacaukA zarIra aneka prakAra vIrya se utpanna zarIrameM va jIvameM banA rahatA hai / jaisa pudagaloma racita hai / manuSyake mukAbalemeM unakA Anake vRkSa meM va phala meM Amake bIjakA asara rahatA vyavahAra va vartAva va rahana-sahana maba nimna zreNIkA hai| hai| gotra karbha jIva vipAkI hai / khAnadAnI bIjakA va ghAsapara jI sakate haiM, manuSya ghAsa para nahIM jI sktaa| asara jIva meM banA rahanA gotrakarmakA kAraNa hai| ityAdi kAraNAMsa unake nIcagotrakA udaya vyavahAra ___ nArakiyoMkA gotrakarma nArakiyoMkA AcaraNa meM mAnA gayA hai / naraka kSetrake yogya rakhatA hai / devAMkA AcaraNa gotra- mAnavoMmeM donoM gotroMkA udaya hotA hai / jisa karma devoMke anusAra rakhatA hai| tiryacauka AcaraNa dezameM va kSetrameM jo vaMza niMdya AcaraNa vAle mAne tiyaMcake anusAra / ina tIna gatike jitane kulakrama jAte haiM unase utpanna mAnava ke janma samaya nIca gotra haiM ve gotrakarmaka udaya se hote haiM, uccagAtra nIcagotra kA udaya va jo vaMza yA kula apekSAse Uca mAne jAte kI saMjJAe paraspara sApikSa hai / vyavahAra nayase haiM, haiM unase utpanna mAnavameM janma samaya uccagotra kA udaya upacAra se haiM / jaise vedanIya karma eka hai, vyavahArase mAnA jAyagA / yaha sarva hI AryakhaNDa va mlecchakhaNDa
Page #275
--------------------------------------------------------------------------
________________ 258 anekAnta [mAgha, vIra-nirvANa saM0 2465 vAsiyoMke hotA hai / mlecchakhaNDoMmeM bhI khetI, vANijya, vartamAna jAnI huI duniyAM meM sarva dezoM ke mAnavoMmeM rAjyAdi va cAMDAlAdi karma karanevAle hote haiN| donoM gotroMkA udaya kisI na kisI mAnava ke mAnanA manuSyoMmeM yogya AcaraNakI mAnyatA logoMmeM hogaa| nIca U~cakI kalpanA sarva dezoMmeM rahatI hai| bar3hanese vaha mAnava mAnanIya hokara nIca gotrake udayako svAbhAvika hai / jaise zarIrameM uttama aMga mastaka hai na bhogakara ucca gotrakA udaya bhogatA hai| jo ucca nIcA aMga pagathalI hai / jo dInahIna sevaka madirApAyI gotrI ayogya AcaraNase lokaniMdya hojAtA hai vaha ucca Adi haiM ve saba jagaha nIca mAne jAte haiN| to bhI gotrake udayako baMda karake nIca gotrakA udaya bhogane koI niyata AcaraNa nIca kuloM kA sthApana nahIM kiyA lagatA hai / gotra parivartana na ho to karmabhUmike mAnavoM jA sakatA hai / yaha ucca va nIca AcaraNakI mAnyatA ke avasarpiNI kAlameM bhogabhUmikI saMtAna honeme sabake usa sthAna ke logoMkI mAnyatApara hai / jaise koI ThaNDI ucca gotrakA udaya hI ho so aisA nahIM mAnA jAsakatA, havAmeM sAtA koI asAtA mAna letA hai| karmakANDakI gAthAoMse / utsarpiNImeM pahale kAlameM va vAstava meM gotrakarma vaMzakI paripATIkI saMtAnako avasarpiNIke chaThe kAlameM nIca AcaraNa honese mAnavoM va usake AkArako hI nirNaya karatA hai| usakA asara meM bahuta ke nIna gotrakA udaya hotA hai, phira utsarpiNI jIvake vartanapara par3atA haiM / isase isako jIvavipAkI ke dUsare tIsare kAla meM unakI saMtAnoMmeM yogya va loka- mAnA gayA hai| mAnya cAritra honese ucca gotrakA udaya hojAtA hai| sampAdakIya noTazrI RSabhadeva dvArA sthApita tIna varNa laukika haiM va kAlpanika haiM va bharatajI sthApita brAhmaNa varNa bhI . isa lekhameM mere aura bAbU sUrajabhAnajIke aise do kAlpanika hai / jaise zrI vIrasenAcArya dhavalaTIkAmeM lekhAkA ullekha hai aura unheM gorasa par3hanakA vidvAnAlikhate haiN| dekhI ane0 pR0 132 naM0 (5) ko preraNA bhI kI gaI hai; parantu vicAra unameMse sirpha bAbU kaalpnikaanaaN| sUrajabhAnajIke lekha para hI kiyA gayA hai / acchA hotA ina cAra varNa dhAriyoMmeM jo prazaMsanIya prAcArake yadi brahmacArIjI mere lekha para bhI apane vicAra prakaTa dhArI haiM ve nIca gotrIse sad zUdra yAne loka pUjya kara dete / astu / lekhako maiMne do tIna bAra par3hA parantu AcaraNakA dhArI zUdra jaina sAdhu hosakatA hai va suzrAca- usa parase yaha pUrI taura para spaSTa nahIM ho sakA ki lekhama raNI mleccha bhI muni hosakate haiM / karmoMkA udaya nokarma kaunasI bAtako lekara kina hetuoMke sAtha use vicAra yA bAharI nimittake bhAdhIna AtA hai| jahAM AcaraNa ke liye prastuta kiyA gayA hai| hAM, kucha pramANa-zUnya lokamAnya hai, vahIM uccagotrakA udaya hai| jahAM AcaraNa aisI bAteM z2arUra jAna par3I jo pAThakoMko cakkarameM DAla loka-niMdya hai vahIM nIca gotrakA udaya mAnanA hogaa| detI haiM aura kucha bhI nirNaya nahIM kara paatiiN| nIca jisa prAMta yA dezakI janatA jisa AcaraNako burA inhIM saba bAtoMko digdarzana karAyA jAtA hai:-- mAnatI hai vaha loka niMdya hai / jise acchA mAnatI hai (1) gommaTasAra-gAthA naM0 285 kI TIkAoMka vaha lokamAnya hai| AdhAra para jo yaha pratipAdana kiyA gayA hai ki 'ucca
Page #276
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 4] gotrakarma-sambandhI vicAra 259 gotrakA udaya kisI manuSyameM hai, sarva manuSyoMmeM nahIM' pAMcaveM guNasthAna taka nIca gotrakA udaya ho sakatA vaha eka prakArase vyartha jAna par3atA hai| kyoMki bAbU hai' vaha eka acchA pramANa z2arUra hai; parantu usakA kucha sUrajabhAnajIne saba manuSyoM athavA manuSyamAtrako ucca- mahatva taba hI sthApita ho sakatA hai jaba pahale yaha siddha gotrI nahIM batalAyA / paM0 ToDaramalajIkA "kisI kara diyA jAve ki 'karmabhUmija manuSyoMko chor3akara manuSya" zabdoMkA prayoga bhI manuSyoM ke kisI vargakA zeSa saba manuSyoM se kisI bhI manuSyameM kisI sUcaka jAna par3atA hai aura vaha usa vakta taka 'karmabhUmija' samaya pAMcavAM guNasthAna nahIM bana sakatA manuSyoMke liye vyavahRta samajhA jA sakatA hai jaba taka hai|' binA aisA siddha kiye ukta sAmA ya kathanase prakRta ki usake viruddha koI spaSTa ullekha na dikhalAyA viSayameM koI bAdhA nahIM aatii| jAya / bAbUjIne antaradvIpajoMko nIcagotrI batalAkara (4) karmakANDa-gAthA naM. 302, 303 ke eka vargake manuSyoMko nIcagotrake udayake liye chor3a AdhAra para bhogabhUmiyA manuSyoMke, 78 prakRtiyoMke udaya rakkhA hai--manmUrcchana manuSya bhI nIcagotrI hI ho sakate kA ullekha karake, jo uccagotra kA hI udaya honA pratihaiM-aisI hAlatameM karmabhUmija manuSyoMko uccagotrI pAdita kiyA gayA hai vaha nirarthaka jAna par3atA hai; batalAnA ukta TIkA vAkyoMse bAdhita nahIM ThaharatA, aura kyoMki bAbU sUrajabhAnajIne apane lekhameM unheM uccaisaliye binA kisI vizeSa spaSTIkaraNa ke unakA diyA gotrI svIkAra hI kiyA hai, siddhako sAdhanA vyartha hai| jAnA vyartha jAna par3atA hai| hAM, isa ullekha parase brahAcArIjIkA manuSyoMmeM udaya yami yogya 102 prakRtivAlA ullekha aura bhI niHsAra ho udaya yogya 102 prakRtiyoMkA koI ullekha nahIM hai, jAtA hai aura yaha spaSTarUpame samajhameM Ane lagatA hai bada ullekha gAthA naM0 298 meM z2arUra hai aura usameM ki manuSya jAtikaM saba vargomeM udayayogya prakRtiyA~ jina prakRtiyoMkA ullekha hai unameM nIca gotra bhI zAmila kI saMkhyA 102 nahIM hai / aura isa liye gAthA naM. haiM: parantu vahAM yaha nahIM batalAyA ki ye 102 prakRtiyAM 298 kA kathana manuSya-sAmAnyako lakSya karake hI karmabhUmija manuSyoM meM hI udayayogya haiM / sAmAnyarUpase kiyA gayA hai| manuSyajAtika liye udaya-yogya karmaprakRtiyoMkA (5) "vAstavamaM manuSyoMke donoM gotroMkA udaya ullekha kiyA hai aura sApha taura para 'ogha' zabdakA hai," brahmacArIjIke isa vAkyameM prayukta hue, 'manuSyoM prayoga kiyA hai, jo sAmAnyakA vAcaka hai / isame nIca padakA artha yadi 'manuSyamAtra' kA hai, taba to unakA gotrake udayakA nirdeza antaradvIpajoM aura sanmUrchana yaha kathana apane usa pUrva kathanake viruddha par3atA hai manuSyoMke liye ho sakatA hai| binA spaSTIkaraNake mAtra jisameM ve bhogabhUmiyoMke sirpha uccagotrakA hI udaya isa samaccaya-kathanase koI natIjA bAbU sUrajabhAnajIke batalAte haiN| aura yadi usakA abhiprAya kisI vargalekhake viruddha nahIM nikAlA jaasktaa| vizeSake manuSyosa hai to jaba taka usakA sUcaka koI (3) ukta granthakI gAthA naM0 300 ke AdhAra vizeSaNa sAthameM na ho tabataka yaha nahIM samajhA jA para jo yaha pratipAdana kiyA gayA hai ki manuSya meM sakatA ki isa vAkyaka dvArA bA. sUrajabhAnajI ke
Page #277
--------------------------------------------------------------------------
________________ 260 anekAnta [ mAgha, vIra - nirvANa saM0 2465 kathanakA koI virodha hotA hai| taba yaha vAkya nirarthaka- karmakI U~ca-nIcatA nahIM mAnate, kintu laukika jaisA hI raha jAtA hai| karmAzrita UMca-nIcatA kA vidhAna karate haiM aura usI ke AdhAra para gotrakarmake udaya asta kA nRtya honA batalAte haiM ? yadi aisA hai taba to yaha ApakA eka nijI siddhAnta hI ThaharegA, aura isa siddhAnta ke anusAra eka janma meM saiMkar3oM hI nahIM kintu haz2AroM bAra gotrakA parivartana ho jAyA karegA; kyoMki Ama taura para mana-vacana-kAyake karmadvArA kSaNa kSaNa meM (bahuta kucha zIghra ) manuSyapariNati palaTatI rahatI hai- prAyaH zubhase azubha aura azubhase zubharUpa hotI rahatI hai / aisI hAlata meM gotrakarma eka khilavAr3a ho jAyagA aura usakA kucha bhI saiddhAntika mUlya nahIM rahegA | sAtha hI, vidyAnanda svAmIne AryoMke uccagotrakA jo udaya batalAyA hai vaha bAta bhI nahIM bana sakegI / ataH brahmacArIjIko pUrNa vivecanAtmaka dRSTise apane kathanakA spaSTIkaraNa karanA cAhiye / yoMhI calatI athavA jo mana AI bAta kaha dene se koI natIjA nahIM / (7) gommaTasAra--jIva kANDakI gAthA naM0 113 meM saMskRtakA vaisA koI vAkya nahIM hai, aura na usakA koI Azaya hI saMniviSTa hai, jise ukta gAthA "kahatI hai" ina zabdoM ke sAtha uddhRta kiyA gayA hai aura phira jisakA bhAvArtha diyA gayA hai ! ukta gAthAkI saMskRta chAyA isa prakAra hai. kAraNa ( 6 ) ekahI "vaMza meM AcaraNa ke gotrakA udaya badala jAtA hai," isake samarthana meM koI pramANa nahIM diyA gayA, aura na isI gatako kisI pramANase spaSTa kiyA gayA hai ki uccagotrI bhogabhUmiyoM kI saMtAna karmabhUmikA prArambha hote hI kaise U~ca-nIca gotra meM ba~Ta jAtI haiM ? bhogabhUmi ke samaya jinake pUrva puruSoM- mAtA-pitAdimeM uccagotrakA udaya thA unake kisI lokaniMdya kAmake karane mAtra se ekadama nIca gotrakA udaya kaise hogayA ? kyA gAMtrakarmake udaya aura astakA AdhAra lokakI vaha anizcit mAnyatA hai, jo sadA ekarUpameM nahIM rahA karatI ? yukti aura Agamase ina saba bAtoMkA spaSTIkaraNa hue binA brahmacArIjI ke ukta kathanakA kucha bhI mUlya nahIM A~kA jA sakatA vaha unakI nijI kalpanA hI samajhI jaaygii| pratyuta isake, unakA yaha kathana zrI pUjyapAda, akalaMkadeva aura vidyAnanda - jaise AcAryoMke viruddha par3atA hai; kyoMki ina AcArya ne apane granthoM meM - kramazaH sarvArthasiddhi, rAjavArtika, zlokavArtika meM 'uccagotra use batalAyA haiM, jisake udayase lokapUjita kulAMma janma hotA haiM aura nIcagAMtra use, jisake udayasaM garhita kuloM meM janma hotA hai / ' yaha kisI bhI granthama nahIM batalAyA ki lokapUjita kulamaM janma lekara bhI koI hInAcaraNamAtra se nIcagotrI hojAtA hai athavA usakA janma hI badala jAtA hai| aura na yahI likhA hai ki eka hI janma meM AcaraNa ke badala jAnese gotrakarmakA udaya badala jAtA hai| kyA brahmacArIjI janma ko lekara athavA gommaTasAra ke "bhavamassiya NIcucca" vAkya ke anusAra bhavako Azrita karake gotra dvAviMzatiH sapta trINi ca sapta ca kula koTizatasahastrANi / yA pRthivyudakAgnivAyuarfarai parisaMkhyA || hAM, eka TIkA meM vaha z2arUra pAyA jAtA hai, jaba ki dUsarI TIkAmeM usakA abhAva hai / aura isaliye use eka TIkAkArakA abhimata kahanA cAhiye,
Page #278
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 4 ] na ki mUla gommaTasArakA / parantu usake ullekha dvArA aura sarva saMsArI jIvoMke 197|| lAkha koTi kuloMkA ullekha karake brahmacArIjI vivAdastha viSaya ke sambaMdha meM kyA vizeSa natIjA nikAlanA cAhate haiM vaha unake lekha parase kucha bhI spaSTa nahIM hotA ! Apa likhate haiM---" 197 / / lAkhakoDakula sarva saMsArI jIvoMke hote haiN| gotrakarma ke bhI utane hI bheda hote haiM" / yadyapi siddhAntagraMthoM meM gotra karmakI do hI prakRtiyA batalAI hai--- eka UMca gotra, dUsarI nIcagotra; paTAkhaNDAgama meM bhUtala AcAryane "evadiyAo payaDIo" vAkyake dvArA yaha niyamita kiyA hai ki gotrakarmakI ye hI do prakritiyAM haiM; phira bhI brahmacArIjIkI isa saMkhyAkA abhiprAya yadi UMca nIca gotroMkI taratamatAkI dRSTi se ho aura usake anusAra yaha mAna bhI liyA jAya ki gotrakarmake bhI kuloM jitane bheda haiM taba bhI ve saba bheda U~ca nIca ke mUla bhedoM se bAhara to nahIM ho sakate U~cagotrakI taratamatAke jitane bheda ho sakeMge ve saba OM ca gotrake bheda aura nIca gotrakI taratamA ke jitane bheda ho sakeMge va saba nIca gotra ke hoMge / aisI hAlata meM jIvoMke jisa varga uccagotrakA udaya hogA vahAM uccagAMtrakI taratamatA ko liye hue kula hoMge aura jisa varga meM nIcagAMtrakA udaya hogA usameM nIcagAMtrakI taratamatA ko lie hue kula hoMge | udAharaNa ke liye devAMka 26 lAkha nArakiyoM ke 25 lAkha koTi kula haiM aura devoMmeM uccagotra tathA nArakiyoM meM nIcagotrakA udaya batalAyA gayA hai, isase devoMke ve saba kula uccagotrakI aura nArakiyoMke nIca gotrakI taratamatAko liye hue haiN| isI taraha manuSyoMke 12 lAkha kulakoTi bhI apane vargIkaraNa ke anusAra U~ca athavA nIcagAMtra kI taratamatAko liye hue hai / arthAt bhoga bhUmiyA manuSyoM ke kula jisa prakAra ucca gotrakarma-sambandhI vicAra 261 gotrakI taratamatAko liye hue haiM usIprakAra karmabhUmija manuSyoM ke kula bhI uccagotrakI taratamatA ko liye hue ho sakate haiM / uccagotrakI isa taratamatAkA abhiprAya yadi U~ca-nIca gotra kiyA jAyagA to phira devoM tathA bhoga bhUmiyA manuSyoM meM bhI U~ca-nIca donoM gotrI kA udaya mAnanA pdd'egaa| sAtha hI, nIcagotra saMbandhI taramatatA kI bhI vahI sthiti hone se nArakiyoMke U~canIca donoM hI gotroMkA udaya kahanA par3egA / aura yaha saba kathana jaina siddhAnta ke viruddha jAyagA / ataH brahmacArIjIke ukta ullekhoM parase koI bhI anukUla natIjA nikalatA huA mAlUma nahIM hotA, aura isaliye ve nirarthaka jAna par3ate haiM / (8) brahmacArI jI likhate haiM -- " jaisA bIja hotA hai vaisA asara usa vIrya se utpanna zarIra meM va jIva meM banA rahatA hai / " sAthahI yahabhI likhate haiM ki "khAnadAnI bIja kA asara jIva meM banA rahanA gotra karmakA kAraNa hU~ / " ina donoM vAkyoMko par3hakara bar3AhI kautUhala hotA hai aura inakI niHsAratAko vyakta karane ke liye bahuta kucha likhane kI icchA bhI hotI hai, para usake liye yatheSTa avasara aura avakAza na dekhakara yahAM itanA hI likha denA cAhatA hU~ ki yadi 'jaisA bIja hotA hai usakA vaisA asara jIva meM banA rahatA hai' aisA brahmacArIjI mAnate haiM to phira unhoMne uccagotrI bhogabhUmiyAmAM kI katipaya santAnoM ke liye karmabhUmikA prArambha hone para nIcagotrI hone kA vidhAna kaise kara diyA ? unake bIja meM jo U~ca gotrakA asara thA vaha to taba banA nahIM rahA !! isI taraha jaba ve bhAcaraNake anusAra gotrakA badala jAnA mAnate haiM aura jisakI carcA Upara naM0 6 meM kI gaI hai, taba usa parivartana ke pUrva bIjamaM jisa gotrakA jo 'asara thA vaha parivartana ho jAne para kahAM
Page #279
--------------------------------------------------------------------------
________________ 262 anekAnta [ mAgha, vIra-nirvANa saM0 2465 banA rahegA ? yadi asara banA rahegA to bhinna parivartana manuSyoMke gotra karmakI isa vizeSatAke liye kisI hetu. nahIM ho sakegA--koI bhI nIcase U~ca aura U~case nIca kA nirdeza sAtha meM honA cAhiye thaa| aura yadi aisA gotrI nahIM bana sakegA;-kyoMki brahmacArIjI apane dUsare nahIM hai, to phira manuSyake gotrakA kathana yahAM kyoM chor3A vAkyameM khAnadAnI bIjakA asara jIvameM banA rahanA hI gayA ? tathA tIna gatisambandhI gotroMke kAryakA ullekha gotra karmakA kAraNa batalAte haiM !! phira to jaisA kAraNa karake kyA natIjA nikAlA gayA? yaha saba kucha bhI vaisA hI kArya hogA--nIcase U~ca aura U~case nIca samajhameM nahIM aaskaa| gotrarUpa bhinna kArya nahIM ho skegaa| aura na U~cagotrI . (10) devoMke ucca gotrakA mukhya kAraNa unake bhogabhUmiyAoMkI koI santAna hI nIca gotrI ho sakegI, zarIrapudgalako uccatA, nArakiyoMke nIca gotrakA aura isa taraha AryakhaNDake saba manuSya uccagotrI bane kAraNa unake zarIrakA hu~Daka, kutsita tathA qharAba rheNge| jAna par3atA hai isapara brahmacArIjIkA kucha bhI pudgaloMse racita honA aura tiryacoMke nIca gotrakA lakSa nahIM gayA aura unhoMne yo ho binA koI vizeSa kAraNa unake zarIra pudgaloMkI vividhatA tathA unakA vicAra kiye ukta donoM vAkyoMkI sRSTi kara DAlI hai !! ghAsa para jI makanA batalAkara, manuSyoMke liye U~ca aura ___ 'bIjakA asara jIvameM banA rahanA gotra karmakA nIca donoM gotrIkA jo vidhAna kiyA hai vaha kucha vilakAraNa hai' yaha nirdeza to brahmacArIjIkA aura bhI vicitra kSaNasA jAna par3atA hai| jisa manuSyazarIrase dezajAna par3atA hai ! kisa siddhAntagrantha meM aimA likhA hai, saMyama aura sakala-saMyamakA sAdhana ho sakatA hai, jisako use brahmacArIjIko prakaTa karanA cAhiye / zrItatvArthasUtra- pAkara hI muktikI prApti ho sakatI hai, jisako pAneke jaise granthoM meM to U~ca-nIca gotrake kAraNa dUsare hI bata- liye devagaNa bhI tarasA karate haiM-yaha AzA lagAye lAye haiM, jinheM bAbU sUrajabhAnajIne apane legvake antameM rahate haiM ki kaba manuSyabhava mile aura hama saMyama dhAraNa uddhRtabhI kiyA hai aura jo parAtmanindAprazaM0' Adi kareM--aura jisakA milanA zAstroM meM bar3A hI durlabha do sUtroM tathA unake bhASyAdi parase jAne jAsakate haiN| batalAyA hai, vaha zarIra kyA ucca pudgalokA banA huA (9) khAnadAnI bIjavAle ukta vAkyake ana- nahIM hotA ? yadi hotA hai aura gotrakarma zarIrapudgantara likhA hai ki ....nArakiyoMkA gotrakarma nArakiyoM- lAzrita hai to phira manuSyoMke devoMkI taraha eka uccakA AcaraNa nArakakSetrake yogya rakhatA hai| devoMkA gotrakA vidhAna na karake U~ca-nIca do gotrAMkA vidhAna pAcaraNa gotrakarma devoMke anusAra rakhatA hai| tiryaMcoM- kyoM kiyA gayA haiM ? yadi zarIrapudgalokI kucha vivike AcaraNa tiryaMcoMke anusaar| ina tIna gatike dhatA isakA kAraNa ho to phira tiryaMcoMke bhI U~ca-nIca jitane kulakrama hai ve gotrakarmake udayase hote haiN| donoM gotroMkA vidhAna karanA cAhie thaa| ghAsa khAkara taba kyA manuSyoMkA gotrakarma ----manuSyoMkA AcaraNa jI sakanA yadi unheM ucca gotrI na banA sakatA ho to manuSyoMko manuSyakSetrake yogya nahIM rakhatA hai aura manu- manuSya bhI ucca gotrI na bana sakeMge; kyoMki ve bhI ghAsa dhya gatike jitane kula krama haiM ve mAnavoMke usa gotra arthAt vanaspati-AhAra para jIvita raha sakate haiM aura karmake udayase nahIM hote haiM ? yadi aisA hai taba to rahate hai-Arya samAjiyoMmeM to isa bAtako lekara ghAsa
Page #280
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 4] gotrakarma-sambandhI vicAra 263 pArTI aura mAMsapArTI aise do bheda hI bana gaye haiM- aura hone vAle manuSya bhI uccagotrI ThahareMge aura jisa isaliye brahmacArIjIkA yaha likhanA ki "manuSya ghAsapara vaMza vAle usa prAcArako chor3a deMge ve vahAM rahate hue nahIM jI sakatA" kucha vicitra-sA hI jAna par3atA hai| nIcagotrI ho jaaveNge| isI taraha jina Arya kSetroMmeM isake sivAya, ghAsa khAkara jInA yadi nIca gotrakA mAMsabhakSaNAdika nindyakarma samajhe jAte haiM vahAM unakA kAraNa aura nIca gotrI honekA sUcaka hai to phira sevana na karane vAle cANDAlAdi kuloMmeM bhI utpanna mAnava jitane bha mAMsAhArI pazu haiM ve saba ucca gotrI ho jAveMge uccagotrI aura sevana karane vAle brAhmaNAdi kuloMmeM bhI unheM ucca gotrI kahanA pdd'egaa| kitane hI utpanna mAnava nIca gotrI hoMge, yahI kyA brahmacArIjItiryacoMke zarIra aise sundara aura itane adhika ucca kA Azaya hai ? yadi aisA hI Azaya hai to phira jisa pudgaloM ke bane hue hote haiM ki manuSya bhI una para mohita deza meM mAmabhakSaNa athavA vidhavAvivAha Adiko manuSyoM hotA hai aura apane sundara-se-sundara aMgoMko bhI unakI kA eka vaga nindya aura dUsarA varga anindya samajhatA hai upamA detA hai / zarIra-pudgaloMkI isa uccatAke kAraNa vahA~ Apake U~ca-nIca gotrakI kyA vyavasthA hogI ? yaha una tiryacoMko bhI uccagotrI mAnanA par3egA / isa taraha mAlUma honA cAhie / sAtha hI yaha bhI mAlUma honA brahmacArIjIne gotrakI U~ca-nIcatAkA jo mApa-daNDa cAhie ki aisI hAlatameM-lokamAnyatA para hI eka sthira kiyA hai vaha bahuta kucha dUpita tathA Apattike aAdhAra rahane para ... gotrakarmakI kyA vAstavikatA raha yogya jAna par3atA hai| jAyagI ? athavA gotrakAzrita U~ca-nIcatA aura vyA(11)AryakhaNDa aura mlecchakhaNDoMke manuSyoM meM vahArika U~ca-nocatAmeM kyA bheda raha jAyagA ? yadi kucha U~ca-nIca gotrakI vizeSatAkA koI vizeSa bheda na karake bheda nahIM rahegA to phira devoM meM jo vyAvahArika U~ca-nIcatA brahmacArIjI sabhI khaNDoMke manuSyoMmeM janma-samayakI hai usake anusAra deva bhI U~ca aura nIca donoM gotraka apekSA nIcagotrakA udaya una saba manuSyoM ke batalAte kyoM nahIM mAne jAe~ge ? aura isI prakAra tiyanoM meM bhI, jo haiM jo aise kuloM yA vaMzoMmeM utpanna hue hoM jo usa deza ki aNuvrata taka dhAraNa kara sakate haiM, donoM gotroM kA udaya vA kSetrakI dRSTise nindya AcAraNa vAle mAne jAte ho, kyoM nahIM mAnA jAyagA? ina saba bAtoMkA spaSTIkaraNa aura U~ca gotrakA udaya una saba manuSyoM ke ThaharAte haiN| na honA caahie| jo aise vaMzoM yA kuloMmeM paidA ho jo apekSAkRta vahA~ (12) nIca kulameM janma lekara arthAt nIcagotrI U~ca mAne jAte hoN| isase jina mleccha dezoMmeM mlecchA hokara bhI yadi koI manuSya yogya prAcAraNake dvArA lokameM cAra-hiMsAma rati, mAMsa bhakSaNa meM prIti aura paradhana hara apanI mAnyatA bar3hA leve to vaha nIcagotrake udayako na bhoga kara ucca gotrakA udaya bhogatA hai, aura ucca NAdi* nindya nahIM samajhA jAtA, vahAMke vaMzoMmeM utpanna / gotrI hokara bhI yadi koI manuSya ayogya AcaraNa karake *mlecchAcAro hi hiMsAyAM ratirmAsAzane'pi ca / loka nindya ho jAve to vaha ucca gotra ke udayako banda parasvaharaNe prItiH nidhUtatvamiti smRtam // 42-184 // karake nIcagotrakA udaya bhogane lagatA hai, aisA brahmacArI -AdipurANe, jinasenAcAryaH jI likhate haiM / isakA Azaya hai--kisI gotrakA udaya
Page #281
--------------------------------------------------------------------------
________________ 264 anekAnta [ mAgha, vIra-nirvANa saM0 24656 hokara bhI phala na denA aura kisIkA udaya na hokara bhI (15) brahmacArIjIkA eka vAkya isa prakAra phala pradAna karanA ! yaha siddhAnta kaunase granthake AdhAra hai-"ina cAra varNadhAriyoM meM jo prazaMsanIya AcArake para nizcita kiyA gayA hai vaha lekhaparase kucha mAlUma nahIM dhArI haiM ve hI nIcagotrI se sad zUdra yAne loka-pUjya hotA ! brahmacArIjIko use siddhAntagranyAMka AdhAra para AcaraNakA dhArI zUdra jainasAdhu hosakatA hai va spaSTa karake batalAnA caahie| sAtha hI yaha bhI batalAnA suAcaraNI mleccha bhI muni hosakatA hai / " isa vAkya, cAhie ki isa siddhAntakI mAnyatA para qhAnadAnI bIjakA kI baiThaka para se usakA pUrA Azaya vyakta nahIM hotaa| asara jIvameM banA rahanA jo Apane pratipAdana kiyA hai hAM, itanA to samajhameM agayA ki isake dvArA vaha kahA~ banA rahegA ? aura pUrva gotrake udayAnusAra jisa brahmacArIjI sat zUdroM tathA suAcaraNI mlecchoMke liye ucca yA nIca zarIra pugdalakI samprApti huI thI vaha kyA muni hosakane kA khulA vidhAna karate haiM; parantu cAroM gotra parivartana para vighaTa jAyagA athavA usakA upayoga vargoM ke manuSyoMmeM jo prazaMsanIya AcArake dhArI haiM ve hI nahIM rahegA? kyoMki U~ca aura nIca donoM gotroMkA nIca gotrI, aisA kyoM ? yaha kucha samajha nahIM AyA !! udaya athavA phalabhoga eka sAtha nahIM hotaa| khulAsA honA cAhiye / sAthahI, yaha bhI spaSTa honA cAhiye (13) Age brahmacArIjI likhate haiM-"gotra ki "jahAM AcaraNa loka-mAnya hai vahIM uccagotrakA parivartana na ho to karmabhUmike mAnavoMke avasarpiNI udaya hai / " aisA likhakara brahmacArIjIne jo Age kAla meM bhogabhUmikI saMtAna honese sabake uccagotra- lokamAnya athavA lokapUjya AcaraNakA yaha lakSaNa kA hI udaya hI so aisA nahIM mAnA jAsakatA, karma diyA hai ki "jima prAMta yA dezakI janatA jisa AcakANDakI gAthAoMse / " parantu karmakANDa kI ve gAthAe~ raNako acchA mAnatI hai vaha lokamAnya haiM / " isa kaunasI haiM, yaha pragaTa nahIM kiyA ! yadi pUrvollikhita ke anusAra pAryakhaNDAntargata kisI aise mlecchadezakA gAthAoMse hI abhiprAya hai to unase ukta amAnyatA koI mleccha yA sat zUdra jahAM mAMsa-bhakSaNa acchA vyakta nahIM hotI; jaisA ki zurUke nambaroM meM kI gaI mAnA jAtA hai aura isaliye lokamAnya AcaraNa hai, unakI carcA se prakaTa hai / yadi uccagotrI bhoga bhUmi- apane usa AcaraNa ko kAyama rakhatA huA muni ho yAoMkI saMtAna uccagotrI na ho to jisake udaya se sakatA hai yA ki nahIM" aura lakSaNAnumAra aise pUjya loka pUjita kuloMmeM janma hotA hai use uccagotra kahate AcaraNI mAMsAhAriyoMke yahAM bhojana kara sakatA hai hai, yaha siddhAnta hI bAdhita hojAyagA aura brahmacArIjIkI yA ki nahIM ? 'khAnadAnI bIjakA asara jIvameM banA rahane vAlI bAta, (17) antama brahmacArIjIne "nIca-U~cakI bhI phira banI nahIM rahegI ! astu; ukta vAkyake anantara kalpanA sarva dezoMmeM rahatI hai / svAbhAvika hai, ityAdi avasarpiNI aura utsarpiNI ke kucha kAloMmeM UMca rUpase jo kucha likhA hai vaha saba lokavyavahAra tathA nIca gotrakA jo niyama diyA hai usake liye spaSTa kI U~ca-nIcatAkA dyotaka hai--vicArake lie uparUpase kisI mAnya graMthakA pramANa prakaTa honekI z2arUrata sthita 'gotra karmAzrita U~ca-nIcatA, ke sAtha usakA hai| vaha yoM hI nirAdhAra rUpase nahIM mAnA jA sktaa| koI khAsa sambandha sthApita nahIM hotaa| aisI UMca
Page #282
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 4] gotrakarma-sambandhI vicAra 265 nIcatA to devoM, nArakiyoM tathA tiryecoMmeM bhI pAI jAtI karma-siddhAntazAstrakI koI vastu hI raha jAyagI-- hai, jisakA kitanA hI ullekha bAbU sUrajabhAnajIne laukaka tathA saiddhAntika gotroMkA bheda bhI uTha jAyagAapane lekhameM kiyA hai; parantu usake kAraNa jisa prakAra taba to gotrakarmakA nirNaya, nirdhAra aura usakI saba devAdikoM meM UMca-nIca donoM gotroMke udayakI vyavasthA vyavasthA bhI kisI siddhAntazAstra athavA pratyakSadarzIke nahIM kI jAtI usI prakAra manuSyoMmeM bhI usakA kiyA dvArA na hokara usa sthAnakI janatAke dvArA hI huA jAnA anivArya nahIM ThaharatA / yadi manuSyoMmeM use karegI jahAM vaha AcaraNa-kartA nivAsa karatA hogA !! anivArya kiyA jAyagA to devoM, nArakiyoM tathA isa taraha brahmacArIjokA lekha bahutahI aspaSTa hai tiyacoMko bhI ubhayagotrI mAnanA par3egA unheM eka aura vaha bahutasI bAtoMko sparza karatA huA kisI bhI gotrI mAnane kA phira koI kAraNa nahIM rhegaa| eka viSayako vicAra ke liye ThIka prastuta karatA huA isake sivAya, brahmacArIjIke zabdoMmeM yadi koI mAlUma nahIM hotaa| AzA hai brahmacArIjI, ukta 1.7 niyata AcaraNa nIca kaloMkA sthApita nahIM kiyA jA. kalamoM dvArA bhUcita kI gaI saba bAtoM para prakAza sakatA aura U~ca-nIca AcaraNakI yaha mAnyatA usa DAlate hue, apane lekhako spaSTa karane kI kRpA kareMge, sthAnake logoMkI mAnyatA para nirbhara hai, to phira jimase gotrakAzrita U~ca-nIcatAkA yaha viSaya samyak gotrakarmake UMca-nIca paramANuoMkI bhI koI vAsta- prakAra se nigIta ho ske| vikatA nahIM rahegI, na zAstrakathita unake pAsava vIrasevAmandira, sarasAvA, kAraNoMkA hI koI mUlya raha sakegA aura na baha gotra tA018---1-1939 jAgati-gIta sarvatra huA hai samutthAna ! ho rahA vijaya kA tumula gAna ! nava-krAnti huI hai vidyamAna ! uTha, tU bhI uTha, unmAda tyAga ! uTha, soye sAhasa ! jAga jAga !! rAyatA : zrI kalyANakumAra jaina, zazi bhara bhUmaNDala meM dhvani mahAna ! gA uthala-puthala-maya krAnti-gAna! jaga cAha rahA hai zakti-dAna ! nava rAga cher3a, kucha gA vihAga! uTha, soye sAhasa ! jAga jAga !! (2) jaDatA taka meM jIvana-vikAsapA rahA panapa kara pUrNa hAsa! tU zakti kendra hai kara praya sa! mahakA kara nava-jIvana-parAga! uTha, soye sAhasa ! jAga jAga !! yadi pauruSa sotA hai saMbhAla ! jaga DUba rahA hai to uchAla! bana jA itihAsoM meM misAla ! kAyara jIvana meM lagA Aga ! uTha, soye sAhasa ! jAga jAga !! gumarAha ho rahA sArthavAha ! ruka rahA vIratA kA pravAha ! mAnava meM dAnava dhusA zrAha ! prastuta hai sira para kAla-nAga ! uTha, soye sAhasa! jAga jAga !!
Page #283
--------------------------------------------------------------------------
________________ tatvacacI dhArmika-vArtAlApa [le0 -zrI bAbU sUrajabhAnujI vakIla ] mathurAprasAda ....kahiye bAbU jyotiprasAdajI, khullaka Adi atithiko bhI deveM, aisI zAstrakI sunA hai Apake sAdhu Aye haiM, jinake bhojana ke vAste AzA hai / jo gRhastha isake viruddha AcAraNa karate haiM, ghara-ghara meM bar3I bhArI tayyAriyAM ho rahI haiM, para Apake arthAt muni vizeSa ke nimitta bhojanakA prArambha kara ke yahA~ to vaimA koI vizeSa prArambha hotA dikhAI nahIM usa bAtako chipAte hue unheM bhojana karAte haiM ve detA hai ! svayaM aparAdhake bhAgI hote haiN| ___ jyotiprasAda-jaina-dharma ke anusAra to, jo mathurAprasAda---Apake sAdhu nagna rahate haiM, yadi ve bhojana kisI sAdhu mahArAjako khilAye jAne ke uddezya la~goTI lagA liyA kareM to kyA kucha haraja ho ? se banAyA jAtA hai, unake nimittase hI bhojanakA jyotiprasAda --- ellaka, kSallaka hamAre yahAM laMgoTI prArambha kiyA jAtA hai-vaha bhojana unake grahaNa karane bAMdhate haiM vA eka khaMDa vastra rakhate haiM: parantu muni vA ke yogya nahIM hotA ve to udiSTa bhojana arthAt apane sAdhukA darjA bahuta U~cA hai| unako apanI dehase nimitta banAye gaye bhojanake tyAgI hote haiN| kucha bhI mamatva nahIM hotA hai, krodha-mAna-mAyA-lobha jainadharmake sAdhuoMkA to bahuta hI ucca sthAna hai, Adi viSayoM aura mohakA ve acchA damana kiye rahate udiSTa bhojanakA tyAga to tullaka aura aillaka ke bhI haiM; kAmavAsanA unake pAsa taka bhI phaTakane nahIM gatI, hotA hai, jo sAdhu-muni nahIM kahalAte haiM, kintu gRha-tyAgI eka mAtra Atma zuddhi hI meM unakA samaya vyatIta hotA avazya hote haiN| vAstava meM sacce zrAvakoMke yahAM to hai, aura saMsArakI koI lajA-kajA unheM patha bhUSTa nitya hI prAsuka bhojana banatA hai / jo bhojana vaha nitya nahIM kara sktii| koI burA kaha vA bhalA, stuti karai vA apane liye banAte haiM usI meMse kucha muniyoM kA, aillaka, nindA, Adara satkAra kare yA tiraskAra gAlI de, pUjA
Page #284
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 4] dhArmika-vArtAlApa 267 vaMdanA karai vA mAre pITe, sabase unakA samabhAva hI unakA nagna-panA burA nahIM mAlUma hotA hai aura na kisI rahatA hai / sabahIkA ve hita-ciMtana karate haiM, saba hI ke mana meM koI vikArahI utpanna hotA hai| kAraNa isakA kA kalyANa karate haiN| sAtha hI bastIse dUra bana meM yahI hai ki una baccoM ke manameM abhI taka kisIbhI prakAra rahate haiM, jeTha prASAr3hakI kar3Ake kI dhUpa, sAvana-bhAdoM. kA koI kAma vikAra paidA nahIM huA hai na unakI ceSTA kI mUsalAdhAra varmA, poha-mAghakA ThiTharAne vAlA pAlA, se hI kisI prakAra ke kAma vikArakI prAbhA pAtI hai, saba unake naMge zarIra para par3ate haiM, parantu unako kucha isIse unakA nagna rahanA kisIko burA mAlUma nahIM bhI parvAha nahIM hotI, kucha bhI yatna ve usame bacanekA hotA, yahAM taka ki yaha khayAla bhI nahIM AtA ki yaha nahIM karate haiN| aise Atma-dhyAniyoM ko laMgoTI bAMdhane naMgA hai / isa hI taraha sacce jaina-sAdhuoMke mana meM bhI kisI kI kyA parvAha ho sakatI hai ? prakArakA vikAra nahIM hotA hai| parama vItarAgatA unakI mathurAprasAda to kyA vaha AbAdI meM Ate hI ceSTAse jhalakatI hai aura kAmavAsanA kI to gaMdha bhI nahIM haiM-manuSyoMse dUra hI rahate haiM ? unameM nahIM hotI hai| isI kAraNa unake darzanAse jyotiprasAda-Ate haiM, jaba dekhate haiM ki khAnA- gRhasthiyoM ko bhI vItarAgake bhAva paidA hote haiM-rAga-bhAva pInA diye binA kisI prakAra bhI yaha zarIra sthira nahIM to kisI prakAra paidA hI nahIM ho sakate / hAM, laMgoTI raha sakegA, taba AhAra ke vAste z2arUra bastImeM Ate haiN| usa bAMdhanesa z2arUra unakI vItarAga mudrAmeM farka bhAtA hai| samaya jo koI zrAvaka zuddha AhAra tayyAra batAkara unheM isI kAraNa laMgoTo baMda tyAgI (aillaka dulaka) ke darzanoM bulAtA hai, usake ghara jAkara khar3e-khar3e kucha AhAra le saM vItarAgatAkA itanA bhAva nahIM hotA jitanA ki nagna lete haiM aura phira banameM cale jAte haiN| rAtriko bhI sAdhuke darzanoMsa hotA hai| yaha to prAkRtika bAta hai, Atma-dhyAna meM hI lage rahate haiN| jaisA koI hogA vaisA hI usakA prabhAva dUsaroM para pdd'egaa| mathurAprasAda-acchA, U~ca darjeke tapamvI hone mathurAprasAda- to kyA Apake sAdhu koI bhI vastu para bhI yadi vaha laMgoTI bAMdha liyA kareM to kyA haraja apane pAsa nahIM rakhate haiM ? ho ? AhAra ke liye to bastI meM unako AnA hI par3atA jyotiprasAda -rakhate haiM, eka tozAna-prAptike vAste haiM, vana meM bhI loga unake darzanoMko z2arUra jAte hoMge, zAstra rakhataM haiM; dUsare morake paMkha vA anya kisI pakSI aba yadi unake hRdaya meM kisI prakArakI koI vAsanA ke mulAyama pagekI kucI rakhate haiM, jisase jahA~ baiThanA nahIM rahI hai to bhI unako nagna dekhakara gRhasthiyoMke hotA hai, vaha sthAna jIva-jantuoMse sAfa kara liyA jAtA manameM to vikAra A sakatA hai aura khAsakara striyoMko hai aura isa taraha koI jIva unake zarIrase dabakara mara to avazyahI burA mAlUma hotA hogaa| na jAya, isakI pUrI ahatiyAta kI jAtI hai, tIsare jyotiprasAda-sabahI gharomeM bacce naMge phirate haiM, kamaNDalu jisameM kucha pAnI rahatA hai, aura vaha TaTTI jAne galI-bAz2AroMmeM bhI jAta-Ate haiM, mAM, bahana, dAdI, para gudA sApha karaneke kAma AtA hai| basa ina tIna nAnI, naukarAnI Adi saba hI unako nagna avasthA vastuoMke sivAya aura kucha nahIM rakhate haiN| meM apanI chAtIse cipaTAkara sulAte haiM, kisIko bhI madhurAprasAda-kamaNDalu to zAyada kAmkA hotA
Page #285
--------------------------------------------------------------------------
________________ 268 anekAnta [ mAgha, vIra-nirvANa saM0 2465 hai aura kAThake andara pAnI ghusa jAtA hai; isalie hI lage rahanA anokhI bAta kaise ho sakatI hai ? dhone mAMjanese zuddha nahIM hosakatA ? usa kamaNDalukA mathurAprasAda-acchA to kyA saMsArI manuSyoMke jala, jo gudA sApha karaneke vAste TaTTImeM lejAyA jAtA vAste bhI snAnAdike dvArA zarIrako pavitra rakhanA dhama hai, kullI karane aura hAtha mu~ha dhone Adike kAma meM nahIM hai ? kaise AsakatA hogA? jyotiprasAda-- sAdhu ho vA gRhasthI dharmato sabake jotiprasAda-kamaNDalu kAThakA ho vA dhAtukA, vAste eka hI hai aura vaha eka mAtra apanI AtmAko muni mahArAja usako dhote va mAMjate nahIM haiM, na vaha rAgadveSAdi ke mailase zuddha karanA hI hai, faka sirpha itanA gudA dhokara apane hAthako hI maTTI malakara sApha krte| hai ki sAdhu to bilkula hI saMmArake mohase virakta hokara haiM, unake pAsa to koI dUsarA zuddha pAnI hI nahIM hotA pUrNarUpase Atma-zuddhi meM laga jAte haiM aura grahasthI saMsAra hai, jisase ve kamaNDala vA hAthako zuddha karaleM, mu~ha bhI ke moha meM bhI pha~satA hai aura kucha dharma sAdhana bhI karatA vaha svayaM kabhI nahIM dhote haiM, na dAMta sApha karate haiM, hai| isIse padmanandipaMcaviMzatikA meM kahA hai-- na kullI karate haiM, na kabhI nahAte aura na kabhI zarIra sampUrNa dezabhedabhyAM sa ba dharmo dvidhA bhavet / ko dhote va poMchate haiM / unako to zarIrame kucha bhI moha zrAdyabhede ca nigra dvitIye gRhiNau matAH / / nahIM hotA hai| isahI kAraNa zarIrakI safAI kI tarapha unakA kucha bhI dhyAna nahIM jAtA hai| unakA dhyAna to ho arthAt -pUrNarUpa aura aMzarUpa bhedase dharma-sAdhana ekamAtra apanI AtmAko zuddha karanekI tarafa lagA do prakAra hai, pUrNa sAdhana karanevAlA nagnasAdhu aura rahatA hai--ve sadA moha-mAyA aura mamatAko darakara aMzarUpa sAdhana karanevAlA gRhasthI kahalAtA hai| jaina AtmAko apane zuddha brahmasvarUpameM lejAnekI hI dharmameM dharmAtmA gRhastha ke gyAraha darje kAyama kiye gaye haiN| koziza karate rahate haiN| pahalA darjA zraddhAnIkA hai, jisako jainadharmake siddhAntoM ___ mathurAprasAda- yaha to Apane bar3I anokhI bAta kA zraddhAna to hogayA hai parantu abhI tyAga kucha bhI nhiiN| sunAI / hindUdharmameM to zarIra zuddhiko hI sabase mukhya dUsarA darjA aNuvratIkA hai, jo hiMsA jhUTha corI Adi mAnA hai, aura Apa usako bilkulahI ur3Aye dete haiN| pAMcoM pApoMkA aMzarUpa tyAga karatA hai aura apane isa ___jyotiprasAda ---pratyeka jIva apane vAstavika rUpa lyAgako bar3hAne ke vAste tIna prakArake guNavatoM aura se saccidAnanda svarUpa hai; parantu rAga-dveSa-mohake jAlameM cAra prakAra ke zikSAvratoMkA pAlana karatA hai / zikSAvratoMpha~sA huA saMsArameM rulatA phiratA hai| jo jIva isa meM usakA eka vrata yaha bhI hotA hai ki mahinemeM cAra gaga-dveSa moha-rUpa- mailako dhokara zuddha-buddha hojAtA hai, dina pratyeka aSTamI aura caturdazIko vaha upavAsa vahI apane asalI saccidAnanda svarUpa ko pAletA hai| karatA hai, arthAt gRhasthakA saba prArambha tyAga kara, eka zarIrake mailako dhone poMchanese AtmAkA maila nahIM mAtra dharma sevana meM hI laga jAtA hai khAnA, pInA, dhulatA hai, taba jaina muniyoMkA apane zarIrakI zuddhikI nahAnA aura zarIrakA sa~vAranA Adi kucha bhI sAMsArika tarapha kucha bhI dhyAna na dekara eka mAtra Atmazuddhi meM kArya vaha nahIM karatA hai|
Page #286
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 4] dhArmika-vArtAlApa 269 - uttamacanda ( jainI ) yaha Apane kyA kahA ki, cauthe, zrIprakalaGkadevane rAjavArtikameM bhI aisA hI upavAsake dina zrAvakako nahAnA bhI nahIM cAhiye 1 varNana kiyA haisnAna nahIM karegA to pUjana, svAdhyAya, dhyAna, sAmAyika svazarIra saMskAra saMskaraNa snAnaAdi dharma-sAdhana kaise hogA ? ___ gaMdha mAtyA bharaNAdi virahataH... jyotiprasAda-zAstroM meM to upavAsIke vAste snAna -tatvArtha sUtra adhyAya 7 sUtra 21 kA bhApya karanA manA hI likhA hai| dekhiye prathama to ratna-karaMDa pAMcaveM zrIvidyAndAcAryajIne apane prasiddha grandha zrAvakAcArake nimna zloka meM hI zrI samantabhadravAmI zlokavArtikameM bhI ullekha kiyA haine sAfa likhA hai ki, upavAsake dina pAMcoM pApoMkA, __kaH punaH propadhopavAso yathA vidhItyu cyate snAna gaMdha mAlyAdi virahitoH... zRMgAra, AraMbha, gaMdha, puSpa, snAna, aMjana aura nasyakA ...-tatvArtha sUtra adhyAya 7 sUtra 21 kA bhASya tyAga karanA cAhiye.. isa prakAra upavAsa ke dina snAna na karanekI saba paJcAnAM pApAnAmalaMkriyArambha gandha puppANAm / hI mahAn zrAcAryoMkI spaSTa AjJA hone para, merI bAta snAnAJjananasyA nA mupavAse paridRti kuryAt / / 101 / / para sandeha karanekI to koI vajaha nahIM hosakatI hai; hAM dUsare svAmi kArtike yAnuprekSAkI gAthA 358, ulTA maiM yaha sandeha avazya kara sakatA hU~ ki pUjA, 359 meM likhA hai ki "jo jJAnI zrAvaka donoM poMmeM svAdhyAya, dhyAna: sAmAyika Adi dharma karmoM ke karane meM snAna-vilepana, AbhUSaNa, strIsaMsarga, gaMdha, dhUpa, dIpa snAnakA kiyA jAnA kyoM z2arUrI samajhA jAve ? snAna AdikA tyAga karatA hai, vairAgyase hI apaneko AbhUSita to usa zarIra ko sApha karaneke vAste hai, jo aisA mahAn karake, upavAsa, eka gara bhojana athavA nIrasa AhAra apavitra aura azuddha hai ki kisI bar3e bhArI samudra kA karatA hai; usake proSadha upavAsa hotA hai, yathA - sArA pAnI bhI usake dhone meM lagA diyA jAve, to bhI rahANa vilavaNabhRsaNa itthI sNsgggNdhdhuuvdiivaadi| pavitra na ho, aura yadi pavitra ho bhI jAya to usakI jo pariharediNANI varaggAbharaNAbhUsaNaM kiccA / 358 pavitratAse dharmakA kyA sambandha ? svAdhyAya, pUjA, dhyAna, dosuvi pavyaisa samA uvavAsaM eya bhttnniviyddii| sAmAyika, stuti, bhajana Adi jo kucha bhI haiM ve to eka jo kaNai eva mAI tasya vayaM posahaM vidiyaM / / 356 // mAtra AtmAkI zuddhi, viSaya-kapAya tathA rAga-dveSa mohaka tIsare, zrI pUjyapAda svAmIne sarvArthasiddhi nAmaka dara karanesa hI hotI hai, na ki hADa mAMsa athavA carmamahAmAnya granthameM proSadhopavAsI ke liye likhA hai ki, vaha ko dhonese / taba zarIra zuddhike vidUna Atmazuddhi snAna, gaMdha, mAlA, AbharaNAdi jo bhI zarIra ke zRMgAra se ho sakatI; aisA kyoM mAnA jAve ? muni binA snAna haiM una sabase rahita hove kiye hI rAta dina dharma-sAdhanameM lage rahate haiM, nahAnA to proSadhopavAsaH svazarIrasaMskArakAraNa, dUra rahA ve to TaTTI jAneke bAta gudAko kamaNDaluke pAnI snAna-gaMdha-mAlyAbharaNAdi virhitH| se dhokara hAthoMko bhI nahIM maTiyAte haiM aura na kisI -tatvArthasUtra adhyAya 7 sUtra 21 kA bhASya dUsare zuddha pAnIse hI dhote haiM / usa kamaNDaluko jisake
Page #287
--------------------------------------------------------------------------
________________ 270 anekAnta [ mAgha, vIra nirvANa saM0 2465 - pAnIse gudAko dhote haiM sAtha liye phirate haiM, usI arthAt -- pahale kiye hue karor3oM pApoMkI dhUla jamakamaNDaluke, pAnIse dhoe hue hAthoMse zAstra jamakara citta malina ho rahA hai usa mithyAtvako dUra liye rahate haiM aura svAdhyAya Adi dUsare dharma- karanevAlA jo viveka hai vahI vAstavika snAna hai, jalakRtya karate rahate haiN| isase siddha hai ki snAna karanA ke snAnase to jIvoMkA nAza hokara ekamAtra pApahI dharmasAdhanake vAste z2arUrI nahIM hai kintu bAdhaka hai| isa hotA hai, usameM kucha bhI dharma nahIM hai aura na usake hI kAraNa muniyoMko tathA upavAsa kartAoMko snAna dvArA usa zarIrakI pavitratAhI bana sakatI hai, jo svabhAvakaranekA niSedha hai| se hI apavitra hai| uttamacanda-snAna karanA dharma sAdhana meM bAdhaka hai, uttamacanda-agara snAna karanA pApa hai to muniyoM yaha Apane ekahI kahI ! bhAgeko zAyada Apa isako aura upavAsa karane vAloM ho ko kyoM, anya saba hI logoMpApa batAne lageMge! ko nahAnese kyoM manA nahIM kiyA gayA? jyotiprasAda-bAdhaka maiMne apane hI maname nahIM jyotiprasAda-pahale darje vAlA avratI zrAvaka to batAyA, kintu jaina-zAstroM meM hI muni aura upavAsakartA trasa, sthAvara kisI bhI jIvakI himAkA tyAgI honeko ke liye snAnakI manAhI karake isako bAdhita siddha taiyAra nahIM hotA hai, hiMsAdi pAMcoM pApoMko aMza rUpabhI kiyA hai / aura bAdhaka hI nahIM kintu khullama-khullA pApa chor3aneko himmata nahIM karatA hai, taba usake vAste to batAyA hai| dekhiye zrI padmanandi prAcArya paMcaviMzatikA mnAnakI manAhI kaise kI jA sakatI hai ? dUsare darjevAlA meM isa prakAra likhate haiM: aNuvratI bhI ekendriya sthAvara jIvoMkI hiMsAkA to AtmAtIva zuciH svabhAvata iti snAnaM vRthAsminyA, tyAga nahIM karatA hai trasa jIvoMkI bhI ekamAtra kAyazcAzucire va tenazacitAmabhyeti no jAtacit saMkalpI hiMsAkA hI tyAga karatA hai, prArambhI stAnasyo bhaya thetya bhUdviphalatA ye karvate tatpunaH udyogI aura virodhI hiMmAkA tyAga nahIM karatA hai| steSAM bhUjalakITakoTihananAtpApAya rAgAya c| isa kAraNa usako bhI mnAnakI manAhI nahIM kI jA arthAta - zrAtmA zuddha hai, usako jala-snAnakI kyA sakatI hai| hAM, upavAsa ke dina vaha prArambha zrA z2arUrata hai ? zarIra mahA apavitra hai, vaha jala-snAnase gRhasthake sabahI kAmoMkA tyAga karake mAtra dharma-sAdhana pavitra ho nahIM sakatA, isa kAraNa donoM prakArake mnAnase meM hI lagatA hai, isahI kAraNa usa dina usako snAna kucha lAbha nahIM ? jo snAna karate haiM unako miTTI aura karane kI bhI manAhI hai| svAmikAtakeya apane anujala ke karor3oM jIvoMke mAranekA pApa lagatA hai aura prekSA granthameM ligvate haiMrAgakA pApa bhii| uvAsaM kubvaMto ArabhaM jo karedi mohaado| citre prAgbhava koTi saMcitarajaH saMbaMdhitA virbhavan, so Niya dehaM sosadi Na jhADae kamma lesaMpi // 378 / / mathyAtvAdi mala vyapAya janakaH mnAnaM vivekaH staam| arthAt-- jo upavAsameM moha basa Arambha karatA hai, anyadvArikRtaM tu jaMtunikara vyApAda nAtpApa kRt vaha upavAsa karake apanI deha hI ko sukhAtA hai, karmoM no dharmo na pavitratA khalu tataH kAye svabhAvAzucau // kI to lezamAtra bhI nirjarA nahIM karatA hai|
Page #288
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 4 ] dhArmika- vArttAlApa uttamacanda - upavAsake dina koI bhI gRhasthakA kArya na kiyA jAe, muni hokara baiTha jAve, aisA to kisI se bhI nahIM ho sakatA hai| 1 jyotiprasAda - zAstroMmeM to aisA hI likhA hai aura bhI dekhiye - kaSAya viSayAhAra tyAgo yatra vidhIyate / upavAsaH sa vijJeyaH zeSaM laMghanakaM viduH // --svAmikArtikeya TIkA arthAt - - kaSAya, viSaya aura AhAra ina tInoM kA jahAM tyAga hotA hai vahIM upavAsa banatA hai, nahIM to zeSa saba laMghana hai| 1 uttamacanda - hama to eka bAta jAnate haiM ki jisa dina hama binA snAna kiye hI sAmAyika karane baiTha jAte haiM to citta kucha vyAkula hI sA rahatA hai| aisA zuddha aura zAnta nahIM rahatA jaisA ki snAna karake sAmAyika karane meM rahatA hai| jyotIprasAda - hama jaise mohI jIvoMkI aisI hI hAlata hai| yadi kisI dina hamAre makAnameM jhAr3a na lage to usa makAna meM baiThaneko jI nahIM cAhatA hai, baiThate haiM to citta kucha vyAkula mA hI rahatA hai| aisA sApha zuddha aura prasanna nahIM rahatA jaisA ki jhAr3U buhArU diye sApha aura suthare makAna meM rahatA hai| jhAr3ane buhArane ke bAda bhI yadi makAnakI saba cIjeM aTakala paccU betaratIba hI par3I hoM; suvyavasthita rUpase yathAsthAna na rakkhI huI hoM, to bhI usa makAna meM baiThakara kAma karane ko jI nahIM cAhatA hai| kAraNa ki hamArA mohI mana sundaratA aura safAI cAhatA hai, aisA hI binA snAna kiye arthAt zarIra ko sApha aura sundara banAye bidUna sAMsArika vA dhArmika kisI bhI kAmameM hamArA jI nahIM lagatA hai / yaha saba mohakI ho mahimA hai| jaba taka moha hai taba taka to mohakI gulAmI karanI hI par3egI, isa kAraNa kisI bhI sAMsArika vA dhArmika kArya prArambha karanese pahale yadi hamArA mana snAna karanA cAhe to avazya kara lenA cAhiye / vaise bhI zarIrakI rakSA ke 271 vAste snAna karanA z2arUrI hai, parantu snAna karaneko dharmakA aMga mAnanA vA snAna kiye vidUna dharma-sAdhanakA niSedha karanA atyanta dharma viruddha aura midhyAtva hai / uttamacanda Apa to nizcaya sI bAteM karate haiM, parantu hama jaise gRhasthiyoM se to nizcaya kA pAlana nahIM ho sakatA hai / vyavahAra dharma hI sadha jAya to bahuta he 1 isakA bhI lopa ho gayA to kucha bhI na rahegA / jyotiprasAda - maiM bhI vyavahAra dharmakI hI bAta kahatA hU~ / jIvakA jo vAstavika parama vItarAga rUpa jJAnAnanda svarUpa hai arthAt zrarhato aura siddhoMkA jo svarUpa hai vaha hI jIvakA nizcaya dharma hai, usa asalI rUpa taka pahu~cane ke jo sAdhana haiM, vaha saba vyavahAra dharma haiM; 'jo satyAratha rUpa so nizcaya, kAraNa so vyavahAro / ' aisA chaha DhAlA meM to kahA hai / parantu isake lie zrI kundakundAcArya Adike nimna vAkya qhAsataura se dhyAna dene yogya haiM- 1 dhammAdI saddaNaM sammattaM gANamaMga putra gadaM ciTThA tavaMhi cariyA vavahAro movakha maggoti / 160 / paMcAstikAye, kundakunda 0 dharmAdi dravyoMkA zraddhAna karanA vyavahAra 12 aMga 14 pUrva jina-vANIkA jJAna honA vyavahAra samyagjJAna hai; tapa Adika meM laganA tathA 13 prakAra ke cAritrakA anuSThAna vyavahAra caritra haiM; aura yaha saba vyavahAra mokSa mArga hai| arthAt mamyagdarzana suhAdo viNivittI suhe pAMvattIya jANa cAritaM / vadasamidiguttirUvaM vavahAra yAdu jirA bhaNiyam // -- dravyasaMgraha, nemicandra arthAt azubhase bacanA aura zubhameM laganA yaha vyavahAra cAritra hai| vrata, samiti gutirUpa cAritra dharma vyavahAra nayase hI jinendra bhagavAn ne kahA hai / isa prakAra jo bhI sAdhana Atma-kalyANake vAste hotA hai vaha saba vyavahAra-dharma hai, aura ja sAdhana viSaya kaSAyoMkI pUrtike vAste hotA hai, vaha laukika vyavahAra haiM / gRhasthIko donoM hI prakAra ke sAdhana karane par3ate haiM,
Page #289
--------------------------------------------------------------------------
________________ 272 anekAnta [mAgha, vIra-nirvANa saM0 2465 arthAt jitanA usase ho sakatA hai vaha dharma-sAdhana bhI jAtI hai, subaha honeko tIna ghaNTekI dera hai, rAtako karatA hai aura viSayakaSAyoM kI pUrti bhI karatA hai, isahI uThakara nahAnekI himmata nahIM, taba yadi aisI avasthAmeM kAraNa ratna-karaMDa zrAvakAcArameM zrI samantabhadra svAmIne paramAtmAkA dhyAna, stuti Adi nahIM kara sakatA to bhogopabhoga parimANa-vratakA varNana karate hue, tyAgane dharmako dhakkA lagA ki nhiiN| yogya viSayoM meM snAnakA bhI nAma diyA hai uttamacanda-ApabhI gaz2aba karate haiN| kahIM aisA bhI bhojana-vAhana-zayana-snAna apvitraangg-raagksmess| ho sakatA hai ki apavitra rahaneke kAraNa koI parasAtmA tAmbUla vasana bhUpaNa manmatha-saMjJIta gIteSu / kI stuti, bhakti na kara sake aisA hotA to aisA kyoM bhAvArtha-bhojana, savArI, bistara, snAna, sugandha, kahA jAtA hai kipuSpAdi tAmbUla, vastra, alaMkAra kAma-bhAga, gAnA- apavitraH pAvatro vA susthito duHsthito'pi vaa| bajAnA, inakA niyama rUpa tyAga karanA / isahI prakAra dhyAyetpaMca namaskAraM sarva pApaiH pramucyate // 1 // amitagati zrAvakAcArameM bhI bhogopabhoga parimANa-vrata "apavitra pavitro vA sarvAvasthAMgato'pi vA / kA varNana karate hue adhyAya 6 zloka 93 meM snAna yaH smaretparamAtmAnaM sa bAhyAbhyantare zuciH" // 2 // karaneko bhoga batAkara tyAjya batAyA hai.. arthAt -kAI pavitra ho vA apavitra ho, acchI hA~, jo dUsarI pratimA-dhArI aNuvratI nahIM hai, arthAt avasthA meM ho vA burI meM, jo NamokAra maMtra kA dhyAna jisako bhogopabhoga parimANa-vrata nahIM hai use avazya karatA hai, vaha saba pApoMse chUTa jAtA hai, isahI prakAra snAna karanA caahie| parantu snAna karaneko vyavahAra- jA koI pavitra ho vA apavitra ho athavA kisI bhI dhamakA z2arUrI aMga nahIM mAnanA caahie| aisA mAnane avasthAko prApta kyoM na ho, jo paramAtmAkA smaraNa se to vyavahAra-dharma lopa hotA hai- usako bhArI dhakkA karatA hai vaha aMtaraMgameM bhI aura bAharase bhI pavitra hai| pahu~catA hai| __ jyotiprasAda-basa taba to hamArI ApakI bAta uttamacanda-dhakkA kaise pahu~catA hai ? eka ho gii| jyotiprasAda --snAna karaneko yadi vyavahAra dharmakA mathurAprasAda--AjakI ApakI bAtoMse mujhe to z2arUrI aga mAna liyA jAve to jo bImAra bistarasa bahuta-hI Ananda prApta huaa| maiM to jaina-dharmako aisA hI nahIM uTha sakatA hai, mahA apavitra avasthA meM paDA hA samajhatA thA jaise hindu sanAtaniyoMke be sira-pairake Dhakohai, kama-se-kama jo snAna nahIM kara sakatA hai, prasUtA- sale, para AjakI bAtoMse to yaha mAlUma huA ki jainastrI jo dasa dina taka jaccAravAne meM mahA apavitra dazAma mata to bilkula hI prAkRtika dharma hai| vastu-svabhAva par3I rahatI hai, anya bhI jo koI kisI dRSTakA bandI ho aura hetuvAda para avalambita hai| yadi Apa ghaMTA-AdhagayA hai aura snAna Adi nahIM kara sakatA hai. vaha saba ghaMTA de sake to maiM to nitya-hI isa sacce dharmakA svarUpa paramAtmAkA dhyAna, stuti. baMdanA Adi kacha bhI nahIM sunA karU~ / kara skegaa| taba to zAyada vaha koI dharma-bhAva bhI jyotiprasAda-Apa z2arUra AyA kareM jahA~ taka apane hRdayameM na lA sake, kintu ekamAtra pApa pariNAma mujhase ho sakegA meM z2arUra jainadharmakA svarUpa varNana hI apane hRdayameM lAne par3eM mana to cupa raha nahIM sakatA; kiyA karU~gA / jitanA Apa isakA svarUpa jAnate jAya~ge zarIra apavitra honeke kAraNa jaba usako dharma-bhAva utanA-hI-utanA Apako yaha pratIta hotA rahegA ki hRdayameM lAne kI manAhI hogI taba pApa-pariNAma hI manameM vAstava meM vastu svabhAva-hI jaina-dharma hai, yaha dharma parIkSAlAne par3eMge, jAr3e meM cAra baje hI gRhasthIkI A~kha khula pradhAnI yukti-yukta aura pakSapAta rahita hai| * * *
Page #290
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvana ke ke anubhava le0 - ayodhyAprasAda goyalIya [ isa stambha meM jIvana sambandhI aisI ghaTanAe~ denekI icchA hai jo satyake prayoga, Atma-vizvAsa, sadAcAra, sevAdharma, lokasevA, dAna, tapa, saMyama, svAdhyAya, pUjA, upAsanA, bhakti, sAmAyika, vrata, upavAsa tathA pUrvajanmake phalasvarUpa Adi rUpase apane jIvana meM anubhava kI hoM, yA A~khoM se pratakSa dekhI hoN| hamArI samAja meM U~ce se U~ce tapasvI, tyAgI, dharmAtmA, jJAnI, dAnI, vidyamAna haiN| hamArI unase vinIta prArthanA hai ki ve kRpaNa karake apane jIvana ke aise anubhava likheM jo upayogI hoveM / sAtha hI yaha bhI batalAe~ ki unhoMne kisa prakAra sAdhanA kI, unake kArya meM kitanI vighna vAdhAe~ upasthita huI aura phira kima prakAra saphalatA prApta huI ? zAyada kucha sajjana lekhanakalA kA abhyAsa na hone se likhane meM saMkoca kareM, kintu hamArI unase punaH namra prArthanA hai ki jaisI bhI bhASA meM likha sakeM yA likhavA sakeM avazya likhavAe~ / svAnubhava kI vaha TUTI phUTI bhASA hI, anubhava hIna sa~vare hue lAkhoM lekho se adhika kalyANakArI hogI aura usase kAfI Atma-lAbha ho sakegA / apane bhAvoM ko spaSTa karane ke lie yahAM kucha udAharaNa likha dene kA vinamra prayAsa kiyA hai| isameM Atma-vijJApanakI gandha Ae to mujhe anadhikArI samajhate hue kSamA kreN| isake dvArA AtmAnubhavI apane lekha likhane kI rUpa rekhA banA sakeM, isIliye anadhikAra ceSTA karanekI yaha dhRSTatA kI hai| ] ( 1 ) san 1925 - 26 IsvIkI bAta hogI / jAr3oM ke dina the, mere eka mitra jo dehalI meM hI rahate the / unake yahAM kucha mehamAna Aye hue the / una sabakI icchA thI ki maiM bhI rAtakI unhIMke pAsa rhuuN| ataH ghara para maiM apanI mAM se rAtako na Aneke lie kahakara calA gayA aura mitrake yahAM jAgaraNa meM sammalita ho gayA; parantu rAtriko dasa bajeke karIba ghara Aneke liye ekAeka mana vyAkula hone lagA / mitrake yahAM mujhe kAfI rokA gayA aura isa taraha merA akasmAt cala denA unheM bahuta burA lagane lgaa| maiM bhI isa taraha ekAeka jAnekA koI kAraNa na batA sakane kI vajahase atyanta lajjita ho rahA thA, kintu unake bAra bAra rokane para bhI mujhe vahAM eka minaTa bhI rahanA dUbhara ho gayA aura maiM z2ida karake calA hI aayaa| ghara Akara mAM ko daravAz2A kholane ko AvAz2a dii| daravAz2A khulane para dekhatA hUM ki kamare meM dhuAM bharA huA hai aura mAM ke lihAfa meM Aga sulaga rahI hai| daur3akara jaise taise Aga bujhaaii| pUchane para mAlUma huA ki thor3I dera pahale lAlaTena jalAne ko mAciza jalAI thI, vahI bistare para gira gaI aura dhIre-dhIre se sulagatI rhii| yadi do cAra minaTa kA bilamba aura ho jAtA to mAM jalakara bhasma ho jAtI / sAthahI makAna meM Upara tathA barAbara meM rahane vAloMkI kyA avasthA hotI, kitanI jana-hatyA hotI, kitanA dhana naSTa hotA, yaha saba socate hI kalejA dhaka-dhaka karane lagA ! usa samaya kisa Antirika zaktine mujhe ghara Aneke liye prerita
Page #291
--------------------------------------------------------------------------
________________ 274 anekAnta [ mAgha, vIra - nirvANa saM0 2465 kiyA ? yaha mere kisI pUrva saMcita puNyakA udaya hI phira Apa para kAfI sakhtI hogI aura davA bhI pInI samajhanA cAhie / hogI / sipAhiyoMkI sUcanA para sAhaba mere pAsa AyA aura davA na pInekA kAraNa puuchaa| maiMne davA pInemeM apanI asamarthatA prakaTa kI to bolA : "yadi bImAra par3a gaye taba ?" mere mu~ha se anAyAsa nikala par3A"yadi bImAra hojAU~ to Apa kar3Ise kar3I saz2A de sakeMge / " sAhaba oNlarAyaTa kahakara calA gayA ? kintu sajAkI pUrI avadhi taka mujhe davAkI tanaki bhI Ava zyakatA na par3I / bukhAra, khAMsI, jukAma, qabz2a vagairaha mujhe kucha bhI nahIM huaa| itane arse meM eka bhI to zikAyata nahIM huii| jabaki anya sAthI do-tIna mAha meM hI jela se bImAriyoMkA pu Mja banakara Ate the / 2 ) san 1930 maM, asahayoga Andolana meM, mujhe 2 varSakA kArAgAra huA, taba vahAM monTagumarI jela ( paMjAbakA una dinoM kAlA pAnI ) meM maleriyA bukhAra kisIko na AjAya, isa qhayAla se pratyeka kudIko jabarana kunaina mikzacara pilAyA jAtA thA / una dinoM vilAyatI davAse mujhe parahez2a thA / ataH jaba ve merI ora Aye taba maiMne davA pInese kRtaI inkAra kara diyaa| kucha lihAz2a samajhiye yA zrAtma-vizvAsa samajhiye, sipAhiyoMne mujhe jabarana davA nahIM pilaaii| kintu yaha avazya kahA ki davA na pInekI sUcanA hameM sAhaba ( supariTeNDeNTa jela) ko avazya denI hogI aura * * kAta para lokamata (16) bAbA bhAgIrathajI vaNIM "anekAnta" kI do kiraNeM maiMne par3hI haiM / 'anekAnta' apane DhaMgakA eka hI patra haiM / jainiyoM meM sambhavataH abhI ise apanAnekI yogyatAkA abhAva hai| merI zubha kAmanA hai ki anekAnta vizvavyApI hokara ghara-ghara meM vIra prabhukA sandeza pahu~cAne meM samartha ho / " ( 20 ) zrI upAdhyAya muni amaracandajI 'kaviratna' "Aja eka bahuta AnandakA dRzya dekha rahA hUM / sAta varSa pahalekA merA pAThyapatra 'anekAnta' punaH prakAzita hokara samAjake sammukha AyA hai aura Ate hI apanI purAnI punIta smRtiko phirase tAjA banA diyA hai| kramazaH jainasaMsAra meM yaha pahalAhI patra hai, jo isa DhaMgame nikala rahA hai / vidvatApUrNa lekhoM kA saMgraha, vAstava meM hara kisI sahRdaya vidvAnase prazaMsA pA sakatA hai| sAtha hI sAMpradAyika vAtAvaraNa se apane Apako alaga rakhanekA jo saMkalpa hai, vaha aura bhI zatazata bAra abhinandanIya hai| zrI mukhtAra sAhabakI ma~jI huI lekhanIkA camatkAra sampAdakIya TippaNIke rUpameM, eka qhAsa darzanIya vastu hai / hRdaya se anekAntakI saphalatA cAhatA hU~ evaM cirAyuke liye maMgala kAmanA karatA hU~ / " - kramazaH
Page #292
--------------------------------------------------------------------------
________________ anukaraNIya - - dharma-premI lA0 chuTTanalAlajI jaina maMdevAlAna "anekAnna" jina 25 jainetara saMsthAoM ko eka varSa naka bheTa mvarUpa bhijavAte rahanake lie 51) 70 kI mahAyatA pradAna kI thI, una saMsthAoMkI sUcI nImarI vigNAka cauthe patra para dI jA cukI hai / hameM harpa hai ki isa mAmeM nimnalikhina dAnI mahAnubhAvoMkI arase 'anekAnna' eka varSa taka bheTa svarUpa bhijavAne rahane ke lie aura mahAyatA prApta huI hai| ana. anakAnna' prathama kigNase bhaMjanA prArambha kara diyA gayA hai / dhanyavAnamvarUpa jo maMnyAAkI orasa patra pA raha hai vaha dAnI mahAnubhAvoMkA bheje jA rahe haiM / 'anekAnna' para zrApa hA lekamana se jJAna ho makaMgA ki anekAnnake pracArakI kitanI nitAnta AvazyakatA hai / jitanA adhika anekAnna' kA pragara hogA utanA hI adhika matya. zAnti aura laM kahinagI bhAvanAoM kA pracAra gA / anekAnna' ko hama bahuta adhika mundara aura unnatizIla dekhanA cAhate hai. kinnu damAga zani. advi aura himmana mava vRcha parimita hai / hameM mamAja-hinapI dharmapremI bandhayAka mahayogI grayanta zrAvazyakatA hai| hama cAhate hai ki samAjaka udAra hRdaya bandha janatara madhAzrI ra vidvAnoM pracArakI dRSTima 'anekAnta apanI pArasa bhaMTa bampa bhijavAe~ Ara jaina bandhaaMkI anekAnayA mAka bananaya liya umAhina kreN| nAki anekAnna kitanI hI upayogI pAThya-mAmagrI aura putra maragA vaTAne meM mama ho skeN| vyavasthApaka kAma-ta seTa lanmIcandrajI bhelamA ko ora se '-- 5 kAzIrAma hAI skUla mahAranapura , ganimI kAleja Apha lA nAgapura vaizya hAI skUla gahanaka * hampa kAleja nAgapura 15 mI. ga. vI. hArTa skala hanaka miTI kAleja nAgapura = bauddha vihAra lAya-ga mAgnAtha banArasa , zrA- kAlana gayapura kiMga jAI madikana kAleja namvanaH 5 gajArAma nAyatrI nAgapura 20 lampanara yanivarsiTI lagna 6 gavanamaMNTa hAImbana * kAzI vidyA pITa banArama 7 jagannAtha hAI skala * Rpivula brahmacaryAzma, haridAra = gavanamaigTa hAI kala damoha 1 sanAnana dharma sabhA bhanamA 6 hindI bhASI maMgha dAI mkala nAgapura 4 krInma kAleja 10 paTavardhana hAI skana nAgapura -5 paTanA yUnivarsiTI paTanA 11 yuvagaja paTinaka lAyabraga unjana 26 mAravAr3I pugnakAlaya. baDA bAjAra kalayakA * matharAdAma iNTara miDiyaTa kAleja. megA nyAlamiha kAleja nAhara 53 pablika lAyI juvanI bAga mahAranapura 8 gayApramAla pablika lAyI jI.ro kAnapura 14 myuzIgama paTinaka lAyaga deharAdana 26 iNTagmAMjiNTa kAleja vatrA - - - sAgara mAgalA banArama
Page #293
--------------------------------------------------------------------------
________________ 30 vamana kAleja bhar3akI 31 gamajama isTara mijieTa kAleja. di 30 rAyala miyATika sosAiTI 33 va hAI skUla 3 bambaI yUnivarsiTI 35 mAravAr3I rilIpha sosAiTI varSA zikSA yojanA mandira 35 grAma oga maMtra. bhaganavADI paknika jAyarI sakara kAleja 20 krimaniyana kAleja 15 pajAtra anivamiTA * gavarnaSTa kAleja arta faityana ji 44 manAnana dhama kaoNleja 15 lA kAleja ** myUnisipala lAyabrerI vs DI eDITara ina cIpha, kaiTelogasa yUnivarsiTI Apha madrAma AryasamAja mandira fre at0 gamavarUpajo vakIla kalakanA rA~cI (vihAra) bambaI kalakattA qui ari mora dara udAra nAra lAhora lo nAhI lAhora lAhora kaeNTalograma matrAma bhalamA 46 mA janika vAcanAlaya bhejamA 57. 51 do unhoMne vidvAnoMko bhijavAe hai| jaina navayuvaka sabhA jabalapurakI ora se : 1 egarIkalacara kAleja 2 sAinsa kAleja 3. robarTasana maiDikala hAI skUla 4 injIniyariMga kAleja nAgapura nAgapura nAgapura nAgapura Regd. No. L. 4328 5 yanivarsiTI lAyabrerI 6 mana kAleja nAgapura jabalapura jabalapura jabalapura jabalapura jabalapura jabalapura javanapura jabalapura jayantapura jabalapura lA0 gamana kI ora se taka : zrI jaina mandira mahodadhivAsa triAya mitra darza homIna) mAMvarIla rAya jainakA ' vaddhamAna pakki lAyanarI 7 siTI kAleja = sTrikTa lAyabrerI 6. moTala hAI skUla 10 hikAriNA hAI skUla 86 mahArASTra hAI skUla 10 mAla navayuvaka maMDala sTensana ni kAntaMja : thiyalojikala kAleja 15 jaina lAyabrerI javAharagaMja dehI aerosene na maracanA kI ora se 'DI. . zrI. kaoNleja to buddhiprakAza jainakI ora se . - 2 ilAhAbAda yUnivarsiTI bA0 jJAnacandra koTAkI ora se : 1 mahArAjA kaoNleja = gavarnameMTa kAleja 3 rAmasukhadAsa kAleja 4 lAhora kAleja Apha vImaina 5 mare kAleja ilAhAvAda jayapura rohanaka phirojapura lAhaura myAnakoTa
Page #294
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa kiraNa vApika mUlya :) vAra ni-ma.2565 : mArca :59 ekA mAtra AtmA MARATHAMANISHAD jaba sAmAnya AN pa. zubha mymadami kAzaka paryAya sanaya dunaya - va TWAMMA - harraf it art PC a ramer was ASL A ha ily sampAdaka macAnakajugalakizora muglAra tanamukhagaya jaina adhiSThAtA vIrasaMvA mandira maramAvA (sahAranapura) kanATa marakasa po.ba.naM. 4 nyU belI madraka aura prakAzaka-ayodhyApramAda gaaNyniiy|
Page #295
--------------------------------------------------------------------------
________________ viSaya-sUcI 291 1. samantabhadra-abhinandana 2. manovedanA (kavitA)-[zrI0 bhagavanasvarUpa "bhagavana" ... 3. apanI dazA (kavitA)-[zrI. bhagavanasvarUpa "bhagavana"... 4. gotra karma para zAstrIjIkA uttara legya [sampAdakIya 5. parivartana (kahAnI) [zrI. bhagavatasvarUpa bhagavan ... 6. AcArya hemacanda [zrI. ratanalAla saMghavI 7. mubhApita (kavitA) [ saMkalita ... 8. kathA kahAnI [ayodhyAprasAda goyalIya 9. bauddha tathA jainadharma para eka maramarI naz2ara [zrI. bI. ela. sarApha vakIla 10. saMmArakI mampatti kaimI ? (kavitA) [kavivara sva0 banArasIdAmajI 11. kolhUkaM bailakI dazA 12. durjanakA mana 13. mukti muktAli 54. adRSTa zaktiyA~ aura purupArtha [zrI. sUrajabhAna vakIla 15. mUlAcAra saMgraha grantha hai [zrI. paM0 paramAnanda nyAyatIrtha 56. anekAnta para lokamata 17. anukaraNIya TAiTila prakAzakIya 1. pUrva sUcanAnumAra pA~cavIM kiraNa nae TAipameM prakAzina ho rahI hai| 2. "anekAnta" ke isa mAhameM 4 pRSTha aura adhika jA rahe haiM aura yadi hamArI pasandakA moTA aura rUskhA kArAja mila gayA jaisA ki ArDara diyA huA hai to chaTavI kiraNase cAra pRSTha aura bar3hA diye jaaeNge| yAnI TAiTila sahita 60 pRSTha anekAnta meM rahA kreNge| 3. sthAnAbhAvake kAraNa hamArI vibhUtiyA~', 'parAkramI pUrvaja', 'jIvana ke anubhava', 'zikSAkA mahatva' aura nArI-upayogI lekha isa aMka meM nahIM diye jA ske| nusedRSom
Page #296
--------------------------------------------------------------------------
________________ OM aham . oile magam ITIMIR nIti virodha-dhvaMsI loka vyavahAra-vartakaH samyak / paramAgamasya bIjaM bhuvanaikagururjayatyanekAntaH / / varSa 2 sampAdana-sthAna-cIra-sevAmandira (samantabhadrAzrama) sarasAvA, nisahAranapura prakAzana-sthAna-kanaoNTa markasa, po.ba.naM048, nya dehalI phAlguNazukla, vIranirvANa saM0 2465, vikrama saM0 1665 .kiraNa " samantabhadra abhinandana . kAryAdarbheda eva sphuTamiha niyataH sarvathA kAraNAdarityAye kA tabAdodvatataramatayaH zAtatAmAzrayanti / prAyo yasyopadezAdavivaTitanayA mAnamUlAdalaMdhyAt svAmI jIyAtma zazvatprathitatarayatIzo'kalaMkorukItiH / / -aSTamaharUyAM, vidyAnandAcAryaH jinaka nara-pramAgA-mUlaka alaga upadezana-pravacanako munakara-mahAusa namati yayAntavAdImA prAyaH zAntakApAtAna hai jo kAraNa kAryAdhikakA sarvathA bhedahI niyana mAnA hai athavA yaha nIkAra karate hai ki kAragA-kAryAdika sarvathA abhinna ii - ka hI hai-ve nimana tathA vizAlakArniga yuna, ani prati manirAma svAmI mamantabhadra sadA jayavanta raha-apane prapacanaprabhAvaMsa barAbaraloka hRdayakA prabhArita karate rheN|
Page #297
--------------------------------------------------------------------------
________________ 276 hRdayakI vaha mUlya-nidhiyA~ ki jinase hai jIvana, jIvana ! ugAkara bholepanase unheMdaridrI ho baiThA yaha mana !! kiyA karate udvelita isekSaNika, asthira sukha-dukha tUfAna na karaneko samartha hotAvAstavikatAkI dRr3ha - pahicAna ! manovedanA bhagavatsvarUpa jaina 'bhagavat' pahu~ca jAtA sakSema sAnanda kabhI utthAna - himAlaya para ! dulakakara patana - talahaTImeMbanA letA yaha apanA ghara !! apanI dazA maiM ha~satA hU~ to duniyA - mujhako pAgala batalAtI ! jaba rotA hU~ to usa parakucha dayA nahIM dikhalAtI !! mere rone ha~sanemeM anekAnta phira vizeSatA kyA hai ! ha~sanA bhI vaisA hI haijaisA ki dukhada ronA hai !! isa duniyAkI kyA kahateduniyA hai raMga-raMgIlI ! dukhiyoMko raurava hai tosukhiyoMko tAna rasIlI !! maiM sukha-dukha ke sAgarameMapanApana bhUla rahA hU~ ! [ phAlguna, vIra nirvANa, saM0 2465 vividha, bhrAmika- pralobhanoM paranirantara yaha rahatA phulA ! jhUlatA maMtra-mugdhakI bhAMtinirAzA - AzAkA jhUlA !! granthi aisI dRr3hatA ke sAthadukhada ghaTanAoMse ulajhI ! cAhatI nahIM sulajhanA aurana jo hai abataka bhI sulajhI !! mAyA-marIcikA lekara harSita ho phUla rahA hU~ !! para hRdaya- dezameM kaisA cala rahA vikaTa Andolana ! komala tara abhilASAe~pA rahIM nitya-prati bandhana !! merI sUkhI AMkhoM meM nita sajala - gAnakI laharI ! kyoM anajAne hI dukhaprada - madirA-sI car3hatI gaharI !! bhagavatsvarUpa jaina 'bhagavat' maiM nahIM cAhatA merAkoI rahasya pragati ho ! sukha ho yA dukha kucha bhI hobasa, manameM hI sImita ho !!
Page #298
--------------------------------------------------------------------------
________________ ttvccii| gotrakarma para zAstrIjIkA uttara-lekha [ sampAdakIya ] dvAdamahAvidyAlayake pradhAna adhyApaka paM0 bahuta hI kama thI, koI aisA khAsa zAstrapramANa bhI kailAzacandajIkA eka lekha 'anekAnta' kI unhoMne apanI tarafase prastuta nahIM kiyA thA jisase yaha gata tIsarI kiraNameM prakAzita kiyA gayA thA / vaha spaSTa hotA ki karmabhUmija manuSya U~ca aura nIca donoM lekha bAbU sUrajabhAnajI vakIlake 'gotrakarmAzrita gotravAle hote haiM, lekhakA kalevara 'aisI' aura isameM ke U~ca-nIcatA' zIrSaka lekhake uttara rUpameM thA aura zabdajAlameM par3akara aura unake prayoga-phalako pradarzita usameM ukta lekha para kucha 'nuktAcInI' karate hue bAbU karaneke liye kaI vyarthake udAharaNoMko apanI taraphase sAhabako 'gahare bhramakA honA' likhA thA, bAbU sAhabane ghar3a-mar3hakara bar3hAyA gayA thA-arthAt, bAbU sAhabane jayadhavalA tathA labdhisAra TIkAke vAkyoMkA jo niSkarSa apane lekhameM uddhRta jayadhavalA aura landhisAraTIkAke apane lekhameM nikAlA thA use 'sarvathA bhrAnta' 'arthakA pramANoMkA jo eka saMyukta bhAvArtha diyA thA usameM mUlaanartha' tathA 'durAzaya' batalAte hue aura yahAM taka bhI ke 'iti' zabdakA artha 'aisI' hI likhA thA, bAdako likhate hue ki 'phalitArthako jo koI bhI samajhadAra jaba ve una pramANoMkA niSkarSa nikAlane baiThe to unhoMne vyakti par3hegA vaha siradhune binA nahIM rahegA' bAba sAhabako mUla ke zabdoMkA pUrA anusaraNa na karake-niSkarSameM usake kAraNa 'durAzayase yukta', 'zAstrake sAtha nyAyakI malake zabdoMkA pUrA anusaraNa kiyA bhI nahIM jAtA aura yatheSTa ceSTA na karane vAlA' aura 'atyAcArI' taka na lAjimI hI hotA hai use apane zabdoMmeM diyA thaa| prakaTa kiyA thaa| sAtha hI, 'vRddhAvasthAmeM aisA atyAcAra usa niSkarSa meM 'isameM' zabdakA prayoga dekhakara zAstrIjI na karanekA unase anurodha' bhI kiyA thA / yaha saba ne use balAt 'iti' zabdakA artha batalAte hue kahA kucha hote hue bhI zAstrIjIke lekhameM vicArakI sAmagrI thA ki 'iti' zabdakA 'isameM artha nahIM hotA, 'isameM
Page #299
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta [phAlguNa,vIra-nirvANa saM02465 zraI karanese bar3A anartha ho jAyagA aura usa anarthako do phArmake karIbakA hogayA hai, use jyoMkA tyoM pUrA chApa sUcita karane ke liye tIna lambe lambe udAharaNa ghar3akara kara yadi turkI-baturkI javAba diyA jAve to samUce lekha peza kiye the, jinasa unake lekhameM vyarthakA vistAra kA kalevara cAra phArmasa UparakA ho jAve aura par3hanehogayA thaa| aisI hAlata meM unakA lekha anekAntameM vAloMko usaparase bahuta hI kama bAta hAtha lge| maiM di jAnake yogya athavA kucha vizeSa upayogI na hote nahIM cAhatA ki isa taraha apane pATakoMkA samaya vyartha hue bhI mahaz2a isa g2arz2ase dediyA gayA thA ki na denese naSTa kiyA jAya / zAstrIjIke pichale lekhako par3hakara kucha kahIM yaha na samajha liyA jAya ki virodhI lekhoMko sthAna vicArazIla vidvAnoMne mujhe isa prakArase likhA bhI hai nahIM diyA jAtA / mAtha hI usakI niHsAratA Adiko ki-"parimita sthAnavAle patra meM aise lambe lambe lekhA vyakta karate hae kucha sampAdakIya noTa bhI lekha para kA prakAzana jinameM pratipAdya vastu adhika kucha na ho lagA diye gaye the / mere una noTIko par3hakara zAstrIjI- bAMchanIya nahIM hai| zAstrIya pramANIko 'aisI' aura ko kucha kSobha ho pAyA hai aura umI kSobhakI hAlatameM isameM' ke zAbdika jaMjAla meM nahIM lapeTanA cAhie / unhoMne eka lambAmA lekha likhakara mara pAma bhejA hai| va pramANa to spaSTa hai jaisA ki grApane apane noTa meM likhA lekhameM pada-pada para lekhakakA kSobha mUrtimAna naz2ara AtA hai / mlecchomeM saMyamakI pAtratAse inakAra to nahIM kiyA hai aura usameM mere liye kucha kaTuka zabdoMkA prayoga bhI jA sktaa|" sAtha hI, mujhe yaha bhI pasaMda nahIM hai ki kiyA gayA hai, jinheM yahA~ uddhRta karake pATakoMke kaMTuka zabdoMkI panarAvRtti dvArA unakI paripATIko hRdayAko kalaMpita karanekI maiM koI z2arUrata nahIM Age bar3hAkara apriya carcAko avasara diyA jAya / samajhatA / kSobhake kAraNa mere noToM para koI gaharA hamArA kAma premake mAtha khule dilase vastutattva ke vicAra bhI nahIM kiyA jA sakA aura na use karanA nirNayakA honA cAhiye--mUla bAtako aisI' aura jarUrI hI samajhA gayA hai-kSobha meM ThIka isameM' ke prayoga-jaisI laphatI (zAbdika) bahasameM DAla vicAra banatA bhI nahIM-yoM hI apanA kSobha vyakta kara kisIko bhI zabda chalase kAma na lenA caahiye| karaneko athavA mahaz2a uttara ke liye hI uttara likhA udhara zAsrIjI kucha hera-pherake sAtha bAba sUrajabhAnajIke gayA hai / imIsa yaha uttara-lekha bhI vicArakI koI naI viSayameM kahe gaye apane una zabdoMko vApisa bhI le sAmagrI koI nayA pramANa-kAmane rakhatA huaA rahe haiM jinakI sUcanA isa lekhake zurUmeM kI gaI hai| naz2ara nahIM AnA / unhIM bAtoMko prAya; unhIM zabdoMmeM sAtha hI mere liye jina kaTuka zabdoMkA prayoga phira phirase doharA kara-apane lekhake, vakIla sAhabake kiyA gayA hai usa para lekhake antameM apanA kheda bhI lekhaka tathA mara noToMke vAkyoMko jagaha-jagaha aura punaH vyakta kara rahe haiM-likha rahe haiM ki "noToMkA uttara punaH udhRta karake apanI bAtako puSTa karanekA dete hue merI lekhanI bhI kahIM kahIM tIvra hoMgaI hai aura niSphala prayatna kiyA gayA hai| isakA mujhe kheda hai !" aisI hAlatameM zAstrIjIkA / isa taraha prastuta uttaralekhako fiz2alakA vistAra pUrA lekha chApakara aura usakI pUrI aAlocanA karake diyA gayA hai aura vaha 14 bar3e pRSThoM kA arthAt pAne pAThakoMke samaya tathA zaktiko durupayoga karanA aura .
Page #300
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 5 ] gotra karma para zAstrIjIkA uttara lekha 276 vyarthakI apriya carcAko Age bar3hAnA ucita mAlUma vAkya se prakaTa hai:nahIM hotaa| ataH ujra-mAz2arata, safAI-sacAI tathA AryakhaNDodbhavA AryA mlecchAH kecicchkaadyH| vyaktigata AkSepa aura kaTuka aAlocanAkI bAtoMko mlecchakhaNDodbhavA mlecchA antaradvIpajA api // chor3akara, jo bAteM gotrakarmakI prastuta carcAse khAsa -tattvArthasAra mambaMdha rakhanI haiM unhIM para yahAM savizeSarUpase vicAra arthAt-aAryakhaNDameM utpanna honevAle manuSya kiye jAnakI z2arUrata hai| vicAra ke liye ve vivAdApanna prAyaH karake to 'Arya' haiM parantu kucha zakAdika 'mleccha' yAta saMkSepa meM isa prakAra haiM: bhI hai| bAkI mlecchakhaNDoM tathA antaradvIpoMmeM (1) mlecchoMke mUla bheda kitane haiM ! aura zaka, utpanna honevAle saba manuSya mleccha' haiN| yavana, zavara tathA pulindAdika mleccha aAryavaeDodbhava paM0 kailAzacandra jI zAstrI mlecchoMke mlecchakhaNDo hai yA mlecchakhaNDodbhava ? dbhava aura antaradvIpa na aise do bheda hI karate haiM aura (2) zaka, yavana, zabara aura pulindAdika mleccha zaka-yavanAdikako mleccharakhaNDoMse pAkara AryakhaNDameM makalamaMyamake pAtra haiM yA ki nahIM ? basanevAle mleccha batalAte haiM ! sAthahI, yaha bhI likhate haiM (3) vartamAna jAnI huI duniyA ke saba manuSya ki aAryakhaNDodbhaya koI mleccha hotaM hI nahIM, Arya uccagotrI haiM yA ki nahIM? khaNDameM utpanna honevAle saba zrArya hI hote haiM, yahAM (4) zrI jayadhavala aura labdhisAra-jaise siddhAnta- taka ki mlecchakhaNTAMsa aAkara yAryakhaNDameM basanevAloM anyoMke anugAra mleccha khaNDoMke saba manuSya sakala- kI saMtAna bhI aArya hotI hai, zakAdikako kisI maMyamaka pAtra evaM uccagotrI haiM yA ki nahIM? bhI prAcAryane aAryakhaNDa meM utpanna hone vAle ina saba bAtoMkA hI nIce kramazaH vicAra kiyA nahIM ligyA, vidyAnandAcAryane bhI yavanAdikako jAtA hai, jinameM zAstrI jIkI tadviSayaka carcAkI mlecchakhaNDo bhava mleccha batalAyA hai| parantu aAlocanA bhI sNgii| isase pATakoMke mAmane kitanI inase koI bhI bAta unakI TIka nahIM hai / hI naI naI bAta prakAzamaM zrAe~gI aura ve maba unakI vidyAnandAcAryane yavanAdikako mlecchagvaNDodbhava nahIM jAnavRddhi tathA vastutattva ke yathArtha nirNayameM sahAyaka batalAyA aura na mlecchoMke antaradvIpaja tathA mleccha hogI: khaNDodabhava aise do bheda hI kiye haiM, balki antaradvIpaja (1) malecchoMke mala bheda do athavA nIna hai--- aura karmabhUmi aima do bheda kiye haiM, jaisA ki unake 1 karmabhamija ra antaradvIpaja rUpase do bheda aura grArya- zlokavArtika ke nimna vAkyAMsa prakaTa haikhaNDodbhava, 2 mlecchagvaNDAdbhava tathA 3 antaradvIpaja "tathA taradvIpajAmlecchAH pare syuH karmabhamijAH / ... rUpase tIna bheda haiM / zaka-yavana-zavarAdika AryagvaNDodbhava "karmabhamibhavA mlecchAH prasiddhA yavanAdayaH / mleccha haiM--AryakhaNDa meM utpanna hote haiM, mlecchagvaNDoM- rayuH pare ca taMdAcArapAlanAbahudhA janAH // " meM utpanna honevAle athavA vahAM ke vinivAmI (kadImI zrIpajyapAda aura akalaMkadevane bhI ye hI do bheda bAzinde) nahIM hai, jaisA ki zrIamRtacandrAcAryake nimna kiye haiM aura zaka yavanAdikako mlecchavarASTodbhava nahIM
Page #301
--------------------------------------------------------------------------
________________ 280 anekAnta [phAlguna, vIra-nirvANa saM02465 likhA, kintu karmabhUmija batalA yAhai / yathA- nivezitAstathA'nyepi vibhaktA viSayAstathA // 156 // "mlecchA dvividhA antaradvIpajAH karmabhUmijAzceti / " tadantevantapAlAnAM durgANi parito'bhavan / "karmabhUmijAzca zaka-yavana-zabara-pulindAdayaH / " sthAnAni lokapAlAnAmiva svardhAmasImasu // 160 // --sarvArthasiddhi, rAjavArtika tadantarAladezAzca bbhuuvurnurkssitaaH| vAstavameM AryakhaNDa aura mlecchakhaNDa donoM hI lubdhakA'raNyacaraTa-pulinda-zabarAdibhiH // 161 // karmabhUmiyA~ haiM aura isa liye 'karmabhUmija' zabdameM Arya -zrAdipurANa, parva 16 khaNDodabhava tathA mlecchakhaNDodabhava donoM prakArake yahI vajaha hai ki jisa samaya bharata cakravartI digvimlecchoMkA samAveza hai| isIse amatacandrAcAryane jayake liye nikale the taba unheM gaMgAdvAra para pahu~canese unheM spaSTa karate hue mlecchoko tIna bhedoMmeM vibhAjita pahale hI zrAryakhaNDameM aneka mleccha rAjA tathA kiyA hai| ataH amatacandrAcArya ke ukta vAkyameM prayakta pulinda loga mile the-pulinda mlecchoMkI kanyAe~ hue 'kecicchakAdayaH' kA artha mlecchakhaNDoMse zrAkara cakravartIkI senAko dekhakara vismita huI thIM-aura unhoMne zrAryakhaNDameM basane vAle mleccha nahIM kintu 'zrArya aneka prakAra kI bheMTe dekara bharata cakravartIke darzana khaNDodbhava' mleccha hI ho sakatA hai aura yaha vizeSaNa kiye the / usa vakta taka mlecchakhaNDoMke koI mleccha dUsare mlecchoMse vyAvRtti karAnevAlA hone ke kAraNa AryakhaNDameM Aye bhI nahIM the, aura isaliye ve saba sArthaka hai / amRtacandrAcArya ke samayameM to mlecchakhaNDoM- mleccha pahalese hI AryakhaNDameM nivAsa karate the; se Akara AryakhaNDa meM basane vAle koI mleccha the bhI jaisA ki zrAdipurANa ke nimna vAkyoMse prakaTa haiM:-- nahIM, jinheM lakSya karake yaha bheda kiyA gayA ho / jo pulindakanyakAH sainysmaaloknvismitaaH| mleccha kisI cakravartIke samayameM zrAkara base bhI hoMge avyAjasundarAkArA dUrAdAlokayatprabhuH // 41 // unakA astitva usa samaya hohI nahIM sakatA aura unakI camarIbAlakA kecit kecitkaratarikAraDakAn / saMtAna zAstrIjIke kathanAnasAra mleccha rahatI nahIM-- prabhorupAyanIkRtya ddRshugleNcchraajkaaH||42|| vaha pahale hI AryajAtimeM pariNata hogaI thii| isake tatovidUramullaMpya so'dhvAnaM saha senyaa| sivAya, zaka aura yavanAdika jina dezoMke nivAsI haiM gaMgAdvAramanuprApat svamivAlaMdhyamarNavam // 45 // ve AryakhaNDake hI pradeza haiM / zrI zrAdinAtha bhagavAnke -AdipurANa, parva 28 samayameM aura unakI AjJAse AryakhaNDameM jina mukhya ina saba pramANoMse isa viSayameM koI saMdeha nahIM tathA antarAla dezoMkI sthApanA kI gaI thI unameM zaka- rahatA ki zaka, yavana, zabara aura pulindAdika mleccha yavanA dikake deza bhI haiM / jaisA ki zrIjinasenAcArya- AryakhaNDa ke hI rahane vAle haiM, AryakhaNDodbhava haiM-- viracita AdipurANa ke nimna vAkyoMse prakaTa hai :-- mlecchakhaNDodbhava nahIM haiM / zAstrIjI kA unheM 'mleccha drvaabhisaar-sauviir-shuursenaapraantkaaH| khaNDodabhava' likhanA tathA yaha pratipAdita karanA ki videha-sindhu-gAndhAra-yavanAzvedi-pallavAH // 155 // 'AryakhaNDodbhava koI mleccha hote hI nahIM' tathA 'kisI kAmbhojara-bAlhIka-turuSka-zaka kekyaaH| prAcAryane unheM AryakhaNDameM utpanna honevAlA likhA
Page #302
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2 kiraNa 5 ] hI nahIM, bilkula g2alata / sAtha hI, yaha kahanA bhI g2alata ho jAtA hai ki 'zrAryakhaNDa meM utpanna honevAle saba cArya hI hote haiM, mleccha nahIM' / isake sivAya, 'kSetra Arya' kA jo lakSaNa zrIbhaTTAkalaMka - devane rAjavArtika meM diyA hai usameM bhI yaha nahIM batalAyA ki jo zrArya khaNDa meM utpanna hote haiM ve saba 'kSetra zrArya' hote haiM, balki "kAzI - kozalAdiSu jAtAH kSetrAryAH" isa vAkyake dvArA kAzI- kauzalAdika jaise zrAryadezoMmeM utpanna honevAloMko hI 'kSetra zrArya' batalAyA hai--zaka, yavana turuSka ( turkistAna) jaise mleccha dezoMne utpanna hone vAloMko nahIM / aura isa lie zAstrIjIkA ukta saba kathana kitanA adhika nirAdhAra hai use sahRdaya pAThaka aba sahaja hI meM samajha sakate haiN| sAtha hI, unake pUrvalekha para isa viSayakA jo noTa maine (anekAnta pR0 207 ) diyA thA usakI yathArthatAkA bhI anubhava kara sakate haiN| aura yaha bhI anubhava kara sakate haiM ki usa noTa para gaharA vicAra karake usakI yathArthatA A~kanekA athavA dUsarI koI khAsa bAta khoja nikAlane - kA vaha parizrama zAstrIjIne nahIM uThAyA hai jisakI unase AzA kI jAtI thI / astu va zaka-yavanAdi ke sakalasaMyama kI bAtako lIjiye / gotra karma para zAstrIjIkA uttara lekha ( 2 ) jaba Upara ke kathanase yaha spaSTa hai ki ki zaka yavanAdi deza AryakhaNDake hI prAcIna pradeza haiM, unake nivAsI zaka pavana-zabara- pulindAdika loga zraryakhaNDodbhava mleccha haiM aura ve saba AryakhaNDa meM karmabhUmikA prArambha hone ke samaya se athavA bharatacakravartIkI digvijayake pUrvase hI yahA~ pAye jAte haiM taba isa bAta ko batalAne athavA siddha karanekI jarUrata nahIM rahatI ki zaka- yavanAdika mleccha una logoMkI hI santAna haiM jo AryakhaMDa meM vartamAna karmabhUmikA prAraMbha 281 honese pahale nivAsa karate the / zAstroMke kathanAnusAra ve loga bhogabhUmiyA the aura bhogabhUmiyA saba uccagotrI hote hai-- unake nIca gotrakA udaya hI nahIM batalAyA gayA* -isaliye bhogabhUmiyoMkI santAna honeke kAraNa zakayavanAdika loga bhI ucca-gotrI Thaharate haiN| sakalasaMyamakA anuSThAna chaThe guNasthAna meM hotA hai aura chaThe guNasthAna taka ve hI manuSya pahu~ca sakate haiM jo karmabhUmiyA hone ke sAtha sAtha uccagotrI hote haiM / cUMki zaka-yavanAdika loga karmabhUmiyA hone ke sAthasAtha uccagotrI haiM, isa liye ve bhI AryakhaNDake dUsare karmabhUmija manuSyoM (AryoM) kI taraha sakalasaMyama ke pAtra haiM / bhagavatI ArAdhanAkI TIkA meM zrIzraparAjitasUrine, karmabhUmiyoM aura karmabhUmi joMkA svarUpa batalAte hue, karmabhUmiyA~ unheM hI batalAyA hai jahA~ manuSyoMkI yAjIvikA asi, maSi, kRSi Adi paT karmoM dvArA hotI hai aura jahAM utpanna manuSya tapasvI hue sakalasaMyamakA pAlana karake karmazatruoM kA nAza karate hue siddhi arthAt nirvRti taka ko prApta karate haiN| yathA siSiH kRSiH zilpaM vANijyaM vyavahAritA / iti yatra pravartante nRNAmAjIvayonayaH // pAlya saMyamaM yatra tapaH karmaparA narAH / surasaMgatiM vA siddhiM prayAnti hatazatravaH / / etAH karmabhuvo jJeyAH pUrvoktA daza paMca ca / yatra saMbhUya paryAptaM yAnti te karmabhUmijAH // isase sAfa dhvanita hai ki karmabhUmiyoM meM utpanna manuSyasakalasaMyama ke pAtra hote haiM, aura isaliye unake uccagotrakA bhI niSedha nahIM kiyA jA sakatA / yataH cAyakI taraha zaka-yavanAdi mleccha bhI ucca-gotrI hote hue * dekho, gommaTasAra-karmakANDa gAthA na0302, 303
Page #303
--------------------------------------------------------------------------
________________ 282 anekAnta . [phAlguNa, vIra-nirvAga saM0 2065 sakalasaMyama ke pAtra haiM, itanA hI nahIM, balki mleccha mithyAdRSTi carasyA''ryaNDajamanuSyasya sakalasaMyamakhaNDoMke mleccha bhI karmabhUmija manuSya honeke kAraNa grahaNaprathamasamayevartamAnaM jaghanyaM sakalasaMyamalabdhisakalasaMyamake pAtra haiM, jinake viSayakA vizeSa vicAra sthAnaM bhavati |...*ttHprmsNkhyeylokmaatraanni paTaAge nambara 4 meM kiyA jAyagA / sthAnAni gatvA AryakhaNDajamanuSyasya dezasaMyatacarasya ___ yahA~ para, isa vipayako adhika spaSTa karate hue, maiM saMyamagrahaNaprathamasamaye vartamAnamutkRSTaM sakalasaMyamaitanA aura bhI batalA denA cAhatA hU~ ki zrI jayadhavala- ladhisthAnaM bhavati / " ke 'saMyamalabdhi' anuyogadvArameM nimna cUrNimUtra aura ina maba avataraNAsi yaha bilkula spaSTa hai ki umake spaSTIkaraNa-dvArA AryakhaNDameM utpanna honevAle grArya-khaNDameM utpanna hone vAle manuSkaoNma sakalagaMyamake karmabhUmika manuSyako sakalasaMyamakA pAtra batalAyA hai| grahaNakI pAtratA hotI hai / zaka, yavana, zabara aura usake sakalagaMyama-labdhike jaghanya sthAnako bhI pUrva pulindAdika loga caMki aAryanvaNDameM utpanna hote haiMpratipAtasthAnase anantaguNA-anantaguNI bhAvamiddhi jamA ki Upara giddha kiyA jA cukA hai isaliye ve bhI (vizuddhi) ko liye hue likhA hai sakalamaMyamake pAtra haiM-muni ho bhavate haiM / ___ "kammabhamiyassa paDivajjamANassa jaharaNayaM (3) AryagbaNDakI jo paimAiza jainazAstroM meM bana saMjamANamaNaMtaguNaM (ca0 suutr)| kudo ? saMkilasa- lAI hai usake anusAra yAja kalakI jAnI huI mArI NibaMdhaNapaDivAdaTANAdo puyillAdo tabyivarIdassa duniyA usakI sImA ke bhItara yA jAtI hai / imAma dassa jahaeNatte vizraNaMtaguNabhAvasiddhIe gAyovava- bAbU sUrajabhAnajIna usa prakaTa karata hA apana lekhoM eNattAdo / ettha kamma bhUmiyasseti vutte paraNArasakamma likhA thAbhamIsu majjhimakhaMDasamuppaNNumaNusassa gahaNaM kAyavyaM "bharatakSetrakI caur3AI 526 yojana 6 kalA hai / karmabhUmisu jAtaH karmabhAmajAmeti tasya tad vyapadezA- isake TIka madhyama 50 yojana caur3A vijayArdha parvata hai, hetvaat|" jise ghaTAkara dokA bhAga denase 238 yojana 3 kalAkA isI taraha sakalasaMyamake utkRSTa sthAnako bhI pUrva parimANa bhAtA hai; yahI yAyakhaNDakI caur3AI bar3he pratipadyamAna sthAnasa anantaguggA liyA hai / yathA- yojanA hai, jisake 476000 se bhI adhika koma hote "kammamithassa paDiyajjamANassa ukassayaM haiM,aura yaha saMkhyA yA nakalakI jAnI haI gArI pathivIkI saMjamaThThANamaNaMtaguNaM (cariNa str)| kudo ? khettAgu- paimAIzase bahuta hI jyAdA-kaI guNI adhika hai| bhAveNa pucillAdo edassa tahAbhAvasijhIe vAhANuva- bhAvArtha isakA yaha hai ki grAma kAlakA jAnI huI bhAga lddhiido|" pRthivI kI yAryavarATa jmrhii| yahI rAva yAta lambhiAra graMza nAzA naM. 165 kI ina madhya bhAga choTe pakI Aya mlecchani TIkAse aura ko pATana meM nI jAtI hai| gvADa ke gAnu ki makAmamanakI pAtratAsa sambandha "tasmAdezasaMyamapratipAtAbhimukholAtpiAta- rata hai, ..nheM Age the nambarakI carcA meM yathAsthAna sthAnAdasaMkhyayalokamAtrANi paTsthAnA-ya tarAyatvA udhRta kiyA jaayegaa|
Page #304
--------------------------------------------------------------------------
________________ gotra karma para zAstrIjIkA uttara lekha 283 varSa 2 kiraNa 5] isa para zAstrI jIkI bhI koI Apatti nhiiN| Ae hue una mlecchoko 'karma Arya' batalAyA hai jo aura samAjake prasiddha vidvAn svargIya paM. gopAladAsajI yahA~ke rItirivAja apanA lete the aura AryoMkI hI taraha varaiyyAne bhI apanI bhUgojamImAMsA pustakameM, zrAryakhaNDa- karma karane lagate the; yadyapi AryakhaNDa aura mlecchakhaMDoke bhItara eziyA, yorupa,amerikA, ephrIkA aura zrASTra ke asi, maSi, kRSi, pANijya aura zilpAdi SaT karmomeM liyA-jaise pradhAna pradhAna dvIpoMko zAmila karake vartamAna- paraspara koI bheda nahIM hai-vo donoM hI karmabhUmiyoMmeM kI jAnI haI sArI duniyAkA AryakhaNDameM samAveza samAna hai,jaisAki Upara uddhRta kiye hue aparAjitasUrike balAyA hai| jaba AryakhaNDa meM AjakalakI jAnI karmabhUmiviSayaka svarUpase prakaTa hai, aura bhagavajinasenake nirAzAjAtI hai. aura AryakhaNDameM utpanna nimna vAkyase to yahAM taka spapa hai ki mlecchakhaMDoMke honevAle manuSya sakalasaMyamake pAtra hote haiM, jaisA ki mleccha dharmakarmase bahi ta honeke sivAya aura saba bAtoMmeM naM02 meM siddha kiyA jA cukA hai,taba aAjakalakI jAnI / jAnI AryAvarta ke hI samAna zrAcArake dhAraka haiM AryAvarta ke hI samAna huI sArI duniyAke manuSya bhI sakalasaMyamake pAtra Thaharate dharmakarma mI mlecchakA mtaaH| haiN| aura caMki sakalasaMyamake pAtra ve hI ho sakate haiM jo ayathA'nyaH samAcArairAryAvartena te samAH // uccagotrI hote haiM, isaliye aAjakalakI jAnI huI duniyA -zrAdipurANa parva 31, zloka 142 ke sabhI manuSyoMko gotra-karmakI dRSTise uccagotrI kahanA sAtha hI, yaha siddha kiyA jA cukA hai ki zaka,yavana hogA-vyAvahArika dRSTikI U~ca-nIcatA athavA lokameM zabara aura pulindAdika jAtike mleccha AryakhaMDake hI pracalita upajAtiyoM ke anekAneka gotroMke sAtha usakA aAdima nivAsI (kadImI bAzinde) hai-prathama cakravartI koI sambandha nahIM hai| bharatakI digvijayake pUrvase hI ve yahAM nivAsa karate haiM(4) aba rahI mlecchanvaNDa ja mlecchoMke sakala saM- mlecchagvaMDoMse zrAkara basane vAle nahIM hai / aimI hAlatameM yamakI bAta, jaina-zAstrAnamAra bharatakSetrameM pAMca mleccha. yadyapi mlecchagvaMDa ja mlecchokI sakalasaMyamakI pAtratAkA aura ve saba AryakhaNDakI sImAke bAhara haiN| vicAra koI vizeSa upayogI nahIM hai aura usase koI byAvartamAna meM jAnI haI duniyAMse ve bahuta dUra sthita hai,vahAM vahArika natIjA bhI nahIM nikala sakatA, phira bhI caMki ke manuSyoMkA isa duniyAke sAtha koI samparka bhI nahIM isa viSayakI carcA pichale lekhoMmeM uThAI gaI hai aura hai aura na yahAMke manaSyoMko unakA koI jAtI paricaya zAstrI jIne apane prastuta uttara-lekhameM bhI use doharAyA hI hai| cakravartiyoMke samayameM vahA~ke jo mleccha yahAM hai, ataH isakA spaSTa vicAra bhI yA kara denA ucita yAe the ve aba taka jIvita nahIM haiM, na unakA astitva jAna par3atA hai| nIce usIkA prayatna kiyA jAtA hai:-- isa samaya yahAM saMbhava hI ho sakatA hai aura unakI jo bhI jayadhavala nAmaka siddhAnta granthameM 'mayamalabdhi' santAne haI ye kabhIkI zrAryoM meM pariNata ho cukI hai, unheM nAmakA eka anuyogadvAra (adhikAra) hai| makalamAvadya mlecchakhaNDodbhava nahIM kahA jA sakatA-zAstrIhIne bhii| karmase virakti-lakSaNako liye hue paMcamahAbata,paMcamamiti apane prastuta lekhameM unheM kSetra Arya' likhA hai aura aura tInagumirUpa jo sakalasaMyama hai use prApta honevAlake apane pUrva lekhameM (ane0 pR0 207) mleccharakhaNDoMse vizuddhipariNAmakA nAma saMyamalabdhi hai aura yahI mukhya.
Page #305
--------------------------------------------------------------------------
________________ 284 anekAnta tayA ukta zranuyogadvArakA viSaya hai| isa anuyogadvAra meM zrAryakhaMDake manuSyoMkI taraha mlecchakhaMDoMke manuSyoMko bhI sakalasaMyamakA pAtra batalAyA hai aura unake vizuddhi sthAnoMkA zralpabahutvarUpase ullekha kiyA hai; jaisA ki usake nimna vAkyoMse prakaTa hai: "akammabhUmiyassa paDivajjamANyassa jahaNyaM saMjamadvArAmAMtaguNaM (caNi sUtra ) [kudo? ] puccillAdo asaMkheyalogamettachaTTANANi uvari gaMtedassa samuppa - ttIe / ko akammabhUmizro NAma ? bhara haiNvayavidehesu viNItasaNNidamajjhimakhaMDaM mottaNaM sesapaMcakhaMDaviNivAsI ma ettha 'kammabhUmizra'tti vivkkhishro| tesu dhammakammapavuttIe asaMbhaveNa tabbhAvovavattIdo jai evaM kudo tattha saMjamaggahaNasaMbhavo ? tinAsaMka aiM / disAvijayacikkavaTikhaMdhAvAreNa saha majjhimakhaNDamAgayANaM milecchraNyANaM tattha cakkavahidIhi saha jAdavevAhiyasaMbaMdhANaM saMjamapaDivattIe virohAbhAvAdo / ahavA tattatkanyakArnA cakravartyAdipariNItAnAM garbheSutpannA mAtRpakSApekSayA svayamakarmabhUmijA itIha vivakSitAH / tato na kiMcidvipratiSiddhaM / tathA jAtIyaarat dIkSArhatvaM pratiSedhAbhAvAditi / tassevakasyaM paDivajamANassa saMjamaTTANamarAMtaguNaM (carNisUtra ) / kudo ? ...... ye vAkya una donoM vAkya samUhoMke madhya meM sthita [phAlguNa, vIra- nirvANa saM0 2465 haiM jo Upara naM0 2 meM zrAryakhaMDake manuSyoMke sakalasaMyamakI pAtratA batalAneke liye uddhRta kiye jA cuke haiN| inakA zrAzaya kramazaH isa prakAra hai isa praznakA uttara apanI kApImeM noTa kiyA huA nahIM hai aura vaha prAyaH pUrvasthAna se asaMkhyeya lokamAtra SaT sthAnoMkI sUcanAko liye hue hI jAna par3atA hai / 'sakalasaMyamako prApta honevAle karmabhUmika jaghanya saMyama-sthAna- mithyAdRSTise sakalasaMyamagrahaNa ke prathama samaya meM vartamAna jaghanya saMyamalabdhisthAnaanantaguNA hai / kisase ? pUrva meM kahe hue zrAryakhaMDaja manuSya ke jaghanya saMyamasthAnase; kyoMki usase asaMkhyeya lokamAtra ghaTa sthAna Upara jAkara isa labdhisthAnako utpatti hotI hai / 'akarmabhUmika' kise kahate haiM ? bharata, airAvata aura videhakSetroM meM 'vinIta' nAmake madhyamakhaNDa (AryakhaNDa) ko chor3akara zeSa pA~ca khaNDoM kA vinivAsI (qadImI bAzindA) manuSya yahA~ 'karmabhUmika' isa nAma se vivakSita hai; kyoMki una pA~ca khaMDoMmeM dharmakarmakI pravRttiyAM asaMbhava honeke kAraNa usa akarmabhUmika bhAvakI utpatti hotI hai / ' 'yadi aisA hai - una pA~ca khaNDoM meM ( vahA~ ke nivAsiyoMmeM) dharma karma kI pravRttiyA~ asaMbhava haiM to phira vahAM (una pA~ca khaMDoMke nivAsiyoMmeM) saMyama-grahaNa kaise saMbhava ho sakatA hai ? isa prakArakI zaMkA nahIM karanI cAhiye; kyoMki digvijayArthI cakravartIkI senAke sAtha jo mleccha rAjA madhyamakhaMDa ( zrAryakhaMDa ) ko Ate haiM aura vahA~ cakravartI zrAdike sAtha vaivAhika sambandhako prApta hote haiN| unake sakalasaMyama-grahaNa meM koI virodha nahIM hai- arthAt jaba mlecchakhaMDoMke aise mlecchoMke sakalasaMyama-grahaNa meM kisIko koI Apatti nahIM, ve usake pAtra samajhe jAte hai, taba vahA~ ke dUsare sajAtIya mlecchoM ke yahA~ zrAne para unake sakala saMyama-praharaNakI pAtratA meM kyA zrApatti ho sakatI hai ? kucha bhI nahIM, isase zaMkA nirmUla hai|
Page #306
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 5] gotra karma para zAstrIjIkA uttara lekha 285 - 'athavA-aura prakArAntarase +- na mlecchoMkI nahIM hai, arthAt eka ko sakalasaMyamakA pAtra aura jo kanyAe~ cakravartI zrAdike sAtha vivAhita hotI haiM dUsareko apAtra nahIM kahA jAsakatA kyoMki usa prakArakI unake garbhase utpanna honevAle mAtRpakSakI apekSA donoM hI jAtivAloMke dIkSAgrahaNakI yogyatAkA pratisvayaM akarmabhUmija (mleccha) hote haiM-akarmabhUmikakI Sedha nahIM hai-arthAt Agama athavA siddhAnta granthoM meM na santAna akarmabhamika, isa dRSTise-ve bhI yahA~ vivakSita to usa jAtike mlecchoMke liye sakalasaMyamakI dIkSAkA haiM-unake bhI sakalasaMyamakI pAtratA aura saMyamakA niSedha hai jo ukta mlecchakhaMDoMmeMse kisI bhI mlecchakhaMDa ukta jaghanya sthAna anaMtaguNA hai / isa liye kucha bhI ke vinivAsI (kadImI bAzinde) hoM tathA cakravartIkI vipratiSiddha nahIM hai-donoMke tulya balakA koI virodha senA zrAdike sAtha kisI bhI taraha AryakhaNDako bhAgaye 'athavA' tathA 'vA' zabda prAyaH ekArtha-vAcaka ho, aura na usa jAtivAloMke liye jo mleccharakhaMDakI haiM aura ve 'vikalpa' yA 'pakSAntara' ke arthameM hI nahIM. kanyAzrose AryapuruSoMke saMyoga-dvArA utpanna hue ho|' kinta 'prakArAntara' tathA 'samaJcaya' ke artha meM bhI Ate 'sakalasaMyamako prApta karanevAle usI akarmabhUmika haiM: jaisA ki nimna pramANoM se prakaTa hai :- manuSyake utkRSTa saMyama sthAna-dezasaMyatase sakalasaMyama ahavA (athavA ), "sambandhasya prakArAntaro- grahaNake prathama samayameM vartamAna utkRSTa saMyama-labdhisthAna padarzane", 2 "parvoktaprakArApekSayA prakArAntaratva -anantaguNA hai / kisase ?... / ' dyotane / " -abhidhAnarAjendra siddhAntacakravartI zrInemicandrAcAryane zrAryakhaTaja vA='vA syAdvikalpopamayorivArthe'pi samuccaye / aura mlecchakhaMDaja manuSyoMke sakalasaMyamake jaghanya aura -vizvalocana koza, siddhAntakau0 ta0 TI0 utkRSTa sthAnoMkA yaha saba kathana labdhisAra graMthakI gAthA 'atha' zabda bhI 'samuccaya' ke arthameM AtA hai| naM0 165 meM samAviSTa kiyA hai, jo saMskRtaTIkA-sahita yathA isa prakAra hai___"atheti maGgalA'nanantarArambhapraznakArtyadhi tato paDivajagayA ajamilecche milecchaajeya / kArapratijJAsamuccayeSu / " kamaso avaraM varaM varaM varaM hodi saMkhaM vA // -siddhAntako0 tattvabo0 TI0 TIkA-tasmAddezasaMyamapratipAtAbhimukhotkRSTaprati. 'ahavA' ke prayoga kA nimna udAharaNa bhI dhyAna pAtasthAnAdasaMkhyeyalokamAtrANi SaTsthAnAnyantarayimeM lene yogya hai tvAmithyAdRSTicarasyA''ryakhaNDajamanuSyasyasakalasaMyama "AhAre dhaNariddhi pavai,cauvihuvAu ji ehupavaTThai grahaNaprathamasamaye vartamAnaM jaghAyaM sakalasaMyama-labdhiahavA duTThaviyapyaha~ cAe,cAu jiehumubahu smvaae|' sthAnaM bhavati / tataH paramasaMkhyeyalokamAtrANi paTa -dazalAkSaNikadhamajayamAlA sthAnAnyatikramya mlecchabhamija-manuSyasya mithyAdRSTivipratiSedhaH-"tulyabalavirodho viprtissedhH|" carasya saMyamagrahaNa-prathamasamaye vartamAnaM jaghanyaM saMyama"The opposition of two courses of action labdhisthAnaM bhavati / tataH paramasaMkhyeyalokamAtrANi which are equally important, the conflict of two even matched interests." v. S. Apte. SaTsthAnAni gatvA mlecchabhUmijamanuSyasya dezasaMyata
Page #307
--------------------------------------------------------------------------
________________ 286 zranekAnta [phAlguNa, vIra- nirvANa saM0 2465 hotA hai| usake bAda asaMkhyAta lokamAtra paT sthAna jA karake mlecchakhaNDa ke dezasaMyamI manuSyake sakalasaMyamagrahaNake prathama samaya meM utkRSTa sakalasaMyama-ladhikA sthAna hotA hai / tadanantara asaMkhyAta lokamAtra ghaT sthAna jA karake AryakhaMDake dezasaMyamI manuSya ke sakalasaMyamagrahaNa ke prathama samayameM vartamAna utkRSTa sakalasaMyama - labdhisthAna hotA hai / ye saba sakalasaMyama grahaNake prathama samaya meM hone vAle Arya mlecchabhUmija manuSyaviSayaka saMyama-labdhisthAna 'pratipadyamAna sthAna' kahalAte haiM / ' carasya saMyamagrahaNa-prathamasamaye utkRSTaM saMyamalabdhisthAnaM bhavati / tataH paramasaMkhyeyalokamAtrANi SaTsthAnAni gatvA zrAryakhaMDaja-manuSyasya dezasaMyatacarasya saMyamagrahaNa-prathamasamaye vartamAnamutkRSTaM sakalasaMyama labdhisthAnaM bhavati / etAnyAryamlecchamanuSyaviSayANi sakalasaMyama-grahaNa-prathamasamaye vartamAnAni saMyamalabdhisthAnAni pratipadyamAnasthAnAnItyucyante / atrArya mlecchamadhyamasthAnAni mithyAdRSTicarasya vA asaMyatasamyagdRSTicarasya vA dezasaMyatacarasya vA tadanurUpavizuddhA sakalasaMyamaM pratipadyamAnasya saMbhavanti / vidhiniSedhayorniyamA'vacane saMbhavapratipattiriti nyAyasiddhatvAt / atra jagha yadvayaM yathAyogyatItrasaMkle. zaviSTasya, utkRSTadvayaM tu maMdasaMklezAviSTasyeti grAhyaM / mlecchabhUmija manuSyANAM sakalasaMyamagrahaNaM kathaM saMbhavati? itinAzaM kitavyam / digvijayakAlecakravartinA saha AryakhaNDamAgatAnAM mleccharAjAnAM cakravartyAdi - bhiH saha jAta vaivAhikasambandhAnAM saMyama pratipatteravirodhAt / athavA tatkanyakAnAM cakravartyAdipariNItAnAM garbheSutpannasya mAtRpakSApekSayA mlecchavyapadezabhAjaH saMyamasaMbhavAt / tathAjAtIyakAnAM dIkSArhatve pratiSedhAbhAvAt / " TIkA meM gAthAke zrAzayako spaSTa karate hue likhA haiM aura cakravartI zrAdike sAtha vaivAhika sambaMdhako prApta hote haiM unake sakalasaMyama ke graharaNakA virodha nahIM hai-- arthAt jaba unheM sakalasaMyama ke liye pAtra nahIM samajhA jAtA taba unake dUsare sajAtIya mlecchabandhutroM ko zrapAtra kaise kahA jA sakatA hai aura kaise unake sakalasaMyamagrahaNakI saMbhAvanAse inakAra kiyA jA sakatA hai ? kAlAntara meM ve bhI AryakhaMDako zrAkara sakalasaMyama grahaNa kara sakate haiM, isase zaMkA nirmUla hai / athavA una mlaMcchoMkI jo kanyAe~ cakravartI zrAdike sAtha vivAhita t 'usa dezasaMyama- pratipAtAbhimukha utkRSTa pratipAtasthAnase asaMkhyAta lokamAtra paT sthAnoMkA antarAla karake midhyAdRvi zrAryakhaMDa jamanuSya ke sakalasaMyama-grahaNake prathama samaya meM vartamAna jaghanya sakalasaMyama labdhisthAna hotA hai| usake bAda asaMkhyAta lokamAtra ghaT sthAnoMko ullaMghana karake mithyAdRSTi mlecchabhUmija manuSya ke saMyamagrahaNa ke prathama samaya meM vartamAna sakalasaMyama labdhikA jaghanya sthAna 'yahAM zrAryakhaMDaja aura mlecchakhaMDaja manuSyoM ke madhyama sthAna - jaghanya aura utkRSTa sthAnoMke bIca sthAnamithyAdRSTi vA zrasaMyatasamyagdRSTise athavA dezasaMyatase sakalasaMyamako prApta honevAleke saMbhAvya hote haiM / kyoMki vidhi - niSedhakA niyama na kahA jAne para saMbhavakI pratipatti hotI hai, aisA nyAya siddha hai / yahAM donoM jaghanya sthAna yathAyogya tIvrasaMklezAviSTake aura donoM utkRSTa sthAna maMdasaMklezAviSTake hote haiM, aisA samajha lenA cAhiye / ' 'mleccha bhUmija arthAt mlecchakhaMDoM meM utpanna honevAle manuSyoM ke sakalasaMyamakA grahaNa kaise saMbhava ho sakatA hai ? aisI zaMkA nahIM karanI cAhiye; kyoMki digvijayake samaya meM cakravartIke sAtha jo mleccharAjA zrAryakhaMDakozrAte
Page #308
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2 kiraNa 5] gotra karma para zAstrIjIkA uttara lekha 287 hotI hai unake garbhase utpanna honevAle mAtRpakSako kI racanA kI hai| cUrNisUtroMmeM karmabhamika aura akarmaapekSA mleccha kahalAte haiM unake sakalasaMyama saMbhava hone- bhUmika zabdoMkA prayoga thA,karmabhUmikameM mleccha khaNDoMke se bhI mlecchabhUmija manuSyoMke sakalasaMyama-grahaNako saM- manuSya pA sakate the aura akarmabhUmikameM bhogabhUmiyoMkA bhAvanA hai| usa prakArakI jAtivAle mlecchoMke dIdA- samAveza ho sakatA thaa| isIse jayadhavalakArako 'karmagrahaNakI yogyatAkA (AgamameM) pratiSedha nahIM hai-isase bhUmika' aura 'akarmabhUmika' zabdoMke prakaraNasaMgata bAnya bhI una mlecchabhUmija manuSyoM ke sakalasaMyama-grahaNakI ko spaSTa kara denekI z2arUrata par3I aura unhoMne yaha spaSTa saMbhAvanA siddha hai jisakA pratiSedha nahIM hotA usakI kara diyA ki karmabhUmikakA vAcya 'zrAryakhaNDaja' manuSya saMbhAvanAko svIkAra karanA nyAyasaMgata hai|' aura akarmabhUmika kA 'mlecchakhaNDaja' manuSya hai-sAtha ___ yahA~ para maiM itanA aura bhI batalA denA cAhatA hU~ hI yaha bhI batalA diyA ki mlecchakhaNDaja kanyAse ki zrInemicandra siddhAntacakravartI jayadhavalakI racanA Aryapurupake saMyoga-dvArA utpanna honevAlI santAna bhI ke bahuta bAda hue haiM-jayadhavala zaka saM0756 meM bana eka prakArase mleccha tathA akarmabhUmika hai, usakA bhI kara samApta huA hai aura nemicandrAcArya gommaTasvAmIkI samAveza 'akarmabhUmika' zabdameM kiyA jA sakatA hai| mUrtikA nirmANa karAnevAle tathA zaka saMvat 600 meM isIliye nemicandrAcAryane yaha saba samajha kara hI apanI mahApurANako banAkara samApta karane vAle zrIcAmuNDa- ukta gAthAmeM karmabhUmika aura akarmabhUmikake sthAna para rAyake samaya meM hue aura unhoMne zaka saM060 0ke bAda hI kramazaH 'aja' tathA 'mileccha' zabdoMkA prayoga dUsarA cAmuMDarAyakI prArthanAdiko lekara jayadhavalAdi graMthoM parase koI vizeSaNa yA zarta sAthameM jor3e binA hI kiyA hai, jo gommaTasArAdi graMthoMkI racanA kI hai / labdhisAra grantha dezAmarzakasUtrAnusAra 'AryakhaNDaja' tathA 'mlecchakhaNDaja' bhI cAmuNDarAyake praznako lekara jayadhavala parase sAra- manuSyake vAcaka haiM; jaisA ki TIkAmeM bhI prakaTa kiyA saMgraha karake racA gayA hai; jaisA ki TIkAkAra kezavavarNI- gayA hai / aisI hAlatameM yahAM (labdhisArameM) usa prazna ke nimna prastAvanA-vAkyase prakaTa hai- kI naubata hI nahIM pAtI jo jayadhavalameM mlecchakhaNDaja ___"zrImAcemicandrasiddhAntacakravartI samyaktvaca- manuSyake akarmabhUmika bhAvako spaSTa karane para khar3A huA DAmaNiprabhRtiguNanAmAnita-cAmuNDarAyapraznAnurUpeNa thA aura jisakA prAraMbha 'jai evaM'-'yadi aisA hai-',ina kaSAyaprAbhRtasya jayadhavalAkhyadvitIyasiddhAntasya paMca- zabdoMke sAtha hotA hai tathA jisakA samAdhAna vahAM udAdazAnA mahAdhikArANAM madhye pazcimaskaMdhAkhyasya paMca- haraNAtmaka hetudvArA kiyAgayA hai| phira bhITIkAkArane usa dazasyArtha saMgRhya labdhisAranAmadheyaM zAstraM prArabhamANo kA koI parva sambandha vyakta kiye binA hI use jayadhavala bhagavatpaMcaparameSThistava praNAmaparviko kartavyapratijJA parase kucha parivartanake sAtha uddhRta kara diyA hai ( yadi vidhatte / " TIkAkA ukta mudrita pATha ThIka hai to) aura isIse TIkAke ___ jayadhavala parase jo cAra cUrNisUtra Upara (naM0 2, pUrva bhAgake sAtha vaha kucha asaMgatasA jAna par3atA hai| 4 meM ) uddhRta kiye gaye haiM unheM tathA unakI TIkAke isa taraha yativRSabhAcAryake cUrgisUtro, vIrasenaAzayako lekara hI nemicandrAcAryane ukta gAthA naM0 165 jinasenAcAryoMke 'jayadhavala' nAmaka bhASya, nemicandra
Page #309
--------------------------------------------------------------------------
________________ 288 anekAnta [phAlguNa, vIra-nirvANa saM02415 siddhAntacakravartIke labdhisAra grantha aura usakI kezava- kAra kezavavarNIne !! kyoMki yativRSabhane apanI cUrNimeM vaNi kRta TIkA parase yaha bilkula spaSTa hai ki mleccha- akarmabhUmika padake sAtha aisA koI zabda nahIM rakkhA khaMDoMke manuSya saMyamalabdhike pAtra hai-jaina munikI dIkSA jisase usakA vAcya adhika spaSTa hotA yA usakI lekara, chaThe guNasthAnAdikameM car3ha kara, mahAvratAdirUpa vyApaka zaktikA kucha niyantraNa hotA ! jayadhavalakArane sakalasaMyamakA pAlana karate hue apane pariNAmoMko vi. akarmabhUmikakA artha sAmAnyarUpase mlecchakhaMDoMkA zuddha kara sakate haiM / yaha dUsarI bAta hai ki mlecchagvaMDoMmeM vinivAsI manuSya kara diyA ! tathA carNikArake sAtha rahate hue ve aisA na kara sakeM; kyoMki vahA~kI bhUmi pUrNa sahamata na hote hue bhI apanA koI eka siddhAnta dharma-karmake ayogya hai / zrI jinasenAcAryane bhI, bharata kAyama nahIM kiyA !! aura jo siddhAnta prathama hetuke dvArA cakravartIkI digvijayakA varNana karate hue 'iti prasAdhya- isa rUpameM kAyama bhI kiyA thA ki sirpha ve hI mleccha to bhUmimabhUmi dharmakarmaNAm' isa vAkyake dvArA usa rAjA sakalasaMyamako grahaNa kara sakate haiM jo cakravartIkI mlecchabhUmiko dharma-karmakI abhUmi batalAyA hai| vahA~ senAke sAtha AryakhaNDako zrAkara apanI beTI bhI cakrarahate hue manuSyoMke dharma-karmake bhAva utpanna nahIM hote, vartI yA AryakhaMDake kisI dUsare manuSyake sAtha vivAha yaha ThIka hai| parantu AryakhaMDameM zrAkara unake ve bhAva deveM, usakA phira dUsare hetu-dvArA parityAga kara diyA aura utpanna ho sakate haiM aura ve apanI yogyatAko kAryameM yaha likha diyA ki aise mleccha rAjAoMkI lar3akIse jo pariNita karate hue khuzIse zrAryakhaNDaja manuSyoMkI taraha saMtAna paidA ho vahI sakala saMyamakI pAtra hosakatI hai !!! sakalasaMyamakA pAlana kara sakate haiM / aura yaha bAta pahale isI taraha siddhAntacakravartIne bhI apanI ukta gAthAmeM hI batalAI jA cukI hai ki jo loga sakalasaMyamakA pAlana prayukta hue 'mileccha' zabdake sAtha koI vizeSaNa nahIM kara sakate haiM-usakI yogyatA athavA pAtratA rakhate haiM- jor3A-yAryakhaNDake manuSyoM ke sAtha vivAha sambandhave saba gotra-karmakI dRSTise ucca gotrI hote haiM / isaliye jaisI koI zarta nahIM lagAI-jisase usakI zakti sImita zrAryakhaMDa aura mlecchakhaMDoMke sAmAnyatayA saba manuSya hokara yathArthatAmeM pariNata hotI !! aura na unake TIkAathavA sabhI karmabhamija manuvya sakalasaMyamake pAtra hone ke kArane hI usa para koI lagAma lagAyA hai; balki khule sAtha-sAtha uccagotrI bhI haiN| yahI isa viSaya meM siddhAnta- zrAma mlecchabhUmija-mAtrake liye sakala saMyamake jaghanya, graMthAkA niSkarSa jAna par3atA hai| madhyama tathA utkRSTa sthAnoMkA vidhAna kara diyA hai !!! vicArakI yaha saba sAdhana-sAmagrI sAmane maujUda mere khayAlase zAstrIjIkI rAyameM ina zrAcAryoMko carNihote hue bhI, kheda hai ki zAstrIjI siddhAntagraMthoMke ukta sUtra zrAdimeM aise koI zabda rakha dene cAhiye the jinase niSkarSako mAnakara denA nahIM cAhate ! zabdoMkI khIMca- sAmAnyatayA saba mlecchoMko sakalasaMyamake grahaNakA tAna-dvArA aisA kucha Daula banAnA cAhate haiM jisase adhikAra na hokara sirpha una hI mleccha rAjAoMko vaha yaha samajha liyA jAya ki siddhAntakI bAtako na to yati- prApta hotA jo cakravartIkI senAke sAtha zrAkara apanI vRSabhane samajhA,na jayadhavalakAra vIrasena-jinasenAcAryo- beTI bhI prAryakhaNDake kisI,manuSyake sAtha vivAha detene, na siddhAntacakravartI nemicandrane aura na unake TIkA- beTI vivAha dene kI zarta khAsa taura para lAjimI rakkhI
Page #310
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 5] gotra karma para zAstrIjIkA uttara lekha 289 jAtI !! athavA aisA karadiyA jAtA to aura bhI acchA padase aisI do jAtiyoMkA grahaNa abhISTa hai, taba caMki hotA ki una beTiyoMse paidA hone vAlI santAna hI sakala- AryakhaMDako Ae hue una sAkSAt mlecchoMkI jo jAti saMyamakI adhikAriNI hai-dUsarA koI bhI mlecchakhaMDaja hotI hai vahI jAti mlecchakhaMDoMke una dUsare mlecchoMkI manuSya usakA pAtra athavA adhikArI nahIM hai !! aisI bhI vahI hai jo AryakhaMDako nahIM pAte haiM, isaliye sthitimeM hI zAyada una zrAcAryoMkI siddhAntaviSayaka sAkSAt mleccha jAti ke manuSyoMke sakalasaMyama-grahaNakI samajha-bUjhakA kucha paricaya milatA !!! parantu yaha saba pAtratA honese mlecchakhaMDoMmeM avaziSTa rahe dUsare mleccha bhI kucha aba bana nahIM sakatA, isIse spaSTa zabdoMke arthakI sakalasaMyamake pAtra Thaharate haiM--kAlAntarameM ve bhI apane bhI khIMcatAna-dvArA zAstrI mI use banAnA cAhate haiM !!! bhAI-bandoM (sajAtIyoM) ke sAtha AryakhaMDako pAkara ___ zAstrIjIne apane pUrvalekhameM 'tathAjAtIyakAnAM dIkSA grahaNa kara sakate haiM / aura isa taraha sakalasaMyamadIkSArhatvapratiSedhAbhAvAta'isa vAkyakI,joki jayadhavalA grahaNakI pAtratA evaM saMbhAvanAke kAraNa mlecchukhaMDoMke aura labdhisAra-TIkA donoMmeM pAyA jAtA hai aura unake sabhI mlecchoMke uccagotrI honese bAbU sUrajabhAnajIkA pramANoMkA antima vAkya hai, carcA karate hue yaha bata- vaha phalitArtha anAyAsa hI siddha ho jAtA hai, jisake lAyA thA ki isa vAkyameM prayukta hue 'tathA jAtIyakAnAM' virodhame itanA adhika drAviDI prANAyAma kiyA gayA hai|' padake dvArA mlecchoMkI do jAtiyoMkA ullekha kiyA gayA mlecchakhaMDoMmeM avaziSTa rahe mlecchoMkI koI tIsarI hai-eka to una sAkSAt mlecchoMkI jAtikA jo mleccha- jAti zAstrIjI batalA nahIM sakate the, isaliye unheM mere khaMDoMse cakravartI Adike sAtha AryakhaMDako zrA jAte haiM ukta noTakI mahattA ko samajhanemeM dera nahIM lagI aura ve tathA apanI kanyAe~ bhI cakravartI zrAdiko vivAha dete tADa gaye ki hama taraha to sacamaca hamane bada hI apane haiM aura dUsare una paramparA mlecchoMkI jAtikA jo una hAthoM apane siddhAntakI hatyA kara DAlI hai aura ajAnamleccha kanyAoMse Arya purupoMkesaMyoga dvArA unpanna hote meM hI bAba sAhaba ke siddhAntakI puSTi karadI hai !! aba kareM haiM / inhIM do jAti vAle mlecchoMke dIkSAgrahaNakA niSedha to kyA kareM ? bAba sAhabakI bAtako mAna lenA athavA nahIM hai| sAtha hI likhA thA ki-"isa vAkyase yaha niSkarSa capa baiTha rahanA bhI iSTa nahIM samajhA gayA, aura isaliye nikalatA hai ki anya mlecchoMke dIkSAkA niSedha hai / zAstrIko prastuta uttaralekhameM apanI usa bAtase hI phira yadi TIkAkArako lekhakamahodaya (bA0 sUrajabhAnajI) kA gaye hai !! aba ve 'tathAjAtIyakAnAm' padameM eka hI siddhAnta abhISTa hotA to unheM do prakArake mlecchoMke jAtike mlecchoMkA mamAveza karate haiM aura vaha hai una saMyamakA vidhAna batalAkara usakI puTike liye ukta mleccha kanyAzraoNsa Arya puruSoMke sambandha-dvArA utpanna antima paMkti (vAkya) likhanekI koI aAvazyaktA hI honevAle manuSyoMkI jAti !!! isake liye zAstrI jIko nahIM thI, kyoMki vaha paMkti ukta siddhAnta----sabhI mleccha zabdoMkI kitanI hI khIMcatAna karanI par3I hai aura apanI khaMDoMke mleccha saphalasaMyama dhAraNa kara sakate haiM--ke nAsamajhI, kamajorI, dilamulayakInI, DA~bADola pariNati viruddha jAtI hai|" isa para maiMne eka noTa diyA thA aura tathA herApherIko jayadhavala ke racayitA bhAcArya mahArAja usameM yaha sujhAyA thA ki--'yadi zAstrIjIko ukta. Upara lAdate hue yahA~ taka bhI kaha denA par3A hai ki
Page #311
--------------------------------------------------------------------------
________________ 260 anekAnta [phAlguNa, vIra-nirvANa saM0246 (1) "zrAcAryane sUtrameM Aye hue 'zrakarmabhUmika' khaMDoMke manuSya ko chor3a kara, akarmabhUmika zabdakI zabdakI paribhASAko badala kara akarmabhUmikoMmeM saMyama- dUsarI vivakSA karanI par3I, jisameM kisIko koI vipratisthAna batalAnekA dUsarA mArga svIkAra kiyA !" patti na ho sake / isase yahI niSkarSa nikalatA hai ki (2) tito na kiMcid vipratiSiddham' padase yaha zrAcAryakA abhiprAya kisI-na-kisI prakArase akarmavAta dhvanita hotI hai ki 'akarmabhUmika' kI pahalI vivakSA bhUmika manuSyake saMyamasthAna siddha karanA hai na ki meM kucha 'vipratiSiddha' avazya thA / isIse prAcAryako mleccha khaMDoMke saba manuSyoMmeM sakalasaMyamakI pAtratA 'akarmabhUmika' kI pahalI vivakSAko badala kara dUsarI siddha karanA, yadi unakI yahI mAnyatA hotI to ve vivakSA karanA ucita jAna par3A!" akarmabhUmika zabdase vivakSita mleccha khaMDake manuSyoMko (3) "yadi prAcArya mahArAjako pA~ca khaMDoMke samI chor3a kara aura akarma bhUmikakI dUsarI vivakSA karake mleccha manuSyoMmeM sakalasaMyama grahaNakI pAtratA abhISTa siddhAntakA parityAga na karate !!" thI aura ve kevala vahA~kI bhUmiko hI usameM bAdhaka zAstrI jIke lekhakI aisI vicitra sthiti hote hue samajhate the--jaisA ki sampAdaka jIne likhA hai to aura yaha dekhate hue ki ve apanI herApherIke sAtha jayaprathama to unheM pAryakhaMDameM zrAgata mleccha manuSyoMke dhavala-jaise mahAn granthake racayitA zrAcArya mahArAjako saMyamapratipattikA avirodha batalAte samaya koI zarta bhI herApherIke cakkara meM DAlanA cAhate haiM aura unake nahIM lagAnI cAhiye thii| dUsare, pahale samAdhAna ke bAda kathanakA labdhisArameM nizcita sAra khIMcane vAle siddhAntajo dUsarA samAdhAna honA cAhiye thA, vaha pahale samA- cakravartI nemicandra-jaisoMkI bhI bAtako mAnakara denA dhAnasa bhI adhika ukta matakA samarthaka honA cAhiye thA nahIM cAhate, yaha bhAva paidA hotA hai ki taba unake aura usake lie 'akarmabhUmika' kI paribhASA badalanekI sAthakI isa tattvacarcA ko Age calAnese kyA natIjA AvazyakatA nahIM thI !" nikala sakatA hai ? kucha bhI nhiiN| ataH maiM isa bahasa (4) "isa prakArase akarmabhUmika manuSyoM ke sakala- ko yahA~ hI samApta karatA hU~ aura adhikArI vidvAnoMse saMyama-sthAna batalAkara bhI zrAcAryako saMtoSa nahIM huA, nivedana karatA hU~ ki ve isa viSayameM apane-apane vicAra jisakA saMbhAvya kAraNa maiM pahale batalA AyA hU~ / ataH prakaTa karanekI kRpA kreN| unheM akarmabhamika zabdakI pahalI vivakSA-mleccha vIra-sevAmandira, sarasAvA, tA021-2-1936 subhASita gharameM bhUkhA par3a rahai, dasa phAkai ho jAya / mAMgana maraNa samAna hai, mata koI mA~go bhIkha / tulasI bhaiyA bandhuke kabahu~ na mAMgana jAya // mAMgana te maranA bhalA, yaha satagurakI sIkha ||-tulsii tulasI kara para kara karo, kara tara kara na kro| daste savAla saiMkar3oM aiboMkA aiba hai| jA dina kara tara kara karo, tA dina marana karo // jisa dastameM yaha aiba nahIM vaha daste gaiba hai ||naaliy
Page #312
--------------------------------------------------------------------------
________________ va atIta smRti IMA FEAD - - O parivartana lekhakarUpa jaina 'bhagavat / [ bhagavatsva gAnodayA thI atIva sundara ! aura phira premake hai !...... lie kyA sundara, kyA asuMdara ? vaha to usadina jaisehI rAjakumAra-bAhune apane bhavyaandhA hotA hai na ?-viveka-hIna ! tisa para thA bajra- bhavanameM praveza kiyA, ki-eka sama vayaska yuvaka para bAhuko svabhAva-gata ucita aura hArdika-prema ! honA unakI dRSTi par3I ! pramAbhivAdana huA ! eka dUsareko bhI cAhie, vaha isalie ki puruSake lie saundarya-vatI, dekha, donoM prasanna hue ! patipada-pUjaka nArIke atirikta isa athira-vizva meM aura yaha the-udaya sundara ! koI sukha hI nhiiN| vizvakI kaThoratAkA nirAkaraNa hastinAgapura-nareza mahArAja dantavAtanake suputra ! nArI hI kara sakatI hai / sAtha hI-manodayA aura yajra- rAjakumArI manodayA ke premapUrNa sahodara ! yA kahanA bAhukA dAmpattika cayana, mAnavIya truTiyoM dvArA na hokara cAhie-vIra-bajrayAhuke snehI ---mAle sAhiba / / prAkRtika yA janma-jAta saMskAroM dvArA huA ho, aisA khule mana aura khule tarIke para bAteM cliiN| sAlepratibhAsita hotA thA ! donoM hI tAruNyake umaGga bharaM bahanoI kA nAtA, phira lagAvaTa aura paradekA kAma hI upavanameM vihAra kara rahe the ! manodayA saundarya-samRddhi kyA ?-bAteM karate kitanI dera huI, isakA donoM meM se kI adhIzvarI thI to bajrabAhu ye yuvaka-teja aura manmatha- kimIko patA nahIM ! isake bAda kAmakI bAtoMkA nambara mainyake sarasa adhinAyaka ! vaha indrIvara surabhi thI, to paayaa|vh rasa-lolupa-bhUmara ! vaha sAdhya thI to vaha mAdhaka! ..to mahArAjane svIkAratA dedI ?'-kucha kaSTa-sA kintu isa antarakI tahameM virasatA na thI, eka umaMga anubhava karate hue yajrabAhune pUchA ! thI, eka AkarSaNa thA, aura thI eka abhinnatA-sI! hA!- saharSa...! asvIkAratAkI vajaha bhI to jo prema sambandhameM, vAMchanIya-vastuke rUpameM, grAhya hotI hotI-kucha!'-.sAle-sAhibane prAvazyakatAse adhika
Page #313
--------------------------------------------------------------------------
________________ 292 bhanekAnta [ phAlguNa, vIra-nirvANa saM0 2465 - dRr3ha-svara meM uttara diyA ! jaise unheM icchita-vijaya prApta kyA merI bahina ke sAtha-sAtha ApakI bhI bidA huI ho| hogI. . .?....--sAzcarya, visphArita-netroM se rAjakumAra'lekina...!---asphuTa, bhagna-vAkya bajrabAhuke kI ora dekhate hue udayamundarane kahA! mu~hase nikalA / aura vaha kucha socane lage ! jaise hRdayameM hAM ! maiM bhI usake sAtha hI calaMgA !... kSIra-phena uTha rahA ho, kucha Thesa lagI ho ! mano-vedanA- vidA...! vidA Tala nahIM sakatI, 'maiM bagaira usake raha nahIM ne mukhAkRti para vyAghAta kiyA ! sakatA ! aura upAya nahIM !'-udAsa-citta, gaMbhIratAlekina...? lekina mahArAja vivekazIla haiM ! pUrvaka bajravAha bole| vRddha-purupa haiM ! unhoMne bahuta z2amAnA dekhA hai ! ve vAha ! are, z2arA sociye to isameM ApakA maryAdA nahIM ulaGgha sakate |'-udy sundarane apanaM kitanA apayaza hogA ? --logoM kI Apake lie kaisI pakSakI maz2abUtI sAmane rakhI ! magara isane bajrabAhuke dhAraNA banegI?-dUpita hI, na ?.. 'phira lAbha kyA ?sunahare-svapnoMkA dhvaMza kara diyA / vaha tilamilA uThe! do dina bAda bhI to Apa A sakate haiM !... udaya 'to...? - to bidA hogI hI ? * lekina yaha to mundarane dalIla peza kii| mere lie anyAya hai ! merI komala-bhAvanAoM kA hanana mauna ! zoka-zIla, cintA-parNa madA ! phira hai ! merI jIvana-pahelI kA nirAdara hai ! mauta hai, sarAsara bASpAkulita-kaNTha se vaha bole--'do-dina...? zroSa ! mauta ! nahIM, maiM eka kSaNa bhI ekAkI jIvana bitAneke do-dina ! maiMne kahA na, maiM usake binA kSaNa-bhara bhI lie samartha nahIM !'-bajrabAhuke uttajita hRdayase pragaTa nahIM raha sakatA !...samajhate nahIM udayasundara ! loga humA ! kaheMge, jo unakA mana kahegA! aura maiM karU~gA, jo udayasundara khilakhilAkara haMsa par3A! usakI mere manakI hogii| mana. galAmakA bhI svataMtra ha~sImeM vyaMga thA ! upekSA thI !! aura thI cubhane vAlI hotA hai|' 'to antima nirNaya...?' ___.. khUba ! to kyA kIjiegA ?--vRddhi-pitAmaha- yahI ki maiM bhI sAtha-sAtha calaMgA! jyotsnAsa kI bhAzA bhaMga ?..."-ha~sI para kAbU karate hue sAle- zazi judA raha nahIM sakatA !' sAhiba ne pharmAyA ! 'ApakI icchA!' avAka! kSaNa-bhara pUrNa zAnti !! taruNa-hRdayoMmeM sadA basanta rahatA hai| lekina phira basundharA eka varSa bAda apane vakSasthala para use phalate'kadApi nahIM...!' phulate dekhatI hai| 'taba...?' kitanA manomugdhakara thA madhu-RtukA zubhAgamana ! 'maiM bhI sAtha calUMgA ....!' prakRti-sundarIne jaise kisI prazat-lokakI suSamAaiM ..! bhApabhI sAtha caleMge-kyA matalaba - kA citraNa kiyA ho / caturdika netra-priya saundarya kasaka !!!
Page #314
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 5] parivartana 293 bikharA huA thaa| lagatA thA-banaspati-bAlA rUpa- kara khela rahe the| vaha apane 'Apa' ko bhUle jArahe the| pratiyogitAke liye sAja-zrRMgAra yukta khar3I hai! ---- aura Age bar3ha ge| __ raMga-biraMge phUloM, harI harI dUba aura kuhu-bAdinI- .. ha~ya ! yaha pApANa-stambha nahIM' pASANa-bata, koyaloM; zukoM dvArA vaha pArvatIya-upavana ramaNIkatA- sthira, kAyotsarga-dhArI RSirAja haiM!-- sahasA kamArakI sImA banAyA thA ! dhavalita-nijharokA ninAda, ke mukhase prakaTa huaa| vaha samIpameM unake sanmukha vicitra prakArake saMgItakA sujana kara rahA thA! khar3e ho, darzana karane lage ! manakI vicAra-dhArA dUsarI saurabhita-malaya-samIra sarasa-hRdayoMmeM mAdakatA kA dizAkI ora bahane lagI!utpAdana kara rahI thI!...carAcara, jase sabhI saundarya 'dhanya ! yogIzvara ! nispRhI, mokSAbhilASI ! madirA pI, unmatta ho rahe the ! ...kitanA pavitra, kitanA prAdarza, aura kitanA manuaura tabhI-... karaNIya jIvana hai-inakA ! inhIMkA jIvana, jIvana upavana ke prabala-AkarSaNane patha para jAte hue kahalAnekA adhikArI ho sakatA hai| bAmanA rahita, yuvakoMkA dhyAna apanI ora khiiNcaa| vaha ruka gye|... rAga-daMza varjita paropakAra aura prAtma-mArAdhanA parNa! utre| yathArtha sukha pathake pathika ! mukti-mandira ke nikaTa ! 'itanI ramaNIka yaha kauna-sI jagaha hai ?'- bajra- indriya-vikAra vijayI !..." bAhune upavana ko bhara naz2ara dekhate hue kahA! 'uha ! kitanA saumya hai mukha maNDala, kSIga zarIra 'basanta-giri-zala !' udayasundarane uttara diyaa| hone para bhI tapobalakI kaimI pragbara-dIpti virAja rahI 'kucha dera yahA~ vizrAma kiyA jAe to kyA hai? jaise zazi bimbase saumya, samvada kati ! kaisI hAni ?-rAjakumArake sarasa-manase niklaa| alaukika ajeya zakti upArjana kI hai--ki 'vasanta' kucha nahIM !'...-aura tabhI udaya sundara bhaginI- kI madhura belA bhI parAsta ho rahI hai ! vahI nAsAgra bhAga manodayAke baiThane ke liye sthAnakI vyavasthAmaM lgaa| para dRSTi ! vahI acala vairAgya pUrNa, digambara pavitra rAjakumAra-bajrabAhu latA-maNDapoMkI zobhA nira- veSa!...) khate, Age bar3he ! yajravAhukI sarasa dRSTimeM parivartanakA nATya hRdaya Anandase unmatta ho rahA thaa| Arambha huaa| vaha ninimepa dekhate-bhara raha gaye! aho ! kitane muhAvane vaha Amra-bRkSa .... yaha hRdaya meM mahatbhAvanAeM taragita hone lgii| karNikAra--jAtike, aura yaha...?--agnikI taraha yadi maiM isa veSako svIkAra kara laM...?-kyA dahakate hue kusuma vAle--raudra jAti ke vRkSa ? ' 'vAha viSayAnvita hRdaya pavitra na bana jAegA ?..'avazya ! kitane prakAra ke pAdapa samudAya maNDita hai-yaha udyAna apha ! maiMne jIvana ke itane amUlya dina vyartha ga~vA kaisI manohArI zobhA hai-yahAM zarIrako kaisI Ananda- diye ! dhika merI daSita baddhiko! para aba bhI maiM vardhaka vAyu lagatI hai-jaise virahIko priyA-milana ! / barahAkA priyA-milana apanI dukhada bhUlako, Atma-cintana ke mArga para lagA .. 'kokilokA madhura-rava kaisA priya mAluma detA hai kara sudhAra sakatA haiN|..jo hamA, vaha hamA!.... jaise samarAMgaNa meM vijaya-sandeza! __ kumArakI caJcala dRSThi jaise kIla dI gaI ho| vaha -aura vaha ..? - vaha kyA hai, bhagna druma yA maMtra mugdhakI taraha jyoM ke tyoM khar3e dekhate rahe / hRdayapASANa-stambha ?.. usa latA maNDapake udhara !... meM vicAroMke jvAra bhATe pA rahe the| lekina vaha kumArakA hRdaya harSase plAvita ho rahA thA! kSaNika na the, sthAyitva unake sAtha thA / vaha socane kalpanA-prAMgaNa meM kautuhala, jijJAsA, aura pramoda mila lage
Page #315
--------------------------------------------------------------------------
________________ 294 anekAnta Na, vIra- nirvANa.saM.2465 x ... maiM vAsanAoMkA gulAma, viSaya-zailyake zikhara viyoga donoM pAsa-pAsa rahate haiN| jo janmatA hai, vaha para so rahA thA --ekadama tanmaya, aceta ! agara ceta maratA avazya hai| phira kisakA moha ?---kaisA prema.... na hA hotA, to...?-. nizcaya thA svAbhAvika yahI tosaMsAra hai ! asthira-saMsAra !! tyAjya sa~sAra!!!...' thA ki rasAtalameM patanake mahAna-dukhako prApta hotA! kSaNa-bhara ke liye bajrabAhakA virakta kaNTha rukaa| aura taba...............!" udaya sundara rotA rahA ! vaha bole-...'mata rozro ! ronA 'kyA munI hone ke vicAra meM haiM- zrApa ?' ghUmakara / upAya nahIM, kAyaratA hai ! ronA AtA hai| isalie kumArane dRSTi pherI to ... udaya sundara vicAroMkA rAta ho ! yaha nahIM socate-ronekA utpAda kahAMse kSetra sImita ! bajrabAhane gambhIratA pUrvaka maskarA huA ? use hI nAza na kara do!...yaha tumhArI ha~sI bhara diyaa| nahIM thI, mere lie upakAra thaa| Adarza-ha~sI thI! mujhe mukhakI ora agrasara karanA thaa| vaha huzrA, udayasundara ha~satA rahA! jaise usakI ha~sI meM...... lokalAjakI paravAha na karane vAle kAmI, tapodhana merA jIvana saphalatAse pUrNa huaa| yogIza ko dekha rahe haiM, khUba-yaha bhAva hoM! - aura vaha digambara-veSa rakha, taponidhi mahArAja sAle sAhibane vyaMga to tIkhA kiyA, zAyada apane / guNasAgarase svargApavarga-dAyinI bhagavatI-dIkSAkI yAcanA karane lge| dilakI bujhaaii| lekina bahinoI sAhabako vaha cubhA bhI nahIM ! vaha usI taraha ha~sate hae, bole.... yAta tI udayamundarakA rudana sImA lAGkane lagA ! rAjaThIka pakaDI! yahI to mere mana meM thI! lekina aba yaha kumArI manodayA bhI thA paha~cI ! to kaho, tumhAre mana meM kyA hai ?.... X mere mana meM ..?- agara tuma bhunI hooge, to kucha samaya bAdamujhe kyA ?-maiM bhI ho jAU~gA ? maiM tuma-sA thor3e hU~ ! rAjakumAra bajrabAhu aura udayasandara dono vaMdatuma apanI kaho!' .... nIya-sAdhuke rUpa meM virAjamAna the ! vahI vizvapUjya diga -udayasundarane phira bhI apanI ThiTholI na chor3I! mbaraveza ! zAntimaya mukhAkRti !! aura vAsanA-zUnya use thA vizvAsa, aisA sarasa-jIvana bitAne vAleke hRdaya !!! yaha udagAra -mahaz2a ha~sI haiM ! aura ha~sImeM jo kahA pati aura bhAtA donoMka premase vaJcitA-manodayAjAya-saba g2alata ! phira vaha pIche haTe to kyoM ? ne apanA kartavya socA !...eka Adarza nArIkA dhyeya 'to basa, yaha to aba yoM hI rahI! virakta-jIvana vicArA!!mahAn-vastu hai ! Atmika-sukhakA sAdhana hai ! aura viSayA- aura vaha .....?bhilASA hai--narakakA rAstA!'--vIra bajrabAhune vastrA- mAtra zveta-sAr3Ise sazobhita AryikA ke rUpa meM thI! bhUSaNa parityAga karate hue, viveka pUrNa, hada-svara meM basantakI madhurima bayAra aba bhI baha rahI thI ! kokiloMkI kUkase udyAna aba bhI mukharita ho rahA thA ! udayasundara Azcaryacakita ! phaloM-pallavoMkI chaTA aba bhI vaisI hI thI ! yaha humA kyA ?--yaha ha~sI thI yA yathArtha vastu ! lekina............. aba...? lekina aba kisIkA dhyAna usa para na thA ! koI ro par3A vaha ! jaise ha~sIkA sAthI bhA pahuMcA ho! unheM nirakha kara prasanna hone vAlA na thA! jaise una yA ho ha~sIkA prAyazcitta !!! sayakA bhAkarSaNa, sArI zobhA naSTa hogaI ho! * 'udayasundara ! rote ho?-kisalie...? saMyoga- eka mahAna-parivartana !...... kahA!
Page #316
--------------------------------------------------------------------------
________________ retihAsika mahApuramA Marria AL T prAcArya hemacandra le...zrItinalAla saMghavI nyAyatIrtha. vizArada] (kramAgata ) vyAkaraNakA sammAna arthAt-. bhaI ! jahA~ taka zrIsiddhihema-vyAkaraNakahA jAtA hai ki jaba AcAryazrIne yaha vyAka kI arthamadhuramaya uktiyAM sunane meM AtI haiM; vahAM taka raNa samApta kara liyA togajA atyanta prasanna pANini ( vyAkaraNa ) ke pralApako banda rakha / kAtantra tAke sAtha mamAroha pUrvaka uma granthagajako apane khudakIma (zivazarmA kRta ) vyAkaraNarUpI kaMthAko vyartha smjh| vArIvAle hAthI para rakhavAkara darabAra meM laayaa| hAthI para zAkaTAyana vyAkaraNa ke kaTuvacanoko mata bola / kSadra donoM ora do striyaM zveta cAmara ur3AtI thIM aura grantha cAMdra ( candragotrI bauddhakRta ) vyAkaraNa to kisa kAma para zveta-chatra dvArA chAyA kara rakhI thI / rAjya-mabhAmaM kI ? isI prakAra kaMThAbharaNa Adi anya vyAkaraNoM ke vidvAnoM dvArA umakA pATha karAyA gayA aura granthakI dvArA apane Apako kyoM baThara ( kaluSita ) karatA hai ? vidhivat pUjA karake pratiSThA pUrvaka rAjakIya sarasvatI arthAt, kevala sarasa zabdamaya, lAlityapadapUrNa, kAvyabhaNDArameM usakI sthApanA kI gii| usa samaya kisI tulyamadhura middhahamavyAkaraNa hI sarvazreSTha aura sundara hai| kavine apane udgAra bhI isa prakAra prakaTa kiye :--- aba pAThaka svayaM kalpanA kara sakate haiM ki kalikAla bhAtaH saMvRNu pANini pralapitaM, kAtantrakathA vRthaa| mavaMza AcArya hamanandrakA jainasamAjake pratibhAzAlI mA dvASIH kaTuzAkaTAyanavacaH, tadraNa cAndreNa kim|| prAcayoM; samartha vidvAnoM, suyogya lekhakoM aura supujya kiM kaMThAbharaNAdibhirbaTharayasyAtmAnama yairapi / prabhAvaka mahAtmAoMmeM kitanA U~cA, kitanA gauravamaya zrayante yadi tAvadarthamadhurAH, zrIsiddhahemoktayaH // aura kitanA mahattvapUrNa sthAna hai ! yadi hama aise
Page #317
--------------------------------------------------------------------------
________________ 296 anekAnta AcAryazrIjIko "jina zAsana-praNetA" jaisI ugAMdha vibhUSita kareM to bhI apekSA vizeSase yaha atyuktipUrNa nahIM samajhA jAnA cAhiye / jayasiMha ke anya saMsmaraNa 1 kahA jAtA hai ki kucha dveSI brAhmaNoMne rAjA aura AcAryazrI ke paraspara meM phUTa utpanna karAnekA prabala prayatna kiyA / kintu ve asaphala rahe / brAhmaNoMne rAjA se kahA ki he rAjan ! maharSi veda vyAsa kRta mahAbhArata meM to liqhA hai ki pAMDava zaivadIkSAse dIkSita hokara himAlaya gaye the / aura AcArya hemacandra kahate haiM ki jaina-dIkSA grahaNa karake ve mokSa meM gaye haiN| yaha parampara virodhI bAta kaisI ? AcAryazrIne tatkAla uttara diyA ki jaina pAMDava aura the evaM mahAbhAratIya pAMDava dUsare the / vibhinna kAla meM aneka pAMDava hogaye haiN| isakA pramANa mahAbhArata meM isa prakAra hai: -- atra bhISmazataM dagdhaM. pA~DavAnAm zatatrayam / droNAcArya sahasra tu. karNasaMkhyA na vidyate // isa prakAra mahAbhAratIya pramANa para ve saba brAhmaNa paNDita lajjita hue aura kSamA maaNgii| ekabAra rAjA ne AcAryazrI se prazna pUchA ki mahArAja saMsAra meM satya dharma kaunasA hai ? mahArAjane uttara diyA kiH-tirodhIyata darbhAdibhiryathA divyaM tadauSadham / tathA'muSman yuge satyo dharmo dharmAntare nRpa // paraM samaya dhrmaann| sevanAt kasyacit kvacit / jAyate zuddhadharmAptiH darbhacchannovadhAptivat // arthAt - he rAjan ! jisa prakAra divya auSadhi darbha Adi ghAsameM Dha~kI rahatI hai| vaise hI isa yuga meM bhI satya dharma anya dharmoMse Dha~kA huA hai / kintu jisa prakAra saba ghAsakA anusaMdhAna karanese divya auSadhi mila jAtI hai| vaise hI saba dharmokA adhyayana, manana [ phAlguNa, vIra - nirvANa saM0 2465 aura paricayase vAstavika dharma kI bhI prApti ho jAtI hai / ataH saba dharmokA adhyayana paricayAdi karanA cAhiye / rAjA AcAryazrI ke mukhase dharma- gaveSaNAke liye isa prakAra ke niSpakSapAta vAle sundara vicAra sunakara atyanta prasanna huaa| rAjA AcAryazrI ke isI prakAra ke anya Adarza vicAroM aura bhAva- pUrNa vyAkhyAnoMse prabhAvAnvita hokara pUrI tarahase jaina dharmAnurAgI ho gayA thA / siddharAjane mahArAja sAhaba ke sAtha vizAla saMghako lekara somanAtha, giranAra aura zatru jaya Adi jaise sthAnoMkI tIrtha-yAtrA bhI kI thii| AcArya hamacandra ke vicAroMse patA calatA hai ki ve sarva dharma samabhAva vAle, udAra aura niSpakSapAtI manasvI mahA-puruSa the / yahI kAraNa hai ki ve somanAtha jaina ajaina mandira meM bhI rAjA ke sAtha gaye aura madhura - kaNThame udAra dRSTi- pUrvaka isa prakAra stuti kIH yatra tatra samaye yathA tathA; yo'si so'si abhidhayA yayA tayA / vItadoSa kaluSaH sacet bhavAn : eka eva bhagavan ! namo'stu taM // bhava bIjAMkura jananA; rAgAdyAH kSayamupAgatA yasya / brahmA vA viSNurvA haro jino vAH namastasmai // ityAdi ityAdi // siddharAja jayasiMhane eka " rAmabihAra" nAmaka jaina mandira pATaNa meM aura dUsarA 24 jina pratimAvAlA "siddha vihAra" nAmaka jaina mandira siddhapura meM banAyA thaa| rAjA zaiva hotA huA bhI pUrI tarahase jaina-dharmAnurAgI aura AcArya hemacandrakA parama bhakta evaM ananya zraddhAlu bana gayA thA / siddharAjane vikrama 1151 se 1199 taka rAjya kiyA aura 1199 meM devagatiko prApta huA /
Page #318
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 5 ] prAcArya hemacandra kumArapAlase bheMTa aura usakI kRtajJatA gaGgAnadI, dakSiNameM viMdhyAcala, aura pazcimameM samudra-. - siMddharAja jayasiMhakI mRtyu ke pazcAt zrAcAyazrI paryaMta batalAI hai| gujarAta ke vibhinna pradezoMko apane pAdapaGkajoM dvArA paramAhata kumArapAlake dharma-kArya * pavitra karane lge| eka dina unakI aura bhAvI gujarAta naravIra kumArapAlane apane sampUrNa rAjyameM nimnanareza kumArapAlakI bhaMTa hogaI / sAmudrika zreSTha lakSaNI likhita tIna pAzAoMkA pUrI taraha se pAlana karAnake ke AdhArase AcAryazrIne usakA yathocita Adara liye prabhAvazAlI hukma jArI kara diyA thA jisakA ki satkAra kiyA aura pharamAyA ki "Ajase sAta varSa pazcAt akSarazaH sampUrNa rAjya meM pAlana kiyA gayAH-. amuka dina aura amuka ghar3I meM tumhArA rAjyAbhiSaka (1) prANI mAtrakA vadha banda kiyA jAve aura sabhI jiivoNhogaa|" ko abhayadAna diyA jaay| (2) mAnava-jIvanako naSTa karane antamaM yaha bAta satya pramANita huI aura saMvat vAle durvyasana-bUta, mAMsa, madya, zikAra bhAdi prakArya 1199 meM 50 varSakI Ayu kumArapAla pATaNakI sarvathA nahIM kiye jAveM / (3) dIrghatapasvI bhagavAn mahArAjyagaddIkA adhikArI hA / janatAne aura rAjyAdhi vIra svAmIkI pavitra zrAzAoMkA pAlana aura satyakAriyona parama ullAsa ke sAtha usakA rAjyAbhiSeka dharmakA pracAra kiyA jaave| kiyA; eva apanA zAsaka ravIkAra kiyA / rAjA kumAra. paramAItakumAra palane 'amAri paDaha' arthAt pUrNa pAlane rAjyAbhiSeka hotahI tatkAla prAcAryazrIko kRta abhayadAnakI jyghopnn| apane sampUrNa aura vistRta gajya meM karavAdI thii| rAjakula devI kaTavezvarIko jI zatApUrvaka smaraNa kiyaa| prAcArya hemacanda bhI rAjAko hiMsAmaya balidAna diyA jAtA thA, vaha taka banda karavA vinAMtako svIkArakara pATaNama padhAre / rAjAne atyanta diyA gayA thaa| isa prakAra prAcArya hemacandra ne isa kaliAdara satkAra kiyA aura apanA rAjya, vaibhava, sampatti maba kucha isa kRtajJa aura gurubhaca rAjAne bhAcAryazrI- yuga takameM bhI jana-dharmakA punaH mahAn prabhAva sthApita kara puna ke jaina-dharmakI asAdhAraNa saMvA kI hai| vistRta rAjyakI ke caraNoM meM samarpaNa kara dii| zAsana-praNAlI para jaina-dharmakA premamaya niyaMtraNa sthApita rAjA pUrI tarahase hemacandasUriko apanA guru mAnane karake hamAre caritra-nAyaka nizcayahI 'jaina-zAsana praNetA' lagA aura vikrama saMvat 1216 kI mArgazIrSa zuklA kI paMkti meM jA virAje haiN| dvitIyAko pragaTa rUpase samyaktvakI aura zrAvaka vratakI mahAgaja kumArapAlane apanI smRti ke lie 'kumAra dIkSA lelii| rAjAke dRDhavratI zrAvaka bana jAnepara vihAra' nAmaka atyuccakoTikA atibhavya jainandira prAcAryazrIne 'paramAhata' nAmaka sundara aura viziSTa- banavAyA thaa| joki 72 jinAlayoM meM pariveSTita thaa| bhAvadyotaka padavIse use vibhUSita kiyA / dharma premakaM tArakAjI parvata para bhI ajitanAthajIkA mahAna sundara prastAvase paramAhaMta kumArapAla ke rAjyakI sImA bhI bahuta mandira banavAyA thA / kumArapAlakA yaha prAMtarika vistRita hogaI thii| prAcArya hemacandane 'mahAvIra-caritra' vizvAsa thA ki maiM ajitanAthajIkI kapAse hI pratyeka meM kumArapAlake rAjyakI sImA uttara meM turkistAna, pUrvameM kAryameM vijayI hotA huuN| dharmAtmA kumArapAlane aneka
Page #319
--------------------------------------------------------------------------
________________ 298 anekAnta [ phAla Na, vIra-nirvANa saM0 2065 mandira, tAlAba, dharmazAlA, pustakAlayabhaNDAra aura eka manyAmIkA rUpa pragaTita kiyA aura rAjAko apanI upAzraya AdikA nirmANa karAyA thaa| kahA jAtA hai ki viziSTa zaktikA prAmANika mUrtimaMta vizvAsa karAyA / apane jIvana meM kumArapAlakA dainika kAryakrama bhI Adarza aisA kahA jAtA hai ki eka-do yuddhake prasaMga upasthita aura niyamita thA / munidarzana, sAmAyika zrAdi dharma hone para AcAryazrI apane vidyA-balase mAnava-saMhArakA kArya bhI pratidina kiyA karatA thaa| isa sambandhI vistRta TAlaneke uddezyase zatru gajAko kumArapAlakI zaraNa aura prAmANika vivaraNa momaprabhAcArya viracita 'kumAra. meM le Aye the| pAlapratibodha' nAmaka granyame jAnA jAsakatA hai / vistAra eka bAra kAzIse Aye hue vizvezvara nAmaka kavibhayase adhika likhanemeM asamarthatA hai / yaha saba pratApa ne kumArapAlake samakSa hI rAja-sabhAmaM hemacandrazrIke prAcArya hemacandrakA hI hai| isa prakAra anaka dRSTiyoM lie vyaGgAtmaka dhvanise kahA kise AcArya hemacandra mahAna prabhAvaka, advitIya medhAvI pAtu vA hemagopAlaH kambalaM daMDamudvahan" aura asAdhAraNa mahApuruSa haiM / inakA mAhityika-jIvana arthAt--- kambala aura daMDA rakhane vAlA hemagopAla jitanA zreSTha aura ujjvala hai utanA hI kartavya-maya ( gAya carAne vAleko veSabhUzA vAlA ataH gvAliyA ) jIvana bhI prazasta aura Adarza hai| hamArI rakSA kare / isa para prAcAryazrIne avilamba uttara kumArapAlake saMsmaraNa diyA ki kucha brAhmaNa paMDita kumArapAlako hindU-dharma meM punaH "paDa darzana pazugrAmaM cArayan jainagocaraM / " dIkSita karane ke liye aneka prayatna karane lage / indra- arthAt - jainadharmarUpI bAr3e meM chaH darzanarUpI pazu jAla dvArA kumArapAlako dikhAne lage ki dekho ye tumhA. samUhako gherakara rakhane vAlA ( aimA gopAla-svarUpa hema.. remAtA-pitA aura anya pUrvaja tumhAre kuladharmako chor3ane candra rakSA kare ) / isa para mArI mabhA prasanna ho uThI aura se duHkhI horahe haiM aura tumheM zrApa derahe haiM / isapara vaha kavi lajjita hogayA / AcArya hemacandra kI pratyubhAcArya hemacandrane punaH yogya-vidyAke balase kumArapAla tpannamatisampanna pratibhAkA aneka prakaraNoMmeM se yaha eka ko batalAyA ki dekho ye tumhAre pUrvaja tumhAre dvArA choTAsA kintu mArmika pramANa hai / yaha unakI dakSatA, jaina-dharma grahaNa karanese hI sakhI aura santuSTa haiN| aura sphUrtizIlatA aura hAz2ira-jabAbIkA eka sundara udA tumheM kalyANamaya bhAvanAke sAtha zubhAzIrvAda de rahe haiN| haraNa hai| isa prakAra aneka aura hara prakArakI pravRttiyoMse vidharmiyoM prAcArya hemacandra ke prati paramAhaMta kumArapAlakI dvArA cyuta karanekA prabala prayatna kiyA jAne para bhI asAdhAraNa zraddhA, ananya bhakti, advitIya sammAna kumArapAlako jaina-dharma meM dRr3ha banAye rambanA kevala hamAra aura alaukika anurAga thA / yadi laukika alaGkArika caritra-nAyakakI viziSTa pratibhAkA hI phala thaa| aisI bhASAmeM kahe to ina donoMkA sambandha "do zarIra aura sAmarthya anya kisI meM honA asaMbhava nahIM to karina eka jIvavat" thaa| ina donoMke aneka upadezaprada avazya hai / prAcArya hemaca dra jaba kumArapAla ke sAtha saMsmaraNa hai kintu sthalasaMkocase adhika limvanemeM asasomanAthake mandirameM gaye to vahAM mahAdevajIke liMgameMse marthatA hai| adhika jAnanekI icchA rakhanevAle pAThaka
Page #320
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 5]] AcArya hemacandra " 299 "kumArapAlapratiyodha, prabhAvakacaritra, prabandhacintAmaNi, granthoMmeM ina kRtiyoMkA asAdhAraNa aura mahatvapUrNa prabandhakoza, aura upadezataraGgiNI" Adi granthose sthAna hai / jAnanekI kRpA kreN| mahArAja kumArapAlakA janma ina kAvyoMko "dvayAzraya" kahanekA tAtparya yaha hai saMvat 1149 hai / rAjyAbhiSeka saMvat 1199 haiM aura ki eka tarapha to kathA-vastukA nirvAha vyavasthitarUpase svargavAsa saMvat 1230 hai / isa prakAra lagabhaga 31 varSa calatA hai aura dUsarI ora "siddhahema" meM Ae hue taka rAjya zAsana karake 81 varSakI Ayu meM ApakA "prayoga" kramapUrvaka kAvyazailIse vyavahRta hote hue dekhe svargavAsa huaa| jAte haiM / prAkRta mahAkAvyameM prAkRta, zora senI, mAgadhI hemacandrakI kRtiyAM-do mahAkAvya paizAcI, cUlikApaizAcI aura apabhu za ina chaH bhASA oMke sundara sAhityaka padya aura vyAkaraNagata niyamoMke aba prAcArya hemacandra kI sAhityika utkRSTa kRtiyoM zrAnupUrvIpUrvaka udAharaNoMkA abhUtapUrva mAmajasya dekhA kA siMhAvalokana karanA aprAsaMgika nahIM hogA / jAtA hai / isakI kathA-vastu "solaMkI vaMza" varNana hai| "siddhahema" vyAkaraNa ke sambandhame pahale likhA jA cukA jo ki malagajasa prAraMbha hokara kamArapAlaka zAsanahai / isI vyAkaraNa meM AI huI saMskRta zabdasiddhi aura varNana taka calatI hai| prAkRta zabdasiddhikA prayogAtmaka jJAna karAne ke liye "saMskRtadvayAzraya' aura prAkRta dvayAzraya nAmaka do mahAkavihine bhI "pANinI vyAkaraNa" meM AI huI zabdamiddhiko samajhAne ke liye rAmAyaNa kI kathA mahAkAvyoMkI racanA kI hai| ina mahAkAvyoMke adhyayana vastu lekara "bhaTTikAvya" kI racanA kI hai| kintu aitime vidyArthIko vyAkaraNa aura vyAkaraNa ke niyamokA hAmika dRSTile umakA utanA mUlya nahIM hai jitanA ki tathA kAvyamaya zabda koSakA bhalI bhAMti jJAna hosakatA hemacandra ke ina mahAkAvyokA / kyoMki bhaTTikI kthaahai| mihema meM AI huI zandasiddhi kA prayogAtmaka vastu prAgaitihAsika kAlakI honese itihAsakI vAstajAna karane ke lie atyanta parizrama karanekI aAvazyakatA vikatAkA nirNaya kagane meM sarvathA anupayogI hai jabaki nahIM / donoM mahAkAvyoMkI itihAsakI dRSTi se bhI mahAna AcAryazrIkI ye kRtiyAM gujarAta ke madhyakAlIna upayogitA hai| kyoMki saMskRta mahAkAvyameM to guja itihAsake khoja ke liye anupama mAdhanarUpa haiM vyAkaraNa rAtake gajanaitika itihAsa meM prakhyAta cAlukya vaMzakA kI dRSTi meM bhI donoM kAvya usame adhika zreSTha haiN| varNana tathA middharAja jayasiMhake digaMbajayakA vivecana kyoMki pANinIma jima kramasa zabdamiddhi AI hai usa kiyA gayA hai| aura prAkRta mahAkAvyamaM sAlahI vaMzaka. aitihAsika varNanake sAtha-sAtha mahArAja kumArapAlakA kramasa bhaTTikAvyameM unakA prayoga udAharaNa pUrvaka nahIM mamajhAyA gayA hai| jabaki adhikRta kAvyoma middhahamake caritra bhI vistAra pUrvaka likhA gayA hai / imIlie. kramako nahIM chor3A gayA hai| isakA aparanAma "kumArapAla-caritra' bhI hai| yaha kAvya ativicitra aura kAvya-camatkRtikA sundara dAnoM kAvyAMkA parimANa kramame 2828 aura udAharaNa hai| ataH gujagatake prAmANika itihAsa.2500 zloka saMgcyA pramANa hai| saMskRta kAvya para
Page #321
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta [ phAlguNa, vIra-nirvANa saM0 2465 abhayatilaka gaNikI 17574 zloka pramANa TIkA hai| vibhAjita hai| isameM vizvakopake samAna pratyeka zabdake aura prAkRta kAvya para pUrNakalaza gaNikI 4230 zloka adhika se adhika kitane artha hosakate haiM; yaha batalAyA pramANa TIkA hai / donoM hI kAvya saTIkarUpase bambaI gayA hai / mUla 1826 zloka pramANa hai / isapara bhI saMskRta sIrIja dvArA prakAzita hocuke haiM / 6030 zloka pramANa svopajJa vRtti hai| kahA jAtA hai ki prAcArya hamacandra ne "matasaMdhAna tIsaga koza "dezInAma mAlA" hai / jo ki bhASAmahAkAvya" aura "nAbheya-nemidvisaMdhAna" mahAkAvyako vijJAnakI dRSTi se atyanta upayogI aura upAdeya graMtha bhI racanA kI thii| kintu vartamAna meM unakI anupalabdhi hai| jI zabda saMskRta-bhASAkI dRSTi se na to tadarUpa hai, hone se nahIM kahA jA sakatA hai ki yaha ukti kahAM na tadbhava hai aura na tatmama haiM, ve dezI kahalAte haiM / taka satya hai / lekina sacandrakI pratibhAko dekhate bhApA-vikAsakA adhyayana karane, naSTa prAyaH tatkAlIna hue yaha kalpanA satya pratIta hotI hai ki saptasaMdhAna bhASAyoko sIkhane aura prAcIna bha pAtroM ke avaziSTa kAvya aura dvisaMdhAna kAvyakI racanA karanA unakI mAhityakA jINoddhAra karanekI dRSTise yaha kopa eka zaktike bAhirakI bAta nahIM thii| bahu mUlya sAdhana hai / AcAryazrIkI yaha kRtibhI vidvAnoMcAra koSa-grantha ke lika alaMkAra samAna hai / mUla 850 zloka pramANa "dhyAkaraNa aura kAvya" rUpa jJAna-mandirake hai| isapara bhI svopaja ratnAvali nAmaka 3500 zloka svarNa-kalaza samAna cAra kopa granthoMkA bhI pramAga vRtti hai / "zepa-nAmamAlA" ke rUpameM eka AcArya hemacandra ne nirmANa kiyA hai / prathama pariziSTAMzarUpa kopa bhI pAyA jAtA hai; jo ki 225 kopakA nAma "abhidhAna-cintAmaNi" hai| yaha zloka pramANa kahA jAtA hai| chaH kANDoMmeM vibhAjita hai| amarakopake samAna hotA cauthA koSa "nighaTu-zepa' hai| jisameM vanaspatike huA bhI isameM usakI apekSA zabda saMkhyA DyoDhIke nAma bhedAdi yatalAye gaye haiN| yaha Ayurveda-vijJAna lagabhaga hai| yaha mUla 1591 zloka saMkhyA pramANa hai| aura zrIpadhi vijJAnakI dRSTi meM eka upayogI aura lAbha isapara dasa haz2Ara zloka pramANa svopajJa TIkA bhI hai prada grantha hai| isase AcAryazrI kI Ayurveda-zAstrama dusaga koSa "anekArtha-saMgraha" hai| yaha sAta kANDoMmeM bhI avyAhatagati thI-emA pratIta hotA hai| chaTavI kiraNa meM samApta ) subhASita do bAtanako bhUla mata jo cAhata kalyANa / para-drohI para dAra-rata para-dhana para-apavAda / "nArAyaNa" eka mautako daje zrIbhagavAna // te nara pAmara pApamaya deha dhareM manajAda // "kabirA" naubata ApanI dina dasa lehu bajAya / jAke ghaTa samatA nahIM mamatA magana sadIva / yaha pura paTTana yaha galI bahuri na dekho Aya // ramatA rAma na jAnahI so aparAdhI jIva / / cAha gaI cintA gaI manuoN beparavAha / rAma rasika aru rAma rasa kahana sunanako doya / jisako kachU na cAhiye so jana zAha-zAha || jaba samAdhi paragaTa bhaI taba duvidhA nahiM koya / -saMkalita
Page #322
--------------------------------------------------------------------------
________________ P ONTE PER TE RE OGAE ROYAL PARA FIRE DOSE OVERET DER ESAM PRET / kathA kahAnI le0-ayodhyAprasAda goyalIya zAha hone para bhI isake eka hI patnI thI / gharelU kAryoM navavIra kesarI rANA pratApa jagaloM aura parvata ke alAvA rasoI bhI svayaM vegamako banAnI par3atI thii| kandarAma bhaTakata phirate the, taba unakA eka ekabAra rasoI banAte samaya begamakA hAtha jala gayA to bhATa peTakI jyAlAse taMga Akara zahanazAha akabara ke dara umane bAdazAha kala dinake liye mobanAne ke lie cAra meM pahu~cA aura sira kI pagar3I bag2ala meM chupAkara phazI naukarAnI ragya denekI prArthanA kii| magara bAdazAhane salAma jhukAyA / akabarane bhATakI yaha uddaNDatA dekhI yaha kahakara begamakI prArthanA asvIkAra karadI ki no tamatamA uThA aura ropabhare svara meM pUchA. pagar3I "gaja kopa para merA koI adhikAra nahIM hai, vaha to utAra kara mujaga denA jAnatA hai kitanA bar3A aparAdha prajAkI aura se mere pAsa kevala dharohara mAtra hai| aura hai' ? bhATa atyanta dInatApUrvaka bolA - "annadAtA ! dhada meM meM apane kAryoM meM vyaya karanA amAnata meM khayAjAnatA to saba kucha hUM; magara kyA karUM majabUra hai ? yaha nata hai / bAdazAha to kyA, pratyeka vyaktiko svAvalambI pagar3I hindUkula bhUpaNa gaNA pratApakI dI huI hai. jaba honA cAhiye / apane kuTumbake bharaNa-poSaNa ke lie, svayaM ve Apake sAmane na jhuke, taba unakI dI huI yaha pagar3I kamAnA cAhiye / jo bAdazAha svAvalambI na hogA, kaime jhakA makanA thA ? merA kyA hai; maiM ThaharA peTakA usakI prajA bhI akarmaNya ho jAyagI, ataH maiM rAja-kopakuttA, jahAM bhI peTa bharanekI AzA dekhI, vahIM mAna meM eka paisA bhI nahIM lamakatA aura merI hAthakI kamAI apamAnakI cintA na karake paha~ca gayA / magara jahAM- mImita hai| usameM nAma batAo naukarAnI se savI panAha......?" akabarane socA, yaha pratApa kitanA mahAna jAsakatI hai?" hai, jisake bhATa taka zatrake zaragaNAgata hone para bhI usake svAbhimAna aura maryAdAko akSaragA rakhate haiM ! pANDavoMkA ciAzatru duryodhana jaya kisI zaSu dAga pandI kara liyA gayA, taba dharmarAja yudhiSThira atyanta gulAma-vaMzIya nAsiruddIna mahamUda bAdazAha atyanta vyAkula ho utthe| unhoMne bhImase duryodhanako chur3A maJcaritra aura dharmaniSTha thA / AjIvana isane gaja-koSa- lAnekA anurodha kiyaa| bhIma yudhiSThirakI AzakI se eka bhI paisA na lekara apanI hasta-likhita pustako avahelanA karatA huA bolA-"maiM aura usa pApIko se nIvana-nirvAha kiyaa| bhAratavarSakA itanA bar3A bAda- kRdA lAU~ ? jisa adhamake kAraNa bhAja hama dara-dara ke
Page #323
--------------------------------------------------------------------------
________________ 302 anekAnta bhikhArI aura dAne-dAne ko mohatAja hai, jisa pApAtmAne dropadI kA apamAna kiyA aura jo hamAre jIvana ke lie rAhu banA huA hai, usI nArakIya kIr3eke prati itanI moha mamatA rakhate hue Apako kucha glAni nahIM hotI dharmarAja !" bhImake ropa bhare uttarase dharmarAja cupa ho rahe; kintu unakI Antarika vedanA netroMkI rAha pAkara mu~ha para azru rUpameM lur3haka paTTI ! arjunane yaha dekhA to lapakakara gANDIva - dhanupa uThAyA aura jAkara zatruko yuddha ke lie lalakAra use parAjita karake duryodhanako bandhanase mukta kara diyA | taba dharmarAja bhImase ha~sakara bole- bhaiyA, hama Apasa meM bhale hI matabheda aura zatrutA rakhate haiM, kaurava 100 aura hama pANDava 5, bezaka judA-judA haiM / hama Apasa meM lar3eMge, mareMge, kintu kisI dUsare ke mukAbile meM hama 100 yA 5 nahIM, apitu 105 haiM / saMsArakI dRSTimeM bhI hama bhAIbhAI haiN| hamameM se kisI ekakA apamAna hamAre samUce vaMzakA apamAna hai, yaha bAta tuma nahIM, arjuna jAnate haiM / yudhiSThirake isa vyaMga bhIma mu~ha laTakAkara raha gaye / ( 9 ) vizva vijetA sikandara jaya mRtyu- zaiyA para par3A chaTapaTA rahA thA, taba usakI mA~ne rudhe hue kaNThase pUchA - "mere lAile lAla ! aba maiM tujhe kahA~ paU~gI ?" sikandarane bUr3hI mAMko DhArasa denekI nIyata meM kahA - "ammIjAna ! satrahavIM vAle roz2a merI kucha para AnA, vahAM tujhe maiM avazya milUMgA / " mAMkI mohabbata, bar3I muzkilase 17 roz2a kalejA thAmakara baiThI rahI / Akhira 17 vIM vAle dina rAtake samaya kabra para gaI / kucha pA~voM kI AhaTa pAkara bolI "kauna beTA sikandara !" AvAz2a bhAI "kaunase sikandarako talAza karatI hai ?" mAMne kahA - "duniyAke zahanzAda apane lakhte jigara [ phAlguNa, vIra - nirvANa saM0 2465 sikandara ko, usake sivA aura dUsarA sikandara hai kauna ?" aTTahAsa huA aura vaha patharIlI rAhAMkAM teM karatA huA, bhayAnaka jaMgaloMko cIratA phAr3atA parvatose TakarAkara vilIna ho gayA / dhIme se kisIne kahA -"arI bAvalI kaisA sikandara ! kisakA sikandara ! kaunasA sikandara ! yahA~ke to z2areM z2areM meM haz2AroM mikandara maujUda haiM !" vRddhA mAMkI mohanindrA bhagna huI / ( 10 ) bharata cakravartI chahakhaNDa vijaya karake nRpabhAcala parvata para apanA nAma aMkita karane jaba gaye, taba unheM abhimAna huA ki, maiM hI eka aisA prathama cakravatIM hU~ jisakA nAma parvata para sabameM ziromaNi hogA / kintu parvata para pahuMcate hI unakA mAga garva kharva hogayA | jaba unhoMne dekhA ki yahAM to nAma likhane taka ko sthAna nahIM / na jAne kitane aura pahale cakravartI hokara yahAM nAma likha gaye haiN| taba lAcArIko unheM eka nAma miTAkara apanA nAma aMkita karanA par3A | ( 11 ) haz2arata hue balI ayUba musalamAnAMke eka bahuta mAne hue 1 ve bar3e dayAlu the / unake sIne meM z2anma ho gaye the aura unameM kIr3e par3a gaye the / eka roz2a Apa madanameM eka sthAna para khar3e hue the ki canda kI z2akhma meM nikalakara z2amInapara gira pdd'e| taba Apane ve kIr3e z2amIna se uThAkara dubArA apane z2akhma meM rakha liye| logoM ke pUchane para haz2aratane pharmAyA kudaratane ina kIr3oMkI khurAka yahIM dI hai, alahadA hone para mara jAe~ge / jaba hama kisI meM jAna nahIM DAla sakate, taba hameM unakI jAna lenekA kyA haka haiM ?"
Page #324
--------------------------------------------------------------------------
________________ sexEXEMEIKNEMENCE:MXXEXEXXEMEANITY bauddha tathA jainadharma para eka sarasarI naz2ara , [ le0 zrI0 bI0 ela0 sarApha bI0 e0 elaela0 bI0 vakIla __ maMtrI sI0 pI0 hindI sAhatya sammelana ] aarakARMIKAKIRAKAR 100000000000000000 vedoka azarIrI janmameM bhI virodhI dhAga chupI yAlig2a hojAnA sAvitakara hindUsamAjako "putraM mitra huI dIkhatI hai, yadi vaidika RSi yA vaidika sa- vadAcaret" vAlI ukti para calaneko vAdhya kiyA aura bhyatA ko mAnanevAle pA- g00000000000000000000000000000000000g hindUmamAjako apane sAmA zAka pahinate haiM, Izvarako isa lekha ke lekhaka vakIlasAhaba eka prasiddha ajaina / jika tathA dhArmika saMgamAnate haiM aura pazubala vidvAn haiM, jo ki madhyapradezakI sAhityika vidvatparipada ke unameM Aye hue vikAroMko karate haiM, to eka ora 8 membara bhI haiN| thor3IsI preraNAko pAkara Apane jo dho DAlanA par3A-pazu. aise nagna kSapaNakoMkI yaha lekha bhejanekI kRpAkI hai usake lie Apa vizeSa hiMsAse mugva mor3anA par3A bhI bhArI saMkhyA hai jo dhanyavAda ke pAtra haiN| lekha parame sahaja hI meM yaha jAnA aura jAtiyoMkI asamAvastra nahIM pahinanA cAhate 3 jAsakatA hai ki hamAre udAra-hRdaya ajaina bandhu jaina- natAkA durga bhagavAna ke haiM, jagatkA IzvarakA 8 dharmakA adhyayana karane ke liye bhI kitanA parizrama uThAne mandirake mAmane dhvaMma hoastitva nahIM mAnate tathA hai, kahAM taka usameM saphala hote haiM aura usake viSaya meM gayA / vaha virodhakA yuga hiMsAko gavArA nahIM karate kitanA sundara vicAra rakhate haiN| tulanAtmaka dRSTiko khatama hue saiMkar3oM varSa aura usake virodha 8 lie hue yaha lekha acchA par3hane yogya hai| aura isake 8 bIta gaye / jainadharma tathA apanI AvAz2a uThAte haiN| 8 anta meM jainiyoMke tIna kartavyoMkI ora jo izArA kiyA bauddhadharmakI usa kRpAko ina virodhiyoMne hI mAlUma gayA hai vaha vAsa taurase janiyA~ka dhyAna denekI vastu bhI jo uhoMne sajIva hindU hotA hai Age calakara hai| yadi hamAre jainI bhAI apane una kartavyoko pUrI 8 jAti parakI, lambAkAla susaMskRta jaina aura bauddho-8 tarahase pAlana kareM to isameM mandeha nahIM ki bhAjake hocukA, para na hamane hI yaha kA rUpa dhAraNa kiyA hai| vAtAvaraNa meM jaina-dharmake asaMkhya premI paidA hosakate haiN| socA ki ina upakArI vi. ina donoM dharmoMne hindUdharma / rAdhiyoMke anya siddhAntoM -sampAdaka ke prati kaI amara upakAra B. 0000000000000000000000000000Nmanna MOMDVD00000000000000000003 kI ora bhI lakSya diyA kiye haiN| hindUsamAjake ina do jhagar3elU kintu jAve,zAyada unameM bhI kahIM chupA huA virodhakA anta karane satyAgrahI putroMne antameM virodha karate karate apanA vAlA syAdvAda jaisA hIrA nikala pAve, aura na 000000000000000000000000 000000000
Page #325
--------------------------------------------------------------------------
________________ 304 anekAnta [phAlguNa, vIra-nirvANa saM0 2465 unhoMne hii| virodhI to kahA~se socanemeM pravRtta hote, jainadharmameM 14 kulakaroMkA honA bhI pAyA jAtA hai, unheM to saMskRti-vidhvaMsaka eka aura jAtise bhI saMgharSa- jinhoMne kalA-kauzala, jJAna vijJAna tathA sAmayika meM AnA par3A, jisake kAraNa unheM sabhyatA aura saMskRti siddhAntoM AdikA prasAra kiyA; aura ye tIrthaMkaroMse pUrva kI hI bAta nahIM, kintu apane granthoM takako surakSita hocuke haiM / aMtima kulakarane hI prathama tIrthakarako rakhaneke lie svAsa tahakhAne taiyAra karAne par3e ! aura janma diyA thaa| hindUdharmake satayuga, tretA, dvApara, kala. unakI vaha manovRtti Aja bhI saikar3oM amUlya granthoMko yugake anusAra kulakaroMkA yuga bhoga bhUmiyA satayuga havA taka nahIM lagane detI; hAlAMki AjakA saMsAra isa samajhA jAtA hai, jisake antameM karmabhUmi zurU hojAtI sambandhameM utanA durAgrahI nahIM hai / AjakA saMsAra jJAna- hai| tIrthaMkaroMkI yogyatA avatAroM jaisI rahatI hai, para ve pipAsu hai athavA paraspara ke AdAna-pradAnako guNa sama- sApTakattA nahI mAne jaate|| jhane lagA hai / vaise bhI bhAratavarSake itihAsake khAse atizayoMkI kamI na to hindUdhArmika pustakoMmeM hai pahalako tabadIla karanevAlI ina jAtiyoM ke itivRttiko aura na jenadhArmika granthoM meM hI hai / AyukA krama haz2AroM aba upekSita chor3anekA phala hogA-bhAratIya itihAsa- varSAkA jisa tarahase palya aura kor3A kor3I sAgara ke rUpakA adhUga rahanA, jo pragatimeM bahuta bAdhA upasthita meM hama jainadharma meM pAte haiM, vaisI hI hajAroM varSoMkI zrAyukA karegA / sarasarI taurase dekhA jAye to ina dharmoM ke anu- pramANa hindUdharmakI pustakoM meM bhI pAyA jAtA hai| ahiMsArUpa samaya samaya para hindudharma meM krAMti aura sudhArakI kA siddhAMta jaina tathA bauddha dharmameM prAyaH ekasA pAyA dhArA nikalatI rahI hai / yadi jaina aura bauddhadharmane jo jAtA hai / parantu ekane apane bAda ke kAlameM ahiMsAko kucha kiyA yaha kharAba samajhA jAne lAyaka hai, to prAyaH IzvarIya rUpameM abhiSikta kiyA aura hama yaha bhI samajhane isI tarahakA bahatasA kAma madhyakAlIna bhAratake sadhAraka lage ki jainadharmakI ahiMsA avyavahArya hai tathA bhAra sAdhu saMtone bhI kiyA hai-sikkhoke guruprone kiyA, tavarSakA patana isa ahiMsAvRtti hI ne kiyA / dUsare dharmameM mahArASTrake saMtoMne kiyA aura hamAre pAsa vAle yugameM ahiMsAkA nAma lete hue bhI prAyaH kisI bhI prANIko api dayAnandane bhI kiyA hai| hamane bahutasI nAka bhI manuSyakA peTa bharane ke lie chor3A nahIM, taba bhI Azcarya sikor3I; kintu antagaM hameM kaha denA par3A ki he krAMti hai ki isa ahiMsAkA pATha par3hAne vAle kintu vyavahArI kArI sudhArako ! tumhAre apriya satyameM jo upakAra hiMsaka dharma ke anuyAyI bhAratavarSa ke bAhara cIna, jApAna chipA hai vaha bhulAyA nahIM jA sakatA aura virodhake kolambo, ragUna AdimeM karor3okI saMkhyAmeM aba bhI pArya kAraNa hama tumheM miTA denA ucita nahIM smjhte| vaha jAte haiM, aura zurU.se AravIrataka ahiMsAvratako pakar3e samaya bahuta varSoM pUrva cukA hai jabaki hameM ina krAMti- cale Ane vAle aura ahiMsAkI vAstavika vRttimeM uttakArI dharmose bahuta samIpatA prApta kara lenI cAhiye thii| rottara sakriya vRddhi karate jAne vAloMkI samAja saMkhyA jainadharma meM hindUdharmakI taraha unake khudake 24 avatAra kevala 11 lAkha raha gaI hai ! bhArata ke bAhara to hamAre hai, jo tIrthakara kahe jAte haiM / bauddhadharma meM bhI gautama durbhAgyase prAyaH hai hI nhiiN| hiMdUdharmama dharmake nAmapara buddhake pUrva 23 aura buddhokA honA batalAyA jAtA hai| pIjAne vAlI hiMsA yA karmakANDI hiMsAko tathA bhApad
Page #326
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2, kiraNa 5 ] dharmakI hiMsAko bauddha tathA jainadharmokI bhAMti pApa nahIM kahA gayA hai | para jainadharma tathA bauddha dharmakI kRpA se yaha hiMsA bhI banda hogii| jainadharmakI virodhI hiMsA karmayogakI hiMsA se milatI julatI hai| dezakI vipattiko TAlane kI athavA AkramaNakAriyoMse rakSaNa karanekI yaha hiMsA grahasthoMke liye zAstrasammata hai / phirabhI jainadharmiyone bahuta samayase ise protsAhana denA prAyaH banda kara diyA hai / bauddha tathA jainadharma para eka sarasarI naz2ara hiMdUsamAjakI varNavyavasthA na jainadharma meM pAI jAtI haiM aura na bauddhadharmamaM hI / jaina aura bauddhadharmake nAte ina donoM dharmo meM sAmAjika adhikAra samAnatA se prApta hota rahe haiM / aura jaina tathA bauddha samAjameM praveza hiMdUdharma ke cAroM varNoM meM se hotA rahA hai, kintu zrAja isa sambandha meM aparAdhI jainasamAja hI pAyA jAtA hai, jo umI marz2ako svataH puSTa kara rahA hai jisakI dabAke rUpameM usane yaha aGga hindUsamAja ke sAmane virATa tathA sundara rUpa meM antima tIrthaMkara bhagavAn mahAvIrake yuga meM peza kiyA thaa| vaise to bhagavAna AdinAtha ke janmakAla meM brAhmANoMko chor3akara zeSa tIna varNa upasthita the hI aura unake suputra samrATa bharatacakravatIne brAhmaNvargakI Ava zyakatA hone para use bhI kAyama kiyA thA, kintu varNa zRGkhalA bhI dhIre dhIre DhIlI par3atI gaI, jisake kAraNa Aja jainasamAja vaizyasamAjakA paryAya hogayA. yadyapi jaina tIrthaMkara kSatriya varNake the tathA buddha bhagavAn bhI kSatriya varNake the| I Azrama vyavasthA moTe rUpameM jainadharma mAnatA hai bheda kevala itanA hI hai ki vAnaprastha tathA sanyAsa yahAM saba varNoMke lie khulA huA haiM jabaki hindUsamAja meM caturthavarNako ve prApta nahIM ? bauddhadharmameM to tRtIya Azrama yAnI vAnaprasthakI kaThora tapasyA tathA yAtanA kisI bhI 305 bauddha ke liye niyata nahIM, kintu sanyAsa meM bhI nagnatva dvArA jaina samAjane jo utkRSTatA lAdI vaha bauddhadharma meM nahIM / hindU dharma meM AtmAkA paramAtmA ke aMga rUpameM jo amaratAkA siddhAnta sthApita kiyA gayA hai, vaha jainadharmako usa taraha se mAnya nahIM, kyoMki jaina dharmane paramAtmAko yAnI kisIko vizvakartAke rUpameM mAnA hI nahIM - bauddha dharmakI bhI prAyaH yahI dhAraNA hai| jaina - siddhAMta meM jar3a prakRti tathA caitanya AtmA anAdige isItaraha karmake cakra meM ba~dhe hue cale A rahe haiM / bauddha dharma AtmAkI nitya nahIM mAnatA | jaina dharmamaM karmako vastu rUpameM arthAt usa Matter rUpa meM jise ve pudgala kahate haiM, mAnA hai| hAlAMki hindU dharma meM vaisA nahIM / ki tu isa karmako bhI jaina dharma arthAt sUkSma mAnA hai| karmakI vivecanA aura unakA saMgraha tathA nAzakA vargIkaraNa jaina dharma meM eka bar3I sundara vastu hai / sanAtana dharma ke Izvara ke samIpavartI jaina dharmake tIrthakara haiM, jo Adarza- guNoMga musajjita vizeSa vyakti kahe jAte haiM, aura jinataka pahu~canekA prayAsa hara eka jainIkA parama kartavya hai / yahI dhAraNA bauddha dharmake mahAyAnapaMthakI hai, jo bhagavAna buddhako prAyaH Izvara ke sthAnapara viTalAtA hai / jaina tathA bauddha donoM dharma brAhmaNatvakI vizeSatAke hAmI nahIM | jainiyoMke kula tIrthaMkara kSatriya varNake the / bhagavAn buddha bhI isI varNake mahApuruSa the / vedako jisataraha hindU dharma meM bhagavAnkA vAkya mAnA jAtA haiM, usatarahase jaina-dharma use mAnane ko taiyAra nahIM / unake yahAM yadi koI amara vAkya ho sakate haiM, to ve unake tIrthaMkaroMkI aMtima avasthA meM khiranevAlI cANI vAkya haiM, jise jaina samAja meM vahI sammAna hai jo veda-vAkyoMko hindu dharmamaM hai| hamAre Rgu, yaju0, I
Page #327
--------------------------------------------------------------------------
________________ 306 anekAnta [ phAlguNa, vIra-nirvANa saM0 24:5 - atharva0, tathA sAma kI taraha unake prathamAnuyoga, caraNA- taka hindU-dharmakI bhI vahI avasthA hai jo jaina dharma kI / nuyoga, karaNAnuyoga dravyAnuyogake granthoM meM vaha vANI isakA kAraNa hai sAhityika ajnyaantaa| jisake nimitta saMkalita kahI jAtI hai / mokSa tathA nirvANakI prApti kAraNa haiM bahuta dUrataka jainI hI, jo apane bahutase amUlya karmokA kSaya hojAne para bauddha tathA jaina donoM dharma granthoM ko abataka bhI samAjake sAmane nahIM rakha sake / mAnate haiM / buddha bhagavAnne cAritra ke sambandhameM bahuta eka samaya thA jaba pAzcAtya vidvAna levija ( Leth z2yAdA z2ora diyA hai / jaina-dharma samyagdarzana, samyagjJAna, Bridge. ) tathA elaphinsaTana ( Elpliinstone) samyakcAritra ina tInoMpara ekasA z2ora detA hai, jise jaise vidvAna jainadharmako chaTavIM zatAbdI meM paidA huA ratnatraya kahA jAtA hai| dharma, buddha tathA saMghako yahI sthAna batalAte the, vilasana (Wilson) lAsena (Lilssen) bauddha-dharmameM prApta hai / hindU-dharmameM to kisI ekake dvArA vArtha ( Burth ) vevara ( Welhi ) Adine to jainabhI mokSa prApta ho sakatA hai-cAhe vaha kevala jJAna dharmako bauddha dharmakI zAkhA hI batA diyA thaa| DA0 buhaho, cAhe kevala karma yA kevala vairAgya yA kevala lara aura hAlahI meM svargastha hone vAle jarmana vidvAna bhakti ho / jaina-darzana-divAkara DAkTara haramana jaikobIne kamase hinduoMke dharmazAstra kevala saMskRta bhASAmeM vA kama 23 veM tIrthakara pArzvanAtha taka jainiyoMkA aitihA. bAdako hiMdI meM bhI taiyAra kiye gaye; kintu jainadharmake sika kAla svIkRta kiyA hai / yadi hama khoja karate to prAcIna grantha ardhamAgadhI prAkRta bhASAmeM aura bAdako hama bhI usI niSkarSako pahu~cate, para hamArA durbhAgya hai saMskRta tathA hindI-bhASAmeM bhI race gaye, jaina tathA bauddha ki hama apanA mahatva pazcimakI raJjita aAMkhoM dvArA hI donoM dharmokA yaha uddezya thA ki dhArmika vicAroMkA dekhate haiN| unake niSkarSa ke bAda hama bhI unake pada cinhoM pracAra janatAkI bolacAlakI bhApAmeM hI honA cAhiye para calaneko taiyAra ho jAte haiN| aura isaliye jaina-lekhakoMne prAkRta tathA anya prAntIya kheda hai ki hama bhAratavAsiyoMne bhI yahA~ke janma bhASAoMko sAhityika-dRSTi se bahuta mUlyavAna banA diyaa| leneva le jaina aura bauddha dharmako acchI taraha samajhanekA dakSiNa bhAratakI tAmila,kanAr3I Adi bahuta sI bhASAoMke yatna nahIM kiyA aura na hama purAnI kubhAvanAoM se bhAdi grantha to jainAcAryoMke hI likhe hue haiM / bauddhoMne apaneko Upara hI uThA sake / hamane jahA~ kSapaNakako pAlI bhASAko apanAkara use hI ucca-zakharapara phuNcaayaa| dekhA ki kuNDalakI corI yA aisA hI koI aura praNitabhaktikAlIna bhAratameM tathA bAda ke kAlameM banA- kArya usake pIche lagA diyaa| hama to "na paThet yAmanI rasIdAsa Adi jaise kaviyoMne hindI-sAhityake prati bhASAM prANaiH kaNTha gatairapi, hastinA tADyamAno'pi na bar3A upakAra kiyA hai| Ajakalake to prAyaH sabhI gacchejjaina mandiram' kA pATha liye hue apane dRSTi-koNalekhaka jaina tathA bauddha sAhitya hindI-bhASAmeM likha rahe ko pahilese hI dUpita kiye hue baiThe the / yadyapi hamAre hai / jainiyoMke Ajakala ke hisAbase mAne hue itihAsa zAstroM meM jaina aura bauddhoMse bar3hakara cArvAka Adi jaise kAlake pUrvake mahApuruSoM tathA unakI kRtiyoMko itihAsa ghora tathA vAstavika nAstika pahalese hI the, phira yadi prabataka mAnaneko taiyAra nhiiN| isa saMbandha meM kucha hada- jaina aura baudoMne bhI isI tarahase kucha anargala athavA
Page #328
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 5 ] cauddha tathA jainadharma para eka sarasarI naz2ara arucikara bAteM hamAre dharmake saMbandhameM likhadIM to kyA dharmakA bhAtRtva una choTe choTe jIvoM taka phailA huA hai, Azcarya ? aura inhIM saba jhameloMmeM par3akara yadi pAzcatya jinake astitvako bhI naitika dRSTise anya samAja mAnane vidvAnoMne jaina tathA bauddha-dharmakA vAstavika mahatva. ko taiyAra nhiiN| nahIM samajhA to hama saba bhAratavAsiyoM hI ke durbhAgya se ! koI AzcaryakI bAta nahIM yadi jaina-dharmase dIkSita jisa tarahase bauddha-dharma mahAyAna tathA hInayAna paMthoM- nara zreSThoMne sadiyoM taka rAjya-saMcAlanakI bAgaDora apane meM vibhakta hogayA, usI tarahame ujjaina ke duSkAlane bhadra- hAthoMmeM thAmI aura saphalatA pUrvaka rAjya-saMcAlana bhI bAhu zrutakevalIke samayameM jaina-dharmako bhI do bar3I kiyA, kintu saMkalpI hiMsAko apane kAryoM meM sthAna zAkhAoMmeM vibhAjitakara diyA hai .. eka digambara dUsarA nahIM diyA / bhalehI virodhI hiMsAke sabandhameM rAjyakAraNa zvetAmbara, jo Apat dharmake rUpa meM vastra dhAraNa karane lgaa| jahA~ bAdhya karatA thA, vahA~ AgA pIchA bhI nahIM kiyaa| jisa zAMti tathA prANImAtrakI ekatAkA pATha par3hAneko Aja bauddha-dharma bhale hI pracArakA dharma hai, kintu jainamahAvIrane antima tIrthakara ke rUpameM janma liyA thA, umI dharmane to isa mahAna aMgako tyAgakara jaina-dharmako paMgu siddhAntakI avahelanA kara bar3I kaTutAke sAtha donoM phirake tathA eka dRSTi se sImita banAdiyA hai| bar3ha rahe haiM aura lAkhoM rupayoMkA apavyaya bhI kara rahe bar3e AzcaryakI bAta hai ki janatA kI bhASAvAlA haiM / dekheM bhagavAn inheM kara mubuddhi detA hai / moTA tathA janatAkI bhAvanAko pramukha rakhanevAlA mahAna-dharma antara inado vargomeM itanA hI hai ki zvetAmbara tIrtha. ekato bhArata ke bAhara hI hogayA, va dUsarA bhI adhikAMza karoMkI mUrtiyoMko vastrAbhUpaNa pahinAte haiM, jabaki diga- janatAkA dharma na hosakA ! bauddha dharmakI AkarSaka AdhAra mbara pratimAoMko unake asalI rUpameM nagna ragbate haiN| zilA cAritrapara thI, parantu jisa samaya zaMkarAcArya va dUsare zvetAmbagamnAya strIko mokSa-gAminI bhI mAnatA unake pUrvavatI kumArilabhaTTa tathA paravartI bhAcAryoMkA hai digambara nahIM ! isameM sandeha nahIM ki jainadharmane strI prahAra huA, usa samaya cAritrakI AdhArazilA bhikSa. jAtikI dazA bahuta sudhArI hai aura unake lie. zrAvikA tathA bhikSaNiyoM donoM meM bhraSTAcAra meM parivartita ho tathA AryikAke rUpa meM saMgha saGgaThita kara unheM dharma-pAlanaH cukI thI / jitanI mohaka mukhatA bauddha-dharmake "dhudakA acchA avasara diyA hai| dharma" va "saMgha" meM thI, utanI jaina-dharmake samyagdarzana hiMsA rokaneko mukhapara kapar3A bAMdhane vAle tathA jJAna-cAritrameM na thI / isaliye bauddha-dharma adhika pracAdantadhAvana na karane vAle daMdiyA jaina-samAja meM bahuta kama rita hote hue bhI sthAyI na raha sakA / bhagavAn buddhake haiN| unake samAjako kharAba va galIja samajha baiThanA aniciztabAdane yadyapi janatAko bauddhika dAsatAmeM nahIM hamArI bar3I galatI hai| jainadharmake vizvabhAtRtva tathA rakkhA, kintu phirabhI saiddhAntika nizcayakI kamI eka ahiMsAvAdameM aura anya dharmoke siddhAntoMmeM yahI antara doSa samajhA jAne lagA va hamalA karanevAloko do hai ki anya dharmoM meM kahIM, kahIM Apat dharmake taura para dArzanikavicAra-dhArAoM ke milAna karane meM bauddhika-dharmahiMsA svIkRta kI gaI hai, kintu nire upayogitAvAda- kA adhUrApana batAnekA avasara milA / ise dUra karaneke kI bhitti para jaina-dharma hiMmAkI svIkRti nahIM detaa| jaina lie bar3I-bar3I sabhAe~ kIgaI, para natIjA mAzAjanaka
Page #329
--------------------------------------------------------------------------
________________ 308 bhanekAnta [ phAlguNa, vIra-nirvANa saM0 2465 nahIM nikalA / sadAcArakI anupasthitimeM anizcitavAda- tathA sukha dukhakA kartA mAna kara unakA meM samAjake sAmane koI AdhArazilA samAjakI pUjana bhI zurU kara diyA, parantu phira bhI hindUvyavasthAko kAyama rakhane ko naz2ara nahIM AtI thii| dharma bAjI mAra legayA / chaThI shtaabd| ke mahAna paMDita rAjyAzrayoM meM durbalatAke kAraNa phira sanAtana dharmI tathA 'pramAgA-samuccaya' ke praNetA dignAga-jaise apane prAcIna jAgRti sAmane aagii| paMtha para dRDhatAme kAyama rahanevAle mahAn bauddha bhI Izvara / hUga logoMne gupta rAjyako naSTa bhaSTa kara hI diyA kRSNa dvArA vihAra jalAe jAne para isa dharmake apakarSathA, va azAnti phaila hI rahI thii| harSa-vardhana-jaise meM adhika samaya taka hAtha na lagA sake / sautrAntika. rAjAne bauddha tathA hindU donoM dharmokA matkAra kiyA, zAkhAke sampAdaka kumAralabdhane bhI mAthA Teka diyA jabaki vaha bauddha thA / gupta rAjAoMke z2amAne meM hindU- aura azvaghopakI pratibhA bhI pravAhako na bAMdha skii| dharmakA punaruddhAra pahile hI zurU hogayA thA, jisa samA- takSazilA, nAlandA, vikramazilA, odantapurI aura dha.yanatA kI tIna dhArA tathA himAke prati ghaNA bauddha-dharmane kuTI ke mahAna vidyAlaya bhI kAphI tAdAda meM itane mahAna jAgrata kI thI, use sanAtana dharmane bhI grahaNakara vaiSNava- puruSa taiyAra nahIM kara sake jo isa dharmako jaise taise 12 dharmameM sammalita kara diyaa| isalie hindU dharmako vaiSNava vIM zatAbdIse Age le jAte, jabaki bakhtayAra khilajIzAkhA sArvajanika dharma ke rUpame samAja kI samasyA hala ne vikramazilA va zrIdantapurIke mahAna pustakAgAra tathA karaneko sAmane aaii| vihAra agni samarpita kara diye ! rAjagRha tathA vaizAlI meM ___ jisa bauddha-dharmane nAgArjuna, guNamati, candrapAla, bar3e bar3e utsava hue, para ye sArI bAteM isa dharmako bhAratazAnacandra, prabhAmitra, sthiramati dharmapAla, zIlabuddha, jina- varSameM surakSita na rakha skii| prayAsa tathA krAntimeM bhI mitra Adi jaise vizeSajJAMkA nAlandavizva-vidyAlayamaM mAmanekI samasyAkA hala padhAna thA va jahAM kucha hada taka kI saMskRti meM janma diyA aura jisa vizvavidyAlayane hogayA vahAM usa dharmakA mahatva bhI gira gyaa| jainadharma chaTavAM sadImeM zIlabhadra jaise sau varSame bhI adhika bhI umI bhaeIko uThAkara khar3A huA thA jo kucha jIvita rahane vAle adhiSThAtAko janma diyA. jima- mamayako bhagavAna buddhake bhI hAthoM meM rhaa| ke hAthake nIce 1500 adhyApaka aura 10.... - jainadarzanameM vaha adhUrApanakA doSa nahIM laga sakatA adhika vidyArthI jo hara tarahase niHzulka par3hate the, tathA jo ki bauddhadarzanake sambandhameM lagAyA jAtA thaa| jainajisake varSoM caraNacumbanabhaM hma natmAMga jaise prasiddha cInI yatiyoMne zikSaNakA kArya apane jimme le samAjake parivrAjakane apanA ahobhAgya samajhA aura jisane apane antastalake nikaTa pahu~canakA bar3A premayukta prayatna guru dharmapAla ke samakSa hI magadha rAjyameM vikhyAt aitihA- kiyA thA, yahAM taka ki unakA "OM namaH siddham" sika vijaya prAta kI, aisI mahAna AtmAke rahate hue bhI jainetara jaisA mAlUma hone lagA thaa| rAjasthAnameM ima bhAratakI janatAke hRdaya para bauddha-dharma bhAsana na dharmake pracArakA kAraNa thA vaiSNavoMkI vicAra virATatA. jamA skaa| kA jainadharmase smiikrnn| jainadharmakI hiMsAmaM manamyanyata. mahAyAna panyanaM bhagavAna buddhako avatAra vacasyanyatkA prazna nahIM thaa| pracAra ke liye jainadharmane
Page #330
--------------------------------------------------------------------------
________________ bauddha tathA jainadharma para eka sarasarI naz2ara varSa 2, kiraNa 5 ] hindI tathA anya prAntIya bhASAoM ko bhI ikadama apanA liyA thA tathA samaya samaya para vyavahAra kuzalatA bhI pradarzita kI thI / zrazIka - jaise kaliMga vijayake bAda unhoMne hathiyAra nahIM pheMka diye| hiMsA ke jaMgalI siddhAnta meM jahAM pavitratA lAI jA sakatI thI. vahAM unhone pavitratA bhI pradAna kI / 1 kalAkauzala tathA sthAyI aitihAsika sAmagrI pradAna karaneke saMbandha meM donoM dharmokA ekasA mahatva hai / zravaNabelagola, khajarAhA, AbU sammedazikhara Adi tathA elorA, zrajaMtA, sAMcI, sAranAtha, takSazilA Adi meM Aja ina donoMke kIrtistambha inake jIvita hone ke pramANa de rahe haiM / jainadharmakA zAzvata zAntikA prayAsa to unake saptabhaMgInaya sApekSAvAda, syAdvAda yA electinity ke siddhAnta meM chupA huA hai / vAda-pravAdAdike dvArA bhI yuddhako ve guMjAiza denA nahIM cAhate / prAyaH haraeka mata ke prati unakI vicAra-sahiSNutA syAdvAda se jhalakatI hai bauddhamatane jisatarahase rAjyAzraya meM vistAra kiyA usI taraha se jaina-dharmane bhI apanA prasAra kiyaa| azoka zreNika, bimbamAra, harSavardhana Adi jaise bauddha tathA ujjaina ke caNDapradyotako harAnevAle siMdhumauvIrake adhipati udAyana, kaliMgapara vijaya karanevAle tathA Adi tIrthakarakI pratimA leprAnevAle magadheza nandivardhana, rAjanIti -kuzala kaliMgavIra khAravela, jinhoMne magadha se badalA cukAyA; bAdAmIke cAlukya mahAkavi ravikIrti ke rAjyAzrayI pulakezI dvitIya, molaMkI nareza kumArapAla, vIra-pravara rASTrakUTa nareza amoghavarSa, gaMgavaMzake vIra senAnI cAmuNDarAya, gujarAta ke adhIzvara balavIra, vIradhavala ke yuddhAdhyakSa mantrI pagalabandhu nepAla tathA vastupAla, jinhoMne AbUke itihAsa 309 prasiddha mandira banavAye aura jinhoMne apane pathabhUSTha rAjAke kAkA ko bhI jainayatike apamAnapara unakI a~gulI kaTavAkara daNDita kiyA, bIkAnera ke rAjamantrI bhAgacanda bacchAvata jinhone rAjA ke durAgrahako sira nahIM navAyA va yuddhakara vIragati prApta kI, tathA zrAvastI ke suhRdayadhvaja Adi jaise jaina narAdhipoM, yuddha vIroM aura sAmantoMne ina dharmoMko bahuta upakRta kiyA hai| aura utkRzAnayogakI taiyArI meM jinasena, guNabhadra akalaGka nemicandra, samantabhadrAcArya, hemacandrAcArya, kundakundAcArya, siddhasena divAkara, haribhadra, dhanapAla amita gatyAcArya, hI vijayasUri Adi jaise vidvAna bhI pIche nahIM the| ina jaina yatiyoMkI bhadratA tathA sacAIko dekha usa yugake cakravartI samrATako bhI hiMsA banda karanI par3I / pazu-pakSiyoM ko bhI jainayatiyoMkI kuTIra ke pAsa abhayapradAna kiyA gyaa| bhArata- divAkara prAtaH smaraNIya gaNAvaMza ke mahArANA rAjasiMha ne bhI ahiMsAka apane kRtyaMsi ati kiyA / va dIravijaya ke svAgatako phatahapura sIkarI meM samrATa akabara ne bar3I taiyArI kI thI, para unhoMne mAMgI kevala hiMsA / AjakA jainasamAja nityazaH devadarzana, svAdhyAya rAtribhojanatyAga tathA ahiMsA ke anupAlana Adi dvArA dharmakI prANa-pratiSThA kara rahA hai| para ina sabase bar3hakara vizAla parigraha sAmigrI se ota-prota mandiroM meM usakA kharca ho rahA hai, jinameM jaina samAjake hI nahIM, kintu prANI mAtrake uddhAraka vItarAga bhagavAn RSabhadeva, pArzvanAtha, mahAvIra Adi virAje hai / Aja vizAlakAya mandiroMkA nirmANa karAne vAloMke lie apane nAmako amara banAne ke pracura-sAdhana prApta hai| isalie kIrti dhvajA phaharAne ke lie dUsarI saMsthAoM kI khoja adhika bA~chanIya hai, jahA~ jaina tathA nainetara samAjakI bhalAI
Page #331
--------------------------------------------------------------------------
________________ 310 anekAnta nihita hai / sAhitya prakAzana kI ora sampati-vaibhavakI tUphAnI laharoM para tairane vAle isa zAnta samAjakA utanA lakSya nahIM, jitane parimANameM sadupayoga ke lie vItarAga bhagavAnne parigrahakA svAmI inheM banAyA hai / dAnakI sArvA trika virATatA bhI utanI jaina samAja meM naz2ara nahIM AtI jitanI apekSita hai / dharma pracAra zaithilya ko dekhata hue to aisA mAlUma par3atA hai ki jainasamAjane pracAra dharma ke nAmase jainadharmakA pukArA jAnA gauravakI bAta nahIM samajhI hai yA phira zreNika bimbasAra ke yuvarAja abhayakumArakI pAra saMsAra kI sampati kemI hai jAsU tU kahata sampadA hamArI so to. sAdhuni ye DArI aise jaise nAka sinakI / jAsU tU kahata hama puNya joga pAI so to, narakakI sAI hai bar3hAI Der3ha dina kI // gherA mohi parayo tU vicAre sukha zrakhina ko, mA~khina ke cUTata miThAI jaise minakI / aite para hoya na udAsI jagavAsI jIva, jagameM asAtA hai na sAtA eka chinakI // kolhU ke belakI dazA pATI bAMdhI locani so sakuMce dabocani soM. kocanI socasoM nivede khela tanako / dhAivo hI dhandhA aru kandha mAhi lagyo jAMta, bAra bAra bhArata hai kAyara hai manako || bhUkha sahe pyAsa sahe durjanako trAsa sahai, thiratA na gahe na usAsa lahe chinako / parAdhIna ghUme jaise kolhUko kamero baila, taiso hI svabhAva bhaiyA jaga vAsI janako // [ phAlguNa, vIra - nirvANasaM 2465 sIka vijaya tathA dharma pracArako nirI gAthA samajha rakhA hai / niHsandeha vIroMkI isa jAtine Aja apaneko vyApAra vIra-vaizya hI samajha rakkhA hai, para usI vIratva meM AzAzAhakI (AtatAyI banavIra se udayasiMha ke rakSaNakI) jyoti nahIM, mahArANA pratApakI dharma-Teka rakhane meM sahAyaka hone vAle bhAmAzAha ke aparigraha yA parigraha paribhASA vratakI zakti nahIM, kyA jaina samAja ina vizAla-AtmAoM ke jIvana tyAgako upekSaNIya vastu hI mAnatA rahegA ? durjanakA mana saralako suTa kahai cakatAko ghITa kahai, bina kare tAsoM kahe dhanako adhIna hai| kSamako nibala kahai damIko adatti kahe, madhura vacana bolaM tAsoM kaha~ dIna hai // dharamIko daMbhI nisaprehIko gumAnI kahe. tRpA ghaTAye tAsoM kahe bhAgyahIna hai / jahAM sAdhu guNa dekhe tinakoM lagAve dopa. aiso durjanako hiro malIna hai || sUktimuktAvalI jyoM matihIna viveka binA nara sAji mataGgaja IMdhana Dhove / [ svargIya kavivara banArasIdAsajI ] kaJcana bhAjana dhUla bhare zaTha, mRr3ha sudhArasa soM paga dhovai / vAhita kAga ur3Avana kAraNa. DAra mahA maNi mUrakha rove / yaha durlabha deha banArasi, pAya ajAna akAratha khoveM /
Page #332
--------------------------------------------------------------------------
________________ adRSTa zaktiyAM aura puruSArtha [le0 zrI. bAbU sUrajabhAnujI bakIla ] manuSyoM meM sabase adhika patita avasthA isa samaya bhayaMkara mahAmArI AtI hai vA duSkAla Adi anya koI 'apharIkAke habziyoMkI hai| kucha dina pahile ve Apatti Apar3atI hai to grAma ke loga ikaTThe hokara bhaise loga naMge rahate the, ghara banAkara rahanA nahIM jAnate the, na bhAga Adi kisI bar3e pazukI bali dete haiM, cecaka Adi bImAjalAkara bhojana banAnA hI unako AtA thA / parantu aba riyoMko zAnta karaneke vAste murgA, bakarIkA baccA vA IsAI pAdariyoMke athaka parizramame unameM kucha samajha-bUjha sUarakA baccA Adi bheMTa caDhAte haiM aura prave, lapasI, AtI jAtI hai| patitAvasthAmeM ve loga bAdaloMkI garaja khIla-batAze to mAmUlI taura para choTI-moTI zaktiyoMko aura bijalIkI kar3akase bahuta bhayabhIta hote the aura samajhate bhI car3hAte rahate haiM / sarpakI pUjA kI jAtI hai, gA-bajA ye ki koI balavatI zakti hamArA nAza karaneko ArahI kara khaba stuti kI jAtI hai aura dUdha pilAyA jAtA hai| hai| isa kAraNa ve ina bAdala aura bijalI ke Age hAtha striyA becArI to cUhoM takako pUjatI hai, halavA banAkara jor3ate the, mastaka navAte the, aura prArthanA karate the ki unake biloMmeM rakhatI haiM aura hAtha jor3akara prArthanA hama tumhArI zaraNAgata haiM, hama para kSamA kro| vaha sama- karatI haiM ki he mAmA cUhoM, hamAre ghara kI vastue~ mata jhate the ki jisa prakAra balavAn purupa khuzAmada karanese kaattnaa| aura bheMTa-pUjA denese zAnta hojAte haiM, usI prakArake apharIkA ke ina buddhihInoMko calate-phirate haI-kahe vidhAnoMse ye garajate bAdala aura kar3akatI huI bijaliyA~ manuSyake marajAnekA bhI bar3A acambhA hotA hai, ve nahIM bhI zAnta ho jaaeNgii| isahI kAraNa ve kisI kamaz2ora samajhate ki yaha kyA hogayA hai. isahI kAraNa harate haiM manuSyako mArakara unakI bheMTa car3hAte the, unakI stuti ki kahIM vaha zakti jo isa mRtaka zarIra meM se nikala gAte the aura gir3agir3A kara prArthanA karate the ki hama gaI hai aura dikhAI nahIM detI, guptarUpase hamako kucha tumhAre dAsa haiM hamako kSamA kro| isahI prakAra aAMdhI, hAni na pahu~cAde / isakAraNa pratoMkI bhI pUjA kIjAtI pAnI, agni Adise bhI Darakara bheMTa car3hAte the aura pUjA- hai| dikhAI na dene ke kAraNa ina pratoMkA bhayato ina pratiSThA kiyA karate the / yahI inakA dharma thA-isase jaGgalI logoMke hRdaya meM bAdala, bijalI Adi se bhI adhika ve aura kucha bhI nahIM jAnate the| adhika banA rahatA hai-vizeSakara ekAntameM, a~dhere meM ___ balavatI zaktiyoMkA yaha bhaya manuSya meM bahuta kucha inase Darate rahate haiN| koI maragayA, to kisI bhUtane hI samajha-bUjha pAjAne para bhI banA rahatA hai; jaisA ki prAcIna mAra diyA, kisIko bImArI hogaI, to kisI bhUta pretane kAlameM jaba manuSya jahAz2a calAkara samudra pAra Ane hI karadI, koI gira par3A coTa laga gaI vA anya koI jAne laga gae the, taba bhI samudra ko manuSyakI bali dete upadrava hogayA to kisI bhUta-pretakA hI kopa hogayA ! the, phira hote-hote manuSyakI bali denA gaja-zrAzAse baMda isa prakAra harasamaya hI unakA bhaya banA rahatA hai| hogayA taba ina bhayaGkara zaktiyoMko pazu-pakSiyoMkI bali dI unake isa bhArI bhayake kAraNa hI unameMse kucha jAne lgii| jaisAki yahAM AryabhUmimeM aba taka bhI jaba cAlAka loga ina mUkhauMko yaha vizvAsa dilAne lagajAte
Page #333
--------------------------------------------------------------------------
________________ 312 zranekAnta haiM ki hamane aneka prakArakI siddhiyoMke dvArA aneka bhUta pretoMko apane vaza meM kara liyA hai, jisase hama jo cAheM vaha vahI karane ko taiyAra hojAte haiN| ina cAlAka logoMke bakAye meM Akara ye buddhihIna manuSya apanI pratyeka bImArI, Apatti aura anya sabahI prakAra ke kaSTAMke nivAraNa karaneke lie inahI logoM ke pIche-pIche phirane laga jAte haiN| ina mandabuddhi haziyoMkA to AzcaryahI kyA hai, jabaki isa AryabhUmi para bhaMgI, camAra, kahAra, kumhAra Adi zramajIvI logoMmeM Aja taka bhI aisAhI dekhane meM AtA hai| ve bhI apanI sabahI bImAriyoM aura kaSToM ko kisI aSTa bhUtakA hI prakopa mAnate haiM unhIM meM se kucha cAlAka loga aise bhI nikala Ate haiM, jo bhUta pretoM ke isa prakopako dUra karanekI zakti rakhanekA bahAnA karane laga jAte haiM, isa kAraNa becAre bhole- loga apane pratyeka kaSTameM ina cAlAka logoMkI hI zaraNa lete I gAMva ke ina ga~vAra logoMkI dekhAdekhI bar3e-bar3e sabhya aura pratiSThita gharAnoMkI mUrkha striyA~ bhI apane baccoMkI sarva prakAra kI bImAriyoM meM inhIM mAyAcArI bhaGgI camAroMko bulAtI haiM, hAtha jor3atI haiM, khuzAmada karatI haiM ki jisa prakAra bhI ho sake kRpA karake hamako vA hamArI beTIbahUvA baccoM ko ina adRSTa bhUta-pretoMkI jhapeTa se bcaao| ina mAyAcAriyoM meM se jo ati dhUrta hote haiM, ve to yahAMtaka bhI kahane laga jAte haiM ki hama apane basa meM kiye bhUtoM ke dvArA cAhe jisako jAna se maravAdeM vA aura bhI jo cAhe karA deM / ina dhUrtoM kA yaha parAkrama sunakara mohAMdha puruSa unake pIche-pIche phirane laga jAte haiM, yahAM taka ki bar3ebar3e zreSTha aura buddhimAna puruSa bhI apane balavAn cairIkA nAza karane ke vAste inhIM kA sahArA lete haiM, vairIko mAraneke vAste usa para mUTha calavAte haiM aura anya bhI aneka prakArase unako hAni pahu~cAnekA upAya karAte haiM / isa prakAra pratiSThita puruSoMke dvArA ina bhaMgI, camAroMko pujatA dekhakara par3he likhe vidvAnoMko bhI lAlaca AtA hai, ve bImArI Adika sarva prakArakI ApattiyoM kA kAraNa bhUta pretoMke sthAna meM sUraja zani [ phAlguNa, vIra- nirvANa saM0 2465 zvara Adi krUra grahoM kA prakopa batAkara sonA cAMdI Adi deneke dvArA unakA prakopa dUra ho jAnekA upAya batAne laga jAte haiM, aura dhanavAna loga AI huI zrApatti dUra hone kA yaha sahaja upAya sunakara turanta hI use svIkAra kara lete haiM sonA cAMdI Adi bahumUlya vastue~ dekara ina krUra grahoMkI dazAko TAlanekA upAya karane laga jAte haiM aura yaha nahIM socate haiM ki isa prakAra dhana de DAlaneseM kyA ye graha apanI cAla palaTa deMge ? janma kuNDalIke jisa ghara meM sthita hone se ye graha hamAre vAste hAni kAraka batAye jAte the, upAya karane se kyA aba ve usa ghara se haTa gaye haiM ? yadi haTa gaye haiM to kyA pichalI janma kuNDalI radda ho gaI hai aura dUsarI zubha grahoM vAlI banAnI par3a gaI hai ? nahIM aisA to nahIM hotA hai / isaprakAra ke upAyoM dvArA na to grahoM kI cAla hI badalI jA sakatI hai aura na isa badalI huI navIna cAlakI koI navIna janma-patrI hI banatI hai, taba phira ina upAyoM dvArA grahoMkA TalanA kyoM mAnate haiM ? isakA koI bhI uttara nahIM milatA hai ! isa prakAra saMsAra meM apharIkA ke jaMgalI logoM ke samAna avvala 2 to hAnikAraka devI devatAoM aura bhUta pretoM Adi kI mAnyatA zurU hotI hai, jo logoM ke bahuta kucha sabhya ho jAne para bhI banI rahatI hai, phira unnati karate karate jaba manuSya ghara banAkara rahane lagatA haiM, khetI bAr3I karatA hai, baija DaMgara rakhatA hai, vivAha ke bandhana meM par3akara kauTumbika jIvana bitAne laga jAtA hai, vastu saMgraha karatA hai aura jaba usakI z2arUrateM tathA kAmanAyeM bhI bahuta kucha bar3ha jAtI haiM, taba vaha apanI prabala icchAoM ke vaza hokara AdhI pAnI Aga bijalI zrAdika bhayAnaka zaktiyoM ko bheMTa car3hA kara kevala yaha hI prArthanA nahIM karatA haiM ki hamako vidhvaMsa mata karanA, kisI prakArakI hAni mata pahu~cAnA, kintu unase apanI icchAoM aura manokAmanAoM kI pUrti kI bhI prArthanA karane laga jAtA hai, jisase hote hote ye zaktiyAM sarva prakAra ke kAraja sAdhane vAlI bhI mAnI jAne lagatI haiM / yaha dazA spaSTa rUpase hamako vedoM ke
Page #334
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 5 ] adRSTa zaktiyAM aura puruSArtha gItoM meM milatI hai / usa samaya Arya loga bAdala, bijalI, Aga, pAnI Adi prAkRtika zaktiyoMko devatA mAna kara apanI icchA pUrti ke liye unase prArthanA rUpa jo gIta gAyA karate the unakA saMgraha hokara hI ye cAra veda bana gaye haiM / ina gItoMke dvArA indra, agni, vAyu, jala aura sUrya Adikase yaha prArthanA kI gaI hai ki lar3AI meM tuma hamArI vijaya karAo, hamAre vairiyoMkA nAza karo, unakI TAMga tor3o aura gardana maror3o, unakI bastiyA~ barbAda karo, hamako sukha sampati do, samRddhizAlI karo, santAna do, bala do, parAkrama do aura dhanyadhAnya do | ina devatAoMko prasanna karaneke vAste ve bher3a, bakarI Adi pazu agni meM bhasma karate the aura pUrva tathA bhunA anna bhI car3hAte the / kucha samaya pIche adhikAdhika buddhikA vikAsa hone para inakA yaha bhI vicAra hone lagA ki dharatI, AkAza, sUraja, cAnda, havA, pAnI Adi saba hI vastuoM kA koI eka niyantA bhI z2arUra hai, jo ina sabako niyama rUpase calA rahA hai| isa prakAra aba unameM sarva zaktimAna eka Izvara ke mAnane kI bhI prathA zurU huI, sAthahI stuti karane aura bheMTa car3hAne se qhuza hokara vaha bhI hamAre kArya siddha kara detA hai yaha mAnyatA barAbara jArI rahI / phira hote hote jIvakA bhI khyAla AyA ki yaha dehase bhinna koI nitya padArtha haiM, jJAnavAna hone se IzvarakA hI koI aMza hai, jo icchA, dveSa Adi moha mAyA meM pha~sakara saMsArake dukha-bhoga rahA hai| isake bAda kAlakramase yaha bhI mAnA jAne lagA ki manuSya, kuttA, billI, kIr3A, makaur3A, cIla, kabUtara Adi sabahI paryAyoM meM yaha jIva apane karmAnusAra bhUmaNa karatA phiratA hai, Izvara sarva zaktimAna aura sarvajJAna sampanna honeke kAraNa jIvoMke karmoMkA nyAya karatA rahatA hai, billI, kuttA Adi banAtA rahatA hai, aura sukha tathA dukha detA rahatA hai, vaha nyAyavAna hai, sabake karmoMko jAnane vAlA hai, isa kAraNa jo jaisA karatA hai, usako vaisAhI phala detA hai / yaha saba kucha huA, parantu yaha mAnyatA phira bhI usahI jora zora ke sAtha 313 kAyama rahI ki apanI stuti aura bar3AIko sunakara apanI pUjA-pratiSThA se apanI mAna maryAdA pUrI huI dekha kara vaha nyAyakArI Izvara hamAre sagrahI kaSTa dUra kara detA hai, hamArI manokAmanAyeM bhI saba pUrI kara detA hai| isIse "mere avaguNa mata na citAro nAtha ! mujhe apanA jAna ubAro" jaisI prArthanAe~ barAbara calI AtI hai| phala isakA yaha hotA hai ki saMsAra ke mohI jIva pApa karmoMse bacanA itanA z2arUrI nahIM samajhate haiM, jitanA ki zaktizAlI IzvarakI bhakti, stuti aura pUjAke dvArA usako qhuza rakhanA z2arUrI samajhate haiM / mohaka kaisI bar3I vicitra mahimA hai ki sarvaza, sarva zaktimAn aura pUrNa nyAyakArI eka Izvarako karmoMkA phala denevAlA mAnate hue bhI manuSyoMke mohavaza aisI 2 adbhuta mAnyatAyeM bhI isa hiMdustAna meM pracalita hojAtI haiM ki gaGgAsnAna karate hI janma-janmake saba pApa naSTa ho jAte haiM ! kaunasA mUrkha hai jo aise saste saudeko svIkAra na kre| natIjA isakA yaha hotA hai ki bar3e-bar3e kahAjJAnI, sAdhu-saMnyAsI, aneka panthoM aura sampradAyoMke yAMgI, bar3e-bar3e vidvAna aura tArkika, rAjA aura dhanavAn, strI aura puruSa, pApI aura dharmAtma, sabhI prAMya mIcakara gaGgAmeM gotA lagAne ko daur3e Ate haiM. gaMgAke paDoMkI dravya car3hAte haiM, aura kRtArtha hokara qhuzI qhuzI ghara jAte haiM / samajha lete haiM, ki pichale pApa to nibaTe Ageko jaya adhika pApa saMcaya hojAe~ge taba phira eka gotA lagA Ae~ge / isameM bhI AsAna tarakIba mantroMkI hai| kisI ke sira meM darda hogayA, vara AgayA, AMkha vA dAr3a dukhane lagI, pIliyA hogayA, jigara bar3ha gayA, tillI hogaI, dUdha pIte baccene mAtAkI chAtI meM coTa mAradI, garaz2a cAhe kisI bhI kAraNa se koI bhI roga zarIra meM hogayA ho, usakI cikitsA kisI vaidyase karAnI nirarthaka hai, zarIrakI bigar3I huI prakRtiko zrapadhiyoM ke dvArA ThIka karanA vyartha hai-ma kisI mantravAdIke pAsa cale jAiye, usake kucha zabda uccAraNa karatehI saba roga dUra hojAyagA ! sAMpa ne kATa liyA ho, bicchU bhir3a tataiyA dine Daka
Page #335
--------------------------------------------------------------------------
________________ 314 anekAnta mArA ho, bAvale kuttene kATA ho, kisI puruSakA vyAha na hotA ho, strI santAna na hotI ho, hokara marajAtI ho, beTA na hotA ho, beTiyA~ hI beTiyAM hotI ho, ati kaSTa rahatA ho, koI puruSa kisI strI para Aziqa hogayA ho aura vaha na milatI ho, koI jhUThA muqadamA jItanA ho, kisIkA kisIse manamuTAva karAnA ho, kisIko jAnase maravAnA ho, kisIkI dhanasampatti prApta karanI ho, ye saba kArya mantravAdIke dvArA sahajaddImeM sampanna hosakate haiM ! jo kArya sarvazaktimAna paramezvara kI barasoM pUjA-bhakti karane se siddha nahIM ho sakatA vaha mantravAdIke z2arA oTha hilAnese pUrNa hosakatA hai ! parantu dUsaroMkA hI, khuda mantravAdIkA nahIM, yaha bhI mantrakA eka niyama hai !! mantrake bIjAkSara bar3e-bar3e brahmajJAniyoMne apane Atmabala se jAne haiM; tabhIto inameM itanA bala hai ki calate dariyAko roka deM, gaganabhedI pahAr3ako bhI idhara se udhara karadeM, sUrajakI cAlako badaladeM aura pRthvIko ulaTakara dharadeM, jalatI Agako ThaNDI karadeM, bajatI bInako banda kara deM, calatI havAko rokadeM, jaba cAheM pAnI barasAdeM aura barasate pAnIko rokadeM, prakRtikA svabhAva, sRSTikA niyama, IzvarakI zakti mantrabala ke sAmane kucha bhI hastI nahIM rakhatI hai !. kisI dhanavAnako aisI vyAdhi lagI ho ki jIvanakI AzA na rahI ho, to aneka paDita aisA mantra japane baiTha jAe~ge ki mRtyu pAsa bhI na phaTakane pAe, koI aisA bairI car3hakara Ave, jo senAse parAsta nahIM kiyA jAsakatA ho to, mantravAdI usako apane balase dUra bhagA deMge ! aisI aisI adbhuta zaktiyA~ mantroMkI gAI jAtI haiN| g2az2anIkA eka choTA-sA rAjA mahamUda hindustAna jaise mahAvizAla dezapara car3hakara AtA hai| Ave, eka mahamUda kyA yadi haz2Ara mahamUda bhI car3hakara Ae~ to mantrakI eka phUla kase ur3A diye jAveMge ! phala isakA yaha hotA hai ki bahuta thor3IsI senA ke sAtha eka hI mahamUda sAre hindustAna meM mandiroMko tor3atA aura mUrtiyoM ko phor3atA huA phira jAtA hai, koI caMtaka bhI nahIM kara pAtA hai, rAjA mahArAjAoM, bar3e-bar3e dhanavAnoM vidvAnoM [ phAlguNa, vIra- nirvANa saM0 2465 aura mantravAdiyoMkI haz2AroM striyoMko pakar3akara lejAtA hai, jo kAbula meM jAkara do-do rupayeko bikatI haiM ! hiMdustAnakA mantrabala yaha saba tamAzA dekhatAhI raha jAtA hai ! isa prakAra mahamUda 17 bAra hindustAna AyA aura bekhaTake isI prakAra ke upadrava karatA huA ha~satAkhelatA vApasa jAtA rahA ! yaha saba kucha huA, parantu mantroMke dvArA kArya siddha karAnekA pracAra jyoMkA tyoM canA hI rahA ! mahamUda para mantra nahIM calA, kyoMki vaha rAjA thA, rAjA para mantra nahIM calatA hai, basa itanA-sA koI bhI uttara kAfI hai !! saMsAra ke niyamAnusAra kAma karane meM to bahuta bhArI puruSArtha karanA par3atA hai - kisAna jyeSTha ApakI dhUpameM dinabhara hala jotatA hai, phira bIja botA hai, naurAI karatA hai, pAnI detA hai, bAr3ha lagAtA hai, rAtoM jAgajAgakara rakhavAlI karatA hai, kheta kATatA hai, gAhatA hai. ur3AtA hai, taba kahIM chaH mahIne pIche kucha anAja prApta hotA hai ativRSTi hogaI, olA kAkar3A par3a gayA, TiDDIdalane kheta khAliyA to sAlabhara kI mehanata yoM hIM barbAda gaI / parantu mantrake dvArA kAryakI siddhi karAne meM to mantravAdIkI thor3I-sI sevA karaneke sivAya aura kucha bhI nahIM karanA par3atA hai, isa kAraNa puruSArtha karanemeM kauna jAna khapAve ? akarmaNya hokara ArAma ke sAtha kyoM na jIvana bitAyeM ? phala isa akarmaNyatAkA yaha huA ki vaha bhArata jo duniyA bharakA saratAja ginA jAtA thA, kAbula jaise choTese rAjyakA gulAma bana gayA ! bekhaTake musalamAnoMkA rAjya hogayA, mandira tor3a 2 kara masjideM bananI zurU hogaI, gau mAtAkI hatyA hone lagI nitya kaI lAkha janeU TUTane lage aura musalamAna banAye jAne lage ! rAjya gayA, mAna gayA aura isIke sAtha dharma gayA aura ImAna gayA, saba kucha gayA, parantu nahIM gayA to mantrazakti para vizvAsa nahIM gayA / akarmaNyakA cAhe saba kucha jAtA rahe, parantu usase puruSArtha kadAcita bhI nahIM hosakatA hai / isa vAste aba becAre hindustAniyoMne musalamAnoMkA sahArA lenA zurU kara diyA hai, ve apanA kalamA par3hakara hamAre baccoM para
Page #336
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa kiraNa 5] adRSTa zaktiyAM aura puruSArtha 315 phaMka mAra deMge to hamArA baccA jItA rahegA, vaha koI ye mantra kyoM nahIM mAlUma hue / paramapitA paramezvarane tAvIz2a ( yantra ) likhakara dedeMge to usako bAMdhanese ye mantra bar3e-bar3e brahma-jJAniyoMse kyoM chipAye rakkhe aura koI bImArI nahIM AegI, unake mantroMse sarva prakArakI ina adharmiyoMko kyoM batA diye ? mArI dUra hojAegI, putrahInoMko putrakI prApti hojA- ina bAtoMko vicAre kauna ? vicAra hotA to prakaegI, avivAhitoMkA vivAha hojAegA, jhUThe mukadame maNya hI kyoM hote, aura kyoM isa prakAra bhaTakate phirte| phataha hojAe~ge, khetameM khUba paidAvAra hogI, AjIvikA prakRtikI rIti ke anusAra sIdhA puruSArtha karate aura laga jAegI, anya bhI saba hI kAryoMkI siddhi hojAegI, sabake saratAja bane baiThe rhte| sApa bicchU-bhir3a tatayyA Adi jAnavarAkA z2ahara utA- inako isa prakAra vicAra zUnya dekhakara aura yaha ranake vAstebhI aba ina duniyA~ --vijayI musalamAnoka bAta jAnakara ki na jJAniyoMke jAne hue deva bhASAke pAsahI jAnA cAhiye, paNDitoMke mantra to aba phIka mantroM ke sthAnameM musalamAnoM ke arabI bhASAke mantroM para par3a gaye haiM, ina zaktizAlI musalamAnoMkI jItI jAga bhI vaisA hI balki usase bhI jyAdA vizvAsa hamAra hindU tI jota hai, isa kAraNa aba to inahIMse kAraja siddha bhAiyoMkA hogayA hai, grAmake kucha cAlAka logoMne karAnA ucita hogA / basa itanA vizvAsa hone para __apanI ga~vArU bhApAmeM bhI mantra par3hane zurU kara diye aura masjida meM az2Ana dene vAlA koI garIva anapar3ha mullA, jaba gAMva ke bhole logoMko una ga~vArU mantroMkA vizvAsa bhIkha mAMgatA phiratA humA koI g2arIba musalamAna bhI hogayA to zaharoke bar3e-bar3e logoM takameM bhI unakI dhAka pujane laga jAtA hai, inhIMke dvArA akarmaNya aura puru ra puru- baiTha gaI / ina ga~vArU bhASAke mantrI dvArAbhI duniyA ke pArthahIna hinduoMke saba kAmoMkI siddhi hone lagatA hai !! saba kAma siddha hone laga gye| balki ina mantrImeM to yahAM kyoMjI hindU bhAiyo ! tumhAre paNDito, pujAriyoM taka bala AgayA ki yadi kisIko koI sAMpa kATa le aura sanyAsiyoMke jo mantra the, ve to bar3e bar3e brahmajJA- to mantrabAdI apanA gavArU mantra par3hakara bAMsakA eka niyoMko unakI bhArI bhArI duddhara tapasyAke pazcAt tinakA phaMka degA aura vaha tinakA usa sAMpako pakar3a unake Atma-bala ke dvArA hI jJAta hue the, una mantrIma lAvegA aura vaha sApa apane mu~hase usa manuSya ke zarIra IzvarakI zakti vidyamAna thI, mantroMke bIjAkSaroM meM hI meM se jahara cama legaa| sabahI loga gaMvArU mantroMkI isa Izvarane apanI sArI zaktiko sthApana kara rakhA thaa| adbhuta zakti para vizvAsa rakhate haiM / parantu kyA kisIne jinakA uccAraNa hotehI kuchase kucha ho jAtA hai, mantroM- aimA hote dekhA hai ? dekhA nahIM to aisose manA jarUra ke uccAraNa karane meM yadi eka choTIsI mAtrAkA bhI hera hai jihoMne mantra zaktikA yaha adbhuta dRzya apanI phera hojAya to g2az2aba hI hojAya / isa kAraNa ucca-jAti- AMkhoMme dekhA hai ? acchAto calo DhuMDhakara kisI aise ke bar3e-bar3e vidvAna hI ina mantrIko sAdhata the, bar3I bhArI AdamI se mileM, jisane apanI prAMkhoM yaha adbhuta dRzya zuddhi aura pavitratAI rakhate the, tabahI yaha mantra unako dekhA ho, parantu hindustAna bharameM phira jAiye aisA koI siddha hote the aura unake pAsa Tikate the, parantu ina mumala- na milegA jisane yaha acambhA apanI AMkhoM dekhA ho / mAnoMko to tuma dharmase parAnmukha aura aise azuddha apa hAM aise bahuta mileMge jinhoMne sunA hai aura sananese hI vitra batAteho ki yadi 50 gaja lambA bhI pharaza bichA ho jinako isa para pUrNa vizvAsa hai / hindustAna meM aneka aura usake eka kone para koI musalamAna baiThA ho to, bhASA bolI jAtI haiM-paJjAbI, hiMdustAnI, mAravAr3I, usa pharasake dUsare kone para baiThakara bhI tuma pAnI nahIM pUrvI, ba~galA ur3iyA, gujarAtI, marAThI, madarAsI pIsakate ho, taba IzvarIya zakti rakhane vAle ye mantra sabahI prakArakI boliyoM meM yaha ga~vArU mantra bana inake pAsa kahA~se Agaye aura tumhAre brahma-jJAniyoMkI gaye haiM / hindustAnake vicArahIna logoMkA
Page #337
--------------------------------------------------------------------------
________________ 316 anekAnsa [phAlguNa, vIra-nirvANa saM. 2465 aisA sahaja vizvAsa dekhakara bhaMgI, camAra Adi aura ga lAma bane / sAthahI yaha bhI batalA denA cAhate mahA patita jAtiyoM ke cAlAka logoMne bhI apanI TUTI- haiM ki baccoMkI bImArI meM yogya DAkTaroMse auSadhi karAne phUTI bhApAmeM aneka mantra ghar3a lie aura una mantroMke vAle aMgrez2oMke haz2Ara baccoMmeM se cAlIsa marate haiM aura dvArA apanI Atike mUrkha logoMke kAraja siddha karane brahmajJAniyoMke bIja mantroM, musalamAnoMke gaDe tAbIz2oM, zurU karadiye ! jaba ina mUrkha logoMke dvArA U~cI jAti- anapar3ha ga~vAroke mantroM aura bhaGgI camAroMkI jhAr3a-phUka kI mUrkha striyoMko bhI bhaGgI cAmAroMke mantroMkA bala kA sahArA lene vAle hindustAniyoMke haz2Ara meM se cArasau sunAI diyA to ve bhI apane baccoMkI bImArI AdimeM bacce mara jAte haiN| aba ApahI vicAra karaleM ki mUr3haina logoMko bulAne laga gaI / "phure-mantra bAcA gurUkA- mati banakara Apa apanA saMsAra calA rahe haiM vA amUr3ha bola sAMcA, phure nAphure tolUnA camArIkaM kuNDama par3e" dRSTihae vicArase kAma lekara / isahI prakArake UTa-paTAga kucha gavArU bAla kahakara saMsAra meM koI bhI adRSTa zakti kisIkA bigAr3a yA kaThinasa-kATana kAryoMkI siddha hone laga gii| ye zakti- vAra nahIM karatI hai. yahAM taka ki yaha sArA saMsAra bhI zAlI mantra aise mahA nIca aura apavitra purupaM ke pAsa kimIke calAye nahIM cala rahA hai| na koI isakA kaise Thahara sakate haiM, aise tarka uThane para yaha vizvAsa bigAinevAlA hai aura na banAnevAlA hai, jo bhI kucha vAlA aura dilAyA jAne lagA ki yaha kali-kAla hai jisameM pavitra horahA hai vaha saba vastu svabhAva ke anusAra hI horahA hai| mantra to Thahara hI nahIM sakate haiM, isa kAraNa aba to apa vastue~ anAdi haiM aura unake svabhAva bhI anAdi haiN| vitra mantrahI kAma deMge aura usahI ke pAsa raheMge jo / AgakA jo svabhAva hai vaha anAdise hai aura ananta apavitra rahegA-pAka rahane vAle ke pAsa to ye mantra .. .' taka rhegaa| isahI prakAra pratyeka vastukA svabhAva Thahara hI nahIM sakate haiM / jaba vicAra-zakti se kAma hI na / anAdi ananta hai| pratyeka vastu apane-apane svabhAvAlenA huA taba isa bAtakA bhI vizvAsa kyoM na kara nusAra kAma karatI hai aura niyamAnusAra apane samIpakI liyA jAya ? vastu para asara DAlatI hai| isahIse alaTana-palaTana vizvAsa bhI kaise na ho ! jaba kaThinase kaThina hotA hai aura saMsArakA cakra calatA hai| saMsAra ke sabahI bImArI yA anya koI kaSTa athavA kaThinase kaThina kArya manuSya aura sabahI pazu-pakSI bahudhA vastuoM ke svabhAva do cAra paise nakada yA sera mAdhasera anAja denese ina kA aTala honA jAnate haiM, tabahI to bekhaTake khAte becAre bhanI camAroM ke dvArA siddha hotA huA naz2ara AtA pIte haiM aura anya prakAra bartate haiN| vastu svabhAvake hai to kyoM na karAliyA jAve ? gRhastha loga rAta-dina isa aTala ddhiA-tapara hI jIvoMkA sArA saMsAra-kArya aneka prakArakI cintAoM meM pha~se rahate haiM, unakA kAma cala rahA hai-khetI bAr3I hotI hai, khAnA pInA banatA tarka-vitarka karanese nahIM cala sakatA hai, gRhasthIkA hai, davAdArU kI jAtI hai, saba prakArakI kArIgarI saMsAra to aAMkha mIcakara sabahI ko mAnane aura sabahI banatI hai, viSaya-bhoga hote haiM, khela tamAze kiye se sahAyatA lete rahanese hI cala sakatA hai ! acchA bhAI jAte haiM, aura bhI sabahI prakArake vyavahAra calate haiN| yadi mahA-mUr3ha aura avicArI bananese hI tumhArA saMsAra yadi saMsArakI vastuoMke svabhAvake aTala honekA calatA hai to aise hI calAo / parantu itanA kahe binA vizvAsa na hotA to kisI vastuke chanekA bhI sAhasa na hama bhI nahIM raha sakate haiM ki apane zaktizAlI mantroM hotA aura na koI kisI prakArakA vyavahAra hI cala para bharosA rakhane vAle tIsa karor3a hindustAnI, puruSArtha sakatA thA / aura bAhu-bala para bharosA rakhane vAle 30 lAkha musala- aisI dazAmeM kartA-hartA Adi adRSTa zaktiyoMkI mAnoMse parAsta hogaye / rAjapATa khoyA, dharma karma khoyA kalpanA karanA aura phira unako manuSyoMke samAna khuzA
Page #338
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 5 ] adRSTa zaktiyAM aura puruSArtha mada karane, bar3AI gAne vA bheMTa pUjAse khuza hokara cAhake cakkara meM par3a jAnese hI jIvako duHkha hotA hai, hamArI icchAnusAra kAma karanevAlA mAnalenA maDhatA jitanI-jitanI viSaya kapAe~ bhar3akatI haiM utanA-utanAhI nahIM to aura kyA hai ? manuSyakI zreSThatA to usakI jIvako tar3apAtI haiM aura jitanI-jitanI manda hotI haiM buddhise hI hai, nahIM to usameM aura pazumeM antara-hI utanI-utanIhI jIva ko zAnti milatI hai| ataH kyA hai ? buddhibalase hI yaha choTAsA manuSpa bar3e-bar3e viSaya-kapAya hI jIvAtmA ke vikAra haiM, jinake dra honese hAthiyoM ko pakar3a lAkara unapara savArI karatA hai, mahA hI isako parama zAnti mila sakatI hai| ina viSaya kaSAyoM bhayAnaka siMhoMko piMjare meM banda karatA hai, pahAr3oMko ke kama karane tathA sarvathA dUra kara dene ke sAdhanoMkA nAma tor3atA hai, gaMgA jamunA jaimI vizAla nadiyoM ko basameM hI dharma hai| karake naharI dvArA apane khetoM taka vahA lejAtA hai, jitane bhI dharma isa samaya saMsAra meM pracalita horahe haiM bhAga pAnIko basameM karake usakI bhApase haz2AroM kAma ve saba dharma ke isa siddhAntako mAnane vAle z2arUra hai, lambe caur3e mamudrakI chAtIpara karor3oM mana bojhake bhArI- parantu kisI eka Izvara vA aneka devI devatAoMkI jahAz2a calAtA hai, isahI prakAra dharatIpara rela aura khuda mukhtArI kAyama rakhane ke kAraNa jisa prakAra ve sAMsAAkAza meM vimAna ur3AtA phiratA hai, mahA bhayAnaka rika kAryoMkI siddhi ke vAste unakI khuzAmada karanA, kar3akatI huI bijalI ko basameM karake usake dvArA kSaNa- bar3AI gAnA aura bheMTa car3hAnA zrAdi z2arUrI samajhate bhara meM lAkhoM kAsa qhabara pahu~cAtA hai, ghara baiThA dUra-dUra haiN| jisameM vaha adRzya zakti prasanna hokara unakA kArya dezoM ke gAne sunatA hai, anya bhI aneka prakAra ke cama- siddha karadaM usI prakAra prAtmazuddhike vAste bhI yahI tkArI kArya karatA hai / ye saba manuSyane kimI devI- tIba batAte haiN| parantu jisa prakAra khuzAmada karane devatAko mAnakara vA kisI mantra bAdIkI khuzAmada aura gir3agir3Ana se saMsArakA koI kArya siddha nahIM karake siddha nahIM kiye haiM, kintu apane buddhibalase Aga hotA, jo kucha hotA hai vaha vastu svabhAvAnusAra puruSArtha pAnI Adi vastuoMke svabhAvako pahacAnakara hI sampanna karaneme hI hotA hai, usI prakAra asmika unnati bhI mahaz2a kiye haiN| khuzAmadoM aura prArthanAse nahIM ho sakatA hai, kinta yaha saba puruSArthakA hI .na hai / akarmaNyako himmata ke mAtha kApAyoMke kama karanese hI hotI hai| yadi gir3agir3Ane aura kisI devI-devatA yA Izvara ke Age hama khetamaM anAja paidA karanA cAheM to ni hAtha pasArakara bhIkha mAMganese kucha nahIM milatA hai / ataH jotanA bonA yAdi kheta ke sabahI puruSArtha karane par3eMge, jena-dharmakI sabase pahalI zikSA yahI hai ki aAkha kholo, ghara baiThe kinI adRSTa zaktikI khuzAmada karate rahanase manuSya banI, buddhise kAma lo, vastusvabhAvako khojI, to anAja paidA nahIM hojaaygaa| yahI hAla Atmonnati usahIke anusAra calo, svAvalambI banI, aura pUrI kA hai, usameM bhI jo kucha hogA apane hI puruSArthase hogaa| himmata ke sAtha puruSArtha karane meM lago, na kimIma kucha hAM, aAtmonnati kA utsAha hRdayameM lAne ke vAste mAMgoM, na Daro, sabake sAtha mila jula kara raho, yahI una mahAna puruSoMkI bar3AI z2arUra gAnI cAhie, tumhArA manuSyatva hai, yahI tumhArA gRhastha jIvana haiN| jinhoMne mahAn dharya aura sAhasa ke sAtha apanI viSayaisahI prakAra Atmika unnati ke vAste bhI AtmAke asalI kapAyoM para vijaya pAkara apanI prAtmAko zuddha kiyA svabhAvako jAno, usameM jo vikAra rahA hai usako hai-saccidAnanda pada prApta kara liyA hai-athavA jo isa pahacAno aura vaha jisa taraha bhI dUra ho sakatA ho uma hI prakArakI mahAn sAdhanAmoM meM lage hue haiN| unake koziza meM laga jaao| krodha, mAna, mAyA, lobha Adika mahAna kRtyoMko yAda kara karake hamako bhI aisI mahA kapAyoMke vaza meM ho jAnase aura indriyoM ke viSayoMkI sAdhanAzrIka karane kA hausalA, utsAha, tathA sAhasa
Page #339
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta [ phAlguNa, vIra-nirvANa saM0 2465 ho sakatA hai| AkrAnta, viSaya-kaSAyoMse vyApta aura viveka-balase jainadharmake tIrthakara puruSArtha pUrvaka mahatI sAdha- vihIna hotA hai, taba vaha isI taraha bhaTakA karatA hai nAoM ke dvArA paramAtma-padako prApta karake saMsArake bhole aura isI taraha usakA patana huA karatA hai| vivekake logoMko pukAra-pukAra kara kahate haiM ki kisIke bharose prabhAvameM vaha puruSArthako nahIM apanAtA, svAvalambI mata raho, na hama tumhArA kucha kara sakate haiM na koI bananA nahIM cAhatA, icchAoMkA damana, viSaya-kaSAyoM duusre| tumhArA bhalA burA to jo kucha hogA vaha saba tumhAre para vijaya tathA bhaya para kAbU nahIM kara sakatA, aura hI kiye hogA, hausalA karo, himmata bAMdhoM aura viSaya isaliye akarmaNya tathA parAvalambI hA dara-darakI kaSAyoMko kama karane meM laga jAo, na jaldI karo na ThokareM khAtA phiratA hai, duHkha uThAtA hai aura use ghabarAo, dhairya ke sAtha puruSArtha karate rahanese saba kucha kabhI zAnti nahIM milatI / vivekako khokara hI bhAratahojAyagA, magara hogA saba tumhAre hI kiyese / isa kAraNa vAsiyoMkI yaha saba durAvasthA huI hai aura ve patita tathA eka mAtra apane puruSArtha para hI bharosA rakkho aura DaTe parAdhIna bane haiM ! athavA yoM kahiye ki avivekake raho-kAraja avazya siddha hogA, puruSArtha hI loka-para- sAmrAjyameM hI dhUrta cAlAkoMkI bana AI hai aura tathA paramArtha donoMkI siddhi kA mala-mantra hai. unhoMne aneka astitva-vihIna jhUThe devI-devatAoMkI vastu svabhAvake anusAra kAma karanese kArya avazya siddha sRSTi, taraha-taraha ke banAvaTI mantroM-yantroMkI yojanA aura hotA hai, buddhibalase kAma lekara vastu svabhAvako jAnanA una sabameM tathA purAtanase cale Aye devI-devatAoM aura tadanusAra kAma karanA hI puruSakA kartavya hai; mUr3ha evaM samIcIna mantroMmeM vicitra-vicitra zaktiyoMkI mati honese sabahI kAma bigar3ate haiM, pazutA AtI hai kalpanA karake usake dvArA apane kutsita svArthakI aura pazuke samAna khaMTese ba~dhanekI aura dUsaroMkA siddhikI hai aura kapAyoMkI puSTi kI hai-isa taraha svayaM gulAma bananekI naubata pAtI hai / yahI jaina-dharmakI patita hote hue deza tathA samAjakA bhI patanake gaDDhe svAvalambiI zikSA hai| meM DhakelA hai ! janatAke avivekakA durupayoga karane vAle aise dhUrta tathA cAlAka loga prAyaH sabhI samayoM aura sabhI dezoMmeM hote rahe haiM aura unhoMne mAnava-samAjako khUba hAni pahu~cAI hai| jaba-jaba janatAmeM aviveka bar3hatA hai taba-taba aise dhUrtIkA prAbalya hotA hai aura jaba aviveka ghaTatA jAtA hai taba aise logoMkI isa lekha meM lekhaka mahodayane anekAneka adRSTa sattA bhI svataH uThanI jAtI hai| ataH janatAmeM vivekazaktiyoM-devIdevatAoMkI nirAdhAra kalpanA, unakI ke jAgrata karanekI khAsa jarUrata hai; jo use jAgrata niSphala ArAdhanA, mantroMkI viDambanA aura una sabase karate haiM ve hI mAnava-samAjake sacce hitaiSI aura paramahone vAlI manuSyatva tathA dezakI hAnikA jo citra upakArI haiN| khIMcA hai, vaha prAyaH bar3A hI sundara, hRdayadrAvaka aura lekha ke mAtra itane Azaya athavA abhiprAyase hI zikSAprada hai| isameM sandeha nahIM ki jaba manuSya mithyA- maiM sahamata hUM, zeSake sAtha merI sahamati nahIM hai| tvake vazIbhUta, bhayase pIr3ita, nAnA prakArakI icchAoMse -sampAdaka sampAdakIya noTa
Page #340
--------------------------------------------------------------------------
________________ - F HESH mUlAcAra saMgraha grantha hai| (le0-zrI paM0 paramAnanda jaina zAstrI) jaina-samAjameM 'mUlAcAra' grantha zrAcArya kundakunda- vaha abhI taka mere dekhanemeM nahIM aaii| inake sivAya, " ke granthoM ke samAna hI zrAdaraNIya hai / isameM do hindI bhASAkI TIkAe~ bhI upalabdha haiM / ina saba AcArAMga-kathita yatidharmakA-muniyoM ke prAcAra-vicAra- TIkAtroMke kAraNa jainasamAjameM isa graMthake paThana-pAThanakA kA-acchA varNana hai / sAtha hI, anya bhI kucha zrAva- khUba pracAra hai| mUlAcArake racayitA zrI vaTTakera kahe zyaka viSayoMkA samAveza kiyA gayA hai / graMthakI gAthA- jAte haiN| parantu ve kauna hai, kaba hue hai, kisake ziSya the saMkhyA 1243 hai aura vaha nimnalikhita bAraha adhi- aura unakA kyA vizeSa paricaya hai ? ityAdi bAtokA kAroMmeM vibhAjita hai hameM kucha bhI patA nahIM hai| kucha logoMkI dRSTimeM zrAcArya 1 mUlaguNa, 2 bRhatpatyAkhyAna saMstara saMmtava, kundakunda hI 'mUlAcAra' ke kartA haiM-graMthakI kucha 3 saMkSepapratyAkhyAna, 4 samAcAra, 5 paMcAcAra, 6 piNDa- pratiyoM meM kundakundakA nAma bhI sAtha meM darja hai| zuddhi, 7 paDAvazyaka, 8 dvAdazAnuprekSA, 6 anagAra- graMthama kandakandAcAryake graMthoMkI bahutasI gAthAko bhAvanA, 10 samayamAra, 11 zIlaguNa, 12 paryAmi / devakara pahale merA yaha khayAla ho gayA thA ki hama isa grantha para eka TIkA to bArahavIM zatAbdI ke ) mUlAcArake kartA kundakunda hI hone cAhiye, aura usI zrAcArya vasunandIkI banAI huI 'pAcAgvRtti' nAmakI ko maiMne 'anekAnta' kI tIsarI kiraNameM prakAzita apane milatI hai, jo mANikacandra granthamAlA meM prakAzina bhI eka legya dvArA prakaTa kiyA thaa| parantu aba malAnArakA ho cukI hai; aura dUsarI 'mUlAcArapradIpikA' nAmakI digambara aura zvetAmbara donoM zrAAnAyake granthoM ke sAtha saMskRta TIkA sakalakIrti prAcArya kRta bhI upalabdha hai tulanAtmaka dRTise adhyayana karane para natIjA kucha dUmarA jo parvaTIkAse kaImau varSa bAdakI banI huI hai| parantu hI nikalA / aura umase yaha nizcaya ho gayA ki isake
Page #341
--------------------------------------------------------------------------
________________ 320 anekAnta [phAlguna, vIra-nirvANa 02465 kartA prAcArya kundakunda nahIM hai aura na isakI racanA kucha pAThabheda yA parivartanAdike sAtha saMgraha pAyA jAtA eka granthake rUpameM huI hai| kintu yaha bhinna bhinna 12 hai usakA paricaya nIce diyA jAtA hai / UparakI saba prakaraNoMkA eka saMgraha graMtha hai, jinameMse ekakA dUsare paristhiti aura nIce diye hue paricaya parase vidvAn prakaraNake sAtha koI ghaniSTa sambandha mAlUma nahIM hotA- pAThakoMko yaha bhale prakAra mAlUma ho sakegA ki mUlAcAra arthAt eka prakaraNake kathanakA silasilA dUsarake sAtha koI svatantra graMtha na hokara eka saMgraha graMtha hai| isI ThIka nahIM baiThatA / granthake zurUmeM graMthake nAmAdiko liye vijJApanAke lie isa lekhakA sArA prayatna hai:hue koI pratijJA-vAkya bhI nahIM aura na granthake prakaraNoM isa graMthake 'paryApti'nAmaka antima adhikArameM gatiathavA adhikAroMkA hI koI nirdeza hai-pratyeka prakaraNa AgatikA kucha varNana 'sArasamaya' nAmaka graMthase lekara apane apane maMgalAcaraNa tathA kathanakI pratijJAko liye rakkhA gayA hai; jaisA ki usakI gAthA naM. 1184 ke hue hai / isase yaha grantha jude jude bAraha prakaraNoMkA nimna pUrvArdhase prakaTa haieka saMgraha graMtha jAna par3atA hai / 12vA~ 'paryApti' nAmakA "evaM tu sArasamae bhariNadA du gadIgadI mae kiMci / " adhikAra to zrAcArazAstrake sAtha koI khAsa sambandha isa gAthAkI vyAkhyA karate hue zrIvasunandI bhI nahIM rakhatA, aura isa liye vaha ina prakaraNoMkI zrAcAryane likhA hainirmANa-vibhinnatA aura saMgrahatvako aura bhI adhikatAke "evaM tu anena prakAreNa 'sArasamaye' vyAkhyAmAtha sUcita karatA hai / parantu yaha nahIM kahA jA sakatA prajJaptyA siddhAnte tasmAdvA bhaNite gatyAgatI gatizca ki ina saba prakaraNoMkA nirmANa kimI eka vidvAnke bhaNitA Agatizca bhaNitA mayA kiMcit stokruupenn| dvArA huzrA hai / hA~, itanA ho sakatA hai ki kisI eka sArasamayAduddhRtya gatyAgatisvarUpaM stokaM mayA vidvAna ke dvArA inakA saMgraha tathA inameM saMzodhana-pari- prtipaaditmityrthH|" vardhanAdi hokara 'malAcAra' nAma diyA gayA ho / kucha isI saMskRta TIkAkA aAzraya lekara bha.pA-TIkAkAra bhI ho. graMtha meM prAyaH prAcIna zrAcAryoM ke vAkyoMkA hI paM0 jayacandanIne bhI likhA hai ki-"isa prakAra vyAkhyA maMkalana kiyA gayA hai aura vaha saMkalana zivArya viracita prApti nAmake siddhAnta graMtha meMse lekara maiMne kucha gati'bhagavatI zrArAdhanA' ke bAdakA jAna par3atA hai; kyoMki prAgatikA svarUpa kahA / " samaya kI sabase adhika gAthAgrIko mUlAcArameM apa. prAcArya vasunandIne 'sArasamaya'kA artha jo vyAkhyAnAyA gayA hai| prajati nAmakA siddhAnta graMtha kiyA hai vaha kisa zrAdhAra __ zrIkundakundAcArya ke graMthoMse jina gAthAnoM tathA para kiyA hai, yaha kucha mAlUma nahIM hotA / mUla graMthake mAdhA-yAkyoMkA isa graMthama saMgraha kiyA gayA hai usakA usa ullekha parase to graMthakA nAma 'sAragamaya' hI jAna kucha digdarzana, maiM apane pichale lekhameM-kyA kundakunda par3atA hai, jo koI prAcIna graMtha honA cAhiye / hI mUlAcArake kartA haiM !' ima zIrSaka ke nIce-karA zvetAmbara samAja meM 'bhagavatI sUtra' ko vyAkhyAprajJapti nakA I / kundakunda ke graMthoMse bhinna jina dUsare graMthoM nAmakA pA~cavAM aMga mAnA jAtA hai / usakA avalokana athavA dUsare prAcArya vAkyoMkA isameM jyoMkA tyoM tathA karanese mAlUma huA ki usameM saMkSiptarUpase gati AgatikA
Page #342
--------------------------------------------------------------------------
________________ ' varSa 2 kiraNa 5 mUlAcAra saMgraha graMtha hai * kucha varNana z2arUra hai; parantu vaha mUlAcArake varNanase bhinna isa parase yaha anumAna hotA hai ki yA to prAcArya jAna par3atA hai / ho sakatA hai ki vyAkhyAprajJapti nAmakA amRtacandra ke sAmane mUlAcArakA ukta prakaraNa thA aura koI dUsarA hI graMtha digambara sampradAyameM usa samaya maujUda yA ukta prakaraNA ke racayitAke sAmane tattvArthasAra maujUda ho aura usa parase ukta kathanako jyoM kA tyoM dekhakara thA-ekane dutarekI kRtiko apane graMthameM anuvAdita ho 'sArasamaya' kA dUsarA nAma vyAkhyAprajJapti likha diyA kiyA hai / saMbhava hai 'sArasamaya' kA abhiprAya tatvArthamAraho athavA sArasamayakA dUsarA nAma hI vyAkhyAprajJapti ho / se hI ho, aura yaha bhI saMbhava hai ki 'sArasamaya' nAmakA kucha bhI ho, mUla graMthake devaM binA nizcitarUpase kucha koI dUsarA hI prAcIna graMtha ho aura usI parase donoM graMthabhI nahIM kahA jA sakatA / aise graMthakI talAza honI kArAMne use apane apane graMthameM apanAyA ho| ye saba caahiye| bAteM vidvAnAMke liye vicAra kiye jAne ke yogya haiN| yahAM para maiM itanA aura bhI prakaTa kara denA cAhatA mUlAcAra ke paTAvazyaka adhikAra meM, chahoM zrAvahU~ ki mUlAcArakA ukta gati zrAgati-viSayaka kathana zyakoMkI niyuktiyoMkA varNana hai / zvetAmbara sampradAyama amRtacandra zrAcArya ke 'tattvArthasAra' meM arthataH jyoMkA kucha granthoM para jo niyuktiyA~ pAI jAtI hai ve yadyapi tyoM pAyA jAtA hai, sirpha mUlAcArakI 1162 aura bhadrabAhu svAmIkI banAI huI kahI jAtI haiM aura prAcIna 1184 naM 0 kI do gAthAoMkA kathana nahIM milatA, jo bhI jAna par3atI haiM parantu unakA saMkalana zvetAmbarAcArya pratijJA-vAkya aura upasaMhArakI sUcaka haiM aura saMgrahakartA- devarddhigaNike samaya meM huaA hai, jo vIra nirvANa saMvat ke dvArA svayaM racI gaI jAna par3atI haiM / tulanAke liye, 680 (vi0 saM0 510) kahA jAtA hai / ina niyuktinamUneke taura para, mUlAcArakI do gAthAe~ tattvArthasArake graMthoM meM zrAvazyaka niyukti nAmakA bhI grantha hai / imako padyoM sahita nIce uddhRta kI jAtI haiM dekhane aura mUnAcAra ke sAtha tulanA karane para mAlama tiehaM khala kAyANaM taheva vigalidiyANa savvesi / huyA ki kitanI ko gAthAe~ jo zrAvazyaka niyukti meM aviruddhaM saMkamaNaM mANusatiriesu bhavesu // milatI hai va mUlAcArake ukta adhikArameM bhI jyAMkI -mUlAcAra, 1164 tyoM athavA kucha pATabheda yA thor3ase zabda-parivartana ke trayANAM khalu kAyAnA vikalAtmanAmasaMjinAm / sAtha pAI jAtI hai / namUne ke taura para mUlAcAra zrIra mAnavAnAM tirazcAM vA'viruddhaM saMkramo mithaH // zrAvazyaka-niyunikI aimI kucha gAthAe~. isa prakAra ' -tattvArthasAra, 2-154 savve vi teukAyA sance taha vAukAiyA jIvA / rAgaddIsakasAye iMdiyANi ya paMca ya / Na lahaMti mANusattaM NiyamA du aNaMtarabhavehi // parIsaha ubasagge pAsayaMto gamo'rihA // -mUlAcAra, 1165 -mUlA0, 504 sarvepi taijasA jIvAH sarve cAnilakAyikAH / rAgaddIsakasAe iMdiprANi apaMca vi| manujeSu na jAyante dhruvaM janmanyantare / parIsaha uvasAMga nAsayaMto namo'rihA // -tattvArthasAra, 2-157 -zrAva0ni0,618
Page #343
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta [pAlguna, bIra-nirvANa saM02465 dIhakAlamayaM jaMtU usado aTTakammahi / uttarArdhase nahIM milatA; syoMki vaha zrIkundakundake side dhace vidhatte ya siddhattamuvagacchai / niyamasArakI 128 naMbarakI gAthAkA pUrvArdha hai aura vahIM -mUlA0, 507 se uThAkara rakkhA gayA jAna par3atA hai| mUlAcArakI dIhakAlarayaM jaMtU kmmNsesiymtttthaa| 525, 526 naM vAlI donoM gAthAe~ niyamasArameM kramazaH siMpracaMtaMti siddhassa siddhattamuvajAyai / naM. 127 va 126 para pAI jAtI hai; parantu 526vIM -zrAva0ni0,653 gAthAkA uttarArdha nahIM milatA, vaha niyamasArakI 128vIM bArasaMgaM jiNakkhAdaM sajjhAyaM kathitaM budhaiM / gAthAkA pUrvArdha hai aura vahIM se uThAkara rakhA gayA uvadesai samjhAyaM teNuvajhAo uccadi // jAna par3atA hai| mUlA0,511 inake sivAya, Avazyaka-niyukti aura mUlAcArake bArasaMgo jiNakkhAo sajjhAo kahioM buhe hiN| paDAvazyaka-adhikArako aura bhI bahutasI gAthAe~ paraspara taM uvaisati jamhA uvajhAyA teNa vuccaMti // milatI julatI haiM, jinake nambagekI sUcanA paM0 sukhalAla -grAva ni0 667 jIne apanI 'sAmAyika pratikramaNa- rahasya' nAmaka nibbANasAdhae joge sadA juMjaMti saadhvo| pustaka meM kI hai / niyukti-sahita 'zrAvazyaka' granthakA samA te svvsaadhvo|| uttarArdha vIrasevAmandirameM na honeke kAraNa mujhe unakI -mUlA0, 512 jA~cakA avasara nahIM mila sakA / ataH pAThakoMkI nivvANasAhae joe jamhA sAhaMti saahunno| jAnakArI aAdike liye ve gAthA-nambara kramazaH ukta samA ya savvabhagsu tamhA te bhAvasAhuNo / pustaka parase nIce diye jAte haiM : -zrAva0ni0, 1002 mUlAcArakI gAthAe~-naM0 505, 524, 538, sAmAiyaNijjuttI vocchAmi jadhAkamaM smaasnn| 510, 560, 561, 563, 564, 565, 566, 567, AyariyaparaMparae jahAgadaM ANupubIe // 568, 566, 576, 577, 578, 562, 563, 564, -mUlA0, 517 565, 566, 567, 536, 540, 541, 544, 546, sAmAiyanijjuttiM vucchaM uvaesiyaM gurujaNeNaM / 546, 550, 551, 552, 553, 555, 556, 557, AyariyaparaMparAeNa AgayaM ANupuvIe // 558, 556, 566, 600, 601, 603, 604, 605, -zrAva ni0,87 606, 607, 608, 610, 612, 613, 614, 615, imI prakAra mUnAcArakI 125,514,525, 526, 617, 621, 626, 632, 633, 640, 641, 642, 530, 531 naMbarakI gAthAe~ Avazyaka niyukti meM 643, 645, 648, 656, 668, 666, 671, 674, kramazaH naM0666, 626, 767, 768, 766,801 para 675, 676, 677 / kucha pAThabheda yA thor3ese zabda-parivartana ke sAtha upalabdha Avazyakaniyukti kI gAthAe~-naM. 621, (146 hotI haiM / parantu mUlAcArakI 526 naM0 kI gAthAkA bhASya), (160 bhASya),654, 1066, 1076,1077, uttarArdha zrAvazyaka-niyuktikI 768 naMbarakI gAthAke 1066, 1063, 1064, 1065, 1066, 1067,
Page #344
--------------------------------------------------------------------------
________________ barSa 2 kiraNa 5 ] 1102, 1103, 1217, 1105, 1107 1161, 1106, 1163, 1168, (logassa 1, 7 ), 1058 1057, 165, 167, 166, 201, 202, 1056, 1060, 1062,1061, 1063, 1064, 1065, 1066, 1200, 1201, 1202, 1207, 1208, 1206, 1210, 1211, 1212, 1225, 1233, 1247, 1231, 1232, 1250,1243, 1244,(263 bhApya), 1515, ( 248 bhAgya), ( 246 bhASya ), 250, 251, 1586, 1447, 1358, 1546, 1547, 1541, 1476, 1468, 1460, 146.2 / isI taraha mUlAcAra ke piNDazuddhi adhikArameM udgama utpAdanAdi doSoMke nAma prakaTa karane vAlI tathA anya bhI kucha gAthAe~ aisI pAI jAtI haiM jo 'piNDaniryukti' meM kucha pAThabheda athavA thor3e zabda parivartana ke sAtha upalabdha hotI haiM / yathA:dhAdI dUdaNimittaM AjIve vaNivage ya tegicche / kodhI mANI mAyI lobhI ya havaMti dasa ede // putrI pacchA saMthudi vijjAmaMte ya cuNNajoge y| uppAdaNA ya doso solasamo mUlakamme // mUlAcAra saMgraha graMtha hai mUlA0 445, 446 dhAIdUyaNimitte AjIvavaNImage tigiMcchA ya / kohe mANe mAyA lobhe ya havaMti dasa ee // puci pacchA saMthava vijjAmaMte ya cunna joge ya / uppAyaNAidosA solasame mRlakamme ya // - 00408, 406 wis uvasagge ti rikkhayA baMbhaceragutIsu / pANidayA tabaheuM sarIrabo rAdvAe // piMDe uggamauppAyarosaNA joyalA pamANaM ca / iMgAladhUmakAraNa aTThavihA piNDaNijjutI / / - piM0 ni0 666, 1 ke uvasagge tirakhaNe bNbhcrguttiio| pANidayA tavaheU sarIraparihAravocchedo || uggamauppAdaNae saNaM ca saMjoyaNaM pamANaM ca / iMgAladhUmakAraNa aTTahA piNDasu du / / 323 mUlAcArakI gAthAe~ naM0422, 423, 487, 350, 476, 462, piNDaniryukti kI kramazaH gAthAca naM0 62, 63, 107, 662, 662, 530, ke sAtha milatI-julatI haiM--thor3e se sAdhAraNa parivartana athavA pAThabhedako liye hue haiN| mUlAcArakI nimnalikhita gAthAe~ ve haiM jo bhagavatI zrArAdhanA meM jyoMkI tyoM usI rUpameM upalabdha hotI haiM: 56, 116, 163, 164, 237, 236, 245, 246, 266, 277, 265, 266, 266, 300, 302, 307, 308, 314, 315, 326, 327, 328, 326, 332, 333, 334, 336, 337, 338, 340, 341, 342, 343, 346, 353, 353, 358, 365, 366, 372, 373, 374, 375, 376, 377, 378, 376, 380, 385, 386, 387, 388, 361, 362, 366, 400, 401, 662, 702, 600, 607, 608, 640, 666, 1030 / bhagavatI zrArAdhanAmeM ina gAthAoM ke naM0 kramazaH isa prakAra hai : : 547, 1666, 411, 412, 1825, 1835, 1847, 1848, 260, 34, 1185, 1186, 117, 118, 1161, 1162, 1163, 1164, 116.5, 1200, 1201, 1202, 1203, 1148, 1188, 1186, 1205, 1206, 1207, 1210, 1211, 770, 1213, 208, 213, 214, 236, 114, 115, - mUlA0 480, 421 118, 116, 120, 121, 122, 123, 124, 125,
Page #345
--------------------------------------------------------------------------
________________ -324 anekAnta: [phAlguna, vIra-nirvANa saM02465 2. 126, 128,126, 130, 131, 305, 306, 1703, 325, 330, 352, 370, 371, 384, 364, 365, 1712, 1713, 1715, 1670, 770, 286, 80, 367, 366,618, 670, naM0 kI gAthAe~ bhI bhagavatI 70, 104,562 / aArAdhanAmeM kramazaH 682, 410, 1166, 1167, bhagavatI zrArAdhanAkI kitanIhI gAthAe~ aisI bhI haiM 1166, 1204, 215, 116, 117, 127, 1184, jo thor3ese pAThabheda athavA kucha zabda parivartanake sAtha 1702, 1704, 1711, 561, 107 naMbaroM para choTe mUlAcArameM uThAkara rakkhI gaI jAna par3atI haiN| unameMse moTe parivartanoMke sAtha pAI jAtI haiN| namUneke taura para tIna gAthAe~ nIce dI jAtI haiM: isa saba tulanA aura graMthake prakaraNoM athavA adhiAcelakudasiyasejjAhararAyapiMDakiriyamme / kAroMkI ukta sthiti parase mujhe to yahI mAlUma hotA hai jeTThapaDikamaNe vi ya mAsaM pajjosavaNakappo // ki mUlAcAra eka saMgraha graMtha hai aura usakA yaha saMgrahatva -bhaga0 prA0 421 athavA saMkalana adhika prAcIna nahIM hai| kyoMki TIkAacelakudesiyasejjAhararAyapiNDakiriyammaM / kAra basunandIse pUrvake prAcIna sAhityameM usakA koI badajeTTapaDikamaNe mAse pjjosvnnkppo|| ullekha abhI taka dekhane tathA sunane meM nahIM AyA / -mUlA0606 ho sakatA hai ki vasunandIse kucha samaya pahaleke vaTTakera eyaggeNa maNaM rubhijaNa dhammaM caubvihaM jhaadi| nAmaka kisI aprasiddha muni yA zrAcAryane graMthake prakaANApAya vivAgaM vicayaM saMThANavicayaM ca // raNoMkI alaga alaga racanA kI ho aura unake yakAyaka -bhaga0 prA0, 1708 dehAvasAnake kAraNa ve prakaraNa prakAzameM na zrAsake hoMeggeNa maNaM raMbhiUNa dhammaM caunvihaM jhaahi| kucha arse taka yoM hI par3e rahe hoM / bAdako vasunandI prANApAyavivAyaM vicao saMThANavicayaM ca // prAcArya ne unakA patA pAkara unheM ekatra saMkalita karake -mUlA0, 368 'mUlAcAra' nAma de diyA ho aura apanI TIkA likhakara aha tiriyauDDhaloe vicaNAdi sapajjae ssNtthaanne| unakA pracAra kiyA ho / kucha bhI ho, isa viSayameM etthe ya aNugadAo aNupehAzro vi vicaNAdi / vizeSa anusaMdhAnakI z2arUrata hai / vidvAnoMko isakI -bhaga0 zrA0, 1714 asaliyata khoja nikAlane aura graMthakAra tathA graMthake uDDhamaha tiriyaloe vicaNAdi sapajjae ssNtthaanne| racanA-samaya para yatheSTa prakAza DAlaneke liye pUrA prayatna ettheva aNugadAbho bhaNupekkhAo ya vicnnaadi|| karanA cAhiye / isake liye merA vidvAnoMse sAnurodha --mUlA0, 402 nivedana hai / isI prakAra mUlAcArakI 118, 160, 316, 318, vIrasevAmandira, sarasAvA, tA08-1-1hare
Page #346
--------------------------------------------------------------------------
________________ 'aalaa' skaar| (21) muni zrI vidyAvijayajI: (24) zrI sAhu zreyAMsaprasAdajI, najIbAbAdaH___"'anekAnta' kA punaH prakAzana bhI utanI hI anekAnta'kA aMka prApta hunaa| pAThyasAmagrI yogyatA aura upayogitAke sAtha nikalatA hai jaise aura saMkalana bahuta sundara hai| Apake saMcAlanameM ki pahale nikalatA thA / sArI jaina samAjameM 'anekAnta' kA itanA upayogI aura vidvatA pUrNa yaha eka hI mAsika patrikA hai jo vidvad yogya prakAzana honA nizcaya hI thA / niHsandeha yaha patra khurAka detI hai| pratyeka lekha khAsI khojapUrvaka aura samAjake lie Adara aura mananakI vastu bnegaa"| vidvatA pUrNa nikalatA hai|" (25) zrI0 ratanalAlajI saMghavI, nyAyatIrtha-vizArada (22) muni zrI nyAyavijayajI dehalI abhyApaka jaina philAsophI jaina gurukula,choTI sAdar3I___" anekAnta' apane bhUtapUrva gauravake sAtha "lekha sAmagrI aura geTa-apa Adi pAntarika nikalatA hai| apanA gaurava aura pratiSThA rakha sakane meM aura bAhya donoM dRSTise 'anekAnta' vartamAnameM jainasamartha ho yahI hamArI zubhecchA hai|" samAjakA sarvazreSTha aura sundara patra hai / gaveSaNA pUrNa gaMbhIra saMpAdakIya lekha patrakI AtmA haiN| (23) zrI brahmacArI zItalaprasAdajI: AzA hai ki Apake tatvAvadhAnameM patra nirantara __"isa paramopayogI saiddhAntika patrakA punaH prakA - unnati karatA huA jainasAhitya aura jainaitihAsakI zana abhinandanIya hai| donoM hI aMka par3hane yogya cirasthAyI mahatvapUrNa sevA karatA rhegaa|" lekhoMse bhUSita haiN| lekhakoMne sarva hI lekha bar3e parizramase likhe haiN| yaha patra jinadharmakI prabhAvanAkA (26) zrI. pro0 hIrAlAlajI ema.e., ela.ela.bI. va jinazAsanakI mahimA jagatameM pragaTa karanekA amarAvatI :sAdhana hai| jisa DhaMgase ye aMka pragaTa hue haiM usI 'anekAnta' ke navIna do aMka dekhakara atyanta taraha yadi bhAgeke aMka pragaTa hoM va unameM pakSapAta- Ananda huA / jaina patra patrikAoM meM jisa kamIko kI va asabhya bhASAkI durgandha na ho to yaha patra pratyeka sAhityika anubhava kara rahA thA, usakI galAbake pupake samAna sarvako zrAdaraNIya hogaa| solahoM zrAnA pUrti isa patra ke dvArA hogI aimI shraa| prakAzaka lAlAjIko koTizaH dhanyavAda hai jo hai| yaha aura bhI bar3I prasannatAkI bAta hai ki yAva isake kharca ke ghATevA bhAra svIkAra karate haiN| sUrajabhAnajI vakIla jaise kuzala, anubhavI mahA mUlya 2 // ) vArSika hai| hara eka svAdhyAya premI- rathiyoMko Apane punaH sAhitya-sevAmeM khIMcA hai| ko avazya prAhaka hojAnA cAhiye, jisase prakAzaka- maiM isa patrikAko ciraMjIvI dekhanekA abhilApI ko ghATA na sahanA pdd'e|"
Page #347
--------------------------------------------------------------------------
________________ 326 anekAnta (27) zrI. paM0 pannAlAlajI sAhityAcArya, sAgara :" 'anekAnta' kA navavarSAGka prApta huA / lalaI huI khoMse use par3hA-khUba par3hA / sabhI lekha sArabhUta haiM / prasannatAkI bAta hai ki aMkakA kalevara vyartha ke bakabAdase barjita hai / Apane sampAdakakA bhAra lekara jaina samAja para jo anagraha kiyA hai usakI maiM stuti karatA huuN| aura yaha bhI likhatA hU~ ki Apa samAja ke paMDitoMko jo bahuta kucha likha sakate haiM, para upekSAmeM nimagna haiM, kucha likhavAnekA prayatna kareMge / " (28) zrI. paM0 baMzIdharajI vyAkaraNAcArya, bInAH "merI utkaTa abhilASA hai ki maiM 'anekAnta' kA isI rUpameM satat darzana karatA jAUM aura isa mahatvapUrNa patrakI kitanI hI sevA karake apane ko dhanya samajhaM / " "kAnta" apane nAma ke anurUpa jaina siddhAntakA prakAzaka ho aura yadi maiM Age na baDhaM uu to bhI isake jariye anekAntavAdI jainiyoM kA vyAvahArika jIvana na kevala samunnata ho balki AdarzatAkA namUnA ho / isa ke viSayameM yaha merI Antarika bhAvanA hai| isakA bhaviSya sundara hai aisA merA dRDha vizvAsa hai / " [phAlguna, vIra nirmANa saM0 2465 samAjonnatikI sAdhana sAmagrIko lekara udita huI hai vaha avazya hI isake ujvala bhaviSyakI sUcaka hai| hamArA dRDha vizvAsa hai ki 'anekAnta'dI vividha razmiyAM avazya hI mithyAbhiSikta AtmAoM ke hRtpaTalAMkita mithyAtamako pUrvavat zrapasArita karanemeM samartha hoNgii| hama 'anekAnta' kA hRdaya abhinandana karate haiM aura bhAvanA bhAte haiN| 'anekAnta' apanI anekAntamayanIti se anekAna kA prabala pracAra karane meM hamArA sahAyaka hogA" / "Tha varSakI lambI pratIkSA ke bAda 'anekAnta' sUrya ke darzana pAkara hRtpadma vikasita huA / varSakI prathama kiraNa hI jisa prakArakI aitihAsika aura (30)zrI.kalyANa kumArajI jaina 'zazi' rAmapurasTeTa "hamArI samAjameM yahI eka aisA patra hai ji himmata ke sAtha jainetaroMke hAthameM diyA jA saka hai / patrameM samasta sAmagrI nAmakI apekSA kama dRSTikoNase dI gaI hai / saMkalana abhUtapUrva chapAI, saphAI, DhaMga ityAdi saba geTa apa uttama anekAnta pratyeka dRSTise sarvAGga sundara hai / " (31) prophesara Ara. DI. laDDa uu, ema. e., parazurA bhAu kAlija pUnA : -- "By this elegant literary magazine you have really done great service to Jainisma. It fills a longfelt lacuna in field of Indology, and I trust that (26) zrI paM0 govindarAya jaina zAstrI, nyAyatIrtha it will redound to the study of Jain culture. My heartfelt congratulations koDaramA :to you on the pious and genuine zeal you have shown in rejuvenating a worthy journal though after a long interval"
Page #348
--------------------------------------------------------------------------
Page #349
--------------------------------------------------------------------------
________________ rAyacandrajainazAstramAlAkA mahattvapUrNa nayA prakAzana zrImad rAjacandra gujarAtake suprasiddha tattvajJAnI zatAvadhAnI kavi rAyacandra joke gujarAtI granthakA hindIanuvAda . anuvAdakartA-paM0 jagadIzacandra zAstrI ema0 e0 prastAvanA aura saMsmaraNalekhaka-vizvavandha mahAtmA gA~dhI eka hajAra pRSThoMke bar3e sAijake bar3hiyA~ jilda baMdhe hue granthakartAke pA~ca citroM sahita granthakA mUlya sirpha 6) jo ki lAgatamAtra hai / DAkakharca 10) mahAtmAjIne apanI AtmakathAmeM likhA hai " mere jIvanapara mukhyatAse kavi rAyacandrabhAIkI chApa par3I hai| TAlsTAya aura raskinakI apekSA bhI rAyacandrabhAIne mujhapara gaharA prabhAva DAlA hai|" rAyacandra jI eka adbhuta mahApuruSa hue haiN| ve apane samayake mahAn tatvavettA aura vicAraka the| jainasampradAyameM janma lekara bhI unhoMne tamAma dharmokA gaharAIse manana kiyA thA aura unake sArabhUta tattvoMpara apane vicAra banAye the| unakI smaraNazakti gajaba kI thii| kisI bhI granthako eka bAra par3hakara ve hRdayastha kara lete the| zatAvadhAnI to ve the hI, arthAt sau bAtoMmeM eka sAtha upayoga lagA sakate the| isa granthameM unake mokSamAlA, bhAvanAbodha, Atmasiddhi Adi choTe moTe granthoMkA saMgraha to hai hI, sabase mahattvakI cIja hai unake 874 patra, jo unhoMne samaya samayapara apane paricita mumukSujanoMko likhe the aura unakI DAyarI, jo ye niyamita rUpase likhA karate the aura mahAtmA gAndhIjIkA AphrikAse kiyA huA patravyavahAra bhI, isameM hai| jinAgamameM jo AtmajJAnakI parAkASThA hai usakA sundara vivecana isameM hai| adhyAtmake viSayakA to yaha gvajAnA hI hai| unakI rAyacandrajIkI kavitAyeM bhI arthasahita dI hai| matalaba yaha ki rAya candra jIse saMbaMdha rakhanevAlI koI bhI cIja chUTI nahIM hai| gujarAtImeM isa granthake abataka sAta eDIzana ho cuke haiN| hindImeM yaha pahalI bAra hI mahAtmA gA~dhIjIke Agrahase prakAzita ho rahA hai / granthAraMbhameM vistRta viSaya-sUcI aura zrImad rAjacandrakI jIvanI hai / granthAntameM granthArgata viSayoMko spaSTa karanevAle chaha mahatvapUrNa maulika pariziSTa haiM, jo mUla graMthameM nahIM hai / pratyeka vicArazIla aura tattvapremIko isa granthakA svAdhyAya karanA cAhie / lAbhakI bAta jo bhAI zrImada rAjavandra kI do pratiyA~ eka sAtha ma~gAya~ge, unheM samApyatattvArthAdhigamamUtra bhASATIkA 3) kA graMtha bheMTa diyA jAyagA / para unheM do pratiyoMkA dAma 12) aura posTeja rajisTrI pakiMga / / ) aise kula 12) pezagI bhejanA hoNge| vI0 pI0 na kiyA jAyagA / graMtha relvepArsalasa bhaMja jAya~ga / bhADA unheM hI denA hogaa| yaha riyAyata do pratiyA~ maiMgAnevAloMko hai| eka prati ma~gAnevAlaki lie nhiiN|
Page #350
--------------------------------------------------------------------------
________________ (2) 1 upadezachAyA aura Atmasiddhi-zrImadrAjacandraviracita gujarAto graMthakA hindIanuvAda paM0 jagadIzacandrajI zAstrI ema0 e0 ne kiyA hai| upadezachAyAmeM mukhya carcA AtmArthake saMbaMdha hai, aneka sthaloMpara to yaha carcA bahuta hI mArmika aura hRdayasparzI hai / isameM kevalajJAnIkA svaupayoga, zuSka jJAniyoMkA abhimAna, jJAna kise kahate haiM ! kalyANakA mArga eka hai, nirdhana kauna ? AtmArtha hI saccA naya hai, Adi gahana viSayoMkA sundara varNana hai| __AtmasiddhimeM zrImadrAyacandra kI amara racanA hai / yaha graMtha logoMkA itanA pasaMda AyA ki isake aMgrejI marAThI anuvAda ho gaye haiN| isameM AtmA hai, vaha nitya hai, vaha kartA hai ghaha bhoktA hai, mokSapada hai, aura mokSakA upAya hai, ina chaha padoMko 142 padyoMmeM yuktipUrvaka siddha kiyA gayA hai| Upara gujarAtI kavitA hai, nIce usakA vistRta hindI-artha hai / isa graMthakA viSaya bahuta hI jaTila aura gahana hai, kintu lekhana-zailIkI saralatA tathA rocakatAke kAraNa sAdhAraNa par3he likhe logoMke liye bhI bodhagamya aura upayogI ho gayA hai| prAraMbhameM granthakartAkA sundara citra aura saMkSipta carita bhI hai / pRSThasaMkhyA 104, mUlya sirpha // ) hai / 2 puSpamAlA mokSamAlA aura bhAvanAbodha-zrImadrAjacandrakRta gujarAtI pranthakA hindIanuvAda paM0 jagadIzacandrajI zAstrI ema0 e0 ne kiyA hai / puSpamAlAmeM sabhI avasthAvAloMke lie nitya manana karane yogya japamAlAkI taraha 108 dAne ( vacana ) gUMthe haiM / mokSamAlAkI racanA rAyacandrajIne 16 varSakI umrameM kI thI, yaha pAThya-pustaka bar3I upayogI sadaiva manana karane yogya hai, isame jaina-mArgako yathArtha rItise samajhAyA hai| jinokta-mArgase kucha bhI nyUnAdhika nahIM likhA hai| bItarAga-mArgameM AbAla vRddhakI ruci ho, aura usakA svarUpa samajheM, isI uddezase zrImadne isakI racanA kI thii| isameM sarvamAnya dharma, mAnavadeha, saddeva, saddharma, sadgurutattva, uttama gRhastha, jinezvarabhakti, vAstavika mahattA, satya, satsaMga, vinayase tattvakI siddhi, sAmAyika vicAra, sukhake viSayameM vicAra, bAhubala, sudarzana, kapilamuni, anupama kSamA, tattvAvabodha, samAjakI AvazyakatA, Adi ekase eka bar3hakara 108 pATha haiN| gujarAtIkI hindI artha sahita aneka sundara kavitAyeM haiN| isa prathako syAdvAda-tattva-bodharUpI vRkSakA bIja hI smjhiye| bhAvanAbodhameM vairAgya mukhya viSaya hai, kisa taraha kaSAya-mala dUra ho, isameM usIke upAya batAye haiM / isameM anitya, azaraNa, atyatva, azuci, Azrava, saMvara, nirjara Adi bAraha bhAvanAoM ke svarUpako, bhikhArIkA kheda, namirAjarSi, bharatezvara, sanatkumAra, AdikI kathAyeM dekara bar3I uttama rItise viSayako samajhAyA hai| prAraMbhameM zrImad rAyacandrajIkA citra aura saMkSipta caritra bhI hai / bhASA bahuta hI sarala hai / pRSThasaMkhyA 130, mUlya sirpha 1) hai| ye donoM graMtha zrImad rAjacandrameMse judA nikAle gaye haiN|
Page #351
--------------------------------------------------------------------------
________________ ( 3 ) paramAtmaprakAza aura yogasAra [jaina rahasyavAdI aura adhyAtmavettA zrIyogIndudevakRta apabhraMza dohe, unakI saMskRtachAyA, zrIbrahmadevasUrikRta saMskRtaTIkA, sva0 paM0 daulatarAmajIkRta bhASA TIkA, pro0 upAdhyAyakI 92 pRSThakI aMgrejI bhUmikA, usakA hindIsAra, vibhinna pAThabheda, anukramaNikAyeM, aura hindI anuvAdasahita ' yogasAra ' ] sampAdaka aura saMzodhaka- paM. AdinAtha neminAtha upAdhyAya, em. e. arddhamAgadhI prophesara rAjArAma kaoNleja, kolhApura / paramAtmaprakAza apabhraMza bhASA - sAhityakA sabase prAcIna aura amUlya ratna hai, Adhunika hindI, marAThI, gujarAtI Adi bhASAyeM isI apabhraMzase utpanna huIM haiM, ataH bhASAzAstra ke jijJAsuoMke lie yaha bar3e kAmakI vastu hai / bhASA-sAhityake nAmI vidvAn pro0 upAdhyAyajIne aneka prAcIna pratiyoMke AdhArase isakA saMzodhana saMpAdana karake sonemeM sugaMdhI kahAvata caritArtha kI hai / pahale saMskaraNase yaha saMskaraNa bahuta vistRta aura zuddha hai / isakI bhUmikA to eka naI vastu hai-jJAnakI khAna hai / isameM paramAtmaprakAzakA viSaya, bhASA, vyAkaraNa, granthakArakA carita, samaya-nirNaya aura unakI racanAoMkA paricaya, TIkAkAra aura unakA paricaya, bar3I chAna-bIna se kiyA gayA hai / aMgrejI bhUmikAkA hindIsAra paM0 kailAzacandrajI zAstrIne likhA hai / grantha meM yogIndudevane tatkAlIna janasAdhAraNakI bhASAmeM bar3I hI sarala kintu prabhAvo - tpAdaka zailImeM paramAtmAke svarUpakA vyAkhyAna kiyA hai| isameM bahirAtmA, antarAtmA, paramAmAkA lakSaNa, paramAtmA ke rUpa jAnanekI rIti, zuddhAtmAkA mukhya lakSaNa, zuddhAtmA ke dhyAnase saMsAra - bhramaNakA rukanA, paramAtmaprakAzakA phala Adi saikar3oM jJAtavya viSayoMkA varNana hai / samAdhi-mArgakA apUrva grantha hai / isakI hindaTikA bhI bar3I sarala aura vistRta hai / mAmUlI par3hA likhA bhI AsAnI se samajha sakatA hai / aisI uttama paddhatise sampAdita grantha Apane abhItaka na dekhA hogA / grantharAja svadezI kAgajapara bar3I sundaratA aura zuddhatAse chapAyA gayA hai / Upara kapar3e kI sundara maz2abUta jilda ba~dhI huI haiM / pRSThasaMkhyA 550, mUlya kevala 4 || ) hai / yogasAra - yaha zrIyogIndudevakI amara racanA hai, isameM mUla apabhraMza dohe, saMskRtachAyA, pAThAntara aura hindITIkA hai / 108 dohoMke choTese graMthameM AdhyAtmika gUr3havAda ke tatvoMkA bar3A hI sundara vivecana hai / yaha grantha sAkSAt mokSakA sopAna hai| isakA sampAdana aura saMzodhana prophesara e0 ena0 upAdhyAyane kiyA hai| paM0 jagadIzacandrajI zAstrI ema0 e0 ne sarala hindITIkA likhI hai| bahuta acche moTe kAgajapara sundaratApUrvaka chapA hai 1 pRSThasaMkhyA 28, mUlya sirpha / ) paramAtmaprakAzake aMtameM yaha grantha hai / usImeMse judA nikAlA hai /
Page #352
--------------------------------------------------------------------------
________________ YOGINDU, HIS PARAMATMAPRAKASA AND OTHER __WORKS arthAt yogIndudeva aura unakI racanAyeM prophesara e0 ena0 upAdhyAyakA bar3I gaveSaNAse likhA huA mahattvapUrNa aitihAsika . aMgrejI graMtha hai / pRSThasaMkhyA 108. mUlya 1) hai / yaha paramAtmaprakAzake prAraMbhameM haiM, usImeMse judA nikAlA gayA hai| pravacanasAra-[zrImat kundakundAcAryakRta prAkRta mUla gAthAyeM, zrIamRtacandrAcArya aura zrIjayasenAcAryakRta saMskRtaTIkAdvaya, pAMDe hemarAjajIkRta hindITIkA, prophesara upAdhyAyakRta aMgrejI anuvAda, 125 pRSThoMkI ati vistRta aMgrejI bhUmikA, vibhinna pATha-bhedoMkI aura granthakI anukramaNikA Adi alaMkAroM sahita saMpAdita / ] sampAdaka-paM0 AdinAtha neminAtha upAdhyAya ema0 e0, prophesara rAjArAma kaoNleja, kolhApura yaha adhyAtmazAstrake pradhAna AcAryapravara zrIkundakundakA grantha hai, kevala itanA hI AtmajJAnake icchuka mumukSu pAThakoMko AkarSita karaneke lie kAphI hai / yaha jainAgamakA sAra hai / isameM jJAnAdhikAra, jJeyatattvAdhikAra, aura cAritrAdhikAra aise tIna bar3e bar3e adhikAra haiM / isameM jJAnako pradhAna karake zuddha dravyArthikanayakA kathana hai, arthAt aura saba viSayoMko gauNa karake pradhAnataH AtmAkA hI vizeSa varNana hai / isa granthakA eka saMskaraNa pahale nikala cukA hai| isa naye saMskaraNako prophesara upAdhyAyajIne bahutasI purAnI sAmagrIke AdhArase saMzodhita kiyA hai, aura usameM zrIkundakundAcAryakA jIvanacarita, samaya, unakI anya racanAoM, TIkAoM, bhASA, dArzanikatA Adipara gaharA vivecana kiyA hai| isakI aMgrejI bhUmikA bhASA-zAstra aura darzanazAstraka vidyArthiyoMke lie to jJAnakI khAna hai, aura dhairyayukta parizrama aura gaharI khojakA eka namUnA hai / isa bhUmikApara bambaI vizvavidyAlayane 250 ) puraskAra diyA hai, aura ise apane bI0 e0 ke pAThayakramameM rakhA hai| isa granthakI chapAI svadezI kAgajapara nirNayasAgara presameM bahuta hI sundara huI hai / pRSThasaMkhyA 600, Upara kapar3ekI majabUta aura sundara jilda baMdhI hai / mUlya sirpha 5) hai / syAdvAdamaJjarI-kalikAlasarvajJa zrIhemacandrAcAryakRta anyayogavyavacchedadvAtriMzikAkI zrImalliSeNamUrikRta vistRta saMskRtaTIkA syAdvAdamaJjarIke nAmase prasiddha hai / isI TIkAkA paM0 jagadIzacandrajI zAstrI, ema0 e0 kRta sarala aura vistRta hindIanuvAda hai / mallipeNasUrine isa pranthameM nyAya, vaizeSika, mImAMsA, vedAnta, sAMkhya, bauddha, aura cArvAka nAmake chaha darzanoMke mukhya mukhya siddhAntoMkA atyanta sarala, spaSTa aura mArmika bhASAmeM pratipAdanapUrvaka khaNDana karake sampUrNa darzanoMkA samanvaya karanevAle syAdvAda-darzanakA praur3ha yuktiyoMdvArA maNDana kiyA hai / darzanazAstra ke anya graMthoMkI apekSA isa graMthakI yaha eka asAdhAraNa vizeSatA hai ki isameM darzanazAstrake kaThinase kaThina viSayoMkA bhI atyanta sarala,. manoraMjaka aura prasAda guNase yukta bhASAmeM pratipAdana kiyA hai / isa graMthake saMpAdana aura anuvAdakI jitanI prazaMsA kI jAya utanI thor3I hai / anuvAdaka mahodayane syAdvAdamaMjarImeM
Page #353
--------------------------------------------------------------------------
________________ Aye hue viSayoMkA vargIkaraNa karaneke sAtha kaThina viSayoMko, vAdI prativAdIke rUpameM zaMkA samAdhAna upasthita karake, pratyeka zlokake antameM usakA bhAvArtha dekara samajhAyA hai, aura isa taraha graMthako saMskRta aura hindIkI aneka TIkA-TippaNiyoMse samalaMkRta banAyA hai / sampAdaka mahodayane jaina, bauddha, nyAya-vaizeSika, sAMkhya-yoga, mImAMsA, vedAnta, cArvAka aura vividha pariziSTa nAmake ATha pariziSToMdvArA isa graMthako aura bhI adhika mahattvapUrNa banA diyA hai| ina pariziSToMmeM chaha darzanoMke mUla siddhAtoMkA naye dRSTikoNase vivecana kiyA gayA hai, aura sAtha hI inameM darzanazAstrake vidyArthiyoMke liye paryApta sAmagrI upasthita kI gaI hai| isa graMthake AraMbhameM graMtha aura graMthakArakA paricaya dete hue, ' syAdvAdakA jainadarzanameM sthAna ' yaha zIrSaka dekara, syAdvAdakA tulanAtmaka dRSTise vivecana kiyA gayA hai| syAdvAdamaMjarIke atirikta isa saMskaraNameM hemacandrAcAryakI ayogavyavacchedadvAtriMzikA bhI hindIanuvAda sahita dI gaI hai / isa graMthake prAkkathana-lekhaka hindUvizvavidyAlayake darzanAdhyApaka zrImAn paM0 bhisvanalAlajI Atreya, ema0 90, DI0 liTa haiN| antameM ATha pariziSTa, tathA teraha anukramaNikAyeM haiN| yaha graMtha hindUyUnivarsiTI kAzIke ema0 e0 ke korsameM, aura kalakattA yUnivarsiTIke nyAyamadhyamAke korsameM niyata hai| kapar3ekI sundara jilda ba~dhI huI hai / pRSThasaMkhyA 536 hai, mUlya bhI sirpha 4 // ) hai| sabhASyatattvArthAdhigamasUtra arthAt arhatsavacanasaMgraha-mokSazAstra-tattvArtha mUtrakA saMskRtabhASya aura usakI prAmANika bhaassaattiikaa| zrIumAsvAtikRta mUla sUtra svopajJabhASya, (saMskRtaTIkA) aura vidyAvAridhi paM0 khUbacandrajI siddhAntazAstrIkRta bhASATIkA sahita / jainiyoMkA yaha paramAnanIya grantha hai, isameM jainadharmake sampUrNa siddhAnta AcAryavaryane bar3e lAghavase saMgraha kiye haiM / siddhAntarUpI sAgarako mathake gAgara (ghar3e ) meM bhara denekA kArya apUrva kuzalatAse kiyA hai| aisA koI tattva nahIM, jisakA nirUpaNa isameM na ho| isa granthako jainasAhityakA jIvAtmA kahanA caahie| gahanase gahana viSayakA pratipAdana spaSTatAse isake sUtroMmeM svAmIjIne kiyA hai| isa graMthapara aneka AcAryAne aneka bhASya-saMskRtaTIkAyeM racI hai / pracalita hindImeM koI vizada aura sarala TIkA nahIM thI, jisameM tattvoMkA varNana spaSTatAke sAtha Adhunika zailIse ho / isI kamIkI pUrtike liye yaha TIkA chapAI gaI haiN| vidyArthiyoMko, vidvAnoMko, aura mumukSuoMko isakA adhyayana, paThana-pAThana, svAdhyAya karake lAbha uThAnA cAhie / yaha grantha kalakattA yUnivarsiTIke nyAyamadhyamAke korsameM hai| prandhAraMbhameM vistRta viSayamUcI hai, jise graMthakA sAra hI smjhiye| isameM digambara zvetAmbara sUtroMkA bhedapradarzaka koSTaka aura varNAnusArI mUtrAMkI mUcI bhI hai, jisase bar3I saralatA aura subhItese patA laga jAtA hai ki kauna viSaya aura sUtra kaunase pRSThameM hai / graMtharAja svadezI kAgajapara bar3I zuddhatA aura sundaratA pUrvaka chapA hai / Upara kapar3ekI mundara jilda baMdhI huI hai / itanI saba vizeSatAyeM hote hue bhI bar3e AkArake 476+24500 pRSThoMke graMthakA mUlya lAgatamAtra
Page #354
--------------------------------------------------------------------------
________________ sirpha tIna rupayA hai, jo graMthako dekhate hue kucha nahIM hai / mUlya isI liye kama rakhA hai, jisase sarvasAdhAraNa subhItese kharIda skeN| . puruSArthasiddhayupAya-zrIamRtacandrasvAmIviracita mUla zloka aura paM0 nAthUrAmajI premIkRta sAnvaya sarala bhASATIkA sahita / isameM AcArasambandhI bar3e bar3e gUr3ha rahasyoMkA varNana hai| ahiMsA tattva aura usakA svarUpa jitanI spaSTatA aura sundaratAse isa prathameM varNita haiM, utanA aura kahIM nahIM hai / tIna bAra chapakara bika cukA hai, isa kAraNa cauthI bAra chapAyA gayA hai| nyochAvara sajildakI 11) pazAstikAya-zrIkandakandAcAryakRta mUla gAthAyeM, tathA zrIamRtacandrasUrikRta tattvadIpikA, zrIjayasenAcAryakRta tAtparyavRtti ye do saMskRta TIkAyeM, aura paM0 pannAlAlajI bAkalIbAlakRta anvaya artha bhAvArtha sahita bhASATIkA / isakI bhASATIkA svargIya pAMDe hemarAjajIkI bhASA-TIkAke anusAra navIna sarala bhASAmeM parivartita kI gaI hai / isameM jIva, ajIva, dharma, adharma aura AkAza ina pA~coM dravyoMkA uttama rItise varNana hai| tathA kAla dravyakA bhI saMkSepameM varNana kiyA gayA hai / bambaIyUnivarsiTIke bI0 e0 ke korsameM hai / dUsarI bAra chapI hai / mUlya saljidakA 2) / jJAnArNava-zrIzubhacandrAcAryakRta mUla zloka aura sva0 paM0 jayacandajIkI purAnI bhASAvacanikAke AdhArase paM0 pannAlAlajI bAkalIvAlakRta hindI bhASATIkA shit| yogazAstra saMbaMdhI yaha apUrva graMtha hai| isameM dhyAnakA varNana bahuta hI uttamatAse kiyA hai. prakaraNavaza brahmacaryavratakA varNana bhI vistRta hai| tIsarI bAra chapA hai / prAraMbhameM graMthakartAkA zikSAprada aitihAsika jIvanacarita hai / upadezaprada bar3A sundara graMtha hai / mUlya sajildakA 4 ) saptabhaMgItaraMgiNI-zrImadvimaladAsakRta mUla aura paM0 ThAkuraprasAdajI zarmAkRta bhApATIkA / yaha nyAyakA apUrva grantha hai| isameM graMthakarttAne syAdasti, syAnnAsti, Adi saptabhaMgAnayakA vivecana navyanyAyakI rItise kiyA hai / syAdvAda kyA hai, yaha jAnaneke liye yaha graMtha avazya par3hanA cAhiye / dUsarI bAra sundaratApUrvaka chapI hai / nyo0 1) bRhadravyasaMgraha-zrInemicandrAcAryakRta mUla gAthAyeM, zrIbrahmadevasUrikRta saMskRtaTIkA aura paM. javAharalAlajI zAstrIkRta bhASATIkA sahita / isameM jIva, ajIva, Adi chaha dravyoMkA svarUpa ati spaSTa rItise dikhAyA hai| dUsarI bAra chapI hai / kapar3ekI sundara jilda ba~dhI hai / mUlya 2 / ) gommaTasAra karmakANDa-zrInemicandrasiddhAntacakravartIkRta mUla gAthAyeM aura paM0 manoharalAlajI zAstrIkRta saMskRtachAyA tathA bhASATIkA sahita / isameM jainatatvoMkA svarUpa kahate hue jIva tathA karmakA svarUpa itane vistArase kiyA gayA hai, jisakI vacanadvArA prazaMsA nahIM ho sakatI hai / dekhanese hI mAlUma ho sakatA hai| jo kucha saMsArakA jhagar3A hai, vaha inhIM donoM ( jIva karma ) ke sabandhase hai, ina donoMkA svarUpa dikhAneke liye yaha graMtha-ratna apUrva sUryake samAna hai / dUsarI bAra paM0 khUbacandrajI siddhAntazAstrIdvArA saMzodhita ho karake chapA hai / mUlya sajildakA 21)
Page #355
--------------------------------------------------------------------------
________________ ( 7 ) gommaTasAra jIvakANDa - zrInemicandrAcAryakRta mUla gAthAyeM aura paM0 khUbacandrajI siddhAntazAstrIkRta saMskRtachAyA tathA bAlabodhinI bhASATIkA sahita / isameM guNasthAnoMkA varNana, jIvasamAsa, paryApti, prANa, saMjJA, mArgaNA, upayoga, antarbhAva, AlApa Adi aneka adhikAra haiM / sUkSma tatvoMkA vivecana karanevAlA yaha apUrva graMtha hai / dUsarI bAra saMzodhita hokara chapA hai / mUlya sajildakA 2 || ) labdhisAra - ( kSapaNAsAra garbhita ) zrInemicandrA cAryakRta mUla gAthAyeM, aura sva0 paM0 manoharalAlajI zAstrIkRta saMskRtachAyA aura hindI bhASATIkA sahita yaha graMtha gommaTasArakA pariziSTa hai / isameM mokSake mUlakAraNa samyaktvake prApta hone meM sahAyaka kSayopazama, vizuddhi, dezanA, prAyogya, karaNa ina pA~ca labdhiyoMkA varNana hai / mUlya sajildA 1 // ) dravyAnuyogatarkaNA aura samayasAra - ye do graMtha aprApya haiM / samayasAra to punaH susampAdita hoke chapegA / gujarAtI graMtha zrImadrAjacandra-AM pustakamA zrImadrAjacandranI hayAtImAM te ozrIne jude jude prasaMga mumukSubhAIo, sajjanoM ane munizrIo vagaire taraphadhI bhinna bhinna viSayoM pratye puLelA savAlonA jabAbanA patronA saMgraha, tathA bAlyAvasthAmAM racelA bhAvanAbodha, mokSamAlA, Atmasiddhi graMthoMno saMgraha che, zrImadanI soLA varSa pahelAnI vayathI dehotsarga paryantanA vicAronA A bhavya graMthamAM saMgraha che, jainatattvajJAnako mahAna graMtha che, jainatatvajJAnano uMDo abhyAsa samajavA mATe A graMtha khAsa upayogI che, bIjI AvRtti saMzodhanapUrvaka bahAra pADI che. ane tenI aMdara zrImadUnA apragaTa lakhANe paNa dAkhala karavAmAM AgyA che. graMthAraMbhamAM mahAtmA gAMdhIjIe lakhelI mahattvapUrNa prastAvanA che / A pustaka sArAmAM sArA kAgaLa Upara suprasiddha nirNayasAgara presanI andara khAsa taiyAra karAvelA devanAgarImAM upAnyuM che. sundara bAIMDiMgathI suzobhita hai. dareka granthabhaNDAra, lAIbrerImA rAkhavA yogya che, temaja sAdhu, sAdhvI, zrAvaka, zrAvikAone khAsa vA~cavA lAyaka ane manana karavA yogya A mahAna grantha che, raoNyala cAra pejI sAijanA 825 pRSThavAlA daLadAra pranthanA mUlya phakta 5 pA~ca rupayA, lAgatamAtra thI ardhA rAkhelA hai / 5 citra che / bhAvanAbodha 1- A graMthanA karttA ukta mahApuruSa che, vairAgya e A graMthano mukhya viSaya che, pAtratA pAmavAnuM ane kaSAyamala dUra karavAnuM A graMthamAM uttama sAdhana che, AtmagaveSIone A graMtha AnaMdollAsa ApanAra che, A graMthanI paNa A trIjI AvRtti che, A bane graMthoM khAsa karIne prabhAvanA karavA sArU ane pAThazAlA, jJAnazAlA, temaja skUlomA vidyArthiyo vidyAbhyAsa ane prabhAvanA karavAmATe ati uttama grantha che, ane tethI sarva koI lAbha laI sake, te mATe gujarAtI bhASAmA ane bAlabodha TAIpamA chapAveluM che / mUlya sajildanu phakta cAra AnA / riporTa- pa. pra. maM. nI. saM. 1973 thI. saM. 1990 sunInAM riporTa ane mahAtmA gAMdhIne lakheTI zrImad rAjacandra graMthanI gujarAtI aura hindI prastAvanA maphata maza je bhAIo ne joiye, te maMgAvI lezo /
Page #356
--------------------------------------------------------------------------
________________ nivedana svargavAsI tattvajJAnI zatAvadhAnI kavivara zrIrAyacandrajIne zrIkundakundAcArya, zrIumAsvAti ( mI ) munIzvara, zrIsamantabhadrAcArya, zrInemicandrAcArya, zrIakalaGkasvAmI, zrIzubhacandrAcArya, zrIamRtacandrasUri, zrIharibhadrasUri, zrIhemacandrAcArya, zrIyazovijaya Adi mahAn AcAryoMke race hue atizaya upayogI aura alabhya jainatattva-granthoMkA sarvasAdhAraNameM sulabha mUlyameM pracAra karaneke liye zrIparamazrutaprabhAvakamaMDalakI sthApanA kI thI, jisake dvArA ukta kavirAjake smaraNArtha zrIrAyacandrajainazAstramAlA 30 varSAMse nikala rahI hai / isa graMthamAlAmeM aise aneka prAcIna jaina-graMtha rASTrabhASA hindI TIkAsahita prakaTa huye haiM, jo tattvajJAnAbhilASI bhavyajIvoMko AnaMdita kara rahe haiN| ubhaya pakSake mahAtmAodvArA praNIta sarvasAdhAraNopayogI uttamottama pranthoMke abhiprAya vijJa pAThakoMko vidita hoM, isake liye isa zAstramAlAkI yojanA kI gaI hai| isIliye AtmakalyANake icchuka bhavya jIvoMse nivedana hai ki isa pavitra zAstramAlAke granthoMke grAhaka banakara ve apanI cala lakSmIko acala kareM, aura tattvajJAnapUrNa jainasiddhAnta-granthoMke paThanapAThana dvArA pracAra kara hamArI isa paramArtha-yojanAke parizramako saphala kareM / pratyeka mandira, sarasvatIbhaNDAra, sabhA aura pAThazAlAoMmeM inakA saMgraha avazya kareM / jainadharma aura jainatattvajJAnake prasArase bar3hakara dUsarA aura koI puNyakArya prabhAvanAkA nahIM ho sakatA, isalie adhikase adhika dravyase sahAyatA kara pAThaka bhI isa mahatkAryameM hamArA hAtha baTAveM / pAThakagaNa jitane adhika grantha kharIdakara hamArI sahAyatA kareMge, utane hI adhika grantha prakAzita hoNge| isa zAstramAlAkI prazaMsA muniyoM, vidvAnoM tathA patrasaMpAdakoMne tathA pAzcAtya videzI vidvAnoMne muktakaMThase kI hai / yaha saMsthA kisI svArtha-sAdhana liye nahIM hai, kevala paropakArake vAste hai / jo dravya AtA hai, vaha isI zAstramAlAmeM uttamottama granthoMke uddhArake kAmameM lagA diyA jAtA hai / hamAre sabhI grantha bar3I zuddhatA aura sundaratApUrvaka apane viSayake vidvAnoMdvArA hindI TIkA karavAke acche kAgajapara chapAye gaye haiM / mUlya bhI apekSAkRta kama arthAt lAgatake lagabhaga rakhA jAtA hai / uttamatAkA yahI sabase bar3A pramANa hai ki kaI granthoMke tIna tIna cAra cAra saMskaraNa ho gaye haiM / bhaviSya meM zrIumAsvAmI, zrIbhaTTAkalaMkadeva, svAmI samantabhadra, zrIsiddhasenadivAkarake graMtha nikleNge| kaI graMthoMkA uttamatApUrvaka sampAdana ho rahA hai| noTa-rAyacandajainazAstramAlAke grantha ikaDe ma~gAnevAloMko aura pracAra karanevAloMko bahuta kiphAyatase bheje jAte haiM / isake lie ve hamase patravyavahAra kreN| sahAyatA bhejane aura graMthoMke milanekA patA nivedaka-oN0 vyavasthApakazrIparamazrutaprabhAvakamaMDala (zrIrAyacandrajainazAstramAlA ) khArAkuvA, jauharIbAjAra, bambaI naM0 2 nyU bhArata priMTiMga presa, 6 keLevADI, giragAMva, muMbaI naM. 4.
Page #357
--------------------------------------------------------------------------
________________ vIra putro ! vIra-jayanti A rahI hai| kAra-kANIkA pracAra karo thor3e kharce meM bhArI prbhaavnaa| do paise 50 kitAva kA 1) kartavya komudI 1 // ) 4 kitAba kA 6) 1 jaina darzana jainadharma, : jaina dharma kyA hai ? puNya prabhAva 1) 5 kitAba kA 3) / 3 ahiMmA, 4 jaina darzana, 5 zIla kA 16 kdd'aa| paikiMga posTez2a jimme kharIdadAra tIna paise 30 kitAba kA 1) kuna pustakoM kA pUga meTa5) kA hai parantu 1 jaina siddhAMta, 2 jaina dharma kA middhAMtika jayantI taka 3 // ) 0 manIArDara me Ane para ghara mvarUpa, 3 muktikA svarUpa, 4 Ina dhamakI vRviyAM baiThe pahuMcA deNge| 5 matya jJAnakI kujI. 6 bhAratakA bhAvI gaTIya 1735 papThakI 31 pastakaM 30) kI 2) meM dharma, jaina dharma kI vizeSatA, 8 dharma gnna pAne yogya kIna ?, 6 bhagavAna mahAvIra kA upadeza va ___ zAMtisudhA, jambumbAmI caritra, prArthanA-saMgraha, mndesh| zrAtma jAgRni bhAvanA, dharma kA DaMkA, hitopadeza, vidyArthI yuvaka bhAvanA, pappa prabhAva, mUlyavAna ma.nI. Der3ha AnA 15 kitAba kA 1) jaina stuti saMgraha, syAvAda kI mArthakatA, dharma ratna 1 myAdvAda kI mArthakatA. 2 zrAvikA dhama, pAne yogya kauna ?, jaina dharmakA siddhAMtika svarUpa, 3 vyApAra zikSA, 4 vidyArthI prArthanA, 5 bhAvanA jaina darzana, jaina siddhAMta, ahimA, mukti kA svarUpa, maMgraha, 6 vidyAthI yuvaka bhAvanA, 7 zAna muvA zIla kA 16 kar3A. bhAvanA maMgraha, zrAviyA dhama, (zAMti prakAza mamakina chappanI upadeza ranna kopa jainadharmakI vizeSatAe~, ani vidvAnoM kI mammakA saMgraha) tiyAM, jainadharma kI vRviyAM, bhAratakA bhAvI gaTa do AnA 12 kitAva kA 1) dharma, satya jJAna kI kajI jaina dharma kI vyApakatA. 1 dharma kA DaMkA, 2 hitopadeza ratnAvalI / jaina darzana jaina dharma, hama jaina kaise huye ?, vyApAra sAr3he tIna Ane 6 kitAva kA 1) zikSA, zrAmahita saMgraha, kalyANa mAmigrI, maphalatA jaina stuni maMpraha, vidhavA manI kA cAritra, ke siddhAMta / 3 maphalatA ke 365 middhAMta / ___eka seTa kA gyarcA // ), ji meM kharIdadAra, pAMca jambusvAmI kA caritra / -) 4 kitAba kA 11) seTa eka mAtha maMgavAnaM para grcA maaph'| patA-motIlAla rAMkA, jaina pustaka prakAzaka Aphima byAvara (gajapatAnA)
Page #358
--------------------------------------------------------------------------
________________ Regd. No. L. 4328 anukaraNIya jina mAlAgekI progma 101 maMsthAko anakAnna' bhaMTamvarUpa bhijavAyA jA rahA hai, una dAtAroM aura saMsthAoMkI mRcI tImarI aura cauthI kiraNama madhanyavAda prakAzita ho cukI hai / ima mAhameM lA vaMzIdhara mIgamala jaina dehalIne vivAhopalakSama aura zrImatI sunaharIdevI zAhadarAne apane pati mbargIya lAlA zyomiharAyajIkI smRtima anya manthAko bhaMjate hue anekAnna' ke liye bhI 6-60 vAna svarUpa bhijavAnekI kRpA kI hai| kinnu hama apana niyamAnusAra anekAntakaM liye dAna nahIM lete| ataH una mapayoMse 6 sthAnAma anakAna prathama kiraNa bhinayAnA prArambha kara diyA hai| ukta dAnAroMke alAvA bATa AnandakumArajI nyU dahanI aura bAda mahAvIraprasAdajI bI maradhanAna ekanAka saMsthA ko bhijavAne ke liye 20 aura vA0 mukhapAlacandajI jaina nya dehalIne 2 // ) bhijavA hai / ana' u dAtAroMkI bhogma nimna saMsthAoMko anekAnna prathama kiraName maMTa-mvarUpa eka varSakaM liye jArI kara diyA gayA hai| AzA hai anya majana bhI anukaraNa karake anekAntake pracArame sahAyaka hoNge| --vyavasthApaka zrImatI sunaharIdevI dharmapannI mba0 lAlA . vaMzIdhara mArImalajI jaina, dehalIkI zyomiharAya jaina raIsa zAhadaga ( dehalI) Ara meMkI bhorasa--- 106 gavarnamaiNTa kAleja. lAyalapura 17 bhUpendra kAlaja, paTiyAlA sTaMTa / 102 maMtrI, mAravAr3I lAyoga, zAhaga (dehalI) 108 di jaina mandira. zikArapura (bulannazahara) 146 ema. ela. DI. kAleja librija ahamadAbAda 104 banArasIdAma kAleja lAyanerI, ambAlA kNtt| lAAnandakumAra jaina,nya dahalIkI ogme--- // 109 vIpramAda pablika lAyanaMga. majImaNDIbA0 mahAvIraprasAda jaina, bI.pa. magadhanA phigaMjapara kaiNTa / (meraTha) kI ora se-- bAmukhamAlacandanI jaina,tyadehalIkI Agme--- 105 saiNTa cArlasa hAIskUla maradhanA (meraTha) 10 jaina skUla bAjAra hAmAnavAma, mahAranapura nemacanda jaina bAMDIDaraka prabandhase 'porasa' mApha inDiyA kanaoNTa sakama nyU TehalIma chpaa|
Page #359
--------------------------------------------------------------------------
________________ trws hai varSa, kiraNa vIra ni:ma: 35 vArSika mUlya ) Ram le anaka - 4mimA - MH mampAdaka macAyakajugalakizora mukhtAra tanamumbagaya jaina 'adhiSThAnA bAramevA matira magmAvA (mahAgnapura): kanaoNTa marakama po bana. mudraka aura prakAzaka ayAdhyApamA moyanIya / nya dehalI /
Page #360
--------------------------------------------------------------------------
________________ bande vAram [la. zrI. 'bhagavata' jaina] [3] puNya-divasa hai Aja, vIra-prabhune avatAra liyA thA ! vaha vibhati ! jinakA darzana hai sabako maMgala-kArI ! dakhI-vizvakaM sAtha eka garutara-upakAra kiyA thA..! jinakI zAnti-makhAkatisaM tara jAtaM pApAcArI !! kaThina kArya tatva-lokahitako-svIkAra kiyA thA ! nAma-mAtra jinakA avyartha kahalAtA saMkaTa-hArI ! maMtra-ahiyAkA jagatIko karuNAdhAra diyA thA !! abhaya-lokakA vAsI banatA vIra-nAma-vyApArI!! hai jinaka naMtatva-kAlakI abataka hama para chAyA ! vaMdanIya vaha akhila vizvake, mAyA-moha vijetA ! 'hama unakaM' yaha kahane bharakA gaurava hamane pAyA !! sarva zakti-zAlI paramezvara ! jagaka anupama netA !' yadi hama unake patha para calate to miTa jAtI mAyA ! sImA-hIna-jJAnakaM bala para haiM aNu-aNukaM cattA ! rahatA nahIM kabhI bhI yaha mana sukhake hita lalacAyA !! gAte jinakI satata mahatA muni sara-gaNa-adhinaMtA !! hRdaya ! unhIM ke cintanameM aba bhakti-yukta hokara rama! badala vAsanA-parNa vizvakA yaha mithyA kAryakrama !! tabhI. vaMdanA vanhi svataH hI, ho jAyegA upazama ! ataH prema kahI nira.tara saba-kara bandai bArama !! viSaya-sacI * .. . A 5. mamantabhadra-pravacana 2. antaradvIpana manadhya-mampAdakIya 3. gajA haramugyagaya- [a0pra0 goyalIya 4. matsaMga ( kavitA ) -[ ajAna 5. paropakAra ( kavitA )-[ zrI. kavigna giradhara zarmA 6. prAcArya hemacandra- zrI ratanalAla maMcayI nyAyatIrtha vizArada 7. zikSAkA mahatva - [ zrI. paramAnaMda zAmbI ... 8. bhagavAna mahAvIra ( kavitA ) [ le. zrI. yAnaMda jaina 6. nAganya ( kahAnI )-[le. zrI bhagavat jaina ... 10. mubhApita [le. svargIya paM0 bhadhara dAma ... 11. unmatta maMmAra ke kAle kAranAme - paM. nAthagama DAMgarIya 12. dakSiNa tIrtha kSetra-[ zrI. paM. nAthagamI premI 13. kathA kahAnI [ayodhyApramAda goyalIya ... 14. bhAgya aura puruSArtha zrI. bA. sUrajabhAnajI vakIla 15. mAnava-mana ( kavitA ) -[ zrI. nAthagama DogarIya 56. jainadharma aura anekAna-mAhityaratna paM. darabAgelAla nyAyatIrtha.. 17. tarugA-gIta / kavitA ) [ zrI. bhagavana jaina 18. bhagavanI aArAdhanA aura zivakoTi | le. paM. paramAnanda zAstrI 16. pathika (kahAnI:--li. zrI nandrapramAda jaina bI. e. mmmmmmmmmmmm 335 343 347 348 351 357 356 37. 371
Page #361
--------------------------------------------------------------------------
Page #362
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta zrI jaina nayA mandira dehalI isa mandirakI nirmANa kalA dekhate hI banatI hai| samavazaraNa meM saMgamaramara kI vedI meM pacakArIkA kAma bilkula anUThA aura abhUtapUrva hai| kaI aMzoM meM tAjamahala se bhI adhika bArIka aura anupama kAma isa vedImeM huA ( pR0 334) ( la0 pannAlAla jaina zramavAlake saujanya se prApta )
Page #363
--------------------------------------------------------------------------
________________ OM maham CLI ITrain nIti-virodha-dhvaMsI loka-vyavahAra-vartakaH samyak / paramAgamasya bIjaM bhuvanaikagururjayatyanekAntaH // varSa 2 sampAdana-sthAna-vIra-sevAmandira (samantabhadrAzrama) sarasAvA, ji.sahAranapura prakAzana-sthAna-kanaoNTa sarkasa, po0 ba0 naM0 48, nyU dehalI caitra zukla, vIranirvANa saM0 2465, vikrama saM01666 kiraNa nityAyekAntagartaprapatanavivazAnprANino'narthasArthAduddhartuM netumuthaiH padamamalamalaM maMgalAnAmalaMdhyam / syAdvAda-nyAyavartI prathayadavitathArtha vacaH svAminodaH prekSAvattvAtpravRttaM jayatu vighaTitA'zeSamithyApravAdam / / -praSTasahasyA, vidyAnaMdAcArya: svAmI samantabhadrakA vaha nirdoSa pravacana jayavanta ho-apane prabhAvase lokahRdayoMko prabhAvita kare-jo nityAdi ekAntagartomeM-vastu kUTasthavat sarvathA nisya hI hai athavA kSaNa-kSaNameM nirambaya vinAzarUpa sarvathA kSaNika hI hai, isa prakArakI mAnyatArUpI ekAntakhaDoMmeM-par3ane ke liye vivaza hue prANiyoMko anartha-samUhase nikAlakara maMgalamaya uccapadako prApta karAne ke liye samartha hai, syAdAda nyAyake mArgako prakhyAta karane vAlA hai, satyArtha hai, alapya
Page #364
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta [caitra, vIra nirvANa saM0 2465 hai, parIkSApUrvaka pravRtta huA hai athavA prekSAvAn-samIkSyakArI prAcAryamahodayake dvArA jisakI pravRtti huI hai aura jisane saMpUrNa mithyApravAdako vighaTita-titara bitara-kara diyA hai| vistIrNadurnayamayaprabalAndhakAra-durbodhatattvamiha vastu hitAvabaddham / vyaktIkRtaM bhavatu nassuciraM samantAtsAmantabhadra-vacanasphuTaratnadIpaiH / / -nyAyavinizca yAlaMkAre, vAdirAjasUriH phaile hue durnayarUpI prabala andhakAra ke kAraName jisakA tattva lokameM durbodha ho rahA hai-ThIka samajha nahIM par3atA-vaha hitakArI vastu-prayojanabhana jIyAdi padArthamAlA-zrIsamantabhadrake vacanarUpI dedIpyamAna ratnadIpakoMke dvArA hameM saba orase cirakAla taka spaSTa pratibhAmita hova-arthAt svAmI mamantabhadrakA pravacana uma mahA-jAjvalyamAna ratnasamUhake mamAna hai jisakA prakAza apranihana hotA hai aura jo saMmArameM phaile hue nirapekSanayarUpI mahAmithyAndhakArako dUra karake vastutattvako mpaTa karanemeM samartha hai, use prApta karake hama apanA ajJAna dUra kareM / syAtkAramudritasamastapadArthaparNa trailokyaharmyamakhilaM sa khalu vyanakti / durvAdakoktitamasA pihitAntarAlaM sAmantabhadra vacanasphuTaraladIpaH / / -zrayagAvelgolazilAle. naM0105 zrImamantabhadrakA pravacanampI dedIpyamAna ratnadIpa uma trailokyarUpI mahalako nizcitarUpasaM prakAzita karatA hai jo syAtkAramudrAko liye hA samajhA padAthoMga paga hai aura jisake antarAla durvAdiyoMkI uktimpIyandhakArama AcchAdita haiN| jIvasiddhividhAyIha kRtayukta yanuzAsanam / vacaH samantabhadrasya vIrasyeva viz2ambhate / / -harivaMzapurANe, jinasanAcAryaH jIvasilikA vidhAyaka aura yuktiyoM dvArA athavA yukyioMkA anuzAsana karane vAlA arthAt 'jIvaniddhi' aura 'yunayanuzAmana' jaise granthoM ke praNayanarUpa---mamantabhadrakA pravacana zrIvIra ke pravacanakI taraha prakAzamAna haiantima tIrthaMkara zrImahAvIra bhagavAna ke vacanoM ke samakakSa hai aura prabhAvAdikameM bhI unhIMke tulya hai| zrImatsamantabhadrasya devasyApi vaco'nagham / prANinAM durlabhaM yadvanmAnuSatvaM tathA punH|| -siddhAntasArasaMgraha, nandrasenAcAryaH zrIsamantabhadradevakA nidIpa pravacana prANiyoM ke liye aimA ho durlabha hai jaisA ki manuSyatvakA pAnA-arthAt anAdi kAlase saMmAra meM paribhramaNa karate hue prANiyoM ko jisa prakAra manuSyabhavakA milanA durlabha hotA hai umI prakAra samantabhadradevake pravacanakA lAbha honA bhI durlabha hai, jinheM usakI prAmi hotI hai ve niHsandeha saubhAgyazAlI haiN| wege dorm
Page #365
--------------------------------------------------------------------------
________________ LEE , tatvacacI antaradvIpaja manuSya _ [mampAdakIya] nuSyoMke karmabhamija Adi cAra bhedoMmeM 'antaradvIpaja' pazcima dizAmeM 'patimAnapa' bhI bAma karate haiM, jinake bhI eka bheda hai| antaradvIpoMmeM jI utpanna hote haiM unheM pakSiyoMkI taraha pagaMkA honA jAna par3atA hai| yathAH'antaradvIpaja' kahate haiM / ye antaradvIpa lavaNodadhi tathA kAlode dizi nizceyAH prAcyAmudakamAnupAH / kAlodadhi samudroMke madhyavartI kucha TApa hai, jahAM kumAnupA- apAcyAmazvakarNAstupratIcyA pakSimAnupAH / / 5.567 / / ko utpatti hotI hai aura imIma ina dvIpoMko 'kumAnapadIpa' -harivaMzapurANe, jinasenaH bhI kahate haiM, jaisA ki niloyapaeNatI (vinokaprazami) ke apanI sI aisI vicitra prAkRniyoM aura pazuzrAMka nimna vAzyAma prakaTa hai mamAna jIvana vyatIna karane ke kAraNa ve loga 'kumAnupa' "kumANasA honi tarANAmA / " kahalAte haiM / apajinamRrine,jo ki vikramakI prAyaH 7vIM "dIvANa kumANasahi janANaM / / " yA 8 vIM zatAbdIka vidvAna haiM. bhagavanI aArAdhanAkI -adhikAra 4 thA __gAthA naM. 781 kI TokAmeM ina kumAnapoMkI zrAkRti ina dvIpoMmeM utpanna honevAle manuSyokI prAkRti zrAdikA kucha varNana dete hue inheM mAfataura para manuSyAya pargarUpase manuSyoM-jainI nahIM honI-manuSyAkRtika mAtha ko bhogane vAle, kanda-mUla phalAhArI aura mRgopamaceSTita pazuzrAMkI prAkRtike mizraNako niye hue hotI hai / ye nigyA hai| yathA--- manuSya prAyaH niyaMcamunva hone haiM-koI azvamagya hai, ityevamAdayo jJayA antaradvIpajA nraaH|| koI gajamugya, koI vAnaragundha ityAdi kinhIM ke mAMga hai, samudrIpamadhyasthAH kandamalaphalAzinaH / kinhIMka paMcha aura koI eka hI jaMghAvAle hote haiM / apane caMdaya te manupyAyusle guugoymcNttitaaH|| ima zrAkRtibhedake kAraNa hI unameM paraspara bheda hai- 'maga pamaceTina' vizeSagame yaha spaSTa mAnA jAnA hai eka antaradvIpa meM prAyaH eka hI zrAkRtika manAya nivAma kiye ho| prAyaH pazuoM ke samAna jIvana vyatIta karate haiM / kAlodadhiko pUrvadizAma ko 'udakamAnupa' bhI karane vAle hote haiN| rahate haiM, jinheM jalacara manuSya namajhanA cAhiye aura zrInaTA midanandhAcArya, jo rikramakI prAyaH yAM
Page #366
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta [caitra, vIra-nirvANa saM0 2465 zatAbdIke karIba hue hai,apane varAMgacarita kechaThe sargameM digvijayake anantara bharata cakravartIkI vibhUtike varNanameM tiryaMcagatike duHkhoM aura usake kAraNoMkA varNana karate zAmila kiyA hai, jisase yaha mAlUma hotA hai ki bharatahue likhate haiM : cakravartIne antaradvIpoMko bhI apane prAdhIna kiyA hai susaMyatAnvAgbhiradhikSipanto saMyatebhyo dadate sukhAya / aura isaliye ve dvIpa bhogabhUmike kSetra nahIM haiM / zrAditiryaDmukhAste ca manuSyakalpA dIpAntareSu prabhavantyabhadrAH purANakA vaha vAkya isa prakAra haikecitpunarvAnaratulyavaktAH kecidgajedrapratimAnanAzca / bhaveyurantaradvIpAH SaTpaMcAzatpamA mitaaH| azvAnanA meera mukhaashckecidjossttrvktaamhissiimukhaashc| kumAnuSajanAkIrNA ye'visya khilaayitaaH||65|| __arthAt-jo loga susaMyamI puruSoMkA vacanoM dvArA -parva 37vAM tiraskAra karate hue asaMyamI puruSoM (apAtroM) ko sukhake aba isa viSayameM tattvArthazlokavArtikake kathanako liye dAna dete haiM ve dvIpAntaroMmeM tiryaMcamukha vAle abhadra bhI lIjiye, jo aneka granthakathanoMke samanvayarUpa jAna prANI (kumAnuSa) hote haiM, jinheM 'manuSyakalpa'-manuSyoMse par3atA hai / zrIvidyAnandAcArya 'AryA mlecchAzca' isa sUtrakucha hIna-samajhanA caahiye| inameMse koI bandara-jaise kI TIkAmeM,mlecchamanuSyoMke antaradvIpaja aura karmabhUmija mukhavAle, koI hAthI-jaise mukhavAle, koI azvamukha, koI aise do bheda karaneke bAda 'zrAdyAH SaraNavatiH khyAtA meMDhAmukha, koI bakarAmukha, koI U~Tamukha,aura koI bhaisa- vArghidvayataTadvayoH' isa vAkyake dvArA antaradvIpoMko mukha hote haiN| lavaNo dadhi aura kAlo dadhike donoM taTavartI dvIpa bheda ___ sAtha hI, sAtaveM sargameM nimna vAkya-dvArA, unhoMne ke kAraNa 66 prakAra ke batalAte hue, likhate haiMyaha bhI sUcita kiyA hai ki apAtradAnakA phala. kumAnuSoM "te ca kecidbhogabhUmisamapraNidhayaHparekarmabhUmimeM janma lekara aura supAtradAnakA phala bhogabhUmimeM janma samapraNidhayaHzrayamANA kIhagAyurutsedhavRttayaityAcaSTelekara bhoganA par3atA hai, isase apAtradAna tyAjya hai- bhogabhUmyAyurutsedhavRttayo bhogabhUmibhiH / apAtradAnena kumAnuSeSu supAtradAnena ca bhogabhUmau / samapraNidhayaH karmabhUmivatkarmabhUmibhiH / / phalaM labhante khalu dAnazIlAstasmAdapAtra parivarjanIyam bhogabhUmibhiHsamAnapraNidhayo'ntaradvIpajA mlecchA ina donoM kathanoM se spaSTa hai ki bhIjaTA-siMhanandI- bhogabhUmyAyurutseghavRttayaHpratipattavyAH, karmabhUmibhiHsamazrAcAryane antaraDhIpaja manuSyoMko prAyaH tiryaMcoMkI koTimeM prnnidhyHkrmbhuumyaayurutsedhvRttystthaanimittsdbhaavaat|" rakkhA hai, unheM 'manuSyakalpa' tathA 'kumAnuSa' batalAyA ina vAkyoMke dvArA yaha pratipAdana kiyA gayA hai hai aura bhogabhUmiyA nahIM maanaa| ki-'una antaradIpaja manuSyoMmeMse kucha to kisI bhIjinasenAcAryane AdipurANameM aMtaradvIpoMko kisI antaradIpake nivAsI to--'bhogabhUmisamapraNidhi' kumAnuSajanoMse bhare hue likhA hai aura sAtha hI unheM hai aura zeSa saba 'karmabhUmisamapraNidhi' hai / jinakI yaha anya pro. e. ena. upAdhyAya ema.e.ke zrAyu, zarIrakI UMcAI aura vRtti (pravRtti athavA bhAjIdvArA susaMpAdita ho kara abhI mANikacandagranthamAlAmeM vikAke sAdhana ) bhogabhUmiyoMke samAna hai unheM 'bhogaprakaTa huA hai| bhUmisamapraNidhi' kahate haiM aura jinakI Ayu, U~cAI
Page #367
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 6] antarakhIpaja manuSya tathA vRtti karmabhUmi ke samAna haiM ve 'karmabhamisamapraNiSi aura isaliye gommaTasAra-karmakANDakI gAthA na. kahalAte haiN| kyoMki unakI prAyu prAdike liye usa usa 300meM 'dese tadiyakasAyA NIcaM emeva maNusasAmaraNe prakArake nimittakA vahAM sadbhAva hai|' isa vAsyake dvArA manuSya sAmAnyakI dRSTise-kisI vargaUparake ina saba prAcIna kathanokA jaba eka sAtha vizeSakI dRSTise nahIM-dezasaMyata guNasthAnameM jo nIca vicAra kiyA jAtA hai to aisA mAlama hotA hai ki gotrakA udaya batalAyA hai vaha ina antaradIpaja manuSyoM antaradvIpaja manuSya adhikAMzameM 'karmabhamisamapraNidhi' ko lakSya karake hI jAna par3atA hai| aura 'maNave bhoSo haiM--karmabhUmiyoMke samAna Ayu, utsedha tathA vRttiko thAvara' ityAdi gAthA naM0268 meM manuSyoMke jo udayaliye hue haiM, unakA 'kandamalaphalAzinaH' vize- yogya 102 prakRtiyAM batalAI haiM aura unameM nIcagotra paNa aura bharata cakravartIke dvArA una dvIpoMko jItakara kI prakRtiko bhI zAmila kiyA hai usameM nIcagotra-viSasvAdhIna kiyA jAnA bhI isI bAtako sUcita evaM puSTa yaka ullekha ina antara dIpaja manuSyoM tathA sammUrdhana karatA hai| yahAM isa lekha meM unhIMkA vicAra prastuta hai| manuSyoMko bhI lakSya karake kiyA gayA hai,kyoMki ye donoM ve saba kumAnuSa hai, manuSya kalpa haiM-manuSyoMse hIna haiM hInIcagotrI haiM aura gAthAmeM 'poSa' zabdake prayogadvArA -aura 'mRgopamaceSTita' vizeSaNase pazuoMke samAna sAmAnyarUpase manuSyajAtikI dRSTise kathana kiyA gayA hai jIvana vyatIta karane vAle haiN| unakI prAkRti adhika- -manuSyamAtra athavA karmabhUmija Adi kisI vargavizeSa tara pazutroMse 'milatI-julatI hai-pazajagatakI tarapha ke manuSyoMkI dRSTise nhiiN| yadi manuSyamAtra athavA sabhI usakA jyAdA mukAva hai kyoMki zarIrakA pradhAna aMga voMke manuSyoMke liye udayayogya prakRtiyoMkI saMkhyA 'mukha' hI unakA pazoM -jaisA hai aura usIkI vizeSatA 102 mAnI jAya to gAthA naM.302 va 303 meM bhogake kAraNa unameM nAmAdikakA bheda kiyA jAtA hai- bhUmija manuSyoMke udayayogya prakRtiyoMkI saMkhyA jo 78 'tiryaDa mukhAH' vizeSaNa bhI unakI isI bAtako puSTa karatA batalAI hai aura usameM nIcagotrako zAmila nahIM kiyA hai| jaTAsiMhanandI prAcAryane to tiryacoMke varNanameM hI usake sAtha virodha pAtA hai| sAtha hI,antaradvIpaja aura unakA varNana diyA hai-manaSyoMke varNanameM unakA sammachana manuSyoMmeM bhI ubagotrakA udaya ThaharatA hai; samAveza nahIM kiyaa| isase yaha spaSTa jAnA jAtA hai kyoMki 102 prakRtiyoMmeM uthagotra bhI zAmila hai| bAkI ki ye antaradvIpaja manuSya prAyaH tiryacoMke hI samAna karmabhamija manuSya-jinameM prAryakhaNDaja aura mlecchakhahaiM-mAtra manuSyAyukA upabhoga karane tathA kucha prAkRti eDaja donoM prakArake manuSya zAmila haiM-sakalasaMyamake manaSyoM-jaisI bhI rakhane prAdike kAraNa kamAnaSa kaha pAtra hone ke kAraNa uca gotrI haiM. yaha bAta lAte haiM / aura isaliye ina abhadra prANiyoMko tiryacoM- pichale lekhameM -'gotrakarma para zAstrIjIkA uttara lekha' ke hI samAna nIcagotrI samajhanA cAhiye / zIrSakake nIce spaSTa kara cukA hU~ aura isaliye gommaTasAra caMki tiryacauko dezasaMyamakA pAtra mAnA gayA karmakANDakI ukta gAthA naM0268 tathA 30. meM manuSyoMhai aura ye karmabhUmisamavRttivAle antaradvIraja manuSya ke nIcagotrake udayakA jo sambhava batalAyA gayA hai manuSyAkRti zrAdike saMmizraNa dvArA dUsare tiryacapazuoMse kucha acchI hI hAlatameM hote haiM, isaliye inameM deza- isa prakAra prAcIna digambara jaina graMthoparase karmabhUmisaMyamakI pAtratA aura bhI adhika sambhava jAna par3atI hai| samapraNadhi antaradvIpajamanuSyoMke nIcagotrI hone aura aisI hAlatameM yaha kahanA kucha bhI asaMgata mAlUma nahIM dezasaMyama dhAraNa kara sakane kA jo niSkarSa nikalatA hai hotA ki ye loga tiryaMcoMkI taraha nIcagotrI honeke yaha pAThakoMke sAmane hai| AzA hai vida umana isapara sAtha sAtha dezasaMyata nAmake pAMcaveM guNasthAna taka jA vicAra karane kI kRpA kreNge| sakate hai| vIrasevAmaMdira, sarasAvA; tA03-3-2636
Page #368
--------------------------------------------------------------------------
________________ goravagAthA para hamAre parAkramI pUrvaja rAjA harasukharAya [le. ayodhyAprasAda goyalIya] bhI dina the, jaba hamAre parvaja lakSmIkI honA sambhava nhiiN| isIliye va lakSmIko ThakarAte the aArAdhanA na karake usa para zAsana karataM aura usake bala para sammAna nahIM cAhate the; para hotA 5 ! dhanako kaur3iyoMkI taraha bakherate the, para vaha kama na thA isake viparIta / lakSmI unake pA~vA~sa lagI phiratI hotA thA! g2arIba-gurabAnoMkI imdAda karate the, magara thii| koyaloMmeM hAtha DAlate to azarphiyAM bana jAtI thIM Darate hue !-kahIM aisA na ho koI bhAI burA mAna jAya aura sAMpa para pAMva par3atA thA to vaha ratna-hAra bana aura kaha baiThe----"hama g2arIba hue to tumheM dhannAseThI jAtA thaa| jatAnI nasIba haI!" dhArmika tathA lokopayogI kAryo- va lakSmIke liye hamArI taraha vItarAga bhagavAnko ma lAkhoM rupaye lagAte the, parantu bhaya banA rahatA thA ki rijhAnekA hAsyAspada prayatna nahIM karate the| aura na kahIM kisIko yAtma-vijJApanakI gandha na zrAjAe ! dhelIkI khIla-batAze gale meM bAMTate hue maMgatoMke sara para kie hA dharma-dAnakI prazaMmA suna par3atI thI to bahare pAMva rakhakara dAnavIra kahalAnekI lAlamA rakhate the| bana jAte the, jisase zrAtma-prazaMsA suna kara abhimAna pAMca aAnekI kATakI caukI mandira meM car3hAte hue unake na ho jAya ! va lakSmIke upAsaka na hokara vItarAgake pAyoM para cAroM bhAiyoMkA nAma likhAnekI icchA nahIM upAsaka the / lakSmIko pUrva saMcita zubha karmIkA upahAra rakhate the aura na apanI svargIya dharmapatnIkI pavitra smRti na samajha kara kumArgakI pravartaka samajhate the| unakA meM savA rupayekA chatara car3hA kara kIrti hI luTanA cAhate vizvAsa thA--suIke chidroMmeM hajAra UMTokA nikala the| unheM pada pratiSThA tathA yaza-mAnakI lAlasA na AnA to sambhava, para lakSmIpatikA saMsAra-sAgarase pAra hokara AtmoddhArakIhI kAmanA banI rahatI thii|
Page #369
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa [6] nekI karake kue meM pheMkanevAle aise hI mAI ke lAloMmeM dehalI ke rAjA harasukharAya aura unake suputra muganacandajI hue haiN| san 1760 meM dehalIke dharmapure mohalle meM rAjA harasukharAjajIne eka atyanta darzanIya bhavya jina mandirakA nirmANa karAyA, jisakI lAgata usa samayakI 8 lAkha kRtI jAtI hai| yaha mandira varSa banakara jaba taiyAra hukhA to eka dina logoMne subaha uThakara dekhA ki mandirakA sArA kAma sampUrNa ho cukA hai kevala zikhara para eka do roz2akA kAma aura bAkI thA, kintu tAmIra banda kara dI gaI hai aura rAjA sAhaba, jo sardI garmI barasAta meM hara samaya mAra-maz2adUroM meM khar3e kAma karAte the, Aja yahA~ nahIM hai / logoMko anumAna lagAte dera na lgii| ekasajjana bole - "hama pahale hI kahate the isa musalamAnI rAjyameM jaba ki prAcIna mandira hI rakhane dUbhara ho rahe haiM, taba nayA mandira kaise bana pAegA ?" dUsare mahAzaya apanI aklakI daur3a lagAne hue bola uThe "khera bhAI rAjA sAhaba bAdazAha ke khajAMcI haiM, mandira banAnekI anumati le lI hogii| magara ziva mandira kaise banavA sakate the ? agara mandirakA zikhara banAnekI zrAjJA de dI jAya, to masjida aura mandira antara hI kyA raha jAyagA ?" rAjA harasukharAya tImane Takala lagAte hue kahA- "vezaka mandirakI zikharako musalamAna kaise sahana kara sakate haiM ? dekho na, zikhara banatA dekha phaurana tAmIra rukavAdI / " kisIne kahA--"are bhaI rAjA sAhabakA kyA bigar3A, ve to mu~ha chupAkara gharameM baiTha gaye / nAka to hamArI kaTI !! bhalA hama kisIko aba kyA mu~ha dikhAe~ge isa phajI se to yahI behatara thA ki mandirakI nIMva hI na khudavAte !!! " 233 jisa prakAra myunispailiTIkA jamAdAra U~ce-U~ce mahala aura unake andara rahane vAle bhavya nara-nAriyoMko na dekhakara gandagIkI ora hI dRSTipAta karatA hai, usI prakAra chidrAnuvedhI guNa na dekha kara avaguNa hI khojate phirate haiM / jo kore nuktAcIM the ve nuktAcInI karate rahe; magara jinheM kucha dharmake prati moha thA unhoMne sunA to anna-jala chor3a diyaa| peTa pakar3e hue rAjA haramugvarAya jIke pAsa gaye aura zromaM zroMsU bhara kara apanI vyathA ko prakaTa karate hue. bole " Apake hote hue bhI jina-mandira adhUrA par3A raha jAya, tatra to samajhiye ki bhAgya hI hamAre pratikula hai | Apa to pharmAte the ki bAdazAha salAmatane zikhara banAne ke liye khuda hI apanI khvAhiza jAhira kI thI; phira nAgahAnI yaha musIbata kyoM nAz2ila huI !" rAjA sAhabane pahale to TAlamaTUlakI bAteM kIM phira muMha laTakAkara sakucAte hue bole- "bhAiyoMke zrAge pardA rakhanA bhI ThIka nahIM mAlUma hotA, daraasala bAta yaha hai ki jo kucha thor3IsI yUMjI thI, vaha saba qhatma ho gaI, karja meM kisIse lenekA AdI nahIM, socatA hU~ birAdarI candA karalUM, magara kahane kI himmata nahIM hotii| isIliye majabUrana tAmIra banda kara dI gaI hai / " sunA to bAMcheM khila gaI - " basa rAjAsAhaba itanI jarImI bAta !!" kahakara yAgantuka sajjanoMne azarphiyoMkA Dhera lagA diyA ! aura bole-- "zrApakI jUtiyA~ jAe~ candA mA~gane / hama logoMke kSete Apako itanI parezAnI !! lAnata hai hamArI z2indagI para !!! rAjAsAhaba kucha muskarAte zrIra kucha lajAte hue bolebezaka, maiM apane sahadharmI bhAiyoMse isI udAratAkI zrAzA rakhatA thA / magara itanI rakamakA mujhe karanA kyA
Page #370
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta [caitra, vIra-nirvANa saM02965 hai? do cAra rojakI tAmIra-kharcake liye jitanI rakamakI garake hAtha cUma leneko jI cAhatA hai aura besAkhtA z2arUrata hai, use agara maiM lUMgA to sArI birAdarIse lUMgA harasukharAyajIkI isa surucike liye vAha-vAha nikala varnA ekase bhI nhiiN|" par3atI hai| zrI jinabhagavAnkA prativimba isa vedImeM jisa ___ hIla-hujjata bekAra thI, hara jaina gharase nAmamAtrako pApANa-kamala para birAjamAna hai vaha dekhate hI banatI candA liyA gyaa| mandira banakara jaba sampUrNa huaA hai| yadyapi prAcIna takSaNakalAse anabhijJa aura jApAnI to birAdarIne minnateM kIM-rAjA sAhaba mandira zrApakA TAiloMse AkarSita bahutase jainabandhuzroMko yaha hai, Apa hI kalazArohaNa kareM / rAjA sAhaba phgar3I mandira apanI ora AkarSita nahIM kara sakA hai, phira utArakara bole-bhAiyo ! mandira merA nahIM paMcAyatakA bhI jainoMke lAkha-lAkha chupAne para bhI videzoMmeM isakI hai, sabhIne candA diyA hai, ataH paMcAyata hI kalazA- bhavya kArIgarIkI carcA hai aura videzI yAtrI dehalI rohaNa kare aura vahI zrAjase isake prabandhakI z2imme- Ane para isa mandirako dekhanekA z2arUra prayatna karatA dAra hai|" hai / yaha mandira 176 varSa purAnA hone para bhI nae logoMne sunA to avAka raha gaye, aba unhoMne isa mandirake nAmase prasiddha hai| thor3IsI rakamake liye candA ugAhaneke rahasyako isa mandirakI jaba pratiSThA huI thI, to tamAma kImatI smjhaa| ___sAmAna musalamAnoMne lUTa liyA thA, kintu bAdazAhake mandira zrAja bhI usI taraha apanA sInA tAne hukmase vaha saba sAmAna luTeroMko vApisa karanA pdd'aa| hue. gata gauravakA bakhAna kara rahA hai| isa mandirakI harasukharAyajI zAhI khajA~cI the aura bAdazAhakI oranirmANa-kalA dekhate hI banatI hai| samavazaraNa meM se unheM rAjAkA khitAba milA huA thaa| inhIMke saMgamaramarakI vedImeM paccIkArIkA kAma bilkula anUThA suputra seTha suganacandajI hue haiN| inheM mI pitAke bAda aura abhUtapUrva hai / kaI aMzoMmeM tAjamahalase bhI adhika rAjAkI upAdhi aura zAhI khajA~cIgIrI prApta huI thI bArIka aura anupama kAma isa vedI para huaA hai / vedI- aura vaha IsTaiNDiyA kampanIke zAsanakAla taka inhIM meM bane siMhoMkI mUchoMke bAla pattharameM khudAI karake ke pAsa rhii| inakA jIvana-paricaya agalI kiraNameM kAle pattharake isa taraha aMkita kie gae haiM ki kArI- dekhiye| paropakAra jAiyo tahA~ hI jahA~ saMga na kusaMga hoya, jar3ase ukhAr3ake sukhAya DAre mohi, kAyarake saMga zUra bhAge para bhAge hai| mere prANa ghoTa DAreM dhara dhuoMke makAnameM / phUlanakI bAsanA sugandha bhare bAsanAmeM, merI gA~Tha kATeM mohi cAkUse tarAsa DAre, kAminIke saMga kAma jAge para jAge hai| antarameM cIra DAre dhareM nahIM dhyAnameM / ghara base ghara pai basau, ghara vairAga kahA~, syAhI mAhi bora-bora kareM mukha kAro mero, kAma, krodha, lobha, moha pAge para pAge hai / karU maiM ujAro tokU jJAnake jahAnameM / kAjarakI koTharImeM lAkhahu sayAno jAya, pare hU~ parAye hAtha tana paropakAra, kAjarakI eka rekha lAge para lAge hai // cAhai ghisa jAU~ yU~ kahai kalama kAnameM / -bhajJAt -kaviratna giradhara zarmA
Page #371
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2, kiraNa] prAcArya hemacandra 361 prAcArya hemacandra [le. zrI ratanalAla saMghavI nyAya-tIrtha vizArada ] (kramAgata) rasa-alaMkAra-grantha udAharaNa pUrvaka samajhAnekA saphala prayAsa kiyA gayA sAhityake prAmANika aMga rUpa rasa, alaMkAra, guNa, hai| " dopa, rIti zrAdikA vAstavika aura vistRta jJAna vyaMjanA zakti ke vivecana meM aura zAntarasakI siddhi karane ke liye prAcArya hemacandrakI isa saMbaMdhameM"kAnyAnu- meM gaMbhIra aura upAdeya mImAMsA kI gaI hai / "siddhahema" zAsana" nAmaka sundara kRti mahAn aura uccakoTikI hai| ke samAna hI imameM bhI pATha adhyAya hai| pahalA isakI racanA suprasiddha kAnyajJa mammaTa kRta "kAvya- prastAvanA rUpa hai, dUsarA rasa saMbaMdhI hai| jisameM / prakAza" ke samAna hai / sAhityazAstra ke pramukha aGgakA rasoMkA evaM sthAyI, vyabhicArI aura sAvika bhAvoMkA adhikArI rUpase isameM jo mArmika vivecana kiyA gayA bheda parvaka varNana hai| ramAbhAmakA vivecana bhI hai| hai; usameM prAcArya hemacandrakI sarvatomukhI pratibhAkA tIsare abhyAyameM kAdhya, rasa, pada, vAkya zrAdike doSoMkI aura prakAMDa poDityakA acchA patA calatA hai| yaha mImAMsA kI gaI hai| cauthameM mAdhurya, bhoga aura sUtra-baddha graMtha hai| isa para "alaMkAra-cUDAmaNi" prasAda guNoMkA vivecana hai / pacimeM anuprAsa, nAmaka 2800 loka pramANa svopazavRtti hai| isI lATAnuprAsa, yamaka, citrakASya, zleSa, vakrokti prakAra isa para "alakAra-vRtti-viveka" nAmaka 4000 aura punaraktAbhAsa prAdi zamdAlaMkAroMkA varNana hai| zloka pramANa eka dUsarI svoraza vistRta rIkA mI hai| chaThemeM arthAlaMkArikA' vistAra kiyA gayA hai| ina vizAlakAya TIkAoMmeM vistRta rUpase mUla-bhAvoMko sAtameM nAyaka, nAyikA unake bheda prameMda aura unake
Page #372
--------------------------------------------------------------------------
________________ 336 anekAnta guNa lakSaNa AdikI vivecanA hai| aMtima AThaveM meM prabaMdhAtmaka kAvyake bhedoMkA, aura precayakAvya, zravya kAvya aura nATaka AdikA kathana kiyA gayA ' chanda-zAstra chanda-zAstrameM "chandAnuzAsana" nAmaka kRti pAI jAtI hai| mUla graMtha 225 zloka pramANa hai| usa para bhI tIna hajAra zloka pramANa sundara svopazavRtti hai| yaha bhI ATha adhyAyoMmeM baTA huA hai / chanda-zAstrameM yaha graMtha apanI vizeSa sattA rakhatA hai / anya chanda-graMthoMse isameM aneka vizeSatAe~ haiN| saMskRta aura prAkRta donoM bhASA ke chandoMkA aneka sundara udAharaNoMke sAtha isameM vivecana kiyA gayA hai| yaha isakI ullekhanIya vizeSatA hai| isake adhyayanase chandoMkA sarala rItise upayogI jJAna ho sakatA hai| hamAre parama pratApI caritra nAyakane zabdAnuzAsana (vyAkaraNa), liMgAnuzAsana ( koSa), kAvyAnuzAsana ( alaMkArAdi graMtha) aura chandAnuzAsana, isa prakAra cAra mahatvapUrNa graMthoMkI racanA karake saMskRta-sAhitya para mahAn aura avarNanIya upakAra kiyA hai| kahA jAtA hai ki inhoMne bAda vivAda saMbaMdhI "vAdAnuzAsana" nAmaka thakI bhI racanA kI thI / kintu anupalabdha honese isa saMbaMdha meM bhI likhanA kaThina hai| lekina "pramANakucha mImAMsA" meM inhoneM jo "Dala, jAti, nigrahasthAna AdikA vistRta vivaraNa likhA hai; usako dekhate hue yaha kahA jA sakatA hai ki inakI isa saMbaMdha meM koI na koI svataMtra kRti avazya honI caahiye| lekina inakI aneka anya kRtiyoMke samAna hI saMbhava hai ki yaha kRti bhI naSTa ho gaI hogii| [ caitra, vIra-nirvANa saM0 2465 apara nAma "adhyAtmopaniSada" hai / mUla 1200 zloka pramANa hai / yaha bhI 12 hajAra zloka pramANa svopazaTIkAse alaMkRta / mumuttu jIvoMke liye-ubhaya lokakI zAMti prApta karanevAloMke liye yaha sarala aura mahatvapUrNa graMtha hai| yaha prakAza nAmaka 12 adhyAyoM meM vibhAjita / isameM jJAnayoga, darzanayoga, cAritrayoga, samyaktva, mithyAtva, gRhasthadharma, kaSAya, iMdriya-jaya, manaH zuddhi, maitrI Adi cAra bhAvanA, Asana prANAyAma, atyAcAradhAraNA, piMDastha, padastha zrAdi zubhadhyAnoMke bheda, manajaya, paramAnaMda, unmanIbhAva, zrAdi zraneka yoga aura adhyAtma viSayoMkA varNana kiyA huA hai / zAntarasapUrNa zrAtmopadeza diyA huA hai| yaha bhI apanI koTikA zrananya graMtha hai| isameM pAtaMjalikRta yoga-zAstra meM varNita zrATha yogAMgoko jainadharmAnusAra zrAcaraNIya karanekA prayAsa kiyA gayA hai| isameM zrAsana prANAyAma saMbaMdhI jo vistRta vivecana pAyA jAtA hai| usase patA calatA hai ki usa samayase "haTha-yoga" kA pracura mAtrAmeM pracAra thA isa graMtha meM "vikSipta", yAtAyAta, zliSTa aura sulIna ye manake 4 bheda sarvathA navIna aura maulika kiye gaye haiM / nizcaya hI jaina zrAcAra-zAstra aura jaina tattvajJAna zAstrakA pratinidhitva karanevAle graMthoMmeMse eka yaha bhI kahA jA sakatA hai| AdhyAtmika graMtha AdhyAtmika viSayameM ApakI racanA "yoga-zAstra" stotra - graMtha zrAcAryazrIne "vItarAga stotra" aura "mahAdevastotra" nAmaka do stotra bhI likhe haiN| "vItarAga stotra" arhatadevake vividha lokottara guNoMkA paricAyaka, bhaktirasase bharapUra aura stutike sarva guNoMse saMpanna prasAda guNa yukta, pratidina paThanIya sundara stotra hai / yaha anuSTupa chandameM hotA huA bhI atyaMta AhlAdaka aura AkarSaka 1
Page #373
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 6] prAcArya hemacandra kathA-graMtha yaha prantha bharA par3A hai| itihAsakI pise yaha mahAn samudra-samAna vistRta aura ati gaMbhIra "triSaSTi- upAdeya graMtha hai| zalAkA puruSa-caritra" aura pariziSTaparvagrantha zrApa dvArA nIti aura anya anya racita kathA-grantha haiM / triSaSTizalAkA puruSa-caritrameM nIti-granthoMkI dRSTise "bhaInIti" graMtha prApakI vartamAna avasarpiNIkAlake 24 tIrthakara, 12 cakra- racanA kahI jAtI hai| yaha 1400 loka pramANa hai| vI, 6 baladeva, 6 yAsudeva aura 6 prativAsudevakA vidvAnoM meM matabheda hai ki yaha graMtha prAcArya hemacandraka. jIvana-caritra varNita hai| yaha paurANika-kAnya hotA huA hai yA nhiiN| kyoMki isameM varNita aneka bAteM prAcArya bhI madhyakAlIna itihAsake anusaMdhAnameM aura khAsa ke vyaktitvake anukUla pratIta nahIM hotI haiN| karake gujarAtake itihAsakI dRSTi se upayogI sAdhana isI prakAra nyAyabalAbala sUtrANi, bAlabhASA siddha ho sakatA hai| kyoMki isameM hemacandrakAlIna vyAkaraNa sUtravRtti, vikrama sUtram, zeSasaMgraha, zeSasaMgrahasamAja-sthiti, dezasthiti, loka vyavahAra Adi bAtoMkA sAroddhAra, dvAtriMzatvAtriMzikA, vijabadanacapeTA, candravarNana mila sakatA hai| isase yaha bhI patA calatA hai lekhavijayaprakaraNam , ityAdi graMtha bhI prAcArya hemacandraki AcArya hemacandra sudhAraka-manovRttike mahApuruSa ke racita kahe jAte haiM / AItamata prabhAkara kAryAlaya the / yaha 10 varSoMmeM samApta huA hai| isakA parimANa panA dvArA prakAzita pramANamImAMsAke bhUmikA pRSTha 34000 zloka pramANa hai / rasa, alaMkAra, chanda, kathA- aura 10 para ukta graMthoMkA ullekha kiyA huA hai| vastu, aura kAvyocita anya guNoMkI apekSAse yaha isa sambandhameM anusaMdhAna karanekI pAvazyakatA hai, eka ucca koTikA mahAkAvya kahA jAsakatA hai| hemacandra- tabhI kucha nizcit nirNaya diyA jA sakatA hai| . kI pUrNa pratibhAkA pUrA-pUrA prakAza isameM ujjvalatAke nyAya-mAnya sAtha sundarIti se prakAzita ho rahA hai / saMskRta nyAya-graMthoMmeM do stuti-zrAtmaka atIsiyA~ aura kAvya sAhityakA ise ravAkara samajhanA caahiye| Der3ha adhyAyavAlI pramANamImAMsA upalabdha hai| pramANa pariziSTa parva isI graMtharAjakA upasaMhAra hai| isameM mImAMsA-graMtha jainanyAya sAhityameM apanA vizeSa sthAna mahAvIra svAmIse lagAkara yugapradhAna vanasvAmI taka- rakhatA hai / "zratha pramANamImAMsA" nAmaka prathama kA jIvana-vRttAnta varNita hai / akhaNDa-jaina saMghameM sUtrakI svopaza-vRttise zAta hotA hai ki prAcAryazrIne utpanna hone vAle matabheda, zrutaparamparAkA viccheda aura vyAkaraNa, kAnya, aura chandAnuzAsanakI racanAke bAda uddhAra, dezameM par3e hue 12 duSkAla, sAdhusaMghakI isakI racanA kI thii| yaha pAMca adhyAyoMmeM vibhakta saMyamaparAyaNatA aura zithilatA, saMghakI mahAsattA, thaa| pratyeka-adhyAya ekase adhika zrAnika bAlA magadha-samrATa zreNika aura bivisAra, ajAtazatru koNika, thaa| kintu durbhAgyase Ajakala prathama adhyAya (do saMprati, candragupta, azokabhI, navananda, mauryoMkI umati prAndika bAlA) zrIra dRmara abhyAyakA prathama prAnika aura apakarSa, gardabhillakI balapUrvakatA, zako dvArA isa prakAra kevala da adhyAya hI upalabdha hai| upadezakA aMgabhaMga, Adi aneka aitihAsaka varNanAMse labdha aMzake sUtroMkI saMkhyA 100 hai aura isa para
Page #374
--------------------------------------------------------------------------
________________ 330 anekAnta [caitra, vIra nirvANa saM0 2465 mvopanavRtti 2500 zloka pramANa hai| sampUrNa zvetA- upalabdha aMza hai| mbarIya nyAya sAhityameM vAdidevasarike nyAya sUtroM inakI nyAyaviSayaka batIsiyoMmeMse eka "anya(pramANanayatattvAloka) ke atirikta kevala yahInyAya- yogavyavacheda" hai aura dUsarI "ayogavyavacheda" hai / atha sUtrabaddha hai| yAdidevasUrike nyAyasUtroMkI apekSA donoMmeM prasAdaguNasaMpanna 32-32 zloka haiM / udayanAisa grantha ke sUtra adhika choTe, sarala, spaSTa aura pUrNa cAryane kusumAMjalimeM jisa prakAra IzvarakI stutike arthake dyotaka haiN| rUpama nyAya-zAstrakA saMgraMthana kiyA hai, usI tarahase prAcArya hemacandra gautamakI zrAnhika pAlI paMcA- inameM bhI bhagavAn mahAvIra svAmIkI stutika rUpameM dhyAyIkI racanAzailIke anusAra "jaina nyAya-paMcA- ghaTa-darzanoMkI mAnyatAoMkA vizleSaNa kiyA gayA dhyAyI" ke rUpa meM pramANamImAMsAkI racanA karanA hai| zlokokI racanA mahAkavi kAlidAsa aura svAmI cAhate the| kintu yaha graMtha pAMca adhyAyoMmeM samApta zaMkarAcAryakI racanA-zailIkA smaraNa karAtI hai| huzrA thA yA nahIM; adharA hI raha gayA thA, yA zepa dArzanika zlokoMmeM bhI sthAna 2 para jo vinodamaya aMza aMza naSTa ho gayA hai, aAdi bAteM vismRtike garbhameM dekhA jAtA hai; usase patA calatA hai ki prAcArya hemamaMnihita haiN| isameM gautamakI racanAzailI mAtrakA candra haMsamukha aura prasanna prakRti ke hoge / ayogavyavaanukaraNa kiyA gayA hai na ki viSayakA / zabdoMke chedakA viSaya mahAvIra svAmImeM "zrAptatva siddha karanA" lakSaNoM meM bhI paryApta bhinnatA hai / viSayakI dRSTi se hai aura anyayogavyavachedakA viSaya anya dharma pravartakoMpramANa, anadhyavasAya, viparyaya, vastu, pratyabhijJAna, meM "zrAptatvakA abhAva siddha karanA" hai / anyayoga vyApti, pakSa, dRSTAntAbhAsa, dUSaNa, jaya, parAjaya, vyavacheda para malliSeNasarikI tIna hajAra zloka pramANa avagraha, hA, avAya, dhAraNA. manaHparyAyazAna, avadhi- syAdvAda-maMjarI nAmaka prasAdaguNasaMpanna bhASAmeM sarasa jAna, dravyendriya Adi viSaya gautama satroMmeM sarvathA aura sarala vyAkhyA hai / jaina nyAyasAhityameM yaha vyAnahIM hai / gautamane 5 heyAmAsa mAne haiM; jaba ki jaina- khyA graMtha apanA vizeSa aura AdarapUrNa sthAna rakhatA nyAyameM 2 hI mAne gaye haiN| isI prakAra mAnyatAproMkI hai| isa vyAkhyAse patA calatA hai ki mUlakArikAe~ apekSAse bhI gautama-satroMmeM aura isameM paryApta (anyayogavyavacheda-mUla ) kitanI gaMbhIra, vizada arthabhinnatA hai / "pramANa" ke lakSaNa meM "sva" padake saMbaMdha vAlI aura uccakoTi kI haiN| hemacandrakI pratimApUrNa meM prAcArya hemacandrane kAphI UhApoha kI hai aura apanI svAbhAvika kalAkA isameM sundara pradarzana huA hai| ullekhanIya matabhinnatA spaSTa zabdoM meM pradarzita kI hai| savajhatA zrAcArya zrI kI vizeSatAmaya naiyAyika pratibhA ke isameM isa prakAra AcArya hemacandra, vyAkaraNa, kAvya, pada-pada para darzana hote haiN| yadi saubhAgyase yaha saMpUrNa koSa, chanda, alaMkAra, vaidyaka, dharmazAstra, rAjadharma, pAyA jAtA to jaina-nyAyake caM TIke anyoMmeMse nItidharma, yuddhazAstra,samAjavyavasthAzAstra, indrajAla vidyA, hotA / aura prAcArya bhIkI hIreke samAna camakane zilpavidyA, vanaspatividyA, ratnavidyA, jyotiSavidyA, vAlI eka ujjvala kRti hotI / isakA pratyakSa pramANa sAmudrikazAstra, rasAyanazAstra, dhAtuparivartanavidyA, yoga
Page #375
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 6] prAcArya hemacandra 256 vidyA, mantra, tantra, yaMtra, vAdavidyA, nyAyazAkha, likhA humA rhegaa| kahA jAtA hai ki prAcArya hema Adi aneka vidhAoMke mahAsAgara the / isa prakAra candrane eka sarvathA nagna pacinI khIke sAmane apanI inakI pratyeka zAstra meM avyAhatagati, dUradarzitA aura vidyAkI sijhI kI thii| usa samaya bhI inake zarIrameM vyavahArazatA dekhakara yadi "kalikAla sarvaza" athavA bAla barAbara bhI vikRti nahIM AI thii| isase anumAna vartamAna bhASAmeM kahA jAya to "jIvitavizvakoSa" kiyA jA sakatA hai ki ye brahmacarvake kitane bar3e jaisI bhAvapUrNa upAdhise hamAre caritra nAyaka vibhUSita himAyatI aura pUrNa pAlaka the / yoM to ye bAla-bamacArI kiye gaye haiM to yaha jarA bhI attukti pUrNa nahIM samajhA ye hI aura pAjIvana eka niSThAse vizuddharUpeNa brahmajAnA cAhiye / yahI kAraNa hai ki inake nAmake sAtha carya vratakA inhoMne pAlana kiyA thA / dIrgha kAlase "kalikAlasarvaza" upAdhi jur3I huI dekhI |is prakAra prAcArya hemacandra sAdhunoMmeM cakravatI jAtI hai| pITarsana Adi pAzcimAtya vidvAnoMne to kAmadeva jItanemeM mahAdeva, zAnalakSmImeM kubera, jyAzrAcArya zrI ko Ceeon of knowledge arthAt khyAna samayameM bRhaspati, prayatnameM bhAgIratha, tejameM "jAnake mahAsAgara" nAmaka jo anurUpa upAdhi dI sarya, zAntimeM candra, sthiratAmeM merU, indriya damanameM hai / vaha pUrNarUpeNa satya hai / / yamarAja, aura satyameM yudhiSThirake samAna the| hamAre caritra-nAyaka tapasyAke jalate hue aMgAre, zAnaka prAcAryazrIke anya saMsmaraNa samudra, cAritrameM sphaTika, saMyamakI sAkAra pratimA, kahA jAtA hai ki prAcArya hemacandrane apane prazaMsa- guNoMke AgAra, zaktike bhaNDAra, aura sevAmeMnIya jIvana kAlameM 33 hajAra gharoko arthAt lagabhaga paropakArameM dadhIcike samAna the| Der3ha lAkha manuSyoMko jainadharmAvalambI banAyA thA / antameM 84 varSakI AyumeM saMvat 1226 meM zrAcArya zrI cAhate to apane nAmase eka alaga saMpra- gujarAtake hI nahIM kintu sampUrNa bhAratake asAdhAraNa dAya athavA nayA dharma sthApita kara sakate the| kintu tapodhana rUpa ina mahApuruSakA svargavAsa hunaa| yaha unakI mahAn udAratA aura alaukika nispRhatA .Apake aneka ziSya the / unameMse rAmacandra, hI thI, ki unhoMne aisA nahIM karake jainadharmako hI dRr3ha, guNacandra, yazacandra, udayacandra, vardhamAnagaNi, mahendrasthAyI, evaM prabhAvazAlI banAnemeM hI apanA sarvasva muni, aura bAlacandra ye sAta mukhya kahe jAte haiN| homa diyaa| __ anta meM ina zandoMke sAtha yaha nibandha samAsa ___ yaha jaina-samAja isa prakAra aneka dRSTiyoMse kiyA jAtA hai ki prAcArya hemacandrakI kRtiyA~, caritra prAcArya hemacandrako sadaiva kRtajJatA pUrvaka smaraNa karatA aura paropakAramaya jIvana batalAtA hai ki ye kalikAla rahegA aura prAcArya hemacandrakA nAma jainadharmake usa sarvaza, jina-zAsanapraNetA aura bhAratakI divya vibhUti koTike jyotirdharoMkI zreNImeM sadaivake liye svarNAkSaroM meM the|
Page #376
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta [caitra, vIra-nirvANa saM0 2465 zikSAkA mahatva (lekhaka-paM0 paramAnanda zAstrI) mAnava-samAjakI unnatikI jar3a zikSA hai / isake vAstavameM jo zikSita haiM--sacce artha meM zikSAse "vArA hI manuSya apanI mAnasika, zArIrika, naitika sampanna hai aura isaliye jinake pAsa zikSArUpI cintAaura AdhyAtmika zaktiyoMkA udbhAvana evaM vikAsa kara maNi maujUda hai ve hI saMsArameM mahAn haiM, pratiSThita haiM sakatA hai| zikSAse ziSTatA, sabhyatAkI sRSTi, evaM vRddhi aura dhanI haiM / unake sAmane saMsArakI dUsarI bar3Ise bar3I hotI hai aura usake dvArA hI hamAre usa pavitratama dhyeya- vibhUtiyA~ bhI tuccha hai / bhISaNase bhIpaNa ApadAe~ bhI kI siddhi ho sakatI hai, jisakI prAptikI hameM nirantara unheM apane kartavyapathase vicalita nahIM kara sakatIM aura ve abhilASA lagI rahatI hai aura jisake liye hama aneka barAbara apane kartavyapara prArUr3ha hue, pragati karate rahate tarahake sAdhana juTAyA karate haiM / Atmika zikSAhI hamAre haiM tathA dezako svatantra evaM Az2Ada banAnemeM bar3I bhArI hRdayoMmeM sannihita azAna andhakArake puMjakA nAza zaktikA kAma dete haiN| karatI hai, andhavizvAsako jar3amUlase ukhAr3a kara pheMkatI yaha saba zikSAkA hI mAhAtmya tathA prabhAva hai hai, kadAprahako haTAtI hai aura usIse hameM heyopAdeyakA jo hameM pazu jagatase alaga karatA hai, anyathA ThIka parizAna hotA hai / zikSita samAja hI sarvakalA aAhAra, bhaya, nidrA aura maithuna ye cAroM saMjJAe~ pazuoM sampanna hokara dhArmika sAmAjika tathA rAjanaitika khetroM- tathA manuSyoM donoM meM hI samAnarUpase pAI jAtI haiM / eka meM pragati pAsakatA hai, vahIM apane dezako UMcA uThA zikSA hI manuSyameM vizeSatA utpanna karatI hai aura vahI sakatA hai aura usIke prayatnase rASTra apanI zaktiko meM pazutroMse ucca tathA zrAdarza nAgarika banAtI hai / saMgaThitakara khUba sampanna samRddha tathA lokopayogI bana jA azikSita haiM-vastutatva se anabhijJa hai-apane sakatA hai| pratyuta isake, azikSita samAja eka kadama kartavyako nahIM pahicAnate / unheM 'vidyA vihInAH pazubhiH bhI bhAge nahIM bar3ha sakatA, usameM navajIvanakA saMcAra samAnAH' kI nItike anusAra pazuvat hI samajhanA ho nahIM sakatA, zikSita samAjakI taraha vaha apane cAhiye / gauravako saMsArameM kAyama nahIM rakha sakatA hai aura na parantu bhAratIya vartamAna zikSaNa-paddhatise hamArA samaya zaktike prabala vegake sAmane apaneko sthira hI samAja sacce aryameM zikSita nahIM ho sakatA aura na rakha sakatA hai| 2. usameM prAcIna bhAratIya gauravakI jhalaka hI AsakatI
Page #377
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 6] zikSAkA mahatva hai kyoMki vartamAna zikSA praNAlI bahuta kucha dUSita ho banAtI aura na lokasevA jaise mahatvapUrNa kAryoM meM cukI hai, usake kAraNa zikSita vyaktiyoMse bhI ziSTatA pravRtti ho karAtI hai| jisase hamArA prAtmA svatantravAaura sabhyatAkA vyavahAra uThatA jA rahA hai| yahI kI ora agrasara nahIM hotA aura na jo hameM kartavyakA vajaha hai ki samAjase lokasevA aura vizvaprema jaisI yatheSTa jJAna hI pradAna karatI hai, aisI zikSAse hamArA sadbhAvanAe~ bhI kinArA karatI jAtI haiM aura vaha hameM utthAna kaise ho sakatA hai ! astuH zikSA sambandhameM parAdhInatA yA gulAmIke gartameM DhakelatI calI jAtI hai zikSAke dhyeyakI vyAkhyA karate hue bhAratakI vibhUtiaisI zikSAse hamAre manoyala tathA zAtmika zaktiyoMkA svarUpa mahAtmA gAMdhI nimna vAmya khAsataurase mAna pUrNa vikAsa honA to dUra rahA, hama sAdhAraNase duHkha dene yogya hai:kaSTokA bhI mukAbalA karaneke liye samartha nahIM ho "jo zikSA cittakI zudi na karatI ho, mana aura sakate haiN| vaha hamAre pathameM ror3e aTakAtI hai aura indriyoMko vazameM rakhanA na sikhAtI ho, nirbhayatA hameM kartavya-vihIna, akarmaNya, svArthI, pramAdI aura aura svAvalambana na paidA kare, upa-jIvikAkA sAdhana deza-drohI banAtI jAtI hai| yahI kAraNa hai jo hamase na batAve aura gulAmIse chUTanekA aura bAjAda banekA svAvalambana tathA sadAcAra dUra hotA calA jAtA hai hausalA, sAhasa aura sAmartha na paidA kare, usameM jAna aura unake sthAnapara parAdhInatA tathA asadAcAratA kArIkA khajAnA kitanA hI bharA ho, kitanI hI hameM ghere hue hai / Aja bhAratIya samAjoMmeM tArkika kuzalatA aura bhASA-pANDitya ho, yaha vAstaphaizanakA roga itanA bar3ha gayA hai ki usase bhAratakA vika nahIM, adhUrI hai|" koI bhI prAnta deza yA nagara-grAma achUtA nahIM bacA hai| mahAtmAjIke ina mahatvapUrNa evaM sAragarmita vAkyoM yaha roga TihI dalake samAna bhAratiyoMke sIdhe-sAde para dhyAna rakhate hue hameM aba apane kartavyakI ora Anandaprada rahana-sahana aura veSa-bhUSAkA ekadama pUrNa taurase dhyAna denA cAhiye / bhAratake sabhI bIsaphAyA bolatA huA calA jAtA hai| aura isane bhArata- puruSoM, bAlaka-bAlikAoM aura bar3he tathA javAnoMko kI sabhyatAkA nAzakara use ujAr3a sA banA diyA hai| zikSita karanekA unheM sAkSara vidyAvAna evaM sadAcArI Aja bhAratake navayuvaka aura yuvatiyAM sabhI jana banAnekA prayatna karanA cAhiye / isake liye unai barvapAzcAtya sabhyatAkI cakAcauMdhameM cuMdhiyAkara apane prAcIna mAna zikSA praNAlIko chor3a kara prAcIna zikSA paddhatika gauravako bhUlate jA rahe hai, videzoMkI camakIlI, anusAra athavA usameM thor3AsA upayogI sudhAra karake bhar3akIlI vastuoMke lubhAvameM par3akara apane garIba deza- sat-zikSAkA prAyojana karanA hogA, tabhI mArata apanI kA karor3oM araboM rupayA unake saMgraha karanemeM myartha khoI huI svAdhInatA prApta kara sakegA aura tabhI bhArataphaMsAte jArahe haiN| yaha saba dalita zikSA praNAlIkA hI vAsI apanI laukika tathA pAramArSika unnati kara sakeMge prabhAva hai| vIra-sevA-mandira, sarasAvA, __vAstavameM vaha zikSA hI nahIM, jo mastikako pariNata tA.15-1-1E tayA citrako nirmala evaM prasAdAdigugoMse yukta nahIM
Page #378
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta [caitra, vIra-nirvANa meM* 2465 - - bhagavAn mahAvIra [le. zrI. Ananda jaina, darzana-sAhitya zAstrI, nyAya-sAhityatIrtha] viSama duHkhakI jvAlAprose jalA huA thA jaba saMsAra ! siMha-garjanA suna kara terI hue parAjita atyAcAra ! dAnaSa bana, mAnava thA karatA abalAoM para atyAcAra !! mAnuSatA sikhalAI tUne he mAnavatAke zRMgAra !! zudra-janoMkA suna par3atA thA saMsRti-tala meM hAhAkAra ! korI karma-kANDatA vighaTI, huA mUka pazubali-saMhAra ! dharma-nAma para hotA thA nita pazuoMkA bhISaNa saMhAra !! phUle the jo anyAyoMse pachatAte aba bArambAra !! prakRti prakampita hokara apane gina-gina azru bahAtI thI! anekAntakI adbhuta zailI saba jagako sikhalAI thI! mAnavatA rotI thI kevala dAnavatA ha~sa pAtI thI !! dharma-samanvaya karake sabakI maulikatA dikhalAI thI ! karmakANDakA jAla bichAkara dambhI mauja ur3Ate the! sampradAyake dvandva bhagAkara nija-para bheda miTAyA thA! nIti-nyAyakA galA ghoTa kara nyAyI pIse jAte the !! zrAdhyAtmikatA sikhA jagatko Ananda pATha par3hAyA thA !! jAtivAdane chIna liye ye zUdra-janoMke saba adhikAra! janamatakI paravAha na karake jaga-hitakI dikhalAI rAha ! mAnuSatAse vaMcita mAnava phiratA thA basa manujAkAra !! huA virodha tumhArA lekina ghaTA na usase kucha utsAha !! usI samaya isa pRthvItala para tumane liyA puNya-avatAra! anta vijaya-lakSmIne DArI kaNTha tumhAre ghara-gharamAla ! rAja-pATa taja punaH jagatakA karane lage satata uddhAra !! 'jina' kahalAe,zatru nazAe,gAve abataka saba guNamAla!! lalanAe~ caraNoMmeM tere svAgata-puSpa car3hAtI thIM ! dukhiyoMko godImeM lekara tumhI khilAne vAle the ! utsukatAse pAvana-pathameM badakara puNya kamAtI thIM ! pyAsoko sudhAmbu nija-karase tumhI pilAne vAle the !! gada mleccha saba hI meM tumane bhAtR-bhAva darasAyA thA ! murdo meM bhara kara nava-jIvana, tumhIM jilAne vAle the! anyAyoMkI holI karake nava-jIvana sarasAyA thA !! anyAyoMkI pakar3a jar3oMko, tumhI hilAne vAle the !! mahAvIra the, pardhamAna tuma, sanmati nAyaka jagadAdhAra ! satpatha-darzaka vizva-premamaya dayA-ahiMsAke avatAra !! pramudita hokara mujhe sikhAmro sevA para honA balidAna !.. miTa jAU~, para miTe na merA sevAmaya utsarga mahAna !! .
Page #379
--------------------------------------------------------------------------
________________ INnArAsamatthAnaka M [lekhaka-zrI. bhagavatasvarUpa jaina 'bhagavat'] nonoM itihAsase pahalekI cIjeM hai--pApa aura khAlI na thA ! ayodhyAke irda-girda cAroM tarapha bar3I par3I 'puNya ! .."nIcI-manovRttikA nAma pApa aura phaujeM use ghere hue par3I thIM ! nagarameM AtaMka chAyA huvA U~cIkA nAma puNya ! cAhe ekakA nAma durjanatA, thA! pratyeka svadeza premIkA hRdaya-isa sahasA zrAnevAle dasarIkA sajjanatA rakha lIjie !prakArAntarase bAta eka saMkaTake kAraNa-kSabdha ho rahA thA! dukhada-bhaviSyakI hI zrAkara par3atI hai| kaThora-kalpanA use utpIDana de rahI thI ! mahArAjakI __chidrAnveSaNa adhama-manovRttikA hI eka prakAra hai / anupasthitimeM, ina uddaNDa, duSTa-prakRti, rAjya lolupoMke aura vaha pratyeka nyAya-hIna hRdayameM sthAna pAneke lie anAcAra-pUrNa kRtyoMke prati janatA atyanta umra thI kaTibaddha rahA karatA hai !...ayodhyA nareza mahArAja madhukako avazya ! lekina vivaza thI, majabUra thI ! usakA pyArA uttara-dizAkI aora digvijayake lie gayA huA jAna, zAsaka usase dUra thA ! usake dukha darda, usakI antaradurjana-narezIko ayodhyAkA rAjamukuTa lenekI sUjhI ! vedanAkA pachane-sunane vAlA koI na thA ! nagarameM nIravatA unhoMne socA-'ayasara anukUla hai ! avasarase lAbha virAja rahI thI! ThIka vaisI, jaisI madhya rAtrimeM zmazAna lenA hai vidvattAkA kAma ! siMhAsana sUnA hai! nAma mAtra kI! na kahIM umaMga na ullAsa ! ke lie-mahArAnI siMhikA sthAnApanna hai ! lekina usase syA ... ? ... raNAMgaNa, kaThoratAkA upanAma hai ! vanahRdayakI AvazyakatA hai usake lie ! nArI...!-komalAMgI-nArI, nAma sunakara hI bhayAkula ho uThegI! dhairya ...maiM mAnatI hU~ nArI komala hotI hai ! lekina kho baiThegI ! usake kie. kucha na hogA ! aura rAjya smaraNa rakhie, mAna-maryAdAkA dhyAna use bhI rahatA hai ! hamArA, aura phira hamArA ! isameM koI sandeha nahIM !...' mahArAjakI anupasthiti meM rAjyakI jimmedArI, utakA aura dUsare hI prabhAta-ayodhyAkA siMhAsana khatarese uttaradAyitva mere sira hai ! praNAkA sukha-dukha mere adhIna
Page #380
--------------------------------------------------------------------------
________________ 34 anekAnta [caitra, vIra-nirvANa sN0246|| hai! adhInasthakI rakSAkA bhAra mere kandhoM para hai!...suno, to kabhI burA na kaheMge !...' agara maiM Aja nArItvakI rakSA karatI hU~ to usakA spaSTa kAza! Aja agara hamArA hRdaya mahArAjakI artha yahI hotA hai ki maiM apane kartavyako ThukarAtI hU~! nArAjIke Darase na bharA hotA to-ina pavitra vicAroMkA prajAke sAtha vizvAsa-ghAta karatI hU~ ! aura A~khoM dekhate mukta-karATase svAgata kiyA hotA!...dhanya ho devI! eka svadezako anadhikAriyoMke hAtha luTane detI hU~ !...merA bhAratIya-mahilAke lie yahI zobhA hai ! abalAke kalaMka nizcaya hai ki-.........' ko sabalA bana kara miTAnA hI unakA dhyeya hai! ___ mahArAnI apanA nizcaya pragaTa kareM isake pahile to uTho, Az2AdIkI rakSAke lie apane bala, pradhAna sacivane kucha kahanA munAsiba samajhA ! bAtako apane pauruSa, aura apanI sAhasikatAkA paricaya do! tor3ate hue jarA gaMbhIra mudrAke sAtha vaha bole-... mahArAja jina vicAroMko adhika tarajIha dete haiM unake bAvajada meM khayAla karatA hU~ ki Apa khAmoza baiThe to kucha dina bAdajyAdaha munAsiba-bAta hogI ! aura samara-bhUmimeM hamArI digvijayakI dundubhIbajAte hue mahArAja-madhuka lauTe ! mauja jI-jAna se, vaphAdArIse lar3egI isakA mujhe pUrA sUnI-sI ayodhyA laha-lahA uThI ! pratyeka bhavana zrAnanda vizvAsa hai!.... nAdase prakampita ho uThA ! saba ora khuzIkA sAmrAjya mahArAnIne khinna-bhAvase bAteM sunI ! mukha para eka chA gayA ! rAjya-bhakti umar3a par3I ! mahArAja rAja-mahala udAsIkI rekhA-sI khiMca gaI! yaha kSaNa-bhara cupa rahIM: pahaMce ! svayaM bhI unheM kama prasannatA na thI! vaha apanI phira vijaya para mugdha ye!'para...zrApa yaha to socie---agara kahIM vijaya 'mahArAjakI jaya ho !'-darabAriyoMne abhivAdana lakSmI udhara gaI to...? taba mujhe marmAntaka pazcAtApa kiyaa| zrApa kaha sakate haiM?-svadezakI syA dazA mahArAja siMhAsanAsIna hae! kazala-kSemoparAnta, hogI?--mahArAja lauTakara bhI 'mahArAja' kahalA sakeMge? rAjya-samAcAra daryAphta kie gae!x x x x javAba dIjie na ina bAtoM kA !...eka ora nArItva hU~ ! aisI bAta 1...acchA phira...?'-mahArAjane hai, dUsarI ora kartavya, kaThora-kartavya ! dezakA pratinidhitva sAzcarya pachA ! gurutara-uttaradAyitva !!...eka ora maiM gulAma hU~, dUsarI '...samIpa hI thA ki rAja-siMhAsana para zatruoMkA mora rASTra-kA rASTra merA sevaka ! batalAyo-mujhe apanI adhikAra ho jAtA aura...!'--pradhAna sacivane uttara gulAmIkI rakSA karanI cAhie yA apane prAdhInoMkI 1 diyaa| '... yaha to ThIka hai ! lekina......!- to phira lar3AI chir3I, aura usameM tumhArI jIta 'lekina...phira ThIka' ke sAtha 'lekina' be-sUda hai! huI ! kyoM yahI na ?' svataMtratAke raNAMgaNameM nArItvakA balidAna car3hAnA bhI hA~ ! mahArAja!' ucita hI hai ise mahArAja yadi lambe-dRSTikoNase dekheMge 'maiM tumhArI bIratAkI prazaMsA karatA hU~ ! saMkaTake
Page #381
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 6] nArItva an samayameM jisa dhIratAse tumane kAma liyA-usake to hotI hai ! maiM nahIM jAnatA thA-mahArAnI itanI lie maiM tuma logoM se bahuta prasanna hU~ ! tumheM isI vaphA- uhaNDa hai ! yaha unakI gaharI pustAkA paricaya hai| dArIke sAtha-!' pauruSa, puruSoM ke bA~TakI cIz2a hai| use apanAkara unone 'lekina mahArAja...! anadhikAra ceSTA kI hai!--baz2anadAra aparAdha kiyA hai! 'kyA...' strItvakI avahelanA hI usakA anta hai| "triyoMko .."vijaya prAptimeM hama loga to nAma mAtrake lie honA cAhie komala! vIratva unheM zobhA nahIM detA! haiN| asala meM isa bAtakA sArA zreya mahArAnI siMhikA- vaha unakI cIz2a hI nahIM!'-eka gaharI sA~sa lete hue ko hI diyA jA sakatA hai / unhIMke bala, unhIMke mahArAjane pragaTa kiyA ! sAhasa aura unhIMke adamya utsAhake kAraNa hamArI 'mahArAjakA kahanA anucita nahIM ! lekina itanA vijaya ho sakI hai / nahIM to dezakI rakSA nitAnta kaThina vicAraNIya avazya hai ki usa paristhitimeM jisameM yI ! 'sAtha hI, unhoMne eka aura zubha-saMvAda aApake ki mahArAnIjIne svadeza premase prerita hokara apanI sunAneke liye preSita kiyA hai ! vaha yaha ki lage hAthoM bIratAkA saphala-pradarzana kiyA hai kadApi dUSita nahIM ! unhoMne dakSiNa-digvijaya bhI kara DAlI / sabhI uddaNDa use dhRSTatA na kahakara kartavya-niSThA kahanA adhika upaduzmana zrAja nata-mastaka haiN| mahArAnIkI zatrughAtI yukta pratIta hotA hai !'-pradhAna-sacivane dalIla peza talavArane vaha karizmA dikhAyA ki Aja ApakI kIrti kI! zatomukhI ho rahI hai !...' __'U~ha ! korI viDambanA ! agaNita-para-puruSoM ke 'mahArAnI svayaM raNAMgaNa meM lar3I ?' bIcameM eka strIkA jAnA, cAritrika-rabise kSamya 'hA~, mahArAja! unhIMke zauryane vijayI banAyA, nahIM ! strIkI nicaya hI- -jaghanya-pravRttikA yotaka nahIM--deza barbAda ho hIcukA thaa| unhoMne isa dilerIke hai!...'-mahArAjane apanI upekSAko Age bddh'aayaa| sAtha zatru-senAkA kSaya kiyA ki bar3e-bar3e yoddhA dA~toM-tale sAdhAraNa tarIke para yaha bhI mAnanIya ho sakatI hai| uMgalI dAba gaye / zatru-pakSa titara-bitara ho gyaa| vaha parantu yaha bAta siddhAnta nahIM bana sakatI ! sa-teja zastra-zAstrakI pUrNa jJAtA hai|.." strItvake sanmukha vikAroMko naSTa hojAnA par3atA hai! phira ___ mahArAjane syA sunA, kyA nahIM; kauna kahe? mahArAnI jaisI pativRta-dharma-parAyaNA strI para bhAropa unakA mukha-kamala malina ho gayA udAsIkI lakIreM lagAnA, unake sAtha anyAya hai ! unake upakAraparNa kapoloM para malaka utthii| jaise manovedanA sa-jaga ho kAryake prati kRtaghnatA hai! aura eka mahAn zrAdarzauThI ho| kA virodha !!'-pradhAna-sacivane samajhAyA ! vaha kucha dera cupa, socate rahe ! poliTiksa-vicAroMne mahArAjake dAmpattika-jIvana meM gaharI nistabdhatA! viraktatAkA sUtrapAta kiyA ! vaha rASTrIya hAni lAbhake phira bole-'profa ! kitanI vicAraNIya bAta hai ! mAvoMse dUra haTakara, nArIvake anveSaNameM ghusa lamjAkA itanA parityAga ?"nIkI zobhA lajjAse hI par3e! bole-'ho sakatA hai mahArAnIke satItva para zaMkA
Page #382
--------------------------------------------------------------------------
________________ 146 anekAnta [caitra, vIra-nirvANa saM02465 'na kI jA sake / lekina merI dRSTi meM yaha dhRSTatA kadApi vaha maiMne kiyA hI,-zrota !"aba..1... kSamya nahIM ! maiM usakA parityAga karatA hU~ ! mahirSI-pada durgA-sI kaThora mahArAnI siMhikA-jinake tejake pApisa liyA jAe !!' Age zatrukI parachAI taka na Tika sakatI thI-aviralakisakI tAba?-kisakI himmata ? jo mahArAjakI aA~sutroM se ro par3IM ! zatru-dalake sAmane DaTA rahanevAlA zrAMzAke khilApha jabAna hilAtA ! sAhasa pAnI bana calA ! pati-premake Age vaha hAra saba cupa ! mAna gaI ! pauruSa, bala, kaThoratA aura dhIratAke paTako rAja-zrAza ! aTalanIya-rAja-zrAzA !-aura mahA- phAr3akara nArItvakI komala-bhAvanA pragaTa ho gaI ! rAMnI parityakta karadI gaI! vaha rone lagIM ! vivazatAkA zrRMgAra yahI to . hai ! parityakta-jIvana ! nIrasa-jIvana !! mRtyuke hI to (4) upanAma haiM !!! dina bIta rahe the-- para na aba umaMga zeSa thIna utsAha ! eka lambI nirAzA, eka kasaka, aura prAtmaglAni mahArAnIke 'vaha mujhe bhUla sakate haiM, lekina maiM unheM eka sAtha thI ! usakA samagra-vaimava, daridra bana cukA thA ! miniTako bhI bhUla sakU~, yaha asambhava ! unakA tiriusakI 'zrAzA' kA nAma aba 'pukAra' thA ! usake mukha- skAra bhI mujhe pyArase adhika hai| unakI khuzI merA kA tez2a aba karuNatva meM parivartita ho cukA thA! svarga hai ! unakI takalIfa merI mauta ! bolo 1-bolo aba 'dina' varSa banakara usake sAmane AtA hai ! ...?- unheM kyA huA hai ?--kyA kaSTa hai ?--mahAkabhI-kabhI yaha socatI hai--'kyA nArIkA jIvana saca- rAnIke prema-vivhala hRdayane prazna kiyA ! muca dUsare para avalambita hai ?--usakA apanA kucha bhI 'dAha-roga !'--sevikAne parasthiti sAmane rakhI !nahIM 1 dUsarekI khuzI hI usakI khuzI hai ! usakA 'agaNita-bhiSagvaroMne bahumUlya auSadhiyoMkA sevana nizcita uddezya hI nahIM 1-kartavya..?--yahI ki karAyA hai ! lekina lAbhake nAmapara mahArAjakI eka A~kheM mUMdakara-dUsarekA anukaraNa kare ! phira cAhe bhI 'zrAha !'banda nahIM huI ! jIvana-zrAzA saMkaTameM hai ! kisIkA kitanA hI aniSTa kyoM na ho|... bar3I vedanA hai--unheM ! kSaNa-bharako zAnti nahIM !...." bAhare, nArI-jIvana !... 'dAha-roga ?... mahArAjako kaSTa ?--jIvanameM itanA jaTila, itanA paratantra !' sandeha -mahArAnI kabhI usake vicAra dUsarI-dizAkI ora bahate- hA~ ! aisI hI bAta hai !'-paricArikAne dRr3hatAke 'bar3I gaharI-bhUla huI merI ! mujhe ina jhagar3oMmeM par3anA sAtha kahA / kSaNa-bhara mahArAnI cupa rahIM ! A~kheM mUMdeM hI kyoM thA ! merA inase matalaba ?-mujhe mahArAjakI kucha socatI rahIM ! phira bolIprAzAke atirikta aura socanA hI kyA ? yahIM taka hai 'sakhI ! pradhAna-sacibase kaho, agara merA satItva merA kAryakSetra !.."bhAge badanAhIto aparAdha thA! nidoSa hai! mahArAjake prati hI merA sArA prema rahA hai
Page #383
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 6] nArItva Y. - - - - to-merI aMjulIke jalake chIMTe unheM prArogya yahI satItvakI parIkSA ho !' kareMge ! jAo, sIghra jAkara isakI vyavasthA karo ! -aura tatArapanIne unI jalasekara mujhe vizvAsa hai, merA satItva, merI parIkSAke samaya kAma mahArAjako zITe die! . AyegA! 'jo hukma !! mahArAja uTha baiThe ! jaise unakI sArI vedanA maMtrazakti dvArA khIMcalI gaI ho ! mu~hapara utsAha, harSa eka sAtha khela uThe ! zarIra krAntipUrNa, nIroga ! parIkSA-bhUmi para saba, pAcaryacakita netroMse dekhate-bara meM gae / rAjya-darabAra meM Aja upasthiti-nityakI apekSA zraddhAse mastaka jhuka gae ! kahIM adhika thI ! nagarake sabhI pramukha vyakti maujUda mahArAja-premonmatta mahArAja--rAgyA tyAga mahAthe ! darzakoMkI bhIr3a umar3I par3a rahI thI! eka kautuhala rAnIke samIpa pAe ! prasamatA bhare gad-gad-svarameM thA-'jisa kaThina-rogako ugra-zrauSadhiyA~ naSTa na kara bole-'dhanya satItva-sAmarthya ! mujhe kSamA karo, maiMne sakIM, use satItva-pAtivrata-dharma tatkAla dUra kara aparAdha kiyA hai ! bhUla kI hai maiMne !...maiM nahIM jAnatA dikhAyegA!! thA-ki vIra-ramaNiyA~ dUSita-vikAroMse dUra haTa jAtI - z2immedAra rAja-karmacArI baiThe hue the| eka ora hai!... mahArAja zayyAzana para leTe, vedanAkI AheM bhara mahArAnIkA vaja-hRdaya pAnI hogyaa| premokake rahe the! mAre kaNTha avaruddha hogyaa| A~khoMmeM prasannatAkA . . ."malina-veza, parityaktA mahArAnI siMhikAne, pAnI chalachalA pAyA / Adarza-sthApita karane ke bahuta-dina bAda Aja darabArameM praveza kiyA ! unake dAnakI musIbateM vismaraNa hogaI ! harSa-pUrNa-svara mukhapara zrAja divya-teja jhalaka rahA thA ! meM bolIM-- ___ saba-loga uTha khar3e hue! mahArAnIne Age bar3ha, ..."mahArAja!' antaHkaraNakI zuddhatA-yUrvaka gaMbhIra-svarameM kahA- mahArAjane svarga-mukhakA anubhava karate hue uttara 'agara merA satItva akSuNNa rahA ho, nidoSa ho ! to diyA-'priye !' isa prAsuka-jalake chIMTe mahArAjako bhArogya kareM! tUpati-zali !!! je paranAri nihAri nilajja, ha~sai vigase buSihIna bar3ere, jaMThanakI jimi pAtara dekhi, khuzI ura kUkara hota ghanere / hai jinakI yaha Teva sadA, tinako iha bhava apakIrati hai re, paraloka viSe hada daNDa, karai zata kharaDa sukhAcala ke re||
Page #384
--------------------------------------------------------------------------
________________ unmatta saMsArake kAle kAranAme . [le. paM0 nAtharAma jI DoMgarIya jaina ] : ghAja hindustAna meM hai mAja hindustAnameM hI nahIM, duniyA~ ke tamAma udAra vyavahAra karanekI zikSA detA hai; kintu hotA kA mulkoMmeM mAnasika anudAratA aura isase viparIta hI hai| kyoMki isake vicAra mere vicAroMpAzavika asahiSNutAkA nagna tAMDava ho rahA hai| eka se minna hai|" prAyaH yahI socakara mAnava-samAjakA jAti dUsarI jAtise, eka deza dUsare dezase, eka pArTI adhikAMza bhAga usakI rahanumAIkA dama bharane vAle dUsarI pArTIse, eka mAI dUsare bhAIse, prAyaH isaliye bar3e bar3e nAmadhArI netA (Leaders) eka dUsareke lar3atA hai ki usase bhinna jAti, deza, pArTI yA bhAIke kaTTara duzmana bane hue haiM aura usake prANoMkA apaharaNa vicAra bhinna hai aura usake anukUla nahIM hai| kaTTara karane taka para tule hue haiN| musalamAna hinduoM aura IsAiyoMko apanA mahAn zatru kevala dhArmika vicAroMmeM hI vibhinnatA hone ke kevala isaliye samajhatA hai ki ve usake mAnya kurAna kAraNa bhAratake hindU aura musalamAnoMke asahiSNutAzarIpha, khudA aura rIti-rivAjoMse sahamata nahIM haiM / isI parNa bhISaNa daMge aura raktapAta, jo ki Aye dina hote prakAra anudAra IsAI yA hindU musalamAnoMko bhI ukta rahate haiM, vizvavikhyAta haiN| aba z2arA dUsare mulkoMmeM kAraNoMse hI apanA kaTTara zatru samajhate haiN| hone vAle asahiSNutA aura hRdaya saMkIrNatA sambandhI yadyapi adhikAMza dharma apane apane zAstroMmeM mAnya kAle kAranAmoM para bhI dRSTipAta kIjie-jarmanI aura eka hI Izvara, khudA yA gaoNDa (God) ko hI sArI iTalI rUsake spaSTataH isalie ghora zatru bane hue haiM ki duniyA~ aura usake manuSyoMkA kartA-dhartA mAnate haiM usakA siddhAnta prajAtantra aura sAmyavAdako mitti para aura isIliye una sabake matAnusAra jisa paramapitA, khar3A huA hai aura iTalI va jarmanIkA usake viruddha khudA yA gaoNDane hindUko banAyA usIne 'musalamAna aura DikTeTarazipa evaM phaisiSTa bAdake AdhAra para / ina rASTro-' sAIko bhI paidA kiyA, yaha bAta siddha hai; to bhI kaTTara kI pArasparika zatrutAmeM aura bhI kaI kAraNa ho sakate musalamAna hinduoMkI hastI miTA denekI aura anudAra haiM aura hai, kintu jaisI ki samaya samaya para hara hiTalara hindU musalamAnoMko nestanAbUda kara denekI dilI khvAhiza aura sInyora musolinIke mu~hase dhvani nikalatI rahatI rakhatA hai aura isa prakAra vaha apane saMkucita evaM hai, mukhya kAraNa vicAra-vibhinnatA hI hai / spenameM prajAanudAra dRSTikoNa dvArA maz2emeM apane hI mAnya dharmazAstroM- tantrAtmaka zAsanakA, kintu janarala phrAMkone vahA~ kA galA ghoMTatA rahatA hai / isI taraha pratyeka dharmAtmAkA DikTeTarazipa kAyama karaneke lie vidrohake nAma para jo dharma yadyapi saMsArake saMparNa mAnavoMke prati mitratAparNa apane hI dezavAsiyoMkA hRdayavidAraka saMhAra kiyA va
Page #385
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 6] unmatta saMsArake kAle kAranAme 346 karavAyA hai vaha kalakI bAta nahIM hai balki ina paMktiyoMke khilApha vicAra rakhane aura bolane vAlA vyakti phA~sI likhane taka janasaMhAra vahA~ para bhISaNa rUpase ho rahA aura mautakI sajAse kamakA aparAdhI nahIM mAnA jaataa| hai| hajAroM auratoM aura niraparAdha baccoMko kevala jaba prajAtaMtrAtmaka dezameM hI adhikAra-hIna janatAke isalie mauta ke ghATa utAra diyA gayA hai ki ve prajA- mu~hameM lagAma lagAnekI hI nahoM,mu~ha-sImane takakI koziyeM tAMtrika sarakArakI chatrachAyAmeM pala rahe the, jo ki usake jArI haiM, to phaisisTa zAsanameM hone vAle atyAcArokA vicAroMke anukUla nahIM thii| yahI nahIM jApAnane to kahanA hI syA hai| jarmanImeM nAjI-virodhiyoM aura cIniyoMke Upara jo jabaradasta aura bhISaNa aAkramaNa yahUdiyoMkI durdazA kise kaSTa nahIM pahu~cAtI ? prstu| kara rakhA hai usakA kAraNa bhI usane cIniyoMkI ghara dekhiye-AjAdapArka meM jalsA ho rahA hai, vicAra vibhinnatA hI batalAI hai / jApAniyoMkA kahanA phalA sAhabake amuka bAta kahate hI ukta vicArake hai ki cInI bolazeviSamake anuyAyI hote jA rahe haiN| virodhI sajjanoM (1) ne ITa patthara barasAne zurU kara diye ! aura jApAna cAhatA hai ki vaha apane par3osiyoMko isa saiMkar3oMke sara phUTe aura do cArane prANoMse hAtha dhoye !! khataranAka marjase bacAve / ataH jApAnane cInameM hara rAsalIlAmeM kRSNakA pArTa adA karane vAle mamakina koziza kI, ki cInI isa rUsI siddhAntake phera ekTarake sara para jo makaTa hotA hai usakI kalagI eka meM na par3eM, kintu jaba use saphalatA na milI taba use pArTIke kathanAnusAra dAyIM ora dUsarIke kathanAnusAra usakI rahanumAI karane ke lie majabUrana isa prAkhirI bAyIM ora honA cAhiye thI, basa, isI bAta para jhagar3A saMhAra zastrakA prayoga karanA par3A, Adi prAdi ! ho gayA aura zAyada saikar3oM pAyala ho gaye !! yadyapi jApAniyoMne cInapara jo AkramaNa kiyA vaha dekhiye-masjidake sAmanese bAjA bajAtA hai vaha usa para kabjA karanekI nIyatase hI kiyA hai, humA eka hinduoMkA julUsa nikala rahA hai| yadyapi phira bhI yadi usakI hI bAta mAnalI jAve, to yaha aise bAjoM para na to pahile kabhI jhagar3A huA thA, na prazna vicAraNIya hI rahegA ki vicAra-bhinna honese hI isa bAjeke barAbara hI zora macAne vAle dUsare moTara, syA kisIke prANa le lenA cAhiye ? yA use duzmana eMjina, vAyuyAna yA bAdaloM Adi para koI aitarAja samajha lenA cAhiye ! kiyA jA sakatA hai aura na abhI namAja par3hanekA hI vicAra-vibhinnatA aura svArtha siddhi ke phalasvarUpa vakta hai, to bhI dharmadhurandhara musalamAnoMne hamalA kara dambhI jApAna cInapara hamalA karake jo-jo atyAcAra diyA ! aura taDAtar3a lAThiyA~ calanese saikar3oM sara phUTa cIniyoMke kucalanemeM kara rahA hai, unako naz2arandAz2a kara gaye !! kyA yaha saba jahAlatase bharI huI anudAratA deneke bAda hamArI dRSTi duniyA meM eka mAtra prajAtaMtrakA aura asahiSNutAkA pariNAma nahIM hai! dama bharane vAle usa deza para jAtI hai, jahAM ki jarA-sI hama samajhate haiM ki anAdi kAlase hI pratyeka mAsI vicAra-vibhinnatAke kAraNa usI dezake hajAroM manuSya ke vicAra eka dUsarase mila rahe hai aura ananta kAla golIse ur3A diye gye| samAcAra-patroMke pAThakoMko tkroge|y / / samAcAra-patrAka pAThakAkA taka raag| yaha bAta dUsarI ki kisI kisI viSaya mAlUma hogA ki rUsameM mosiye sTailinakI sarakArake yA bAtake sambandhameM ekase adhika manuSya sahamata ho
Page #386
--------------------------------------------------------------------------
________________ 350 anekAnta [caitra, vIra-nirvANa saM02465 paye ho yA ho jAe~; kintu yaha asambhava hai ki pratyeka ke nAnA svamAva aura vicitra dRSTikoNoMke honese mataprANIke vicAra kisI bhI samaya ekase hI ho jaaeN| bheda honA svAbhAvika hai| apane dRSTikoNako pavitra saba deza jAtiyoM tathA eka nagarake nivAsiyoMke vi- banAzro aura pratyeka bAta para yA vastuke svabhAva para hara cAroMkI ekatA to dUra, eka hI bApake do beToMke bhI saba pahalUse haThako chor3akara vicAra kro| ho sakatA hai ki vicAra ekase nahIM hote / aisI avasthAmeM kyA kevala koI jAna bUjhakara g2altI kara rahA ho yA usane bAtako matabheda hone mAtrase hI manuSyoMko kuttoMkI taraha lar3a lar3a g2alata samajhA ho, to bhI usase vepa na kara yadi tumase jIvana barbAda karate rahanA cAhie aura bana sake aura tuma use samajhAnekA pAtra samajho to balavAnoMko nirbaloM para atyAcAra karate rahanA cAhie ? use vAstavikatA samajhA do, varanA madhyastha hI raho yaha eka prazna hai, jisa para samaya rahate pratyeka samajhadAra aura usakI mUrkhatA para jhuMjhalAzro nahIM, kiMtu dayA vyaktiko to vicAra karanA hI cAhie; kiMtu una jAhiloM- karo / sAthahI, pratyeka prANIkI dilase bhalAI cAhate ko bhI, jo ki ukta duSkRtya karane karAne para tule hue raho aura kisIkA svapnameM bhI burA na vicaaro| aura hai aura duniyA meM azAMtikI Aga dhadhakAkara khuda bhI yadi tumheM koI dIna dukhI dikhAI de to dayArdra hokara usImeM jala rahe haiM, zIghra hI ThaMDe dilase vicAra karanA phaurana usakI madada kro| yadi kisI guNI puruSake cAhie / anyathA, vaha dina dUra nahIM hai jaba ki asa- darzana hoM to usakA prema pUrvaka zrAdara karo aura yadi hiSNutAkI isa dhadhakatI huI zrAgameM dUsarAMke sAtha ve kAraNavaza yA akAraNa hI koI tumase dveSa kare to khuda bhI dekhate dekhate bhasma ho jaaeNge| tuma usa para upekSA kara jaashro| yadi aisA karoge to - isa samasyA para hameM koI naye sirese vicAra karane- zIghra hI dekhoge ki duniyA sukha aura zAMtikI godameM kI AvazyakatA nahIM hai| kyoMki prAcIna kAlameM bhI khela rahI hai|" hInAdhikarUpase hamAre pUrvajoMke sAmane kabhI jAtyandhatAke ye haiM vizvakI divya vibhUti bhagavAn mahAvIrake rUmameM to kabhI dharmAndhatAke rUpameM yaha asahiSNutA pavitra vicAra, jo unhoMne saMsArake prANI mAtrako sukhI aneka rUpase pragaTa hotI rahI hai| isakA hala bhI unhoMne banAne evaM vibhinna vicAroMke kAraNa phailI huI azAMtira kevala usa samayake lie kiyA balki sadA-sarvadAke ko dUra karaneke liye vyakta kiye the, jisa para amala lie karake rakha diyA / duniyA~ cAhe to usa halake karane se mAnava-samAja hI nahIM balki usa samayakA nimna sUtra para amalakara apane jIvanako aura dUsaroMke pazu-samAjabhI aAnanda-vibhora ho gayA thaa| kyA Aja jIvanako bhI pUrNarUpase sukhI tathA zAMtipUrNa banA kA madonmatta, svArthAdha aura asahiSNu saMsAra ThaNDe sakatI hai: dilase uparokta pavitra vicAroM para vicAra karegA ? yadi ., "bhAiyo ! yadi tuma sacamuca hI zAMti aura sukhake vaha sukha aura zAMtiko dilase cAhatA hai to hamArA icchuka ho, to duniyAke pratyeka prANIko apanA mitra yaha pUrNa vizvAsa hai ki eka dina use ukta pavitra samajho, goda hone mAtrase hI kisIko apanA zatru bAsmoM para vicAra karanA hI par3egA / samajhakara usaMsa daMpa mata karo; kyoMki vibhinna prANiyoM -
Page #387
--------------------------------------------------------------------------
________________ tIrtha maMdira dakSiNake tIrthakSetra ! [vi0 saM0 1740 ke lagabhagake eka yAtrIkI dRSTimeM ] Xin 5 Duan ( lekhaka - zrI0 paM0 nAthUrAmajI 'premI'.) hamAre granthabhaNDAroM aura gharoMmeM na jAne kitanI aitihAsika sAmagrI par3I huI hai jisakI ora bahuta hI kama dhyAna diyA gayA hai / bahutase granthabhaNDAroMkI nAmamAtrakI sUciyA~ bhI bana gaI haiM, parantu sUciyA~ banAnevAloMko zAyada vaha dRSTi hI prApta nahIM hai jisase ve aisI sAmagrI kI khoja kara sakeM aura usako mahatva de skeN| isake lie jarUrata hai ki aba koI vyavasthita prayatna kiyA jAya / lagabhaga 27-28 varSa pahale maiM sonAgira gayA thA aura vahA~ke bhaTTArakajI se milA thaa| vahAMke prantha-bhaMDArako dekhanekI merI prabala icchA thI / bhaMDAra dikhalAne se unhoMne ikkAra to nahIM kiyA, parantu dikhalAyA bhI nahIM- Ajakala Ajakala karake TAla diyA / usI samaya maiMne unake pAsa eka purAnI bahI dekhI aura eka bastemeM ba~dhe hue kucha kAgaja patra / vahI sau - savAsau barSakI thI / una dinoM bhaTTAraka aura unake ziSya paMDita yA pAMDe apanI gaddI anuzAsanameM rahane vAle sthAnoMkA sAlameM kamase kama ekabAra daurA karate the aura apanA ba~dhA huA Taiksa vasUla kiyA karate the| ukta bahImeM una sthAnoMkI silasilevAra sUcI thI aura pratyeka sthAnake do do cAra cAra mukhiyoMke nAma bhI likhe the| kisa ziSyake adhikAra meM kahA~se kahA~ takakA kSetra hai, yaha bhI usase mAlUma ho jAtA thA / apane gAMvakA aura usake Asa pAsake paricita sthAnoM tathA mukhiyoMkA nAma bhI maiMne usameM dekhA / mukhiyA ve hI the jinake nAma maiMne apanI dAdIke mu~hase suna rakkhe the| kahIM kahIM TaiksakI rakama bhI likhI huI thI / baste meM kucha sundara sacitra ciTThiyA~ thIM jo janmakuMDaliyoMke samAna kAphI lambI aura gadyapadyamaya thiiN| ve gajaratha-pratiSThAe~ karAnevAloMkI taraphase likhI huI thiiN| unameM pratiSThA karAne vAleke vaMzakA, sthAnakA, vahA~ke mukhiyoMkA, rAjyake zaurya vIryakA aura dUsarI AnuSaMgika bAtoM ka
Page #388
--------------------------------------------------------------------------
________________ 352 anekAnta Atizayya yukta varNana thA / kucha ciTTiyAM ziSyoM dvArA unake guru bhaTTArako nAmakI bhI thI, jinako bhASA kucha saMskRta aura kucha dezI thii| maiMne cAhA ki una. kArAja-patroM ko acchI taraha dekhakara kucha noTsa lelU, parantu bhaTTArakajIne dUsare samayake lie TAla diyA aura phira maiM kucha na kara sakA / isake bAda maiMne san 1916 meM muni zrIjinavijayajI dvArA sampAdita 'vijJapti triveNI' dekhI, jo eka jaina sAdhu-dvArA apane guru ke nAma likhI huI eka bahuta vistRta kavitvapUrNa saMskRta ciTThI thI, jisase usa samayakI (vi0 saM0 1484 kI ) aneka dhArmika, sAmAjika aura rAjanItika bAtoM para prakAza par3atA hai / usa samaya jaina sAdhu jaba kisI sthAnameM cAturmAsa karate the taba apane zrAcArya yA guruko khUba vistRta patra likhakara bhejate the aura vaha 'vijJapti' kahalAtI thI / vijJapti triveNIko aura bhaTTArakajIke bastekI ukta ciTThiyoMko dekhakara mujhe vizvAsa-sA ho gayA hai ki isa taraha kI aneka ciTTiyA~ hamAre maMDAroMmeM - vizeSa karake vahA~, jahA~ bhaTTArakoMkI gar3iyAM rahI haiM- par3I hoMgI aura prayatna karanese ve saMgraha kI jAsakatI haiN| unase madhyakAlIna itihAsapara bahuta kucha prakAza par3a sakatA hai / svargIya 'gurujI' paM0 pannAlAlajI vAkalIvAlane ArAse paM0 jayacandajI, dIvAna amaracandajI aura kavivara bRndAvanajIkI jo ciTThiyA~ prApta kI thIM ve prakAzita ho cukI haiM / / sabhI zrI AtmAnanda- jainasabhA, bhAvanagara dvArA prakAzita / dekho, jainagrantharatnAkara -kAryAlaya bambaI dvArA prakA thita 'vRndAbana-bilAsa' / [ caitra, vIra nirvANa saM0 2465 jAnate haiM ki ve kitane mahatva kI haiN| hamArA anumAna hai ki adhikAMza tIrthakSetroMke sambandha meM bhI hamAre maMDAroM aura nijI athavA gharU kAgraja patroMmeM bahuta-sI sAmagrI mila sakatI hai| usa samaya loga bar3I bar3I lambI tIrtha-yAtrAyeM karate the aura cAra cAra chaha chaha mahInoM meM ghara lauTate the| unake sAtha vidvAn aura tyAgI - vratI bhI rahate the / unameM se koI-koI apanI yAtrAoM kA vivaraNa bhI likhate hoNge| prAcIna guTakoM aura pothiyoMmeM aise kucha vivaraNa mile bhI haiN| zvetAmbara - sampradAya ke surakSita aura suvyavasthita pustaka bhaMDAroMse jaba aise aneka yAtrA-varNana upalabdha hue haiM, taba digambara bhaMDAroMmeM bhI inake milane kI kAphI saMbhAvanA hai / isa lekhameM maiM aise hI eka yAtrA varNanakA paricaya denA cAhatA huuN| maiMne aura pro-hIrAlAlajIne 'hamAre tIrthakSetra' nAmaka apane vistRta lekhameM eka do jagaha 'tIrthamAlA' se kucha pramANa diye haiM / usake kartA zrIzIlavijayajI zvetAmbara saMpradAya ke tapAgacchIya saMvegI sAdhu the aura unake gurukA nAma paM0 zivavijayajI thA / unhoMne pazcima-pUrva-dakSiNa aura uttara cAroM dizAoMke tIrthoMkI paidala yAtrA kI thI aura jo kucha unhoMne dekhA-sunA thA use apanI gujarAtI bhASAmeM padyabaddha likhaliyA thA / isake pahale bhAgameM 85, dUsaremeM 55, tIsaremeM 173 aura cauthemeM 55 padya haiN| pratyeka bhAgake prArambhameM maMgalAcaraNake rUpameM do do tIna tIna dohe aura antameM cAra cAra lAinoM kA eka eka 'kalasa' hai / zeSa saba caupaiyA~ haiM / * dekho jainasiddhAntabhAskara kiraNa 4 varSa pUrve kii|
Page #389
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 6] dakSiNake tIrthakSetra pUrvake tIrthokI yAtrA unhoMne vi0 saM0 1711- apyANaM ca kilabai hiDajai tela puhavIe // 12 meM, dakSiNakI 1731-32 meM, pazcimakI 1746 arthAt-vividha prakArake carita dekhanA meM aura uttarakI zAyada 1748 meM kI thii| 'zAyada' cAhie, durjanoM aura sajjanoMkI vizeSatA jAnanI isalie ki pustakake padya-bhAgameM saMvat nahIM diyA cAhie aura AtmAko bhI pahicAnanA caahie| hai, parantu antakI puSpikAmeM likhA hai--"saMvat isake lie pRthvI-bhramaNa Avazyaka hai| 1748 varaSe mAgasaramAse zukalapakSe trayodazI isa pustakameM jo kucha likhA hai lekhakane svayaM tithau somavAsare likhitam 1" paidala yAtrA karake likhA hai aura saba kucha dekhakara sva0 zrIdharmavijayasUrine vi0 saM0 1978 meM likhA hai, phira bhI bahuta-sI bAteM sunI-sunAI bhI 'prAcIna tIrthamAlA saMgraha' nAmakA eka saMgraha prakA- likhI haiM, jaisA ki unhoMne kahA haizita kiyAthA / usameM bhinna-bhinnayAtriyoMkI likhI jagamA tIratha suMdarU, jyotivaMta jhamAla / huI choTI-bar3I paJcIsa tIrthamAlAyeM haiM / zIlavijaya- pabhaNIsa dITho sabhilyA, suNatA amI rasAla // 2 // jIkI tIrthamAlA bhI usImeM saMgrahIta hai| athavA-- ___yoM to yaha samasta pustaka hI bar3e mahatvakI daSyiNa disivI bolI kathA, hai, parantu hama isakI dakSiNa-yAtrAke aMzakA hI nisuNI dIThI jemiyathA / / 108 / / vivaraNa pAThakoMke sAmane upasthita kareMge / kyoMki apanI dakSiNa-yAtrAkA prArambha ve narmadA nadIyaha aMza hI digambara sampradAyake pAThakoMke lie ke parale pArase karate haiM aura vahIMse dakSiNa dezameM adhika upayogI hogaa| abase lagabhaga DhAIsau praveza karate haiN| varSa pahaleke dakSiNake tIthoM aura dUsare dharmasthAnoMke nadI nirbadA peli pAra, AjyA dayiNadesamajhAri / sambandhameM isase bahuta-sI bAteM mAlUma hoNgii| mAnadhAtA tIrathatihA~ suNya, zivadharmI te mAni paNuM / ___ svayaM zvetAmbara hone para bhI lekhakane dakSiNake mAndhAtAke viSayameM itanA hI kahakara ki ise samasta digambara-sampradAyake tIrthoMkA zraddhA-bhakti zivadharmI bahuta mAnate haiM ve Age khaMDavA jAkara parvaka varNana kiyA hai aura unakI vandanA kI hai| khAnadezake barahAnapurakA varNana karane lagate haiN| pRthvI-bhramaNakI upayogitA dikhalAne ke lie yahA~ yaha noTa karane lAyaka bAta hai ki mAndhAtAunhoMne eka gAthA uddhRta kI hai-- kA ullekha karake bhI lekhaka 'siddhavarakUTa' kA disaha vivihacariyaM jANijjei dujnnsjjnvissaa| koI jikra nahIM karate haiM aura isakA kAraNa yahI yaha lekhakakI likhI yA ligyAI huI pahalI hI jAna par3atA hai ki usa samaya taka vahA~ siddhavaraprati mAlama hotI hai aura ukta prati hI prakAzanake samaya kUTa nahIM mAnA jAtA thaa| sampAdakake sAmane aAdarza prati thii| siddhavarakaTa' tIrthakI sthApanA para 'hamAre tIrthaxzrIyazovijaya-jainagraMthamAlA. bhAvanagara-dvArA prakAzita kSetra' nAmaka lekhameM vicAra kiyA gayA hai, jo jainasihAmUlya 2) ntabhAskarakI hAlakI kiraNameM prakAzita huA hai|
Page #390
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta [caitra, vIra-nirvANa saM02465 burahAnapurameM cintAmaNi pArzvanAtha, mahAvIra, vanavihArako nikalA aura mandira bhUla gyaa| zAntinAtha, neminAtha, supArzvanAthake mandira haiM taba usane bAlU aura gobarakI eka pratimA banAI aura bar3e-bar3e puNyAtmA mahAjana basate haiN| unameM aura namokAra mantra par3hakara usakI pratiSThA karake eka osavAlavaMzake bhUSaNa 'chItU jagajIvana'nAmake Anandase pUjA kI / vaha pratimA yadyapi vana-sadRza maMghavI (saMghapati) haiM, jinakI gRhiNIkA nAma hogaI parantu kahIM pIche koI isakA avinaya na 'jIvAde' hai / unhoMne mANikyasvAmI, antarIkSa, kare, isalie usane use eka jalakUpameM virAjamAna AbU, goDI (pArzvanAtha ) aura zatrujaya kI yAtrA kara diyA aura vaha apane nagarako calA aayaa| kI hai| pratiSThAyeM kI haiN| ve saMghake bhakta aura isake bAda usa kue ke jalase jaba 'elagarAya' supAtradAnI haiN| dUsare dhanI porabAr3a vaMzake sAraMga- kA roga dUra hogayA, taba antarIkSa prabhu prakaTa dhara' saMghavI haiM, jinhoMne saMvat 1732 meM bar3I bhArI hue aura unakI mahimA bar3hane lgii| pahale to yaha Rddhike sAtha caityabandanA aura mAlavA, mevAr3a, pratimA itanI adhara thI ki usake nIcese eka AbU, gujarAta tathA vimalAcala (zatrujaya ?) savAra nikala jAtA thA, parantu aba kevala eka kI yAtrA karake apanI lakSmI ko saphala kiyA hai| dhAgA hI nikala sakatA hai ! tIsare digambara-dharmake anuyAyI 'jaisala jagajIvana- isake Age lUNArA gA~va aura elajapurI dAsa' nAmake bar3e bhArI dhanI haiM, jinakI zubhamati arthAt elicapurakA ullekhamAtra karake kAraMjA hai aura jo pratidina jina pUjA karate haiN| unakI nagarakA bahuta vistRta varNana kiyA hai, jo yahA~ taraphase sadAbata jArI hai, jisameM ATha rupayA roja sabakA saba uddhRta kara diyA jAtA haikharca kiyA jAtA hai| elajapurakAraMjAnayara, dhanavaMtaloka vasi tihAM sabhara / __ isake Age malakApura hai, vahA~ke zAntinAtha jinamandira jyotI jAgatA,deva digaMbarakari rAjatA // 21 bhagavAna ko praNAma karatA huuN| vahA~se devalaghATa tihAM gacchanAyaka dIgaMbarA, chatra sukhAsana cAmaradharA / car3hakara barArameM praveza kiyA jAtA hai| devalagA~vameM zrAvaka te suddhadharamIvasiI,bahudhanaagaNita tehani ach| nemIzvara bhagavAnako praNAma kiyaa| isake Age bagheravAlavaMza siNagAra, nAmi saMghavI bhoja udAra / samudra taka sarvatra digambara hI basate haiM- jise rAjA 'ela' kahA jAtA hai zAyada vahI havi saMghali dIgaMbara vasi,samudrasudhIte ghaNaM ulhsi||13 yaha 'elagarAya' hai| AkolAke gejeTiyarameM likhA hai phira 'antarIkSa pArzvanAtha' kA varNana karate haiM- ki ela rAjAko kor3ha ho gayA thA, jo eka sarovarameM zirapuranayara aMtarIkapAsa,abhIjharo vaasibhaasuvilaas| nahAnese acchA hogayA / usa sarovarameM hI antarIkSakI Age isa tIrthaka viSayameM eka dantakathA likhI pratimA thI aura usIke prabhAvase aisA huA thaa| hai ki rAvaNa kA bhaginIpati kharadUSaNa rAjA binA loNAra bulaDAnA jilemeM mehakarake dakSiNameM pUjA kiye bhojana nahIM karatA thaa| eka bAra vaha 12 mIla para hai| barArameM yaha gA~va sabase prAcIna hai| bAsibha sirapurase 10 mIla dUra hai| isakA purAnA nAma virajakSetra hai|
Page #391
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa dakSiNake tIrthakSetra 215 samakitadhArI jinane namai,avaragharamasya mananaviramahara3 svAmI hai ( bhaTTAraka) aura unake pustaka bhaMDArakA tehave kule uttamabhAcAra, rAtribhojanano prihaar| pUjana karate haiN| unhoMne saMgha nikAlA, pratiSThA kI, nityaI pUjAmahocchava karai,motIcokajinabhAgalibharai24 prAsAda ( mandira ) banavAye aura pAlhAda pUrvaka paMcAmRta abhiSeka dhaNI, nayaNe dIThI temhi bhnnii| bahutase tIrthoM kI yAtrA kI hai| karnATaka, kokaNa, gurusAimI pustakabhaMDAra,tehanI pUjA kari udAra // 25 gujarAta, pUrva, mAlavA aura mevAr3ase unakA bar3A saMghapratiSThA ne prAsAda, bahutIratha te kari baahaad| bhArI vyApAra calatA hai / jinazAsanako zobhA karanATakakuMkaNagujarAti, pUraba mAlava ne mevAta // 26 denevAle sadAvarta, pUjA, japa, tapa, kriyA, mahotsava dravyataNA moya vyApAra, sadAvarta pUjA vivhaar| Adi unake dvArA hote haiN| saMvat 1707 meM unhoMne tapajapakriyAmahocchavaghaNA,karijinasAsanasohAmaNA27 gar3ha giranArakI yAtrA karake nemi bhagavAnakI pUjA saMvata sAtasatari sahI, gar3ha giranArI jAtrA krii| kI, sonekI muharoMse saMgha-vAtsalya kiyA aura lAkha eka tihAM dhanavAvarI, neminAthanI pUjA karI // 28 eka lAkha rupayA kharca karake dhanakA 'lAhA' liyA / hemamudrAsaMghavacchalakIo,lAcchitaNolAhotihA~ lIo prapAtroM (pyAU) para zItakAlameM dUdha, garmiyoMmeM paraviM pAI sIprAli dUdha, ISurasa uMnAli suddha // 26 // gannekA rasa aura ilAyacI vAsita jala panthiyoMalAphUli vAsyAM nIra, paMthIjanani pAI dhIra / ko pilAyA aura pAtroMko bhaktipUrvaka paMcAmRtapaMcAmRta pakavAne bharI, poSi pAtraja bhagati karI // 30 pakvAnna khilaayaa| 'bhoja saMghavI' ke putra 'arjuna bhojasaMghavIsuta sohAmaNA, dAtA vinayI jJAnI ghaNA saMghavI' aura 'zItala saMghavI' bhI bar3e dAtA,vinayI, arjunasaMghavIpadAratha(?)nAbha,zItalasaMghavIkarizubhakAma31 jJAnI aura zubha kAma karanevAle haiN| isakA sArAMza yaha hai ki-'kAraMjAmeM bar3e bar3e isake Age mutAgirike viSayameM likhA hai ki dhanI loga rahate haiM aura prakAzamAna jaina mandira vaha zatrujayake tulya hai aura vahA~ caubIsa haiM,jinameM digambaradeva virAjamAna haiN| vahA~ gaccha- tIrthakaroMke U~ce UMce prAsAda haiM-- nAyaka (bhaTTAraka) digambara haiM jo chatra, sukhAsana havi magatAgiri jAtrA kahuM,zetrujatoli te paNa lhuN| (pAlakI) aura caeNvara dhAraNa karate haiN| zuddha dharmI te upari prAsAda utaMga, jina caubIsataNA aticaMga // zrAvaka haiM, jinake yahA~ agaNita dhana hai / bagheravAla isake Age siMdhapeDi, pAtUra, gosAvudagiri, vaMzake zRMgAra rUpa bhoja-saMghavI (siMghaI) bar3e hI kalyANa, aura vidhara zaharakA ullekha mAtra kiyA udAra aura samyaktvadhArI haiN| ve jina bhagavAn / ra hai, sirpha pAtUrameM candraprabha aura zAntinAtha jinake ko hI namaskAra karate haiN| unake kulakA AcAra uttama hai| rAtribhojanakA tyAga hai| nitya hI pUjA mahotsava karate rahate haiM, bhagavAnke Age isa 'svAmI' zabdakA vyavahAra kAraMjAke bhaTTArakoMmotI-cauka pUrate haiM aura paMcAmRtase abhiSeka ke nAmoMke sAtha aba taka hotA rahA hai; jaise vIrasena karate haiN| yaha maine A~khoM dekhakara kahA hai| guru- svAmI /
Page #392
--------------------------------------------------------------------------
________________ 356 anekAnta [caitra, vIra-nirvANa saM03465 siMghaSeDi AbA pAtUra, candraprabha jina zAMti sanUra / hai hai| usakI senAmeM eka lAkha ghar3asavAra aura nau lAkha sipAhI haiM / golakuMDe meM chattIsahajAra vezyAyeM bhosAvudagiri gar3ha kalyANa,sahira bidhara prasIddhaM tthaann| haiM aura rAtadina nAcagAna huA karatA hai / yahA~ . isake Age tailaMgadezake bhAganagara galakuMDU ke zrAvaka dhanI,vAnI,jJAnI aura dharmAtmA haiM / maNi (golakuMDA) kA varNana hai / likhA hai ki usakA mANikya, mUMgeke jAnakAra (jauharI) aura devaguruvistAra cAra yojanakA hai aura kutubazAhakAIrAjya kI sevA karanevAle haiN| 1 mahArASTra jJAnakozake anusAra jaba jAnojI vahA~ osavAla vaMzake eka 'devakaraNazAha' nAma bhosalene nijAmaalIko parAsta karake sandhi karaneko ke bar3e bhArI dhanI haiM,jo cintAmaNi caityameM pratidina lAcAra kiyA thA, taba pezavA svayaM to zindakheDameM raha jinapUjA aura saMgha-vAtsalya karate haiN| unakI oragayA thA aura vizvAsarAva tathA sindhiyAko usane hai| ve dIna-dukhiyoMke lie kalpavRkSa auraMgAbAda bheja diyA thaa| isake bAda sAravarakheDa hai| rAjA unheM mAnate hai / 'udayakaraNa' aura 'Asabar3I bhArI lar3AI huI aura nijAmaalI parAsta huA karaNa" sahita ve tIna bhAI haiM--samyaktvI, nirmala (I. san 1756) / isI zindakheDakA zIlavijayajIne buddhi, gavarahita aura gurubhakta / unake guru aMcala ullekha kiyA hai / yaha barArameM hI hai| gacchake haiN| vahA~ AdinAtha aura pArzvanAthake do mandira 2 aAMbA barArakA hI koI gA~va hogaa| 3 zrAkolA jilekI bAlapura tahasIlakA eka kasbA haiN| eka digambara mandira bahuta bar3A hai| isake pAmake jaMgala meM kaI guphAyeM haiN| eka guphAmeM eka isake Age likhA hai ki kullapAkapura-maMDana jainamandira bhI hai| saMbhava hai, vaha candraprabha bhagavAnakA mANika-svAmIkI x sevA karanI caahie| vahA~kI pratimA bharatarAyakI sthApita kI huI hai| isa tIrtha4 yaha zAyada 'Ukhallada' atizaya kSetra ho, jo kA uddhAra rAjA zaMkararAyakI rAnIne kiyA hai| isa nijAma sTeTa relaveke mIrakhela sTezanase tIna cAra mIla mithyAtI rAjAne 360 zivamandira banavAye aura isakI rAnIne itane hI jinmndir| ina mndiroNhai| yaha sthAna pahAr3a para hai, isaliye 'giri' kahA jA makatA hai| kA vistAra eka kosakA hai, jahA~ pUjana-mahotsava 5 kalyANako aAjakala 'kalyANI' kahate haiM / yaha huA karata ha / (agalA kiraNa ma samApta) nijAma rAjya ke bedara jilekI eka jAgIrakA mukhya sthAna hai| cAlukya-nareza somezvara (prathama) ne yahA~ apanI ina saMkhyAyAma kucha atizayokti ho sakatI hai| rAjadhAnI sthApita kI thii| san 1656 meM yahAM ke gar3ha po0 indra vidyAvAcaspati-likhita 'mugalasAmrAjyakA yA kileko auraGgajebane fataha kiyA thA / kSaya aura usake kAraNa' nAmaka granthake anusAra isa 6 yaha nijAma rAjyakA jilA 'bedara' hai| zaharameM bIsa hajAra vezyAyeM aura agaNita zarAbaghara the / * haidarAbAdase pazcima pAMca mIla para basA huA para basA huA x kulyAka yA mANikasvAmI tIrtha nijAma sTeTameM purAnA zahara / imIkA purAnA nAma bhAganagara thaa| misAla hai| vahA~ janapiAlAlegna mile haiN| 1yaha kutubazAhIkA antima bAdazAha abahasana- digambara jaina DirekTarIke anusAra gajapanthameM saMvat 1441 kutubazAha hogA, jo san 1672 meM golakuMDe kI gaddI para kA eka zilAlekha thA jisameM 'ha~sarAjakI mAtA godUbAI baiThA thA / sitambara 1687 meM auraMgajebane golakuMDA ne mANikasvAmIkA darzana karake apanA janma saphala phataha kiyA aura abahasanako giriphtAra kiyaa| kiyA' likhA hai, para aba isa lekhakA patA nahIM hai /
Page #393
--------------------------------------------------------------------------
________________ FRICASSESSNESENSIONSENSESSION Bardhamanawa panduan le-ayodhyAprasAda goyalIya o kathA kahAnI - ayodhyAprasAda goyalIpa ASTROERARRIERRIERRRRRRRRREARSATSANSARRRRRRRIERTAIMER (12) tUne socA--'jaba bhare darabAra meM duryodhanane sAr3I mahAbhAratake yuddha meM kaurava senApati bhISmapitA- khIMcI taba upadeza dete na banA, banoMmeM pazu-tulya maha jaba arjunake bANoMse ghAyala hokara raNa jIvana vyatIta karaneko majabUra kiyA gayA taba bhUmimeM gira par3e to kurukSetrameM hA-hAkAra mcgyaa| sAntvanAkA eka zabdabhI mu~hase na nikalA, kIcaka kaurava-pANDava pArasparika vaira-bhAva bhUlakara gAyakI dvArA lAta mAre jAneke samAcAra bhI sAmyabhAvase taraha DakarAte hue unake samIpa Ae / bhISmapitA- suna liye, rahane yogya sthAna aura kSudhA-nivRttiko mahakI mRtyu yadyapi pANDava-pakSakI vijaya-sUcaka bhojana mAMgane para jaba kauravoMne hameM dutakAra thii| phira bhI the to pitAmaha na ? dharmarAja yudhiSThira diyA, taba upadeza yAda na aayaa| satya aura bAlakoMkI bhA~ti phuppA mAra kara rone lage / antameM adhikArakI rakSAke liye pAMDava yuddha karaneko dhairya rakhate hue ruMdhe hue kaNThase bole-"pitAmaha ! vivaza hue to sahayoga denA to dUra, ulTA kauravoMhama IrSyAlu durbuddhi putroMko, isa anta samayameM ke senApati banakara hamAre raktake pyAse ho uThe jIvanameM utArA huA kucha aisA upadeza dete jAiye aura jaba pAMDavoM dvArA mAra khAkara jamIna VSa jisase hama manuSya jIvanakI sArthakatA prApta kara rahe haiM--mRtyukI ghar3iyA~ gina rahe haiM taba hamIko skeN|" dharmarAjake vAkya pUrA honepara abhI pitA- upadeza denakI lAlasA balavatI ho rahI hai| putrI mahake oTha parI taraha hila bhI na pAe theki dropadI- terA yaha socanA satya hai| ta mujha para jitanA ke mukhapara eka hAsyarekhA dekha sabhI vicalita ho ha~se kama hai| parantu, putrI ! usa samaya mujhameM utthe| kauravoMne ropa bhare netroMse dropadI ko dekhaa| upadeza denekI kSamatA nahIM thI, pApAtmA kauravoMkA pANDavoMne isa apamAna aura glAnikA anubhava anna khAkara merI AtmA malIna hogaI thI, dUSita karate hue socA--"hamAre sarase sAyA uTha rahA rakta nAr3iyoM meM bahanese buddhi bhraSTa ho gaI thii| kintu hai aura dropadIko hAsya sUjhA hai / " pitAmahako vaha saba apavitra rakta arjunake bANoMne nikAla kaurava-pAMDavoMkI manovyathA aura dropadIke hAsyako diyA hai| ataH zrAja mujhe sanmArga batAnekA bhAMpanemeM vilamba na lgaa| ve madhura svarameM bole sAhasaho sakatA hai|" 'beTI dropadI! tere hAsyaka
Page #394
--------------------------------------------------------------------------
________________ 358 anekAnta [caitra, vIranirvANa saM02465 mRtyuse khilavAr3a karaneko sadaiva prastuta rahatA hai| hajarata umara (dvitIya khalIphA) bahuta sAdagI- maiM nahIM cAhatAki Apa karjadAra hokara jaaeN|' pasanda the / inhoMne apane bAhubalase araba, phala- haz2arata umara isa parceko par3hakara ro par3e aura stIna, rUma, betula mukaddasa, (zAmakA eka sthAna) koSAdhyakSakI isa dUrandezIkI bArabAra sarAhanA AdimeM kevala 10 varSameM hI 36000 kile aura kI / pyAre putrako agale mAhameM kapar3e banavA denezahara phataha kiye / yaha vijayI khalIphA sAdagIke kA AzvAsana dete hue galese lagAyA ! inhIM namane the| rAja-koSase kevala apane parivArake khalIphA sAhabane apane isa pyAre putrako eka pAlanake liye 20 ru0 mAhavAra lete the| taMgadastI anAtha lar3akIse balAtkAra karane para beMta lagavAI itanI rahatI thI ki kapar3oM para Apako camar3ekA thIM, jisase putrakI mRtyu ho gaI thii| pevanda lagAnA par3atA thA, tAki usa sthAnase dobArA na phaTa jAe~ / jUte bhI svayaM gAMTha lete the| sirahAne takiyekI evaja ITeM lagAte the| unake bacce bhI phaTe hAla rahate the| isaliye hamajolI pAnIpatakI dUsarI lar3AImeM hemU yuddha karatA bAlaka apane naye kapar3e dikhAkara unheM huaA akabara bAdazAhake senApati dvArA vandI kara cir3Ate the / eka dina Apake putra abdularahamAnane liyA gayA / vandI avasthAmeM vaha akabarake samakSa apane liye naye kapar3e banavAneke liye ro-rokara lAyA gyaa| usa samaya akabarakI Ayu kevala khalIphAse bahuta minnateM kIM / khalIphAkA hRdaya 13 varSakI thii| purAtana prathAke anusAra akabarako pasIjA aura unhoMne agale vetanameM kATa leneke hemUkA vadha karaneke liye kahA gayA, kiMtu usane liye saMketa karate hue do rupayA pezagI deneko yaha kahakara ki--niHsahAya aura vandI manuSya para likhA / kiMtu koSAdhyakSa khalIphAkA pakkA ziSya thA hAtha uThAnA pApa hai' prANa lenese ikAra kara ataH usane yaha likhakara do rupaye pezagI denese diyaa| bAlaka akabarakI isa dUradarzitA aura ihAra kara diyA ki-- 'kAza isa bIcameM Apa vizAla hRdayatAkI upasthita janasamUhane muktakaMThase intakAla pharmA gaye--svargastha ho gaye to yaha prshNsaakii| akabara apane aise hI lokottara guNoMke pezagI lie hue rupaye kisa khAtemeM DAle jAe~ge? kAraNa isa choTI-sI AyumeM kA~ToMkA tAja pahanakara mautakA koI bharosA nahIM use pAnemeM dera nahIM vizAla sAmrAjya sthApita kara sakA thaa| lagatI aura phira ApakA to yuddhamaya jIvana
Page #395
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAgya aura puruSArtha [takadIra aura tadabIra] [le0 zrI0 bAbU sUrajabhAnujI vakIla] bhAgya, daiva, kismata vA takadIra kyA hai aura rAstA batAtA rahe aura andhA calatA rahe to donoM hI puruSArtha, udyama, tadabIra vA koziza kyA banase bAhara ho jAveMge / isI prakAra bhAgya aura puruSArtha hai ? bhAgyase hI saba kucha hotA hai vA jIvakI apanI donoM hI ke sahAre saMsArI jIvoMke kAryoMkI siddhi hotI koziza bhI kucha kAma kara sakatI hai ? aura zragara donoM hai kisI ekase nhiiN| hI zaktiyoMke melase kArya hotA hai to inameM kauna bhAgya aura puruSArtha kyA hai, isako bhI vidyAnanda balavAn hai aura kauna nirbala ? bhAgyakI zakti kitanI hai syAmIne zraSTasahasrIma (zloka naM088 kI TIkAmeM) isa aura puruSArthakI kitanI ? bhAgyakA kAma kyA hai aura prakAra spaSTa kiyA hai-"pahale bAMdhe hue karmoM hI kA puruSArthakA kyA ? ina saba bAtoMko jAnanA manuSyake nAma deva (bhAgya yA kismata) hai, jisako yogyatA bhI liye bahuta hI z2arUrI hai / ataH isa lekha meM hana hI saba kahate haiM, aura vartamAnameM jIva jo tadabIra, koziza yA bAtoMko spaSTa karanekI koziza kI jaaygii| ceSTA karatA hai vaha puruSArtha hai|" (bhAvArtha jo puruSArtha ___ ekamAtra bhAgyase hI vA ekamAtra puruSArthase hI kiyA jA cukA hai aura jisakA phala jIva bhoga rahA hai kAryakI siddhi mAnaneko dUSita ThaharAte hue zrInemicandrA- vA bhogegA vaha to bhAgya kahalAtA hai aura jo puruSArtha cArya gommaTamAra karmakAMDa gAthA 864 meM likhate haiM ki, aba kiyA jA rahA hai vaha puruSArtha kahalAtA hai / vAstava yathArtha jJAnI bhAgya aura puruSArtha donoM hI ke saMyogase meM donoM hI puruSArtha hai-eka pahalA puruSArtha hai aura kAryakI siddhi mAnate haiM, eka pahiyesa jisa prakAra dUsarA hAlakA puruSArtha / gAr3I nahIM cala sakatI, usI prakAra bhAgya vA puruSArthameM jIvakA asalI svarUpa sarvadarzI, sarvaza, maryase kisI ekase hI kAryakI siddhi nahIM ho sktii| zaktimAn, aura paramAnanda hai, paratantratA indriyoMkI athavA banameM Aga laga jAnepara jaise aMdhA puruSa daur3ane zrAdhInatA, rAga, deSa, moha-zrAdi usakA asalI bhAganekI zakti rakhatA huzrA bhI banase bAhara nahIM ho svabhAva nahIM hai / parantu anAdi kAlase yaha jIva karmosakegA vaise hI eka laMgar3A puruSa dekhanekI zakti rakhatA ke bandhanameM par3A huzrA, apanI zanAdi zaktiyoMko bahuta huA bhI bAhara nahIM nikala sakegA / hA~, agara andhA kucha khokara, rAga, dveSa aura mohake jAlameM phaMsA huA, laMgar3eko apanI pITha para yA kaMdhe para car3hA le, laMgar3A zarIra rUpI kaidakhAne meM banda par3A taraha tarake dukha moga
Page #396
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta [caitra, vIra-nirvANa saM0 2465 rahA hai| kintu isa prakAra karmoke mahAjAlameM pha~sA nigodiyA jIvoM takako bhI kucha na kucha zAna jarUra rahakara bhI jIvakA nija svabhAva sarvathA naSTa nahIM ho hotA hai yaha donoM zAna jJAnAvaraNIya karmake kSayopazama gayA hai aura na sarvathA naSTa ho hI sakatA hai / se hI hote haiM / jIvake svabhAvako bilkula nAza kara isa kAraNa karmoMke jAla meM pUrI taraha pha~se huye bhI jIva- dene vAle karmake bar3e hissekA binA phala diye nAza ho kI zAnAdi zaktiyA~ kucha na kucha bAkI jarUra rahatI haiM, jAnA, halkA asara karane vAle hissekA phala denA aura jinake kAraNa hI vaha ajIva padArthoMse alaga pahacAnA bAkI hissekA zrAgese phala dene ke vAste sattAmeM rahanA jAtA hai aura jIva kahalAtA hai| ina hI bacI huI kSayopazama kahalAtA hai / zaktiyoM ke dvArA puruSArtha karake vaha karmoM ke bandhanoMko yaha aisA hI hai jaisA ki zarIrameM koI dukhadAI kama aura kamajora kara sakatA hai aura hote hote saba hI mavAda ikaTThA ho jAne para yA koI nuksAna karanevAlI bandhanoMko tor3akara sadAke liye apanA asalI jJAnAnanda vastu khA lene para usako ke yA dastake dvArA nikAla svarUpa prApta kara sakatA hai| apane isa asalI svabhAva- DAlanA, yA kisI davA ke dvArA usakA asara roka denA ko prApta kara lene ke bAda phira kabhI koI karma usake yA kucha nikAla denA aura kucha asara hote rhnaa| pAsa taka bhI nahIM phaTakane pAtA hai aura na kabhI usakA jisa taraha kisI davAIke Upara dUsarI davAI khAnese pahalI kisI prakAra kA bigAr3a hI kara sakatA hai| khAI huI davAI jalda hI apanA asara zurU kara detI karmaphala dekara nitya hI jhar3ate rahate haiM aura naye 2 hai usa hI taraha eka karma jo bahuta derameM phala dene vAlA baMdhate rahate haiM parantu tapake dvArA karma binA phala diye ho, kisI kAraNase turanta hI phala dene laga jAtA hai, bhI nAza ho jAte haiM / sAdhAraNa gRhasthI bhI darzana jisako karmakI udIraNA kahate haiM / karmakA apane samaya mohanIyakI tIna aura cAritra mohanIyakI cAra karma para phala denA udaya kahalAtA hai aura samayase pahale phala prakRtiyoMkA kSaya, upazama vA kSayopazama karake hI denA udIraNA hai| samyakabhaddhAnI hotA hai| kisI karmakA bilkula hI koMkA paidA honA aura ba~dhanA bhI ruka sakatA hai| nAza kara denA hI kSaya hai, phala denese roka denA upazama jisako sa~vara kahate haiM / mUlakarma zrATa haiM aura unake hai aura kucha kSaya, kucha upazama tathA kucha udayakA bheda arthAt uttara prakRti 148 haiM / inameMse 41 prakanAma kSayopazama hai / saMsArI jIva koI bhI aisA nahIM hai tiyoMkA ba~dhanA to samyak zraddhAna hote hI ruka jAtA hai jisako kucha na kucha matijJAna aura zrutajJAna na ho| aNuvratI zrAvaka hone para aura bhI 10 prakRtiyA~ ba~dhanese ruka jAtI haiM, isa hI taraha Age zrAge bar3hane dekho gomaTTasAra gAthA 26 kI saMskRta TIkA aura paM. ToDaramalajIkA hiMdI anuvAda / para aura prakRtiyoMkA bhI ba~dhanA rukatA jAtA hai| kisI dekho bhagavatI zrArAdhanAsAra gAthA 185. kI samayake bhale bure pariNAmoMke kAraNa pahalI ba~dhI huI karma saMskRta TIkA aparAjitasUri kuna tathA labdhisArakI prakRtiyA~ eka uttara prakRtise dUsarI uttara prakRtimeM badala TIkA ToDaramalajI kRtameM gAthA 392 ke nIcekA prazno- dekho gomaTTasAra jIvakAMDa gAthA 13 kI saMskRta TIkA aura paM0 ToDaramalajI kRta hindI anuvAda /
Page #397
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 6] bhAgya aura puruSArtha 361 jAtI hai-jaise ki sukha dene vAlI sAtA aura dukha karate haiM, yaha bAta saba hI sAMsArika kAryoMmeM spaSTa dikhAI dene vAlI asAtA ye vedanIya karmakI do uttara prakRtiyA~ detI hai| manuSya apane puruSArtha se khetI karake tayasAtAse asAtA aura asAtAse sAtA ho sakatI hai, tarahake anAja, taraha-tarahakI bhAjI aura taraha-tarAke arthAt kisI samaya ke bhale bure karmoMkI tAkatase pahalA phala paidA karatA hai; eka vRkSakI dUsare vRkSake sAtha ba~dhA huA puNya karma badala kara pApa rUpa ho sakatA hai kalama lagAkara unake phaloko adhika svAdiSTa aura aura pApa badala kara puNya ho sakatA hai| rasabhare banAtA hai| anAjako pIsa-pokara aura bhAgase ___ yaha bAta aisI hI hai jaise ki dUdha pIneke bAda koI pakAkara sattara prakArake susvAda bhojana banAtA hai| mihIse tez2a khaTAI khAle, jisase vaha dUdha bhI phaTakara dukhadAI iMTeM banAkara, phira unako bhAgameM pakAkara bhAkAyale ho jAya, yA peTameM darda kara dene vAlI koI vastu khAkara bAteM karanevAle bar3e-bar3e UMce mahala cinatA hai| hajAroM phira koI aisI pAcaka auSadhi khA lenA jisase pahalI prakArake sundara-sundara vastra banAtA hai, lakar3I, lohA, khAI huI vastu turanta pacakara sukhadAI ho jAya / isa tAMbA, pItala, sonA, cA~dI adi DhUMDha kara unase aneka hI prakAra karmoMke phala denekI zakti bhI badala kara halkI camatkArI vastue~ par3a letA hai; kAg2az2a banAkara pustake bhArI ho sakatI hai aura karmoke kAyama rahanekA samaya likhatA hai aura ciThiyA~ bhejatA hai; tAra, rela, moTara, bhI ghaTa bar3ha sakatA hai| isa saba alaTana-palaTanako eNjina, jahAja, ghar3I, ghaMTA, phona, sinemA zrAdika aneka saMkramaNa kahate haiM / prakArakI adbhuta kaleM banAtA hai aura nitya nayese naI ____ sArA~za isa sAre kathanakA yaha hai ki karma koI banAtA jAtA hai; yaha saba usake puruSArthakI hI mahinA aisI aTala aura balavAna zakti nahIM hai jo TAlI Tala hai| pazu isa prakArakA koI bhI puruSArtha nahIM karate haiM, hI na sake / usako sabahI jIva apane puruSArthase sadA isa hI kAraNa unako yaha saba vastue~, prApta nahIM hotI hai, ho tor3ate maror3ate rahate haiN| unakA bhAgya vA karma unako aisI koI vastu banAkara tIvra kaSAya karanese pApa ba~dha hotA hai aura manda nahIM detA hai, ghAsa-phUsa jIva-jantu Adi jo bhI vasta kaSAyase puNya, jo loga karmoMke udayase bhar3akane vAlI svayaM paidA huI milatI hai usa hI para gujArA karanA par3atA kaSAyako bhar3akane nahIM dete / karmoko apanA asara nahIM hai, barasAtakA sArA pAnI, jeTha asAdakI sArI dhUpa, karane dete / apane pariNAmoMkI pUrI pUrI samhAla rakhate zIta samayakA sArA pAlA apane naMge zarIra para hI hai, ve puNya bandha karate haiM aura jo kucha bhI sAvadhAnI jhelanA par3atA hai, aura bhI anya aneka prakArake asA nahIM rakhate, bhar3akAne vAle karmokA udaya hone se pari- duHkha puruSArthahIna honeke kAraNa sahane par3ate haiM! NAmoMko cAhe jaisA bhar3akane dete haiM ve pApa baMdha karate isake uttara meM zAyada hamAre kucha bhAI yaha kAne hai, aura dukha uThAte haiN| lageM ki manuSyoMko unake karmoMne hI to aisA zAna aura puruSArthahInake prAyaH saba hI kArya naSTa bhraSTa hote haiM aisA puruSArtha karanekA bala diyA hai jisase ve aisI aura puruSArtha karanevAleke prAyaH saba kArya siddha huA aimI adbhuta vastue~ banA lete haiM, pazuoMko unake kone * dekho gomaTTasAra karmakAMDa gAthA 438, 436 / aisA jJAna aura puruSArtha nahIM diyA hai, isa kAraNa
Page #398
--------------------------------------------------------------------------
________________ 362 * zranekAnta [caitra, vIra- nirvANa saM0 2465 jIvake zatru haiM, isa kAraNa unakA kAma to ekamAtra bigAr3anekA hI hai--sa~vArane kA nahIM / bheda sirpha itanA hI hai ki jaba koI karma hamako adhika kAbU meM karake adhika dukha pahu~cAtA hai to usako hama pApa karma kahate haiM aura jaba koI karma kamajora hokara hamapara kama kAbU pAtAhai jisase hama apane asalI jJAna guNa aura balavIryase kucha puruSArtha karane ke yogya ho jAte haiM aura kama duHkha uThAte haiM to isako hama puNya karma kahane laga jAte haiM aura khuza hote haiM / jisa prakAra bImArI manuSyako dukha hI detI hai sukha nahIM de sakatI hai usI prakAra karma bhI jIvako duHkha hI dete haiM sukha nahIM de sakate haiN| bImArI bhI jaba manuSyako adhika dabA letI hai, uThane baiThane bhI nahIM detI hai, hozahavAza bhI kho detI hai, khAnA pInA bhI banda kara detI hai, nIMda bhI nahIM zrAtI hai, rAtri dina pIr3A hI hotI rahatI hai, taba vaha bImArI bahuta burI aura mahAnindya kahI jAtI hai; parantu jaba yogya auSadhi karanese vaha sahya bImArI kama hokara sirfa thor3I-sI kamaz2orI Adi raha jAtI haiM, manuSya apane kArobAra meM lagane yogya ho jAtA hai, to khuziyAM manAI jAtI haiM, parantu yaha khuzI usako bImArIne nahIM dI hai kintu bImArIke kama hone se hI huI hai / isI prakAra karma bhI jaba jIvako acchI taraha jakar3akara kucha bhI puruSArtha karaneke yogya nahIM rahane dete haiM to ve khoTe va pApakarma kahalAte haiM aura jaba jIva apane zubha pariNAmoMke dvArA kapAyoMko maMda karake kamako kamajora kara detA hai jisase vaha puruSArtha karaneke yogya hokara apane mukhakI sAmagrI juTAne laga jAtA hai to vaha una halake karmoMko zubha va puNya karma kahane laga jAtA hai| karma kyA hai, jIvake sAtha kaise unakA sambandha nahIM banA sakate haiN| manuSyoMko unake karma yadi aisA jJAna aura udyama karanekI zakti na dete to ve bhI kucha na kara sakate, yaha saba bhAgya vA karmoMkI hI to mahimA hai jisase manuSya aise adbhuta kArya kara rahe haiM / parantu pyAre bhAiyo ! kyA Apake khayAlameM tIrthaMkara bhagavAnko jo kevalajJAna prApta hotA hai, jisase tInoM loka sabahI padArtha unako binA indriyoMke sahAreke sAkSAt najara zrAne laga jAte haiM to kyA kevalajJAnakI yaha mahAn zakti bhI karmoMkI hI dI huI hotI hai ? nahIM aisA nahIM hai / yaha saba zakti to unako unake puruSArthake dvArA karmoMke nAza karanese hI prApta hotI haiM, karmoMkI dI huI nahIM hotI hai| karma to jIvako kucha dete nahIM kintu bigAr3ate hI haiM / kamakA kArya to jIvako jJAna yA vicArazakti vA anya kisI prakArakA bala denA nahIM hai, kintu isake viparIta kamakA kAma to jIvake jJAna aura bala vIryako naSTa bhraSTa kara denekA hI hai / jJAna aura bala vIrya to jIvakA nija svabhAva hai, jitanAjitanA kisI jIva kA balavIrya naSTa-bhraSTa aura kama horahA hai vaha saba usake karmazatrugroMkA hI to kAma hai, aura jitanA-jitanA jisa kisI jIvameM jJAna aura bala vIrya hai vaha usakA apanA asalI svabhAva hai, jisako naSTa-bhraSTa karane ke liye karmoMkA kAbU nahIM cala sakA hai| isa kAraNa manuSya apane jJAna aura vicAra calane jo yaha lAkhoM karor3oM prakArakA sAmAna banAtA hai vaha saba apanI nija zaktise hI banA rahA hai, karmoMkI dI huI zaktise nahIM / karmoMkA kAbU calatA to ve usakI yaha zakti bhI chIna lete aura kucha bhI na banAne dete / manuSyoMkI banisabata pazuoM para kamakA adhika kAbU calatA hai isI vAste una becAroMko yaha kama unakI jaruratakA kucha bhI sAmAna nahIM banAne dete haiM / karma to
Page #399
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 6] bhAgya aura puruSAya hotA hai aura vaha kyA kArya karate haiM, isakA sArAMza dukkha sarUvamasAdaM taM vedayadIdi vedaNiyaM // mpa kathana isa prakAra hai, ki rAga-dveSa rUpa bhAvoMse artha paM0 ToDaramalajI kRta-indriyanake apane aAtmAmeM eka prakArakA saMskAra par3a jAtA hai, viSayanakA anubhavana-jAnanA so vedanIya hai, tahA~ jisase phira dobArA rAga-dveSa paidA hotA hai, usa mukhasvarUpa sAtA hai, dukhasvarUpa asAtA hai, tina gaga dveSase phira saMskAra par3atA hai, isa prakAra eka sukha dukhanako vedayati kahiye anubhava karAve mo vedacakkarasA calatA rahatA hai, parantu kisI vastu meM koI nIya karma hai| prakAra kA bhI saMskAra vA bigAr3a binA kisI dUsarI parantu yaha vedanIya karma mohanIya karmake udayake vastu ke mile ho nahIM sakatA hai, isa kAraNa yahAM bhI yaha balame hI arthAt rAga deSake honepara hI mukha dukhakA hotA hai ki rAgadveSa rUpa bhAvoMke dvArA jaba AtmAmeM anubhava karA makatA hai; jaisAki gomaTTamAra karmakAMDa ilana calana hotI hai to zrAtmAke pAsake mUkSma pudgala gAthA 16 meM likhA hai| paramANutroMmeM bhI halana calana paidA hotI hai, jisame ve ghAdiva veyaNIyaM mohassa baleNa ghAdade jIyaM / aAtmAke sAtha milakara usameM saMskAra vA bigAr3a idi ghAdINaM maje mohassAdimhi paTidaMtu / / paidA kara dete haiN| ve hI pudgala paramANu karma kaha artha paM0 ToDaramalajI kRta-vedanIya nAmAkarma lAte haiN| mI ghAtiyA karmavata mohanIya karmakA bheda jo rati parati AtmAke mAtha ina karmokA jo kartavya hotA hai tinake udayakAla kara hI jIvako pAte haiM, sukha dukha umake anusAra ina kauke pATa bheda kahe svarUpa mAnA zramAtA ko kAraNa indriyanakA viSaya gaye haiM-jAnAvaraNIya, darzanAvaraNIya. mohanIya, tinakA anubhava karavAya ghAta kara hai| antarAya, vaMdanIya, zrAyu, nAma, aura gotra / jJAnA- kucha mamaya naka kimI eka zarIrameM jIvako varagA aura darzanAvaragAse zrAtmAkI jAnanakI zakti TaharAye ggyanA yaha zrAyu karmakA kAma hai, kisI prakArakA . kharAba hotI hai, mohanIya karmase padArthoMkA mithyA zraddhAna zarIra prAma karanA yaha nAma karmakA kAma hai| U~ca-nIca hokara macA zraddhAna bhraSTa hotA hai aura viSaya kapAya bhava vA gati prAma karAnA yaha gotra karmakA kAma hai| mpa taraMgeM uThakara usakI mugva zA~timeM khagayI thAtI isa prakAra ina zrATa kamoM ke kAryako jAna lene para hai| antagaya kamase aAnmA ke balavIyaM zrAdi zaniyoMko yaha bAta sAfa ho jAtI hai, ki kaukA jo kucha mI jora apanA kArya karanameM roka paidA hotI hai| zrAgna nAka calatA hai yaha uma hI para calatA hai jisake ve karma hote Adi pAMco indriyA~ apane apane viSayakA anubhava hai| karma karanevAle jIvake mivAya anya kisI bhI jIva arthAt svAda vedanIya karmake dvArA prApta karatI haiN| para vA usake zarIra ke nivAya anya kisI pudgala padArtha mAtA vedanIyase mukhakA anubhava hotA hai aura zramAtAse para unakA koI adhikAra nahIM hotA hai| dukhakA / jaisA ki gommaTasAra karmakAMDa gAthA 18 saMsAra meM anantAnanta jIva aura hajAroM lAkhoM graha nigyA hai tAre nakSatra aura zrAga pAnI havA miTTI zrAdika ananta akkhANaM aNubhavaNaM veyapIyaM sahasamvayaM sAda padagala padArtha saba apanA-apanA kAma karate rahate haiN|
Page #400
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta [caitra, vIra-nirvANa saM02465 usI saMsArameM hama bhI haiM, hamArA aura ina saba jIva par3atA hai, garmI hotI hai, pAnI barasatA hai, bAdala hotA aura ajIva padArthoMkA saMyoga isI taraha ho jAtA hai hai, dhUpa nikalatI hai, havA kabhI ThaNDI calatI hai, kabhI jisa taraha rAtako basereke liye eka per3a para Aye hue garma, nadiyA~ bahatI haiM, pAnI kA bahAva zrAtA hai, anya pakSiyoMkA vA eka sarAyameM ikaDe hue musAphiroMkA- bhI aneka prakArake alaTana-palaTana hote rahate hai / saMsAra pakSiyoM vA musAphiroMkA yaha saba saMyoga eka per3a kA yaha sArA cakra hamAre karmoke AdhAra nahIM cala rahA para A baiThane vA eka sarAyameM Akara Thaharaneke kAraNa hai, kintu ghar3iyAlake ghaMToMkI taraha saba kArya saMsArakI hI hotA hai, koI kisI dUsareke karmoMse khiMcA huA anantAnanta vastuoMke apane apane svabhAvake anuAkara ikaTThA nahIM hotA hai na koI kisI dUsareke karmoM sAra hI horahA hai / parantu hama apanI icchAke anusAra se khiMca hI sakatA hai| isa hI acAnaka kSaNabharake kabhI rAta cAhate haiM kabhI dina, kabhI jAr3A cAhate haiM saMyogameM hama kisIse rAga kara lete haiM aura kisIse deSa kabhI garmI, kabhI bAdala cAhate haiM, kabhI dhUpa, kabhI varSA phira isI rAgadveSake kAraNa unake aneka prakArake cAhate haiM kabhI sUkhA / isI prakAra saMsArake anya bhI parivartanoM unake sukha aura duHkhoMko apanA sukha aura sabhI kAmoMko apanI icchAke anusAra hI hote rahanA duHkha mAnakara sukhI aura duHkhI hone laga jAte haiN| cAhate haiM, parantu yaha sArA saMsAra hamAre zrAdhIna na honese isI prakAra jIvakA apane kuTambiyo nagara-nivAsiyoM jaba yaha kArya hamAre anusAra nahIM hote haiM to, hama aura dezavAsiyoMse saMyoga aura viyoga hotA rahatA hai, duHkhI hote haiM aura apane bhAgya va karmoko hI doSa dene aisA hI jIvokA saMyoga saMsArakI anekAneka nirjIva laga jAte haiM / kintu isameM hamAre karmoMkA kyA doSa ! vastuoMse bhI hotA rahatA hai| bhUla to hamArI hai jo hama sAre saMsArako, jo na hamAre ___eka kAmI puruSa bahuta dina pIche rAtako apanI AdhIna hai na hamAre karmoke hI zrAdhIna,apane hI anukUla bIse milatA hai aura cAhatA hai ki rAta lambI hojAya calAnA cAhate haiM, nahIMcalatA hai to duHkhI hote haiN| isI kAraNa nagarakA ghaMTA bajane para mujhalAtA hai ki relameM safara karate samaya idhara udharase zrA-Akara kyoM aisI jaldI 2 ghaMTA bajAyA jArahA hai; phira dinameM aneka musAphira baiThate rahate haiM, koI utaratA hai koI jaba apanI pyArI strIse vichohA rahatA hai to tar3apatA hai car3hatA hai, yoM hI tAMtAsA lagA rahatA hai-taraha tarahake ki kyoM dera derameM ghaMTA baja rahA hai| isIko kisI puruSoMse saMyoga hotA rahatA hai, kisIse dukha milatA hai, kavine isa prakAra varNana kiyA hai kisIse sukha / koI bImAra hai, haradama khAMsatA hai, thakatA kala zavevasla meM kyA jalda bajeM thI ghddiyaaN| hai, chIMkatA hai, jisase hamako dukha hotA hai| kisIke bhAja kyA maragaye ghar3iyAla bajAne vAle // zarIra aura kapar3oMmeM ya zrArahI hai, jisase hamArA nAka isI prakAra kabhI rAta hotI hai kabhI dina, kabhI phaTA jA rahA hai| koI sugandha lagAye hue hai jisakI mahakase jI khuza hotA hai koI sundara gAnA gAtA hai, cA~danI hotI hai kabhI a~dherI, mausameM badalatI haiM, jAr3A koI dUsare musAphirose lar3a rahA hai, ina saba hI ke bhale milApakI rAta / bure kRtyoMse kucha na kucha dukha sukha hamako bhI bhoganA
Page #401
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 6] bhAgya aura puruSArtha hI par3atA hai| kAraNa isakA ekamAtra yahI hai ki rela meM nahIM, aimA mAnanA to bilkula hI ha~sIkI bAta hogii| saphara karaneke kAraNa hamArA unakA saMyoga ho gayA hai asala bAta to yaha hI mAnanI par3egI ki myAha hamAre karma hamako dukha sukha dene ke vAste unako unake vAleke yahAM bhI usake apane hI karmoMse vivAha prArambha gharoMse DhaMcakara nahIM le pAye haiM, hamArI hI taraha vaha saba huzrA aura marane vAleke yahAM bhI usake apane hI karmose bhI apanI jarUratoMke kAraNa hI yahAM rela meM saphara karaneko mauta huI, parantu par3ausameM rahane ke saMyogase vaha hamArI Aye haiN| hamAre karmokA to kucha bhI z2ora una para nahIM nIdameM khalala DAlane ke nimitta z2arUra ho gye| cala sakatA hai aura na unake karmoMkA kucha z2ora hamAre isako aura bhI jyAdA sapta karaneke liye dUsarA Upara hI cala sakatA hai| dRSTAnta yaha ho sakatA hai ki kucha varSa pahale yahAM hinduisa hI prakAra naraka svarga Adi aneka gatiyoMse zrA stAnameM lAkhoM mana cInI jAvAsa zrAtI thI aura khUba zrAkara jIva eka kuTambameM, eka nagarameM aura eka dezameM ma~hagI bikatI thI, jisase harasAla karor3oM rupayA ikaTThe ho jAte haiM, vaha bhI saba apane apane karmAnusAra hindustAna se jAyA calA jAtA thA, hindustAna kaMgAla hI zrA-zrA kara janma lete haiM, hamAre karma unako kheMca aura vaha mAlAmAla hotA jAtA thA, lekina aba kucha kara nahIM lA sakate haiN| relake musAphiroMkI taraha eka sAlase hindustAniyoMne yahAM hI cInI banAnI zurU karadI sthAna meM ikaTThA hokara rahane ke saMyogase unake dvArA bhI hai, jisase yahAM cInI bhI mastI ho gaI hai aura rupayA bhI hamArA aneka prakArakA bigAr3a saMvAra hotA hai jo hameM yahA~kA yahA~ hI rahanaM laga gayA hai parantu jAyAvAlomelanA hI par3atA hai| dRSTAnta rUpa mAna lIjiye ki kI cInIkI bikrI bana done meM unake saba kArakhAne eka hamAre kisI par3ausIke yahA~ beTekA vivAha hai jisake paTa ho gaye haiM, to kyA jAvAbAloMke khoTe karmoMne hI kAraNa rAta dina gAjA bAjA, gAnA nAcanA, svAnA jAvAvAloko hAni pahu~cAne ke vAste hindustAnavAloMkhilAnA zrAdi aneka utsava hote rahate haiM, unake ima se cInI banAne ke kAragyAne khulavA diye hai ? nahIM aisA zora-gulase rAtako hamako nIMda bhara sonA nahIM milatA nahIM mAnA jA sakatA hai, yahAM bAloMne jo kArakhAne hai, jisase hama kucha dukhI hote haiM; to kyA hamAre karmone vAle haiM vaha to apanehI karmosa yA apane hI puruSArthahI hamako yaha thor3A mA dukha pahu~cAne ke vAste par3aumIke se gvAle haiM, jAvAbAloMke gvaMTe kAma vaha kyoM kholate, yahAM usake beTekA vivAha racavA diyA hai? hA~ kArakhAne kholakara jAyAvAloko nukasAna pahu~cane___ aisA hI dUsarA dRSTAnta yaha ho sakatA hai ki par3ausIke ke nimitta kAraNa vaha jarUra ho gaye haiN| yahA~ koI javAna mauta ho gaI hai jisase usakI javAna (noTa-lekha ke agale aMzamaM nimitta kAraNa vidhavA rAta dina vilApa karatI hai, usake isa vilApase aura usakI zakti para vizeSa vicAra kiyA gayA hai jo hamArI nIMda meM khalala par3a rahA hai, to kyA hamAre karmone pAThakoM ke liye vicArakI bahuta kucha naI sAmagrI prastuta hI hamArI nIMda meM kharAbI DAlaneke vAste javAna par3ausI- karegA aura usake mAthahI yaha legva agale aMkameM ko mArakara usakI javAna strIko vidhavA banAyA hai! samApta hogaa|) muster Sesoma
Page #402
--------------------------------------------------------------------------
________________ mAnava-mana+ [ le0 - paM0 nAthUrAmajI DoMgarIya jaina ] [ 1 ] vizva raMgabhUmeM adRzya raha banakara yogirAja-sA mauna mAnava jIvanake abhinayakA saMcAlana karatA hai kauna ? [ 4 ] kSaNabhaMgura yauvanazrI para yaha itarAtA hai itanA kauna ? rUpa-rAzi para mohita hokara [ 3 ] AzA aura nirAzAoM kI dhArA kahA~ bahA karatI ? abhilASAe~ kahA~ nirantara navakrIr3A karatI rahatI ? zizu-sama macalA karatA kauna ? [ 7 ] citra vicitra banAyA karatA bina raMga hI raha antarddhAna / [ 2 ] kisake iMgita para saMsRtimeM kisane citrakalAkA aisA yaM jana mAre phirate haiM ? pAyA hai anupama varadAna ? mRga-tRSNAmeM zAMti-sudhAkI ati kalpanA karate haiM / [ 6 ] rokara kabhI viha~satA hai, to phira cintita ho jAtA hai| bhAvaGgike nita giragiTa-sama nAnA raMga badalatA hai // [ 5 ] bina paga vizva - vipina meM karatA - rahatA kauna svacchaMda vihAra ? vana samrAT rAjya cina kisane kara rakkhA saba para adhikAra ? [ - ] priya mana ! terI hI rahasyamaya yaha saba jaba kahAnI hai / kara sakatA jagatI para kevala mana ! tU hI manamAnI hai // [ 6 ] kintu vAsanA-rata rahatA jyoM, tyoM yadi prabhu caraNoMmeM pyAra -- to abataka ho jAtA bhavasAgara se ber3ApAra // karatA,
Page #403
--------------------------------------------------------------------------
________________ jainadharma aura anekAnta [le-zrI paM0 darabArIlAlajI 'satyamA'] dharma aura darzana ye jude-jude viSaya haiM; parantu prAgaitihA- ekAntadRSTi eka bar3A bhArI pApa hai| jainadharmameM ise 7 sika kAlase hI ina donoMkA Azcaryajanaka sambandha mithyAtva kahate haiM / mithyAtva pA~ca pApoMse bhI yahA pApa calA AtA hai / pratyeka dharma apanA eka darzana rakhatA mAnA gayA hai| kyoMki ve pApa, pApa ke rUpameM hI duniyArahA hai / usa darzanakA prabhAva usa dharma para AzAtIta ko satAte haiM, isaliye unakA ilAja kucha saralatAse rUpameM par3A hai| darzanako dekhakara usa dharmako samajhane meM hotA hai parantu mithyAtvarUpI pApa to dharmakA jAmA pahina mubhItA huzrA haiitanA hI nahIM, kintu usa samaya darzana- kara samAjakA nAza karatA hai| anya pApa agara myAna ko samajhe binA usa dharmakA samajhanA ati kaThina thaa| hai to mithyAtvarUpI pApa gomukha-vyA hai / yaha kara bhI jaina-dharmakA bhI darzana aura usameM eka aisI vize- haiaura pahicAnane meM kaThina bhI hai| patA hai jo jainadharmako bahuta U~cA banA detI hai| jisake hadayameM sarvathA ekAntabAda basa gayA usake prAtmA kyA hai? paraloka kyA hai? vizva kyA hai? hRdayameM udAratA, vizvaprema Adi jo dharmake mUla-tatva hai zvara hai ki nahIM? Adi samasyAoMko sulajhAnekI ve praveza nahIM pA sakate, na vaha satyakI prApti kara sakatA koziza sabhI darzanoMne kI hai aura jaina-darzanane bhI hai| isa prakAra vaha cAritra-hIna bhI hotA hai aura zAnaisa viSayameM duniyAko bahuta kucha diyA hai, adhikArake hIna bhI hotA hai| yaha durAgrahI hokara ahaMkArakI aura sAtha diyA hai aura apane samayake anusAra vaizAnika andhavizvAsakI pUjA karane lagatA hai / isa taraha vaha STiko kAmameM lAkara diyA hai parantu jaina-darzanakI itanI jagatko bhI duHkhI vathA prazAnta karatA hai aura svayaM hI vizeSatA batalAnA vizeSatA zabdake mUlyako kama kara bhI banatA hai| denA hai| jaina-darzanane jo dArzanika vicAra duniyAke ekAntavAdakI isa bhayaMkaratAko nA karane ke liye sAmane rakhe ve gambhIra aura tathyapUrNa hai yaha prazna hI jainadarzanane bahuta kArya kiyA hai| usakA nayavAda aura judA hai / isa parIkSAmeM agara jaina-darzana adhikase saptabhaMgI usakI bar3I se bar3I vizeSatA hai / isake dvArA adhika nambaroMmeM pAsa bhI ho jAya tomI yaha usakI nityavAda, anityavAda, InabAda, advaitavAda, dhAdika car3I vizeSatA nahIM kahI jA sktii| usakI bar3I dArzanika virodhoko bar3I khatrIke sAzAnta karane kI vizeSatA hai 'anekAnta' jo kaMvala dArzinika satya hI kozizakI gaI hai| itanA hI nahIM kintu yaha anekAntanahIM hai, balki dhArmika satya bhI hai| isa anekAntakA bAda bhI kahIM ekAnvavAda na bana jAye isake liye satadUsarA nAma syAdvAda hai / jaina-darzanameM isakA sthAna kaMvA raklI gaI hai aura kahA gayA hai ki:itanA mahatvapUrNa hai ki jaina-darzanako syAdvAda darzana yA anekAnta darzana bhI kahate haiN| anekAntopya'nekAntaH. pramAla nava sAdhanaH /
Page #404
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta [caitra, vIranirvANa saM02465 anekAntaH pramANAte, tadekAnto'rpitAcyAt // hai| jaina-samAja bhI isase achUtA nahIM hai / yadi jaina arthAt-anekAnta bhI anekAnta hai| pramANa dRSTi- samAjameM anekAntakI bhakti hotI to kyA yaha sambhava thA ko mukhya karanese vaha anekAnta hai aura nayASTiko mukhya ki isa yuddhakA aisA rUpa hotA ? pada-pada para dravya-kSetra karanese vaha ekAnta bhI hai / isaliye ekAntakA bhI kAla-bhAvakI duhAI dene vAle jainazAstra kyA kisI upayoga karanA cAhiye / sirpha itanA khyAla rakhanA sudhArake isIliye virodhI ho sakate haiM ki vaha sudhAra hai yA cAhiye ki vaha ekAnta asadekAnta na ho jaay| nayA hai ? kyA hamArA anekAnta sirpha isIliye hai ki vaha - ekAnta asadekAnta tabhI banatA hai jaba vaha dUsare svadravya-kSetra-kAla-bhAvakI apekSA ghaTakA astitva aura dRSTibindukA virodhI ho jAtA hai / apane dRSTivinduke paradravya-kSetra-kAla-bhAvakI apekSA ghaTakA nAstitva bataanusAra vicAra karatA rahe aura dUsare dRSTivindukA khaMDana lAyA kare ? kyA usakA yaha kArya nahIM hai ki vaha yaha na kare to vaha sadekAnta hai / isa prakAra sadekAntake rUpa- bhI batalAve ki samAjake liye amuka kArya-rItirivAja meM ekAntako bhI upAdeya mAnA gayA hai, yaha anekAnta- amuka-dravya-kSetra-kAla-bhAvake liye asti hai aura dUsare kI parama anekAntatA hai / isa prakAra jaina-darzanakI dravya-kSetra-kAla-bhAvake liye nAsti hai| isaliye yaha bahuta udAratA vyApaka ho karake bhI kitanI vyavasthita aura sambhava hai ki dharmake nAma para aura vyavahArake nAma para vicAra pUrNa isakA patA lagatA hai| Aja jo prAcAra-vicAra cala rahe haiM unameMse aneka hajAra ___ maiM Upara kaha cukA hU~ ki darzanakA aura dharmakA dohajAra varSa purAne dravya-kSetra-kAla-bhAvake liye astinikaTa sambandha rahA hai| jaina-darzanakA yaha anekAnta- rUpa hoM aura prAjake liye nAstirUpa ho| merA yaha kahanA siddhAnta agara dArzanika kSetrakI hI vastu rahe to usase nahIM hai ki haraeka prAcAra-vicArako badala denA caahiye| vizeSa lAbha nahIM ho sakatA / dArzanika samasyAe~ jaTila maiM to sirpha itanA hI kahanA cAhatA hU~ ki hamako apane banI raheM yA sulajha jAe~ isakI cintA jana-sAdhAraNako AcAra-vicAra para anekAnta-dRSTi se vicAra karanA nahIM hotii| janatA to usake vyAvahArika upayogako cAhiye ki usameM kyA kyA prAjake liye astirUpa hai dekhatI hai, isaliye anekAntakI nyAvahArika upayogitA aura kyA kyA nAstirUpa hai / sambhava hai kala jo asti hI vizeSa vicAraNIya hai| hai vaha Aja nAsti ho jAya aura kala jo nAsti thA dharma ho yA saMsArakI koI bhI vyavasthA ho, vaha isI vaha prAja asti ho jAya / / liye hai ki manuSya sukha-zAnti prApta kare sukhazAntike parantu, jaina-samAjakA durbhAgya to itanA hai ki isa liye hamArA kyA kartavya hai aura kyA prakartavya hai aura anekAnta-daSTikA myAvahArika upayoga karanA to dUra, usa kartavyako jIvanameM kaise utArA jA sakatA hai aura kiMtu usa para vicAra karanA bhI ghRNita samajhA jAtA akartavyase kaise dUra rahA jA sakatA hai, isake liye dharma hai| agara koI videzI isa dRSTise vicAra karake kucha hai, isI jagaha anekAntakI sabase bar3I upayogitA hai| bAta kahe to jaina samAja usake gIta gA degA; parantu Aja rUdi aura sudhArake bIcameM tumula yuddha ho rahA usa raSTi se svayaM vicAra na karegA / Aja anekAntake yaha svAmI samantabhadrake svayambhUstotrakA vAma-sampAdaka gIta gAneko jaina samAja taiyAra hai aura unake gIta gAne
Page #405
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kirA jainadharma aura anekAnta ko bhI caina samAja taiyAra hai jo 'jainasamAjake bAhara, sanase utAra sakA, mera-savale dezamAnya padAspada manyarahakara anekAntakA myAvahArika upayoga kara rahe ko pheMka sakA, vijJAnakI kasauTI para jo na utarA usakA parantu durmAgvaSaya jainasamAja yaha nahIM cAhatA ki koI 'oNparezana' kara diyA, tabhI yaha davA ke sAtha kA usakA bAla anekAnsakA vyAvahArika upayoga kare, sakA ki maiM vaizanika hU~ / parantu bhAkA jaina-dharmausako kucha aisA rUpa de jisase jar3a samAjameM kucha arthAt jainadharmake nAma para samajhA jAnevAlA yaha rUpa caitanyakI udbhUti ho, duniyAkA kucha prAkarSaNa ho, jo sAdhAraNa logoMkI andha bhavArUpI guphAmeM par3A haiusako kucha mile bhii| jaina samAjako Aja sirpha nAmakI kyA isa prakAra vaijJAnikatAkA paricaya de sakatA hai! pUjA karanA hai, arthakI nhiiN| Aja to jainasamAjakA zikSita aura tyAgIvarga bhI / parantu jaina samAjase maiM vinIta kintu spaSTa zabdoMmeM vaijJAnika jainadharmake pakSameM khar3A nahIM ho pAtA / kaha denA cAhatA hU~ ki yaha rukha jainadharmakA rukha nahIM zikSitavargakI zakti mI janatAko supatha para lAne meM nahIM hai| jainadharma kavitvakI apekSA vijJAnakI nIMva para adhika kiMtu rijhAne meM nA ho rahI hai / use vaijJAnika jainadharmake khar3A hai| kavitvameM bhAvukatA rahatI hai avazya, parantu mArga para calAnekI bAta to dUra, parantu sunAnemeM aura usameM andhazraddhA nahIM hotI aura vijJAnameM to andhabhadA- sunane meM mI usakA hRdaya prakampita ho uThatA hai| ahA ! kA nAma hI pApa samajhA jAtA hai / vizAnakA to prANa kahA~ jaina dharma, kahA~ usakI vaizanikatA, anekAntatA hI vicArakatA, niSpakSatA hai / yadi jainasamAja jaina aura kahA~ yaha kAyaratA, andhabhadA !! donoMmeM jamIna dharmako vaijJAnika dharma kahanA cAhatA hai jaisA ki vaha prAsmAnase bhI adhika antara hai| hai to use svatantra vicArakatA, yogya parivartanazIlatA, yAda rakhiye ! isa vaizAnika nizpakSatAke binA sudhArakatAkA svAgata karanA cAhiye / dharmakA mUla- anekAnta pAsa bhI nahIM phaTaka sakatA, aura anekAntadravyoMkI yojanoMkI varSoMkI aura avibhAga praticchedoMkI ke binA jaina-dharmakI upAsanA karanA prANahIna zarIrakA gaNanAmeM nahIM hai kintu vaha janahitameM hai| vizvake upayoga karanA hai / jaina-dharmakIvijaya-jayantI ur3Ane. kalyANake liye, satyakI pajAke liye kisI bhI kI bAta to dUra rahe, parantu usase jainasamAja agara mAnyatAkA balidAna kiyA jA sakatA hai| vizAna kucha lAbha uThAnA cAhatA ho, to use sasya aura Aja jo vidyudvegase daur3a rahA hai aura vidyutke samAna kalyANakArI pratyeka vicAra aura pratyeka prAcArako ho camaka rahA hai usakA kAraNa yahI hai ki usameM apanAkara, usakA samanvaya kara anekAntakI myAyaahaMkAra nahIM hai| satyakI vedI para vaha prAcInase hArika upayogitAkA paricaya denA cAhiye / jahA~ prAcIna aura pyArese pyAre siddhAntakA-vicArakA anakAntakI yaha myAvahArika upayogitA hai yahAM jainabalidAna kara detA hai / koI dharma agara vaijJAnika hai to dharma hai / isake binA jainadharmakA nAma to rassA jA usameM bhI yahI vizeSatA honI caahiye| sakatA hai| parantu jainadharma nahIM rakkhA jA'makatA / eka dina jaina dharmameM yaha vizeSatA thI, isIliye yaha * jainAcArya zrIvAtmAnanda-janmazatAbdi-smAraka Izvara-sarIkhe sarvamAnyatatvako nirarthaka samakAra siMhA- manyase udghata /
Page #406
--------------------------------------------------------------------------
________________ taruNa- gIta bhagavatsvarUpa jaina "bhagavat" krAnti - narttanameM le AlhAda, umaMgoM kI trAe~ lahareM ! hamAre zaurya parAkrama kI, patAkAe~ nabha meM phahareM !! miTe dukhitoM kA hAhAkAra vIra ! bharado phira vaha huMkAra ! Duan pU vIra ! bharado phira vaha hukAra ! mace avanI para dhuA~dhAra !! Cheng Fu Deng zakti maya, bala-zAlI jIvana, vizva-maMdira kI zobhAe~ ! ahiMsA kI kiraNeM pAkara ! prabhAkara -tulya jagamagAe~ !! narAdhama - chaliyoM kI sattA, na jaga meM kahIM jagaha pAe ! hamAre ura kI mAnavatA bahuta so cukI, jAga jAe !! sikhAde, kahate kisako pyAra ! vIra ! bharado phira vaha huMkAra ! Bin Ba samAI kAyaratA mana meM, Hui ! rakta kA huA Aja pAnI ! murdanI-sI mu~ha para chAI luTa gaI sArI mardAnI ! 356 bAg2a phira ho jAe gulaz2Ara ! vIra ! phira bharado vaha huMkAra !! Xin na ho hamako prANoM kA moha, na hama kartavya vimukha jAe~ ! dharma aura deza-prema-purita, sadA balidAna - gAna gAe~ !! tabhI ho jIne kA adhikAra ! vIra ! marado phira vaha huMkAra !! jIvita prati ho uThe nava jIvana saMcAra ! vIra ! phira bharado vaha huMkAra !! Bian Xin Ma baneM hama AzAvAdI siMha, abhaya pustaka ko sikhalAne ! banAle antaraMga ko sudRDha, lage udyama patha apanAne !! nirAzA para kara jraba-prahAra ! vIra ! bharado phira vaha huMkAra !! Xin Xin rUDhiyoMkA dukhaprada vizvAsa - zrRMkhalAoMkA pAgala prema ! bhagna ho sArA guruDama-vAdadRSTigata ho samAja meM kSema, Jie banAvaTa hIna, svaccha vyavahAra ! vIra ! bharado phira vaha huMkAra !! 46 dharma para mara miTane kI sAdhahRdaya meM sadA phale phale na sukhameM, dukhameM saMkaTameM hRdaya usako kSaNa bhara bhUle yahI ho jIvana kA zRMgAra vIra ! bharado phira vaha huMkAra !! 15
Page #407
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavatI ArAdhanA aura zivakoTi [le0-50 paramAnandajI zAstrI] upalabdha jaina sAhitya meM 'bhagavatI ArAdhanA' nAma- vAlA dusarA grantha digambara jaina samAjameM upalabdha nahIM kA grantha bar3A hI mahatvapUrNa hai aura vaha apanI khAsa hai| hAM, itanA z2arUra mAlama hotA hai ki isase pahale vizeSatA rakhatA hai / granthakA pratipAdya viSaya bar3A rocaka bhI jaina samAjameM zrArAdhanA-viSayake kucha anya maujUda tathA hRdayagrAhI hai| isameM samyagdarzana, samyagjJAna, ye unhIM parase zivAryane isa pranyakI racanA kI hai, aura samyakcAritra aura samyaktapa nAmakI cAra bArAdhanAoM- yaha bAta pranthameM pUrvAdhArako vyakta karane vAle 'puNyAkA varNana kiyA gayA hai, jo mokSako prApta karanemeM yariyaNibadA' jaise padoMse bhI sApha. dhvanita hai| samartha hone ke kAraNa 'bhagavatI' kahalAtI hai aura isaliye granthake antameM bAlapaNDita-maraNakA kathana karate viSayAnurUpa granthakA bhagavatI ArAdhanA nAma upayukta hue, dezayatI-zrAvaka-ke pratoMkA bhI kucha vidhAna pratIta hotA hai| yaha grantha khAsakara muniyoMko lakSya kiyA hai aura vaha isa prakAra hai:karake likhA gayA hai / vAstavameM munidharmakI aura paMca ya aNuvvadAI satta ya sikkhAu desajadidhammo / zrAvakadharmakI bhI adhikAMza saphalatA sallekhanA yA sabeNa ya deseNa ya teNa judo hodi desajadI / / samAdhipUrvaka maraNa karanemeM arthAt zarIra aura kaSAyoMko pANivadhamusAvAdAdattAdANaparadAragamaNehi / kaza karate hue zAntike sAtha apane prANoMkA tyAga aparimidicchAdo vi ya aNuvyayAI virmgaaii| karanemeM hai| isI kAraNa isa granthameM sallekhanAmaraNake jaMca disAveramaNaM prapatthadaMDehi jaba veramA / bheda-abhedoM aura unake yogya sAdhana-sAmagrI prAdi- dezAvagAsiyaM vi ya guNabayAI bhavetAI / / . kA kitanA hI vistRta varNana kiyA gayA hai| bArA- bhogAvaM parisaMkhA sAmAiyamati hi sNvibhaagoy| dhanAke viSayako itane acche daMgase pratipAdana karane posahavidhI ya savyo caduro sikkhAu kuttaanii|
Page #408
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta [caitra, vIra-nirvAha saM02465 AsusAre marakho loripAra pIvidAsAe / ina cAroM se prAkRta TIkA adhika prAcIna hai aura gAdIhi vA amuko pazcimasalleharAmakAsI / TippaNAdi usake bAda ke bane hue mAlama hote haiN| ye -gAthA naM0 2076 se 2083 .saba TIkA-TippaNA 13vIM zatAbdImeM paM0 prAthAgharajIke ina gAthAoMmeM zrAvakake bAraha vratoMkA vidhAna karate sAmane maujUda the / parantu kheda hai ki Aja kahIM bhI hue nicaryane prAcArya samantabhadrakI taraha guNavatoMmeM unakA astitva sunane meM nahIM pAtA ! bhogoSamogaparimANa vratako na lekara dezAvakAzikako racanAkAla grahaNa kiyA hai aura zikSAbatomeM dezAvakAzikako na yaha grantha prAcArya zivakoTi yA zivAryakA lekara mogApabhogaparimANa vratakA vidhAna kiyA hai / banAyA huA hai| granthameM 'sivajeNa' padake dvArA graMthaparantu sallekhanAkA kathana samantabhadrakI taraha vratoMse kArakA nAma 'zivArya' athavA saMkSisarUpase 'ziva' nAmake alaga hI kiyA hai, jaba ki prAcArya kundakundane salle- prAcArya sUcita kiyA hai, aura zrIjinasenAcAryAdine khanAko cauthA zikSAprata batalAyA hai| isase mAlUma unheM 'zivakoTiM' prakaTa kiyA hai| ye zivakoTi athavA hotA hai ki granthakArane umAsvAtipraNIta tattvArthasUtrake zivArya kaba hue haiM, kisa saMvatmeM unhoMne isa granthakI 'digdezAnarthadaNDa' ityAdi sUtra (7-20) ko racanAkI aura unakA kyA vizeSa paricaya hai ? ityAdi mAnyatAko bahuta kucha apanAyA hai| bAtoMke jAnanekA isa samaya koI sAdhana nahIM hai| kyoMki isa grantha para prAkRta aura saMskRtabhASAmeM kaI na to granthakArane hI ina bAtoMkI sUcaka koI prazasti TIkA-TippaNa likhe gaye haiM, jinameMse cAra TIkAtroM- dI hai aura na kisI dUsare prAcAryane hI unake viSayakA-vijayodayA, mUlArAdhanAdarpaNa, ArAdhanApaMjikA kA aisA koI ullekha kiyA hai| hA~, graMthake antameM aura bhAvArthadIpikA nAmakI TIkAoMkA-ullekha to nimna do gAthAe~ z2arUra pAI jAtI hai:paM. nAthUrAmajI premIne 'bhagavatI ArAdhanA aura usakI ajjajiNaNaMdigaNisavvaguttagaNiprajjamittaNaMdINaM / TIkAe~' zIrSaka lekhameM kiyA hai| ye sabhI TIkAe~ avagamiya pAdamUle samma suttaM ca bhatthaM ca // upalabdha haiM aura unameMse zurUkI do TIkAe~ to, puvAyariyaNiSaddhA upajIvittA imA ssttiie| amitagatyAcArya-kRta padyAnuvAda sahita, mUla granthakI pArAdhaNA sivajeNa pAlidalabhoilA rahadA // navIna hiMdI TIkAke sAtha 'devendrakIrtigranthamAlA' meM -gAthA naM0 2165, 2166 prakAzita bhI ho cukI hai,zeSa do TIkAe~ aprakAzita haiN| ina donoM gAthAnoMmeM batalAyA hai ki 'Arya inake sivAya, eka prAkRtaTIkA, candranandI aura jaya- jinanaMdigaNI, Arya sarvagutagaNI aura dhArya mitranaMdinandIkata do TippaNoM tathA kisI ajJAtanAma prAcAryakRta gaNIke caraNoMke nikaTa bhale prakAra sUtra aura arthako dUsare padyAnuvAdake nAmAdikakA ullekha bhI paM0 pAyA- samajha karake aura pUrvAcAryoMke dvArA nibada huI mArAparajIko 'mUlArAdhanAdarpaNa' nAmaka TIkAmeM pAyA ghanAmoMke kathanakA upayoga karake pAzitalamogIjAtA hai| karatala para lekara bhojana karane vAle-zivAryane yaha * dekho, anekAnta varSa 1, aMka 3, 4 / 'bhArAdhanA'manya apanI zakike anusAra rcaa|
Page #409
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa bhagavatI ArAdhanA aura zivakoTi isa prazastimeM Arya jinanandigalI Adi jina jaM bharaNAlI kammakhadi bhaksavasahassakosIhi / tIna gurutroMkA nAmollekha hai, ve kauna hai, kaba hue hai, taM pANI tihi guttoM savedi aMtomuhattekha // unakI guruparamparA aura gaNa-gacchAdi kyA hai ? ityAdi -bhaga0 prA0, 108 bAtoMko jAnanekA bhI koI sAdhana upalabdha nahIM hai / hA~, isI tarahakI sthiti gAthA meM0 1984, 1206, dvitIya gAthAmeM prayukta hue granthakArake 'pANidalabhoisA' 1207, 1210, 1824 kI samajhanI cAhiye, jo kucha isa vizeSaNapadase itanI bAta spaSTa ho jAtI hai ki parivartanAdike sAtha cAritra prAbhUtakI gAthA +0 11, prAcArya zivakoTine isa granthakI racanA usa samaya kI 32. 33, 35 aura paMcAstikAyakI gAthA 2064 tathA hai jaba ki jainasaMghameM digambara aura zvetAmbara bheiko pravacanasArake dvitIya adhyAyakI gAthA naM. 76 parase utpatti ho gaI thii| usI bhedako pradarzita karaneke liye banAI gaI jAna par3atI hai| grandhaka ne apane sAtha ukta vizeSaNa-padakA lagAnA isa saba kathanase zivakoTikA kundakundAcAryake ucita samajhA hai| bAda honA pAyA jAtA hai| isake sivAya, anyameM umA'bhagavatI ArAdhanA meM prAcArya kundakundake granthoMkI svAti ke tattvArthasUtrakA bhI kaI jagaha anukaraNa kiyA kucha gAthAe~ jyoMkI tyoM rUpase pAI jAtI haiM / jinakA gayA hai| udAharaNa ke liye nimna gAthAko hI lIjiye:eka namUnA isa prakAra hai bharAsAbhavamodariyaM rasaparicAbho ya buttiparisaMkhA / daMsababhaTTA bhaTTA daMsaNabhaTTassa gasthi zivANaM / kAyassa ca paritAko vivittasayapAsaNaM ghaTTa / sijhati cariyabhaTTA daMsaNabhaTTA e sijhati // -gAthA naM0 208 bhagavatI zrArAdhanAmeM naM0 738 para pAI jAne vAlI yaha gAthA tattvArthasUtra adhyAya naM06 ke nimna sUtra yaha gAthA kundakundake darzanaprAbhRtakI tIsarI gAthA hai| se banAI gaI jAna par3atI haiisI prakAra kundakundake niyamasArakI do gAthAe~ naM066, "anazanAvamaudaryavRttiparisaMkhyAnarasaparityAga70 bhagavatIaArAdhanAmeM kramazaH naM01187, 1188 para, viviktazayyAsanakAyaklezA bAhyaM tapaH // 16 // " cAritraprAbhUtakI 36 vI gAthA naM0 1211 para aura isI prakArakI aura bhI kucha gAthAe~ haiM, jinameM vArasaaNuvekkhAkI dUsarI gAthA naM0 1715 para jyoM umAsvAtike sUtroMkA saSTa anukaraNa jAna par3atA hai| kI tyoM pAI jAtI hai / inake atirikta kucha gAthAe~ sAta zikSAbatoM vAle sUtrake anusaraNa kI bAta Upara, aisI bhI haiM jo thor3ese pAThabheda yA parivartanAdike sAtha batalAI hI jA cukI hai| upalabdha hotI hai| aisI gAthAoMkA eka namanA isa prakAra hai zrAcArya zivakoTike sAmane samantabhadrasvAmIke granthoMkA honA bhI pAyA jAtA hai, kyoMki isa pranthameM jaM bhagavANI kammaM khavedi bhavasayasahassakoDIhi / bRhatsvayaMbhUstotrake kucha padyoMke mAvako anuvAdita kiyA taM pANI tihiM gutto khavedi ussAsametteNa // gayA hai-TIkAkArane bhI usake samarthanameM svayaMbhUstotrake -pravacanasAra, 3, 38 vAkyako uddhRta karake batalAyA hai| yathA:
Page #410
--------------------------------------------------------------------------
________________ 74 anekAnta [caitra, vIra-nirvANa saM02465 jaha.jaba jai bhoge taha taha bhogesu baDdade trhaa| kArtikeyake pitAkA nAma agni nAmaka rAjA diyA hai -bhaga. pA. gA. 1262 aura kArtikeyAnuprekSAkI 487 naM0kI gAthA meM 'sAmitRSNASiH paridahanti na zAntirAsA kumAreNa padake dvArA usake racayitAkA nAma jo svAmimiSTendriyArthavibhavaiH privRddhirev| . kumAra diyA hai| usakA artha saMskRta-TIkAkAra zubha -gRhatsvayaMbhUstotra, 82 / candrane 'svAmikArtikeyamuninA AjanmazIladhAriNA' bAhirakaraNavisudI bhabhaMtarakaraNasodhaNatthAe // kiyA hai| isake sivAya, anya kisI kArtikeya muni -bhaga0 prA0 1348 kA nAma bhI jaina sAhityameM upalabdha nahIM hotA, jisase bAcaM tapaH paramaduzcaramAcaraMstva- ArAdhanAmeM prayukta hue agnirAjAke putra kArtikeyako mAdhyAtmikasya tapasaH parivRhaNArtham / / kArtikeyAnuprekSAke kartAse minna samajhA jA ske| -bRhatsvayaMbhUstotra, 83 / aisI hAlatameM, yadi sacamuca hI yaha anuprekSA grantha inake atiriktaratnakaraNDazrAvakAcArake sallekhanA- ukta gAthA-varNita agniputra kArtikeyake dvArA racA gayA viSayaka 'upasarge durbhikSe' ityAdi padyakI prAyaH sabhI hai to yaha kahanA hogA ki 'bhagavatI aArAdhanA' grantha bAtoMkA anukaraNa isa granthakI gAthA 2073, 74 meM kArtikeyAnuprekSAke bAda banAyA gayA hai| paraMtu kitane kiyA gayA hai| isase granthakAramahodaya prAcArya kunda- bAda banAyA gayA, yaha abhI nizcita rUpase kucha bhI kunda tathA umAsvAti ke bAda hI nahIM kiMtu samantabhadrake nahIM kahA jA sakatA to bhI yaha niHsaMkoca rUpase kahA bhI bAda hue jAna par3ate haiN| jA sakatAhai ki isa prathakI racanA prAcArya samaMtabhadra bhagavatI aArAdhanAmeM 1546 naM. para eka gAMthA aura pUjyapAdake madhyavatI kisI samayameM huI hai| kyoMki nimna rUpase pAI jAtI hai: bAlocanAke daza doSoMke nAmoMko prakaTa karanevAlI isa roheDayammi sattIe hamao koMceNa aggidaido vi|| graMthakI nimna gAthA 20562 tattvArthasUtrake havaM adhyAtaM veyAmadhiyAsiya parivaraNo uttamaM atttth|| yake 22veM sUtrakI vyAkhyA karate hue pUjyapAdane apanI isameM batAyA gayA hai ki roheDa nagarake kroca nAma- sarvArthasiddhi meM 'uktaM ca' rUpase uddhata kI haike rAjAne agni nAmaka rAjAke putrako zaktizastrase bhAkaMpiya aNumANiya jaM diTThabAdaraM ca suhumaM ca / mArA thA aura una agniputra munirAjane usa duHkhako chaeNaM sadAulayaM bahujaNaanvatta tssevii|| sAmyabhAvase sahanakara uttamArthakI prApti kI thii| paM0 isake sivAya, AcArya pUjyapAdane 'sarvArthasiddhi' meM AzAdharajIne 'mUlArAdhanAdarpaNa' meM isa gAthAkI isa ArAdhanA graMtha parase aura bhI bahuta kucha liyA hai, vyAkhyA karate hue agni nAmaka rAjAke putrakA nAma jisakA eka namUnA nIce diyA jAtA hai'kArtikeya' likhA hai, akalaMkadevane tattvArtharAjavArtika' "nikSepazcaturvidhaH apratyanikSepAdhikaraNaM duSpameM mahAvIratIrthameM dAruNa upasarga sahanevAle daza muniyoM mRSTanikSepAdhikaraNaM, sahasA nikSepAdhikaraNamanAbhogake nAmoMmeM kArtikeyakA bhI nAma diyA hai, ArAdhanA nikSepAdhikaraNaM ceti / saMyogo dvividhA bhakapAnakathAkoSakI 66vIM kArtikeyasvAmIkI kathAmeM bhI saMyogAdhikaraNamupakaraNasaMyogAdhikaraNaM ceti /
Page #411
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kirA 6 ] bhagavatI zrArAdhanA aura zivakoTi nisargastrividhaH--- kAyanisargAdhikaraNaM, vAgnisargAdhi- koI dUsare hI zivakoTi mAlUma par3ate haiM; kyoMki yadi karaNaM, manonisargAdhikaraNaM ceti / a0 6, sU06 kITIkA / yaha saba vyAkhyA bhagavatI ArAdhanA graMthakI nimna gAthAoM ( naM0 814, 815) parase lI gaI jAna par3atI haisahasANAbhogiyaduSpamajjida apacvavekkhaNikkhevo / deho va duppautto tahovakaraNaM ca zivvitti / / saMjoyamuvakaraNAM ca tahA pANabhoyaNANaM ca / duNisiTThA maNavacakAyA bhedA siggassa || ye zivakoTi hI samantabhadrake ziSya hote, to ve apane guru samantabhadrakA smaraNa granthameM jarUra karate aura unakI bhasmaka vyAdhi dUra hone tathA candrapramakI mUrtike prakaTa honevAlI ghaTanAkA bhI anya udAharaNoMkI taraha ullekha karate / parantu bhagavatI zrArAdhanAmeM aisA kucha bhI nahIM kiyA gayA, isase yaha bAta abhI sunizcita rUpase nahIM kahI jAsakatI ki ye zivakoTi hI samantabhadrake ziSya haiN| jabataka isakA samarthana kisI prAcIna pramANase na hojAya taba taka yaha kalpanA pUrI taurase prAmANika nahIM mAnI jAsakatI aura na isa para adhika jora hI diyA jAsakatA hai| isa taraha zivakoTi athavA zivArya zrAcArya pUjyapAdase pahale hogaye haiM; paraMtu kitane pahale hue yaha yadyapi abhI nizcitarUpase nahIM kahA jA sakatA, phira bhI samaMtabhadra taka usakI sImA jarUra hai| samantabhadrakA ziSyatva zravaNabelagola ke zilAlekha naM0 105 meM, jo zaka saMvat 1050 ( vi0 saM0 1985) kA likhA huA hai, zivakoTiko samantabhadrakA ziSya aura tasvArtha sUtrakI TIkAkA kartA ghoSita kiyA hai / yathA:tasyaiva ziSyazzivakoTisUristapolatAlambanadehayaSTiH saMsAravArAkarapotametattattvArthasUtraM tadalaMcakAra // 'vikrAntakauravanATaka' ke kartA zrAcArya hastimalane bhI, jo vikramakI 14vIM zatAbdImeM hue haiM apane nimna zloka meM samantabhadrake do ziSyoM kA ullekha kiyA haieka zivakoTi, dUsare zivAyanaHziSyautadIyo zivakoTinAmAzivAyanaH zAstravidAMvareNyau kRtsnazrutaM zrIgurupAdamUle pradhItavantau bhavataH kRtArtho ukta donoM padyoM meM jina zivakoTiko samantabhadrakA ziSya batAyA hai ve bhaga0 ArAdhanAke karttAse bhina 375 'bhagavatI zrArAdhanA' ke tasvArthasUtra viSayaka anusaraNako dekhanese to yaha kalpanA bhI ho sakatI hai ki inhIM prAcArya zivakoTine tattvArthasUtra kI TIkA kI ho, taba ye zivakoTi samantabhadrake ziSya hI Thaharate haiM; kyoMki 105 naM0 ke ukta zilAvAkya meM prayukta hue 'etat' zabdase yaha spaSTa jAnA jAtA hai ki vaha tattvArtha sUtrakI usa TIkA parase liyA gayA hai jise samantabhadrake ziSya zivakoTine racA hai| parantu zrAcArya zivakoTine apane jina guruoM kA nAmollekha kiyA hai unameM zrAcArya samantabhadrakA kahIM bhI jikra nahIM hai, yaha eka vicAraNIya bAta jarUra hai| hA~, yaha ho sakatA hai ki samantabhadrakA dIkSAnAma 'jinanandi' ho; taba samantabhadrake ziSyatva viSayakI sArI samasyA hala hojAtI hai| isameM sandeha nahIM ki eka zivakoTi samantabhadra ke ziSya jarUra the, aura ve saMbhavataH kAcIke rAjA the-banArasake nahIM; kintu ve yahI zivakoTi haiM, aura inhoMne hI tasvArtha sUtrako sarva * dekho, zrI jugalakizorajI mukhtAra-racita 'svAmI samantabhadra (itihAsa)' pRSTha 66 /
Page #412
--------------------------------------------------------------------------
________________ 376 zranekAnta prathama-pUjyapAda se bhI pahale apanI TIkAse alaMkRta kiyA, yaha abhI nizcita rUpase nahIM kahA jAsakatA / isake liye vizeSa anusandhAna kI jarUrata hai / ratnamAlA kartA zivakoTi paM0 jinadAsajI zAstrIne 'bhagavatI zrArAdhanA' kI bhUmikA meM yaha siddha karanekI ceSTA kI hai ki ratnamAlA graMthake karttA zivakoTi hI samantabhadra ke ziSya haiM aura unhIMke dvArA yaha bhagavatI zrArAdhanA graMtha racA gayA hai| unakI yaha kalpanA bilkula hI nirAdhAra jAna par3atI hai| 'ratnamAlA' eka choTAsA saMskRta graMtha hai, jisakI racanA bahuta kucha sAdhAraNa hai aura vaha mANikacaMdagraMthamAlA 'siddhAntasArAdisaMgraha' meM prakAzita bhI ho cukA hai| usakA gaveSaNApUrvaka adhyayana karanese patA calatA hai ki yaha graMtha zradhunika hai, zithilAcArakA poSaka hai aura kisI bhaTTArakake dvArA racA gayA hai| isakI racanA 'yazastilakacampU' ke kartA somadevasUrise pIche kI jAna par3atI hai; kyoMki yazastilakake upAsakAdhyayana kA eka padya ratnamAlAmeM kucha tor3a-maror3akara rakkhA gayA mAlUma hotA hai / yathAH sarva eva hijainAnAM pramANaM laukiko vidhiH / yatra samyaktvahAnirna yatra na vratadUSaNam // --- yazastilaka campU sarvamevavidhijainaH pramANaM laukikaH satAM / yatra na vratahAniH syAtsamyaktvasya ca khaMDanaM // --ratnamAlA 65 yazastilaka campUkA racanAkAla zakasaMvat 881 ( vi0 saM0 1016 ) hai, ataH ratnamAlAkI racanA isake pIchekI jAna par3atI hai / ratnamAlA meM zithilAcArapoSaka varNana bhI pAyA jAtA hai, jisakA eka zloka namUne ke taura para diyA jAtA hai:kalau kAle vanevAso varjyate munisattamaiH / sthIyate ca jinAgAre grAmAdiSu vizeSataH ||22|| isa zloka meM batAyA hai ki isa kalikAlameM muniyoM ko banameM na rahanA cAhiye / zreSTha muniyoMne isako varjita 1 [caitra, vIra-nivANa saM0 2465 batalAyA hai| isa samaya unheM jainamandiroMmeM, vizeSakara grAmAdikoM meM ThaharanA caahiye| isase pAThaka jAna sakate haiM ki yaha usa samayakI racanA hai jabaki sAdhu- sampradAya meM zithilatA zrAgaI thI aura caityavAsa tathA grAmavAsakI pravRtti jora pakar3atI jAtI thI / bhagavatI zrArAdhanA meM vanavAsake niSedhAdikA aisA koI vidhAna nahIM pAyA jAtA hai / isake sivAya, 'bhagavatI ArAdhanA' meM zivakoTine apane jina tIna guruzroMke nAma diye haiM unameM se 'ratnamAlA' ke karttAne eka kA bhI ullekha nahIM kiyA, jaba ratnamAlA meM sirfa siddhasena bhaTTAraka aura samantabhadrakA hI smaraNa kiyA gayA hai| isase spaSTa jAnA jAtA hai ki 'ranamAlA' aura 'ArAdhanA' donoM graMtha eka hI vidvAnakI kRti nahIM hai aura na ho sakate haiM / bhagavatI zrArAdhanAke sivAya, zivakoTikI koI dUsarI racanA aba taka upalabdha hI nahIM huI hai| aisI hAlata meM pAThaka svayaM samajha sakate haiM ki ukta paM0 jinadAsa zAstrIne zrArAdhanA graMthake kartA zivakoTiko jo ratna - mAlAkA karttA likhA hai vaha kitanA adhika nirAdhAra, bhramapUrNa tathA zraprAmANika hai / Uparake isa samasta vivecana parase yaha bAta spaSTa hai ki 'bhagavatI zrArAdhanA' ke karttA zivakoTi yA zivArya zrAcArya kundakunda, umAsvAti, samantabhadra tathA saMbhavataH kArtikeyake bAda hue haiM, aura sarvArthasiddhipraNetA pUjyapAdase pahale ho gaye haiM- unakA astitvakAla svAmI samantabhadra aura pUjyapAda donoMke madhyavartI hai| sAtha hI, yaha bhI spaSTa ki 'ratnamAlA' ke kartA zivakoTi bhagavatI zrArAdhanAke racayitA se bhinna haiM-- donoM eka vyakti nahIM ho skte| rahI bhagavatI zrArAdhanAke kartAkI samantabhadrake sAtha ziSya sambandhakI bAta, vaha abhI sandigdha hai- vizeSa pramANoMkI upalabdhike binA usake sambandhameM nizcayapUrvaka kucha bhI nahIM kahA jA sakatA / zrAzA hai vidvAn loga isa viSaya meM vizeSa pramANoMko khoja nikAlanekA prayatna kareMge / mujhe abataka ke anusandhAna- dvArA jo kucha mAlUma hosakA hai vaha vidvAnoMke sAmane vicArArtha prastuta hai / vIrasevAmandira, sarasAvA, tA0 7-1-1636
Page #413
--------------------------------------------------------------------------
________________ samyakapaNa pathika [ le0 zrI narendraprasAda jaina, bI. e.] usake nanhese hRdayameM kitanI pIr3A thI, kitanI kasaka vikSobhase bhara jAtA, yaha talikA rakha detA ! usakI thI, isakA kisIko anumAna nahIM ! azAntike dUMcI prakRtike aise aise nayanAbhirAma harayoMkI sRSTi bavaNDara uThate aura eka kSaNake liye usake manako karatI, parantu usakI AtmA santuSTa na hotI! usakA udvelita kara dete ! zAMti usase kosoM dUra thI, use jI Uba gayA thA ! vaha kamI kabhI vINA uThA letA apane jIvanase asaMtoSa thA, vaha jIvanakA artha samajhanA aura gunagunAne lagatA, parantu aisA rAga na nikAla cAhatA para nahIM samajha pAtA thA ! jitanA hI vaha isa pAtA jo usakI prAsmAko kucha kSaNake liye usa lokameM gutthIko sulajhAnekA prayatna karatA utanA hI vaha le jAtA jahA~ sarvadA zAnti hai, sukha hai saMtoSa hai| nirAza hotA jAtA ! usakI dRSTi meM duniyA kyA pratyeka usane socA zAyada deza-bhakti hI usako zAmila kArya heya thA / vaha khojameM thA eka aise uddezyakI jo pradAna kara ske| usane svayaMsevakoMmeM nAma liyA usakI AtmAko svIkAra ho / eka aura hI kisI vastu- liyA, namaka kAnUna tor3A, jela gayA, parantu usako kA banA huA usakA hRdaya thA / duniyAne use nahIM abhiliSita vastu prApta na huI ! vaha-dina para dina nirAza samajhA, usakI dRSTimeM vaha pattharakA Tukar3A thA, para hotA jAtA, usakI sArI prAzAyeM bhasma hotI jA rahI vAstavameM vaha eka rana thA jisakI bhAbhA derameM prakaTa thIM ! usane prakRtiko bhI apanI sahacarI banAyA, vaha hotI hai| usakA dila rotA thA, lekina usa vilApako ghaNToM saritAke taTa para baiThA huA laharokA nRtya dekhA saMsArane na sunaa| karatA, pattoMkI marmara dhvani, vAyukA saMdeza sunatA, vaha eka citrakAra thA, aura thA eka saphala kalA- phUloMse bAteM karatA; parantu usakA hRdaya saMtuSTa na hotA ! kAra / sundarase sundara citra banAtA, para usakI dRSTi meM va ha apane hRdayakI pukAra na suna pAtA ! jaMcatA aura miTA detA ! usa svapnalokakI prabhAko apanI kalAke dvArA cintita karatA, para usakA mana
Page #414
--------------------------------------------------------------------------
________________ 378 anekAnta [ caitra, bIranirvANa saM0 2465 vaha dezakA bhUSaNa hai| pratyeka dezavAsIke hRdayameM usakI maMjulamayI pratimA virAjatI haiN| vaha anAthoMkA pitA hai, vidhavAoMkA bhrAtA hai, yuvakoMkA sakhA hai, aura vRddhoMkA sahArA hai / dukhIkI eka bhI karuNa pukAra usake antastalameM uthala-puthala macA detI hai, vaha adhIra ho uThatA hai ! aba bhI prakRti usakI sahacarI hai, parantu 'sevA' aba usake hRdayakI rAnI hai ! na use kisIse ghRNA hai, na use kisIse dveSa hai / usake hRdayameM premakI eka saritA bahatI hai, jisakI koI sImA nahIM, jisakA koI anta nahIM ! grAma-grAma ghara-ghara vaha jAtA hai| choTe-choTe baccoMko apane pAsa biThA kara bar3e premase zikSA detA hai| yuvakoMko vaha bAteM samajhAtA hai aura unake kAma meM sahAyatA detA hai| usane pratyeka vyaktike hRdayameM yahI bhAvanA bhara dI hai ki bhagavAn tumhAre andara haiM, unako dekho, unako pahicAno, manuSya mAtrase prema karo, tabhI unako pahicAna sakoge / usane hI janatAmeM sAhasa, sajjanatA, udAratA aura kSamA Adi guNoMkA phirase saMcAra kara diyA hai ! usake hI tyAgase sAre dezameM zAMti tathA sukhakA sAmrAjya phailA huA hai aura isImeM usakA saccA saMtoSa hai| pratyeka dezavAsIne use apanA sampUrNa hRdaya arpita kara diyA hai, vaha usakI pUjA karatA hai, bhakti karatA hai aura use apanA devatA samajhatA hai| aura saba use 'pathika' kahate haiM / rAtrikA pichalA prahara, pRthvI para alasAI -sI cA~danI phailI huI thI, zrAkAzameM candradeva ha~sa rahe the aura vaha 'calA jA rahA thA na mAlUma kisa zrora 1 pakSI bolA'kahA~ cale' | phUlane kahA- 'usa paar'| usake pAsa itanA samaya na thA ki isakA uttara detA ! zrAja yA to usake jIvanakA avasAna thA aura yA maMgala prabhAta / vaha apane praznakA uttara pUchane jA rahA thA / usake hRdayameM AzA kI jyoti jaga rahI thI, kabhI nirAzA Akara usako bujhA detI aura kabhI phira zrAzA zrAkara usako sa~vAra letii| usane dekhA kucha dUrapara kadambake nIce dIpaka jala rahA hai| usakI zrAtmAne kahA - 'bar3he calo, usakI gati tez2a ho gaI ! usane dekhA eka yogI dhyAnamagna baiThe haiM, vaha baiTha gayA ! unakI zAnta mudrAse eka jyoti-sI nikala rahI thii| samAdhi TUTI, yogIzvara bole - "kyA pUchate ho / " usane kahA" jIvana kA uddezya / " eka komala vANI huI, usane sunA, yogIzvara ne kahA- "manuSya mAtrakI sevA / " vaha khar3A ho gayA, usake hRdayane kahA - "paropakAra" / dUrase dhvani zraI "manuSyakI sevA" ! sahasA azAnakA pardA phaTa gayA ! iSTi nirmala ho gii| usakI zrAtmAne saMtoSakI sA~sa lii| usake manameM taba zAMti virAjamAna thI / vaha eka ora calA aura bilIna ho gayA !
Page #415
--------------------------------------------------------------------------
________________ anakAnta ke niyama prArthanAe~ 1. anekAntakA vArSika mUlya 2 // ) pezagI hai| 1. "anekAnta" kisI svArtha baddhise prerita hokara vI.pI.se maMgAne para samayakA kAphI durupayoga athavA Arthika uddezyako lekara nahIM nikAlA hotA hai aura grAhakoMko tIna pAne rajisTrIke jAtA hai, kintu vIrasevAmandirake mahAn adhika dene hote haiM / ataH mUlya maniArDarase uddezyoMko saphala banAte hue lokahitako bhejane meM hI donoM ora suvidhA rahatI hai| sAdhanA tathA sabhI sevA bajAnA hI isa patra2. anekAnta pratyeka mAhakI 28 tA0 ko acchI kA eka mAtra dhyeya hai| ataH sabhI sajanoM taraha jA~ca karake bhejA jAtA hai| jo harahAlata ko isakI unnatimeM sahAyaka honA cAhiye / meM 1 tA taka sabake pAsa pahu~ca jAnA caahiye| , 2. jina sajjanoMko anekAntaka jo lekha pamanda isIliye TAiTila para 1 tA. chapI hotI hai| . AreM, unheM cAhiye ki ve jisane bhI adhika yadi kisI mAsakA anekAnta 1 tA.ko na mile to, apane DAkagharase likhA par3hI karanI bhAiyoMko usakA paricaya karA sakeM jarUra cAhiye / vahA~me jo uttara milaM vaha usa kraayeN| mAmakI 15 tA0 taka hamAre pAma pahu~ca jAnA 3. yadi koI lekha athavA lekhakA aMza ThIka cAhiye / dera honase, DAkagharakA javAba mAlUma na ho athavA dharmaviruddha dikhAI de, zikAyatI patrake mAtha na Anase dUsarI prati to mahaz2a umIkI vajahase kimIko legyaka yA binA mUlya bhajanameM asuvidhA rhegii| sampAdakame dveSa-bhAva na dhAraNa karanA cAhiye, 3. anekAntake eka varSase kamake grAhaka nahIM banAye / kintu anekAnta-nItikI udAratAme kAma jAte / grAhaka prathama kiraNase 12 vI kiraNa lenA cAhiye aura ho makaM to yakti purassara takake hI banAye jAte haiN| eka varSakI kiraNase maMyata bhApAmeM lekhakako umakI bhUla sujhAnI dRmare varSakI bIcakI kimI usa kiraNa taka caahiye| nahIM banAye jaate| anekAntakA navIna varSa 4. "anekAnta" kI nIti aura uddezya ke anudIpAvalIse prArambha hotA hai| mAra laMgva ligyakara bhejane ke lie deza tathA 4. patA badalanekI mRcanA tA020 taka kAryA mamAjakaM mabhI sulagyAMko AmantraNa hai| layameM pahu~ca jAnI cAhiye / mahine do mahine ke liye patA badalavAnA ho, to apane yahA~ke 5. "anaMkAnna" ko bheje jAne lagbAdika DAkagharako hI ligyakara prabandha kara lenA qArAjakI eka ora hAziyA chor3akara muvAcya cAhiye / grAhakoMko patra vyavahAra karate akSagema limba hone cAhiye / lekhAMko mamaya uttarake lie posTaMja kharca bhaMjanA ghaTAne, bar3hAne, prakAzita karane na karane, cAhiye / sAtha hI apanA grAhaka nambara aura lauTAnaM na lauTAnakA sampUrNa adhikAra mampApatA bhI spaSTa likhanA cAhiye, anyathA uttara dakako hai| asvIkRta lempa vApisa maeNgAne ke liye posTaMja khaca bhaMjanA Avazyaka hai / legya kaliya koI bharAmA nahIM rakhanA caahiy| nimna panama bhaMjanA cAhiyaH6. anekAntakA mUlya aura prabandha sambandhI patra kimI vyakti vizaMpakA nAma na ligvakara nimna patase bhaMjanA cAhiye / / jugalakizora mukhtAra vyavasthApaka "anakAnta" sampAdaka anekAnta kanaoNTa markama po ba. naM048 nya dehlii| saramAvA, ji. sahAranapura
Page #416
--------------------------------------------------------------------------
________________ Regd. No. L. 4328 vIra-sevA-mandirako sahAyatA hAlama vIramaMtrA-mandira mammAvAko nimna mAjanAMkI zrogma 36 ru. kI sahAyatA prAma huI hai, jimake liya dAnAra mahAzaya dhanyavAda ke pAtra haiM:10) zrImatI munaharIdevI dharmapatnI mba0 lA0 zyAmiha vA0 nAnakacanda jI jaina riTAyarDa saba ijiniyara gayamI jena rami dezalI-zAhadaga (panikI mRtyake maramAvA (sahAranapura) nara havelI ke muhunakI khuzIma mamaya nikAlI huI dAnakI rkmmeme)| 5) lA0 ugramena zItalapramAdanI jaina sahAranapura 5) lA. jogIdAma eDavokeTa karanAla va memarma cogve (vivAhakA vazIma) lAla gajendrakumAra jaina ambAlA chAvanI (di. 5) lA* anamiha jI sonIpana aura lA* bamAulAlajI padamacanda va zAnnIdevIke vivAhakI khshiimeN)| pAnIpata (puna-putrIka vivAha kI svazIma) -adhiSTAnA 'vIra saMvA mdir| dhanyavAda phAjilakA nivAsI lA haraprasAdajI jainane dompaya bhejakara apanI zrogsaM sAhitya madana abohara (pajAba) iyka varSa ke liye "anekAnta" bhijavAnA prArambha kiyA hai aura nimnalimvita badhazrone anekAnnake grAhaka banAnekI kRpA kI hai| enadarya dhanyavAda / grAhaka grAhaka bA0 mumbamAlacadajI jena, nyU dehalI 25 bA. jugamandaraTAma jaina bAkauzalapramAdatrI jana 12 pa. bhavaralAla jaina mi.babanada gumA 10 yA chabIladAma bamala mA0pazIlAla jaina 10 pa0 hotIlAlajI zAmbA yA. rAjendraprasAda ana 6 zrI nadalAlajI jaina pa0 gamalAla jena paJcarala 4 bA. choTelAla jaina mi. dharmadAma gamA 4 bA. dalIpacaMda jaina
Page #417
--------------------------------------------------------------------------
________________ NERB BHIMADHAN EARNE AAVE SEHSS AMANEES anekAMta Heal ENSE kAmasarakara pA Saha start mANasAda gogalI /
Page #418
--------------------------------------------------------------------------
________________ (r) viSaya sUcI pRSTha 349 387 391 392 398 4 407 1. samantabhadra-praNayana 2. dakSiNake tIrtha kSetra-[zrI0 50 nAthUrAmajI premI 3. subhASita-[zrI0 tiruvallukara 4. zrutajJAnakA AdhAra-[zrI. paM0 indracandra jaina zAstrI 5. prakRtikA sandeza-[ nItivijJAna se 6. jJAna-kiraNa (kahAnI)-[zrI0 'bhagavat' jaina 7. sukha-dukha-zrI0 lajjAvatI jaina 8. hamArA jaina-dharma ( kavitA )-[zrI0 paM0 sUrajacanda gaMgI 9. zrIpUjyapAda aura unakI racanAe~-[sampAdakIya 10. cahaka ( kavitA )-[zrI0 'bhagavata' jaina 11. bhAgya aura puruSArtha-[zrI0 bAbU sUrajabhAnu vakIla 12. seTha suganacanda-[ayodhyApramAda goyalIya 13. itihAsa ( kavitA )-[dezadUtase 14. kathA kahAnI-[ayodhyAprasAda goyalIya 15. vIra jayantIpara bhASaNa-[zrI0 lokanAyaka aNe ema. ela. e. ... 16. , , , [zrI. goviMdadAsajI ema.ela.e. 17. ,, ,, , [seTha baijanAtha bAjoriyA ema. ela. e. 18. jJAna para lIbinija-[zrI0 nArAyaNaprasAda jaina bI. esa. sI. ... 19. hemacandrAcArya aura jainajJAnamandira-[mampAdakIya 20 merI abhilASA (kavitA)-[zrI raghuvIrazaraNa agravAla ema.pa. 'ghanazyAma'... 21 eka bAra ( kavitA )-[zrI bhagavanasvarUpa jaina bhagavan' . .. 425 420 425 TAiTila anukaraNIya jina dAtAroMkI orase 111 saMsthAoMko 'anekAnta' bheTa svarUpa bhijavAyA jA rahA hai, una dAtAroM aura saMsthAoMkI sUcI sadhanyavAda chaThI kiraNa taka prakAzita hocukI hai| isa mAhameM zrImAna siddha karaNajI seThI ajamera vAloMne 4 ru0 do jainetara vidvAnoMke liye aura lA* lakSmIcandajI jaina pAlama nivAsI ne 2201 saMsthAko eka varSa taka anekAnta bheTa svarUpa bhijavAne ke liye bhijavAe haiN| ataH dAtAroMkI icchAnusAra "anekAnta" prathama kiraNase jArI kara diyA gayA hai| -vyavasthApaka
Page #419
--------------------------------------------------------------------------
Page #420
--------------------------------------------------------------------------
________________ dehalI-mahAbAra-jayantIkaM julUsakA eka dRzya INE RE - 14 bAbA ba ..-.awraat HARI . V x. HAI
Page #421
--------------------------------------------------------------------------
________________ . A.--. -" IITMIA nIti-virodha-dhvaMsI loka vyavahAra-vartakaH samyak / paramAgamasya bIjaM bhuvanaikagururjayatyanekAntaH // varSa 2 sampAdana-sthAna-bIra-sevAmandira (mamantabhadrAzrama) sarasAvA, ji.sahAranapura prakAzana-sthAna-kanaoNTa sarkasa, po0 ba0 naM048, nya dehalI baizAkha zukla, vIranirvANa saM0 2465, vikrama saM01666 kiraNa samantabhadrAdimahAkavIzvaraiH kRtaprabandhojvalasatsarovare / lasidrasAlaMkRti-nIrapaGkajaM sarasvatI krIDati bhAvavandhure // . -zRMgAracandrikAyA, vijayavarNI mahAkavIzvara zrIsamantabhadra-dvArA praNayana kiye gaye prabandhasamUha (vAGamaya)rUpI usa ujvala satsaro-5 varameM, jo rasarUpa jala tathA alaMkArarUpa kamaloMse suzobhita hai aura jahA~ bhAvarUpI haMsa vicarate haiM, sarasvatI krIr3A / karatI hai- arthAt, svAmI samantabhadra ke grantha rasa tathA alaMkAroMse sumajjita haiM, sadbhAvA~se paripUrNa hai aura sarasvatIdevIke krIDAsthala haiM-vidyAdevI unameM binA sakiI roka-Toka ke svacchanda vicaratI hai aura ve usake zAnabhaNDAra haiM / isIse mahAkavi zrI yAdIbhasiMhamUrine, gadyacintAmaNimeM, samantabhadrakA "sarasvatI-svara-vihAramamayaH" vizeSaNake sAtha smaraNa kiyA hai| svAminazvaritaM tasya kasya no vismayAvahaM / devAgamena sarvajJo yenAdhApi pradarzyate // -pArzvanAthacarite, vAdirAjasUriH una svAmI (samantabhadra) kA caritra kisake liye vismayakAraka-zrAzcaryajanaka nahIM hai, jinhoMne 'devAgama' nAmake apane pravacana-dvArA Aja bhI sarvazako pradarzita kara rakhA hai| sabhIke liye vismayakAraka hainiHsandeha, samantabhadrakA 'devAgama' nAmakA pravacana jainasAhityameM eka advitIya evaM vejor3a racanA hai aura usake dvArA jinendradevakA bhAgama bhale prakAra lokameM vyakta ho rahA hai| isIse zubhacandrAcAryane, apane pANDavapurANameM
Page #422
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta-:. dehalI-mahAvAra-jayantoke julUsakA eka dRzya Me Pahar kana FACHERS ke ORIA : RA Ji KARAN bIra-jayantI bAla roja dehalI mamamnI RpamA kAyAra nA maga vimAna = Paat
Page #423
--------------------------------------------------------------------------
________________ mAra AMHI110. ITHUR - nIti-virodha-dhvaMsI loka vyavahAra-vartakaH samyaka / paramAgamasya bAja bhuvanaikagarurjayatyanekAntaH // varSa 2 sampAdana-sthAna-bIra-sevAmandira (samantabhadrAzrama) sarasAvA, ji0sahAranapura prakAzana-sthAna-kanaoNTa sarkasa, po.ba.naM.48, nya dehalI vaizAkha zukla, vIranirvANa saM0 2465, vikrama saM01666 samantabhadra-mAyana samantabhadrAdimahAkavIzvaraiH kRtprbndhojvlstsrovre| lasidrasAlaMkRti-nIrapaGkaje sarasvatI krIDati bhAvabandhure // . -zRMgAracandrikAyAM, vijayavargI mahAkavIzvara zrIsamantabhadra-dvArA praNayana kiye gaye prabandhasamUha ( vADamaya ) rUpI usa ujvala satsarovarama, jo rasarUpa jala tathA alaMkArarUpa kamaloMse suzobhita hai aura jahA~ bhAvarUpI haMsa vicarate haiM, sarasvatI krIr3A karatI hai-arthAt, svAmI samantabhadra ke grantha rama tathA alaMkAroMse musajjita hai, sadabhAvoMse pariparNa hai aura sarasvatIdevIke krIDAsthala haiM-vidyAdevI unameM binA sakiI roka-Toka ke svacchanda vicaratI hai aura ve usake zAnabhaeDAra haiM / isIse mahAkavi zrI yAdImasiMhasUrine, gadyacintAmaNimeM, samantabhadrakA "sarasvatI-svara-vihAramamayaH" vizeSaNa ke sAtha smaraNa kiyA hai| svAminazcaritaM tasya kasya no vismyaavhN| devAgamena sarvajJo yenAdhApi pradarzyate // -pArzvanAthacarite, vAdirAjasUriH una svAmI (samantabhadra) kA caritra kisake liye vismayakAraka-pAzcaryajanaka nahIM hai, jinhone , 'devAgama' nAmake apane pravacana-dvArA Aja bhI sarvazako pradarzita kara rakhA hai! sabhIke liye vismayakAraka hai- niHsandeha, samantabhadrakA 'devAgama' nAmakA pravacana jainasAhityameM eka advitIya evaM vejor3a racanA hai aura usake dvArA jinendradevakA bhAgama bhale prakAra lokameM vyakta ho rahA hai| isIse zubhacandrAcAryane, apane pANDavapurANameM .
Page #424
--------------------------------------------------------------------------
________________ 380 . . . . . . . . . . . . anekAnta .......... [vaizAkha, vIra-nirvANa saM02465 samantabhadrakA smaraNa karate hue, unhe "devAgamena yenA'tra vyako devAgamaH kRtaH" vizeSaNake sAtha ullekhita kiyA hai| tyAgI sa eva yogIndro yenA'kSayyasukhAvahaH / arthine bhavyasArthAya diSTo rtnkrnnddkH|| -pArzvanAthacarite, vAdirAjasUriH ve hI yogIndra samantabhadra sacce tyAgI (dAtA) hue haiM, jinhoMne bhavyasamUharUlI sukhArthIko akSaya sukhakA kAraNa dharmaratnoMkA piTArA-ratnakaraNDaka' nAmakA dharmazAstra-dAna kiyA hai| pramANa-naya- niti-vastutattvamabAdhitam / jIyAtsamantabhadrasya stotraM yuktyanuzAsanam / / -yuktyanuzAsanaTIkAyAM, vidyAnandaH zrIsamantabhadrakA 'yuktyanuzAsana' nAmakA stotra jayavanta ho, jo pramANa aura nayake dvArA vastutattva ke nirNayako liye hue hai aura abAdhita hai-jisake nirNayameM prativAdI Adi dvArA koI bAdhA nahIM dI jA sktii| yasya ca sadguNAdhArA kRtireSA supadminI / jinazatakanAmeti yoginAmapi duSkarA / / stutividyA samAzritya kasya na kramate mtiH| tadvRttiM yena jADye tu kurute vasunandyapi / / -jinazatakaTIkAyAM, narasiMhabhaTTaH svAmI samantabhadrakI 'jinazataka' (stutividyA) nAmakI racanA, jo ki yogiyoMke liye bhI duSkara hai, sadaguNoMkI aAdhArabhata sundara kamalinI ke samAna haiM-usake racanA-kauzala, rUpa-saundarya, saurabha-mAdhurya aura bhAvavaicitryako dekhate tathA anubhava karate hI banatA hai| usa stutividyAkA bhale prakAra zrAzraya pAkara kisakI buddhi ko prApta nahIM hotI ? jaDabuddhi hote hue bhI vasunandI stutividyAke samAzrayaNa ke pratApase usakI vRtti (TIkA) karane meM samartha hotA hai| yo niHzeSajinoktadharmaviSayaH sAmantabhadraiH kRtaH sUktArtheramalaiH stavo'yamasamaH svalpaiH prasanaiH pdaiH| stheyAMzcandradivAkarAvadhi budhaprahAdacetasyalam // -svayambhUstavaTIkAyAM, prabhAcandraH zrIsamantabhadrakA 'svayambhastotra', jo ki sUtrarUpameM arthakA pratipAdana karanevAle, nirdoSa, svalpa evaM prasanna (prasAdaguNaviziSTa ) padoMke dvArA racA gayA hai aura sampUrNa jinokta dharmako apanA viSaya kiye hue hai, eka advitIya stotra hai, vaha budhajanoM ke prasanna nittameM sUrya-candramAko sthiti-paryanta sthita rhe| tattvArthasUtra vyAkhyAna-gandhahastipravartakaH / svAmI samantabhadro'bhaddevAgamanidezakaH / / sthAmI samantabhadra tattvArthasUtrake 'gandhahasti' nAmaka vyAkhyAnake pravartaka (vidhAyaka ) hae haiM aura sAtha hI devAgamake-'devAgama' nAmaka granthake athavA jinendradeva praNIta zrAgamake-nirdezaka (prarUpaka) bhI the| yahA~ para 'zrIgautamAyaiH pada diyA huA hai, jisakA kAraNa gautama svAmIke stotrako bhI zurUmeM sAtha lekara do tIna stotroMkI eka sAtha TIkA karanA hai|
Page #425
--------------------------------------------------------------------------
________________ dakSiNake tIrthakSetra [vi0saM0 1740 ke lagabhagake eka yAtrIkI dRSTimeM [le0-zrI paM0 nAthUrAmajI premI] (chaTI kiraNakA zeSa aMza) isake zrAge dravir3a dezakA prAraMbha huA hai jisake se zivAlaya tathA viSNukA~cImeM viSNumandira hai jahA~ 4 gaMjIkoTina, sikAkoli aura caMjI+ caMjA- pUjA, rathayAtrAyeM hotI rahatI haiM / ure sthAnoM ke nAma diye haiM jinameM sone, cA~dI aura isake bAda karnATaka dezakA varNana hai jahA~ coroMkA ratnoMkI aneka pratimA haiN| saMcaraNa nahIM hai| kAverI nadIke madhya (tara!) zrIraMgazrAge jinakAMcI, zivakAMcI aura viSNukAMcIkA paTTaNa basA huA hai| yahA~ nAbhimalhAra (RSabhadeya ), ullekha hai jinase jinakAMcIke viSayameM batalAyA hai cintAmaNi (pAva) aura vIra bhagavAna ke vihAra (mandira) ki vahA~ svopama jainamandira haiM aura zivakAMcImeM bahuta- kI bheMTa kii| vahA~ devarAya nAmaka rAjAjo mithyA matI hone para bhI zubhamati hai| bhoja sarIkhA dAnI hai nagaMjIkoTa zAyada madrAsa ilAkeke kaDAppA jilekA gaM DakoTa hai jise bomanapalleke rAjA kappane aura madya-mAMsase dUra rahane vAlA hai| usakI senAmeM pAMca basAyA thA aura eka kilA banavAyA thaa| phariztAke lAkha sipAhI hai| yahA~ hAthI aura candana hote haiN| usakI anusAra yaha kilA san 1588 me banA thA / vijaya- * doDa devarAjakA samaya I0 sa01656-72 hai nagarake rAjA hariharane yahA~ eka mAndara banavAyA thaa| aura cikka devarAjakA 1672-1704 hai / zIla sikAkoli gaMjAma jilaMkI cakAkola taha- vijayajIke samayameM arthAta 1183 ke lagabhaga pikasIla hai| devarAja hI honA cAhie / isane liMgAyata zevadharma + caMjI kucha samajhameM aayaa| chor3akara vaiSNavadharma svIkAra kiyA thaa| zrI raMganAthax cajAuri taMjaura hai| kI suvarNamUrti zAyada isIkI banavAI huI hai|
Page #426
--------------------------------------------------------------------------
________________ 382 anekAnta zrImadanI 65 lAkhakI hai jisameMse 18 lAkha dharma kAryameM kharca hotA hai-- zrATha lAkha ThAkura (viSNu) ke lie, cAra lAkha jinadeva ke lie aura chaha lAkha mahAdeva ke lie / raMganAthakI mUrti suvarNakI hai| hari zayana mudrAmeM hai aura gaMgAdhara (ziva) vRSabhArUr3ha haiM / inakI pUjA bar3e TATase hotI hai| isI taraha siddhacakra aura zrAdidevakI bhI rAjAkI zrorase acchI taraha sevA hotI hai / devako cAra gAMva lage hue haiM, jinase Dhalaka nAtA hai| yahA~ ke zrAvaka bahuta dhanI, dAnI aura dayApAlaka hai / rAjAke brAhmaNa mantrI vizAlAkSa jinheM belAMdura paMDita bhI kahate haiM vidyA, vinaya aura vivekayukta haiM / jainadharmakA unheM pUrA abhyAsa hai / jinAgamoMkI X tIna bAra pUjA karate haiM, nitya ekAsana karate haiM aura kevala bAraha vastue~ lete haiN| jaina zAsanako dipAte haiN| rAja-dhurandhara haiN| unhoMne vIra prAsAda nAmakA vizAla mandira banavAyA hai, jisameM puruSapramANa pItala kI pratimA hai / saptadhAtu, candana aura ratnoMkI bhI pratimAyeM hai / isa kArya meM unhoMne bIsa hajAra dravya utsAhase kharca kI hai| ye puNyavanta sAta kSetroMkA poSaNa karate haiM, paMDitapriya, bahumAnI aura sajjana hai| prati varSa [ vaizAkha, vIra - nirvANa saM0 2465 mAghakI pUnoM ko gomaTTasyAmIkA ekasau ATha kalazoMse paMcAmRta abhiSeka karate haiN| bar3I bhArI rathayAtrA hotI hai / gomahasvAmI zrIraMgapaTTaNa se bAraha kosa para haiM, jo bAhubalikA loka prasiddha nAma hai / cAmuMDarAya jinamatIne yaha tIrtha sthApita kiyA thaa| parvatake Upara anumAna 60 hAthakI kAyotsarga mudrAvAlI yaha mUrti hai / pAsa hI bilagola (zravaNabelagola) gA~va hai / parvatapara do aura zeSa grAmameM ikkIsa milAkara saba 23 mandira haiM / candraguptarAya ( candragupta basti ) nAmaka mandira bhadrabAhu guruke anazana ( samAdhimaraNa ) kA sthAna hai / gacchake svAmIkA nAma cArukIrtti ( bhaTTAraka paTTAcArya ) hai / unake zrAvaka bahuta dhanI ra guNI haiN| devako sAta gA~va lage hue haiM, jinase sAta hajArakI zrAmadanI hai / dakSiNakA yaha tIrtharAja kaliyugameM utpanna huA hai / isake zrAge kanakagiri* hai jisakA vistAra pAva * kanakagiri maleyUrakA prAcIna nAma hai / maisUra rAjyake cAmarAjanagara tAlukemeM yaha mAma hai| prAcIna kAlameM yaha jaina tIrtha ke rUpameM prasiddha thA aura eka mahattvapUrNa sthAna ginA jAtA thA / kalagara grAmameM sarovara ke taTapara zaka saMvat 831 kA eka zilAlekha milA hai jisameM likhA hai ki paramAnadI koMguNi varmAke rAjyameM kanakagiri tIrthapara jainamandirake lie zrI kanakasena bhaTTArakakI sevAmeM dAna diyA gayA / ( dekho madrAsa aura maisUrake prAcIna jainasmAraka / ) yahA~ pahale eka jaina maTha bhI thA jo aba zravaNabelagolake antargata hai / kanakagiri para bIsoM zilAlekha mile haiN| zaka 1566 ke eka lekhameM ise 'hemAdri' likhA hai jo kanakagirikA hI paryAyavAcI hai / zaka saM0 1735 meM yahA~ dezIya x saMbhava hai usa samaya zrIraMgapaTTaNameM bhI dhava- gaNake amaNI aura siddhasiMhAsaneza bhaTTAkalaMkane lAdi siddhAnta paMtha rahe hoM / samAdhipurvaka svargalAbha kiyA / * maisUra se dakSiNa - pUrva 42 mIla para yelAndura nAmakA eka gA~va hai / vizAlAkSa usI gA~vake rahane vAle the, isalie unheM yelAMdura paMDita bhI kahate the / cikkadevarAja jaba naz2arabanda thA taba vizAlAkSane usapara atyanta prema dikhalAyA thA / isa lie jaba san 1672 meM vaha gaddIpara baiThA, taba usane inheM apanA pradhAna mantrI banAyA / san 1677 meM inhoMne gommaTasvAmIkA mastakAbhiSeka karAyA /
Page #427
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa ] dakSiNake tIrthakSetra 385 kosa hai aura jisameM candraprabhA svAmIko devI jvAlA- hai, sAta dhanuSakI pratimA hai| yahA~se bhAge jainokA rAjya mAlinI hai| hai, pA~ca sthAnoMmeM aba bhI hai| tula' (suluba) deza kanakagiri jvAlAmAlinI, devI candraprabhasvAminI kA bar3A vistAra hai, loga jinAzAke anusAra prAcAra bhAge zIlavijayI kAverI nadIko pAra karake mala- pAlate haiN| yAcalameM saMcAra karate haiM aura aganagirika sthAnameM bhAge badarI nagarI yA mUDavitrIkA parzana hai| jo vizrAma lekara zAntinAthako praNAma karate haiN| vahA~ anupama hai, jisameM 16 mandira haiN| unameM bar3e-bar3e maMDapa, candanake bana hai, hAthI bahuta hote haiM aura bhArI-bhArI puruSa pramANa pratimAyeM haiM / ve sonekI haiM aura bahuta sundara sundara vRkSa haiN| phira ghATa utarakara kAlikaTa bandara hai| candraprabha, mAdIzvara, zAntIravara, pAke mandira / pahu~cate haiM jahAM zvetAmbara mandira hai aura gujjara jinakI bhASakajana sevA karate haiN| jinamatI zrI rAjya (gujarAtI) vyApArI rahate haiN| karatI hai / digambara sAdhu haiN| grAmaNa, kSatriya, vaizya aura vahA~se sau kosapara subharamaNI'nAmakAmAmahe / vahA~- zUdra cAroM varNa ke bhASaka hai| jAtiyoMkA yahI vyavahAra ke saMbhavanAthako praNAma karatA huuN| phira gommaTasvAmIpura' hai| mibhyAdevoMko koI nahIM mAnatA / vAipatroMkI pustakoMkA bhaMDAra hai, jo vA~kI peTiyoMmeM rahatI hai| sAta san 1400 (vi0saM0 1457) ke eka zilA dhAtukI, candanakI, mANika, nIlama, vaiDrya, hIrA aura lekhase mAlama hotA hai ki zubhacandradevake ziSya vidruma (mUMgA) ratnoMkI pratimAyeM haiM / bar3e puNyase inake candrakIrtidevane isa parvatapara candraprabhasvAmIkI pratimA darzana kiye| sthApita kI / zIlavijayajIne zAyada inhIM candraprabhasvAmIkA ullekha kiyA hai| Age kArakala prAmameM naupuruSa uMcI gommaTasvAmIkI yaha aMjanagiri kurga (koDagu ) rAjyameM hai| 3 yAtrIke kathamAnusAra usa samaya tuladezameM isa samaya bhI vahA~ zAntinAthakA mandira maujUda hai| kaI choTe-choTe rAjya the| jaise ajila, cauTa, baMga, yahA~ zaka 1466 kA eka kanar3Imizrita saMskRta mula aadi| zilAlekha milA hai, jisameM likhA hai, ki abhinava- dakSiNa kanADA jilA tuludeza kahalAtA hai| cArukIrti paMDitane aMjanagirikI zAntinAthabastIke aba sirpha vahA~para tula bhASA bolI jAtI hai| pahale darzana kiye aura suvarNanadIse pAI huI zAntinAtha uttara kanADAkA bhI kucha hissA tulu dezameM garbhita aura anantanAthakI mUrtiyoMko virAjamAna kiyaa| thaa| zIlavijayajIke samaya taka bhI tulu desameM kaI 1 subharamaNI zAyada 'subramaNya' kA apameza nAma jaina rAjA the| kArakalake rAjA bhairasa moriyarane jo hai| yaha hinduoMkA tIrtha hai / yaha tuludezake kinAre gommaTa devIke putra the. I0 sa0 150 se 156% taka pAcima ghATake nIce vidyamAna hai| rAjya kiyA hai / ye baina the| .. 2 gommaTasvAmIpura zAyada yahI hai jo maisUrase .nAtitalo grahaNa vivahAra, niyAdevato pazcimakI ora 16 mIlakI dUrIpara jaMgalameM hai aura parihAra / 83 / 'haja' kA artha yaha hI hotA hai, vahA~ gommaTasvAmIkI 15 hAtha U~cI pratimA hai| parantu 'yahI vyavahAra' kyA so kucha sA nahIM hotaa|
Page #428
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta [vaizAkha, vIra-nirvANa saM02465 - pratimA hai / neminAthake caityameM bahuta-sI ratna vinurise phira huMbasi' Aye, jahA~ pArzvanAtha aura : pratimAyeM haiN| nAbhimalhAra (RSabhadeva) kI caumukhI mUrti padmAvatI devI hai| vahA~ AsapAsa aneka sarpa phirate rahate haiM para kisIkA parAbhava nahIM krte| aise mahimAdhAma aura Age varAMga grAmameM nemikumArakA 'mandira hai aura vAMchita-kAma sthAnakI pUjA kii| / parvatapara sATha mandira haiM / isa taraha tuluva dezakA phira likhA hai ki citragar3ha, banosIgA~va' aura varNana zrAhAdapUrvaka kiyaa| pavitra sthAna baMkApura dekhA,jo manohara aura vismayavanta Age likhA hai ki sAgara aura malayAcalake bIca- - 1hUmaca padmAvatI tIrtha zimogA jilemeM hai aura meM jaina-rAjya hai| vahA~ jinavarakI jhAMkIkA prasAra hai| tIrthalIse 18 mIla dUra hai / yahA~ bhaTTArakakI gaddI hai| aura kitanA varNana karU~ ? vahA~se pIche lauTakara phira yaha jainamaTha AThavIM zatAbdIke lagabhaga sthApita huA karnATakameM' AyA, ghATa car3hakara vinuri zrAyA, jahA~ batAyA jAtA hai / isa maThake adhikArI bar3e-bar3e rAnI rAjya karatI hai jisake nau lAkha sipAhI haiM - vidvAn ho gaye haiN| padmAvatIdevIkI bahuta mahimA vinurimeM do sundara mandiroMkI bandanA kii| baMtalAI jAtI hai| __ madrAsa-maisUrake jaina-smArakake anusAra kAra- 2 maisUra rAjyake uttarameM cittala durga nAmakA eka kalameM caumukhA mandira choTI pahAr3I para hai jise zaka jilA hai / citragar3ha zAyada yahI hogA / yahA~ hoyasaMvat 1508 meM veMgInagarake rAjA immadi bhairavane sAla rAjavaMzakI rAjadhAnI rahI hai / gar3ha aura durga banavAyA thaa| paryAyavAcI haiM, isalie cittaladurgako cattalagar3ha yA kArakalase tIrthalI jAte hue varAMga grAma citragar3ha kahA jA sakatA hai| . par3atA hai| vahA~ vizAla mandira hai / isake pAsa 3 banausI sAyada vanabAsIkA apabhraMza ho / uttara jaMgala aura bar3e bar3e pahAr3a haiM / ina pahAr3oM se hI kanADA jilekI pUrva sImApara vanabAsI nAmakA eka kisIpara usa samaya sATha mandira raheM hoNge| gA~va hai| isa samaya isakI janasaMkhyA do hajArake 1 veerake pAsa koI ghATa nahIM hai, saMbhava hai gaMga- * lagabhaga hai / parantu pUrvakAlameM bahuta bar3A nagara thA vAr3ike pAsa yAtrIne ghATa car3hA ho| aura vanabAsa dezakI rAjadhAnI thaa| 13 vIM zatAbdI 2vinuri arthAt belUra / yaha mRDabadrIse 12 taka yahA~ kadamba baMzakI rAjadhAnI rahI hai| yahA~ke aura kArakalase 24 mIla dUra hai / yahA~ gommara. eka jainamandirameM dUsarIse bArahavIM zatAbdI takake svAmIkI 25 hAtha U~cI mUrti hai jisakA nirmANa zilAlekha haiM / vi0saM01660 meM huA thA / yaha sthAna guruyura nadIke dhAravAr3a jilekA eka kasbA hai / bhagakdgu NakinAre para hai| bhadrAcAryane apanA uttarapurANa isI baMkApurameM samApta dheyarameM san 1983 se 1721 taka ajilavaMza kiyA thA / usa samaya yaha vanabAsa dezakI rAjadhAnI kI rAnI padumalAdevIkA rAjya thA, jo jaina thii| nau thA aura rASTrakUTa-nareza akAlavarSakA sAmanta lokAlAla senAkI bAta atizayokti hai| ditya yahA~ rAjya karatA thA / rASTrakUTa mahArAja amogha
Page #429
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 7 ] tIrtha hai dakSiNa ke tIrthakSetra 385 citragar3ha banosI gAma, baMkApura dIThu subhadhAma / tIratha manohara vismayavanta,....... phira dazaveM dina darzana karo / isa para bhAvakoMne nau dina aisA hI kiyA aura naveM dina hI dekha liyA to unhoMne usa zaMkhako pratimArUpa meM parivartita pAyA parantu Age yAtrIjIne lakSmezvarapura tIrtha kI eka apUrva pratimAke paira zaMkharUpa hI raha gaye, arthAt yaha dazaveM dina bAta isa taraha likhI haikI nizAnI raha gaI / zaMkhameMse neminAtha prabhu pragaTa hue. aura isa prakAraka zaMkha paramezvara kahalAye / isake bAda zIla vijayajI gadaki', rAya svAmI sevakane arthAt kisI yakSane zrAvakoMse kahA ki nau dina taka eka zaGkhako phaloMmeM rakkho aura varSa (851-66.) ke sAmanta 'baMkeyerasa' ne ise apane nAmase basAyA thA / huthez2I', aura rAmarAya ke lokaprasiddha bIjAnagara meM hote hue hI bIjApura zrAte haiN| bIjApura meM zAnti jinendra aura padmAvatI ke darzana kiye, yahA~ke bhAvaka bahuta dhanI guNI aura maNiyoM ke vyApArI haiN| IdalazAhakA " bala vAna rAjya hai, jo bar3A 1 jA-pAlaka hai aura jisakI senAmeM do lAkha sipAhI haiM / + lakSmezvara dhAravAr3a jilemeM mirajake paTavardhanakI jAgIrakA eka gA~va hai / isakA prAcIna nAma 'puligare' hai| yahA~ zaMsa basti nAmakA eka vizAla jainamandira hai jisakI chata 36 khambhoMpara thamI huI hai, yAtrIne isIko 'zaMkha- paramezvara' kahA jAna par3atA hai isa zaMkhavastimeM chaha zilAlekha prApta hue haiM / zaka saMvat 656ke lekhake anusAra cAlukya nareza vikramAditya (dvitIya) ne puligerekI zaMkhatIrtha vastIkA jIrNoddhAra karAyA aura jinapajAke lie bhUmi dAna kI / isase mAlUma hotA hai ki ukta basti isase bhI prAcIna hai / hamArA anumAna hai ki atizaya kSetra kAMDameM kahe hue zaMkhadevakA sthAna yahI hai---- pAsaM sirapura baMdami holagirI saMkhadevammi / jAna par3atA hai ki lekhakoMkI ajJAnatAsaM 'puligeri' hI kisI taraha 'holagiri' ho gayA hai| ukta paMktikaM pUrvArdhakA sirapura (zrIpura) bhI isI dhArabAr3a jilekA zirUra gA~va hai jahA~ kA zaka saMvat 787 kA eka zilAlekha ( inDiyana e0 bhAga 12, pR0 216 ) prakAzita huA hai / svAmI vidyAnandakA zrIpura pArzvanAtha stotra saMbhavataH isI zrIpurake pArzvanAthako lakSya karake racA gayA hogA / 1 dhAravAr3a jilekI gadaga tahasIla / 2 hubalI jilA belagA~va / 3-4 vijayanagarakA sAmrAjya tAlIkoTakI lar3AI meM san 1565 meM musalamAnoM dvArA naSTa ho gayA aura rAmarAyakA badha kiyA gayA / yaha vahA~kA antima hindU rAjA thA / isake samaya meM yaha sAmrAjya uccatike zikhara para thA / yAtrIke samayake kucha barasoM bAda peA vijaya rAmarAyane potanarase rAjadhAnI haTAkara vijayanagarameM sthApita kI thI / 5 san 1683 ke lagabhaga jaba zIlavijayajIne yaha yAtrA kI thI, bIjApurakI AdilazAhI durdazAprasta thI / usa samaya alI AdilazAha (dvi0) kA beTA sikandara AdilazAha bAdazAha thA 1 auraGgajebakI car3hAIyA~ ho rahI thIM / 1684 meM zAhajAdA AjamazAhako usane bIjApurakI car3hAIpara bhejA thA / 1686 meM sikandara kaida ho gayA aura 1686 meM usakI mRtyu ho gaI /
Page #430
--------------------------------------------------------------------------
________________ 386 anekAnta Age kahiDA aura kalikuMDa pArzvanAthake viSayameM likhA hai ki unakI mahimA zrAja mI akhaMDa hai| divAlIke dina brahmAdika sAre deva zrAkara praNAma karate haiN| isake bAda kucha sthAnoMke nAma mAtra cAraNagiri, diye haiM - navanidhi', loga bahuta hai / phira syAhagar3ha, mUgI paThANa ke nAma mAtra haiM / paIThANameM vANa gaMgAke kinAre jIvita svAmI munisuvratakI pratimA prakaTa huI / yahA~ siddhasena divAkara aura rAya - haribhadrasUri hue / kavijanoMkI mAtA bhAratI bhadrakAlI devI dIpatI hai ! Age kisanera, daulatAbAda, devagiri, zraraGgAbAda ke nAma mAtra dekara ilorike' viSayameM likhA hai ki dekha kara hRdaya ullasita ho gyaa| ise vizvakarmAne banAyA hai / phira imadAnagari, 1deg nAsika, traMbaka aura tuMgagirikA ullekhamAtra karake dakSiNa yAtrA samApta kara dI haidaSyiNadisinI bolI kathA, nisuNI dIThI jemi yathA / " 10 paM0 ke0 bhujavali zAstrIne isa lekha ke kaI sthAnoMkA patA lagAne meM sahAyatA denekI kRpA kI hai / bAga, hukerI | isa tarapha paMcama, vaNika, chIpI, kaMsAra, vaNakara " aura caturtha jAtike bhAvaka haiN| ye sabhI digambarI haiM, para eka sAtha bhojana nahIM krte| zivAjIke marAThA rAjya ke adhIna haiM / tulajA devIkI sevA karane vAle [ vaizAkha, bIra nirvANa saM0 2465 1 jAna par3atA hai 'navanidhi' pATha bhUlase chapa gayA hai / 'tavanidhi' hogaa| yaha stavanidhi tIrtha hai jo belagA~vasere aura nipANI 3 mIla hai / da0ma0 jainasabhAke jalse aksara yahIM hote haiM / 2 kolhApura rAjyake eka jilekA sadara mukAma / 3belagA~va jilekI cikor3I tahasIlakA eka kasba 4 ziMpI yA darjI / 5 bunanevAle / 6 zolApurase 28 mIlakI dUrI para tulajApura nAmakA kasbA hai, usake pAsa pahAr3akI talaiTImeM tulajAdevIkA mandira hai / vahA~ hara sAla bar3A bhArI melA lagatA hai| -***6000000 7 prAcIna pratiSThAnapura aura vartamAna paiThaNa nijAma rAjyake auraGgAvAda jilekI eka tahasIla | vividha tIrthakalpa ke anusAra yahAM 'jIvaMtasAmi- mukhi subvaya' kI pratimA thI / 8 auraGgAbAdake pAsakA kacanera hai / 6 elorA guphA mandira / 10 ahamadanagara / subhASita 'saMsAra bhara ke dharma grantha sAyavaktA mahAtmAnoMkI mahimAkI ghoSaNA karate haiN|' 'apanA mana pavitra rakkho, dharmakA samastasAra basa eka isI upadezameM samAyA huA hai / bAkI aura saba bAteM kucha nahIM, kevala zabdADambara mAtra hai / " 'kevala dharma janita sukha hI vAstavika sukha hai| bAkI saba to pIr3A aura lajjA mAtra hai / ' tiruvalluvara
Page #431
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrutajJAnakA prAdhAra [ lekhaka-50 indracandra jaina yAnI ] nAcAryone matizana aura bhutazAnako sabhI bhAvamanake do bheda kiye jAte haiM-labdhipa aura " saMsArI prANiyoMke svIkAra kiyA hai| mati- upayogarUpa / landhi "artha-grahaNa-zakti" aura upayoga mAna saba prANiyoMke hotA hai, isa viSayameM vivAdake "artha-grahaNa vyApAra" ko kahate hai| ina donoM prakAra liye sthAna nahIM hai| paraMtu zrutazanake viSayameM nAnA ke pariNAmoMko bhAvamana kahate hai| prakArakI zaMkAyeM uThA karatI hai| prAcAryoMne zrutajJAnako "samanaskAmanaskAH" isa sUtrakI myAkhyAmeM manakA viSaya mAnA hai. tathA zrutazAna sabhI prANiyoMke "vIryAntarAya-noindriyAvaraNakSayoparAmApekSayAmAtmahotA hai, aisI avasthAmeM sabhI prANI mana vAle ho no vizuddhirbhAvamanaH" isa vAkyake dvArA yaha jAveMge / jitane bhI mana-sahita hote haiM ve sabhI saMzI pratipAdana kiyA hai ki bIryAntarAya aura noindriyAkahalAte haiM / isa prakAra sabhI saMsArI prANI saMzI kaha- varaNa karmake kSayopazamase zrAtmAkI vizuddhiko bhAvamana' lAne lageMge, taba saMjJI aura asaMjJI kI bhedakalpanA hIna kahate haiN| rahegI / yadi ina donoM bhedoMko mAnA jAya to zrutajJAna yaha bhAvamana kevala prAtmapariNAmoM para hI nirbhara kI saMbhAvanA sabhI saMsArI prANiyoMke na rahegI, kyoMki hai| landhi aura upayoga ina donoM prAtmapariNAmoMmeMse asaMzIke mana kaise saMbhava ho sakatA hai ? mana to na ho kisI eka pariNAmake hone para bhI bhAvamanakI saMbhAvanA aura manakA viSaya ho yaha kaise ho sakatA hai? ho sakatI hai| isa prakAra landhirUpa bhAvamana sabhI __ isakA samAdhAna isa prakAra kiyA jAtA hai ki, prANiyoMke saMbhava ho sakatA hai / isaliye 'bhutazana sabhI asaMjJIke dravyamana tathA upayogarUpa bhAvamana nahIM hotA prANiyoMke hotA hai isameM koI bAdhA nahIM paatii| kintu ladhirUpa bhAvamana sabhI prANiyoMke hotA hai| isa zaMkA-kyA dravyamanake binA bhAvamana ho sakatA liye zrutazAna sabhI prANiyoMke ho sakatA hai / yaha sama- hai ? yadi ekeMdriya jIvameM dravyamanake binA bhAvamana ho nvaya kahA~ taka ucita hai, isI para vicAra karanA hai| sakatA hai, to dravyarasanAke binA bhAvarasanA, dravyaprANake . jainAcAryoMne manake do bheda kiye hai-pahilA bhAva bimA bhAvanAgA Adi pAMcoM bhAvendriyoMkA satva honA mana dUsarA dravyamana - / dravyamanake viSayameM vicAra nahIM cAhiye / anyathA, ekeMdriya jIvameM dravyamanake binA karanA hai / yahAM vivAda kevala bhAvamanake viSayameM hai| bhAvamana to hojAya,kintu dravyarasanA prAdike binA bhAvaisaliye usI para vicAra kiyA jAtA hai| rasanA Adi na ho isameM kyA niyAmaka hai| bhAvamana * zrutamanindriyasya / - tatvArthastra-zra0 2 sUtra 21 jaise dravyamanake binA upayogarUpameM nahIM mA xmano dvividha dravyamano bhAvanati / tatvArthagrahaNazaktilaMbdhiH, arthagrahaNadhyApAraupayogaH / -sarvArthasi0a02 sU0.11 -sapIyakAya, pe015
Page #432
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta [ vaizAkha, vIra-nirvANa saM02465 usI prakAra anya bhAvendriyA~ bhI dravyendriyoMke binA isa kathanase yaha spaSTa hai ki landhyaparyAtaka jIvameM upayogarUpameM na pAveM, paraMtu unakA kSayopazama bhI na noindriyAvaraNa karmake kSayopazamake liye kisI prayalaho yaha kaise ho sakatA hai ? jaba ki sAvamana bhI vahA~ para vizeSakI AvazyakatA nahIM hotI, yaha kSayopazama usake iyopazamarUpase vidyamAna hai / paraMtu jaina-siddhAMtameM svayaM hotA hai / isaliye vahA~ dravyamanake binAmI bhAvaekendriya jIvoMke rasanA zrAdi bhAvendriyoMkA labdhirUpameM mana ho sakatA hai, tathA bhAvamanameM mI upayogarUpa bhAvaprabhAva svIkAra kiyA hai| taba bhAvamanakA bhI landhirUpase manake binA labdhirUpa bhAvamana ho sakatA hai| anya amAva svIkAra karanA cAhiye / aisI hAlatameM zrutaMzana indriyoM ke viSaya meM aisA nahIM hai| isaliye bhAvedriya aura saya jIvoMke hotA hai, yaha siddhAMta bAdhita ho jAtA hai| bhAvamamakI tulanA nahIM kI jA sakatI hai / samAdhAna-kisI bhI dravyendriya yA bhAvendriyake liye zaMkA-vigraha-gatimeM manuSya-bhavonmukha prANIke jaba usI jAti ke kSayopazamakI AvazyakatA huA karatI hai| pA~coM indriyA~ kSayopazamarUpameM vidyamAna rahatI haiM phira - binAyopazamake kabhI bhI dravyendriya yA bhAvendriyakI saM- bhI usakA paMcendriyatva kAyama rahatA hai| isI taraha bhAvanA nahIM huA karatI / isa niyamake anusAra bhAvamana- jina asaMzI jIvokA mana kevala kSayopazama rUpameM hI ke lie bhI noindriyAvaraNake kSayopazamakI AvazyakatA vidyamAna rahatA hai, unakA samanaskatva hI kyoM chInA hotI hai,yaha pahile kahAjAcukA hai| aba dekhanA yaha hai ki, jAya ! yadi vigrahagatimeM jIva saMjJI kahalAtA hai, to noindriyAvaraNake kSayopazamake samAna hI anya indriyoMkA dUsare do indriyAdika jIva bhI saMzI kahalAne cAhiye; kSayopazama hotA hai athavA kucha bhinnatA hai isake liye kyoMki bhAvamanastva donoM jagaha barAbara hai / agara vaha gommaTasAra-jIva-kANDakI nimna gAthA para bhI vicAra saMjJI haina asaMhI to do indriyAdika jIva bhI saMzitvakaranA ucita hai| asaMzitva donoMse rahita hone caahiye| suhamaNigodabhapajjattayasya jAdassa paDhamasamayamhi samAdhAna-vigrahagatimeM manuSya-bhavonmukha prANIke phAsidiyamadipuvvaM sudaNANaM lachi bhakkharayaM // pAMcoM indriyA~ kSayopazamarUpameM vidyamAna rahatI haiN| yaha arthAt-sUkSma nigodiyA labdhyaparyAtaka jIvake kSayopazama hI dravyendriyakI racanA karAne meM kAraNa hotA utpanna honeke prathama samayameM sparzana-indriyajanya mati- hai| bhAvendriyA~,dravyendriyoMkI racanA niyamase karAtI haiN| mAnapUrvaka labdhyavararUpa zrutazAna hotA hai / 'landhi' bhASendriyA~ hoM aura dravyendriyakI racanA na ho yaha saMbhava bhutazAnAvaraNake kSayopazamako kahA hai, aura 'akSara' nahIM ho sakatA / itanA hone para bhI yaha koI niyama avinazvarako kahate haiM / arthAt-itanA zAna hamezA nahIM ki usI samaya racanA ho| samaya-bheda ho sakatA hai| nirAvaraNa hotA hai, isaliye isa jJAnako landhyakSara kahate vigrahagatimeM paMcendriyatvakI upacArase kalpanA kI gaI hai hai| isa kSayopazamakA kabhI vinAza nahIM hotA hai, kamase parantu bhAvendriyakI taraha bhAvamana niyamase dravyamanakI kama itanA kSayopazama to saba jIvoMke hotA hI hai| lagabhya- racanA nahIM karAtA, isaliye isakI upacArasebhI kalpanA cararUpa bhUtazAna aura nohandriyAvaraNa karmake kSayopazama nahIM karanA caahiye| kA eka hI artha hai| vigrahagatimeM manuSya-bhavonmukha jIvake kSayopazamarUpa
Page #433
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhutAnakA prAdhAra - meM vidyamAna pAMcoM indriyoMko kAraNarUpa roneke kAraNa vaha nahIM mAnA jA sktaa|. .... kAryameM upacAra kara sakate hai| prAcArya pampapAdane sAbameM yaha bhI smaratAnA sAhiye ki yahI * "laghupayogI mAvendrivaM" sUtrakI pyAkhyA karate hue, aura prasaMzIko kalpanA zarIrasahita sArI prANiyoM kI zaMkA kI hai ki bhAvendriyameM indriyatvakI kalpanA yete kI apekSA hai| zarIrase merA vAparvavArika gAya ? isakA uttara diyAI-kAralaparmasya kArya mAhAraka zarIra hai / tathA prAzIlI kalpaka darzanAt yathA paTAkArapariNataM vijJAnaM ghaTa iti"| audArika zarIrameM hI hotI hai| jisa ajarAmeM .kIra isa dRSTAMtake anusAra vigrahagatimeM paMcendriyatsakI kalpanA hI nahIM hote, usa avasthAmeM saMzI, asaMhIkI kahAnahI mithyA nahIM kahI jA sktii| yaha niyama manake viSayameM artha hai| isaliye vigrahagatimeM isa visarako roganA ghaTita nahIM kiyA jA sktaa| ucita nahIM hai|.bdi kisI taraha vigrahagati meM kahanA dUsarI bAta yaha bhI hai ki indriyake do bheda kiye hai, kI bhI jAya to usa niyamako sIndrivAdi jIvoMmeM parita dravyendriya aura bhAvendriya / ina donoM meM kisI ekake karanA sarvathA anucita hai| hone para bhI, usa jIvako usa indriya-vAlA kaha sakate zaMkA-prasaMzoke bhAvamana yadi lambhikapameM mAnA hai| parantu yaha bAta manake viSayameM ghaTita nahIM ho sktii| jAyagA to 'prasaMzisva' ko jIvake sAdhAraNamAtroM se saMzIke liye dravyamana aura upayogarUpa bhAvamana (labdhi- koI-sA bhI bhAva nahIM mAnanA hogaa| jabaki bhAkalaMkane rUpa bhAvamana to upayogake sAtha hotA hI hai ) donoMkI ise praudAyika bhAvoMmeM garbhita kiyA hai| saMbilako pAvazyakatA hotI hai| tathA donoke prabhAvase prasaMgI praudAyika mAnane ke liye noindri yAvaraNake sarvazatikahalAtA hai / jaisA ki dravyasaMgraha ke TIkAkAra brahmadevane spada kokA udaya mAnanA anivArya hai, jabaki bAdhirUpa likhA hai-"ekendriyAstepi yadaSTapatrapanAkAraM dravya- bhAvamanameM noindriyAvaraNake sarvapAtispardhakokA udayAmanastadAdhAraNa zikSAlApopadezAdiprAhakaM bhAvamana- bhAvIkSaya vidyamAna hai| isaliye asaMzitva bhAva yA to ti tadubhayAbhAvAdasaMjhina eva" / arthAt-adala baudayika nahIM honA cAhiye athavA bhAvamanako avaMtIke panake AkAra dravyamana aura usake AdhAra zikSAlApa landhirUpameM nahIM rahanA cAhiye, parantu bhAkalaMka asaMupadeza Adi grahaNa karane vAlA bhAvamana hotA hai| zitvako praudayika bhAvoMmeM ginAte haiN| isase spoki ina donoMkA jinake prabhAva hotA hai, aise ekendriyAdika bhaTTAkalaMka bhAvamanako prasaMzIke kaise bhI svIkAra nahIM jIva asaMzI hote haiN| itanA smaraNa rakhanA cAhiye ki karate / prAcArya mAdhavacandra vidyane jIva-kApaDa bar3I yahA~ jo bhAvamanakA niSedha kiyA hai, usakA tAtparya kA pRSTa 35 para bhI isI bAtakA samarthana kiyA hai| upayogarUpa bhAvamanase hI hai, ladhirUpa bhAvamanase nhiiN| samAdhAna-mahAkalaMkane 'noindriyAvaraNasya sarvaupayogakA sAmAnya lakSaNa-arthagrahaNanyApAra' kiyA pAtispardhakasyodayAt hitAhitaparIkSA pratyasAmarthahai, zikSA upadeza Adi hI manakA vyApAra hai| masaMjitvamaudayikam" aisA kahA hai| yahA~ bahisakA labdhikA kAma zikSA upadeyAdi grahaNa karanA nhiiN| artha hitAhitamAsike prati asamarthatA bananAIpA * isaliye yahA~ lagdhirUpa bhAvamanake prabhAvako kisI usakA kAraNa noindriyAvarabAke sarvacAvisakokA
Page #434
--------------------------------------------------------------------------
________________ 29. anekAnta [vaizAkha, vIra-nirvANa saM02435 udaya batAyA hai| isIko yadi dUsare zabdoMmeM kahA jAya prAzoMkA varNana karate hue likhA hai-"manobalapAba: ko yoM kaha sakate haiM-hitAhitamAptimeM sAmarthya rakhane paryAsasaMkSipaMcendriyeSveva saMbhavati tannibandhana vIryAntavAle noindriyAvaraNake sarvajAtisparSakokA udaya honese rAyanoindriyAvaraNakSayopazamaspAnyatrAbhAvAt" arthAt asaMzitvako prodayika kahA hai| yahAM 'hitAhita- manobala prAsakA astisva paryApta saMjI paMcendriyake hI "parIkSA" padase hI bhaSTAkalaMkakA amipAya sApha mAlama saMbhava ho sakatA hai kyoMki isaprakArakA noiMdriyAvaraNakA hotA hai ki noindriyA varaNakA aura bhI kucha anya kSayopazama paryApta saMzI paMcendriyako chor3akara dUsarI jagaha kArya hai, jisakI yahA~ apekSA nahIM hai / anyathA saMbhava nhiiN| yahAM tannibandhana' padase spaSTa hai ki kisI "noindriyAvaraNasya sarvaghAtisparddhakasyodayAt" sirpha khAsa noindriyAvaraNake kSayopazamakI yahA~ vivakSA hai| * ivamA hI pada rakhate "hitAhitaparIkSA pratyasAmarthya" isakA yaha artha kabhI bhI nahIM kiyA jA sakatA ki ..padakI koI AvazyakatA nahIM thii| isa kathanase spaSTa hai saMzI paMcendriyako chor3akara noindriyAvaraNakA kSayopazama ki hitAhitaparIkSA karane vAle upayogarUpa bhAvamanakA dUsarI jagaha nahIM hotA / anyathA, yahA~ 'tannibandha pada hI yahA~ kathana hai, landhirUpa bhAvamanakA nahIM / yadi naDAlakara 'vIryAntarAyanoindriyAvaraNakSayopasyAnyatrAnoindriyAvaraNake kSayopazamakA kArya sirpha hitAhita- bhAvAt' itanA hI pada DAlanA cAhiye thA / isa kathanase parIkSAkI sAmarthya hI ho to phira 'arthagrahaNarUpa zakti' prAcAryakA aAzaya labdhirUpa bhAvamanakA kAraNa nokisase hogI 1 isake liye kyA kAraNa mAnA jAyagA? indriyAvaraNase nahIM hai / isaliye zrAcArya mAdhavacandra noindriyAvaraNake kSayopazamase donoM labdhi aura upayoga traividyake matase bhI asaMjJIke bhAvamana mAnanemeM koI .. rUpa bhAvamana hote haiM / donoMkA kAraNa eka hI hai| bAdhA nahIM paatii| " kAraNa eka hone para bhI samparNa noindriyAvaraNake zaMkA--anya labdhIndriyoMke hone para jaba ki dravye udayakI vivakSA nahIM mAnI jA sktii| jisa prakAra ndriyoMkA bananA anivArya hai, taba manolandhike hone para cAkSuSa matizAnAvaraNake udayakA artha samparNa mati- dravyamanakA bananA anivArya honA hI cAhiye / isI anijJAnAvaraNakA udaya nahIM mAnA jA sakatA, usI prakAra vAryatAko lakSya meM rakhakara bhagavAn pUjyapapAdane landhikA - hitAhitaparIkSA karane vAle noidriyAvaraNake udayase lakSaNa 'kSayopazavizeSa' hI nahIM kiyA, kintu "yatsalambhirUpa noindriyAvaraNakA udaya kabhI nahIM liyA jA nidhAnAdAtmA dravyendriyanivRtiH prati vyApriyate" sakatA / isaliye asaMjJIke labdhirUpa bhAvamana rahate hue arthAt jisake rahanese aAtmA dravyendriyakI racanAmeM bhI noindriyAvaraNake udayase asaMzitvako praudayika laga jAya, itanA aura jor3a diyA hai| isaliye kevala bhAvameM garbhita kara sakate hai| isa prakAra asaMjIke bhAvananakA astitva kaise raha sakatA hai| sarvabhAvipaddhokA udayAbhAvI kSaya aura udaya donoM samAdhAna-umAsvAmIne saMsArI prANiyoMke do bheda samaya ho sakate hai| isa prakAra bhAkalaMkake matase "samanakAmanaskAH " isa sUtra dvArA kiye haiN| isa suutr| prazIke bhASamana mAnanemeM koI bAdhA nahIM paatii| kI vyAkhyAmeM prAcArya pUjyapAdane "pudgalavipAki.... prAcArya mAdhaSacandra vidyadekne prANiyoM ke anusAra karmodayApetaM dravyamanaH" tathA "vIryAntarAyano.
Page #435
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 7] prakRtikA saMdeza indriyAvaraNakSayopazamApekSayA zrAtmano vizuddhirbhAvamana : " isa prakAra lakSaNa kiyA hai / yadi zrAcAryako bhAvendriyakI taraha bhAvamanako bhI dravyamanakI racanA meM anivArya kAraNa batalAnA hotA to zravazya* usakA khulAsA karate, jaisA ki "labdhyupayogI" sUtrakI vyAkhyA meM kiyA hai| yadi yaha kahA jAya ki do jagaha usI bAtako likhane se kyA phAyadA ? bhAvendriyake kine gayai lakSaNoMko yahA~ bhI ghaTita kara sakate haiN| paraMtu yaha kahanA bhI ThIka na hogA; kyoMki racanA - sAmAnya donoM jagaha manameM bhI aura indriyoM meM bhii| aisI avasthAmeM kisI khAsa kAraNako pahile na kahakara pazcAt kahane meM koI khAsa hetu nahIM mAlUma hotA / tathA "samanaskA manaskAH" sUtrameM dravyamana aura bhAvamanake lakSaNa pRthak likhane kI bhI zrAvazyakatA nahIM thI / dravyendriya aura bhAvendriyake lakSaNoMse hI kArya cala sakatA thaa| isase mAlUma hotA hai ki AcArya dravyamana aura bhAvamanake lakSaNako dravyendriya aura bhAvendriyake lakSaNoMse pRthak rakhanA cAhate the / RE? sUtrakI vyAkhyA ke liye pRthak lakSya yadi mAna bhI liyA jAya taba bhI "saMsAriNakhasthAvarAH" sUtrake pahile "samanaskAma naskAH " sUtra dene kI koI Avazya"katA nahIM thI / indriyoMke bheda aura lakSaNa karane vAle sUtroMke bAda isa sUtrako de sakate the, vahA~ isa sUtrakA sthAna aura bhI saMgata hotA / tathA "saMsAriNasrasthAvarA" ke sthAna para sirpha "sthAvarAH" itana sUtra se hI kArya cala jaataa| eka akSarakI bacatako putrotpatti sadRza lAbha samajhanevAle sUtrakAra cAra maha kI bacatase kyoM na lAbha uThAte ! parantu prAcAryako donoM prakaraNa alaga alaga rakhanA iSTa thA, aisA jJAta hotA hai| isaliye indriyoMmeM kiMge lakSaNoM ko 'mana' ke kiye gaye lakSaNoMmeM bhI svIkAra kara liyA jAya yaha nahIM mAnA jA sakatA / ina pramANoMke dvArA yaha siddha ho jAtA hai ki labdhirUpa bhAvamana sabhI sa~sArI prANiyoMke hotA hai / isaliye zrutajJAna sabhI saMsArI prANiyoMke hotA haiM; isameM bAdhA nahIM AtI / prakRtikA saMdeza parAdhiyoMko daNDa denemeM prakRti jarA bhI saMkoca nahIM krtii| prakRti ucca aura gambhIra svarake sAtha cillA cillA kara kaha rahI hai ki "vaha jAti - jisake ki zAsaka vilAsitAmeM iveM hue haiM, kAmonmAdameM sarAbora haiM, indriya-paratAmeM taravatara hai, durbaloM, daridroM aura anAthoMse ghUyA karate haiMjIvita nahIM raha sakatI / kamaz2ora jAtiyoM para dA~ta lagAye, TakaTakI bAndhe, mu~ha phAr3akara baguloMke samAna unheM udarastha karanekI kAmanA rakhane vAlI balavatI jAtiyA~ jItI na rheNgii| jo jAti kevala bala aura talavAra ke hI sAmrAjyako mAnatI hai vaha talavArase hI mregii| nyAya, dharma aura sadAcArake atirikta meM kisI bhI deza yA jAtikI paravAha nahIM krtii| ai saMsArakI vartamAna jAtiyo, yadi tuma mujhe dhyAnameM na rakkhogI to, bAbilauna, yUnAna aura romakI taraha tuma bhI sadAke liye antarhita ho jAogI! maiM nyAyI dhArmika aura puNyAtmA rASTra cAhatI hU~ / / mujhe sIdhe sAde svabhAvake, svaccha hRdayake, nirvikAra dilake tathA javAnake sacce manuSya priya hai| maiM aise logoMse pyAra karatI hU~ jinheM satya jIvanase bhI pyArA hai| maiM itanA hI cAhatI huuN| ai manuSyakI santAno, kyA tumameM mujhe tRpta karanekI zakti hai ! yadi tuma mujhe santuSTa kara sakoge, to maiM tumheM sadAke liye ajara-kAmara aura ajeya kara dUMgI; jaba taka sUrya meM tApa, candramAmeM ThaMDaka, namameM nakSatra aura zAkAthameM nIla varNa hai-- nahIM nahIM jaba taka kAlakA sota bahatA hai, taba taka maiM tumhArI yazaH kIrti aura sukhyAtikI dundabhiH bajAtI rahU~gI / " -- nIti-vijJAna, 10 131 / "
Page #436
--------------------------------------------------------------------------
________________ jJAna-kiraNa ( lekhaka - zrI0 'bhagavat' jaina ) eka-dUsarekA zatru bana gayA ! bhrAtRtva takakI hatyA karaneke lie prastuta ! isakA sababa thIeka sundarI ! lekina jaba jJAna-kiraNakA udaya huA, taba .....? taba donoM taruNa- sAdhuke rUpameM jagahitakI bhAvanAkA prastAra kara rahe the ! bA~chanIya, pavitra jJAna-kiraNa !!! [1] isase pahile unhoMne aura kucha dekhA -pahicAnA hI nahIM ! lambe-lambe dina Ate, rAteM AtIM aura calI jAtI ! saptAha, mAsa, varSa banakara bahuta-sA samaya nikala gayA ! lekina unhoMne usakI ora dekhA taka nahIM ! dekhate-vicArate to taba, jaba avakAza hotA ! dainika kAryakrama hI itanA sImita, itanA vyavasthita aura itanA niyaMtrita thA ki vidyA mandira ke atirikta bhI pRthvI para kucha aura hai, isa takakA unheM patA na lagA ! adhyApakakI gambhIra - mudrA aura pAThyapustakeM basa, inhIM do taka unakA dhyAna, unakI dRSTi sImita rahI ! kitanA parivartana ho cukA thA - ava ! jaba mahArAjane sAkSara banAne ke lie sauMpA thA, taba donoM abodha bAlakake rUpameM the ! lekina bhAja... ? - ve donoM smara-svarUpa, nava-yauvana, mahA vidyA vibhUSita paNDitarAja banakara mahArAjake sAmane jA rahe haiM ! * adhyApaka sAgaraghoSake harSonmatta-hRdayakI kyA Aja kalpanA kI jA sakatI hai..? - unheM eka avarNanIya-sukhakA anubhava ho rahA hai ! vaha Aja apane kaThina parizramakA darabAra meM pradarzana karAe~ge ! AjakA dina unake lie saphalatAkA dina hai ! siddhArtha nagara ke mahArAja kSemaMkarake ye do putra haiM - eka deza - bhUSaNa dUsare kula bhUSaNa ! [ 2 ] 'mahArAjakI jaya ho !' eka harSa-bhare jaya ghopake sAtha darabAra meM kucha vyaktiyoMne praveza kiyA ! mahArAjane dekhA -- unhIMke zrAtmaja to haiM ! khuzIkA pArAvAra nahIM ! cirapipAsita - utkaMThA narttana kara uThI ! kyA isase bhI adhika koI harSakA avasara hogA ? mahArAja apanI pada-maryAdA bhUla gae, vAtsalyane unheM prota-prota kara diyA ! siMhAsana para ve sthira na raha sake ! utare ! sa-bhakti donoMne caraNa sparza-pUrvaka praNAm kiyA ! mahArAjane kiyA pragAr3ha - premAliMgana ! - aura saba yathA sthAna baiThe ! aba mahArAja, sAgaraghoSakI tarapha mukhAtiba hue eka kRtajJatA bharI najarase unakI ora dekhA, kucha muskarAye bhI unhoMne karabaddha namaskAra kiyA ! ! isake bAda - bAteM prArambha huI ! pahile rAja
Page #437
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa ] zAna-kiraNa [3] kumAroMke vidyAdhyayanakI ! phira kumAroMkI yogyatA- phira upAya...1 cyA usake lie use maidAna khAlI parIkSA-sambandhI ! taduparAntamahArAjane rAjakumAroM- kara denA par3egA ?--yaha sukha-saMkalpa, madhura kI vivAha-carcAmeM yoga diyA-kyA ve saba rAja- bhAkAMkSA kyA yoM hI chor3a dI jA sakegI? aura kanyAe~ AgaI, jo rAjakumAroMke lie tajavIja phira vaha inheM chor3a bhI sakatA hai kyA ? kadApi kI gaI haiM ? nahIM ! haragija nahIM ! vaha bhava isa rAstese tila__ 'jI, mahArAja! AjJAnusAra sArA prabandha bhara bhI nahIM haTa sakatA ! aba yaha saba usake ucita rItise kiyA jA cukA hai ! sabhI rAjakumA- vazakI bAta bhI to nahIM !.. bhAta-sneha..?-- riyA~ sa-sanmAna ThaharA dI gaI haiN...|'-sciv U~ha ! usa para kahA~ taka dhyAna diyA jA sakatA mahodayane a-vilamba uttara diyaa| hai? vahIM taka na, jahA~ taka praNaya-balidAnakA 'to...? rAjakumAroMko avasara diyA jAnA avasara na pAe ! phira use bhI to socanA bhAvacAhie ?'-mahArAjane khaa| zyaka hai, saba maiM hI socUM ? yaha ho kaise sakatA 'avazya !! pradhAna saciva bole / hai ! vaha mere pathakA bAdhaka na bane, haTa jAye, yahI ThIka hai ! paranaH...?-varanaH maiM use jAnase mAra duuNgaa| aura zAdI mere hI sAtha hokara rahegI!...' prAsAdake eka bhavya jharokhe para rAjakumAroMkI aura udharanajara TikI ! eka aniMdya-sundarI, lAvaNyakI udhara choTe sAhiba--rAjakumAra kulabhUSaNa-- pratimA, Sor3azI-bAlA baiThI, rAja-pathakI ora dekha soca rahe haiM-'sAkSAt apsarA to hai hI ! rahI thI! agara nArI hI mAnA jAya to saundaryakI sImA ! pada, gati-hIna ! vANI stabdha ! aura hRdaya-? isase adhika-sundara koI aura ho sakatI hai, mujhe vikSubdha ! basa, dekhate-bhara raha gae-ve donoM! isameM sandeha hai, vivAda hai, matabheda hai ! merA dezabhUSaNa socane lage-'kitanI manomugdhakara vivAha-saMskAra hogA to isIke sAtha ! mujhe dUsarI hai yaha ?...kaisA rUpa pAyA hai-isane ?...yahI anya rAja-kanyAoMse koI prayojana, koI vAstA mere yogya hai ! merA pANi-grahaNa isIke sAtha nahIM ! merA makasada--merA vicAra-aneka zAdI honA cAhie !...hajAra zAdiyAM bhI kucha nahIM, karanekA nahIM, maiM eka zAdI karanA cAhatA hU~ ! agara yaha merI apanI na huI to ?... lekina manakI ! tabiyatakI ! aura aisI, jo sahasA samIpa khar3e hue kulabhUSaNakI ora hajAroM meM eka ho! isIlie to hameM yaha maukAnajara jA par3I ! dekhA to vaha bhI ekaTaka! kIlita- yaha avasara--diyA gayA hai ki hama icchitadRSTi !...bhramita-vicAroMko Thesa lagI! mana kucha patnI-nirvAcana kara sakeM ! phira bhI, itane adhidUsarI tarahakA ho uThA!-'agara kulabhUSaNa isa kAra para bhI, itanI svataMtratA para bhI hama niSTa premake maidAnameM sAmane Ae to... ?-to." raheM to yaha apanI mUrkhatA hogI bar3I-mUrkhatA!...'
Page #438
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta [vaizAkha, vIra-nirvAsa saM02465 -socate jA rahe the, zAyada abhI bahuta kucha kara diyA ! janma-jAta-sneha, vidyArthI-jIvanakI socte| para ko-bhAIne jo saMkSipta-raSTi inakI abhimatA! cira-prema, saba-kucha kSaNa bharameM adRzya !! mora pherI ki vicAra-dhArAkA rukha palaTa par3A! donoM acala, bhakampa vahIM, usI vAtAyanake bolA eka-dUsare se koI kucha nahIM! jarUrata hI na sAmane, khar3e rahe ! jaise sajIva na hoM, nirjIva hoM, mahasUsa huI kisIko kucha ! jaisA socanA hI pASANa hoM ! aura bhI khar3e rahate-kucha dera ! hRdayadonoM kA saba-kucha ho!--'are ! bhAI sAhaba bhI kI, netroMkI pyAsa bujhAne, yA kaheM bar3hAneke lie ! to...?--lekina yaha unakI anucita ceSTA hai ! agara usI vakta, pIchekI orase yAcaka-samudAya unheM kucha gambhIratAse bhI kAma lenA cAhie ! viravAvali na gA uThatA !prema kareM, bA-khuzI, zaukase kareM ! para thor3A vicAra 'mahArAjAdhirAja siddhArtha-nagara-nareza mahArAja kara to, kiptase karanA cAhie kisase nahIM! yo kSemakara, rAnI vimalA unake ye yugala-cA~da-sUryase hI jidhara muha uThA, udhara hI ! yaha kyA ?-thor3A putra, tathA yaha jharokhemeM sthita rambhA-sI sukumArI mujhe bhI rAstA deMge ki nahIM, maiM kyoM haTane lagA bhaginI kamalotsavA ciraMjIva hou...!' apane patha se ? ve hI na haTa jAe~ ! maiM choTA hU~ 'hya ! yaha kyA ?'-donoM hI kumAroMke mu~hase ki ve ? prema karanA ve hI to jAnate haiM, dUsarA to eka sAtha nikalA ! koI hai--hI nahIM vAha ! khUba rahe ! pahile ve cana tanI huI bhRkuTiyA~, svabhAva para AgaI ! leM, phira bace-khucekA mAlika maiM ? yaha haragija vikArI-netra bhUmikI ora gae ! ghora pApa !... nahIM ho sakatA ! vaha bar3e haiM, unakA bar3appana, unnata-zalake zikharase gira gae hoM, acAnaka unakI gurutA tabhI taka hai jaba taka maiM usa banAghAta huA ho, yA marma-sthAnameM asahya-yaMtraNA rUpameM unheM mAnatA hU~ ! varanaH isa prema-yuddhameM dI gaI ho! Ahata-vyaktikI taraha donoM karAha ve burI taraha hAreMge, maiM kaThora se kaThora zaktiyA~ bhI utthe| ar3Anese bAja na AU~gA ! bhale hI mujhe bhAta- aba donoMkI vicAra-dhArA eka hokara ekarakase hAtharaeNgane par3eM! lekina maiM pIche kadama na dizAkI ora baha rahI thiihttaauuNgaa| isa sundarIkA gaTha-bandhana hogA mere hI '...u~ha ! kitanA chala-maya hai--yaha saMsAra ? sAtha ! dekheMge kauna rokegA-taba ?...' mAyAvI...! yahIM para aise ghRNita, a-zravaNIya donoM hI kI upa-vicAra-dhArAe~ antameM eka- vicAra utpanna ho sakate haiM ! ofa ! mohakI mukha hokara vegake sAtha, dUSita-DhAlU-pathakI ora mahattA?--snehake bandhana...? svArthI-prema...?bahane lagI ! mukhAkRti para raudratA adhikRta hogaI! kitane dUSita-vicAra utpanna kara die tUne !...kucha donoM hI prema-pUrNa-hRdaya kucha virasatA-sI, kaTutA- ThikAnA hai ? prANa-se bhrAhakI hatyAke lie udyata sI anubhava karane lage! eka ghAtaka saMgharsa-sA ho gayA ! kisake lie ?--apanI hI bahinake chir3a gayA, jisane bhaMvaraMgakI komalatAkA dhvaMza lie ! hiz!
Page #439
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 7 ] bahina...? - - kamalotsavA hama donoMkI bahina hai ! ahaha ! vidyAdhyayana ! tU ne parivAra taphake paricayase maMcita rakhA ! hama logoMne yaha taka na jAnA, parivAra meM kauna-kauna haiM ? adhyApaka, pAThyapustakeM, aura vidyA mandira me hI hamArI duniyA~ rahe ! jJAna-kiraNa uph ! kitanA jaghanya pApa kara DAlA - hama logoMne ! apanI sahodarA bhaginI para kudRSTi ! kitanA bar3A dhokhA khAyA, jisakA hisAba nahIM ! lekina aba... ? pazcAttApake atirikta bhI eka upAya zeSa hai, jisake dvArA bhUlakA sudhAra ho sakatA hai, vaha -- pApakA prAyazcitta ! -to basa, 'hameM aba vahI karanA hai !' aura ve cala die --baraura rAja- kanyAoMkA nirIkSaNa kie hue ! [ 4 ] 'Akhira bAta kyA huI ? yaha raMgameM bhaMga, rasameM viSa kaisA ?" saba cakita ! kisIkI jijJAsAkA uttara nahIM ! svayaM mahArAja kAraNa samajhane meM asamartha haiM ki anAyAsa rAjakumAra virakta hue kyoM ?... ve rAjakanyAoM kA digdarzana karane gaye the, vivAhasaMskArakA Ayojana kiyA jA rahA thA ! aura isI bIca sunA jAtA hai ki donoM rAjakumAra vizvabandhana-nirAkaraNArtha vipina-vihArI hone jA rahe haiM! tI Azcarya ! L cale jA rahe haiN| sabhI hRdayoMmeM vicitra kolAhala, dhanolA tADava aura nirAlA saMgharSa ho rahA hai ! aura Age bar3hate haiM! dekhate haiM aura jo dekhanemeM jAtA hai, vaha mahArAjake snehI manako prakampita kie bagaira nahIM rhtaa| ve mantra-mugdhakI taraha dekhate-bhara raha jAte haiM ! hRdayakI mUrtimAn hone vAlI sukhada abhilASAe~ bhaviSya ke garbha meM hI naSTa ho jAtI haiM ! kaisA kaSTa hai, mahAn kaSTa ! ..donoM taruNa- rAjakumAra bairAgya vezaMmeM, vizvavikAra - varjita, parama zAnti-mudrA rakhe, tiSThe hue haiM! dhanya !!! - sabhI AgantukoM - usa vaMdanIyatA ke AgezraddhA mastaka jhuka gae ! mahArAja bhI baca na sake ! hRdaya putra-zoka meM DUba rahA hai ! manovedanA mukhapara pratibhAsita ho rahI hai ! ... tano- badanakI unheM qhabara nahIM, kaba ve baiThe, kaba taponidhi-yogirAjakA vyAkhyAna prArambha ho gayA ? unhoMne kucha aspaSTa-sA munA'saMsAra bhrAntimaya hai ! yahA~ pratipala dUSita vicAroM kA sRjana hotA rahatA hai ! ....... 'abataka hamane jJAnArjana kiyA thA | lekina yathArtha jJAna-kiraNakA udaya na huA thA ! aba hRdayAkAzameM jJAna - kiraNeM prasphuTita ho uThI haiM ! aba duSita- vicAroMkA, saMsArakA hameM bhaya nahIM ! yahI nirbhaya avasthAkA vAstavika mArga hai !..... lekina mahArAjake mohI-hRdayameM jJAna-kiraNa praviSTa na huI ! zokArta ho, unhoMne ThAna liyA apAra jana-samUhako sAtha lie, mahArAja bar3he AmaraNa anazana !!!
Page #440
--------------------------------------------------------------------------
________________ kha -(lekhikA-zrI0 lajAvatI jaina) saMsArakI gati Sar3I vicitra hai, sukhake bAda dukha taraMgeM manako lubhAtI hoM, jahA~ manuSya mAna aura aura dukhake bAda sukha pAte rahate haiN| balki vilAsitAke hiMDolemeM jhUla rahA ho. aura jahA~ yoM kahiye ki saMsArameM sukhI jIvoMkI apekSA, tRSNArUpI jalake prabala pravAhameM gira kara manuSya dukhI jIvoMkA kSetra bahuta vistRta hai / janasamudAya- besudha ho rahA ho, vahA~ roga samajhanA kaThina hI meM adhika saMkhyA AdhivyAdhi se paripUrNa hai / dukha- nahIM, kintu asambhava jaisA hai| apanI Antarika kA mukhya kAraNa hai vAsanA / hajAroM prakArakI sukha- sthitikA jJAna na rakha sakane vAle vyakti bilkula sAmagrI ekatrita hone para bhI sAMsArika vAsanAoM- nIce darjeke hote haiM / jo jIva madhyama zreNIke haiM, se dukhakI sattA bhinna nahIM hotI / prArogya zarIra, jo apaneko tridoSAkrAnta samajhate haiM-apaneko lakSmI, guNavatI sundara strI aura suyogya sadAcArI tridoSajanma upratApase pIr3ita mAnate haiM aura santAna Adike prApta hote hue bhI duHkhakA saMyoga- jo usa rogake pratikArakI zodhameM haiM, unake liye kAraNa kama nahIM hotA / isase yaha spaSTa hai ki AdhyAtmika upadezakI AvazyakatA hai| duHkhase sukhako bhinna karanA aura kevala sukha-bhogI 'adhyAtma' zabda 'adhi' aura 'Atma' ina do bananekI icchA rakhanA duHsAdhya hai| zabdoMke melase banA hai| isakA artha hai AtmAke sukha-duHkhakA samasta AdhAra manovRttiyoM para zuddha svarUpako lakSya karake usake anusAra vyavahAra hai| mahAna dhanI evaM jJAnavAna vyakti bhI lobha tathA karanA / saMsArake mukhya do tatva haiM--jar3a aura vAsanAke vazIbhUta hokara kaSTa uThAtA hai / nirdhana- cetana, jinameMse ekako jAne binA dUsarA nahIM se nirdhana vyakti bhI santoSavRtti ke prabhAvase manake jAnA jA sakatA / ye AdhyAtmika viSayameM apanA udvegoMko rokakara sukhI raha sakatA hai| manovRttiyoM- pUrNa sthAna rakhate haiN| kA vilakSaNa pravAha hI sukha duHkhake pravAhakA mUla AtmA kyA vastu hai ? AtmAko sukha-dukhakA hai| jo vastu Aja rucikara aura priya mAlUma hotI anubhava kaise hotA hai ? sukha-dukhake anubhavakA hai, vaha hI kucha samaya bAda arucikara pratIta hone kAraNa AtmA hI hai yA kisI anyake saMsargase lagatI hai| isase yaha bAta spaSTa hai ki bAgha padArtha AtmAko sukha-dukhakA jJAna hotA hai ? AtmAke sukha-dukhake sAdhaka nahIM haiM, balki unakA AdhAra sAtha karmakA kyA sambandha hai ? vaha sambandha kaise hamArI manovRttiyoMkA vicitra pravAha hI hai| hotA hai ? tathA AdimAna hai yA anAdi ? yadi ___ rAga, dveSa aura moha ye manovRttiyoMke vizeSa- anAdi hai to usakA uccheda kaise ho sakatA hai ? rUpa athavA inhIM para samasta saMsAra cakra cala rahA karmake bheda-prabhedoMkA kyA hisAba hai ? 'kArmika hai| isa tridoSako dUra karanekA sarala upAya sat- bandha, udaya ora sattA kaise niyama baddha haiM ? adhyAzAstrAvalokanake atirikta anya kucha bhI nahIM hai| tmameM ina saba bAtoMkA yatheSTa vivecana hai aura inakintu manuSyako maiM rogI hU~, mujhe kaunasA roga hai, kA pUrNarUpase paricaya karAyA gayA hai| yaha zAna kaThinatAse hotA hai / jahA~ saMsArakI sukha isake atirikta adhyAtmazAstrameM saMsArakI
Page #441
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 7] asAratA kA hUbahU citra aGkita kiyA gayA hai| isa zAstrakA mukhya uddezya bhinna-bhinna rUpase upadeza dvArA bhAvanAoM ko spaSTatayA samajhAkara moha-mamatA ke Upara dabAva DAlanA hai / aura moha-mamatAke dUra hone para hI sukha-dukha samAna ho sakate haiN| bure AcaraNoMkA tyAga, tatva adhyayanakI icchA, sAdhu-santoMkI saMgati, sAdhujanoMke prati prIti, tattvoMkA zravaNa, manana tathA adhyayana, miyAdRSTikA nAza, samyakadRSTikA prakAza, rAga-dveSa, krodhamAna, mAyA, AdikA tyAga, indriyoMkA saMyama, mamatAkA parihAra, samatAkA prAdurbhAva, manovRttiyoM kA nigraha, cittakI nizcalatA, AtmasvarUpameM rama gatA, saddhyAnakA anuSThAna, samAdhikA zrAvirbhAva, mohAdika karmoMkA kSaya aura anta meM kevalajJAna tathA nirvANakI prApti | isa prakArakA Atmonnati kA krama adhyAtmameM bhalI bhA~ti diyA gayA hai / anantajJAnasvarUpa saccidAnandamaya AtmA kamoMke saMsargase zarIrarUpI aMdherI koTharImeM banda hai| karmake saMsargakA mUla ajJAnatA hai, samasta zAkhAvalokana karake bhI jisako AtmAkA jJAna prApta na huA ho usako ajJAnI hI samajhanA ucita hai| kyoMki zrAtmikajJAnake binA manuSyakA ucca se ucca jJAna bhI nirarthaka hai| aura ajJAtAse jo duHkha hotA hai vaha AtmikajJAna dvArA hI kSINa ho sakatA hai| jJAna aura ajJAnameM prakAza aura andhakArake samAna bar3A antara hai| aMdhakArako dUra karaneke liye jisa prakAra prakAzakI atyanta AvazyakatA hai usI prakAra ajJAnako dUra karane ke liye jJAnakI AvazyakatA hai| AtmA jaba taka kapAyoM, indriyoM aura manake AdhIna sukha-dukha REG rahatA hai, tabataka usako sAMsArika sukha-dukhakA anubhava hotA rahatA hai| kintu jaba vahI inase bhinna ho jAtA hai-- nirmohI bana apanI zaktiyoMko pUrNa rUpase vikasita karanemeM laga jAtA hai-saba 'mumukSu' kahalAtA hai aura antako sAdhanAkI samApti kara 'siddhAtmA' athavA 'zuddhAtmA' bana jAtA hai| krodhakA nigraha kSamAse hai, mAnakA parAjaya mRdutAse, mAyAkA saMhAra saralatAse aura lobhakA vinAza saMtoSase hotA hai| ina kaSAyoMko jItaneke liye indriyoMko apane vazameM karanA Avazyaka hai / indriyoM para pUrNatayA adhikAra jamAneke liye manaHzuddhikI AvazyakatA hotI hai| manovRttiyoMko dabAnekI AvazyakatA hotI hai| vairAgya aura satkriyAke abhAva se manakA rodha hotA haimanovRttiyA~ adhikRta hotI haiN| manako rokane ke liye rAga-dveSakA dabAnA bahuta Avazyaka hai aura rAga-dveSa ke mailako dhonekA kAma samatArUpI jala karatA hai / mamatA miTe binA samatAkA prAdurbhAva nahIM hotA / mamatA miTAneke liye kahA hai: "nityaM saMsAre bhavati sakalaM yanayanagam" arthAt -- netroMse isa saMsAra meM jo kucha dikhAI detA hai vaha saba anitya hai--kSaNa bhaMgura hai / aisI anityabhAvanA aura isIprakAra dUsarI azaraNaAdi bhAvanAe~ bhAvanI cAhie~ / ina bhAvanAoMkA vega jaise jaise prabala hotA jAtA hai vaise hI vaise mamatvarUpI andhakAra kSINa hotA jAtA hai aura samatAkI dedIpyamAna jyoti jagamagAne lagatI hai| jaba samatAkA AtmAmeM prAdurbhAva ho jAtA hai to sukha-dukha samAna jAna par3ate haiM aura manuSyameM prabala zAnti virAjane lagatI hai| kRpaya
Page #442
--------------------------------------------------------------------------
________________ [le0-50 sUrajacaMrajI DA~gI 'satyapremI'] hamArA caina-dharma gunnsaan| parama bhahisAkA pratipAdaka sukhakA satya vidhAna / hamArA caina-dharma guNakhAna / / haTAye saba pramAda-vyavahAra, 'samyagdarzana-zAna nAcaraNa, kahA muktikA dvaar| pUrva saMyamakA pAyA sAra / saMyama-tapa-sevA batalAyA, vizva-zAMtikA sAra | nirvikAra bana mAra bhagAyA krodha-lobha-ula-mAna amarA-saMskRtikA le prAdhAra, hamArA jaina-dharma guNakhAna // karma-kANDoMmeM kiyA sudhAra / karatAkA karake saMhAra, vividha nayoM kA dvanda dekhakara banA manuja diggrAnta / "sikhAyA saba jIvoM para pyaar| anirapekSa syAdvAda sikhAkara naSTa kiyA ekAnta // karmacetanAmeM samajhAyA, sarala bhada-vijJAna / dravya to pRthaka pRthak syAdeka, hamArA jaina-dharma guNakhAna // kintu paryAya anekAneka / (2) __ miTAI dhruva-adhruvakI Teka, tyAga aura vairAgya-bhAvameM samajha jagatakA praann| kahA pAkhaNDa sadA atireka / vItarAgatA dhyeya banAyA jIvanakA kalyANa // zuddha samanvaya-zakti batAI sadviveka pahicAna / zaraNa utkRSTa siddhabhagavanta, - hamArA jaina-dharma gulakhAna // hamAre vyakti-deva mahanta / saguru nirmanya uccatama santa, varNAzrama yA yajJa-nAma para phaile atyAcAra / dayAmaya premapaMtha sukhavanta / paramAdhAra caturmagala haiM, zivamaya moda-nidhAna // prAtmazuddhike nirmala balase unapara kiyA prahAra // hamArA jaina-dharma guNakhAna // yuddha bhI rahA dayA kA aMga, kabhI ho sakA na saMyama bhaMga / par3e Akara jaba kaThina prasaMga nirguNa-saguNa-jinezvara pAThaka aura saMgha-saradAra, banAyA ucita dharmakA ddhNg| . jagameM vyApya samasta santajana parama iSTa 'navakAra' saptabhagiyoMkA utpAdana satya udAra mahAna / hamArA mahAmaMtra sukha-dhAma, anavarata avalambana abhirAma | hamArA jaina-dharma gulakhAna / / kiyA karate hama sadA praNAma, hRdaya pAtA vizuddha vizrAma / sabhI dharma ve bhI mahAna haiM satya jinhoMkA prANa / vinAzaka aSa-saMhAraka paMcazaktikA dhyaan| jinane samaya samaya para pAkara kiyA lokakalyANa // hamArA jaina-dharma gulakhAna / kintu hama bane rUr3hi ke dAsa, hRdayameM humA dambhakA vAsa / rAga devakI pranthi bhedakara dUra kiyA duHsvArtha / dveSa, aghaprasara, moha, ucchvAsa bor3A jaba mibhAtta-durAmaha, milA satva paramArtha // hamAre pAsa andha-vizvAsa / sIkhakara prathama dharma sAgAra, drake satyapremakI jyotsnA ho ki vihAna / liye phira paMca mahAbata pAra / hamArA jaina-dharma guNakhAna / Recem
Page #443
--------------------------------------------------------------------------
________________ anusandhAna zrIpUjyapAda aura unakI racanAe~ [ sampAdakIya ] nasamAja me 'pUjyapAda' nAmake eka suprasiddha prAcArya vikramakI chaTI ( IsAkI pA~cavIM zatAbdI meM ho gaye haiM, jinakA pahalA athavA dIkSAnAma 'devanandI' thA aura jo bAdako 'jinendrabuddhi' nAmase bhI loka meM prasiddhi ko prApta hue haiN| Apake ina nAmoMkA paricaya aneka zilAlekhoM tathA granthoM Adi parase bhale prakAra upalabdha hotA hai| nIce ke kucha avataragA isake liye paryApta hai yo devanandiprathamAbhidhAno : buddhyA mahatyA sa jinendrabuddhiH ! zrIpUjyapAdo'jani devatAbhiryatpUjitaM pAdayugaM yadIyam ||3|| - zrIvaNabelagola zi0 naM0 40 (64) prAgabhyadhAyi guruNA kila devanandI, buddhyA punarvipulayA sa jinendrabuddhiH / zrIpUjyapAda iti caiSa budhaiH pracaye, yatpUjitaH padayuge vanadevatAbhiH // 20 // - bha0 zi0 naM0 105 (254) zravaNabelagolake ina donoM zilA vAkyoM parale, jisakA lekhanakAla kramazaH zaka saM0 20375 1320 hai, yaha sApha jAnA jAtA hai ki AcArya mahodayakA prAthamika nAma 'devanandI' thA, jise unake gurune rakkhA thA aura isaliye vaha unakA dIcAnAma hai, 'jinendrabuddhi' nAma buddhi kI prakarSatA evaM vipulavAke kAraNa unheM bAdako prApta huA thA aura jabase unake caraNayugala devatAoMse pUje gaye the tabase ve budhajanoM dvArA 'pUjyapAda' nAmase vibhUSita hue hai| zrIpUjyapAdoddhRtadharmarAjyastataH surAdhIzvarapUjyapAdaH / yadI duSpaguNAnidAnI vadanti zAkhANi taduddhRtAni // 15 // dhRtavizvabuddhirayamatra yogibhiH kRtakRtyabhAvamanuSiadduccakaiH / jinabaddhabhUva yadanaGgacApahRtsa jinendrabuddhiriti sAdhuvarNitaH // 16 // - 10 zi0 0 108 (258)
Page #444
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta vaizAkha, vIra nirvANa saM02:465 meM kArya hue ina zilA- jAgate pramANa haiM / bhaTTAkalaMkadeva aura zrIvidyAnanda jaise bAsa bhArasyapAdane dharmarAjyakA uddhAra bar3e bar3e pratiSThita prAcAryone apane rAjayArtikAdi prayoMkiyA-lokameM dharmakI punaH pratiSThA kI thI-sIse meM Apake vAkyokA-sarvArthasiddhi prAdike padoMkAprApasAnoM ke adhipati-bArA pUje gaye aura 'pUjya- khulA anusaraNa karate huye bar3I zraddhAke sAtha unheM sthAna pAda mAlAye / Apake vidyAviziSTa guNoMko Aja bhI hI nahIM diyA balki apane anyoMkA aMga taka prApabArA uddhAra pAye hue-race hue-zAstra batalA banAyA hai| de| unakA khulA gAna kara rahe haiM / zrApa jinendrakI jainendra-vyAkaraNa taraha vizvayuddhike dhAraka-samasta zAstra viSayoMke pAraM- zabda-zAstra meM Apa bahuta hI niSNAta the / ApakA gata-ye aura kAmadevako jItanevAle the, isIse ApameM 'jainendra' vyAkaraNa lokameM acchI khyAti evaM pratiSThA U~ce darjeke kalya-mArako dhAraNa karanevAle yogiyoM- prAta kara cukA hai-nipuNa vaiyAkaraNoMkI dRSTimeM sUtroMke ne Apako ThIka hI 'jinendrabuddhi' kahA hai / isI lApavAdi ke kAraNa usakA bar3A hI mahatva hai aura isIzilAlekhameM pUjyapAda-viSayaka eka vAkya aura bhI pAyA pAyA hai se bhAratake ATha pramukha zAndikoMmeM ApakI bhI gaNanA jAtA hai, jo isa prakAra hai: hai kitane hI vidvAnoMne kisI prAcAryAdikI prazaMsAzrIpUjyapAdamunirapratimauSadha meM usake vyAkaraNa-zAstrakI nipuNatAko zrApakI upamA dijiiyaadidehjindrshnptgaatrH| dI hai| jaisA ki zravaNabelgola ke nimna do zilAvAkyoMyatpAdadhItajalasaMsparzaprabhAvAt se prakaTa hai:kAlAyasaM kila tadA kanakIcakAra // 17 // "sarvavyAkaraNe vipazcidadhipaH zrIpUjyapAdaH svayam / " isameM pUjyapAda munikA jayaghoSa karate hue unheM (zi0 naM0 47, 50) aditIya prauSadha-Rddhike dhAraka batalAyA hai| sAtha hI, "jainendre puujypaadH|" (zi0 naM0 55) yaha bhI prakaTa kiyA hai ki videhakSetra sthita jinendramaga- pahalA vAkya meghacandra vidyadevakI aura dUsarA pAna ke darzanase unakA gAtra pavitra ho gayA thA aura jinacandrAcAryakI prazaMsAmeM kahA gayA hai| pahalemeM, meghaunake caraNa-dhoe jalake sparzase eka samaya lohA bhI candrako vyAkaraNa-viSayameM svayaM 'pUjyapAda' batalAte hue, sonA bana gayA thaa| pUjyapAdako 'akhila-vyAkaraNa-paNDitaziromaNi' sacita isa taraha Apake ina pavitra nAmoMke sAtha kitanA kiyA hai aura dUsaremeM jinacandrake 'jainendra'-vyAkaraNahI itihAsa lagA huA hai aura vaha saba ApakI mahatI viSayaka zAnako svayaM pUjyapAdakA na batalAyA hai, kIrti, apAra vittA evaM sAtirAya pratiSThAkA dyotaka aura isa taraha 'jainendra' vyAkaraNake abhyAsameM usakI hai| isameM sandeha nahIM ki zrIpUjyapAda svAmI eka bahuta dakSatAko ghoSita kiyA hai| hI pratibhAzAlI prAcArya, mAnanIya vidvAn , yugapradhAna indrazcandraH kaaraakRtsnpishliishaakttaaynaaH| aura asamartha yogIndra hue hai| Apake upalabdha pAlinyamarajainendrA jayantyaSTau ca shaabdikaaH|| . anya nizcaya hI prApakI asAdhAraNa yogyatAke jIte -caatupaatthH|
Page #445
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa ] bhIpUjyapAda aura unakI racanAe~ pUjyapAdake isa vyAkaraNazAstrakI prazaMsAmeM prathayA meM aura adhika kyA kahA jAya ? dUsare vAkpameM pAdiisa vyAkaraNako lekara pUjyapAdakI prazaMsAmeM vidvAnoMke rAjasUrine batalAyA hai ki jinake bArA--jinake derake dera vAsya pAye jAte haiN| namUne ke taura para yahA~ vyAkaraNazAstrako lekara--rAmda bhale prakAra siddha hote unameMse do-cAra vAkya uddhRta kiye jAte haiM:- ve devanaMdI pracitya mahimAyukta devI aura apanA kavInA tIrtharudevaH kitarI tatra vryte| hita cAhanevAloMke dvArA sadA vaMdanA kiye jAne ke viduSAM vAGmaladhvaMsi tIrtha yasya vacomayam // 52 // yogya hai / tIsare vAsyameM, zubhacaMdra bhaSTArakane, pUjyapAda. -AdipurANe, jinsenH| ko pUjyoM ke dvArA bhIpUjyapAda tathA vistRta sadguNoM ke acintyamahimA devaH so'bhivaMdho hitaissinnaa| dhAraka prakaTa karate hue unheM byAkaraNa-samudrako tirazabdAzca yena siddhyanti sAdhutvaM prtilmbhitaaH||18|| jAnevAle likhA hai aura sAtha hI yaha prArthanA kI hai ki -pArzvanAthacarite, vAdirAjaH / ve mujhe pavitra kareM / cauthemeM, malapArI papramabhadevane pUjyapAdaH sadA pajyapAdaH pajyaiH punAtu maam| pUjyapAdako 'zabdasAgarakA caMdramA' batalAte hue unakI vyAkaraNArNavo yena tInoM vistiirnnsdgunnH|| vaMdanA kI hai / pA~cave meM, pUjyapAdake lakSaNa (vyAkaraNa) -pAMDavapurANe, shubhcndrH| zAstrako apUrva ratna batalAyA gayA hai / chaThemeM, zabdAndha daM ca vnde| pUjyapAdako namaskAra karate hue unake lakSaNa zAstra -niyamasAraTIkAyAM, pdmprbhH| (jainendra ) ke viSayameM yaha ghoSaNA kI gaI hai ki jo pramANamakalaMkasya pUjyapAdasya lakSaNam / bAta isa vyAkaraNameM hai vaha to dUsare myAka. dvisaMdhAnakaveH kAvyaM rakhatrayamapazcimam / / raNoMmeM pAI jAtI hai parantu jo isameM nahIM hai vaha -nAmamAlAyA, dhnnyjyH| anyatra kahIM bhI upalabdha nahIM hotI, aura isa taraha namaH zrIpUjyapAdAya lakSaNaM yadupakramam / / Apake 'jainendra' vyAkaraNako sarvAGgapUrNa batalAyA gayA yadevAtra tadanyatra yannAtrAsti na tatkacit // hai| aba rahA sAtavA~ vAsya, usameM zrIzubhacandrAcAryane -jainendraprakriyAyAM, gunnnndii| likhA hai ki jinake vacana prANiyoMke kAya, pAsya apAkurvanti yadAcaH kAyavAJcittasaMbhavam / aura manaH sambandhI doSoMko dUra kara dete haiM una devanandI kalaMkamaMginA so'yaM devanandI namasyate // ko namaskAra hai| isameM pUjyapAdake aneka pranyoMkA -zAnArNave, shubhcndrH| ullekha saMnihita hai-vAgdoSoMko dUra karanevAlA to inameMse prathamake do vAkyoMmeM pUjyapAdakA 'deva' ApakA vahI prasiddha 'jainendra' vyAkaraNa hai, jise ginanAmase ullekha kiyA gayA hai, jo ki Apake 'devanandI' senane bhI 'viduSAM vAGmaladhvaMsi' likhA hai, aura cittanAmakA saMkSipta rUpa hai| pahale vAkyameM zrIjinasenA- doSoMko dUra karanevAlA ApakA mukhya pranya "samAdhitaMtra" cArya likhate haiM ki 'jinakA vAGamaya-zanda zAstrarUpI hai, jise 'samAdhizataka' bhI kahate hai, aura jisakA kucha vyAkaraNa-tIrtha-vidvanjanoMke vacanamalako naSTa karane vizeSa paricaya prastuta lekhameM Age diyA jAyagA / hA vAlA hai ve devanaMdI kaviyoMke tIrthakara hai, unake viSaya- kAyadoSako dUra karanevAlA mantha, vaha koI vaidyakazAstra
Page #446
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4.2................. ....... anekAnta [vaizAkha, dhIra-nirvANa saM02465 honA cAhiye, jo isa samaya anupalabdha hai| 'jainendra' ke saMgrahIta hai| isase mAlUma hotA hai ki pUjyapAda nAmake karma saMskaraNa apanI judI judI vRttiyoM sahita prakAzita eka vidvAn vikramakI terahavIM (14vI 1) zatAbdImeM ho cuke haiN| bhI ho maye hai aura loga bhUmavaza unhIMke vaidyakamaMyako .. .vaidyaka zAsa jainendrake kartAkA hI banAyA huA samajhakara ullekha vikramakI 15vIM zatAbdIke vidvAn kavi maMgarAjane kara diyA karate haiN|" kabaDI mASAmeM 'khagendramaNidarpaNa' nAmakA eka ciki- isa nirNayameM premIjIkA mukhya hetu 'maMgarAjakA sAgrantha likhA hai aura usameM pUjyapAdake vaidyakagranthakA apaneko pUjyapAdakA ziSya batalAnA' hai jo ThIka nahIM bhI AdhArarUpase ullekha kiyA hai, jisase maMgarAjake hai| kyoMki prathama to graMthaparase yaha spaSTa nahIM ki samaya taka usa vaidyakagranthake astitvakA patA calatA hai maMgarAjane usameM apaneko kisI dUsare pUjyapAdakA ziSya parantu suhRdara paM. nAtharAmajI premI use kisI dUsare hI batalAyA hai--vaha to pUjyapAdake videha-gamanakI ghaTanA pUjyapAdakA grantha batalAte haiM aura isa natIje taka takakA ullekha karatA hai, jisakA sambandha kisI dUsare pahu~ce haiM ki 'jainendra' ke kartA pUjyapAdane vaidyakakA koI pUjyapAdake sAtha nahIM batalAyA jAtA hai; sAthahI, apane zAstra banAyA hI nahIM-yoM hI unake nAma ma~dA jAtA iSTa pUjyapAda munIndrako jinendrokta sampUrNa siddhAMtasAgarahai, jaisA ki unake "jainendravyAkaraNa aura zrAcArya- kA pAragAmI batalAtA hai aura apaneko unake caraNadevanandI" nAmaka lekhake nimna vAkyase prakaTa hai:- kamalake gandhaguNoMse Anandita citta prakaTa karatA hai; "isa (khagendramaNidarpaNa) meM vaha (maMgarAja) jaisA ki usake nimna antima vAkyoMse prakaTa hai:apane Apako pUjyapAdakA ziSya batalAtA hai aura yaha 'idu sakala-Adima-jinendroktasiddhAntapayaH bhI likhatA hai ki yaha graMtha pUjyapAdake vaidyaka-graMthase payodhipAraga-zrIpUjyapAdamunnIndra-cAru--caraNAravinda___ pUjyapAdakI kRtirUpase 'vaidyasAra' nAmakA jo gandhaguNanaMditamAnasa zrImadakhilakalAgamottuMga maMgagraMtha 'jaina-siddhAntabhAskara' ( traimAsika) meM prakAzita vibhuviracitamappa khagendramaNidarpaNadolu SoDazAdhiho rahA hai vaha ina zrI pajyapAdAcAryakI racanA nahIM hai| kAraM samAptam ||"-(shraaraa0si0 bha0 prati) ho sakatA hai ki yaha maMgalAcaraNAdivihInagraMtha pUjyapAdake isase maMgarAjakA pUjyapAdake sAtha sAkSAt gurukisI grantha para hI kucha sAra lekara likhA gayA ho; paraMtu ziSyakA koI sambandha vyakta nahIM hotA aura na yahI svayaM pUjyapAda kRta nahIM hai / aura yaha bAta granthake mAlUma hotA hai ki maMgarAjake samaya meM koI dUsare sAhitya racanAzailI aura jagaha jagaha nusakhoMke antameM pUjyapAda' hue haiM--yaha to alaMkRta bhASAmeM eka bhaktapajyapAdane bhASitaH nirmitaH jaise zabdoMke prayogase bhI kA ziSya-paramparA ke rUpa meM ullekha jAna par3atA hai| jAnI jAtI hai| ziSyaparamparAke rUpameM aise bahutase ullekha dekhane meM * dekho, 'jainasAhityasaMzodhaka' bhAga 1, aGka 2, pAte haiN| udAharaNake taura para 'nItisAra' ke nimna pu0 83 aura 'jainahitaiSI' bhAga 15, aGka 1-2, prazastivAkyako lIjiye, jisameM pranyakAra indranandIne hajAra varSase bhI adhika pahaleke prAcArya kundakunda
Page #447
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 7] bhIpUjyapAda aura unakI racanAe~ svAmIkA apaneko ziSya (vineya) sUcita kiyA hai:-- thakA spaSTa nAma bhI diyA hai aura vaha hai 'zAlA "-sa zrImAnindranandI jagati vijayato bharibhAvAnubhAvI jo ki karNa, netra, mAsikA, mukha aura virorogako devajJaH kundakundaprabhupadavinayaH svaagmaacaarcNcuH|' cikitsAse sambaMdha rakhatA hai| ataH premI gIne jo kalpAsa aise vAkyoMmeM padoM athavA caraNoMkI bhakti zrAdikA kI hai vaha nirdoSa mAlUma nahIM hotii| .... artha zarIrake aGgarUpa pairoMkI pUjAdikA nahIM, kintu yahA~ para maiM itanA aura bhI prakaTa kara denA cAhatA unake padokI-vAsyoMkI-sevA-upAsanAdikA hotA hU~ ki citrakavi somane eka kalyANakAraka vaidhakAnya hai, jisase jJAna vizeSakI prApti hotI hai| kamaDI bhAsameM likhA hai, joki madya-mAMsa-madhuke vyavahAra dUsare, yadi yaha mAna bhI liyA jAya ki maMgarAjake se varjita hai aura jisameM aneka sthAnopara gaya-paca-rUpase sAkSAt guru dUsare pUjyapAda the aura unhoMne vaivakakA saMskRta vAkya bhI uddhRta kiye gaye haiN| yaha anya pAyakoI graMtha bhI banAyA hai, to bhI usase yaha lAz2imI pAda munike 'kalyANakArakabAhaDasiddhAntaka' nAmaka natIjA nahIM nikAlA jA sakatA ki unhIMke usa granthake aAdhArapara racA gayA hai| jaisAki usake "pajya. vaidyakagranthake bhramameM par3akara loga 'jainendra' ke kartA pajya- pAdamunigalaM pelda kalyANakArakayADasiddhAMtakadiSTa" pAdako vaidyakazAstrakA kartA kahane lage haiN| kyoMki aimI vizeSaNa se prakaTa hai| isase pUjyapAdake eka dUsare hAlatameM vaha bhrama maMgarAjake uttaravartI lekhakoMmeM hI honA vaidyaka-granthakA nAma upalabdha hotA hai| mAlUma nahIM sambhava thA-parvavartI meM nahIM / parantu pUrvavartI lekhakoMne bhI citrakavi soma kaba hue haiN| unakA yaha grantha prArAke pUjyapAdake vaidyakagranthakA ullekha tathA saMketa kiyA hai jainasiddhAta-bhavanameM maujUda hai| saMketake liye to zubhacandrAcAryakA upayukta zloka hI isake sivAya, zivamoggA jilAtargata 'nagara' paryApta hai, jisake viSaya meM premI jIne bhI apane ukta tAllukake 46 ve zilAlekha meM, jo ki padmAvatI-maMdirake lekhameM yaha svIkAra kiyA hai ki "zlokake 'kAya' zabda- eka pattharapara khudA huA hai, pUjyapAda-viSayaka jo se bhI yaha bAta dhvanita hotI hai ki pUjyapAda svAmIkA hakIkata dI hai vaha kucha kama mahatvakI nahIM aura koI cikitsAgraMtha hai|" vaha cikitmAgraMtha maMgarAjake isaliye use bhI yahAM para uddhRta kara denA ucita jAna sAkSAt gurukI kRti nahIM ho sakatA; kyoMki usake par3atA hai| usameM jainendra-kartA pUjyapAda-dvArA vaidyakazAstra' saMketa-kartA zubhacaMdrAcArya maMgarAjake guru se kaI zatAbdI ke race jAnekA bahuta hI spaSTa ullekha milatA hai |ythaaHphle hue haiN| rahI pUrvavartI ullekhakI bAta, usake 'nyAsaM jaineMdrasamasakalabudhanutaM pANinIyasya bhUgoliye ugrAditya zrAcArya ke 'kalyANakAraka' vaidyakagraMthakA nyAsaM zabdAvatAraM manujatatihitaM vaidyazAstraM ca kRtvAudAharaNa paryApta hai, jisameM pUjyapAdake vaidyakayakA yastatvArthasya TIko vyaracayadiha to mAtyasau pajyapAda 'pUjyapAdena bhASitaH' jaise zabdoMke dvArA yahuta kucha svAmI bhupAlavaMdyaH svaparahitavacaH pUrNadragboSakRtaH // .. ullekha kiyA gayA hai aura eka sthAnapara to apane zabdAvatAra bhaura sarvArthasidi . graMthAdhArako vyakta karate hue 'zAlAkyaM pUjyapAdaprakaTi- 'nagara tAllukake ukta zilAvAsyameM pUjyapAdake ghara tamadhikaM' isa vAyake dvArA pUjyapAdake eka cikitsA- pranthoMkA kramanirdezapUrvaka ullekha kiyA gayA hai, jinmeNse|
Page #448
--------------------------------------------------------------------------
________________ Yax anekAnta [vaizAkha, vIra-nirvANa saM0 2465. pahalA graMtha hai 'jainendra' nAmaka nyAsa (vyAkaraNa), jise bharakSaNArtha viracisi jasameM tAlidadaM vizvavidyAbharaNaM / saMpUrNa dudhajanoMse stuta likhA hai| dUsarA pANinIya vyAka- bhavyAliyArAdhitapadakamalaM pUjyapAdaM vratIndram / ' raNake Upara likhA huA 'zabdAvatAra' nAmakA nyAsa . pANinIyakI kAzikA battipara 'jinendrabuddhi'kA eka hai tIsarA mAnava-samAjake liye hitarUpa 'vaidyazAstra' nyAsa hai| paM0 nAtharAmajI premIne apane ukta lekhameM aura cauthA hai tattyArthasUtrakI TIkA 'srvaarthsiddhi'| prakaTa kiyA hai ki 'isa nyAsakAra jinendrabuddhi' ke yaha TIkA pahale tIna granthoMke nirmANake bAda likhI gaI nAmake sAtha 'bodhisatvadezIyAcArya' nAmakI bauddha padavI hai, aisI spaSTa sUcanA bhI isa zilAlekhameM kI gaI hai| lagI huI hai, isase yaha graMtha bauddha bhikSukA banAyA huA sAtha hI, pUjyapAda svAmIke viSayameM likhA hai ki ve hai| Azcarya nahIM jo vRtta-vilAsa kaviko pUjyapAdake rAjAse x vaMdanIya the, svaparahitakArI vacanoM (graMthoM) 'jinendrabuddhi' isa nAma sAmyake kAraNa bhrama huaA ho ke praNetA the aura darzana-zAna-cAritrase paripUrNa the| aura isIse usane use pUjyapAdakA samajhakara ullekha kara isa avataraNase pUjyapAdake 'zabdAvatAra' nAmaka diyA ho|' parantu Uparake zilAlekhameM nyAsakA spaSTa eka aura anupalabdha graMthakA patA calatA hai, jo pANi- nAma zabdAvatAra diyA hai aura use kAzikAvRttikA nahIM nIya vyAkaraNakA nyAsa hai aura 'jainendra' vyAkaraNake balki pANinIyakA nyAsa batalAyA hai, aisI hAlatameM bAda likhA gayA hai| vikramakI 12 vIM zatAbdIke jaba taka yaha siddha na ho ki kAzikApara likhe hue. vidvAna kavi vRttavilAsane bhI apane 'dharmaparI' nAmaka nyAsakA nAma 'zabdAvatAra' hai aura usake karttAke nAmakannaDI granthameM, jo ki amitagatikI 'dharmaparIkSA'ko ke sAtha yadi ukta bauddha vizeSaNa lagA huA hai to vaha lekara likhA gayA hai, pANinIya aura vyAkaraNa para kisIkI bAdakI kRti nahIM hai / taba taka dharma-parIkSAke pampapAdake eka TIkAgranthakA ullekha kiyA hai jo ukta kartA vRttavilAsako bhramakA honA nahIM kahA jA sakatA; 'zabdAvatAra' nAmaka nyAsa hI jAna par3atA hai| sAtha hI kyoMki pUjyapAdasvAmI gaMgarAjA durvinItake zikSAguru pajyapAdake dvArA bharakSaNArtha (lokopakArake liye) yaMtra- ( Precoptor ) the, jisakA rAjyakAla I0 san maMtrAdi-viSayaka zAstroMke race jAneko bhI sUcita kiyA 482 se 522 taka pAyA jAtA hai aura unheM hebbura hai-jisake 'zrAdi' zabdase vaidyazAstrakA bhI sahaja hI meM Adike aneka zilAlekhoM ( tAmrapatrAdikoM) meM grahaNa hosakatA hai-aura pUjyapAdako 'vizvavidyAbharaNa' 'zabdAvatAra'ke kartArUpase durvinIta rAjAkA guru ullejaise mahatvapUrNa vizeSaNoMke sAtha smaraNa kiyA hai| dehalIke naye mandira meM 'kAzikA-nyAsa'kI jo yathAH hastalikhita prati hai usameM usake kartA 'jainendrabuddhi' 'bharadi jainendraM bhAsuraM enala bhoredaM pANigIyake TIkuMba ke nAmake sAtha 'bodhisatvadezIyAcArya' nAmakI koI redaM tatvArthamaM TippaNAdim bhArapidaM yaMtramaMtrAdizAstrokta upAdhi lagI huI nahIM hai-granthakI saMdhiyoMmeM "ityAkaramaM / cArya sthavirajinendrabuddhaya paracitAyAM nyAsa- (tathA x yaha gaMgarAjA 'dUrvinIta' jAna par3atA hai| 'kAzikAvivaraNanyAsa' ) paMcikAryA" ityAdi rUpase jisake pUjyapAda zikSAguru the| ullekha pAyA jAtA hai|
Page #449
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa bhIpUjyapAda aura unakI racanAe~ mesmA khita kiyA siddhisopAna' meM yaha apane vikAsa ke sAtha prakAzita iTopadeza mAdi dUsare anya huA hai| ina saba graMthoMke atirikta pUjyapAdane aura kitane hA~, lutaprAya anyoM meM baMda aura kAmyayAva-viSayaka vathA kina kina graMthoMkI racanA kii| isakA anumAna prApake do graMthoMkA patA aura bhI avaNavelgAlazilAlagAnA kaThina hai-iTopadeza' aura 'siddhabhaki' / jaise lekhana. 4. ke nimna vAsyase calatA hai:prakaraNa graMtha to zilAlekhoM AdimeM sthAna pAye binA hI "jainendra nijarAbdabhAgamatulaM sarvArthasidiH parA. apane astitva evaM mahatvako svataH khyApita kara rahe haiN| siddhAnte nipugatvamuddhakavitA jainAbhiSeka skaa| 'popadeza' 51 padyoMkA eka choTAsA yathA nAma tathA chandaH sUkSmaSiyaM samAdhizataka svAsvaM yadI vidAgugNase yukta suMdara mAdhyAtmika graMtha hai aura vaha paM0 mAkhyAtIha sapajyapAdamunipaH pUjyo munInA gA " prAzAvarajIkI saMskavaTIkA sahita mANikacaMdra graMthamAlA- isa vAsyame, uce darjakI kuba racanAmokA ukha meM prakAzita bhI ho cukA hai| sidibhakti' padyoMkA karate hue, bar3e hI acche deMgase yaha pratipAdita kiyA haiki 'jinakA "jainendra" zabda zAstra meM apane atulita eka bar3A hI mahatvapUrNa 'gambhIrArthaka' prakaraNa hai| isameM sUtrarUpase siddhikA, siddhike mArgakA siddhiko prApta bhAgako, 'sarvArthasiddhi' (tasvAryaTIkA) siddhAMtameM parama hone vAle prAtmAkA AtmaviSayaka jaina siddhAMtakA, hama nipuNatAko, 'jainAbhiSeka' U~ce darjekI kavitAko, siddhi ke kamakA, siddhiko prApta hue siddhiyoMkA aura 'chandaHzAstra' buddhikI sUkSmatA (racanAcAturya) ko aura siddhiyoMke sukhAdikA acchA svarUpa batalAyA gayA hai| 'samAdhizataka' jinakI svAsmasthiti (sthitaprAtA) ko saMsArameM vidvAnoM para pragaTa karatA hai ye 'pUjyapAda munIndra dekho 'kurgainskipazansa' bhU0 3, 'maisUra aiera muniyoM ke gaNoMse pUjanIya hai / kurga' jilda 1, pR0373, 'karNATakabhASAbhUSaNam' 0 'ekAnsakhaNDana'prathameM lakSmIdharane, pUjyapAda svAmI pR0 12, 'hisTarI Apha kanaDoja liTarecara' pR0 25 kA paDdarzanarahasya-saMvedana-sampAdita-nissImapApiratyaaura 'krnnaattkkviprite'| maNDitAH' vizeSaNake sAtha smaraNa karate hue, unake siddhabhaktike sAtha zrutabhakti, caritramati, viSayameM eka khAsa prasiddhikA ullekha kiyA hai-arthAt bogabhakti, prAcAryabhakti, nirvANamaki, tathA nandI- yaha prakaTa kiyA hai ki unhoMne nisyAdi sarvathA ekAnta zvarabhakti, nAmake saMskRta prakaraNa bhI pUjyapAdake pakSakI siddhineM prayukta hue sAdhanoMko dUSita karaneke liye prasiddha hai / kriyAkalApake TIkAkAra prabhAcandrane una 'vikra' hetvAbhAsa batalAyA hai| jaba ki siddhasenAapanI siddhabhakti TIkAmeM "saMskRtAH sarva bhaktayaH cAryane prasiddha' hetvAbhAsa pratipAdana karanemeM hI saMtoSa pUjyapAdasvAmihataH prAntAstu kuMdakuMdAcAryakatA" dhAraNa kiyA hai aura svAmI samantamahane 'asikha-vimba' isa vAkyake dvArA unheM pUjyapAdakata batalAyA hai| prastAvanA-lekhaka-dArA likhIIyA ye saba bhakti pATha derAmaki bhAdimeM mudrita hokara pRSThakI sidisopAna' pustaka pIrasevAmandira,sarasAvAprakAzita ho cuke haiN| se binA mUlya milatI hai|
Page #450
--------------------------------------------------------------------------
________________ . anekAnta [vaizAstra, vIra-nirvANa saM0246 donoM hI rUpase unai dUSita kiyA hai| sAtha hI, isakI zAstrakA vizada vivecana ho aura usake dvArA nityAdipuSTimeM nimna vAkya 'taduktaM' rUpase diyA hai:- ekAntabAdiyoMko dUSita ThaharAyA gayA ho / nayake prasiddha siddhasenasya viruvaM devnndinH| lakSaNako liye hue vaha ullekha isa prakAra hai:iyaM samantabhadrasya sarvakAntasAdhanamiti // "tathA sArasaMgrahe'pyuktaM pUjyapAdairanantaparyAtmakasya ekAMta sAdhanAko dUSita karanemeM tIna vidvAnoMkI vastuno'nyatamaparyAyAdhigame kartavye jAtyahetvapekSo pramiTikA yaha loka siddhivinizcaya TIkA aura nyAya- nirarvadyaprayogonaya iti / vinizzya-vivaraNameM nimna prakArase pAyA jAtA hai: -'vedanA' khaNDa 4 , asiddhaH sidmasenasya viruddho devnndinH| Uparake saba avataraNoM evaM upalabdha graMthoMparase / pA samaMtabhadrasya heturekAMtasAdhane // pUjyapAdasvAmIkI caturmukhI pratibhAkA spaSTa patA calatA nyAyavinizcaya-vivaraNameM vAdirAjane ise 'taduktaM' hai aura isa viSayama koI saMdeha nahIM rahatA ki Apane padake sAtha diyA hai aura siddhivinizcaya-TIkAmeM ananta- usa samayake prAyaH sabhI mahatvake viSayoMmeM pranyoMkI vIrya prAcAryane isa lokako ekabAra pA~caveM prastAvameM racanA kI hai| Apa asAdhAraNa vidvattAke dhanI the, ,"yavAyatyasiddhaH siddhasenasya" ityAdi rUpase uddhRta sevA-parAyaNoM meM agragaNya the, mahAna dArzanika the, advikiyA hai, phira chaThe prastAvameM ise punaH parA diyA hai tIya vaiyAkaraNa the, apUrva vaidya the, dhuraMdhara kavi the, bahuta aura yahA~ para isake padoMkI vyAkhyA bhI kI hai| isase bar3e tapasvI the, sAtizaya yogI the aura pajya mahAtmA the| yaharaloka kalaMkadebake siddhivinizcaya graMthake lakSa- imIse karNATakake prAyaH sabhI prAcIna kaviyoMne-sA yasiddhi' nAmaka baThe prastAvakA hai| jaba akalakadeva kI8vIM, havI, 10vIM zatAbdiyoMke vidvAnoMne-apane jaise prAcIna-vikramakI sAtavIM zatAbdIke-mahAn graMthoMmeM bar3I zraddhA bhaktike sAtha prApakA smaraNa kiyA hai prAcAryoM vakane pUjyapAdakI aisI prasiddhikA ullekha aura ApakI muktakaMThase khUba prazaMsA kI hai| kiyA hai vaba yaha bilkula spa hai ki pUjyapAda eka jiivn-ghttnaaeN| bahuta bar3e tArkika vidvAn se nahIM the balki unhoMne Apake jIvanakI aneka ghaTanAe~ haiM-jaise, 1 videsvataMtrarUpase kisI nyAyazAsakI racanA bhI kI hai, jisameM hagamana,2pora tapAdike kAraNa A~khokI jyotikA naSTa nityAdi-ekAntavAdoMko dUSita ThaharAyA gayA hai aura ho jAnA tathA 'zAntyaSTaka' ke ekaniSThA evaM ekAgratAjo isa samaya anupasandha hai athavA jise hama apane pUrvakasAThase usakI punaH sammApti,3 devatAoMse caraNoMkA pramAda evaM anokhI zrutabhaktike yaza kho cuke haiM! yaha zAntyaSTaka 'na snehAccharaNaM pravAnti sArasaMgraha bhagavan' ityAdi padyase prArambha hotA hai aura 'darAzrIvalasiddhAntake eka ukhase yaha bhI patA bhakti' bhAdike sAtha prakAzita bhI ho cukA hai| calatA hai ki pUmpapAdane 'sArasaMgraha' nAmakA bhI koI isake antima cAra padhameM 'mama makkiAsyavino! presa racAIjo naya-pramANa-jaise kAnoko bhI liye pariprasadhAkura esAipaka pAya mI pAyA jAtA hai, hue hai| prAcarya nahIM jo unake isI aMdhameM, nyAya- jo dRSTi prasapatAkI prArthanAko liyA hai|
Page #451
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa .] bhIpajyapAda aura unakI racanAe~ 407 pUjA jAnA, 4 aauSadhi RtikI upalabdhi, 5 aura thI, jisakA umeta devasenake darzanasAra' prathameM pAdaspaSTa jalake prabhAvase boDekA sababaI meM pariNatase yA prakAzamApa karNATaka rerA nivAsI the| jAnA (athavA usa lohese paTa vizeSa lAbha prAsa ra bhASAme hue 'pUjyapAdacarite' tathA 'raajaabhonaa)| inapara vizeSa vicAra karane tathA aitihAsika. lIka nAmaka graMthoM meM Apake pitAkA nAma 'mAdhavamaha' prakAza DAlanekA isa samaya avasara nahIM hai| ye saba tathA mAtAkA zrIdevI diyA hai aura Apako bAmaNAvizeSa uhApohake liye yaha samaya aura sAmagrIko kuloca likhA hai| isake sivAya, prasiddha mbAkaraNAapekSA rakhatI haiM / parantu inameM asaMbhavatA kucha bhI nahIM kAra pANini' RSiko cApakA mAtula (mAmA) mI batahai-mahAyogiyoMke liye ye saba kuDazasya hai| jabataka lAyA hai, jo samayAdikakI rahise vizvAsa kiye jAnekoI spaSTa bAdhaka pramANa upasthita na ho taba taka 'sarvatra ke yogya nahIM hai| bAdhakAmAvAdastuvyavasthitiH' kI nItike anusAra ineM .. mAnA jAsakatA hai| x jaisA ki darzanasArakI nimna do mAvalI pitRDala aura gulAla prakaTa hai:| pitRkula aura gurukulake vicArako bhI isa samaya siripujapAdasIso dAvisaMghassa kArago duho| chor3A jAtA hai| hA~, itanA z2arUra kaha denA hogA ki |Apa mUlasaMghAntargata nandisaMghake pradhAna prAcArya the, - rAmeNa majaNaMdI pAhuupedI mahAsatto // 24 // svAmI samantabhadrake bAda hue haiM-pravaNabelgolake paMcasae chavvIse vikamarAyassa mrnnpttss| zilAlekhoM (naM0 40, 108) meM samantabhadrake ullekhA- dakkhiNa mahurAjAdo dAviDasaMgho mahAmoho // 2 // nantara 'tataH' pada dekara ApakA ullekha kiyA gayA hai yaha lekha pIrasevAmandiramanyamAlAmeM aura svayaM pajyapAdane bhI apane 'jainendra' meM 'catuSTayaM saMskRta-hindI-TIkAmoMke sAtha mudrita aura zIghra samantabhadrasya' isa sUtra (5-4-168) ke dvArA samantabhadrake matakA ullekha kiyA hai| isase aApakA samanta prakAzita honevAle 'samAdhitantra' anyakI 'prastAvamA' bhadrake bAda honA sunizcita hai| Apake eka ziSya vana- kA prathama aMza hai| dvitIya aMza agalI phiraNameM nandIne vikrama sa0 526 meM drAvisaMghakI sthApanA kI prakaTa kiyA baaygaa| [-bhagavata bhAga sukhake gIta gA lo prema kI dIpAvalI meM, mugdha hokara jagamagAto !! bhAva sulake gIta gA lo !! sura-dhanuSakI ramyatA yahaeka sabameM jAyegI Dhaha / phira nisAkI svAma-mAmA. bAga jAvegI bhavAvaha // gA uTheMge pAsa nata ho prabhAkara ! jyoti DAlo / bhASa sukhake gIta gA lo !! sapala saudAmini-sahita pana--1 jo rahA hai vizva para tana ! ekapalameM magna hokara jAyegA balada vaha bana / karuNA svarameM taba kahegAhe avani ! mujhako dipAlo ! bhASa sukhake gIta gA lo||
Page #452
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAgya aura puruSArtha mi [ taqadIra aura tadavIra ] [ lekhaka zrI0 bAbU sUrajabhAnu vakIla ] ( kramAgata ) nimitta mitta kAraNa kamako kaisA nAca nacAtA hai aura kyA se kyA kara DAlatA hai, yaha bAta akAla mRtyuke kathanase bahuta acchI taraha samajhameM zrAsakatI hai| kuMdakuMda svAmIne bhAva pAhuDakI gAthA naM0 25, 26 meM akAlamRtyukA kathana isa prakAra kiyA hai-- he jIva ! manuSya aura tiryeca paryAyameM tUne aneka bAra akAla mRtyuke dvArA mahAdukha uThAyA hai, viSake khAnese vA viSaile jAnavaroMke kATe jAnese, kisI asahya dukhake Apar3anese, adhika khUna nikala jAnese, kisI bhArI bhayase, hathiyAra ke ghAtase, mahA saMklezarUpa pariNAmoMke honese- zrarthAt adhika zoka mAnanese vA adhika krodha karanese AhAra na milanese, sAMsa ke rukanese, barafa meM galajAnese, AgameM jalajAnese, pAnImeM DabajAnese, parvata, vRkSa vA anya kisI U~ce sthAnase girapar3anese, zarIra meM coTa laganese, anya bhI aneka kAraNoMse zrakAla mRtyu hotI rahI hai| isIprakAra gomaTTasAra karmakAMDakI nimna gAthA 57 meM bhI viSa, rakta-kSaya, bhaya, zastraghAta, mahAvedanA, sAMsarukanA, AhAra na milanA Adi kAraNoMse ba~dhI AyukA DIjanA arthAt samayase pahale hI maraNa hojAnA likhA hai| visaveyaNara takkhayaccayasatthaggahaNa saMkilesehi / ussAsAhArANaM girohado chinjade bhAU ||57| tattvArtha sUtra dhyAya 2 sUtra 53 kA bhASya karate hue zrI akalaMkasvAmIne rAjavArtika meM aura zrIvidyAnandasvAmIne zlokavArtika meM maraNakAlase pahale mRtyukA ho jAnA siddha kiyA hai aura likhA hai ki akAlamRtyuke rokane ke vAste zrAyurvedameM rasAyana zrAdika vartanA likhA hai jisase bhI akAla mRtyu siddha hai| isa hI prakAra anya zArIrika rogoMke dUra karaneke vAste bhI zrauSadhi zrAdika vAhya nimitta kAraNoMkA juTAnA jarUrI batAyA hai| bhagavatI zrArAdhanAsAra gAthA 823 kA artha karate hue paMDita sadAsukhajIne akAla mRtyukA varNana isa prakAra kiyA hai " kitaneka loga aise kahe haiM, AyukA sthiti-baMdha kiyA so nahIM chide hai, tinakaM uttara kahe haiM- jo zrAyu nahIM hI chidatA to viSa bhakSaNa taiM kauna parAGamukha hotA zrara ukhAla ( karAnA) viSa para kisa vAste dete, ara zastrakA ghAtataiM bhaya kauna vAste karate zrara sarpa, hastI, siMha, duSTa manuSyAdikanako dUrahIteM kaise parihAra karate; zrara nadI samudra kRpa vApikA tathA zramikI jvAlAmeM patana teM kauna bhayabhIta hotA / ' jo Ayu pUrNa huA binA maraNa hI nahIM to rogAdikakA ilAja kAkUM karate, tAtai yaha nizcaya jAnahU~- jo AyukA ghAtakA vAhya nimitta mila jAya to tatkAla zrAyukA ghAta
Page #453
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa.2, kiraNa..] mAmya aura puruSArtha 406 homa hI jAya, ImeM saMzaya nahIM hai, bahura bAyukarmakI paramAgamate nibhaya karanA, jo vAyu karmakA paramANu to nAI pratyakarma bhI jo vAnimitta paripUrNa mila sATha varSa paryaMta samaya samaya pAvAjogya niSekanimeM jAya to udaya ho hI jAya, nIma-bhakSaNa karegA tAke bAMTAne prApta bhayA hoya para bIcameM bIsa barasakI avasthA tatkAla asotA vedanIya udaya bhAve hai, mibhI ityAdika hI meM jo viSa zastrAdikakA nimitta mila jAya to e vastu-bhakSaNa kare tAke sAtAvedanIya udaya bhAve hI cAlIsa barasa paryaMta jo karmakA niSeka samaya samaya hai tathA vastrAdika Ar3e AjAya cakSudvAre matizAna nirjaratA so antarmahUrtameM udIrNA nai mAsa hoya kA ruka gAya, karNa meM DATA deveM to karNa dvAre matizana ruka nAza prApta hoya, so akAla maraNa hai|" jAya, aise hI anya indriyanake dvAre zAna ruke ho hainathA bhAvArtha isa kathanakA yaha hai ki jisa prakAra kisI zrAdika dravyate zrutazAna ruka jAya hai, bhaisakI dahI aMgIThImeM jalate hue koyale bhara diye jAve to sAdhAraNa lassana Adika dravyake bhakSaNa te nidrAkI tIvratA hoya hI rItise manda-manda taura para jalate hue ve koyale eka hai, kudeva, kudharma, kuzAstrakI upAsanA se mithyAtvakarmakA ghaMTe taka jalate raheMge, koyaloMke thoDe thoDe kaNa haradama udaya zrAve hI hai, kaSAyaNa ke kAraNa mile kaSAyaNakI jala jala kara rAkha hote raheMge aura eka ghaMTe meM saba hI udIrNA hove hI hai, puruSakA zarIraka tathA strIkA zarIra jalakara khatama ho jAyeMge, parantu agara teja havA calane kaM sparzanAdika kara vedakI udIrNata kAmakI vedanA lage yA koI jora jorase paMkhA jhalane lage, paMka mArane prajvalita hoya hI hai, parati karmakaM iSTaviyoga, zokakarma- lage yA una koyalopara miTTIkA tela gala de to ve kaM suputrAdikakA maraNa, ityAdika karmakI udaya udI- koyale ekadama bhar3aka uTheMge aura dasa pAMca minaTameM hI dika kare hI hai / tAteM aisA tAtparya jAnanA, jalakara rAkha ho jAyeMge / usahI prakAra hara eka karmakA isa jIvake anAdikA karma-saMtAna calA Ave hai, bhI baMdhA huA samaya hotA hai, usa ba~dhe hue samaya zrara samaya samaya navIna navIna bandha hoya hai, taka vaha karma sAdhAraNa rItise manda manda gatise apanA samaya samaya purAtana karma rasa deya deya nijare haiM, so asara dikhAtA hubhA haradama kaNa kaNa nAtha hotA jaisA vAhya dravya, kSetra, kAla, bhAva, mila jAya taisA rahatA hai| samaya pUrA hone taka vaha saba khatama ho jAtA udayameM bhAjAya, tathA udIrNA hoya utkaTarasa deve / para hai, isa hI ko karmoMkA udaya honA, marajAnA yA nirjarA jo koU yA ko, karma karegA sau seyagA, to karma to hote rahanA kahate haiM, parantu agara kisI joradAra nimitta yA jIvake sarva hI pApa puNya sattAmeM maujUda virSe, kAraNase karmakA vaha hissA bhI jo derameM udaya hotA jaisA jaisA vAma nimitta prabala milegA, taisA taisA jaldI udayameM pAjAya to use udIrNA kahate hai| udaya AvegA, aura jo bAma nimitta karmake udayako dRSTAMta rUpase kisIkI Ayu sATha barasakI hai lekina kAraNa nAhI, to dIvA lenA, zikSA denA tapazcaraNa karanA bIsa barasakI hI avasthAmeM usako sApane kATa khAvA satsaMgati karanA, vANijya myavahAra karanA, rAjasevAdi yA kisIne talabArase sira kATa diyA, jisase vaha mara karanA, khetI karanA, auSadhi sevana karanA, ityAdika gayA vo yaha samajhanA cAhiye ki usakI bAkI bacI sarva vyavahArakA jora ho jAya, tAte aisI bhAvanAI huI cAlIsa barasakI bhAyukI udIrNa ho gaI, aise hI
Page #454
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta [vaizAkha, vIra nirvANa saM02465 anya mI kA~kI udIrNA nimitta kAraNoM ke milanese eka har3apa karanA cAha rahA hai| isIse apane apane hotI rahatI hai| koMke marose na raha kara saba koI pUrI pUrI sAvadhAnIke akAlamRtyuke isa kathanase yaha to jAhira hI hai sAtha apane apane jAna mAlakI rakSAkA prabandha karatA ki jisa jIvakI Ayu 60 varSa kI thI, usako hai, caukI-paharA lagAtA hai, aDosI par3ausI aura nagarausake Ayukarmane hI 20 varSakI umarameM nahIM mAra DAlA nivAsiyoMkA guTTa milAkara hara koI eka dUsarekI rakSA hai; arthAt usake zrAyukarmane hI aisA kAraNa nahIM karaneke liye taiyyAra rahatA hai, rakSAke vAste hI rAjyakA milAyA hai, jisase vaha 20 varSakI hI zrAyumeM mara jaay| prabandha kiyA jAtA hai, aura bar3A bhArI kara rAjyako diyA AyukarmakA jora calatA to vaha to usako 60 varSa taka jAtA hai| jindA rakhatA; parantu nimitta kAraNake mukAbile meM pAya- Uparake zAstrIya kathanase yaha bAta bhI spaSTa ho jAtI karmakI kucha na cala sakI, taba hI to 40 varSa pahale hI hai ki bure vA bhale kisI bhI prakArake nimitta milAnekA usakI mRtyu ho gaI / jaba prAyu jaise mahA-prabala karmakA dukha vA sukhakI sAmagrI juTAnekA kAma karmokA nahIM yaha hAla hai taba anya karmokI to majAla hI kyA hai,jo hai; taba hI to pratyeka manuSya karmoke bharose na baiThakara nimitta kAraNoMkA mukAbilA kara sakeM-unako apanA apane sukhakI sAmagrI juTAne ke vAste rAtridina, puruSArtha kAryakaranese roka sakeM taba hI to koI jabaradasta prAdamI karatA hai, khetI, sipAhIgIrI, kArIgarI, dastakArI, kisIko jAnase mAra sakatA hai, lAThI jUte thappar3ase bhI dukAnadArI, mihanata-majadUrI, naukarI-cAkarI Adi saba pITa sakatA hai, usakA rahanekA makAna bhI chIna sakatA hI prakArake dhaMdhoMmeM lagA raha kara khUna pasInA eka karatA hai, dhana sampatti bhI lUTa sakatA hai, usakI strI-putrako rahatA hai, yahA~ taka ki apane ArAmako bhI bhulA denA bhI uThAkara le jA sakatA hai, corI bhI kara sakatA hai, par3atA hai aura taba hI jyoM tyoM karake apanI jIvana-yAtrA anya bhI aneka prakArake upadrava macA sakatA hai, karmoM meM pUrI karaneke yogya hotA hai / jo manuSya puruSArtha nahIM yaha zakti nahIM hai ki ina upadravoMko roka deM / koMmeM karatA hai, karmoMke hI bharose par3A rahatA hai vaha nAlAyaka yaha zakti hotI to saMsArameM aise upadrava hI kyoM hone samajhA jAtA hai aura tiraskArakI dRSTi se dekhA jaataahai| pAte ? parantu saMsArameM to bar3A hAhAkAra macA huA hai, Uparake zAstrIya kathanameM sApha likhA hai ki kisIjIva jIvako khArahA hai, saba hI jIva eka dUsarese bhaya ne nImake kar3ave patte cabAye, jisase usakA mu~ha kar3avA bhIta hokara apanI jAna bacAte phira rahe haiM, cUhe billI- hogayA to usake asAtAvedanIya karmane udaya ho kara se Darakara idhara-udhara chipate phirate haiM, billI kuttese usakA jI burA kara diyA arthAt usako dukhakA anuhara kara dubakatI phiratI hai, makkhiyoko phaMsAneke liye mava karAdiyA aura jaba usane miThAI khAI, jisase makar3Ine alaga jAla phailA rakkhA hai, cora-DAkU alaga usakA mu~ha miThA ho gayA, to sAtAvedanIya karmane udaya tAka lagA rahe haiM, dukAnadAra grAhakako lUTaneko dhunameM hai hokara usakA jI khuza kara diyA, usako sukhakA anu aura grAhaka dUkAnadArako ho uganekI fikarameM hai, dhokA mava karA diyA / mAvArya-kar3avI-mIThI vastukA buTAmA pharava jAlasAjIkA bAjAra garama ho rahA hai, ekako kA~kA kAma nahIM hai, yaha kAma to manuSya ke svayaM puru
Page #455
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2, kissA .. mAnora puruSArtha pAryake dvArA yA dUsaroM ke dvArA milAye hue nimitakAhI miThAI. yA khaTAI khAkara use, lilaade| isI prakAra hai| karmakA kAma to ekamAtra itanA hI hai ki jaitA. karma bhI jIvoMmeM taraha tarAkI viSaya aura kaSAya paidA nimitta mile usake anusAra jIvako sukhI vA dusI karate yate hai parantu unakA yaha kAma nahIM ki jiivkrke| ... . meM presI viSaya yA kaSAya paidA kI usake anurUla yA - isa eka hI sasArameM anante jIvoM aura anante pratikUla vastueM bhI idhara uparase khIcakara usako khaad| pudgala padArthoMkA nivAsa hai aura ve saba apanA apanA : kyA billIko bhUkha lagane para usake hI zubha karma kAma karate rahate haiM, jisase aApasameM unakI muThabher3a hotI cUhoMko bilameMse bAhara nikAla kara phirAne lagate hai, rahatI hai-rela va sarAyake musAphiroMkI taraha saMyoga-viyoga jisase billI prAsAnIse pakA kara khAle mA dhoke hotA hI rahatA hai| ekakA karma kisI dUsareko khIMca nahIM khoTe karma hI billIko pakAkara khAte haiM, jisase vaha lAtA aura na khIMca kara lA hI sakatA hai| cahoMko mAra DAle ? yadi pichalI bAta ThIka hai to jaba ___ kokA kAma to jIvameM eka prakArakA bigAra vA koI manuSya kisI dUsare manuSyako mAra galatA hai to roga paidA karate rahanA hI hai / rogIko jaba rogake kAraNa mAranevAlA kyoM pakar3A jAtA hai aura kyoM aparAdhI jAr3A lagatA hai to ThaMDI havA burI lagatI hai, parantu usa- ThaharAyA jAtA hai usako to maranevAleke khoTe koMkA roga usako duskha deneke vAste ThaMDI havA nahIM calAtA ne hI maraneke vAste majabUra kiyA thA, taba usa becArakA na ThaMDIhavA calAnekI rogameM sAmarthya hI hotI hai, rogakA kyA kusUra ? parantu aisA mAnanese to saMsArakA sabahI to sirpha itanA hI kAma hai ki ThaMDI havA lage to gegI vyavahAra gar3abar3oM para jAtA hai aura rAjyakA bhI koI ko dukha ho, phira jaba rogIko tez2a bukhAra car3ha jAtA prabandha nahIM rahatA hai / aisI hAlatameM hiMsaka, zikArI, hai to ThaMDI havA acchI aura garma havA burI lagane lagatI cora, gakU, luTerA, dhokebAja jAlima, jAra, jAlanAka, hai, taba bhI usake rogameM yaha sAmarthya nahIM hotI hai ki badamAza, prAdi koI bhI aparAdhI nahIM maratA hai| ko usako dukha deneke vAste garma havA calAde / isI prakAra julma kisI para huA hai vaha saba jaba usa hI ke kose karma bhI jIvako sukha-dukha pahu~cAneke vAste saMsArake huA-khuda usIke karma cora gava anya kisI jIvoM tathA pudgala padArthoMko khIMcakara usake pAsa nahIM lAlimako julma karaneke vAste khIMcakara lAte haiM, taba lAte hai, unakA to itanA hI kAma hai ki usake andara julma karane vAlekA kyA kusUra 1 vaha kyoM pakar3A jAye aisA bhAva paidA karadeM jisase vaha kisI cIz2ake milanese aura kyoM sajA paaye| . sukha mAnane lage aura kisIse dukha / . isa prakAra yaha bAta kisI taraha bhI nahIM mAnI jA kafake rogIko miThAI khAnekI bahuta hI prabala sakatI hai ki bhalA-burA jo kucha bhI hotA hai yaha saba icchA hotI hai, miThAI khAnemeM sukha mAnatA hai aura apane hI koMse hotA hai, apane karma usake nimittakhaTAIse dukha / pittakA rogI khaTAIse khuza hotA hai kAraNa banate hai athakA nimitta kAraNoMko juyate / / aura miThAIse dukhI / parantu rogIke rogakA yaha kAma karma jaba hamAre hI kiye huve hai taba unakA basa bhI hama nahIM hai ki vaha usako sukhI vA dukhI karaneko kahIMse para hI pakhanA cAhiye, dUsaroM para unakA ba yAna
Page #456
--------------------------------------------------------------------------
________________ 412 [vaizAkha, vIra nirvANa saM02465 sakatA hai| koI paidA hotA hai to apane karmose, maratA apane pAsa taka bhI na Ane denekI aura parI koziyake hai to apane karmose, dUsaroMke zubhakarma na kisIko svIca sAtha uttama uttama nimittoMko milAte rahane kI bahuta hI lAkara usake yahA~ paidA karA sakate haiM aura na dUsaroMke jyAdA jarUrata hai / khoTe nimitta jIvake utane hI vairI azubha karma kisIko mArakara usase viyoga hI karA nahIM jitane ki khoTe karma; balki unase bhI adhika zatru sakate haiN| saMyoga-viyoga to sarAyake musAphiroMke melake haiM kyoMki ye khoTe nimitta hI to sotI. kaSAyoMko jagA samAna eka hI saMsArameM rahane ke kAraNa Apase Apa hI kara jIvase mahA khoTe karma karAte haiM aura usakA satyAhotA rahatA hai aura yaha hI saMyoga viyoga acchA burA nAza kara DAlate haiN| isa hI kAraNa zAstroMmeM mahAmuniyoM nimitta bana jAtA hai / acche acche nimittoMke milanese takako bhI khoTe nimittoMse bacate rahaneko bhArI tAkIda jIvakA uddhAra ho jAtA hai, jaise ki sadguruoMke upa- kI gaI hai, jisake kucha namUne isa prakAra hai:dezase va satzAstroMke par3hanese jIvakA anAdi kAlIna bhagavatI mArAdhanAsArake namUnemithyAtva chUTakara samyak bhadAnakI prApti ho jAtI hai gAthA 1064-ekAntameM mAtA, putrI, vahanako vItarAga bhagavAnkI vItarAga mudrAko dekhakara vItarAga dekhakara bhI kAma bhar3aka uThatA hai / gAthA 1206-jaise bhagavAnke guNoMko yAda karanese, guNagAnarUpa stuti koI samudra meM ghuse aura bhIge nahIM to bar3A Azcarya hai,aise karanese aura vItarAgatAkA upadeza sunanese samyaka- hI yadi koI viSayoMke sthAnameM rahe aura lita na ho to cAritra dhAraNa karanekA utsAha paidA hotA hai, jisase Azcarya hI hai| satpatha para laga kara jIva apanA kalyANa kara letA hai- " gAthA 335--he muni ani samAna aura viSasamAna sadAke liye dukhose chUTa jAtA hai / khoTe nimittoMke jo AryikAoMkA saMga hai usako tyAga / milanese jIva viSaya-kaSAyoMmeM pha~sakara apanA satyAnAza . gAthA 338-yadi apanI buddhi sthira bhI ho,to bhI kara letA hai, karmokI kahI jaMjIroMmeM bandhakara naraka aura AryikAkI saMgatise isaprakAra citta pighala jAtA hai tiryavagatike dukha uThAtA hai| jaise amise ghii| anAdikAlase hI viSaya-kaSAyoMmeM pha~sA humA yaha gAthA 1086-jaise kisIko zarAba pItA dekhakara jIva viSaya-kaSayoMkA abhyAsI ho rahA hai, isa hI kAraNa vA zarAbakI bAteM sunakara zarAbIko zarAba pInekI bhar3aka viSaya-kaSAyoko bhar3akAne pAle nimittokA asara usa utpanna ho jAtI hai, usahI prakAra mohI puruSa viSayoMko para bahuta jalda hotA hai, viSaya-kaSAyakI bAtoMke grahaNa dekhakara vA unakI bAta sunakara viSayoMkI abhilASA karane ke liye vaha hara vakta taiyyAra rahatA hai / isake karane laga jAtA hai| viparIta viSaya-kaSAyoMko rokane, dabAne, kAbameM rakhane mUlAcArake namUne athavA sarvathA chor3a denekI bAta usako bilkula hI gAthA 954-saMgatise hI samyaktva prAdikI zuddhi anolI mAlama hotI aura isIse yaha bahuta hI kaThi- bar3hatI hai aura saMgatise hI naSTa hotI hai, jaise ki kamalamatAke sAtha hRdayameM baiThatI hai| aisI hAlatameM bar3I mArI kI saMgatise pAnI sugaMdhita ho jAtA hai, aura anikI sAvadhAnIke sAtha loTe nimittoMse bacate rAnakI. unako saMgatise garama /
Page #457
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraza] . - bhAmya caura puruSArtha 413 . gAthA 69-kAThakI banI huI khIse bhI DaranA pulamila nahIM jAte sabako bhI. isa denA zurU cAhiye, kyoMki nimitta kAraNa ke milane se citta calAya- nahIM karate hai, dhulane milane meM jo samaya lagatA hai usako mAna hotA hai| bhAkASA kAla kahate haiN| isake bAda meM jisa nimitta kAraNake milanese karma kisa taraha bhar3aka taraha. koyaloMkA kucha bhAga jala-jamAra rAkha hotA uThate haiM isakA ullekha gommaTasArameM saMzAoMke varNanameM rahatA hai usI taraha kokA bhI eka-eka bhAga maya-isa prakAra milatA hai-- kSaNameM jhar3atA rahatA hai, isahI ko kA~kI nirNaya hote gAthA 133--jisake nimittase bhArI duHkha prApta rahanA kahate hai| ho aisI bA~cchAko saMzA kahate haiM / zrAhAra, bhaya, maithuna aGgIThI para koI nIDa pakaneko rakhI ho, to.. bhI aura parigraha yaha cAra saMzAe~ haiN| aGgIThIke koyaloMkA thor3A thor3A hissA jala jalakara gAthA 134-AhArake dekhane vA yAda karanese rAkha jarUra hotA rhegaa| isa hI prakAra koMko bhI peTa bharA huzrA na honepara asAtAvedanI karmakI udaya apanA bhalA burA phala deneke vAste koI nimisi mile udIraNA hokara AhArakI icchA paidA hotI hai| yA na mile to bhI kSaNa kSaNameM unakA eka eka hissA gAthA 135-kisI bhayaMkara padArtha ke dekhane vA z2arUra kar3atA rahegA / phala dene yogya koI nimitta nahIM yAda karanese zaktike kama honepara bhayakarmakI udaya milegA to binA phala diye hI arthAt binA udayameM udIraNA hokara bhaya utpanna hotA hai| prAye hI usa hissekI nirjarA hotI rhegii| jisa karmakI gAthA 236---svAdiSTa, gariSTa, rasayukta bhojana jo sthiti ba~dhI hogI arthAt jitane kAla taka kisI karanese, kuzIla sevana karane vA yAda karanese veda karma-karmake kAyama rahanekI maryAdA hogI utane kAla taka kI udaya udIraNA hokara kAma-bhogakI icchA hotI hai| barAbara usa karmake eka eka hissekI nirjarA vaNavaNa___ gAthA 137-padArthoke dekhane vA yAda karanese meM jarUra hotI rhegii| parantu jisa prakAra majIThImeM lobha karmakI udaya-udIraNA hokara parigrahakI icchA miTTIkA tela par3a jAnese vA teja havAke laganese hotI hai| aGgIThIke koyale ekadama hI bhavaka uThate haiM, jisase gommaTasArake isa kathanakA sAra yahI hai ki koyalokA bahuta-sA hissA ekadama jalakara rAkha ho nimitta kAraNoMke milanese karma udayameM prAjAte hai| jAtA hai usIprakAra kisI bhArI nimitta kAraNake arthAt kaSAya bhar3akAnekA apanA kArya karane laga jAte milane para koMkA bhI bahuta bar3A hissA ekadama bharaka / yaha bAta acchI taraha samajhameM AjAne ke liye uThatA hai, kokA jo hissA bahuta dera meM udayameM prAtA hama phira jalate hue koyaloMse bharI huI aMgIThIkA hai, vaha bhI usI dama udayameM A jAtA hai| isa hI ko dRSTAnta dete haiM / jisa taraha aMgIThImeM mare hue koyale jaba udIraNA kahate hai| taka acchI taraha bhAga nahIM pakar3a lete haiM taba taka vaha kokA koI hissA binA phala diye mI kaise aMgIThI para rakhI huI cIjako pakAnA zurU nahIM karate karatA rahatA hai, isako samajhane ke liye yaha jAnanA haiM, usI taraha navIna karma bhI jabataka purAne koMse cAhiye ki, sAtA aura asAtA arthAt sukha denevAlA
Page #458
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta aura tula dene vAlA ye donoM karma eka sAtha phala nahIM 'de sakate hai| jisa samaya sAtAkA udaya hogA usa samaya sAtA karma bekAra rahegA aura jisa samaya asAtAkA udaya hogA usa samaya sAtA pharma bekAra rahegA / parantu kamakA eka eka hissA to kSaNa kSaNameM jarUra hI kahatA rahatA hai, isa kAraNa sukhakA nimitta milane para jisa samaya sAtA karma phala de rahA hogA usa samaya sAtAkarma binA phala diye hI mar3atA rahegA aura jaba dukhakA nimitta kAraNa milanepara asAtAkarma phala de rahA hogA usa samaya sAtAkarma binA phala diye hI r3atA rhegaa| donoM karma jaba eka sAtha kAma nahIM kara sakate haiM taba eka karmako to z2arUra bekAra raha kara hI jhar3anA par3egA / isahI taraha rati aura arati arthAt pyAra aura tiraskAra hAsya aura zoka arthAt khuzI aura raMja donoM eka sAtha phala nahIM de sakate haiM--eka samaya meM eka hI karma phala degA aura dUsareko binA phala diye hI phar3anA par3egA / nidrA karmako dekhiye kAyadeke "bamUjiba usakA bhI eka eka hissA kSaNa kSaNameM jhar3atA rahatA hai, parantu jaba taka hama sote haiM taba taka to bezaka nindrAkarma apanA phala dekara hI phar3atA hai, lekina jitane samaya taka hama jAgate haiM, utane samaya taka to niMdrA karmako bekAra hI kar3atA rahanA par3atA hai / isahI prakAra anya bhI aneka dRSTAMta diye jA sakate haiM, jinase yaha spaSTa ho jisa samaya karmako apanA phala denekA nimitta milatA hai vaha karma to usa samaya phala dekara ho khiratA hai bAkI jina karmoMko nimitta nahIM milatA hai ve saba binA phala diye hI khirate rahate haiN| bhagavatI ArAdhanAsArakI saMskRta TIkAmeM bhI aparAjitasUrine gAyA 1754ke nIce spaSTa zabdoM meM likhA hai ki 'karma upAdAna haiM jinako apanA phala deneke [ vaizAkha, vIra - nirvANa saM0 2465 vAste dravya kSetra Adi nimitta kAraNoMkI AvazyakatA hotI hai| jisa prakAra nAmakA bIja miTTI pAnI aura havA zrAdikA nimitta pAkara hI vRkSa banatA hai aura phala detA hai, binA nimitta mile hamAre baksameM rakkhA huA vaise hI bodA hokara nikammA ho jAtA hai| isa hI prakAra karma bhI binA nimitta mile kucha bhI phala nahIM de sakate haiM, yUMhI vyartha hI jhar3a jAte haiN| isa hI prakAra gAthA 1726 ke nIce likhA hai ki jaba dravya kSetra, kAla Adi milate haiM taba hI karma apanA phala AtmAko dete haiN|' aisA hI gAthA 1740 ke nIce likhA hai / aisA hI mUlArAdhanA TIkAmeM gAthA 1711 ke nIce likhA hai ki 'dravya' kSetra zrAdike zrAzrayase karmakA yogyakAla meM zrAtmAko phala milanA karmakA udaya honA kahalAtA hai / vAstavameM nimitta kAraNa yahA~ balavAna isIse mahAmuni gRhasthAzramako chor3a zrAbAdIse dUra jaMgalameM cale jAte haiM / gRhasthiyoMkI AbAdI meM strI puruSoMke samUha meM rAga-dveSa aura viSaya kaSAyakA hI bAjAra garama rahatA hai, hara tarafa unhIkA khela dekhanemeM zrAtA hai aura unhIM kI carcA rahatI hai| aise logoMke bIcameM raha kara pariNAmoMkA zuddha rahanA - kiMcita mAtrabhI vicalita na honA - eka prakAra asambhava hI hai, isI kAraNa zrAtmakalyANake icchuka mahAmuni viSaya kaMtrAya utpanna karane vAle nimitta kAraNoMse bacaneke vAste AbAdIse dUra cale jAte haiN| unake cale jAne para AbAdI ujar3a nahIM jAtI, kintu vaisI hI banI rahatI hai jaisI ki pahale thI / isase sAfa siddha hai ki yaha AbAdI unake kamakI banAI huI nahIM thI, kintu unake vAste nimitta kAraNa jarUra thI, taba hI ve usako chor3a ske| unake karmoMkI banAI huI hotI to unake sAtha jAtI; kyoMki jina karmoMne unake vAste AbAdIkA sAmAna banAyA hai, ve karma
Page #459
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa bhApa aura puruSArtha to abhI unake nAza nahIM hue , jyoMke tyo maujUda hai| cale jAte haiM balki muniyoM ke saMvameM gate hai, jahA~ zAna isa hI prakAra bastI chor3akara jisa banameM jAkara ye vairAgyake sivAya anya koI bAta hI nahIM hotI hai| rahate haiM, vahA~ bhI zera, bher3iyA Adika mazu aura DA~sa, prAcArya mahArAja unakI pUrI nigarAnI rakhakara una. macchara Adi kIr3e-makaur3e saba pahalese hI vAsa karate hai vicalita honese bacAte rahate hai| aura inake dUsare banameM cale jAne para bhI usI tarA parantu gRhasthiyoM kA mAmalA bar3A rahA hai, unakA bAsa karate raheMge / banase Aye hue ina muniyoMko pariSaha kAma viSaya-kaSAyoMse ekadama muMha mor3anA nahIM, unako deneke vAste unake karmoMne inako paidA nahIM kara diyA bilakula hI davA denA va borDa baiThanA bhI nahIM, kintu / haiN| hA~ ! muniyoMke yahA~ pAne para unako pariSaha pahu~- unako apane prAdhIna calAnekA hI hotA hai| unakA cAneke nimitta kAraNa ye z2arUra bana gaye haiM / dinako yaha kAma kAle nAga khilAneke samAna hai isIse bahuta kar3I dhUpakA par3anA, rAtako ThaMDI havAkA calanA, bAriza- hI kaThina aura bahuta hI nAjuka hai| munI to viSaka kA yarasanA, baraphakA par3anA Adi bhI jo kucha aba ho kAyoMko jaharIle sA~pa mAnakara unase dUra bhAgate hai, rahA hai vahI ina muniyoMke prAnese pahale bhI hotA thA dUra bhAgakara unako pAsa taka bhI nahIM pAne dete hai, aura jaba ye muni dUsare banako cale jAyeMge taba bhI hotA parantu gRhasthI svayaM viSaya-kaSAyoko pAlate haiM, arthAt rahegA / isase spaSTa siddha hai pariSahakA saba sAmAna bhI viSaya-bhoga bhI karate haiM aura koSa-mAna-mAyA-loma prAdi muniyoMke karmoMne nahIM banAyA hai kintu unake yahA~ Ane sabhI prakArakI kaSAyeM bhI. karate haiN| saca pukhiye to ye para nimitta kAraNa jarUra ho gayA hai / jo sace muni kaSAya hI to gRhasthIke hathiyAra hote hai jinake sahAre mahArAja hote haiM ve ina saba pariSahoMko samabhAvake sAtha apanA gRhastha calAte haiM, apane gRhasthake yogya saba sahana karate haiM kiMcita mAtra bhI dukha apane manameM nahIM prakArakI sAmagrI juTAte haiM aura juTI huI sAmagrIkI lAte hai. na apane dhyAnase hI vicalita hote hai| rakSA karate haiN| parantu ye viSaya-kavAya kAle nAgake yadi pApI manuSya bhI unako dukha dete haiM, apamAna karate samAna atyanta jaharIle aura keharisiMhakI tara mahA hai vA anya prakAra pIr3A pahu~cAte hai to bhI ve kucha bhayAnaka tathA khUnake pyAse hote hai, jinako vayameM khayAla nahIM karate haiM, koSa aura mAna zrAdi karmoMko. rakhanA aura apane anusAra calAnA koI prAsAna bAta kiciMtamAtra bhI ubharane nahIM dete haiM apane mahAna puru- nahIM hai| isake liye bar3I hoziyArI, bar3I mArI himmata pArthase unako dabAye hI rakhate haiM, dabAye hI nahIM, kintu bar3A dilagurdA aura bar3I sAvadhAnIkI z2arUrata hai aura sabhI prakArakI kaSAyoMko, sAre hI rAga-dveSako athavA isa kAraNa ye kAma ve hI kara sakate hai jo mahAn sAhasI sAre hI mohanIya karmako jar3a-mUlase nAza karaneke hI aura pUrNa puraSArthI hote hai / karA cuke aura mAre gaye, yalameM lage rahate haiM / isa hI kAraNa ve dhanya hai aura jarA bhI kisIne asAvapAnI kI aura baharIle sAMpone pajane yogya hai| usako mAM dabocA; phira to viSaya-kaSAyoMkA pahara khoTe nimittoMse bace rahane ke vAste muni viSayaM- bar3hakara vaha aitA behoya vA unmanta hotA ki apane kaSAyoMse bharI huI bastIko chor3akara jaMgala meM hI nahIM bhale burekI kucha bhI suSi nahIM satI, viSaya-kaSAyoMmeM
Page #460
--------------------------------------------------------------------------
________________ 416. anekAnta [vaizAkha, vIra-nirvANa saM02465 phaMsakara pApa hI apanI aisI durgati banA letA hai,holIkA sAtha thAmakara unako apane anukUla hI calAtA rahe / yahI bhar3avA banakara apane hI hAthoM aisA jalIla aura usakA sadgRhasthIpana hai, nahIM to vaha nIcAtinIca manuSya svAra hotA hai, aise 2 mahAn dukha bhogakara maratA hai ki hI nahIM, kintu bhayaMkara rAkSasa tathA hiMsaka pazu banakara jinakA varNana nahIM kiyA jAsakatA hai aura marakara bhI athavA viSTAke kIr3e ke samAna gandagImeM hI par3A rahakara sIdhA narkameM hI jAkara dama letA hai| isI kAraNa isa apanA janma pUrA karegA aura marakara naraka hI jaayegaa| lekhameM puruSArtha para itanA jora diyA gayA hai ki jisake karmoko balavAna mAnakara unake AdhIna hojAnekA yahI bharose gRhasthI loga karmoko nirbala mAnakara unake udaya- to ekamAtra kuphala hai| se paidA huI viSaya kaSAyoMkI mar3akako kAba kara apane vastutaH puruSArthase hI manuSyakA jIvana hai aura anukUla calAnekA sAhasa kara sakeM, gRhastha-jIvana isIse usakA manuSyatva hai / gRhasthIkA mukhyakArya karmose uttamatAse calAkara bhAgeko bhI zubhagati pAveM-karmoMke utpana hue mahA uddhata viSaya-kaSAyoko puruSArtha ke balaudayase Darakara, hAtha paira phulAkara apane himmata, sAhasa se apane rUpa calAnekA hI to hai, isa kAryake liye aura puruSArthako na chor3a baiThe, Dare so mare yahI bAta usameM sAmarthya bhI hai / vaha to apanI sAmarthya ke bala para haravakta dhyAnameM rkkheN| isase bhI adhika aisA-aisA adbhuta aura camatkArI puruagara kisI musAfirako kisI bahuta hI daMgaI ghor3e pArtha kara dikhA rahA hai ki svargAke devoMkI buddhI bhI para savAra hokara saphara karanA par3ajAya aura usake manameM jisako dekhakara acambhA karane laga jAtI hai / dekho yaha yA baiTha jAya kisI Aya ki isa ghor3e para merA koI vaza nahIM cala pA~ca hAthakA choTA-sA manuSya hI to zrAga, pAnI, havA, sakatA hai, aisA vicArakara vaha ghor3ekI bAga DhIlI chor3ade, bijalI Adi sRSTi ke bhayaMkara padArthoMko vaza karake to pApa hI samajha sakate haiM ki phira usa musAphirakI unase apanI icchAnusAra sarva prakArakI sevAe~ lene khaira kahA~ ? vaha be lagAma ghor3A to ulTA sIdhA bhAgakara laga gayA hai, prAga, pAnIse bhApa banAkara usase ATA musAphira kI haDDI-pasalI tor3akara hI dama legaa| yahI hAla pisavAtA hai, lakar3I ciravAtA hai, patthara phur3avAtA hai, gRhasthIkA hai, jisako mahA uddhata viSaya-kaSAyoMko hajAroM manuSya aura lAkhoM mana bojha lAdakara relagAr3I bhogate hue hI apanA gRhastha-jIvana vyatIta karanA hota khicavAtA hai-khicavAtA hI nahIM, havAke sAmane tej'iihai| yaha bhI agara yaha mAnale ki jo kucha hogA vaha se bhagAtA hai| kyA koI bhayaMkarase-bhayaMkara rAkSasa aisA mere karmoMkA hI kiyA hogA, mere kiye kucha na hosakegA balavAn ho sakatA hai jaise ye mApase banAye aikhina hote aura aisA vicArakara vaha apane viSaya-kaSAyokI bAgaDora- jinakoM yaha sAdhAraNasA manuSya apane anukUla ko bilkula hI DhIlI chor3akara unako unake anusAra hokatA hai / yaha saba usake puruSAryakI hI to mahimA hI calane de to usake tabAha honemeM kyA kisI prakArakA hai| manuSyako apane puruSArthase kidhita mAtra bhI asAvazaka yA zubAha ho sakatA hai ! gRhasthI to kuzalase dhAna tathA vicalita hote dekha yahI manuSyakA banAyA taba hI pa sakatA hai jaba apane puruSArtha para pUrA-pUrA aijina aisA bhayaMkara hojAtA hai ki palakI palameM hajAroM bharosA karake viSayakaSAyoMkI bAgaDorako sAvadhAnIke manuSyoMko yamadvAra pahu~cA detA hai|
Page #461
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 7 ] dhanya hai manuSya ! tere puruSArthako, dhanya hai tere sAhasako, jo aisI aisI bhayaMkara zaktiyoMke kAna pakar3a kara unase kaisI kaisI sevA le rahA hai, mIloM gahare aura hajAroM mIla lambe caur3e samudrakI chAtI para hajAroM manuSyoM aura lAkhoM mana bose ladA huA bhArI jahAz2a isa taraha liye phiratA hai, jaise koI baccA apane ghara ke A~ganamaiM kisI khilonese khelatA phiratA ho, aura aba to zrAkAzameM havAI jahAz2a isa taraha ur3Aye phiratA hai jaise devatAgaNa vimAna meM baiThe zrAkAzakI saira karate phira rahe hoM / zrAkAzakI kar3akatI bijalIko kAbU karake usase bhI ATA pisavAnA, paMkhA calAnA, kutroMse pAnI nikalavAnA, relagAr3I calAnA, zrAdi saba hI kAmalenA zuru kara diyA hai / gaGgA-yamunA jaisI bar3I-bar3I bhayaMkara nadiyoMko kAbU karake unase bhI ATA pisavAtA hai, aura khetoMkI siMcAI ke vAste gA~va-gA~va liye phiratA hai / dharatIkI chAtI bIMdhakara usameMse pAnI nikAlanA to baccA hI khela ho gayA hai / vaha to usakI chAtI khUba gaharI cIra kara usameMse tela, koyalA, lohA, pItala, sonA, cA~dI Adi aneka padArtha khIMcalAtA hai / niHsandeha manuSyakA puruSArtha aparampAra hai jo mahAvizAla - kAya hAthIko pakar3a lAkara una para savArI karatA hai aura mahA bhayaMkara siMhoMko pakar3a lAkara unase sarakasakA tamAzA karAtA hai / - bhAgya aura puruSArtha garaja kahA~taka gIta gAyA jAya, puruSArthakA maddAramya to jihvAse varNana hI nahIM kiyA jA sakatA hai aura na kisIse usakI upamA hI dI jA sakatI hai| hA~, itanA aura bhI samajha lenA cAhiye ki jo puruSArtha karate haiM ve mAlika banate haiM aura jo puruSArthahIna hokara apane karmoMke hI bharose baiThe rahate haiM ve gulAma bana jAte haiM aura pazuoMke samAna samajhe jAte haiM / eka bAta aura bhI kaha dene kI hai aura vaha yaha ki manuSyoMkI bastImeM cora, DAkU, jAlima, hatyAre, rAkSasa, lobhI, mAnI, viSayI sabahI prakArake manuSya hote haiM, mAMsa zarAba vyabhicAra zrAdika sabhI prakArake kuvyasanoMkI dukAneM lagI rahatI aura cAroM tarapha viSaya-kaSAyoMmeM pha~sane ke hI pralobhana naz2ara Ate haiN| 417 muni mahArAja to aise bhayaMkara saMbodhameM apane pariNAmoM ko saMbhAle rakhanA apanI sAmarthya se bAhara samajha bastIko chor3a banako cale jAte haiM, parantu sadgRhasya becArA kahA~ calA jAya ? usako to ina saba prakArake tuTa manuSyoM aura khoTe pralobhanoMmeM hI rahanA hotA hai| inahIke bIca meM vaha isa prakAra rahatA hai jaise pAnI meM kamala / isa kAraNa sadgRhasthakA puruSArtha muniyoMke puruSArthase bhI kahIM adhika prazaMsanIya aura balavAn hai, jisase puruSArthakI mahAn sAmarthyakA pUrA pUrA andAjA ho jAtA hai / dhanya haiM ve sadgRhastha jo isa puruSArthakA sahArA lekara karmoMkA bhI mukAbilA karate haiM aura nimitta kAraNoMkA bhI apane Upara kAbU nahIM calane dete haiM, kAyara aura akarmaNya banakara isa prakAra nahIM lur3hakate phirate haiM, jaise patthara vA lakar3Ike Tukar3e nadIke bhArI bahAvameM bahate aura lur3hakate phirAkarate haiM / hamArI bhI yahI bhAvanA hai ki hama lakar3I patthara kI taraha nirjIva na banakara puruSArthI baneM aura apane manuSya jIvanako sArthaka kara dikhAveM / " bahuta rulo saMsArameM, baza pramAdake hoya / aba ina taja udyama karo, jAtai saba sukha hoya / / " "bhAgya bharose je raheM, te pAche pachatAya / kAma bigAr3eM Apano, jagameM hota ha~sAya // " * yaha vivecanAtmaka lekha bhAgyake mukAbale meM puruSArtha se prottejana dene aura usakI mahattA sthApita karaneke liye bahuta acchA tathA upayogI hai; parantu isakI siddhAnta-viSayaka kucha kucha bAteM khaTakatI huI tathA ekAntake libAsa meM lipaTI huI-sI jAna par3atI haiN| lekhaka mahodaya una sabake liye svayaM z2immedAra haiN| -sampAdaka
Page #462
--------------------------------------------------------------------------
________________ gAravagAthA hamAre parAkramI pUrvaja (3) [le. ayodhyAprasAda goyalIya ] kA sunA Apane ? yaha jo hastinAgapura tIrtha- ratha yAtrAoMke adhikAra prApta hue haiN| ataH tabakI , kSetra para khar3A huA gaganacumbI vizAla jaina- to bAta hI nirAlI thii| seTha sAhabakI manobhimandira svacha dhavalapatAkA phaharA rahA hai kaba aura lASAko mIrA~purake rAMgar3a pUrI nahIM hone dete the| kaise banA 1 dehalIke seTha suganacandajIkI zrAnti- ve marane mArane para tule huethe| una dinoM hastinAgarika abhilASA thI ki hastinAgapura jaise prAcIna pura aura mIrA~pura sADhaurA sTeTameM sammilita the| jaina-tIrtha-sthAnameM eka jinamandira banavAkara bhAgyakI bAta, duSkAla par3anepara mahArAja sAdautIrthakSetrakA punaruddhAra kiyA jAya, kintu una dinoM rAko eka lAkha rupayekI jarUrata pdd'ii| seTha suganajainamandira banavAnA mAnoM landanameM kA~gresa-bhavana candajI sAhUkArIke liye kAphI vikhyAta the| ataH nirmANa karanA thaa| eka ora musalamAnI bAdazAhata saba orase nirAza hokara mahArAja sADhaurAne apanA mandiroMke nirmANakI AjJA nahIM detI thI, dUsarI dIvAna seTha sAhabake pAsa bhejA aura bagaira koI "ora hindu bhI jainoMkA virodha karate the| ve virodhI likhA par3hI karAye hI seTha sAhabake saMketa para munIbhAvanAe~ Aja isa saMgaThana aura svatantratAke yuga- . mane eka lAkha rupayA gina diyaa| meM bhI bahuta kucha apaziSTa banI huI haiM, kitane hI eka varSake bAda dIvAna sAhaba jaba eka lAkha sthAnoMpara aba bhI jainamandira banavAne aura ratha- rupayA vyAja sameta vApisa dene Ae to seTha sAhabayAtrAe~ nikAlanemeM rukAvaTeM AtI haiM aura saiMkar3oM ke munImane rupayA lenese inakAra karadiyA aura sthAnoM meM lAkhoM rupayA vyaya karake adAlatoM dvArA kahA ki "hamAre yahA~se mahArAja sAdaurAko kabhI
Page #463
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa, kiraNa ] seTha suganacanda 416 . rupayA karja nahIM diyA gayA / " likhA huA thA--"dIvAnasAhabake haste mahArAja dIvAna hairAna thA ki maiM svayaM isa munImase sAdaurAke pAsa eka lAkha rupayA hastinAgapurameM eka lAkha rupaye le gayA hU~ aura phira bhI yaha ana- jainamandira banavAne ke vAste bataura amAnata jamA bhijJatA prakaTa karatA hai ! eka lAkha rupayekI rakama kraayaa|" bhI to mAmUlI nahIM jo bahImeM nAma likhanese raha . par3hA to dIvAna sAhaba avAka raha gaye! phira. gaI ho| isase to do hI bAteM jAhira hotI hai-.. bhI rupayA jamA karane ke liye kAkI bhApaha kiyA yA to seTha sAhaba ke pAsa itanA rupayA hai ki kubera kintu seTha sAha ne yaha kahakararA rupayA jamA karAnebhI hAra mAneM yA itanA andhera hai ki kucha dinoM meM meM apanI asamarthatA prakaTa kI ki--"jaba mandirasaphAyA honA cAhatA hai| ke liye rupayA likhA huA hai to vaha vApisa kaise ___Akhira dIvAna sAhaba taMga Akara bole-"seTha liyA jAsakatA hai ? dharmake liye arpaNa kiyA sAhaba ! yaha hamane mAnA ki Apane bhAr3e baktameM huA dravya to chUnA bhI pApa hai|" rupayA dekara hamAre kAma saadhe| magara usakA yaha lAcAra dIvAna sAhaba rupayA vApisa lekara artha to nahIM ki Apa apanA rupayA hI na leN| mahArAjake pAsa pahu~ce aura sArI paristhiti aura usapara bhI kahA jArahA hai ki rupayA karja diyA samajhAI aura kahA ki jaba anya upAyoMse seTha hI nahIM gyaa| agara rupayA hama karja na le jAte sAhaba mandira banavAnemeM asaphala rahe to unhoMne to hamAre pAsa ApakI taraha rupayA phAlatU to hai yaha nIti akhtiyAra kI / antameM mahArAja sAdI nahIM,jo vyarthameM dene Ate / maiM svayaM inhI munImajI- rAne kRtajJatA svarUpa rA~gar3oMko rAjI karake jainase.....tA0 ko rupayA udhAra lekara gayA huuN| mandira banavA diyA / mandira nirmANa honepara seTha Akhira .....!" sAhabako bulAyA gayA aura ha~sakara unakI pramA seTha sAhaba bAtako jarA samhAlate hue bole- nata unheM saupdii| "munImajI ! jarA amuka tArImbakI rokar3a bahI phira seTha sAhabakI isa dUradarzitAke kAraNa hastidhyAnase dekho| Akhira eka lAkha rupayekA mAmalA nAgapurameM Aja amarasmAraka khar3A huA zrIzAntihai / dIvAna sAhaba bhI to Akhira jhUTha nahIM bola nAtha Adi tIna cakravartI tIrthaMkaroM aura kauravarahe hoNge|" pANDava AdikI amara kathA sunA rahA hai| hajAroM munImajIne rojanAmacA usa tArIkhakA dekhA nara-nArI jAkara vahA~kI pavitra raja mastaka para lagA to garma hogye| tAva meM bharakara bole-"lIjiye te haiN| seTha sAhaba cAhate to hara iMTa para apanA Apa hI dekha lIjiye, udhAra diyA ho to, patA nAma khudavA sakate the, magara khoja karane para bhI cle| mujhe vyartha meM itanI derase parezAna kara kahIM nAma likhA nahIM miltaa| kevala vahA~kI vAya rakkhA hai|" hI unako sugandha kIrti phailAtI huI bhAvaka-hadayoM..seTha sAhaba aura dIvAna sAhabane par3hA to ko praphullita karatI huI naz2ara AtI hai|
Page #464
--------------------------------------------------------------------------
________________ 420 anekAnta [vaizAkha, vIra nirvANa saM02465 seTha suganacandajI aura unake pitA rAjA hara- seThAnI para murdanI-sI chAgaI, na jAne vaha sukharAyajIne bhAratake bhinna-bhinna sthAnoMmeM koI kaise ghara phuNcii| aura vaha faizanebila strI !! ma'60-70 jaina mandira banavAe haiN| ndirameM hI samA jAneko rAha dekhane lagI! seThAnIne dUsaroMko upadeza denekI apekSA svayaM jIvana- ghara pAne para rokara aparAdha pUchA to seThajI bolemeM utAranA unheM adhika rucikara thA / unhoMne "devI ! aparAdhI tuma nahIM, maiM hU~ ! maiMne usa strImandirameM dekhA ki eka strI AvazyakatAse adhika ko samajhAnekI zubha bhAvanAse tumhArA itanA bar3A caTaka-maTakase AtI hai| seThajIko yaha DhaMga pasanda tiraskAra kiyA hai| apanI samAjakA calana na na thaa| unhoMne socA yadi yahI hAla rahA to aura bigar3ane pAe isI khyAlase yaha saba kucha kiyA bhI bahu-beTiyoM para burA asara par3e baraura na rhegaa| hai|" usadinake bAda seThajI ke jItejI kisIne birAdarIke sarapaMca the, cAhate to manA kara sakate unakI ukta AjJAkA ulaMghana nahIM kiyA / the, kintu manA nahIM kiyA aura jisa TAima para * * * vaha phaizanebila strI darzanArtha AtI thI, usI mauka.. ekabAra seTha sAhabane nagara-gindaur3A kiyaa| para apanI strIko bhI z2arA acchI taraha saja-dhajase sArI dehalIkI janatAne zrAdara-pUrvaka gindaur3A Aneko kaha diyaa| zAhI khajA~cIkI strI, sajanemeM svIkRta kiyaa| kevala eka svAbhimAnI sAdhAraNa kyA zaka hotA ? svargIya apsarA banakara mandirameM paristhitike jainIne yaha kahakara gindaur3A lenese praviSTa huI to seTha sAhabane dUrase hI kahA-"yaha inakAra kara diyA ki "mere yahA~ to kabhI aisA kona raNDI mandirameM ghusI jArahI hai ?" TahalA honA hai nahIM,jisameM seTha sAhabake gindaur3oM seThAnIne sunA to kAThamArI-sI vahIM baiTha gaI, ke evajameM maiM bhI kucha bhijavA sakU, isaliye mAnoM zarIrako hajAroM bicchuoMne usa liyaa| maiM ........" mandirakA vyAsa seTha sAhabakI AvAja sunakara pAyA seThajIne usa garIba sAdharmI bhAIkI svAbhito seThAnIko dekhakara bhauMcakasA raha gayA / usase mAna bharI bAta karmacAriyoMse sunI to phUle na uttara dete nahIM banA ki, seTha sAhaba, yaha raNDI samAye aura svayaM savArImeM baiTha naukaroMko sAtha le nahIM ApakI dharmapatnI hai| vyAsako niruttara gindaur3A dene gye| dukAnase 20-30 gajakI dUrIse dekha seTha sAhaba vahA~ svayaM Ae aura bole- Apa savArIse utarakara akelehI usakI dUkAna para "moha ! yaha seThAnI hai, yaha kahate hue bhaya lagatA gae aura jayajinendra karake usakI dukAnameM baiTha thaa| khabaradAra ! yaha vItarAgakA darabAra hai, yahA~ gye| thor3I dera bAda bAtacIta karate hue dukAnameM koI bhI kAmadevakA rUpa dhAraNa karake nahIM thA- bikrIke liye rakkhe hue cane aura gar3ake seva uThAsakatA / cAhe vaha rAjA ho yA raMka, rAnI ho yA kara khAne lge| cane seva khAneke bAda pIneko bAndI / yahA~ sabako svacchatA aura sAdagIse mAnA pAnI mA~gA to garIba jainI bar3A ghabar3AyA / mailIsI caahiye| TUTI surAhI aura bhadA-sA gilAsa, vaha kaise seTha
Page #465
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa ] seTha suganacanda 421 sAhabako pAnI pilAe ? aura jaba seTha sAhabane ikhiyAke zAsana kAlataka Apake rAja khajAMcI mA~gA hai to inakAra bhI kaise kare? use asamaMjasameM rahe! mAja bhI unake vaMzameM bIpI0DI0rAmacandajI par3A huA dekha seTha sAhabane svayaM hI hAtha dhokara vidyamAna haiM jo dehalI paMcAyata ke jaranala sekreTarI pAnI piiliyaa| "izArA pAte hI karmacArI gindaur3A le aae| mujhe yaha lekha likhane ke liye bahuta-sI bAteM vaha vicArA jaina atyanta dInatA aura lajjAke vayovRddha candUlAlajIse mAI pannAlAlajIkI sAtha kucha saTapaTAtA-sA bolA-"garIba paravara! sahAyatAse sAta huI hai jisake liye meM unakA mujhe kyoM kAToMmeM ghasITa rahe haiM ? bhalA gindaur3A bhAbhArI huuN| bAbA candUlAlajI bhI ka seThajIke deneke liye Apako takalIpha uThAnekI kyA pArU baMzameMse hI haiN| rata thI ? mujhe gindaur3A lenemeM kyA unna ho sakatA thA, magara..........?" "ajI vAha, bhAI sAhaba ! yaha bhI Apake kahanekI bAta hai, maiM to khuda hI ApakA mAla baraura itihAsa sikhAtA hai kaise gira jAte haiM uThane vaale| Apase pUche lekara khA cukA hU~, phira Apako bhava itihAsa sikhAtA hai kaise uTha jAte hai girane vaale| aitarAja karanekI guMjAiza hI kahA~ rahI ?" itihAsa sabhyatA kA sAthI, g2arIba jaina niruttara thA, gindaur3e usake hAtha itihAsa rASTrakA raka prANa, meM the, seTha sAhaba pyArase use thapathapA rahe the aura U~ce nIce durgama maga meM, vaha isa dharmavatsalatAko dekha mukA jArahA thaa| bar3hane vAloM kA amara gAna, eka nahIM aisI aneka kiMbadantiyA~ haiN| kahA~ itihAsa sikhAtA hai kaise bar3ha calate haiM par3hane vaale| taka likhI jaaeN| yaha jIvana aura mRtyukA nita saMgharSakahAnI kA purANa, seTha suganacandajIke pUrvaja seTha dIpacandajI jIvana ananta, jIvana ajeya, apravAla jaina, hisArake raIsa the| dehalI basAe isakA jItA-jagatA pramANa, jAneke samaya zAhajahAM bAdazAhake nimantraNa para itihAsa sikhAtA hai kaise tU ajara-amara jIne vaale| ve dehalI Ae the aura darIveke sAmane 4-5 bIghe prasa lete haiM para salamarako, jamIna bAdazAha dvArA pradAna kie jAne para Apane bhUkampa, bahi, mukhe sAgara, apane 16 putroMke liye pRthaka-pRthaka mahala banavAe ve yahAM naSTa karate nivAsa, the| bAdazAhane prasanna hokara sAta pArcekA (jAmA, hama vahA~ basAte naye nagara, pAyajAmA, cAdarajor3I, peTI, pagar3I, sirapeca itihAsa sikhAtA hai kaise jI uThate haiM marane vAle, kalagI, turrA) khilabhata bhatA pharmAyA thaa| ITa
Page #466
--------------------------------------------------------------------------
________________ le0--ayodhyAprasAda goyalIya] KARTERRIERRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRY (15) . . . . . vahI parAjita aura bandIke rUpa meM apanI prajAke sAmane / maharSi vyAsadevake putra zukadeva saMsAra meM rahate hue isa jillatase ghumAyA jA rahA thA ki jamIna phaTa jAtI bhI virakta the| ve Atma-kalyANakI bhAvanAse prerita to usameM samA jAnA vaha apanA gaurava samajhatA ! hokara gharase 'jaMgalakI ora cala die / taba vyAsadeva bhI dopaharakI kar3I dhUpa, hathanIkI naMgI pITha, kaidIkA veza, putramohate vazIbhata unheM samajhAkara ghara vApisa livA. aura phira prajAke bhArI samUhameMse gujaranA, dArAko lAne ke liye pIche pIche cle| mArga meM dariyAke kinAre sahastra binnoMke kase bhI adhika pIr3A de rahA thaa| kucha striyA~ snAna kara rahIM thiiN| vyAsadevako dekhate hI vaha rAste bhara nIcI najara kie baiThA rahA, bhalakara bhI sabane bar3I tatparatAse ucita paridhAna lapeTa liye- palaka Upara na kie / ekAeka jorakI AvAz2a AIaGgopAGgaTa~ka liye| maharSi bAsadeva bole-"deviyo! "dArA / jaba bhI ta nikalatA thA, khairAta karatA huA vaha abhI merA javAna putra zukadeva tumhAre pAgese jAtA thA, Aja tujhe kyA ho gayA hai? kyA terI usa nikalakara gayA hai use dekhakara bhI tuma nahIM skucaaii| sakhAvatase hama maharUma raheMge 15 dArAne netra uThAkara eka jyokIlyoM snAna karatI rhiiN| jo yuvA thA, saba taraha pAgala phakIrako ukta zanda kahate dekhA / caTa kandhe para yogya thA, usase to pasvAna kiyA, aura mujha arddha- par3A huA dupaTTA usakI ora pheMka diyA aura phira mRtaka samAna vRddhase lajAkara paradA kara liyA, yaha bheda nIcI naz2ara krlii| phakIra "dArA jindAbAda ke nAre kucha samajhameM nahIM aayaa|" striyA~ bolIM-"zukadeva lagAtA huzrA nAcane lagA / prajA dArAke isa sAdhuvAda yuvA hote hue bhI yuvakocita vikAroMse rahita hai| para A~sU bahAne lgii| usane usa aApattike samaya bhI vaha strI-puruSake antarako aura usake upayogako bhI apane dayAlu aura dAnI svabhAvakA paricaya diyA / nahIM jAnatA usakI dRSTi meM sArA vizva eka rUpa hai| (17) . sAMsArika bhoyopabhomase bAlakake samAna abodha hai| dAra / musalamAna hote hue bhI sarvadharma samabhAvI parantu deva ! zrApakI vaisI sthiti nahIM hai| isIliye thaa| usake hRdayameM anya dharmoM ke prati bhI sanmAna thaa| ApakI dRSTise apane ke liye paridhAna lapeTa liyA hai|" vaha jitanA hI dayAlu aura snehazIla thA, utanA hI vIra prakRtikA bhI thaa| zatruke hAthoM mer3oMkI taraha maranA dharmAndha aura pitR-drohI auraMgajeba apane pajya pitA use pasanda nahIM thA / vaha auraMgajeba dvArA bandI banAe sAhavahA~ko kaidameM DAlakara bAdazAha bana baiThA.to usane jAnepara kamaremeM baiThA huyA cAkase seva chIla rahA thA apanA mArga niSkaMTaka karane ke liye zujA aura murAda ki auraMgajebakI orase usakA vadha karane ke liye nAmake apane do sage bhAiyoMko bhI lage hAthoM yamaloka ghAtaka Ae. ghAtakoMko Ate dekha usane prANa-bhivAke pahu~cA diyA ! saltanatake asalI uttarAdhikArI bar3e liye gir3agir3AnA pApa samajhA aura cupacApa prAtmabhAI dArA ko bhI giraphtAra karake eka bhaddI aura bar3hI samarpaNa karanA kAyaratA jaanii| talavAra na honepara bhI haknIkI naMgI pIThapara biThAkara dehalIke mukhya mukhya seva chIlanevAle cAkase hI prAtma-rakSAke liye taiyAra ho bAmAtemese usako dhumAyA gyaa| kahaneko julasa thA, gayA aura antameM AkramaNako rokane kA prayatna karatA para paizAcika vAMDava thA / jina bAjAroMmeM dArA yuvarAja huA jAmadoMkI taraha marakara vIragatiko prApta huaa| aura sthAnApana samrATakI haisiyatase kabhI nikalatA thA,
Page #467
--------------------------------------------------------------------------
________________ dehalI-mahAvIra-jayaMtI para mahatvapUrNa tIna bhASaNa bhASaNa zrI lokanAyaka aNe M.LA. sabhApatijI, bhAiyo bhaura deviyo ! usa samaya yajJAdikameM hiMsAkA adhika pracAramA mujhe isa bAtakA harSa hai ki maiM Aja bhagavAna loga svArtha ke vazIbhUta hokara jIvoMkI hiMsA meM bhI vIrake viSayameM yahAM kucha kahane khar3A huA huuN| dharma mAnane lage the / parantu vIrane usa yajJAdita hamArA deza eka dhArmika paliko bilkula miTA deshhai| Aja duniyAmeM diyA / yadyapi vedoMmeM cAroMtarapha krAnti macI hiMsAkA vidhAna hai huI hai, parantu bhArata parantu yaha bhagavAn kIraaba bhI zAnta hai| rASTra ke hI upadezakA prabhAva vahI hai jo bhale burekA // hai ki loga vedoMmeM vicAra kara sake / hiMsAkA vidhAna hote jahA~ bhale burekA hue bhI bali nahIM dete vicAra nahIM, vaha rASTra // hai aura na aba unake nahIM kahA jA sktaa|| // aise bhAva hI hote hai| bhArata eka dharma pradhAna yadi kisI sanAtavI rASTra hai| isane auroM zrI lokanAyaka aNe ema. ela. e. " mAIse hama yahameM para ko rAstA batalAyA hai| zrI0 lokanAyaka aNe parakhe hue purAne rASTra-sevaka bali deneko kaheM aura yadyapi bhAratameM | haiN| sana 32 ke asahayoga AndolanameM zrApa kAMgresake veda-vAya dilAmI pratyeka dharma ahiMsAko / DikTeTara jaise jokhima aura uttaradAyI pada para raha cuke hai to vaha hameM hI paTA mAnatA hai parantu jo || haiN| vartamAnameM zrApa kendrIya asembalIke eka sulajha || devApha samajhatA hai| ahiMsAkA varNana mahA- || hue sadasya haiM / ApakI vidvatA aura vaktRtvatAke zatru- yaha saba asara bhagAna vIrane kiyA hai vaha aura | mitra sabhI kAyala hai| Apake vyaktitva para bhAratako ... vIrakA hI hai lekina kisImeM nahIM hai| bhaga- || abhimAna hai| || manuSya vahI vijayI vAn vIrane batalAyA " = = = oa d hotA hai jo baje hai ki sabase pahale jIvako dUsaroMse prema karanA cA- 'svayaM acchI varaha dekha letA hai| mana hiye| apane dilako sApha kiye binA mnati kamI vAna vIrane pahale apanI zuddhi karatI thii| bhI na ho sktii| jaba bhagavAn vIra paidA hue the, ve dUsaroMkA kalyANa kara pAye the / kI
Page #468
--------------------------------------------------------------------------
________________ 424 . . anekAnta [vaizAkha, vIra nirvANa saM02465 koI jIva apaneko sabase bar3A samajhatA hai to bhApake sAmane maujUda hai| vIrake tatvajJAnakA asara vaha kabhI bhI unnata nahIM ho sakatA, unnata honeke sabake Upara hai aura bhArata Aja vIrake ahiMsAvAdakA liye kucha tyAga avazya karanA par3atA hai / dayA kRtajJa hai| hinduoM aura jainiyoMkA mApasameM bar3A aura ahiMsAkA jo mahatva jainadharmameM pAyA hai, vaha prema rahA hai| bhagavAnne puNyakA rAstA batalAyA itanA anya kisI dharmameM nahIM hai| bhagavAn vIrake thaa| jainadharma, bauddhadharma, aura vaidika dharma hI bhAratakI paidA honese yaha bAta to nirvivAda siddha hai ki sampatti haiM, bAqIke dharma to yahA~ bAharase Aye haiN| yajJa-mArga pIche par3A / mahAvIrakA tasva-zAna bahuta bhagavAna mahAvIrane duniyA~kA sabA upakAra kiyA U~cA thaa| unhoMne batalAyA thA ki jIva sabameM hai, thaa| unhoMne saMsArako batalA diyA thA ki dUsaroMkisIse ghRNA mata karo, dUsaroMko sukhI banAnekI ko dukhI rakhanA sabase bar3A pApa hai / maiM jainadharma koziza kro| hameM yahA~ bahasase koI matalava ko bar3I bhakti se dekhatA huuN| merA to yaha siddhAnta nahIM hai para yaha bAta jarUra hai ki bhagavAna vIrane hai ki jainadharma eka advitIya dharma hai| logoMko dayAkA rAstA batalAyA thA, mAMsAhArako aba raha jAtI hai bAta vIra-janmotsavake chuTTI haTAyA thA aura duniyAko premakA pATha diyA thaa| kii| isake liye Apako sabase pahale apanI chuTTI bhAja jo kucha bhI ahiMsAkA asara hamAre sAmane hai karanI pdd'egii| mujhe isa bAtakA duHkha hai ki bhAja usakA zreya vIrake hI upadezako hai| usI upadeza- saba dharmokI chuTTI hote hue bhI jainiyoMkI koI kA phala hai ki Aja utanI hiMsA nahIM hai, jitanI buTTI nahIM hai / chuTTIkA na honA hamAre liye eka ki vaidika kAlameM thii| yadyapi buddhane bhI hiMsA- dukhakI bAta hai| zrAvaNa badI amAvasyAko kisI kA upadeza diyA thA lekina vaha itane U~ce paimAne- kisI prAntameM gAr3I calAne vAle bailoM takako eka kA nahIM thA / Aja bauddhadharmake dIkSita deza hiMsAse dinakA vizrAma de dete haiN| parantu bhAja usa mahisA khAlI nahIM haiM / jahA~ para Aja bauddhoMkI bastI ke devatAkI eka bhI chuTTI nahIM hai, yaha bhAratake liye hai vahA~ mAMsAhArakI koI kamI nahIM hai| lajjAkI bAta hai ! maiM to yaha kahatA hU~ ki bhApa __ jainadharma hindUdharmase bahuta kucha milA hubhA rahA logoMko agasta mAha taka koziza kara lenI hai| upaniSadagranthoM meM batalAye. hue siddhAMtoMse jaina- cAhiye, kyoMki agastameM agalI sAlakA kaleNDara siddhAnta milate julate haiN| hindUdharmakeusase milane- bana jAtA hai| maiM to isake liye hara samaya sevA kA yahI savRtahai ki mAja hindUdharma pazubali mAdi karaneko taiyAra hU~ / jitanI koziza mujhase ho ko svayaM burI nigAhase dekhane lagA hai / yadyapi sakegI maiM avazya chuTTI karAnekI koziza kruuNgaa| pRthvIpara bar3e bar3e atyAcAra hue aura horahe haiM paraMtu aba maiM phirase bhagavAnke guNa-gAna karatA humA jaina aura hindubhoMke kabhI pApasameM gale nahIM ktte| unako zraddhAJjali samarpita karake apane bhAsanako jainadharma bhinna dharma hai aisA nahIM hai / bhagavAn pIrako grahaNa karatA huuN| (1-4-1939) sAhI sampradAya mAnate haiM jisakA udAharaNa bhAja
Page #469
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2 ) bhASaNa zrI seTha govindadAsajI M.L.A. bhAiyo aura bahinoM! yadyapi maiM jaina nahIM hU~, phira bhI merI sadA Apane mujhe dehalI-jIva-dayA maNDalIkA mahAvIrake caraNoM meM bhakti rahI hai| jinhoMne dUsaroM sabhApati banAkara merI tArIfameM jo kucha kahA hai, kI sevA kI hai ve hI sabai sukhI hue haiM aura ye hI maiM usa kAbila nahIM huuN| yadyapi mujhe duniyAvI hara duniyA~meM cirasmaraNIya hote haiM / maiM saba dhamAko tarahakA sukha prApta thA TAXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXAANTARNXXX eka-sA mAnatA huuN| aura maiMne rAjA gokala * vicAra bhI sabake eka dAsajIke bhavanameM saba * se haiM saba dharma yaha kucha prApta bhI kiyA, mAnate haiM ki dUsaroMkI parantu maiM usa sukhako pIr3Ake samAna duniyA kucha nahIM samajhatA meM koI pApa nahIM aura jo ki apane zrA * unakI bhalAI ke sivAya tmAkA kucha bhalA na koI puNyanahIM hai / yaha kara sake / sukha to sArA vizva IzvarakA bhAgyase hI milatA hai| * svruphai| vizvameM aura bahutase manuSya aizo jIvameM koI bhI bheda izaratameM hI sukha sama nahIM hai / mahisAkA jhate haiM aura kucha aise seTha govindadAsajI ema. ela. e. svarUpa jitanA bhagavAn bhI haiM jo ki apane 'seTha govindadAsajI potar3oM ke raIsa hai / deva-durlabha * vIrane prajvalita kiyA jIvanako unnata karane- lAr3a pyArameM bar3e hue haiN| dhana vaibhava aura bhogavilAsa thA utanA kisIne bhI meM hI saukhya mAnate haiN| * kI mohamAyAse nirlipta rahate hue svadeza sevAmeM saMlagna nahIM kiyA / unhoMne dUsaroMko khuza karaneke haiN| svatantratAkA suneharA prabhAta dekhane ke liye Apake saMsArameM ahiMsAkA si saMsArama bhI liye varSoM guz2ara jAtehaiM. hRdayameM tar3apa hai| Apa hI tripurI-kA~gresake svAgatA bAnta sabake diloMmeM parantusvayaMke Anandake *dhyakSa the| vartamAnameM kendrIya asembalIke sammAnita kUTa kUTa kara bhara diyA binA kucha bhI nahIM ho sadasya haiN| vIrajayantI-mahotsava para dehalokI jIvadayA thA aura pratyeka jIva sakatA mujhe to vaha maNDalIke adhyakSa-padase Apane yaha bhASaNa diyA thaa| eka dUsarese prema karanA sukha jisako maiM pasanda ARMIXIXXXMAMMAXIMMMMMMELANXII sIkha gayA thaa| karatA thA jelameM bandI rUpameM milA hai / vaha sukha Apako yaha khyAla nahIM karanA cAhiye ki mujhe rAjA gokaladAsajIke bhavanameM bhI nahIM milaa| jainI kama tAdAda meM haiN| dharma kabhI bhI anuyAiyoM sukha nijI AtmAse paidA hotA hai aura vaha acche para nahIM tolA jA sakatA / dharma to eka amara bhAvoMke Upara hI avalambita rahatA hai| cIja hotI hai, jisake honese apanA aura parakA *XXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXX MEREKEERTHIXXEXI
Page #470
--------------------------------------------------------------------------
________________ 426 anekAnta [vaizAkha, vIra-nirvANa saM0 2465 uddhAra hotA hai| maiM to yaha kahatA hU~ ki jainI kama nahIM kara sktaa| jAlima aura atyAcArIko sabhI nahIM hai merA to yaha hArdika khyAla hai ki jo bhI burI nigAhase dekhate haiM / hindU musalamAnoMkA pahisA para calatA hai, vahI jainI hai cAhe vaha koI lar3anA hamezAke liye khatama hogA aura phirase mI kyoM na ho| * bhAI bhAIke nAte donoMkA vyavahAra hogA / yadi aba taka loga mAMsAhAra chor3anemeM hI ahiMsA hama apane diloMse kaziza nikAla deM to phira samajhate the, parantu mAja mahAtmA gAndhIne vAstavika sacA prema avazya hI prApta hogaa| ahiMsAvAdako saMsArake sAmane rakha kara batalA ahiMsAkA vicAra sarvazreSTha vIrane hI diyA diyA hai ki ahiMsAke sAmane zastrI-karaNako bhI hai| yahA~ ekase eka vidvAna aura mahAtmA hue lekina mukanA par3atA hai / hamane abhI taka ahiMsAke sabase utkRSTa bhagavAn vIrakI hI ahiMsA thI / ahiasalI matalabako nahIM samajhA thaa| parantu mAdhu- sAkA jitanA pracAra vIrane kiyA utanA kisIne nahIM nika gAndhIya vAtAvaraNane hameM usakA asalI kiyA |maaNsaahaarii kabhIbhI sukhI nahIM rahasakatA,aisA matalaba batalA diyA hai / AtatAyI bAtoMko rokane- elopaithika DAkTara bhI mAnate haiM / mA~sAhArIko ke liye ahiMsAkA apanAnA sabase acchA hai| roga avazya pakar3e hue hotA hai| Aja vedAnta para jabataka saMsArameM ahiMsA-dharmakA pracAra nahIM hogA. jo ahiMsAkI chApa hai, vaha vIraprabhukI ahiMsA kI tabataka zAnti kAyama nahIM ho sktii| hameM saMsAra- hI chApa hai / yajJameM hiMsAko miTA denA cIrakA hI ko zAnta karaneke liye raktapAta aura zastrI-karaNa- kAma thA, maiM to isI kAraNa kahatA hU~ ki hama ko dUra karanA hogA / vaha bhI eka samaya thA jaba ajaina nahIM balki jaina hI haiM / vIra prabhune saMsArake ki manuSya manuSyako khA jAyA karatA thA ! parantu prANiyoMkA kalyANa kiyA / hameM bhI unake vicAroM bhAja saMsArameM isa bAtakA patA bhI nahIM miltaa| para calanA cAhiye / ve vAqaI vIra the| saMsArakA isase Apa andAjA lagA sakate haiM ki hamane saccA itihAsa vIroMkA hI itihAsa hai| vIra-pUjAkA varakI kI hai aura hama isase bhI adhika tarakI yahI mahatva hai ki hama bhI una guNoMko prApta kreN| reNge| jinakA hameM vIrane upadeza diyA thaa| hameM zrAzAhI bhagavAn vIrane duniyAko batalAyA thA ki nahIM balki vizvAsa hai ki hamArA bhArata vIrake manuSyako apane samAna dUsaroMko bhI mAnanA upadeza para calanese hI sukhI hogA / isaliye maiM caahiye| bhAja bhAratavarSakA vAtAvaraNa, jisane Apa logoMko punaH batA denA cAhatA hU~ ki Apa. ki tamAma yorupako cakita kara diyA hai, avazya aba yaha acchI taraha samajhaleM ki jabataka ahiMsAhI kalAyegA aura phira vaha dina bhI hogA jaba ko nahIM apanAe~ge, jisakA ki zreya bhagavAn ki, prema, ahiMsA aura sacAIkA jamAnA aura vIrako hai, tabataka hama sukhI nahIM ho sakate / rAjya hogaa| julma karake manuSya kabhI bhI unnati (2-4-1939)
Page #471
--------------------------------------------------------------------------
________________ (2) bhASaNa zrI baijanAthajI bAjoriyA M.L.A. sabhApati mahodaya tathA upasthita bhAiyo aura deviyo! bhAiyo ! ahiMsAke mahatvakA varNana pUrNa rUpeNa . . sabase prathama maiM bhagavAn zrI mahAvIrake karanA mere aise sAmAnya vyaktikA kArya nahIM hai| prati apanI zraddhAMjali arpita karatA huuN| bhagavAna zrIkRSNacandrajIne zrImadbhagavad gItA mahAvIrajIkA janma aise samayameM huA thA jaba ki isa prakAra kahA hai:dharmake nAma para yajJa tathA homAdimeM hiMsAkI mAtrA bhayaM sa tvasa shudbhiniyogvyvsthitiH| bahuta hI adhika ho gaI thI tathA aura bhI nAnA dAnaM damazca yajJazva svAdhyAyastapa Arjavam // . prakArase prANi mAtrako satAyA jA rahA thA / aisI ahiMsA satyama kodhastyAgaH zAntirapaizunam / / sthitimeM bhagavAna mahAvIrane saMsArako ahiMsAkA dayA bhateSvaloluptvaM mArdavaM hIracApalam / / . parama upadeza deneke ..mmmmmmmmmmmmmmmm tejaHkSamA dhRtiHzaucamaliye-saMsArako ahiM. droho nAti maanitaa| saka banAneke liye bhavanti sampadaM devImajanma grahaNa kiyA thaa| / bhijAtasya bhArata // ahiMsA zabdakA artha / nirbhayatA, antaH kevala pazu-hiMsAke / karaNakI zuddhi, jJAna niSedhase hI nahIM hai, aura yogameM niSThA, balki kisI bhI prANI- seTa baijanA / bAjoriyA ema. ela. e. dAna, indriyanigraha, ke jIvako tanase, mana- seMTa janAtha bAjoriyA bhArata ke eka pramugva vyA- yajJa, veda par3hanA, tapa, se. vacanase kisI bhI pArI hote hue bhI apanA adhikAMza samaya dhArmika mIdhApana miA prakArase du aura lokopayogI kAryoma vyatIta karate haiN| zrAra saca bolanA, krodha na bhAratakI prAcIna sabhyatAke kahara pakSapAtI haiN| manAnanI cAnA usIkA nAma rItirivAjakI samarthaka janatAke zrApa kendrIya asembalI. karanA, tyAga, zAnti, ahiMsA hai| ahiMsA meM eka vizvasta pratinidhi haiN| / cugulakhorI na karanA, ko hamAre dharmameM pradhAna rrrrr. mummer prANImAtra para dayA dharma mAnA gayA hai, isIliye zruti hai-"ahiMmA nirlobhatA, komala svabhAva rakhanA, lajjA, paramo dharmaH / " bhagavAn mahAvIrane sAre saMsArameM caMcalatAkA tyAga, teja, kSamA, dhIratA, pavitratA : ahiMsAkI mahimAko prajvalita kiyA sabake hRdayameM kisIse ghRNA yA vaira na karanA, apaneko bar3A .. dayAkA saMcAra kiyA, usa samaya prajA jo hiMsAtmaka samajha kara ghamaMDa na karanA / ye 26 devI sampattiyAM thI, use ahiMsAtmaka banAyA, hiMsAse jo anartha ho haiN| ye unhIM meM hotI haiM jinakA Age bhalA hone rahe the, unase saMsArakA uddhAra kiyA aura jo loga vAlA hotA hai| apane dharmako bhUla rahe the unheM sanmArga para lgaayaa| isaliye, bhAiyo aura deviyo ! maiM Apase
Page #472
--------------------------------------------------------------------------
________________ 428 anekAnta [vaizAkha,vIra-nirvANa saM0 2465 %3 - - sAnurodha vinaya karatA hU~ ki Apa ina vAkyoMke sakatA hai| parantu hama logoMko apane dharma apane anusAra calakara apane jIvanako pavitra bnaaveN| karma para aTala rahanA cAhiye, isImeM hamArA bhAja bhI mahAtmA gAndhIne ahiMsAke parama kalyANa hai isIse hama mokSa prApta kara sakate haiN| tasvake AdhAra para hI hamAre isa pyAre bhAratavarSa- bhAiyo ! zrI mahAvIrakI janma-tithike dina ko jo paratantratAkI ber3ImeM jakar3A huA hai, svatantra bhAratavarSameM chuTTI manAI jAya aura sarakArakI banAnekA dRr3ha saMkalpa kiyA hai aura usI ahiMsAke porase vaha dina pratyeka varSa chuTTIkA dina ghoSita kara bala para yaha deza svatantratAkI ora agrasara ho diyA jAya isa bAtakA maiM saharSaanumodana karatA huuN| rahA hai| jaba ki yorupameM rakta-pAtakI taiyAriyA~ ho jabaki janmASTamI, rAmanavamI, zivarAtrIke dina rahI haiM aura yuddhakI bhISaNa agnimeM Ahuti ho tathA yahA~ taka ki IsAmasIha tathA muhammadake janma jAneke bhayase zAnti-rakSAkI ceSTA ho rahI hai, usa dinoMkI sArvajanika chuTTiyA~ hotI haiM, taba maiM nahIM samaya hamAre dezameM ahiMsAkA siddhAnta unheM nata- samajhatA ki zrI mahAvIrake janma dinakI chuTTI kyoM mastaka kara rahA hai / ahiMsAkA sAmanA koI bhI na ho / Aja bhAratavarSameM jainiyoMkI saMkhyA 50 zatru nahIM kara sakatA, antameM use parAsta honA lAkhase kama nahIM hai| itanI bar3I saMkhyA hote hue hI par3atA hai| bhI unake dharma saMsthApakakI janma-tithiko chuTTI na . bhAiyo ! Ajakala sudhArakI A~dhI baha rahI hai ho isa bAtakA mujhe atyanta kheda hai / tathA jisameM sthAna sthAna para hameM apane dharma-pathase vimukha hone- unheM yaha chuTTI prApta ho jAya isa zubhakAryameM maiM ke upadeza sunAye jA rahe haiN| apanI dharma-rUr3hiyoM. sadaiva unake sAtha hU~ / lekina isa chuTTIke dina, ko mAnane vAloMko kUpa maMDUka kahA jArahA hai| jaina bhAiyoMko yaha na cAhiye ki apanA samaya maiM Apa logoMko aise upadezoMse sAvadhAna karatA vyarthake kAryoMmeM ga~vAveM / usa dina unheM apane bhghuuN| pApako apane dharma-pathase kadApi bicalita na vAna mahAvIrake zubhaguNoMkA gAna karanA cAhiye honA cAhiye / apane dharmake anusAra saba koIko aura unake upadezoMko doharA kara hRdayaMgama karanA calanA vAMchanIya hai, hamAre dharmameM jo doSa dikhalAte cAhiye, jisase ki ve apane dharmako bhUla na jAe~ haiM ve bhUla karate haiN| "sahajaM karma kaunteya sadoSa usa para dRr3ha raha kara apanA kalyANa karanemeM samartha mapi na tyajet" ke anusAra apane svAbhAvika karma hoN| itanA kaha kara maiM apanA bhASaNa samApta karatA meM doSa bhI ho to use na chor3anA cAhiye / kAraNa hU~ aura apanI truTiyoMke liye kSamA prArthI huuN| bhagavAna ke nAmake atirikta doSa sabhImeM pAyA jA (1 apraila 39)
Page #473
--------------------------------------------------------------------------
________________ nayA to sAfa hotA hai yA dhuMdhalA; sulajhA yA jJA ulajhA; paryApta yA aparyApta; tAtkAlika yA saGketAtmaka / pUrNa jJAnako sAfa, sulakA, paryApta aura tAtkAlika honA cAhiye;yadi vaha ina kasauTiyoMmeMse kisI eka para ThIka nahIM utaratA to vaha nyUnAdhika apUrNa hai / isaliye hama jJAnakI darjAbandI nimnalikhita taratIba se kara sakate haiM: sAfa jJAna para lIbanija 8 [ zrI0 nArAyaNaprasAda jaina bI. esa sI . ] sulajhA paryApta jJAna dhu ghalA ulajhA aparyApta saGketAtmaka tAtkAlika pUrNa hamArA kisI vastukA zAna dhuMdhalA hai, jaba ki hama usako phira zanAkhta na kara sakeM aura zeSa dUsarI tamAma cIz2oMse use chA~Ta na sake / hameM gulAbake aura bahutase sAdhAraNa phUloMkA jJAna sAfa hai; kyoMki hama unheM yakInake sAtha ( nizcita rUpase ) zanAkhta * lobanija ( Leibnitz ) saMsAra kA mahAn gaNitajJa aura dArzanika / kara sakate haiN| jina logoMse hama prAyaH milate rahate haiM yA apane ghaniSTha mitroMmeMse kisIkA hamArA zAna sApha hai; kyoMki unheM jaba kabhI hama dekhate haiM binA hikicAhaTa, pUre yaqInake sAtha, unakI zanAkhta kara lete haiN| jauharIko ratnoMkA zAna sAfa hotA hai, para eka sAdhAraNa vyaktiko dhu~dhalA / sAfa jJAna ulajhA huA hotA hai jabaki hama jAnI huI vastuke bhAgoM aura guNoMmeM tafarIqa ( bheda jJAna ) na kara sakeM, use sirpha avibhAjita rUpa meM jAna sakeM / hAlA~ki koI bhI apane mitrako tatkSaNa jAna jAtA hai aura zeSa tamAma logoMse use chA~Ta sakatA hai, to bhI usake liye yaha batA sakanA bahudhA asambhava hotA hai hai ki vaha use kaise aura kina cinhoMse jAnatA haibhale hI vaha usakI zakla-sUratakA atyanta sthUla rUpase varNana kara skeN| eka vyakti, jise citrakalAkA abhyAsa nahIM, jaba ghor3A yA gAya jaisI paricita cIz2akA citra khIMcanekI koziza karatA hai to use jalda patA cala jAtA hai ki use usakI zaklakA sirpha ulajhA huA zAna hai, jabaki eka kalAkArako usake hara zravayavakA sulajhA huA zAna hotA hai| rasAyana-zAstravettAko sone cA~dIkA sulajhA huA sApha zAna hotA hai; kyoMki vaha dAveke sAtha na sirpha yaha batA sakatA hai ki amuka dhAtu vAstavameM sonA hai yA cA~dI balki una guNoMkA bhI yathArtha spaSTa varNana kara sakatA hai jinake dvArA vaha use jAnatA hai aura yadi jarUrI ho to, aura bhI bahutase anya guNoMko batA sakatA hai| lekina jaba
Page #474
--------------------------------------------------------------------------
________________ 43. anekAnta [[vaizAkha, vIra-nirvANa saM02465 hama 'vaidhAnika gavarnameMTa' yA 'sabhya' rASTrakA jika DAkTara TaoNmsana kA mata hai ki hama usa zAnako paryApta karate haiM to hameM inakA sirpha anizcita vicAra rahatA mAna sakate haiM jo ki vizleSaNa ko lakSita uddezyake hai| ina zandoMke artha na to sApha hai na sulajhe hue| liye kAphI dUra taka le jAtA hai| jaise kalasAjako yahI bAta sparzoM, svAdoM, sugandhiyoM, raMgoM aura AvAjoM- mazInakA paryApta jJAna hai yadi vaha na sirfa usake kula ke viSaya meM bhI hai, inakA zAna sApha ho sakatA hai, para pahiyoM aura hissoMko jAnatA hai balki una hissoMke usa artha meM sulajhA huA nahIM jisameM ki lIbanija uddezya, dravya, rUpa, aura kArya ko bhI jAnatA hai| isake isa zabdakA prayoga karatA hai| alAvA bazarteki vaha usa dravya kI kala-sambandhI paryApta aura aparyApta zabdoMse jo antara lIbaniz2a khUbiyoMko aura zakloMkI una vizeSatAoMko bhI prakaTAnA cAhatA thA use batAnA AsAna nahIM / vaha jAne jo ki mazInake kAmameM prabhAva DAlatI haiN| lekina kahatA hai-"jaba hara cIz2a jisakA jJAna sulajhI koTimeM usase yaha zrAzA nahIM rakhI jA sakatI ki vaha isase AtA hai pUre taurase sulajhe rUpameM jAnalI jAtI hai yA bhI Age bar3he aura yaha samajhAye ki 'amuka prakArakA jaba antima vizleSaNa pahu~ca jAtA hai to jJAna paryApta lohA yA lakar3I maz2abata yA kamaz2ora kyoM hai', 'tela hotA hai| kadAcit maiM nahIM jAnatA ki isakA koI kyoM cikanA kara detA hai' yA yaha ki'yAntrika zaktiyoMkAmila udAharaNa diyA jA sakatA hai--saMkhyAoMkA ke siddhAnta kina svayaM siddhiyoM para AdhAra rakhate haiN|' zAna alabatA isakA udAharaNa kahA jA sakatA hai|" antameM, hameM saMketAtmaka aura tAtkAlika jJAnake . taba vastu ke paryApta jJAna ke liye hameM na kevala vastu- atyanta Avazyaka antarako dhyAnapUrvaka dekhanA ke una avayavoMkI hI tamIz2a honI cAhiye jinase ki caahiye| usa vastukA zAna huaA thA balki una avayavoMke ava- tAtkAlika zAna vaha hai jise hama indriyoM dvArA yavoM kI bhii| udAharaNa rUpase kahA jAsakatA hai ki hameM sIdhA yA manase tatkSaNa prApta kreN| hama tAtkAlika rUpase zataraMjake takhtekA paryApta jJAna hai; kyoMki hama jAnate jAna sakate haiM ki varga yA SaTkoNa kyA hai, lekina hai ki vaha 64 vargose banA hai aura unameMse hara vargako sahasrabhujako isa prakAra jAnanA muzkila hai| hama sulajhe hue rUpase jAnate haiM haraeka varga cAra hama 1000 bhujAoMkI aura 1001 bhujAoMkI barAbarakI sarala rekhAoM se banA hai, jo ki samakoNa zakloM ke farkako dekhate hI nahIM batA sakate aura banAtI huI milatI haiN| phira bhI yaha nahIM kahA jA- na hama aisI kisI zaklakI parNatayA apane manameM sakatA ki hameM sarala rekhAkA sulajhA huzrA zAna hai| kalpanA hI kara sakate haiN| ise hamane sirpha nAmase yA kyoMki usakI hama bhalI bhA~ti paribhASA nahIM de sakate saMketAtmaka rUpase jAnA hai| tamAma bar3I saMkhyAe~ jaise yA usakA saralatara rUpameM vizleSaNa nahIM kara skte| prakAzakI raphtAra (186000 mIla prati saiMkiMDa), pUrNarUpase paryApta honeke liye hamAre zAnako vizle- sUryakI dUrI (63000000 mIla) batAnevAlI yA paNake bAda vizleSaNako anantavAra taslIma karanA aisI hI aura, hameM sirpha saMketoMse zAta hai, aura hamArI cAhiye, goyA paryApta jJAna asambhava hogyaa| lekina kalpanAzakti ke bAhara haiN|
Page #475
--------------------------------------------------------------------------
________________ 431 varSa 2, kiraNa ] subhASita - ananta bhI aise hI tarIkese jAnA jAtA hai| tAtmaka kabhI nahIM detaa| hama yuddhise usa vastuse paricita ho sakate haiM jisakA jo gaNitasambandhI viSayoM ke liye kahA gayA hai vahIM zAna hameM indriyoM-dvArA kabhI na hotaa| hama na-kucha, saba prakArake tarkomeM lAga kiyA jA sakatA hai| kyoMki zUnya, paraspara virodhI, nAstitva, vicArAtIta zabda bhI aba sa yA ka kha ga kI taraha cina hI hai takakA jikra karate haiM, hAlA~ki ye zanda usa bAtako aura unake arthoke spaSTa zAna ke binA bhI tarka kI jA janAte haiM jisako manameM kabhI mUrtimAna nahIM kiyA sakatI hai| jAsakatA balki sirfa saMketAtmaka rUpameM jisakA vidyArthI yA pAThakameM vastuoMke jJAna ke bajAya zavivecana kiyA jA sakatA hai| bdoMko apanAnese adhika burI Adata nahIM / dharmagranthameM __ aGkagaNita aura bIjagaNitameM pradhAnataH cinhAsmaka prAtmA, paramAtmA, puNya pApa, svarga naraka, saMsAra mokSa (saMketAtmaka) jJAna hI hamArA viSaya hotA hai| kyoMki yAdike bAre meM par3hanA aura manameM ina zandoMkA bhAva aGkagaNitake kisI lambe praznameM yA bIjagaNitake spaSTa na ho to inakA pAnA zAyada na par3hanese badatara hai| savAlameM yaha z2arUrI nahIM hai ki hama hara kadama para na rasAyana aura / prAkRtika darzana zAstra ke graMthose saMkhyAoM aura saMketoMke aoMko manake Age upa- (jahA~ saMkar3oM naye zabda mileMge jo ki use mAtra sthita kreN| khokhale aura ulajhe ninda digyAI deMge) koI vizeSa lekina rekhAgaNitameM hama hara kadamakI satyatAke lAbha uThA sakatA hai tAbane ki vaha svayaM prayogoMkA sahaja (tAtkAlika ) zAnase tarkanA karate haiM; kyoMki nirIkSaNa aura vastuzrIkA parIkSaNa na kre| isa kAraNa hama vicArAdhIna zaklokI zakloMko manake sanmukha hameM apanI indriyose ghastutroMke rUpa, guNa, aura parilAkara yaha dekhate haiM ki pAyA una zakloMmeM icchita vartanAMse paricita hone kA koI bhI avasara nahIM chor3anA vizeSatAe~ vAkaI haiN| cAhiye, tAki jisa bhASAkA hama prayoga kiyA karate __ saMketAtmaka aura tAtkAlika tarIkoMke tulanAtmaka haiM; jahA~taka sambhava ho sahaja, tAtkAlika rUpameM prayukta lAbhoMke viSaya meM bahuta kucha kahA jA sakatA hai / saMke- kI jA sake aura hama una buddhi viruddha bAtoM aura tAtmaka kama zramasAdhya hotA hai aura vizAlatama rUpase pramANAbhAsIse baca sakeM jinameM ki hama anyathA par3a lAga honevAle uttara detA hai| lekina tAtkAlikake sakate haiN| samAna viSayakI spaSTatA aura usa para adhikAra saMke subhASita ___ 'zrAtma-saMyamase svarga prAna hotA hai, kintu asaMyata indriya-lipsA raurava narkake liye khulI zAha-rAha (khulA rAja mArga) hai|' ___'yAtma-saMyamakI, apane khajAnekI taraha rakSA karo, usase, bar3hakara isa duniyA~meM apane pAsa aura koI dhana nahIM hai|' -tiruvalluH ra
Page #476
--------------------------------------------------------------------------
________________ DILIHI/ minANILE" hemacandrAcArya-jainajJAnamandira na zrI hemacandrAcAryakA paricaya pAThaka anekAntakI kabhI bhI socA-samajhA nahIM hogA !!" jagata tIna kiraNoMse par3ha rahe haiM unakI puNyasmRtimeM muMzIjIkI hemacandrAcArya ke prati zraddhA-bhakti aura hAla hI gujarAtakI purAtana rAjadhAnI pATaNa zaharameM eka sAhityoddhArakI utkaTa bhAvanAkA patA itane parase hI vizAla jainazAnamandirakI sthApanA hokara usakI cala jAtA hai, ki aApane bambaImeM bhI hemacandrAcAryakA udghATana-kriyAke liye 'hema-sArasvata-satra' nAmase eka smAraka kAyama karaneke liye 35 hajAra rupaye to ekatra bar3A bhArI utsava gujarAtI sAhitya-pariSadakI zrorase kara liye haiM aura 50 hajArase Upara aura ekatra karane gata 7,8,9 aprailako netA aura bambaI gavarnameNTake kA zrApakA prayatna cAla hai| ataH aisI saccI laganagRhasaciva zrI. kanaiyAlAla mANikalAlajI munzIkI vAle eka prasiddha puruSake hAthoM isa zAna-mandirakA adhyakSatAmeM manAyA gayA hai| munzIjIke hI pavitra udghATana bahuta hI samucita huA hai aura vaha usake hAthoMse 7 aprailako dinake 3 baje isa mandirakI uda- ujjvala bhaviSyakA dyotaka hai| udghATanake samaya taka ghATana-kriyA sampanna huI hai / udghATanAdike avasarapara mandirameM pandaraha haz2Arake karIba prAcIna hastalikhita Apake jo bhASaNa hue haiM ve bar3e hI mahatvaparNa, sAra- graMthoM aura bahutase bahumUlya citroMkA saMgraha ho cakA thA, garmita tathA gujarAtI bhAiyoMmeM sAhityasevAkI bhAvanA- jina sabakI kImata lAkhoM rupayoMmeM bhI nahIM-zrA~kI ko aura bhI adhika jAgRta karane vAle the| granthasaMgrahake jA sktii| astu / pradarzanameM eka bar3A-sA TraMka tAr3apatrIya zAstroMke TaTe yaha zAnamandira kisane banavAyA ! kisa uddezyase phUTe patroMse bharA huzrA rakkhA thA, usakI tarapha izArA banAyA ? kisakI preraNAse banA ! kitanI lAgatameM karate hue munzIjIkA hRdaya bhara AyA thA aura unhoMne isakA nirmANa huaa| isake nirmANa meM kyA kucha upasthita janatAko lakSya karake kahA thA-zAstroMke vizeSatA hai? aura isameM saMgrahIta graMtha-rAzi Adi Te-phaTe patroMke isa Dherako dekhakara hRdayako ronA AtA sAmagrI kahasi prApta huI ? ye saba bAteM aisI haiM jinheM hai! hamAre bujurga dAdAoM tathA sAdhu-mahArAjoMne paramparA- jAnaneke liye hara eka pAThaka utsuka hogA / hAla meM se jisa aTa khajAneko surakSita rakhA thA vaha isa prApta hue gujarAtI patroMmeM ina viSayoMpara kitanA hI * prakAra naSTa hogA, unakI saMtAna aisI nAlAyaka prakAza DAlA gayA hai, unhIM parase kucha paricaya yahA~ nikalegI-unake sAhityako naSTa karegI, aisA unhoMne 'anekAnta'ke pAThakoMke liye saMkalita kiyA jAtA hai|
Page #477
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 7] hemacandrAcArya-jainazAnamandira 433 zAnamandirake nirmAtA aura preraka apAra lakSmIkA sadupayoga kiyA thaa| gujarAtake ye yaha zAna-mandira pATaNa-nivAsI tathA bambaIke saba zAnabhaMDAra jainAcAryoMkI prabala preraNAse sthApita hue prasiddha jauharI seTha hemacanda mohanalAlajIne banavAyA the, phira bhI kisIko yaha samajhanekI bhala na karanI hai| Apake pitA zrI seTha mohanalAla motIcandajIko cAhiye ki inameM mAtra jaina-dharmake sAhityako hI ekatra pravartaka muni zrIkAntivijayajI mahArAjane upadeza kiyA jAtA hogaa| aisA nahIM hai-na bhaMDAroMmeM to dekara aise mandirakI bhArI AvazyakatA batalAI thI veda, upaniSada, gItA, jainAgama aura baura-piTakoMse aura unake bhItara usake nirmANakI bhAvanAko jAgRta lekara nyAya, vyAkaraNa, jyotiSa, vaidyaka, nATaka, chaMda, kiyA thA / ve svayaM apanI bhAvanA pUrI nahIM kara sake alaMkAra, kAvya, kozAdi sabhI viSayoMke mUla graMtha bar3I parantu seTha hemacandajIne pitAkI bhAvanAko mAna dekara lagana tathA dilacaspIke sAtha ikaTThe kie jAte the aura use mastaka para car3hAyA aura usakI partyartha mandira- isa prakAra bhAratavarSakI amUlya zAna lakSmI vahA~ ekatra nirmANake liye 51000 ru. kI svIkRti zrIsaMghako hotI thii| pradAna karake eka satputrakA zrAdarza saboMke sAmane ina bhaNDAroMke dvArA zAnalakSmIkI jo virAsata rakkhA / ApakI isa 51 hajArakI bhArI rakamase hI gujarAtako prApta huI hai usameM pATaNakA nAma sarvopari zAna-mandirakI bilDiMga tayyAra haI hai, jisake udaghA- hai| pATaNa meM Aja judA-judA pATha mukhya zAna-bhaNDAra Tana avasara para mandirake nirvAhArtha aApane dasa haz2Ara hai, jinameM tAr3apatra tathA kAgaja para likhI huI hajAro rupayekI aura bhI sahAyatA pradAna kI hai| apanI isa graMtha pratiyA~ maujada haiM-unakI kImatakA koI takhamInA mahatI udAratA aura sudUradRSTatAke liye seTha hemacandajI nahIM kiyA jA sakatA / vidvAn loga isa saMgrahako dekha niHsandeha bahuta hI prazaMsAke pAtra haiM, unhoMne apanI kara cakita hote haiM / saMskRta sAhityake premI piTarsana isa punIta kRtise jagatako apanA RNI banAyA hai| sAhabane ina bhaNDAroMko 'advitIya' likhA hai| yahaudAzrIkAntivijayajI mahArAjakI zrutabhakti, purAtanasAhi- nareza sva. mahArAjA sayAjIrAva gAyakavAr3ako apane tyaka-rakSAkI zubhabhAvanA, samayocita sUjha-bUjha aura rAjyake ina zAnabhaNDAroMkA bar3A abhimAna thA |in dUradRSTitAkI bhI prazaMsA kiye binA nahIM rahA jA sakatA, bhaNDAroMse samaya-samaya para aise hindU, bauddha tathA jainagraMtha jinakI satpreraNAkA hI yaha saba suphala phalA hai| upalabdha hote rahe haiM, jo anyatra kahIM bhI nahIM pAye jAte mandira nirmANakA uddezya haiN| hAlameM bhaTTAkalaMkadevakA 'pramANa-saMgraha' grantha mI gujarAtake mahArAjA zrI siddharAja jayasiMhadeva bar3e- svopajJabhASya sahita yahIMke bhaNDArase muni zrI puNyavijayahI vidvatomI tathA sAhityarasika the| unhoMne apanI jIke saTAyala-dvArA upalabdha hunA hai, jo digambara jainoMrAjadhAnI aNahilapura pATaNameM eka rAjakIya pustakA- ke kisI bhI bhaNDArameM nahIM pAyA jAtA thaa| layakI sthApanA kI thI aura tInasau lekhakoM ko rakhakara ina saba bhaNDAroMke bahumUlya graMtha saMrakSAkI vizeSa pratyeka darzanake sabhI viSayoMse sambandha rakhanevAlI yojanAoMke sAtha nirmANa kiye gaye eka hI makAnameM pustakoMkI aneka nakaleM karAI thiiN| unake bAda rakhe jAya~ to unakA ThIka-ThIka saMrakSaNa hove aura gujarAtake parAkramI adhipati rAjA kumArapAlane ikIsa suvyavasthA tathA suvidhA honeke kAraNa janatA unase zAna-bhaNDAra sthApita kiye the aura zrI hemacandrAcAryake yatheSTa lAbha uThA sake, isI uddezyako lekara baha varSa race hue graMthoMkI 21-21 pratiyA~ suvarNAkSarose likhAkara hue pATaNameM isa zAna-mandirake nirmANakI halacala taiyAra karAI thiiN| mahAmantrI vastupAla-tejapAla, maMtrI utpanna huI thI, jo zrAja bahuta aMthoMmeM pUrNa ho rahI hai| pethaDazAha aura maMDanamaMtrI zrAdi dUsare bhI aneka puskhoMne sAtha hI ukta uddezyameM kucha vRddhi huI mI jAna par3atI zAna-bhaNDAroMkI sthApanAmeM apanI upArjana kI huI hai-arthAt aisA mAlama hotA hai ki aba yaha jJAna
Page #478
--------------------------------------------------------------------------
________________ .. anekAnta ..... [vaizAkha, vIra-nirvANa saM0 2065 mandira idhara-udharase mahatvake prAcIna granthoMko saMgraha karake isa makAnakI yojanA kI gaI hai| usake bAharakA dRzya unakI mAtra rakSA aura vahIM para par3hanekI suvidhAkA kAma bahuta hI bhavya hai / saMgamarmarakI vizAla sIr3hiyoMkI zreNI hI nahIM karegA balki aise alabhya granthoMko prakAzita aura unake Upara elorAke jagadvikhyAta guhAmandiroM ke kara unheM savizeSarUpase lokaparicayameM lAnekA yatna bhI DhaMgake sundara stambha isa mandirake banAne vAlekI vizAkaregA joabhItaka aprakAzita hai| isIse udghATanake latA aura kalA-priyatAkI pratIti karAte haiN| jAnamandiraavasara para munzIjIne kahA thA-'yaha jo jJAna-mandira ke andara praveza karane para bIca meM vizAla haoNla.aura tayyAra hanA hai vaha pustakoMko saMgraha karake hIna rakkhe cAroM tarapha saba milAkara sAta khaNDa dRSTigocara hote haiN| balki unheM chapAkara-uddhAra karake jagatako sauMpe / ' unameMke dAyeM bAyeM hAtha ke pahale do khaNDa sAdhAraNa DhaMgaisase isa zAna-mandirakA uddezya kitanA utkRSTa tathA ke hai aura unakA upayoga jJAnamandirake zraoNphisake taura mahAna hai aura use pUrA karatA huA yaha zAna-mandira para kiyA jAyagA / zeSa pA~ca khaNDa khAsa taurase lohekitanA adhika lokakA hita-sAdhana karegA-kitane jJAna- ke banAye gaye haiM, jisase unake bhItara ke anya kisI bhI pipAsutroMkI pipAsAko zAnta karegA-use batalAnekI sthitimeM surakSita raha sakeM, agnikA ina khaNDoM para kisI. jarUrata nahIM, sahRdaya pAThaka svayaM samajha sakate haiN| jina bhI tarahakA asara nahIM par3a sakatA / havA ke Ane jAneke granthoMkI prApti ke liye bahuta kucha idhara-udhara bhaTakanA liye bhI ina khaNDoM meM saba tarahakA prabandha kiyA gayA hai, par3atA thA aura bhaNDAriyoMkI minnata khuzAmadeM karane para jisase namI nahIM pahu~ca sakatI aura dImaka vagairaha jantu bhI unake darzana nahIM ho pAte the, unakI prAptikA aisA nIce nIce z2amInameMse kabhI koI prakArakA upadrava na kara sugama mArga khula jAne ke kAraNa kisa sAhitya-premIko sakeM isake liye bahuta gaharI nIvameM nIle thothese mizrita harSa na hogA? kiyA huA sImeMTa kaMkrITa bharA gayA hai| ina khaNDoM para "pATaNake ukta pATha jJAna-bhaNDAroMkI pramukha-sAhitya- sAtha hI sAtha vizAla gailarI bhI banAI gaI hai / yaha sAmagrI hI abhI taka isa jJAna-mandirameM ekati makAna z2amInase 8 phuTa U~cA hai, isaliye varSAkAlameM haI hai| prAzA hai dUsare sthAnoMke aise zAstra-bhaNDAropa bhI isako koI prakArakA bhaya nahIM hai / 36 phITa U~cA bhI isa mandirako zIghra hI mahatvaka grantha ratnoMkI prAti honese yaha makAna khaba aAkarSaka mAlama hotA hai| hogI jahA~ unakI rakSA tathA upayogakA koI samucita isameM sandeha nahIM ki zvetAmbara bhAiyoMkA yaha prabandha nahIM hai| jJAnamandira jJAna-pipAsuoMke liye eka jJAna pyAUkA / mandirakI nirmANa-viziSTatA kAma degA aura deza-videzake hajAroM vidvAnoMke liye - isa jJAna-mandirakA nirmANa pATaNake paMcAsarA yAtrAdhAma bnegaa| isake nirvAhArtha seTha hemacandakI ukta pArzvanAthake bhavya mandirake pAsa hI huA hai| nirmANa dasa hajArakI rakamake atirikta 21 hajArakI aura bhI kI yojanA tayyAra karane meM seTha hemacandajIko bar3A bhArI rakama kucha gRhastha rakama kucha gRhasthoMkI taraphase jamA huI hai aura adhika rakama jamA karane ke liye bambaI tathA pATanameM prayatna jArI parizrama uThAnA par3A hai| sabase pahale mandirakI racanAke hai, aura ye saba bhAvIke zubha cinha haiM / liye unheM hindustAna tathA yuropake apane mitroM tathA kitane hI hoziyAra iMjiniyaroMke sAtha khuba salAha - mazavirA karanA par3A; kyoMki z2arUrata isa bAtakI thI ki makAna aisI rItise banAyA jAya jisase usameM namI, (r) isa lekhake saMkalita karane meM zrIdhIrajakhAla TokarazI dImaka Adi jantu aura agnikA upadrava na ho ske| zAhake lekhase adhika sahAyatA sI gaI hai, ataH ., 125 varga phITa jagahameM 65+65 phITakI nIva para unakA mAmAra mAnatA huuN| -sampAdaka
Page #479
--------------------------------------------------------------------------
________________ merI pramilAyA [To-zrI raghuvIrazaraNa agravAla ema.e. 'dhanarapAma' ] ajJAna-nizAne kara prasAra, phailAyA phirase andhakAra ! saba lupta huA vaha parva-jJAna bhAratako jisase milA mAna !! aba hove tamakA zIghra anta / camake sujyoti phirase ananta / / eka kAra [ bhI bhagavatasvarUpa baina 'bhagavat'] TUTa TUTakara ulajha gaye haiM, merI bIlAke saba tAra ! utara gayA hai mama-bhAgyase, pyAra aura Adara satkAra !! 'vyartha' samajhane lagA use hai, aba yaha svArtha-parNa-saMsAra ! prabho . kRpAkara ekabAra to, bharado phira rasa-maya jhanakAra !! hiMsAkA phailA hai svarAjya, saba bhakSaNIya kucha nahIM tyAja .. AcAra nahIM, nahiM sadvicAra, apanA-sA hotA kahA~ pyAra !! ho jAe~ phirase saba sudhAra / pasI mujyotikA hA prasAra // mere isa maru-thala pradezameM, nIrasatAkA hai adhikAra ! ThukarAtA hai vizva hRdaya se, durvacanoMkA daM upahAra !! phale-phalaM hue druma dalasaM, vaMcita hai merA AkAra ! prabho kRpAkara ekabAra tuma, karado mujhameM rama saMcAra !! hA ' par3A parampara bheda bhAva, utpanna hue jisasa kubhAva ! chala dambha mohakA par3A jAla, pala-pala meM prAtI naI cAla !! hoM zuddha parampara prema-bhAva / miTa jAe~ sabhI mana malina bhAva / / haiM dharma Ar3ameM chipe pApa. jina nae kiyA saba yaza pratApa ! huA satya dharmakA hA ! vinAza. pAkhaNDa matoMke biche pAza !! aba 'anekAnta' meM hoM vilIna / mukha pAe~ saba hI dhanI dAna / / nAvika mUrkha, jarjarita naukA, zaMpa nahIM jisameM patavAra ! vimukha-vAyu baha rahI payonidhi, macA rahA hai hA-hAkAra !! maiM hatAza, nizceSTha, kara rahA, kevala cintAkA vyApAra ! prabho! kRpAkara ekabAra basa, majhako usa pAra !!
Page #480
--------------------------------------------------------------------------
________________ ta Red. NO.L4B2BT -- - la-jaina-anyamAlA jabalapura dvArA prakA sarala-jana-dharma para lokamata zrI paM0 mAtA jI ekA (mAdhurI sampAdako-'maiMne 'sarala jaina-dharmI pustakeM par3hI / mujhe bahuta pasanda / AI / ye bacoka liye cAra rIDara hai / jise uddezya se banAI gaI hai usakI patika udyoga meM acchA sahayoga de| 1 sakatI hai| jaina anye cAya bhAga Adhunika paddhati se likhe gaye hai| vidyAthiyoMko saralatAse samajhAne ke liye jIyo, indriyoM, pAnIke kITANu, lezyA, vIravANI, jambUdIpa, tInaloka svAdAda, pATha koMka zrAvava / nimitta rUpa trAdi aneka citra yathAsthAna diye hai| isase ye pustaka bAstavameM sarala jaina dharma bana gaI hai| bArabavivArI bhAga bar3e rocaka DhaMga se taiyAra kie gae haiN| inheM bAlopayogI banAnaka liye zrIpane kaI jaina vidvAnoMkI sammati lI hai / yathArtha meM pustake maujUdA bAlopayomI jena pustakoMse upayogitAmeM bar3hI huI hai| ra jaina gajada- cAroM bhAmauke par3ane se aAzA hotI hai ki pustakeM jisa uddezyakI partiko lakSa karake banAI gaI hai, , unheM bahata aMza taka pUrNa kara skeNgii| aneka citroMka diye jAne se pustakoMkI upayogitA bar3ha gaI hai| jo prayala kiyA hai vaha acchA hai| jana-mitra 'jinavANIkA citra bahuta bar3hiyA hai| yaha cunAba acchA hai| cAroM bhaagoNko| maMgAkara pAThazAlAke maMtriyoMko dekhanA cAhiye aura upayogI samama pracAra karanA caahiye| zubhacintaka prastuta prastakoM meM to Apane jainadharma sambandhI gar3ha tatvoMka pATo, udAharaNoM, kavitAoM, praznottaroM aura zrAkhyAnoM dvArA hai. samajhAnekA saphalatApUrNa prayala kiyA hai| jo loga jainadharma samajhanA cAhate haiM, para jinheM itanA avakAza aura ra jAna nahIM ki baDe 2 granthIkA adhyayana kara sakeM unake liye ina pustakoMka rUpameM bahuta acchA sAdhana upasthita kara diyA hai / citroM ke samAveza meM kaThina dhArmika viSayoko samajhane meM bar3I saralatA zrA gaI hai| apanI apanI sammati bhjiye| ELEMENTAL anekAntake niyama 1. anekAntakA vArSika mUlya 2) 20 pezagI hai| bI. jAte / prAhaka prathama kiraNase 12 vI kiraNa takake pI.se maMgAne para samayakA kAphI durupayoga hotA hai| hI banAye jAte haiN| eka varSakI kiraNase dUsare varSakI aura grAhakoMko tIna pAne rajisTrIke adhika dene bIcakI kisI usa kiraNataka nahIM banAye jAte anehote haiN| prataH mUlya sanibArDarase bhejane meM hI donoM kAntakA navIna varSa dIpAvalIse prArambha hotA hai| aura suvidhA rahatI hai| 7. patA badalanekI sUcanA tA0 20 taka kAryAlayameM kAsta pratyeka mAhakI 28 tA0 ko acchI taraha pahu~ca jAnI caahiye| mahine do mahine ke liye jA~ca karake bhejA jAtA hai| jo hara hAvalame 1 tA patA badalavAnA ho, to apane yahA~ke DAkagharako taka sabake pAsa pahuMca jAnA cAhiye / isIliye hI likhakara prabandha kara lenA caahiye| grAhakoMko gATila para 1 tA kapI hotI hai / yadi kisI patra vyavahAra karate samaya usake lie posTeja khrc| mAsakA anekAnta ra tA0 ko na mile to, apane bhejanA caahiye| sAtha hI mAnA grAhaka nambara DAkapane jilA par3I karanI cAhiye / vahA~se jo aura patA bhI spaSTa likhanA cAhiye, anyathA uttarake uttara mile vaha usa mAlakI 16 lA taka hamAre liye koI bharosA nahIM rakhanA caahiye| pAsa para jAnA cAhiye / dera honese, bAkagharakA anekAntakA mUlya aura prabandha sambandhI patra kisI jabAba zikAyatI patra ke sAtha na Ane dUsarI prati vyakti vizeSakA nAma na likhakara nimna patese bimA mulya mAnemeM asuvidhA rhegii| caahiye| vasthApaka "anekAnta" / anekAnsa meM eka parvase kara kanATa sarkasa po0 ba0 naM. 48 nyU dehlii| PRAKARCHANE
Page #481
--------------------------------------------------------------------------
________________ 24 2 E
Page #482
--------------------------------------------------------------------------
________________ * viSaya sUcI ke comme 452 452 1. mamantabhadra vAgI 2. aparAjina sUri aura vijayodayA-[zrI paM0 paramAnanda zAstrI 3. zikSA (kahAnI)-zrI. yazapAla 4. amara pyAra ( kavitA )-zrI0 "bhagavata"jaina 5. mubhApita (kavitA)-[zrI nArAyaNa 6. kathA kahAnI [ ayodhyApramAda goyalIya 7. zrI pUjyapAda aura unakI racanAe~ [ mampAdakIya 8. subhASina ( kavitA )-[zrI tulasI, kabIra 6. paMchI ( gadyagIna )-[zrI. "bhagavata" jaina 10. rAyacanda bhAIke kucha mammaraNa [ mahAtmA gAMdhI 11. jAgati-gIta (kavitA)-[zrI. rAjendra kumAra "kumaraza" 12. vIraprabhake dharma jAti bhedako sthAna nahIM hai-[zrI0 mUrajabhAnu vakIla 13. subhASita ( kavitA )- [zrI. cakabamta, akabara, dAg2a, ajJAt 14. zrAvaNa kRSNa pratipadAkI mmaraNIya tithi [paM0 paramAnanda jI 15. pravRtti patha-[zrI ajeya 16. vIra-zAmana-jayantI-[sampAdakIya 17. jIvana ke anubhava-ayodhyApramAda goyalIya 18. mare jainadharma-premakI kathA-[zrI0 bI. ela. marAfa ZMLAPUmuaarwrwSMI 472 473 475 476 478 LAYLLWWLNA yA citra aura blAka raMgIna, hAphaTauna athavA lAina citra blaoNka banavAne ke liye nimna patA noTa kara lIjiye Apake AdezakA pAlana ThIka samaya para kiyA jaaegaa| mainejara-dI blaoNka sarvisa kampanI kandalAkazAna sTrITa, phthpurii-dehlii| MELMO MWM AL.INLvnWLWLAMLM.WWL. JNLIL
Page #483
--------------------------------------------------------------------------
Page #484
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnna. . zrImada gayacandarjA jaina PEAKER SNE 35 mmemoraema .
Page #485
--------------------------------------------------------------------------
________________ S ALANIMAR nIti-virodha-dhvaMsI loka-vyavahAra-vartakaH samyak / paramAgamasya bIjaM bhuvanaikagururjayatyanekAntaH // sampAdana-sthAna-cIra-sevAmandira (mamantabhadrAzrama) maramAvA, ji.mahAranapura prakAzana-sthAna-kanaoNTa markama, po0 ba0 naM. 48. nya dehalI jyeSTha zukla, vIranirvANa saM0 2465, vikrama saM0 1666 varSa 2 kiraNa samantabhanna-bANA prajJAdhIzaprapajyojvalaguNanikarobhatasatkIrtisampadvidyAnandodayAyA'navaratamakhilaklezanirNAzanAya / stAdgauH sAmantabhadrI dinakararucijitsaptabhaMgIvidhIddhA bhAvAdyekAntacetastimiranirasanI vo'kalaMkaprakAzA / / -praSTasahasyA, zrIvidyAnandAcAryaH zrIsamantabhadrakI vANI-vAgdevI-bar3e bar3e buddhimAnoM (prajJAdhIzoM) ke dvArA prapUjita hai, ujjvala guNoMke samUhase utpanna huI satkIrtirUpI sampattise yakta hai, apane tejase sUryake tejako jItane vAlI saptabhaMgI vidhike dvArA pradIpta hai, nirmala prakAzako liye hue hai aura bhAva-bhAva Adike ekAnta pakSarUpI hRdayAndhakArako dUra karanevAlI hai| vaha vANI tumhArI vidyA (kevalajJAna) aura Ananda (ananta sukha) ke udayake liye nirantara kAraNIbhata hove aura usake pramAdase numhAre saMpUrNa duHkha-kleza nAzako prApta ho jAveM / advaitAdyAgrahogragraha-gahana vipannigrahe 'laMdhyavIryAH syAtkArA'moghamaMtrapraNayana vidhayaH zamadadhyAnadhArAH |
Page #486
--------------------------------------------------------------------------
________________ amekAnta [jyeSTa, vIra-nirvANa saM02465 dhanyAnAmAdadhAnA dhRtimadhiSasatA maMDalaM jainamagyU AcaH sAmantabhadrayo vidadhatu vividhAM siddhimudbhUtamudrAH / / -paTasahasyA, zrIvidyAnandaH svAmI samantabhadrakI vANI-vAktatirUpa sarasvatI-advaita-pRthaktva Adike ekAnta AgraharUpIugragraha-janya gahana vipattiko dUra karaneke liye alaMdhyavIryA hai-apratihata zakti hai-,syAtkArarUpI amoSa maMtrakA praNayana karanevAlI hai, zuddha saddhyAna dhIrA hai-nirdoSa parIkSA athavA sacI jAMca-par3atAlake dvArA sthira hai,-udbhUtamudrA hai-U~ce Anandako denevAlI hai-dhairyavanta-dhanya-puruSoMkI avalambanasvarUpa hai aura agra jaina maMDala hai-jainadharmake antaHtejako khUba prakAzita karane vAlI hai- vaha vANI lokameM nAnA prakArakI siddhikA vidhAna kare-usakA Azraya pAkara laukika jana apanA hita siddha karanemeM samartha hoveN| apekSakAntAdi-prabala-garalodreka-dalinI pravRddhA'nekAntA'mRtarasa-niSekA'navaratam / pravRttA vAgeSA sakala-vikalAdeza-vazataH samantAdbhadraM vo dizatu munipsyaa'mlmteH|| -maSTasahasyAM, zrIvidyAnandaH nirmalamati zrIsamantabhadra munirAjakI vaha vANI, jo apekSA-anapekSAdike ekAntarUpa prabala garala (vipa) ke udrekako dalane vAlI hai, nirantara anekAntarUpI amRtarasake siJcanase khUba vRddhiko prApta hai aura sakalAdezoM-pramANoM-tathA vikalAdezoM-nayoM ke adhIna pravRtta huI hai, saba orase tumhAre maMgala evaM kalyANakI pradAna karane vAlI hove-usakI ekaniSThApUrvaka upAsanA evaM tadrUpa AcaraNase tumhAre saba ora bhadratAmaya maMgalakA prasAra hove / guNAnvitA nirmalavRttamauktikA narottamaiH kaNThavibhUSaNIkRtA / na hArayaSTiH parameva durlabhA samantabhadrAdibhavA ca bhAratI // -cannaprabhacarite,zrIvIrananyAcAryaH guNoMse-sUtake dhAgoMse gUMthI-huI, nirmala gola motiyoMse yukta aura uttama puruSoMke kaNThakA vibhaSaNa banI huI hAra yaSTiko-motiyoMkI mAlAko prApta kara lenA utanA kaThina nahIM hai jitanA kaThina ki samantabhadrakI bhAratI (vANI) ko pA lenA-use khUba samajha kara hRdayaMgama kara lenA hai, jo ki sadagaNoMko liye hue hai, nirmala vRtta (vRttAnta, caritra, AcAra, vidhAna tathA chaMda) rUpI muktAphalose yaka hai aura bar3e bar3e prAcAryoM tathA vidvAnoMne jise apane kaNThakA AbhUSaNa banAma hai-ve nitya hI usakA udhAraNa tathA pATha karanemeM apanA gaurava aura ahobhAgya samajhate rahe haiM / arthAt samantabhadrakI vANI parama durlabha hai-unake vacanoMkA lAbha bar3e hI bhAgya tathA parizramase hotA hai
Page #487
--------------------------------------------------------------------------
________________ anusandhAna aparAjitasUri aura vijayodayA [lekhaka-paM. paramAnandajI jaina zAbI] nimbara jaina granthoMke TIkAkAroM meM aparAjitasari- nIyasUricaDAmaNi' tathA 'jinazAsanoddharaNadhIra' taka kA nAma bhI khAsa taurase ullekhanIya tathA likhA hai / prApakI kRtiyoMmeM 'bhagavatI ArAdhanA' kI gauravako prApta hai| ApakA dUsarA nAma 'zrIvijaya' eka saMskRta TIkA hI isa samaya upalabdha hai, jisakA athavA 'vijaya' hai, jo ki 'aparAjita' kA hI paryAya- nAma 'vijyodyaa| yaha TIkA bar3e mhtvko| nAma jAna par3atA hai| paM. pAzAdharajIne 'mUlArAdhanA- sUkSmadRSTise avalokana karane para isakI upayogitAkA darpaNa' meM ima nAmake sAtha ApakA tathA Apake vAsyo. sahaja hI meM patA cala jAtA hai-isameM zeya padArthophA kA bahuta kucha ullekha kiyA hai| Apa apane samayake acche DhaMgase pratipAdana kiyA gayA hai aura yaha par3hane meM bar3e bhArI vidvAn the--digambara-zvetAmbara-sAhityase par3I hI rucikara mAlUma hotI hai| isa TIkAke eka kevala paricita hIna the kintu donoMke antastattvake marma- ullekha parase yaha bhI jAnA jAtA hai ki aparAjinako bhI jAnanevAle the| nyAya, vyAkaraNa, kAvya, koza sarine 'dazakAlika' granthapara bhI koI mahatvakI TIkA aura alaMkArAdi viSayoM meM bhI ApakI acchI gati thii| likhI hai. jisakI khoja honI caahiye| bhagavatI ArAdhanAkI TIkA-prazastimeM prApako 'mArA- apara jitasari kama hue, kaba unakI yaha 'vijayodekho, 'bhanekAnta ,ki.15.1.para dayA' TIkA likhI gaI aura unakI dUsarI racanAe~ syA 'bhagavatI bhArASavAko dUsarI jaTipariNI nAma kyA hai, ye saba bAteM abhI bahuta kucha andhakArameM hai| sampAdakIya belA kA prazastimeM bhI inakA koI usa nahIpA nAcAyA
Page #488
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta [jyeSTa, bIra-nirmANa 021 prazasti isa prakAra hai:- . ... hai| unakI tatvArthasUtra-vyAkhyA 'sarvArthasiddhiM' kA isa "candranandi-mahAkarmaprakRtyAcArya-aziSyeNa mArA- TIkAmeM bahuta kucha anusaraNa kiyA gayA hai-usake tIparipUlAmaNinA nAganandigaNipAdapamopajAta- vAkyoM tathA prAzayako 'tathA coktaM' 'tathAcAbhyanyAyi' madina pabadevasUriziSyeva binazAsanovaraNadhIreNa aura 'anye zrAdi grandoMke sAtha athavA unake binA yA prasareNAparAjitariyA zrInandigaNinA bhI prakaTa kiyA gayA hai-,jisase itanA to spaSTa ho borina ravitA ArAdhanADhIkA zrIvijayotyA mAnA jAtA hai ki aparAjitasUri vikrama kI chaThI zatAbdIke bAda hue haiM / sarvArthasiddhike aise kucha vAkya una sameM batalAyA hai ki 'isa TIkAke kartA aparA- gAthAoMke nambara-sahita jinakI TIkAmeM ve pAye jAte jitapari candranandi nAmaka mahAkarmaprakRtyAcArya ke praziSya haiM,TIkA vAkyake sAtha, namUneke taura para isa prakAra haiM: aura baladevasUrike ziSya the, zrArAtIya prAcAryoMke (1) gAthA 1847-tathA coktaM "ekadezakarmasaMjayacar3AmaNi the, jinazAsanakA uddhAra karane meM dhIra lakSaNA nirjarA"(sarvArthasi0 a01 sU0 4) iti / tathA yazasvI the, aura nAMganandigaNIke caraNoMkI sevAse (2) gAthA naM.180-"rAgo kAtyahAsasammimounheM jJAna prApta huA thA aura zrInandigaNIkI preraNAse ziSTavAkprayogaH kaMdarpaH" (sarvArtha 0a0 7-32) unhoMne 'bhagavatI zrArAdhanA' nAmaka graMthakI yaha 'vijayo- (3) gAthA naM0 1772-anye tu bhava parivartanamevadayA' nAmakI TIkA likhI hai|' vadanti-"narakagatau sarvajaghanyamAyurdazavarSasahastrANi / isa prazastimeM dI huI guruparamparAkA anyatra kimI tenAyuSA tatrotpanaH punaH parizramya tenaivAyuSA tatra prAcIna zilA lekha yA paTTAyalimeM aimA ullekha nahIM jAyate / evaM dazavarSasahasrANAM yAvaMtaH samayAstAvatkRtvA milatA jisase TIkAkArake samayAdikA ThIka nirNaya 'tatraiva jAto mRtaH punarekasamayAdhikabhAvena trayastriMzakiyA jaaske| aimI sthitimeM zrAcArya aparAjitake ssAgaropamANAM parisamA pitAni tataH pracyutya tiryaggatI / samayAdikA nirNaya karanemeM yadyapi kitanI hI kaThinA- antarmuhUrtAyuH samutpanaH pUrvoktana krameNa trINi palyopa iyA~ upasthita haiM, phira bhI TIkA meM prayukta hue yAkyoMkA mAni parisamApitAni / evaM manuSyagatau / devagatI gaveSaNApUrvaka adhyayana karanese samayAdike nirNayameM nArakavat / ayaM tu vizeSaH ekatriMzatsAgaropamANi paribahuta kucha sahAyatA mila jAtI hai| samApitAni yAvattAvanavaparivartanama / " aparAjitasUrine apanI isa TIkAmeM zrIkundakunda, (sarvArtha02-10) umAsvAti, samantabhadrAdi digambara prAcAryoMke graMthoMke isI prakAra karmadravyaparivartana, nokarmadravyaparivartana, atirikta zvetAmbara sampradAyake kalpasUtra, bhAvanA lathA kSetraparivartanAdikA svarUpa bhI sarvArthasiddhi ke dUsare zrAvazyakAdi graMthokA bhI upayoga kiyA hai| purAtana adhyAya ke 10veM sUtrakI vyAkhyAse liyA gayA hai| digambarAcAryoMmeM jainendra vyAkaraNa aura samAdhitaMtra zrAdi AcArya pUjyapAdane ina parivartanoMkA svarUpa nirdiSTa karate graMthoMke racayitA prAcArya pUjyapAdakA samaya sunizcita : hue inakI puSTi ke liye prAcArya kundakundakRta 'bArasa it aura vaha vikrimakI chaThI (IsAkI pAMcavI ) zanAndI aNuvekavA' graMthakI jo pA~ca gAthAe~ 'uktaM ca' rUpase
Page #489
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2. kiraNa aparAjitapariaura bijorayA - dI thIM unameMse tIna gAthAoMko aparAjitasUrine bhI sampagitivizeSa.............................. uddhRta kiyA hai / jaisA ki TIkAmeM diye hue kAlapari- pUnApuratsarA kiyA satkAra saMpato mahAniti boke vartanake nimna svarUpase prakaTa hai: prakAza boktiH eSamAgevIsitamapuriya pArI(1) gAthA 1...-masya gAvApAH prapaMcayA- ki vigyasukhaM panapeSa kipamANo niyotiti pA-"utsapilyAH prathamasamaye nAtA pabigjIvA parigIteti pratipayartha-sampagiti vizeSaNamupadIyate" svAyupaparisamAsau etaH sa eva punaHhitIpASA utsarpi -tattvA0 rA06-4, bA.2,. syA ditIyasamaye jAtaH svAyuSaH sayAnmataH / sa evaM kApavAlmanaHkarmayAM prAkAmyAmAnonigraha para punastRtIpAyA utsarpirupAstRtIyasamaye jAtaH, evamanena caritAmAgo gutiH / sampagiti vizeSaNAt pUjApuratsava krameNa utsarpiNI parisamAtA tathA bhavasarpiNI [] / kiyAM saMyato mahAnapamiti pazabAmapeja pAratoSika evaM janmanaraMtaryamuktaM / maraNasyApi nairaMtarSa prAyamevaM mindripasukha vA kriyamANA gusiriti kathyate / " tAbakAlaparivartanam / uktaMca -bhaga0 zrA0 gAthA 115 upasappiNibhavasappiNisamayAvaliyAsu nnikhsesaasu| akalaMkadevakA samaya vikramako 7vIM zatAbdI bhAdo mado ya bahuso bhamaNeNa dukAbasaMsAre // " sunizcita hai-vi0 saMvat 700meM unakA bauddhoM ke sAtha (sarvArtha02--10) mahAnvAda huA hai aura ve bauddha vidvAn dharmakIrtike aparAjitasUrine apanI isa TIkAmeM, bhaTTAkalaMka- samakAlIna the| ataH aparAjitasUrikA samaya vikramakI devake tattvArtharAjavArtikakA bhI kucha anusaraNa kiyA 7vIM zatAbdIke bAda kA jAna par3atA hai| aura cU~ki, hai, jisake do namUne isa prakAra hai jahA~taka maiMne isa TIkAko tulanAtmaka dRSTi se avalokana "sAbhyAyAH kriyAyAH sAdhanAnAM samabhyAsIkaraNaM kiyA hai, mujhe isameM akalaMkake bAda honevAle kisI samAhAraH smaarmbhH|" prasiddha AcAryakA anukaraNa athavA avalambana mAlama -tattvA0 rA0, 6-8 ke vArtikakA bhASya / nahIM hotA, isaliye merI rAyameM yaha TIkA 8vIM zatAbdIke "sAbhyASA hiMsAdikriyAyAH sAdhanAnAM samAhAraH madhyakAlakI banI huI honI cAhiye / aura aisI haaltmeNsmaarmbhH|". aparAjitasUrikA mamaya anumAnataH vikramakI 8vI -bhaga0 zrA0 TI0 gAthA 811 zatAbdIkA madhyakAla hI upayukta jAna par3atA hai| "prAkAmyA'bhAvo nigrhH||praakaamyN pahuMcAritraM mere isa kathanakA mamarthana sampAdaka zrI jugalatasthAbhAvo nigraha ityAlyAyate / yogalya nigrahaH kizorajIke usa phuTanoTase bhI hotA hai jise unhoMne yognigrhH| 50 nAthUrAmajI premIke 'bhagavanIbArAdhanA aura usakI * ina donoM avataraNAma jo paraspara thor3A-sA TIkAe~' zIrSaka lekhake nIce diyA thA aura jo nimna sAdhAraNa bheda dRSTigocara hotA hai usakA kAraNa donoM prakAra hai:granthoMkI vartamAna mudrita pratiyoMkA ThIka taura para sampAdita "isa TIkAke kartA prAcArya aparAjita apaneko'cana honA bhI ho sakatA hai| ndranandIkA praziSya aura baladevamUrikA ziSya likhate haiN|
Page #490
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. anekAnta ...............jye, vIra-nirvANa saM. 2465 - candranandIkA sabase purAnA ullekha jo abhI taka puSTi milatI hai / dUsare vidvAnoM ko bhI isa viSaya meM vizeSa upalabdha huA hai vaha zrIpuruSakA dAnapatra hai, jo 'gova- anusandhAnake sAtha apanA abhimata prakaTa karanA cAhiye paiya' ko I. san 776 meM diyA gayA thA / isameM guru- aura aisA yatla karanA cAhiye jisase aparAjitasUrikA rUpase vimalacandra, kIrtinandI, kumAranandI aura 'candra- samaya aura bhI adhika spaTa tAke mAtha sunizcita ho jAya / nandI nAmake cAra prAcAryoMkA ullekha hai ( S. I. J. zrAzA hai vidvajjana mere isa nivedana para avazya hI Pt. II, 88 ) / bahuta sambhava hai ki TIkAkArane dhyAna dene kI kRpA kreNge| inhIM candranandIkA apaneko praziSya likhA ho| yadi aba maiM 'vijayodayA' TIkAke viSaya meM kucha thor3AaisA hai to isa TIkAke banane kA samaya 8 vIM-6vIM zatA- sA aura bhI paricaya apane pAThakoM ko karA denA cAhatA mdI taka pahu~ca jAtA hai| candranandIkA nAma 'karmapra- huuN| yaha TIkA 'bhagavatI zrArAdhanA' kI upalabdha TIkAkRti' bhI diyA hai aura 'karmaprakRti' kA velarake 17veM oMmeM apanI khAsa vizeSatA rakhatI hai, isameM prakRta zilAlekhameM akalaMka deva aura candrakIrti ke bAda honA viSayase sambandha rakhane vAle sabhI padArthoM ke rahasyakA batalAyA hai, aura unake bAda vimalacandra kA ullekha udghATana yukti aura anubhavapUrNa paNDityake sAtha kiyA kiyA hai| isase bhI isI samayakA samarthana hotA hai| gayA hai| vastutattva ke vijJAsutroM aura khAsakara sallebaladevasUrekA prAcIna ullekha zravaNabelagolake do zilA- khanA yA samAdhimaraNakA parijJAna prApta karane ke icchukoMsekho naM. 7 aura 15 meM pAyA jAtA hai, jinakA ke liye yaha bar3e hI kAmakI cIz2a hai| aATha zrAzvAsoM samaya phamarAH 622 aura 572 zaka saMvatke lagabhaga yA adhikAroM meM isakI samAti huI hai aura granthasaMkhyA, anumAna kiyA gayA hai| bahuta sambhava hai ki inhIM meM se hastalikhita pratiyoM ke anusAra, saba milAkara 13 hajAra koI bala devasUri TIkAkArake guru rahe hoN| inake samayase zloka pramANa hai| vidvAnoMke liye yaha anubhava tathA bhI ukta samayako puSTi milatI hai| isake sivAya, nAga- vicArakI bahuta-sI sAmagrI prastuta karatI hai| nandIko bhI TIkAkArane jo apanA guru batalAyA hai ve isa TIkApara se yaha bhI patA calatA hai ki isake ve hI jAna par3ate haiM jo 'asaga'kavike guru the aura unakA pUrva 'bhagavatI ArAdhanA' para aura bhI kitanI hI TokAe~ mI samaya 8vI-havIM zatAbdI hai| isa ghaTanA-samuccaya banI huI thIM, jinakA ullekha ima TokAmeM 'kecit', parase yaha TIkA prAyaH 8 vI havIM zatAbdIkI banI huI 'apare', 'pare', 'anye', 'kAMcidvyAkhyAnaM', 'anyeSAM jAna par3anI hai|" vyAkhyAnaM' zrAdi zandoMke dvArA kiyA gayA hai| aura bAdako mukhtAra sAhabane anekAntakI gata chaTI jisake kucha namUne isa prakAra haiM:kiraNameM prakAzita apane 'antaradvIpaja manuSya' zIrSaka (gAthA 01.) "tasmin socate bocasthite lekhameM, isa samayako vikrimakI 8vIM zatAbdI taka hI iti kecit / ' 'bhanme tu vadamti 'khoyagaI iti paThaMsaH sImita kiyA hai, jisase mere ukta kathanako aura bhI khocaMgataH prAptaH tasmimmiti" / dekho bhanekAnta, prathama varSa, kiraNa, pR018 (gAyA .101) "prAcAryAkhAM myAlyAdRNA ke dUsare kAnamA kuramoTa darzanena matabhedena / kecisipamukhenaivaM sUtrArthamupapAva
Page #491
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa ] aparAjitasUri aura vijayodayA 441 yaMtyapare gamAvivicitramayAnusAreNa, bhanye sadAdhanu- pratyAsyAnaM saMyata-saMpatAsaMpatayorapi alpakAlika yogopanyAsena / apare 'bhadasapasatyAcaM hoI pabadarI' jiivivaadhikNpaa|" iti pabanti / ' arthAt yaha pratyAkhyAna do prakArakAI-mUlaguNa (gAyA naM0 217) "anyeSAM pAThA parivadiAvA- pratyAkhyAna aura uttaraguNapratyAkhyAna / unameMse pAyo-parivarvivAvadhAna pariSadiladovadhAbo- saMyamI muniyoMke mUla-guNa pratyAkhyAna jIvanaparyaMtake parivarSitAmahaH / liye hotA hai / saMyatAsaMyata paMcamaguNasthAnavartI inake sivAya aura bhI bahuta-sI gAthAoMmeM dUsare TIkAkAroM dvArA mAne gaye pAThabhedoMko darzAyA gayA hai, bhAvakake aNuvratoMko mUlaguNa kahate haiM / gRhasthoM ke mUlaguNakA pratyAkhyAna alpakAlika aura sarvakAlika jinase yaha spaSTa patA calatA hai ki aparAjitasUrike sAmane kitanI hI dUsarI TIkAe~ bha. pArAdhanApara aise donoM prakArase hotA hai| pakSa, mahInA, chaha mahIne upasthita thIM aura una sabakA avalokana karake hI ityAdi rUpase bhaviSyatkAlakI maryAdA karake jo sthala hiMsA, asatya, corI, maithunasevana aura parigraharUpa paMca 'vijayodayA'kI sRSTi kI gaI hai| pApoMko maiM nahIM karU~gA aisA saMkalpa karanA alpakAlika isa TIkAmeM kitanA hI aisA mahatvakA varNana bhI hai pratyAkhyAna kahalAtA hai / tathA maiM jIvanaparyaMta sthala jo anyatra nahIM pAyA jAtA aura vaha saba isa TIkAkI hiMsAdi pApoMko nahIM karU~gA aisA saMkalpa kara unakA jo vizeSatA hai / usa vizeSatAko samaya samaya para svataMtra tyAga karatA hai vaha jIvitAvadhika pratyAkhyAna hai| lekhoM dvArA prakaTa karanekA merA vicAra hai / yahA~ namUneke uttaraguNa-pratyAkhyAna to muni aura gRhastha donoM hI taurapara gAthA naM0116 kI vyAkhyA meM 'saMyamahIna tapa jIvanaparyaMta tathA alpakAla ke liye kara sakate hai| kAryakArI nahIM isakI puSTi karate hue muni-bhAvakake isa TIkAmeM, 5vIM gAthAkI vyAkhyA karate hue, mUlaguNoM tathA uttaraguNoM aura AvazyakAdi karmo ke 'siddhaprAbhRta' nAmaka granthakA ullekha nimna prakArase anuSThAna-vidhAnAdikA jo vistArake sAtha vizeSa varNana kiyA haidiyA hai usakA eka choTAsA aMza isa prakAra hai : 'sirpraabhuutgditsvruupsibjnyaanmaagmbhaavsiddH|' "tadvividha mUbaguNapratyAkhyAnamuttaraguNapratyA- aura 753 naM. kI gAthAkI vyAkhyA karate hue khAnaM / tatra saMbatAnA jIvitAvadhikaM mUbaguva-pratyA 'namaskArapAhuDa' nAmaka granthakA ullekha bhI kiyA hai| lyAnaM / saMvatAsaMpatAnAM akhAtAni mUlaguNa prata yathA:bhyapadezAvi bhavaMti te vividha pratyAkhyAnaM alpa 'namaskAraprAbhavaM nAmAsti granthaH patra gaya pramAkAbika, bIvitAvadhikaM ceti / para-mAsa-paramAsAdi khAdinipAdimukhena namaskAro niruupyte|' speva bhaviSyakALa sAvadhikaM havA tatrasthUna hiMsA, vidvAnoMko ina donoM granthoMkA zAstrabhaMDAroMkI nRtastevAmamaparigrahAnAcariSyAmi iti pratyAlpAnamalpakAsakam / kAlakoThariyoMmeMse khojakara patA lagAnA cAhiye / bhAmarabamasiyA na kariSyAmi sthahiMsA aura inake viSayakA paricaya bhI prakaTa karanA caahiye| dIni iti pratyAlyAnaM jiivitaavdhik| uttaraguru vIrasevAmaMdira, sarasAvA, tA. 12-4-1939
Page #492
--------------------------------------------------------------------------
________________ 442 ... anekAnta..... ... [jyeSTa, vIra- niya 2464 - zikSA ...... amara pyAra [zrI. yazapAla] [zrI bhagavatsvarUpa jaina 'bhagavat' - gajIne klAsameM par3hAyA-ApasameM jhagar3anA burA hai; .. jIvana-dhana, he jIvanAdhAra ! 7 vaha pApa hai| sAta barasake mu-nUne gurUjIkI bAta sunanI aura haiM patra-yuSya yadi nahIM yahA~- . peTameM rkhlii| to maiM aba dvaMda unheM kahA~ ? saMdhyAko padakara ghara lauTA to usane dekhA ki mAM- isa hRdaya-kamala hI ko lekarabApameM jhagar3A ho rahA hai| caraNoM ko dUM premopahAra / usane kahA-mA~, Aja gurUjIne batAyA ki prApasa yadi mile na mujhako agni kahIMmeM jhagar3anA burA hai; vaha pApa hai| phira hogI kyA arcanA nahIM ? le vanhi vedanA kI mana seagale dina gurUjIne klAsameM par3hAyA-jIva hatyA AratI utArU~ harSadhAra ! burI hai / jIvoM para dayA karanI cAhiye / jala bhI na mile parvAha nahIMsAta barasake munne gurUjIkI bAta sunalI aura nikalegI mu~ha se Aha nahIM ? peTameM rkhnii| karuNeza ! na hogA kucha vilambasaMdhyAko par3hakara ghara lauTA to usane dekhA usake haga-jalase laMgA paga pakhAra ! bApa bahutase jAnavara mArakara lAe haiN| usane kahA kacha bhI na pAsa para kheda nahIM - pitAjI, zrAja gurUjIne batAyA ki jIva hatyA burI hai| jIvoM para dayA karanI caahie| hogA pajA meM bheda nahIM ! basa, amara-lagana ho, amara-cAhatIsare dina gurUjIne klAsameM par3hAyA-bhUkhe-naMgekI baiThA homana meM amara-pyAra! sahAyatA karanI cAhie, vaha puNya hai| sAta barasake mujUne gurUjIkI bAta sunalI aura peTameM rkhlii| cAra dinana kI cAdanI, yaha sampati saMsAra / saMdhyAko par3hakara ghara lauTA to usane dekhA usake 'nArAyana' haribhajana kara, yAsau hoi ubAra / bhAIne eka bhUkhe-naMge bhikhArIko daravAz2ese phaTakAra kara terai bhA0 kachu karau, bhalo kuro saMsAra / bhagA diyA hai| 'nArAyaNa' tU baiThaka, apano bhavana buhAra // cauthe dina sAta barasakA mun skUla na gayA / ghara bahuta gaI thor3I rahI, 'nArAyaNa' aba caita / vAloMne pUchA to usane kaha viSA-gurunI acchA nahIM kAla-ciraiyA cugi rahI, nisadina Aya kheta // pnaate| subhASita
Page #493
--------------------------------------------------------------------------
________________ ERMANETISMEESENSENSES .. layananananananananana kathA kahAnI le-ayodhyAprasAda goyalIya ] . PARATIREDEREDIEDERIERRIERTISISTERSAREERISRTERSNERSEASORED (18) ho ge| pAsa hI gurudeva baiThe the| pUchA-"vatsa ! kinhIM prAtma-dhyAnI munirAjake pAma eka mokSa- kyA huA ?" ziSyane kahA-"gurudeva ! Aja lolupa bhakta baiThA thaa| use apane dharmarata honekA dhyAnameM dAla-bATI banAnekA upakrama kiyA thA / abhimAna thA / gRhastha hote hue bhI apanemeM Atma- Apake caraNakamaloMke pratApase dhyAna aisA acchA saMyamakI pUrNatA samajhatA thA / munirAjake darzanArtha jamA ki yaha dhyAna hI na rahA ki yaha saba manakI kucha striyA~ bAI to saMyamAbhimAnI bhaktase unakI kalpanAmAtra hai / maiM apane dhyAnameM mAnoM sacamuca hI aura dekhe binA na rahA gayA / pahalI bAra dekhane dAla-bATI banA rahA thA ki miceM kucha teja hogaI para munirAja kucha na bole, kintu yaha dekhanekA krama aura khAte hI sIkArA jo bharA to dhyAna bhaMga jaba eka bArase adhika bAra jArI rahA to munirAja hogayA / aisA uttama dhyAna Ajataka kabhI na jamA bole-vatsa! prAyazcita lo!" thA gurUdeva ! mujhe varadAna do ki maiM isase bhI kahIM "prabho ! merA aparAdha ?" adhika dhyAna-magna ho mH|" gurudeva muskarAkara "oha ! aparAdha karate hue bhI ume aparAdha bole--"vatma ! prathama to dhyAnameM-paramAtmA, nahIM samajhate, vatsa ! eka bAra to anAyAsa kimI mokSa, samyaktva, Atma-hitakA ciMtana karanA kI ora dRSTi jA sakatI hai, kintu dobArA to cAhiye thA, jisase apanA vAstavameM kalyANa vikArI netra hI uTheMge / aura AtmAmeM vikAra hotA, dhyAnakA mukhya uddezya prApta hotaa| aura AnA yahI patanakA zrIgaNeza hai / Atma-saMyamakA yadi pUrvasaMcita saMskAroMke kAraNa sAMsArika abhyAsI prAyazcita dvArA hI vikAroM para vijaya moha-mAyAkA lobha maeNbaraNa nahIM ho pAyA hai to prApta kara sakatA hai| mokSa-lolupa bhaktako taba dhyAnameM khIra, haluvA, lai, per3A mAdi banAe hote apane saMyamakI apUrNata pratIta huii| jisase isa vedanAke bajAya kucha to svAda prApta huA hotA / vatma ! smaraNa rakkho, hamArA jIvana, eka dhyAnAbhyAsI ziSya dhyAna-magna the ki hamArA mastiSka saba sImita haiN| jIvanameM aura sImArekI-sI bhAvAtrA karate hue dhyAnase vicalita mastiSkameM aise utama padArthokA saMcaya karo jo
Page #494
--------------------------------------------------------------------------
________________ 444 anekAnta [ jyeSTha, vIra-nirvANa saM02465 apane liye jJAna-barddhaka evaM lAbhaprada ho / vyarthakI eka aimA guNa thA, jisane use mahAna senApatiyoMvastuoMkA maMgraha na karo, tAki phira hinakArI kI paMkti meM baiThane yogya banA diyA thA / vaha AtmacIjoMke liye sthAna hI na rhe|" vizvAsI thA, vaha dUsaroMkA mu~ha dekhA na hokara (20) apane bAhuoMkA bharosA rakhatAthA / usane dUsaroMeka attArakI dukAnameM galAbake phala ghoTe kI sahAyatA para apanI unnatikA dhyeya kabhI nahIM the| kisI sahadayane pachA-"Apa loga banAyA aura na apane jIvanakI bAgaDora kisIko udyAnameM phane phane, phira Apane aisA kaunamA mauNpii| jisa kAryako vaha svayaM karanemeM asamartha aparAdha kiyA, jisake kAraNa Apako yaha amahya pAtA, uma kAryako usane kabhI hAtha taka na lgaayaa| vedanA uThAnI par3a rahI hai|" kucha phaloMne uttara dehalI vijaya karane para vijita bAdazAha mahammada diyA-"zabheccha ! hamArA sabase bar3A aparAdha zAha raMgIlene use hAthI para savAra karAke dehalIkI yahI hai ki hama ekadama haeNma par3e ! duniyA~me hamAga maira karAnI caahii| nAdirazAha isase pahale yaha ha~manA na degyA gyaa| vaha dugviyoMko devakara kabhI hAthI para na baiThA thA, usane hAthI bhAratameM mamavedanA prakaTa karatI hai dayAkA bhAva ragvatI hai. hI zrAne para degvA thA / hAthIke hodemeM baiThane para paranta mugviyoMko dekha IrSyA karatI hai, unheM miTAne nAdirazAhane AgekI aora jhakakara dekhA to hAthIko tatpara rahatI hai / yahI niyoM kA svabhAva hai|" kI gardana para mahAvata aMkuza liye baiThA thaa| aura kala phaloMne unara diyA--"kimIke liye nAdirazAhane mahAvatame kahA-"ta yahA~ kyoM baiThA mara miTanA yahI to jIvanakI mArthakatA hai|" phala hai ? hAthIkI lagAma mujhe dekara ta nIce utrjaa|" pima rahe the. para paropakArakI mahaka unameM se jIvita mahAvatane gir3agir3Ate hae arz2a kiyA-"hajara ! ho rahI thii| mahadaya manAya capacApa IrSyAla aura hAthIke lagAma nahIM hotI / beadabI muzrApha isako svArthI saMsArakI ora dekha rahA thaa| hama phIlavAna hI calA sakate haiM... ... ... ...!" (21) "jisakI lagAma mere hAthameM nahIM maiM usapara nahIM nAdirazAha eka mAdhana-hIna daridra parivArameM baiTha sakatA / maiM apanA jIvana dUsaroMke hAthoM meM janma lene para bhI saMsAra-prasiddha vijetA huA hai| dekara khatarA mola nahIM le sktaa|" yaha kahakara vaha ApattiyoMkI godameM palakara duHkha-dAridrayake nAdirazAha hAthI parase kUda par3A ! jo dUsaroMke hiNDoloMmeM jhalakara eka aisA vijetA huA hai ki kandhepara banduka rakhakara calAneke AdI haiM yA jo vijaya umake ghor3oMke TApa kI dhalake sAtha-sAtha dumaroMke hAthakI kaThaputalI bane rahate haiM, nAdiracalatI thii| yadyapi vaha svabhAvase hI kara, raktaH zAha unameMse nahIM thA ! yahI usake jIvanakA eka lolapa manuSya thaa| phira bhI svAvalambana umameM sabase bar3A guNa thaa|
Page #495
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrIpUjyapAda aura unakI racanAe~ [sampAdakIya ] - bodha hotA calA jAtA hai, azAnAdi mala chaMTatA rahatA samAdhitaMtra-paricaya hai aura duHkha-zokAdi aAtmAko santapta karanemeM samartha nahIM hote| mAya maiM pUjyapAdake graMthoMmeMse 'samAdhitaMtra' graMthakA kucha isa granthameM zuddhAtmAke varNanakI mukhyatA hai aura ' vizeSa paricaya apane pAThakoMko denA cAhatA huuN| baha varNana pajyapAdane Agama, yukti tathA apane antaHyaha graMtha zrAdhyAtmika hai aura jahA~ taka maiMne anubhava karaNAkI ekAgratA-dvArA sampanna svAnubhavake balapara bhale kiyA hai graMthakAramahodaya ke antima jIvanakI kRti hai prakAra jA~ca par3atAla ke bAda kiyA hai| jaisA ki graMthake usa samaya ke karIbakI racanA hai jaba ki prAcArya maho nimna pratizA-vAkyame prakaTa hai:dayakI pravRtti bAhya viSayoMse haTakara bahuta jyAdA anta zrutena linena yathAsmazakti muMkhI ho gaI thI aura zrApa sthitaprajJa jaisI sthitiko samAhitAntaH karaNena samyak / pahu~ca gaye the| yadyapi jainamamA jameM adhyAtma-viSaya ke samISaya kaivalyasugghaspRhANAM kitane hI graMtha upalabdha haiM aura prAkRtabhASAke 'mamaya viviktamAtmAnamathAbhidhAsye // 3 // sAra' jaise mahAna evaM gada graMtha bhI maujUda haiM parantu yaha graMthakA tulanAtmaka adhyayana karaneme bhI yaha mAlama choTA-sA saMskRta graMtha apanI khAsa vizeSatA rakhatA hai| hotA hai ki isameM zrIkundakunda-jaise prAcIna prAcAryoM ke isameM thor3e hI zabdoM dvArA mUtrarUpama apane viSayakA zrAgama vAkyAMkA bahuta kucha anamaraNa kiyA gayA hai| acchA pratipAdana kiyA gayA hai| pratipAdana zailI bar3I kundakundakA --- "ego me sasmado appANANasaNala kSaNo sesA me bAhirA bhAvA samve saMjogalakSaNA" hI sarala, sundara evaM hRdaya grAhigI hai; bhASA-moThava . dekhate hI banatA hai aura padya-racanA pramAdAdi gugAme yaha gAthA niyamamArama naM0 102 para viziSTa hai| isIse par3hanA prArambha karake chor3aneko mana mokSaprAbhUtameM naM. 56 para pAI jAtI hai| isameM yaha nahIM hotA-aisA mAlama hotA hai ki samasta adhyAtma- batalAyA hai ki-'merA zrAtmA eka hai-qhAlima hai, vANIkA dohana karake athavA zAstra-mamudrakA manthana umameM kimI dUsarekA mizraNa nahIM-,zAzvana hai-kabhI karake jo navanItA'mRta (makkhana) nikAlA gayA hai vaha naSTa honevAlA nahIM-aura zAna darzana lakSaNavAlA saba isameM bharA huaA hai aura apanI mugandhase pAThaka. (zAtA-draTA) hai; zeSa saMyoga-lakSaNavAle samasta padArtha hRdayako mohita kara rahA hai| isa graMtha ke par3hanese citta mere aAtmAse bAhya hai-ve mere nahIM hai, aura na maiM bar3A hI praphullita hotA hai, pada-pada para apanI bhUlakA unakA hU~ / '
Page #496
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta [jyeSTa, vIra-nirvANa saM02465 yaha vAkya to isa graMthakA prANa jAna par3atA hai graMthake ssara tathA svAnubhavapUrvaka kathanakA kitanA hI sundara kitane hI padya kundakundake 'mokSaprAmRta' kI mAthAzroMko zrAmAsa mila sakatA hai / vastutaH isa graMthameM aisI koI sAmane rakhakara race gaye haiM-aisI kucha gAthAe~ padya bhI bAta kahI gaI mAlUma nahIM hotI jo yukti, zrAgama naM0 4, 5, 7, 10, 11, 12, 18, 78, 102 ke tathA svAnubhavake viruddha ho| aura isaliye yaha graMtha nIce phuTanoToMmeM uddhRta bhI kI gaI hai, unaparase isa bahuta hI prAmANika hai| isIse uttaravartI zrAcAryoMne viSayakI satyatAkA haraeka pAThaka sahaja hI meM anubhava ise khUba apanAyA hai| paramAtmaprakAza aura jJAnArNavakara sakatA hai / yahA~ para unameMse do gAthAe~ aura eka jaise graMthoMmeM isakA khulA anusaraNa kiyA gayA hai| gAthA niyamasArakI bhI isa graMthake padyoM-sahita namUneke jisake kucha namUne isa graMthake phuTanoToMmeM dikhAye taura para nIce uddhRta kI jAtI haiM: gaye haiN| jaM mayA dissade rUvaM taraNa jANAdi samvahA / __cUMki granthameM zuddhAtmAke kathanakI pradhAnatA hai jANagaM dissade NaM taM tamhAjapemi keNahaM // mokss02|| aura zuddhAtmAko samajhane ke liye azuddhAtmAko jAnane yammayA rayate rUpaM tatra jAnAti sarvathA / kI bhI z2arUrata hotI hai, isIse granthameM AtmAke bahirAjAvaca eyate rUpaM tataH kena bravImyaham // smaa01|| tmA, antarAtmA aura paramAtmA aise tIna bheda karake unakA svarUpa samajhAyA hai| sAtha hI, paramAtmAko upAjo sutto vavahAre so joI jagyae sakajjammi / deya (ArAdhya), antarAtmAko upAyarUpa zrArAdhaka aura jo jamgadi bavahAre so sutto appaNe kajne / mo031|| bahirAtmAko heya (tyAjya) ThaharAyA hai / ina tInoM prAtma bhedoMkA svarUpa samajhAneke liye anthameM jo kalApUrNa myavahAre suSupto yaH sa jAgAMtmagocare / tarIkA akhtiyAra kiyA gayA hai vaha bar3A hI sundara evaM jAgarti vyavahAre'sminsuSupsaracAramagocare // samA0 7 // stutya hai aura usake liye granthako dekhate hI banatA hai| yahA~ para maiM apane pAThakoMko sirpha una padoMkA hI paricaya NiyabhAvaM Na vi mubai parabhAvaM seva mehaha keii| karA denA cAhatA jo bahirAtmAdikA nAmollekha athavA jANadi passadi sarva sohaM idicitapaNANI niyama017 nirdeza karane ke liye granthameM prayukta kiye gaye haiM aura yadaprAmu ma gRhAti gRhItaM nApi muJcati / jinase vibhinna zrAtmAoMke svarUpa para acchA prakArA jAnAti sarvathA sarva tatsvasaMvecamasmyaham // samA0 20 // par3atA hai aura vaha nayavivakSAke sAtha arthapara dRSTi rakhate isase ukta padya naM. 3 meM prayukta huzrA 'zrutena' pada hue unakA pATha karanese sahaja hI meM avagata ho jAtA bahuta hI sArthaka jAna par3atA hai / 'liGgena' tathA 'samA- hai| ina padoMmeMse kucha pada aise bhI haiM jinakA mUla prayoga hitAntAparaNena' pada bhI aisI hI sArthaka haiN| yadi dvitIyAdi vibhaktiyoM tathA bahuvacanAdike rUpameM huA hai kundakundake samayasArakI gAthA naM0438 se 444 takake parantu arthAvabodhakI suvidhA evaM ekarUpatAkI dRSTise kathanakI isa graMthake padya naM087,88ke sAtha tulanA kI unheM yahA~ prathamAke eka kvanameM hI rakha diyA gayA hai| jAya to pajyapAdakI vizeSatAke sAtha unake yuktipura- prastu; bahirAtyAdi-nidarzakale.paya kramazaH nimna prakAra
Page #497
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa] . . . zrIpUjyapAda aura unakI racanAe~ hai| unake sthAna-sUcaka-padyAGka bhI sAthameM diye jAte tAtmA 3, 73; paraH 4, 86, 95, paramaH 4, 31,98; paramAtmA 5,6,17,27, 30 pratinirmalaH 5; nirmalaH(1) pahirAtma-nidarzaka para kevalaH-zuddhaH-viviktaH prabhuH-parameSThI-parAsmA-IzvaraH / bahiH 4; bAherAtmA 5, 7, 27; zarIrAdau jAtAtma. aMnyayaH 6, 33, anantAnantadhIzaktiH acala sthitiH bhrAntiH 5; aAtmajAnaparAGa mukhaH 7; avidvAna 8 mUDhaH svasaMvedyaH 6,20,24, nirvikalpakaH 16, atIndriyaH10,44,47;avidAtmA 11; dehe svabuddhiH 13; mUDhAtmA anirdezyaH 22; bodhAtmA 25, 32; sarvasaMkalpavanitaH 26,56,58, 60; utpannAtmamatidehe 42; paratrAhammatiH 27; paramAnandanirvRtaH 32; svasthAtmA 36; uttamaHkAyaH 43; dehAtmadRSTiH 46, 64; avidyAmayarUpaH 53; vAka- 40; niSThitAtmA 47; sAnandajyotiruttamaH 51 vidyAmayazarIrayoH bhrAntaH 54; bAlaH 55; pihitajyotiH 60 rUpaH 53; kevalajJaptivigrahaH 70; acyutaH 76; paramaM padaabuddhiH 61 66; zarIrakaMcukena saMvRtajJAnavigrahaH 68; mAtmanaH84,86, 104; paraM padaM85 parAtmajJAnamampamnaH anAtmadarzI 73, 63; dRDhAtmabuddhidehAdI 76; zrAtma. 86; avAcA gocaraM padaM / gocare suSuptaH 78; mohI 60; anantarajaH 61, anINa- yaha tridhAtmaka padAvalI tridhAtmA ke svarUpako vyakta doSaH-sarvAvasthA''tmadarzI 6.3; jaDaH 104 / karane ke liye kitanI sundara evaM bhAvaparNa hai use bata(2) antarAtma-nidarzaka pada lAnekI z2arUrata nahIM-sahRdaya pAThaka sahaja hImeM umakA antaH 4, 15,60, zrAntaraH 5 cittadoSAtma''vi. anubhava kara sakate haiM / hA~.itanA jarUra kahanA hogA ki bhrAntiH 5, svAtmanyevAtmadhIH 13; bahiravyApRtendriyaH eka choTese graMthameM eka hI pAtma viSayako spaSTa karane ke 15; dehAdI vinivRtAtmavibhramaH 22;antarAtmA27,30; liye itane adhika vibhinna zabdoMkA aise acche DhaMgase tatvajJAnI 42, svasminnahammatiH 43, budhaH 43, 63-66 prayoga kiyA jAnA, niHsaMdeha, sAhityakI dRSTi se bhI kucha zrAtmadehAntarajJAnajanitAlhAdanirvRtaH 34 zravabuddhaH kama mahatvakI cIz2a nahIM hai| isase graMthakAra mahodaya ke 44;Atmavit 47; svAtmanyevAtmadRSTiH 46 niyanendriyaH racanA-cAturya athavA zanda-prayoga-kauzalyakA bhI 51; zrArabdhayogaH-bhAvitAtmA 52; vAkazarIgyorabhrAntaH kitanA hI patA cala jAtA hai| 54; prAtmatattve vyavasthitaH 57; prabuddhAtmA 60; bahi- samAdhitaMtrameM aura kyA kucha vizeSa varNana hai usa AvRttakautukaH 60; dRSTAtmA7 3, 6.2 zrAtmanyevAtmadhIH sabakA saMkSima paricaya grantha ke sAthameM dI huI viSayAnukra. 77 vyavahAre suSaptaH 78; dRSdhAtmatattvaH-svabhyastAtmadhIH maNikAko dekhanese mahajama hI mAlama ho sakatA hai| vahIM 80 monArthI 3: yogI86.300 bhedaH12 aAtma- para koSTakameM mUla zlokoMke nambara bhI de diye hai / yahA~ para darzI 12; zAtAtmA 64; muniH 102, vidvAna, 104; usakI punarAvRtti karake prastAvanA lekhake kalevarako parAtmaniSThaH 105 / bar3hAnekI jarUrata mAlama nahIM hotI / aura na granthaviSaya (1) paramAtma-nidarzaka pada kA dUsare tatsama granthoM ke mAtha tulanAkA apaneko yatheSTa akSayAnantayodhaH 1, siddhAtmA ?; anIhinA-tIrtha avakAza hI prApta hai / ataH jo tulanA Upara kI jAcukI kRt 2: ziva:-dhAnA-sugataH-viSNuH ninaH2, 6: vivi. hai ubhI para manoSa rakhate hue zeSako chor3A jAnA hai|
Page #498
--------------------------------------------------------------------------
________________ 15........ anekAnta jyeSTha vIra nirvANa saM0246e -----. - prakAzita 'samAdhizataka ke marAThI saMskaraNakI apanI granthanAma aura padyasaMkhyA prastAvanAmeM, usapara kucha Apatti kI hai / ApakI rAyameM yaha grantha 105 padyoMkA hai, jinameMse dUsarA padya graMthakA asalI nAma 'samAdhizataka' aura usakI padya'vaMzastha' vRttameM, tIsarA 'upendravajrA' meM, antima padya saMkhyA 100 yA jyAdAse jyAdA 101 hai| Apa padya'vasaMtatilakA' chandameM aura zeSa saba 'anuSTup' chandameM naM0 2, 3, 103, 104 ko to nizcita rUpase haiM / antima padyameM graMyakA upasaMhAra karate hue, granthakA (khAtrIna') prakSipta' batalAte haiM aura 105 ko 'bahudhA nAma 'samAdhitaMtra' diyA hai aura use usa jyotirmaya prakSipta' samajhate haiM / kaivalya sukhakI prAptikA upAyabhUta-mArga batalAyA hai 'bahudhA prakSipta' samajhanekA abhiprAya hai usakI jisake abhilASiyoMko lakSya karake hI yaha graMtha likhA prakSiptatA meM sandeha kA honA-arthAt vaha prakSipta nahIM gayA hai aura jisakI sUcanA pratijJAvAkya (padya naM0.3) bhI ho sktaa| jaba padya naM0 105 kA prakSipta honA meM prayukta hue, 'kaivalyasukhaspRhANAM' padake dvArA kI gaI saMdigdha hai taba granthakA nAma 'samAdhizataka' honA bhI hai / mAtha hI, graMtha-pratipAdita upAyakA saMkSipta rUpameM saMdigdha hojAtA hai; kyoMki ukta padyapara se graMthakA nAma digdarzana karAte hue, graMthake adhyayana evaM anukala 'samAdhitantra' hI pAyA jAtA hai, ise DAkTara sAhaba svayaM vartanakA phala bhI prakaTa kiyA gayA hai| vaha antima svIkAra karate haiN| astu / sUtravAkya isa prakAra hai: jinheM nizcitarUpase prakSipta batalAyA gayA hai, "muktvA paratra parabuddhimahaMdhiyaM ca . unameMse padya naM. 2, 3 kI prakSiptAke nizcayakA kAraNa saMsAraduHkhajananI jananAdvimuktaH / hai unakA chandabheda / ye donoM padya graMthake sAdhAraNa vRtta jyotirmayaM sukhamupaiti parAsmaniSTha anupa chanda meM na likhe jAkara kramazaH 'vaMzastha tathA stanmArgametadadhigamya samAdhitaMtram // 10 // 'upendravajrA' chandoMmeM likhe gaye haiM / DAkTara sAhabakA prAyaH 100 zlokoMkA hone ke kAraNa TIkAkAra khayAla hai ki anuSTupa chandameM apane graMthako prArambha karane prabhAcandrane isa granthako apanI TIkAmeM 'samAdhizataka' vAlA aura AgekA prAyaH sArA graMtha usI chaMdameM likhane nAma diyA hai aura tabase yaha 'samAdhizataka' nAmase vAlA koI graMthakAra bIca meM aura khAsakara prArambhika bhI adhikatara ullekhita kiyA jAtA hai athavA loka- padyake bAda hI dasare chandakI yojanA karake 'prakramabhaMga' paricaya meM A rahA hai| nahIM karegA / parantu aisA koI niyama athavA rUla nahIM mere isa kathanako 'jainasiddhAntabhAskara' meM-'zrI- hai jisase graMthakArakI icchA para isa prakAra kA koI pajyapAda aura unakA mamAdhitantra' zIrSakake nIce- niyaMtraNa lagAyA jA ske| aneka graMtha isake apavAdadekhakara DAkTara parazurAma lakSmaNa (pI0 ela0) vaidya, TAsTara sAhabane dvitIya padyako 'upendravajrA' meM ema0 e0, prophesara vADiyA kAlija panAne, hAlameM aura tRtIyako 'vaMzastha' vRttameM likhA hai, yaha likhanA * yaha lekha jaina siddhAntabhAskarake pAMcaveM bhAgakI ApakA chandaHzAstrakI dRSTi se g2alata hai aura kisI bhUlaprathama kiraNameM prakAzita huA hai| kA pariNAma jAna par3atA hai|
Page #499
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa:, kiraNa zrIpUjyapAda aura unakI racanAe~ svarUpa bhI dekhane meM Ate haiM / udAharaNake liye mahAn punaruktatAkI vahA~ koI gandha bhI mAlUma nahIM hotI; graMthakArabhaTTAkalaMkadevake ladhIyastraya'aura'nyAyavinizcaya'- parantu TIkAke maMgalAcaraNa-padyameM prayukta hue "vaSaye jaise kucha graMthoMko pramANameM peza kiyA jA sakatA hai, samAdhizatakaM"--maiM samAdhizataka kI vyAkhyA karatA jinakA pahalA padya anuSTup chandameM hai aura jo prAyaH hU~-isa pratijJA vAkyakI maujUdagImeM, tIsare padyako anuSTup chandameM hI likhe gaye haiN| parantu unameMse pratyeka TIkAkArakA batalAkara usameM prayukta hue pratizA-yAkyako kA dUsarA padya 'zArdUlavikrIDita' chandameM hai, aura vaha prastuta sthalakA, zrAvazyaka aura apunarukta samajhate haiM, kaNTakazuddhiko liye hue graMthakA khAsa aMgasvarUpa hai| tathA dUsare padyako bhI TIkAkArakA batalAkara pratizAke siddhivinizcaya graMthameM bhI isI paddhatikA anusaraNa pAyA anantara punaH maMgalAcaraNako upayakta samajhate haiM yaha jAtA hai| aisI hAlatamai chandabhedake kAraNa ukta donoM saba ajIba-mI hI bAta jAna par3atI hai !! mAlama hotA hai padyoMko prakSipta nahIM kahA jaamktaa| Apane ina prabhAcandra ke kisI dUsare TIkA graMthake sAtha graMthake prathama padyameM niSkalAtmarUpa siddha paramAtmAko ima TIkAkI tulanA bhI nahIM kI hai| yadi rakhakaraNTa zrAaura dUsare padyameM sakalAtmarUpa ahatparamAtmAko namaskAra- vakAcAra kI TIkA ke mAtha hI dama TIkAkI tulanA kI rUpa maMgalAcaraNa kiyA gayA hai paramAtmA ke ye hI do mukhya hotI to zrApako TIkAkArake maMgalAcaraNAdi--viSayaka avasthAbheda haiM, jinheM iSTa samajhakara smaraNa karate hue TAipakA-lekhanazailI kA-kitanA hI patA cala gayA yahA~ thor3A-sA vyakta bhI kiyA gayA hai / ina donoM padyoMmeM hotA aura yaha mAlUma hogayA hotA ki yaha TIkAkAra graMtha-racanA-sambandhI koI pratijJA-vAkya nahIM hai-graMthaka apanI aimI TIkA ke prArambhameM maMgalAcaraNa tathA pratijJAabhidheya-sambandha-prayojanAdiko vyakta karatA huaA vaha kA eka hI padya dete haiM zrIra hamI taraha TIkA ke antameM pratijJA-vAkya padya naM. 3 meM diyA hai; jaimA ki Upara upamahArAdi kA bhI prAyaH ekahI padA rakhate haiM aura taba usake ullekhase spaSTa hai| aura isaliye zumake ye Apako mUlagraMthake una donoM payoM (naM. 2,3)ko tIno padya parasparameM bahuta hI sumambaddha haiM-unameMse do balAna TIkAkArakA batalAnekI naubata hI na paatii| ke prakSipta honekI kalpanA karanA, unheM TIkAkAra prabhA- hAM, eka bAta yahA~ aura bhI prakaTa kara denekI hai candra ke padya batalAnA aura unakI vyavasthita TIkAko aura yaha yaha ki, TA0 mAhaba jaba yaha likhate haiM ki kisIkA TippaNa kahakara yoM hI graMthama ghumaDa jAnekI bAta "pajyapAdAnI hA viSaya zrAgama, yukti prANi aMtaHkara karanA bilkula hI nirAdhAra jAna par3atA hai| DA0 sAhaba gAcI ekAgratA karUna tyAyoga mvAnubhava saMpanna hoUna prathama padyameM prayukta hue "mAyAmantabodhAya tasmai tyAcyA prAdhAre spaSTa ANi sulabha rInImeM pratipAdalA sivAtmane namaH"-usa akSaya-ananta bodhasvarUpa paramA- Ahe", taba isa bAtako bhulA dete haiM ki yaha pAgama, tmAko namaskAra-isa vAkyakI maujUdagImeM, tIsare padyameM yukti aura antaHkaraNakI ekAgratA-dvArA sampanna svAnubhava nirdiSTa hue graMthake prayojanako aprastuta sthalakA ke AdhAra para graMtharacanekI bAta pUjyapAdane graMthake tIsare(bemaukA ) batalAte hue use anAvazyaka tathA punarukta padyame hI to prakaTa kI hai-vahIM se to vaha upalabdha taka prakaTa karate haiM, jaba ki aprastuta sthalatA aura hotI hai-; phira uma padyako mUlagraMthakA mAnaneme kyoM
Page #500
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta . . . jyeSTha vIra nirvANa se0241 inakAra kiyA jAtA hai aura yadi yaha bAta unakI khudakI viSaya aura pUrvapadyoM ke sAtha inake pratipAdya-viSayaka jA~ca par3atAla tathA anusaMdhAnase sambandha rakhatI huI hotI asambaddhatA batalAte haiM---likhate haiM "yA dona to ve Age calakara,kucha tatsama-anyoMkI sAmAnya tulanA mekAMcyA pratipAdya-viSayAMzI va pUrva zlokAMzI kAhIMca kA ullekha karate hue, yaha na likhate ki 'upaniSad saMbandha disata nAhI / " sAtha hI, yaha bhI prakaTa graMthake kathanako yadi chor3a diyA jAya to paramAtmasva- karate haiM ki ye donoM zloka kaba, kyoM aura kaise isa rUpakA tIna padarUpa varNana pUjyapAdane hI prathama kiyA hai graMthameM praviSTa (prakSipta ) hue haiM use batalAneke liye ve aisA kahane meM koI harakata nahIM'; kyoMki pUjyapAdase asamartha haiM / pichalI bAtake abhAvameM ina padyoMkI prakSipahale kundakundake mokSaprAbhRta (mokkhapAhuDa) granthameM tAkA dAvA bahuta kamaz2ora hojAtA hai; kyoMki asambaddhavidhAtmAkA bahuta spaSTarUpase varNana pAyA jAtA hai aura tAkI aisI koI bhI bAta inameM dekhaneko nahIM miltii| pUjyapAdane use prAyaH usI graMthaparase liyA hai; jaisA ki TIkAkAra prabhAcandrane apane prastAvanA-vAkyoMke dvArA namUne ke taura para donoM graMthoMke nimna do padyoMkI tulanAse pUrva padyoMke mAtha inake sambandhako bhale prakAra ghoSita prakaTa hai aura jisase yaha spaSTa jAnA jAtA hai ki mamA- kiyA hai / ve prastAvanA vAkya apane apane padyake sAtha dhitaMtrakA padya mokSaprAbhRtakI gAthAkA prAyaH anuvAda isa prakAra haiM: "nanu yacAsmA zarIrAssarvathA bhimastadA kathamAtmani tipayAro so appA paramaMtaravAhiro hu de hiinnN| calati niyamena tacalet tiSThati tiSTediti vadantaM pratyAhatatya paro mAijja antoSAela cayahi bahirappA pravanAdAtmano bApuricchAdevapravartitAt / -mokSaprAbhUtaH vAyoH zarIrayaMtrANi vartante sveSu karmasu // 103 // " bahirantaH pararaceti nidhAramA sarvadehiSu / "teSAM zarIrayantrANAmAtmanyAropA'mAropI kRtvA upeyAttatra paramaM madhyopAcAvahistyajet // avivekinau kiM kurvata ityAha -mamAdhitaMtram tAnyAtmani samAropya sAkSANyAste sukhaM jahaH / mAlUma hotA hai maiMne apane ukta lekhameM graMthAdhArakI tyaktvA''ropaM punarvidvAn prApnoti paramaM padam // 10 // " jisa bAtakA ullekha karake pramANameM grantha ke padya naM03ko ina prastAvanA-vAkyoMke sAtha prastAvita padyoMke arthako uddhRta kiyA thA aura jo Upara isa prastAvanA-lekhameM dekhakara koI bhI sAvadhAna vyakti yaha nahIM kaha sakatA ki bhI padya naM. 3 ke sAtha jyokI tyoM dI huI hai use DA. inakA graMthake viSayatathAparva padyoMke sAtha koI sambandha nahIM sAhabane anuvAdarUpameM apanA to liyA parantu unheM yaha hai-jisa mUlaviSayako granthameM aneka prakArase punaH punaH khayAla nahIM pAyA ki aisA karanese unake usa mantavya- spaSTa kiyA gayA hai usIko ina padyoMmeM bhI prakArAntarase kA svayaM virodha hojAtA hai jisake anusAra padya naM 3ko aura bhI adhika spaSTa kiyA gayA hai aura usameM punaruktatA nizcitarUpase prakSita kahA gayA hai / astu / jaimI bhI koI bAta nahIM hai| isake sivAya, upasaMhAraaba rahI padya naM. 103, 104 kI bAta, inakI pAke parva, graMthake viSayakI mamAmi bhI 'maduHkhamAvitaM' prakSiptatAkA kAraNa DA. sAhaya granthake pratipAdya nAmake bhAvanAtmaka padya naM. 102 kI apekSA padya naM.
Page #501
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa ] zrIpUjyapAda aura unakI racanAe~ 104 ke sAtha ThIka jAna par3atI hai| jisake antameM ghoSaNA karate haiM / isaliye samAdhitataMtrakA padma naM. sAdhyakI siddhi ke ullekharUpa prApnoti paramaM padam' vAkya 105 pUjyapAdakRta hI hai, isameM sandeha ko jarA bhI par3A huA hai aura jo isa granthake mukhya prayojana athavA sthAna nahIM hai| AtmAke antima dhyeyako spaSTa karatA huA viSayako jaba padya naM0 105 asandigdharUpase pUjyapAdakRta samApta karatA hai| hai taba granthakA asalI mUlanAma mI 'samAdhitantra' hI hai| aba maiM padya naM0 105 ko bhI letA hU~, jise DA. kyoMki isI nAmakA ukta padyameM nirdeza hai, jise DA. kTara sAhabane sandeha-koTimeM rakkhA hai| yaha padya saMdigdha sAhabane bhI svayaM svIkAra kiyA hai| aura isaliye nahIM hai, balki mUlagraMthakA antima upasaMhAra padya hai; 'mamAdhizataka' nAmakI kalpanA bAdakI hai--usakA jaimA ki maiMne isa prakaraNake zurU meM prakaTa kiyA hai| adhika pracAra TIkAkAra prabhAcandra ke bAda hI huA hai| pajyapAdake dUsare graMthoMmeM bhI, jinakA prArambha anurUpa zravaNabelgolake jisa zilAlekha naM0 40 meM isa nAmakA chandake padyoM dvArA hotA hai, aise hI upamahArapadya pAye ullekha pAyA hai vaha vikramakI 13vIM zatAbdIkA hai jAte haiM jinameM graMthakathita viSayakA maMkSepameM ullegya karane aura TIkAkAra prabhAcandrakA samaya bhI vikramakI 13vIM hue graMthakA nAmAdika bhI diyA huA hai / namUne ke taura zatAbdI hai| para 'iSTopadeza' aura 'marvArthamiddhi' graMthoM ke do upasaMhAra- isa taraha isa graMthakA mUlanAma 'samAdhitaMtra' uttara padyoMko nIce uddhRta kiyA jAtA hai: nAma yA upanAma 'samAdhizataka' hai aura isakI padyaiSTopadezamiti sabhyagadhItya dhImAn maMgkhyA 105 hai-usameM pA~ca padyoMke prakSipta honekI jo mAnApamAnasamatA svamatAdvitanya / kalpanA kI jAtI hai vaha nirI nirmala aura nirAdhAra hai| muktAgraho vinivasansajane vane vA graMthakI hastalikhita mUla pratiyoM meM bhI yahI 105 padyamuktizriyaM nirumAmupayAti bhanyaH // " saMkhyA pAI jAtI hai / dehalI zrAdike aneka bhaNDA -iSTopadezaH / roma mujhe isa malagraMthakI hastalikhita pratiyoMke dekhane svargA'pavargasukhamA manobhirAya- kA avasara milA hai-dehalI-seThake kU~ceke mandira meM jainendshaasnvraamRtsaarbhuutaa| to eka jIrNa-zIrNa prati kaIsau varSakI purAnI likhI sarvArthasiddhiriti samikSapAttanAmA huI jAna par3atI hai / zrArA jaina-siddhAnta bhavanake adhyakSa tasvArthavRttiranizaM manasA pradhAryA // paM0 ke0 bhujabalIjI zAstrIse bhI daryAphta karanepara yahI -marvArthamiddhiH mAlama huA hai ki vahA~ tADapatrAdi para jitanI bhI ina padyoM parase pATakoko yaha jAnakara zrAzcarya hogA mUlapratiyA~ hai una sabameM isa granthakI padyasaMkhyA 105 ki ye donoM padya bhI umI vamannatilakA chanda, ligve hI dI hai| aura isaliye DA0sAhabakA yaha likhanA ucita gaye haiM jisameM ki samAdhitaMtrakA ukta upasaMhAra-padya pAyA pratIta nahIM hotA ki 'isa TIkAse rahita mUlagraMthakI jAtA hai| tInoM graMthoMke ye tInoM padya eka hI TAipake hai hastalikhita pratiyA~ upalabdha nahIM hai|' aura ve apane eka hI prAcAryadvArA race jAneko spaSTa aisA mAlama hotA hai ki 'zataka' nAmaparase ga.
Page #502
--------------------------------------------------------------------------
________________ 452 anekAnta [jyeSTha vIra nirvANa saM02465 / subhASita sAhabako graMthama 100 padyAMke honekI kalpanA utpanna huI hai aura usIparase unhoMne ukta pA~ca padyoMko prakSipta karAra . [gadya-gIta ] deneke liye apanI buddhikA vyApAra kiyA hai, jo ThIka [bhI* bhagavatsva rUpa jaina 'bhagavat'] nahIM jAna par3atA; kyoMki 'zataka' granthake liye aisA paMchI ! tuma kitane sundara ho ? niyama nahIM hai ki usameM pUre 100 hI padya ho, prAyaH na jAne kitane maMgala-prabhAtoMkA tumane saMsArako 100 padya hone cAhiye-do, cAra, daza padya Upara bhI sandeza diyA ? ho sakate haiN| udAharaNake liye bhartRhari-nItizatakameM kitanI bAra uSA tumhArI cuhala zravaNa kara tAruNya 110, vairAgyazatakameM 113, bhUdhara-jainazatakameM 107 kI ora bar3hI ? aura zrI samantabhadrake jinazatakameM 116 padya pAye jAte kitanI vAra soyA huA prabhAkara tumhArI manoharahaiM / ataH granthakA uttaranAma yA upanAma 'samAdhizataka' dhvani sunane ke lie jAgA ? hote hue bhI usameM 105 padyoMkA honA koI ApattikI kitanA upAdeya hai tumhArA-svara ! kucha ThIka hai isa sabakA? bAta nahIM hai / bihaga ! tuma mukta-AkAzameM sahaja-sAdhya bihAra vIra-sevA-mandira, sarasAvA, tA. 5-5-1636 karate ho, jahA~ mAnavIya samRddhi-zAlinI ceSTAe~ hI pahu~ca pAtI haiM ! phala bhArata nami biTapa saba rahe bhUmi niraai| vAyu tumhArI sahacarI aura zrAkAza tumhAga patha ! para upakArI puruSa jimi navahiM susaMpati pAi // jaise chalamaya-vizvase dUra-sudUra-rahanA hI tumhArA sukhI mIna saba eka rasa ati agAdha jala maahi| lakSya ho ! jathA dharmasIlahi ke dina sukha saMjuta jAhi // tumhAre choTe-se jIvana meM kitanI madhurimA chipI baiThI -tulasI hai.ki dekhate hI rasika-A~kheM tumase sneha karane lagatI mAlA manase lar3a par3I, kyA phere tU moy| haiM ! sukamAriyA~ tumheM apanI u~galiyoM para viThalA kara tujha meM hai yadi sA~ca to, rAmamilA, toya // pramoda prApta karatI haiN| mana diyA kahu~ aura hI, tana mAlAke sNg| tumhArI cahaka unake hRdaya-pyAle meM zrAsanakI taraha kahe kabIra korI gajI kaise lAge raMga // unmAda paidA karatI hai ! -kabIra kyA tuma bhI prema-yogameM vizvAsa rakhate ho? avazya rakhate ho! * yaha lekha vIrasevAmandira-granthamAlAmeM saMskRta bhale hI tuma U~ce ur3e ! kintu premakI Dora-mamatA hindI-TIkAnoMke sAtha mudrita aura zIghra prakAzita / kI Dora-to na kATa sake ? hone vAle 'samAdhitaMtra' granthakI prastAvanAkA dvitIya / aba tumhIM soco-mahattA kisa ora hai, U~ce -sampAdaka pahu~canemeM, yA prema-bandhanase mukta hone meM...!
Page #503
--------------------------------------------------------------------------
________________ rAyacanda bhAIke kucha saMsmaraNa [le. mahAtmA gAndhI] maja jinake pavitra saMsmaraNa likhanA prAraMbha karatA sage saMbaMdhiyoMse mila, aura unase jAnane yogya hU~, una svargIya zrImad rAjacandrakI Aja bAteM jAnakara hI phira kahIM likhanA prArambha kruuN| janmatithi hai / kArtika pUrNimA (saMvat 1924) parantu inameMse mujhe kisI bhI bAtakA paricaya nhiiN| ko unakA janma huA gammatrammmmmmmmmmmmmmmitra itanA hI nahIM, thA / maiM kucha yhaaN| mahAtmA gAndhIjIke jIvana para jinake vyaktitvakI sabase / mujhe saMsmaraNa likhanezrImad rAjacandakA adhika gaharI chApa par3I hai, mahAtmAjIko jinake prati kI apanI zakti aura jIvanacaritra nahIM 1 bahumAna hai aura jinake gADha paricayameM mahAtmAjI rhaa| cake haiM una puruSottama evaM kavizreSTha zrImad rAjacanya likha rahA huuN| yaha zaMkA hai / mujhe yAda hai athavA rAyacandajIke kucha saMsmaraNa svayaM mahAtmA gAMdhIkArya merI zaktike jIke likhe hue prApta honA kama prasasatAkI bAta nahIM hai| mana kaI bAra ye vicAra bAhara hai| mere pAsa ye saMsmaraNa mahAtmAjIne yaravadA jelameM likhe the aura / prakaTa kiye haiM ki avasAmagrI bhI nahIM / una-1bAdako usa prastAvanAmeM antarbhUta kiye gaye the,jo unhoMne ! kAza milane para unake kA yadi mujhe jIvana-1 parama bhuta prabhAvaka maMDala bambaIse prakAzita hone vAle saMsmaraNa mo caritra likhanA ho to zrImadrAjacandra' graMthakI dvitIya gujarAtI bhAvRttike / eka ziSyane jinake liye likhI thii| hAlameM prastAvanA sahita ukta saMsmaraNa mujhe cAhiye ki paM. jagadIzacandrajI zAstrI ema. e. dvArA pramAniliye mujhe bahuta mAna maiM unakI janmabhUmi hokara ukta graMthake hindI saMskaraNameM prakaTa hue haiN| bhane- hai,ye vicAra sune aura vavANIbaMdarameM kucha kAntake pAThakoM ke liye upayogI samajha kara unheM yahA~ / mukhyarUpase yahA~ unhIMsamaya bitAU~. unake udhRta kiyA jAtA hai| prastAvanAke mukhyabhAgako / ka santoSake liye yaha rahanekA makAna dekheM, pArAzaSTa' sparma 3 diyA gayA hai| -sampAdaka lisa hai| zrImadrAjaunake khelane kUdaneke " sthAna dekhU , unake bAla-mitroMse milU~, unakI bhAI' athavA 'kavi' kahakara prema aura mAna pUrvaka pAThazAlAmeM jAU~, unake mitroM, anuyAyiyoM aura sambodhana karatA thA / unake maMsmaraNa likhakara lakhaMgA /
Page #504
--------------------------------------------------------------------------
________________ 454 anekAnta pIra-nirvANa sa02465 unakA rahasya mumukSuoMke samakSa rakhanA mujhe prAtmAke kalyANake liye cintA karanA zurU karaacchA lagatA hai / isa samaya to merA prayAsa diyaa| usa samaya maiM apanA eka hI kartavya samajha kevala mitrake maMtoSake liye hai / unake saMsmaraNoM sakA ki jabataka maiM hindUdharmake rahasyako pUrI para nyAya deneke liye mujhe jainamArgakA acchA taurase na jAna lU~ aura usase merI AtmAko paricaya honA cAhiye, maiM svIkAra karatA hU~ ki vaha asaMtoSa na ho jAya, tabataka mujhe apanA kuladharma mujhe nahIM hai / isaliye maiM apanA dRSTi-bindu atyaMta kamI na chor3anA cAhiye / isaliye maiMne hindU dharma saMkucita rktuuNgaa| unake jina saMsmaraNoMkI mere aura anya dharmoMkI pustakeM par3hanA zurU karadI / jIvana para chApa par3I hai, unake noTsa, aura unase krizciyana aura musalamAnI pustakeM pddh'iiN| vilAyatajo mujhe zikSA milI hai, ima mamaya use hI likha ke aMgreja mitroMke sAtha patra vyavahAra kiyaa| unake kara maiM mantoSa maanuuNgaa| mujhe AzA hai ki unase samakSa apanI zaMkAeM rkkhiiN| tathA hindustAnameM jo lAbha mujhe milA hai vaha yA vaisA hI lAbha una jinake Upara mujhe kucha bhI zraddhA thI, unase patramaMsmaraNoMke pAThaka mumukSuoMko bhI milegaa| vyavahAra kiyaa| unameM rAyacanda bhAI mukhya the / 'mumukta' zabdakA maiMne yahA~ jAna bUjhakara prayoga unake sAtha to merA acchA sambandha ho cukA thaa| kiyA hai / maba prakArake pAThakoMke liye yaha paryApta unake prati mAna bhI thA, isaliye unase jo mila nhiiN| make use lenekA maiMne vicAra kiyaa| usakA phala ___ mere Upara tIna puruSoMne gaharI chApa DAlI hai- yaha huA ki mujhe zAMti milii| hindudharmameM majhe TAlasTaoNya, raskina aura gayacandra bhAI / dAlamTaoN- jo cAhiye vaha mila sakatA hai, aisA manako viyane apanI pustakoM dvArA aura unake sAtha thor3e zvAsa huA / merI isa sthitike javAbadAra rAyacanda patra vyavahArase: raskinane apanI eka hI pastaka bhAI hue, isase merA unake prati kitanA adhika 'anTadisalAsTa' me. jisakA gujarAtI anuvAda mAna honA cAhiye, isakA pAThaka loga kucha anamaiMne 'sarvodaya' rakkhA hai: aura rAyacanda bhAIne mAna kara sakate haiN| apane sAtha gAr3ha paricayase / jaba mujhe hindU dharma itanA honepara bhI maiMne unheM dharmaguru nahIM maanaa| meM zaMkA paidA huI uma mamaya upake nivAraNa karane- dharmagurukI to maiM khoja kiyA hI karatA hU~, aura meM madada karanevAle gayacanda bhAI the| san 1893 abataka mujhe sabake viSaya meM yahI javAba milA meM dakSiNa AphrikAmeM maiM kucha krizciyana majanoMke hai ki 'ye nhiiN|' aisA sampUrNa guru prApta karaneke vizeSa sambandhameM aayaa| unakA jIvana svaccha liye to adhikAra cAhiye, vaha maiM kahA~ se lAU~ ? thaa| ve custa dharmAtmA the / anya dharmiyoMko krizciyana honeke liye mamajhAnA unakA mukhya vyavasAya thA / yadyapi merA aura unakA sambandha vyAvahArika rAyacanda bhAIke sAtha merI bheMTa jaulAI sana kAryako lekara hI huA thA to bhI unhoMne merI 1861 meM uma dina huI jaba maiM vilAyatase bambaI prathama bheMTa
Page #505
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 8] rAyacada bhAIke kucha saMsmaraNa cApisa AyA / ina dinoM samudrameM tUphAna pAyA rAtI pAThazAlAmeM bhI unhoMne thor3A hI abhyAsa karatA hai, isa kAraNa jahAja rAtako derIse phuNcaa| kiyA thaa| phira bhI itanI zakti, itanA jJAna aura maiM DAkTara-bairiTara--aura aba raMgUnake prakhyAta AsapAsase itanA unakA mAna! imase maiM mohita jhaverI prANajIvanadAsa mehatAke ghara utarA thA / huA / smaraNazakti pAThazAlAmeM nahIM bikatI, rAyacanda bhAI unake bar3e bhAIke jamAI hote the / aura jJAna bhI pAThazAlAke bAhara, yadi icchA ho DAkTara sAhabane hI paricaya karAyA / unake dUsare jijJAsA ho-to milatA hai, tathA mAna pAneke bar3e bhAI jhaverI revAzaMkara jagajIvanadAsakI liye vilAyata athavA kahIM bhI nahIM jAnA par3atA; pahicAna bhI usI dina huI / DAkTara sAhabane parantu guNako mAna cAhiye to milatA hai-yaha rAyacanda bhAIkA 'kavi' kahakara paricaya karAyA padArtha-pATha mujhe bambaI utarate hI milaa| aura kahA--'kavi hote hue bhI Apa hamAre sAtha kavike sAtha yaha paricaya bahuta Age bddh'aa| vyApArameM haiM; Apa jJAnI aura zatAvadhAnI haiM / ' smaraNa zakti bahuta logoMkI tIvra hotI hai, isameM kisIne sUcanA kI ki maiM unheM kucha zabda sunAU~, AzcaryakI kucha bAta nhiiN| zAstrajJAna bhI bahutoMmeM aura ve zabda cAhe kimI bhI bhASAke ho, jisa pAyA jAtA hai / parantu yadi ve loga saMskArI na hoM kramase maiM bolU~gA usI kramase ve duharA jaaveNge| to unake pAsa phaTI kaur3I bhI nahIM miltii| jahA~ mujhe yaha sunakara Azcarya huA / maiM to usa samaya saMskAra acche hote haiM, vahIM smaraNa zakti aura 'javAna aura vilAyata se lauTA thA; mujhe bhASA zAstrajJAnakA sambandha zobhita hotA hai, aura jagatjJAnakA bhI abhimAna thA / mujhe vilAyatakI havA ko zobhita karatA hai kavi saMskArI mAnI the| bhI kucha kama na lagI thI / una dinoM vilAyata se AyA mAnoM zrAkAza se utarA / maiMne apanA samasta jJAna ulaTa diyA, aura alaga alaga bhA- apUrva avasara evo kyAre bhAvo, SAoMke zaka pahale to maiMne likha liye--kyoMki kyAre thaIzu bAhyAntara nigraMtha ko, mujhe vaha krama kahA~ yAda rahanevAlA thA ? aura sarva saMbaMdharnu baMdhana tIca bedIne, bAdameM una zabdoMko maiM bA~ca gyaa| usI kramame vicaraNu kA mahatpuruSane paMthayo / rAyacanda bhAIne dhIrese ekake bAda eka zabda sarvabhAvayI bhauvAsInya vRttikarI, kaha sunAye / / maiM rAjI izrA, cakita huA aura mAtra he te saMthamahetu hopa bo; kavi kI smaraNa zaktike viSayameM merA ucca vicAra anya kAraNe anya karza karape mahi, huaa| vilAyanakI havA kama par3aneke liye yaha dehe paNa kiMcit maryA navajopa ko| sundara anubhava huA kahA jA sakatA hai| kaviko aMgrejIkA jhAna bilkula na thA / uma gayacanda bhAIkI 18 varSako umarake nikale mamaya unakI umara pacIsase adhika na thI / guja- hue aparva udgAroMkI ye pahalI do kar3iyA~ haiN| vairAgya
Page #506
--------------------------------------------------------------------------
________________ - -- anekAnta [jyeSTa, vIra-nirvANa jo vairAgya ina kar3iyoMmeM chalaka rahA hai, vaha ekAgratA citrita thii| ceharA golAkAra, hoMTha maiMne unake do varSake gAr3ha paricayase pratyeka kSaNameM patale, nAka na nokadAra aura na capaTI,.zarIra - unameM dekhA hai| unake lekhoMkI eka asAdhAraNatA durbala, kada madhyama, varNa zyAma, aura dekhanemeM ve yaha hai ki unhoMne svayaM jo anubhava kiyA vahI zAntamUrti the| unake kaMTha meM itanA adhika mAdhurya likhA hai / usameM kahIM bhI kRtrimatA nahIM / dUsareke thA ki unheM sunanevAle thakate na the unakA ceharA Upara chApa DAlaneke liye unhoMne eka lAina haMsamukha aura praphullita thaa| usake Upara aMtarAbhI likhI ho yaha maiMne nahIM dekhaa| unake pAsa naMdakI chAyA thI / bhASA unakI itanI paripUrNa thI. hamezA koI na koI dharma pustaka aura eka korI ki unheM apane vicAra pragaTa karate samaya kabhI kApI par3I hI rahatI thii| isa kApImeM ve apane koI zabda DhU~DhanA par3A ho, yaha mujhe yAda nahIM / manameM jo vicAra Ate unheM likha lete the| ye patra likhane baiThate to zAyada hI zabda badalate hue vicAra kabhI gadyameM aura kabhI padyameM hote the| maiMne unheM dekhA hogA / phira bhI par3hanevAle ko yaha isI taraha 'apUrva avasara' Adi pada bhI likhA mAlUma na hotA thA ki kahIM vicAra apUrNa haiM huA honA caahiye| athavA vAkya-racanA truTita hai, athavA zabdoMke khAte, baiThate, sote aura pratyeka kriyA karate cunAvameM kamI hai| hue unameM bairAgya to hotA hI thaa| kisI samaya yaha varNana saMyamIke viSayameM saMbhava hai / bAhyAunheM isa jagatke kisI bhI vaibhava para moha huA DaMbarase manuSya vItarAgI nahIM ho sakatA / vItaho yaha maiMne nahIM dekhaa| rAgatA AtmAkI prasAdI hai / yaha aneka janmoMke unakA rahana-sahana maiM Adara pUrvaka parantu sU- prayatnase mila sakatI hai, aisA hara manuSya anubhava damatAse dekhatA thaa| bhojanameM jo mile ve usIse kara sakatA hai| rAgoMko nikAlanekA prayatna karane maMtuSTa rahate the| unakI pozAka sAdI thI / kurtA, vAlA jAnatA hai ki rAga-rahita honA kitanA kaThina a~garakhA, khesa, silkakA DupaTTA aura dhotI yahI hai| yaha rAga-rahita dazA kavikI svAbhAvika thI, unakI pozAka thii| tathA ye bhI kucha bahata sApha aisI mere Upara chApa par3I thii| yA istarI kiye hue rahate hoM, yaha mujhe yAda nhiiN| mokSakI prathama sIr3hI vItarAgatA hai / jaba taka jamIna para baiThanA aura kursI para baiThanA unheM donoM jagatakI eka bhI vastumeM mana ramA hai taba taka mokSahI samAna the| sAmAnya rotise apanI dukAnameM kI bAta kaise acchI laga sakatI hai ? athavA ve gaddIpara baiThate the| acchI lagatI bhI ho to kevala kAnoMko hI___ unakI cAla dhImI thI, aura dekhanevAlA samajha ThIka vaise hI jaise ki hameM maryake samajhe binA sakatA thA ki calate hue bhI ve apane vicArameM kisI saMgItakA kevala svara hI acchA lagatA hai| magna haiN| mA~khameM unakI camatkAra thA / ve atyanta aisI kevala karNa-priya krIr3AmeMse mokSakA anusaraNa . tejasvI the| vihalatA jarA bhI na thii| A~khameM karane vAle pAcaraNake pAnemeM bahuta mamaya bIta
Page #507
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraha]. rAyacanda bhAga kucha saMsmaraNa jAtA hai / pAtara vairAgyake vinA moSakI bhagana derAsaroMmeM, aura masjidoM meM hI hotA hai aura dUkAna nahIM hotii| aise pairAgyakI lagana kavimeM thii| . yA daravAra meM nahIM hotA, aisA koI niyama nahIM / vyApArI jIvana itanA hI nahIM, parantu yaha kahanA dharmako na sama. OM "vaNika vernu nAma ha vUDU nava bole, jhaneke barAbara hai, yaha rAyacanda bhAI kahate, mAnate parika tarnu nAma, tola mo nava tobe| aura apane prAcArameM batAte the| badhika tehatuM nAma bApe bolyu te pAle, ___ unakA vyApAra hIre javAharAtakA thA / ve bhIbadhika teharnu nAma byAja sahita dhanavAle / revAzaMkara jagajIvana jhaverIke sAjhI the / sAthameM viveka toja e vaNika, sulatAna toSa e zAva ke, ve kapar3ekI dukAna bhI calAte the| apane vyavahArabepAra cuke jo pAkhImo, duHkha dAvAnala thApa che" meM sampUrNa prakArase ve prAmANikatA batAte the, aisI -sAmalabhaTTa unhoMne mere Upara chApa DAlI thI / ve jaba saudA sAmAnya mAnyatA aisI hai ki vyavahAra athavA karate to maiM kabhI anAyAsa hI upasthita rhtaa| vyApAra aura paramArtha athavA dharma ye donoM alaga unakI bAta spaSTa aura eka hI hotI thI / 'cAalaga virodhI vastue~ haiM / vyApArameM dharmako ghuse- lAkI' sarIkhI koI vastu unameM maiM na dekhatA thA / r3anA pAgalapana hai| aisA karanese donoM bigar3a dUsarekI cAlAkI ve turaMta tAr3a jAte the; vaha unheM jAte haiN| yaha mAnyatA yadi mithyA na ho to apane asala mAlama hotI thii| aise samaya unakI prakuTi bhAgyameM kevala nirAzA hI likhI hai kyoMki aisI bhI car3ha jAtI, aura A~khoMmeM lAlI mA jAtI, yaha eka bhI vastu nahIM, aisA eka bhI vyavahAra nahIM maiM dekhatA thA / jisase hama dharma ko alaga rakha skeN| dharma kuzala loga vyApAra-kuzala nahIM hote, dhArmika manuSyakA dharma usake pratyeka kAryameM isa bahamako rAyacanda bhAIne mithyA siddha karake bhalakanA hI cAhiye, yaha rAyacanda bhAIne apane batAyA thaa| apane vyApArameM ve pUrI sAvadhAnI jIvanameM batAyA thaa| dharma kucha ekAdazIke dina hI, aura hoziyArI batAte the / hIre javAharAtakI paryaSaNameM hI, Idake dina hI, yA ravivArake dina hI parIkSA ve bahuta bArIkIse kara sakate the / yapapi pAlanA cAhiye; athavA usakA pAlana maMdiroMmeM, aMgrejIkA jJAna unheM na thA phira bhI perisa vagairaha baniyA use kahate haiM jo kabhI jhUTha nahIM bolatA; ke apane bhAr3atiyoMkI ciTThiyoM aura tAroMke marmako baniyA use kahate haiM jo kama nahIM tolatA / baniyA ve phaurana samajha jAte the, aura unakI kalA samausakA nAma hai jo apane pitAkA vacana nibhAnA jhanemeM unheM dera na lgtii| unake jo tarka hote the, hai; baniyA usakA nAma hai jo gyAja sahita mUladhana ve adhikAMza sa hI nikalate the| cukAtA hai| baniyekI tola viveka hai; sAhU sulatAnakI itanI sAvadhAnI aura hoziyArI hone para bhI tolakA hotA hai| yadi baniyA apane banijako caka jAya ve vyApArakI udvignatA athavA cintA na rakhate no maMmArakI vipatti bar3ha jaay| -anuvAdaka the| dukAnameM baiThe hue bhI jaba apanA kAma mamApta
Page #508
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta jyeSTha vIra nivArNa 02465 - -- - ho jAtA, to unake pAsa par3I huI dhArmika pustaka yadyapi kartavya karate hue zarIra taka bhI samaipaiNa athavA kApI, jisameM ve apane udgAra likhate the, kara denA yaha nIti hai, parantu zaktise adhika khula jAtI thii| mere jaise jijJAsu to unake pAsa bojha uThA kara use kartavya samajhanA yaha rAga hai / roja Ate hI rahate the aura unake sAtha dharma-carcA aisA atyaMta sUkSma rAga kavimeM thA, yaha mujhe karanemeM hicakate na the| 'vyApArake samayameM vyApAra anubhava huaa| aura dharmake samayameM dharma' arthAt eka samayameM eka bahuta bAra paramArtha dRSTi se manuSya zaktise hI kAma honA cAhiye, isa sAmAnya logoMke adhika kAma letA hai aura bAdameM use pUrA karanesundara niyamakA kavi pAlana na karate the| ve meM use kaSTa sahanA par3atA hai| ise hama guNa samajhate zatAvadhAnI hokara isakA pAlana na kareM to yaha haiM aura isakI prazaMsA karate haiM / parantu paramArtha ho sakatA hai, parantu yadi aura loga usakA ullaM. arthAta dharma-dRSTise dekhanese isa taraha kiye hueghana karane lageM to jaise do ghor3oM para savArI karane kAmameM sUkSma mUrkhAkA honA bahuta saMbhava hai| vAlA giratA hai, vaise hI ve bhI avazya girte| yadi hama isa jagatameM kevala nimittamAtra hI sampUrNa dhArmika aura vItarAgI puruSa bhI jisa haiM, yadi yaha zarIra hameM bhAr3e milA hai, aura usa kriyAko jima samaya karatA ho, usameM hI lIna ho mArgase hameM turaMta mokSa-sAdhana karanA cAhiye, jAya, yaha yogya hai| itanA hI nahIM parantu use yahI yahI parama kartavya hai, to isa mArgameM jo vighna Ate zobhA detA hai| yaha usake yogakI nizAnI hai| ho unakA tyAga Avazya hI karanA cAhiye; yahI isameM dharma hai| vyApAra athavA isI tarahakI jo pAramArthika dRSTi hai dUsarI nhiiN| koI anya kriyA karanA ho to usameM bhI pUrNa jo dalIleM maiMne Upara dI haiM, unheM hI kisI ekAgratA honI hI cAhiye / antaraMgameM zrAtma- dUsare prakArase rAyacanda bhAI apanI camatkArika cintana to mumukSu meM usake zvAsakI taraha satata bhASAmeM mujhe sunA gaye the / aisA hone para bhI calanA hI cAhiye / usase vaha eka kSaNabhara bhI unhoMne kaisI kaisI vyAdhiyA~ uThAI ki jisake phala vaMcita nahIM rahatA / parantu isa taraha Atmacintana svarUpa unheM sakhta bImArI bhoganI par3I ? karate hue bhI jo kucha vaha vAhya kArya karatA ho vaha rAyacanda bhAIko bhI paropakArake kAraNa * usameM tanmaya rahatA hai| mohane kSaNa bharake liye ghera liyA thA, yadi merI maiM yaha nahIM kahanA cAhatA ki kavi aisA na yaha mAnyatA ThIka ho to 'prakRti pAti bhUtAni karate the| Upara maiM kaha cukA hai ki apane vyApAra- nigrahaH kiM kariSyati' yaha zlokArdha yahA~ ThIka meM ve pUrI sAvadhAnI rakhate the| aisA hone para bhI baiThatA hai aura isakA artha bhI itanA hI hai| mere Upara aisI chApa jarUra par3I hai ki kavine koI icchApUrvaka bartAva karane ke liye upayukta apane zarIrase AvazyakatAse adhika kAma liyA kRSNa-vacana kA upayoga karate haiM, parantu vaha to hai / yaha yogakI apUrNatA to nahIM ho sakatI ? marvathA durupayoga hai / rAyacanda bhAIkI prakRti
Page #509
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2; kiraNa:. rAyacanda mAIka kucha saMsmaraNa re - janheM balAtkAra gahare pAnImeM le gaI / aise kArya- isa tarahake apavAda hote hue bhI vyavahArako doSarUpase bhI lagabhaga sampUrNa AtmAnoM meM hI kuzalatA aura dharma-parAyaNatAkA sundara mela jitanA mAnA jA sakatA hai| hama sAmAnya manuSya to paropa- maiMne kavimeM dekhA hai| utanA kisI dUsare meM kArI kAryake pIche avazya pAgala bana jAte haiM, dekhanemeM nahIM aayaa| tabhI use kadAcit pUrA kara pAte haiN| isa viSayakoM dharma itanA hI likhakara samApta karate haiN| rAyacanda bhAIke dharmakA vicAra karanese pahale ." yaha bhI mAnyatA dekhI jAtI hai ki dhArmika yaha jAnanA Avazyaka hai ki dharmakA unhoMne kyA manuSya itane bhole hote haiM ki unheM saba koI Thaga svarUpa samajhAyA thaa| sakatA hai| unheM duniyAkI bAtoMkI kucha bhI na bara dharmakA artha mata-matAntara nahIM / dharmakA artha nahIM pdd'tii| yadi yaha bAta ThIka ho to kRSNacanda zAstroM ke nAmase kahI jAnevAlI pustakoMkA padajAnA, aura rAmacanda donoM avatAroMko kevala saMsArI kaMThastha karalenA, athavA unameM jo kucha kahA, manuSyoMmeM hI ginanA caahiye| kavi kahate the ki use mAnanA bhI nahIM hai| jise zuddhajJAna hai usakA ThagA jAnA asaMbhava honA dharmAtmAkA gaNa hai aura vaha manaSya jAti. cAhiye / manuSya dhArmika arthAta nItimAna honepara meM dRzya athavA adRzyarUpase maujUda hai| dharmase hama bhI kadAcita jJAnI na ho parantu mokSake liye nIti manuSya jIvanakA katavya samajha sakate haiN| dharmadvArA aura anubhavajJAnakA susaMgama honA caahiye| jise hama dUsare jIvoM ke sAtha apanA sabA saMbandha paha. anubhavajJAna hogayA hai, usake pAsa pAkhaNDa nibha cAna sakate haiM / yaha spaSTa hai ki jabataka hama apane hI nahIM sktaa| satyake pAsa asatya nahIM nibha ko na pahacAna leM, tabataka yaha saba kabhI bhI nahI sakatA / ahiMsAke sAnidhya meM hiMsA baMda ho jAtI ho sakatA / isaliye dharma vaha sAdhana hai jisake hai| jahA~ saralatA prakAzita hotI hai vahA~ chalarUpI dvArA hama apane Apako svayaM pahicAna sakate haiN| aMdhakAra naSTa hojAtA hai / jJAnavAna aura dharmavAna yaha sAdhana hameM jahA~ kahIM mile, vahIMse prApta yadi kapaTIko dekhe to use phaurana pahicAna letA hai, karanA cAhiye / phira bhale hI vaha bhAratavarSameM mile, aura usakA hRdaya dayAse AI hojAtA hai| jimane cAhe yUropase Aye yA parabattAnase pAye / ina zrAtmako pratyakSa dekha liyA, vaha dUsarako pahicAne mAdhanaM kA sAmAnya svarUpa samasta dhamazAstroM meM binA kaise raha sakatA hai ? kavike mambandha meM yaha eka hI sA hai / isa bAtako vaha kaha sakatA hai niyama hamezA ThIka par3atA thA, yaha maiM nahIM kaha jimane bhinna-bhinna zAstroM kA abhyAsa kiyA hai| makatA / koI koI dharmake nAma para unheM Taga bhI aisA koI bhI zAstra nahIM kahatA ki asatya bolanA lete the| aise udAharaNa niyamakI apUrNatA siddha cAhiye, athavA asatya pAcaraNa karanA caahiye| nahIM karate, parantu ye zuddha jJAnakI hI durlabhatA siddha hiMsA karanA kisI bhI zAstra meM nahIM btaayaa| karate haiN| mamamta zAstroMkA dohana karate hue zaMkarAcAryane
Page #510
--------------------------------------------------------------------------
________________ ...... - [jyeSTa, vIra-nirbha kahA hai-'brahma satyaM jaganmithyA' / usI bAtako the| unake bA~cane aura grahaNa karanekI zaki kurAnazarIphameM dUsarI taraha kahA hai ki Izvara eka agAdha thii| pustakakA eka bArakA bA~cana ina hI hai aura vahI hai, usake binA aura dUsarA kucha pustakoMke rahasya jAnaneke liye unheM kAphI thA / nahIM / bAibilameM kahA hai ki maiM aura merA pitA kurAna, jaMdaavestA Adi pustakeM bhI ve anuvAdake eka hI haiN| ye saba ekahI vastu ke rUpAMtara haiM / parantu jariye par3ha gaye the| isa eka hI satyake spaSTa karane meM apUrNa manuSyoMne ve mujhase kahate the ki unakA pakSapAta jainaapane bhinna-bhinna dRSTi-binduoMko kAmameM lAkara dharmakI ora thaa| unakI mAnyatA thI ki jinAhamAre liye mohajAla raca diyA hai; usameMse hameM gamameM prAtmajJAnakI parAkASThA hai| mujhe unakA yaha bAhara nikalanA hai| hama apUrNa haiM aura apanese vicAra batA denA Avazyaka hai / isa viSayameM kama apUrNakI madada lekara Age bar3hate haiM aura apanA mata dene ke liye maiM apaneko bilakula anaantameM na jAne amuka hadataka jAkara aisA mAna dhikArI samajhatA huuN| lete haiM ki Age gamtA hI nahIM hai, parantu vAstava meM parantu rAyacanda bhAIkA dUsare dharmoke prati aimo bAta nahIM hai / amuka hadake bAda zAstra madada anAdara na thA, balki vedAtake prati pakSapAta bhI nahIM karate, parantu anubhava madada karatA hai| isaliye thA / vedAtIko to kavi vedAMtI hI mAlUma par3ate rAyacanda bhAIna kahA hai :-- the / merI sAtha carcA karate samaya mujhe unhoMne kabhIbhI yaha nahIM kahA ki mujhe mokSa prApti ke liye pa pada zrIsarvaze dII dhyAnamA, kisI khAma dharmakA avalaMbana lenA cAhiye / mujhe kahI zakyA nahIM ne pada zrIbhagavaMta jo / apanA hI AcAra vicAra pAlaneke liye unhoMne eha paramapadaprAptirnu ka dhyAna meM, kahA / mujhe kaunasI pustakeM bA~canI cAhiye, yaha gajAvagara paNahAna manoratha rUpajo prazna uThane para, unhoMne merI vRtti aura mere bacaisaliye antameM to AtmAko mokSa denevAlI panake saMskAra dekhakara mujhe gItAjI bA~cane ke liye zrAtmA hI hai| uttejita kiyA; aura dUsarI pustakoMmeM paMcIkaraNa, isa zuddha satyakA nirUpaNa rAyacanda bhAIne maNiratnamAlA, yogavAsiSThakA vairAgya prakaraNa, aneka prakAroM se apane lekhoM meM kiyA hai| rAyacanda kAvyadohana pahalA bhAga, aura apanI mokSamAlA bhAIne bahutasI dharma pustakoM kA acchA abhyAsa kiyA bA~caneke liye khaa|| thaa| unheM saMskRta aura mAgadhI bhASAke samajhanameM rAyacanda bhAI bahuta bAra kahA karate the ki jarA bhI muzkila na par3atI thii| unhoMne vedAntakA bhinna bhinna dharma to eka tarahake bAr3e haiM aura unameM abhyAsa kiyA thA, isI prakAra bhAgavata aura gItA- manusya ghira jAtA hai| jisane mokSa prApti hI purujIkA bhI unhoMne abhyAsa kiyA thA / jainapustake SArtha mAna liyA hai, use apane mAthe para kisI bhI to jitanI bhI unake hAthameM AtI, ve zaMca jAte dharmakA tilaka lagAnekI AvazyakatA nhiiN|
Page #511
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kissa " .... rAyacanda bhAra kucha saMsmaraNa ' sUitara pAye tyama tuM rahe, upama tyama karine harIne bare- mokSa prApta kara liyA hai| maiM samajhatA hU~ ki re jaise pAkhAkA yaha sUtra thA vaise hI rAyacanda donoM hI mAnyatAe~ ayogya haiM / ina bAtoMko bhAIkA bhI thaa| dhArmika jhagar3oMse ve hamezA abe mAnane vAle yA to zrImadko hI nahIM pahacAnate, rahate the-unameM ve zAyada hI kabhI par3ate the / ve athavA tIrthakara yA mukta puruSakI ye vyAkhyA hI samasta dharmokI khUbiyA~ pUrI tarahase dekhate aura dUsarI karate haiN| apane priyatamake liye bhI hama unheM una dharmAvalambiyoMke sAmane rakhate the| sasyako halkA athavA sastA nahIM kara dete haiN| dakSiNa bhAphrikAke patra vyavahArameM bhI maiMne yahI mokSa pramUlya vastu hai / mokSa mAramAkI aMtima vastu unase prApta kii| sthiti hai / mokSa bahuta maeNhagI vastu hai| use prApta __maiM svayaM to yaha mAnane vAlA hU~ ki mamasta karanemeM, jitanA prayatna samudra ke kinAre baiThakara eka dharma usa dharmake bhaktoMkI dRSTise sampUrNa haiM, aura mIka lekara usake Upara eka eka vRda car3hA car3hA dUsaroMkI dRSTi se apUrNa haiN| svataMtra rUpase vicAra kara samudrako khAlI karane vAleko karanA par3atA hai karanese saba dharma pUrNApUrNa haiN| amuka hadake bAda aura dhIraja rakhanA par3atA hai, usase bhI viroSa saba zAna baMdhana rUpa mAlUma par3ate haiN| parantu yaha prayatna karanekI AvazyakatA hai / isa mokSakA saMpUrNa to guNAtItakI avasthA huii| rAyacanda bhAIkI varNana asambhava hai / tIrthakarako mokSake pahalekI dRSTise vicAra karate haiM to kimIko apanA dharma vibhUtiyA~ sahaja hI prApta hotI haiN| isa dehameM mukta chor3anekI AvazyakatA nahIM / saba apane apane puruSako rogAdi kabhI bhI nahIM hote / nirvikArI dharmameM raha kara apanI svataMtratA-mokSa prApta kara zarIrameM roga nahIM hotA / rAgake binA roga nahIM sakate haiN| kyoMki mokSa prApta karanekA artha sarvAMza hotA / jahA~ vikArahai vahA~ rAga rahatA hI hai aura se rAga-dveSa rahita honA hI hai| jahA~ rAga hai vahA~ mokSa bhI saMbhava nahIM / mukta pariziSTa * puruSake yogya vItarAgatA yA tIrthakarakI vibhUtiyA~ zrImadko prApta nahIM huI thiiN| parantu mAmAnya manuSya ina prakaraNoMmeM eka viSayakA vicAra nahIM hA kI apekSA zrImadkI vItagagatA aura vibhUtiyA~ huA / use pAThakoMke samakSa rakha denA ucita sama bahuta adhika thIM,isaliye hama unheM laukika bhASAjhatA hU~ / kucha loga kahate haiM ki zrImad pacIsaveM meM vItarAga aura vibhUtimAna kahate haiN| parantu muka tIrthakara ho gaye haiN| kucha aisA mAnate haiM ki unhoMne puruSake liye mAnI huI vItarAgatA aura tIrthakarakI +jaise sUta nikalatA hai vaise hI tU kara / jaise bane vibhUtiyoMko zrImad na pahu~ca sake the, yaha merA taise hariko prApta kr| -anuvAdaka ha r3ha mata hai| yaha kucha maiM eka mahAna aura pUjya *'zrImadarAjacandra' kI gAMdhIjI dvArA likhA huaA vyaktike doSa batAne ke liye nahIM likhatA / parantu prastAvanAkA vaha aMza jo ukta saMsmaraNoMse alaga hai unheM aura matyako nyAya deneke liye likhatA hU~ / aura unake bAda liyA gayA hai| yadi hama saMsArI jIva hai to zrImad bhasaMsArI
Page #512
--------------------------------------------------------------------------
________________ ..... "anekAnta [jyeSTa, vIra-nirvANa saM02415. -- hameM yadi aneka yoniyoM meM bhaTakanA par3egA to zrI- moha chor3a kara-mAtmArthI bneNge| . . . .--- madako zAyada eka hI janma basa hogA / hama isake Uparase pAThaka dekheMge ki zrImadake lekha zAyada mokSase dUra bhAgate hoMge to zrImad vAyuvega- adhikArIke liye hI yogya haiM / saba pAThaka to se mokSakI ora se jA rahe the| yaha kucha thoDA usameM rama nahIM le sakate / TIkAkArako usakI puruSArtha nhiiN| yaha hone para bhI mujhe kahanA hogA TIkAkA kAraNa milegA / parantu zraddhAvAna to usaki zrImadne jisa apUrva padakA svayaM sundara varNana meMsa rama hI luuttegaa| unake lekhoMmeM sat nitara rahA kiyA hai, use ve prApta na kara sake the| unhoMne hI hai, yaha mujhe hamezA bhAsa huA hai| unhoMne apanA svayaM kahA hai ki unake pravAmameM unheM sahArAkA jJAna banAne ke liye eka bhI akSara nahIM likhaa| marusthala bIca meM A gayA aura umakA pAra karanA lekhakakA abhiprAya pAThakoMko apane AtmAnandameM bAkI raha gayA / parantu zrImad rAjacandra amAdhAraNa mahayogI banAnekA thA / jise Atma kleza dUra vyakti the| unake lekha unake anubhavake biMdu ke karanA hai, jo apanA kartavya jAnane ke lie utsuka samAna haiN| unake par3hane vAle, vicArane vAle aura hai, use zrImadkaM lekhoM meM se bahuta kucha milegA, aisA tadanusAra AcaraNa karane vAloMko mokSa sulabha mujhe vizvAsa hai, phira bhale hI koI hindU dharmakA hogA, unakI kaSAyeM manda par3egI, aura ve dehakA anuyAyI ho yA anya kimI dUsare dharmakA / jAgati gIta..... jAgaraM uThanakaM aramAna ! jar3atA kATa, bhagA kAyaratA, terA hAsya pralaya lA de, hoAlasa chor3a, dikhA tatparatA; saMkaTa kA avasAna / dambha, anIti kucala pairoMse, jAgare uThaneke aramAna ! gA sukrAntikara gAna / tanika krodhase akhila carAcarajAgare uThane ke aramAna ! kampita ho yaha pratikSA thara thara; anala ugala hAhAkAroMse, eka ajeya zakti de jAe~vizva kaiMpAde hu~kAro se; tere ye balidAna / jAgare uThaneke aramAna ! pAha-jvAlase bhsmsaat| pApIkA abhimAna / dhruva prAzAke pIkara pyAle, ho jAeM mAnava matavAla; jAgare uThaneka aramAna . satya-premake pAgalapanameMhUkoM se yaha hUka uThe jagaH ho pathakA nirmaannaa| kasakoMse yaha kRka uThaM jaga, jAgare uThaneke aramAna ! terI dRr3hatAse AjAe duHkha, vaira, paritApa dUra hoM, . murdo meM bhI jAna / deSa, ghRNA abhizApa cura hoM; jAgare uThaneke bharamAna ! jIvana meM navajyoti jAga. phiraaTTahAsase haMsadeM nAre, lAye nava varadAna / ---- - . niyara jaina "maraMza"] jAgare uThane ke aramAna !
Page #513
--------------------------------------------------------------------------
________________ 02 - - - vIra prabhuke dharmameM / jAti bhedako sthAna nahIM hai| besI bAbU sAbamAnujI - - - - - - jIvamAtrake kalyANakA jo saccA aura sIdhA mArga pracAra kara bhole logoMko adharma mArgase haTAkara kalyA zrIvIraprabhune batAyA hai vahI jainadharma kahalAtA Nake mArga para lAsakate haiN| hai, usa hI dharmake anuyAyI honekA dAvA hama loga karate vo samaya vaha thA jabaki pazu-pakSiyoM ko mArakara haiM / aDhAI haz2Ara barasa hue jaba vIraprabhukA janma isa agnimeM phaMkadenA hI bahudhA dharma aura svarga tathA mokSa AryAvarta meM huA thA, taba jaimA mahAn aMdhakAra yahA~ prAptikA mAdhana samajhA jAtA thA, hiMsA karanA hI dharma phailA huzrA thA, jisa prakAra khullamakhullA pApako puNya mAnA jAtA thA, nirdayatA hI kalyANakA mArga horahA aura adharma ko dharma batAyA jArahA thA, DaMkekI coTa thaa| yazameM homa kiye jAneke vAste hI paramezvarane pazudharmake nAmapara jaisA kucha julma aura anyAya horahA thA pakSI banAye haiM, jo pazu-pakSI yazake artha mAre jAte haiM ve usako sunakara badanake roMgaTe khar3e hote haiM, vIraprabhune uttama gati pAte haiM, vedake tattvako jAnanevAle jo kisa prakAra yaha maba julma haTAyA, dayAdharmakA pATha brAhmaNa madhuparka zrAdi anuSThAnoM meM apane hAthase pazuzropar3hAyA, manuSyako manuSya bananA sikhAyA, usako sunakara ko mArate haiM ve sadgati pAte haiM aura jina pazuoMko ve aura bhI jyAdA Azcarya hotA hai aura vIraprabhukI sacI mArate haiM unakI bhI sadgati dilAte haiM, hara mahIne pitavIratAkA paricaya milatA hai / sacce dharmake grahaNa karane rokA zrAddha avazya karanA cAhiye aura vaha bhAddha mAMsake aura usakA pracAra karaneke liye sabase pahale hRdayase dvArA hI honA cAhiye, bAda meM brAhmaNoMko mAMsa avazya saba prakArakA bhaya dUra karanekI AvazyakatA isahI khAnA cAhi meM niyukta huA jo brAhmaNa mAMsa kAraNa to zAstroMmeM batAI gaI hai ki ulaTe pulaTe khAnase inakAranA usako ima aparAdhake kAraNa pracalita siddhAntoMke viruddha satyasiddhAntakA vyAkhyAna 21 bAra pazu janma lenA par3egA, isa prakArakI adbhuta karane para duniyA bhar3akatI hai| aura saba hI prakArakI dharma-aAjJAe~ uma mamaya pracalita thI aura Izvara-vAmya ApattiyA~ upasthita karane para utArU hotI hai| jinake mAnI jAtI thii| hRdayameM bhaya nahIM hotA, satyake vAste jo sabahI prakAra una dinoM yAmamArga nAmakA bhI eka mata bahuta kI ApattiyA~ phesaneko tathyAra hote haiM ve hI nirmaya dekho, manamaviSayAvara Dokara, hokara satyako grahaNa kara sakate aura satya siddhAntakA .., 12, baccAvaroka /
Page #514
--------------------------------------------------------------------------
________________ ......anekAnta. . .-. [jyeSTha vIranirvANa :0265 . . w. . joroMse pracalita thA, jisake dvArA khUnakI pyAsI aneka tumhAre rAjyameM kahIM koI mAna ne nisase deSiyoMkI sthApanA hokara una para mA apanA aura apane pitAka sAmane putra marane lagA hai| rAmane saba RSiyoMbAla bacokI sukha zAntike vAste lAkhoM karor3oM pazu ko ikaTThAkara pUchA,to unhoMne batAyA ki satayugameM kevala mAramAra kara car3hAye jAte the, jisake kucha namUne aba- brAhmaNa hI tapa kara sakate the, tretAyuga Anepara pApakA taka bhI isa hindustAnameM maujUda hai| hRdayako kampA- ' bhI eka caraNa zrAgayA, jisa pApake kAraNa kSatriya bhI yamAna karadenevAlI jisa nirdayatAse ye baliyA~ aAja tapa karane lage, parantu usa yugameM vaizyoM aura zadrokA dakSiNa dezake aneka mandiroM meM hotI hai usake kucha adhikAra kevala sevA karanA hI rahA / phira dvApara yuga namUne anekAnta varSa do kI prathama kiraNameM diye gaye haiM, Anepara pApakA dUsarA caraNa bhI-bhAgayA, isa pApake unase to yaha bAta anumAnase bhI bAhara hojAtI hai aura kAraNa vaizya bhI dharmasAdhana karane lage, parantu zUdroMko yaha khayAla paidA hotA hai ki jaba aAjakala bhI yaha hAla dharma-sAdhanakA adhikAra nahIM huaa| parantu isa samaya hai to zrI mahAvIra svAmIke janma samayameM to kyA kucha na tumhAre rAjyameM kimI sthAnapara koI zUdra tapa kara rahA hai, hotA hogA ? usa samaya to jo kucha hotA hogA, vahA~ isa hI mahApApake kAraNa brAhmaNakA yaha putra mara gayA taka hamArI buddhi bhI nahIM jAsakatI hai / hA~, itanA z2arUra hai / yaha sunakara zrIrAma turanta hI vimAnameM baiTha usa kahA jAsakatA hai ki vaha jamAnA prAyaH manuSyatvake zUdrakI talAzameM nikale; eka sthAna para zambUka nAmakA bAharakA hI. jamAnA thA, mAMsAhArI pharase krUra pazu bhI zUdra tapasyA karatA huA milA, zrI rAmacandra jIne isa prakAra tar3apA tar3apA kara apane zikArako nahIM turantahI talavArase usakA sira kATa diyA jisapara devamAratA hai jisa prakAra ki Ajakala dakSiNa bhArata ke kucha tAoMne dhanya dhanya kahA aura brAhmaNakA putra bhI jindA loga apanI aura apane bAlabaccoMkI sukha zAntike vAste krdiyaa| aisI durdazA usa samaya zUdroMkI vA dharmakI kisI kisI devIko prasanna karaneke artha pazuoMko ho rahI thI, samAja-vijJAna Adi aneka graMthoMse yaha bhI tar3apA tar3apA kara mArate haiM, kindA pazutroMkA hI khUna patA lagatA hai ki usa samaya yadi bhUlase bhI vedakA cUsa cUsakara pIte haiM, aA~te nikAla kara gale meM DAlate koI zabda kisI zUdrake kAnameM par3a jAtA thA to usake hai, unake khUna meM nahAte haiM: unhIMke khUnase holI khelata kAna phor3a diye jAte the, dharma kI gaMdha taka bhI unake aura anya bhI aneka prakArakI aisI aisI kriyAe~ pAsa na pahu~cane pAve, aisA bhArI prabandha rakhA jAtA thaa| karate haiM jinase bali diye jAnevAle pazukI jAna bahuta isa hI prakAraka dhArmika julma striyoM para bhI hote the, dera meM aura bahuta hI tar3apa tar3apa kara nikale !! ve cAhe brAhmaNI ho vA kSatriyA unako koI bhI adhikAra ___ usa samaya to pazuoMke sivAya manuSyoM para bhI kisI prakArake dharma-sAdhanakA nahIM thA, yahA~taka ki dharmake nAma para bhArI julma hote the, bAlmIki rAmAyaNa unake jAta karma Adi saMskAra bhI binA mantroM ke hI uttara kAMDa sarga 03se 76ke anusAra bhI rAmacandrake hote the / rAjyameM eka bar3he brAhmaNakA bAlaka mara gayA, jisako - lekara Saha rAmake pAsa AyA aura ulAhanA diyA ki manasmRti i.18 .. ...
Page #515
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa.2, kiraNa] vIrabhuke dharmameM jAtibhedako sthAna nahIM hai.............. ... -- mana vinoM putrake kisIkI gati nahIM hosakatI, yaha bhI aura pariNAmokI zuddhikA to usa samaya bahuta kucha eka mahA ahuta bATA siddhAnta usa samaya mAnA jA- abhAva hogayA thaa| rahA thA, isa ho kAraNa apane patise putrakI utpatti na vIraprabhune 42 barasakI avasthAmeM kevalazana prApta ho sakane para strI kisI kuTambIse niyoga karake putra kara logoMkA mithyAtva aMdhakAra dUra karanA zurU kiyA utpanna karale, yaha bhI eka z2arUrI dharma pracali ho rahA aura spaSTa zabdoMmeM samajhAyA ki 'mukha vA dukha jo bhI thA- kSatriya raNameM lar3atA huzrA mara jAya to usako kucha milatA hai yaha saba jIke apane hI khoTe pare mahAyajJa karanekA phala milegA, usakI kriyAkarmI pariNAmoMkA phala hotA hai, jaisA karoge paisA bharoge / gehU~ bhI koI jarUrata na hogI, arthAt vaha binA kriyAkarma bologe to gehU~ ugeMge aura jo bonoge to jau, babalakA kiye hI svarga calA jAyagA / ityAdika adbhuta bIja bonese kATe hI lageMge, kisI paramezvara vA devI siddhAnta dharmake nAma para bana rahe the aura sarva sAdhAraNa devatAkI khuzAmada karane vA bheMTa car3hAnese babUla ke per3a meM aTala rUpase mAne jArahe the| ko zrAma amarUda vA anAra aMgara nahIM lagane lageMge; isake alAvA usa samaya tAMtrikoMkA bhI bar3A bhArI taba syoM isa bhramajAla meM pha~sakara vRthA Dale do rahe ho? jorazora thA, jo aneka prakArakI mahA bhayaGkara aura jisa prakAra dehakI bImArIkA ilAma zarIrake andarase DarAvanI deviyoMkI kalpanA aura sthApanA karake unake dUSita dravya (fAsida mAhA ) nikAla dene ke sivAya dvArA logoMkI icchAoMke pUrA kara denekA vizvAsa aura kucha nahIM ho sakatA hai, usI prakAra prAramAmeM bhI dilAte the--mAraNa, tAr3ana, uccATana, vazIkaraNa, rAgadveSa rUpI jo maila lagA huA hai usake dUra kiye arthAt kisI ko jAnase mAra DAlanA, aMga-bhaMga karadenA, binA sukha zAnti nahIM mila sakatI hai|' koI bhayAnaka roga lagA denA, dhana-daulata varbAda kara- agara hama apanA bhalA cAhate ho to saba bhaTakAvA denA, anya bhI aneka prakArakI ApattimeM phaMsA denA, chor3a eka mAtra apane hI pariNAmokI durustImeM laga ApasameM manamuTAvakara kara lar3AI-jhagar3A karA denA, jAo, apanI nIyatako sAfa karo, apane bhAvoMko zuddha kisI dUsarekI strI zrAdiko vazameM karA denA dhana banAo, svArtha meM andhe hokara dUsaroMko mata satAyo, sampatti nirogatA, putra AdikI utpatti, vA kisI strI dUsaroM ke adhikAroM para jhapaTTA mata lagAo, saMtoSI bano, prAdikI prApti karA denA zrAdi saba kucha tAMtrikoMke nyAyakI dRSTise dekho tumhAre samAna saMsArake saba hI hI hAthameM mAnA jA rahA thaa| isa kAraNa usa samayake jIvoMko jIvita rahane, saMsArameM vicAranekA adhikAra hai, adhikAMza loga apane zubhAzubha karmokI taraphase agara tumhArI nIyata isake viparIta hotI hai to vahI bilkulahI beparavAha hokara aura puruSArthase bhI mu~ha mor3a khoTI nIyata hai, vahI khoTA bhAva hai jisakA khoya ina tAMtrikoMke maMtroM yaMtroMke hI bharose apane saba kAryoM pariNAma bhI avazya hI tumako bhoganA pdd'egaa|' kI siddhi karAneke cakarameM po hue the| prAtmoprati kisI bhI jIvako mAranA, satAnA, dukha denA, * manusmRti 2060 usake adhikAroMko chInanA, yA kisI prakArakI roka minusmRti 5-15 vaidA karanA mahApApa hai,jo kisIko satAegA vaha usake
Page #516
--------------------------------------------------------------------------
________________ "anekAnta [jyeSTa, vIra-nivAsa - pariNAma svarUpa z2arUra satAyA jAyagA aura dukha uThA- vA dharmasAdhana karanese rokatA hai vaha dharma nahIM, kintu yegA, jaisA tuma dUsaroM ke liye cAhoge, vaise hI tuma z2abaradastoMkI z2abaradastI aura z2AlimoMkA julma hai, aisI khuda bana jAnoge, yaha hI eka aTala middhAnta hRdayameM ghoSaNAkara vIra pramune apane dharmopadezameM saba hI jIvoMko dhAraNa kro| bhalA burA jo kucha hotA hai vaha saba apane sthAna diyA, zUdro, cAMDAloM, patitoM, kalaMkiyoM, durAhI kiye karmoMse hotA hai, isa kAraNa mare hue. jIvoMkI kAriyoM, adharmiyoM, pApiyoM aura dharmake nAmapara hiMsA gati bhI unake apane hI kiye koMke anusAra hotI hai- karanevAle dharmadrohiyoM Adi sabahI strI puruSoMko dharmakA dUsaroMke kiye karmoM ke anusAra nahIM / maiM khAU~gA to merA saccA svarUpa batAkara zrAtmakalyANake mArgapara lagAyA, peTa bharegA aura tuma khAzroge to tumhaaraa| ataH brAhmaNoMko pApa karanA chur3Akara dharmAtmA banAyA / kevala manuSyoM ke khilAnese mare hue. pitaroMkA peTa nahIM bhara makatA hai aura hI nahIM, kintu vIraprabhune to pazu pakSiyoM takako bhI na kisIke putrake dvArA hI usakI gati ho sakatI hai| apane dharma-upadezameM sthAna dekara dharmakA svarUpa samayaha saba muphtakhore logoMne besira pairakI aprAkRtika bAteM jhAyA-zera, bher3iyA, kuttA, billI, sUara, giddha aura ghar3akara bhole logoko apane jAla meM phaMsA rakhA hai,jisa- cIla kauvvA zrAdi mahA hiMsaka jIva bhI unakI mabhAmeM se striyoMko bhI apane patima putra na hosakane para devara Aye aura dharmopadeza sunakara kRtArtha hue| . zrAdi para puruSa ke sAtha kuzIla sevana karake putra utpanna 'auSadhi bImAroMke vAste hI kI jAtI hai, bhojana karanA par3atA hai, becAriyoMko z2abaradastI hI isa ulaTe bhUgvake vAste hI banAyA jAtA hai, mArgase bhaTake huoMko siddhAMtake kAraNa kuzIla meM pha~sanA par3atA hai, isase hI rAstA batAyA jAtA hai; isa hI prakAra dharmakA upadeza adhika ghora aMdhakAra aura kyA ho sakatA hai ? striyoMse bhI usa hI ko sunAyA jAtA hai, jo dharmakA svarUpa nahIM puruSa utpanna hote haiM, unako itanA nIce girAnA ki jAnatA hai, dharmabhraSTako hI dharma mArga para lagAnekI z2arUrata unakA koI saMskAra bhI maMtroM dvArA nahIM ho sakatA, ve hai, aisA kalyANakArI vIraprabhukA zrAdeza thA / unhoMne maMtrIkA uccAraNa vA jApa zrAdi vA anya dhArmika anu- svayaM jagaha jagaha ghUma phirakara mahA pApiyoM, dharmabhraSToM, dhAna bhI nahIM kara sakatI,kitanA bar3A julma aura puruSoM- mahAhiMsakoM, mAMsa-zrAhAriyoM, durAcAriyoM, patito, kalaMkI buddhi kA aMdhakAra hai|' kiyoM zUdroM aura cAMDAloMko pApase haTAkara dharmameM lagAyA isa prakAra puruSoMkI buddhi ko ThikAne lAkara vIra aura unheM jainI banAkara dharmakA mArga claayaa| prabhuna zrAvaka, zrAvikA aura muni, AryikA nAmake saMgha mithyAtvIse hI jIva samyaktI banatA hai aura patita panAkara striyoMko zrAvakakA gRhasthadharma aura tyAgiyoMkA ko hI Upara uThAyA jAtA hai, isa bAtako samajhAne ke tyAgadharma sAdhana karanekI bhI ijAz2ata dI, ijAz2ata hI vAste vIraprabhune apanA bhI dRSTAnta kaha sunAyA ki eka nahIM dI kintu puruSoMse bhI adhika ginatImeM unako bAra meM mihakI paryAyameM thA, jaba ki pazuoMko mAranA dharma sAdhanameM lagAyA aura unake Uparase puruSoMke bhAga aura mAMsa khAnA hI ekamAtra merA kArya thA, usahI paryAjulmako httaayaa| yameM eka samaya kisI pazuko mArakara usakA mAMsa svA .. 'jo dharma kisI jIvako dharmaka svarUpako jAnane rahA thA ki eka muni mahArAjane mujhako sambodhA, dharma
Page #517
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa ... ....... .. bIraprabhuke.parsameM avi bhedako sthAna nahIM hai kA tathA svarUpa samajhAyA aura pApase haTAkara dharmameM bhalA mAnatA rahA tabataka vaha mahApApI aura patita rahA, lagAyA; taba hI se unnati karate karate maiMne aba yaha mahA phira jaba munimahArAja ke upadezase usako hoza bhAgayA utkRSTa tIrthakara pada pAyA hai| isa hI prakAra anya bhI aura hiMsA karaneko mahApApa samajhane laga gayA taba hI saba hI pApiyoM ko pApase haTAkara dharmameM lagAnA dharmAtmA- se vaha usa mahAniMdanIya paryAya meM hI puNyavAn dharmAtmA oMkA mukhya kartavya hai / dharmake sacce zraddhAnIkI yahI to bana gyaa| eka pahacAna hai ki vaha patitoMko ubhAre, gire huoMko isa ho kAraNa zrIsamantabhadrasvAmIne jAti-bhedakI Upara uThAve, bhale bhaTakoMko rAstA batAve aura pApiyoM- nissAratAko dikhAte hue ratnakaraMDa bhAvakAcAra zloka ko pApase haTAkara dharmAtmA banAve / meM batAyA hai ki cAMDAla aura cAMDAlanIke rajavIrya ___ dharma, adharma, pApa aura puNya ye saba aAtmAke hI se paidA huA manuSya bhI yadi samyak darzana grahaNa karale bhAva hote haiM / hADa mAMsakI banI dehameM dharma nahIM rahatA to vaha bhI devoMke tulya mAne jAne yogya ho jAtA hai| hai| deha to mAtA pitAke raja vIryase banI huI mahA isa hI prakAra aneka jainagranthoM meM yaha bhI batAyA hai ki apavitra nirjIva vastutroMkA piMDa hai| isa kAraNa amuka U~cIse U~cI jAti aura kulakA manuSya bhI yadi vaha mAtA pitAke rajavIryase banI deha pavitra aura amukake mithyAtvI hai aura pApa karma karatA hai to narakagati hI rajavIryase banI deha apavitra, yaha bheda to kisI prakAra pAtA hai taba dharmako jAti aura kulase kyA vAstA ? bhI nahIM ho sakatA hai, rajavIrya to saba hI kA apavitra hai jo dharma karegA vaha dharmAtmA hojAyagA aura jo adharma aura usakI banI deha bhI sabakI hADa mAMsakI hI hotI karegA vaha pApI bana jAyagA / zrIvIraprabhuke samayameM hai, aura hADa mAMsa saba hI kA apavitra hotA hai-kisI bahuta karake aise hI manuSya to the jo pazu pakSiyoMko kA bhI hADa mAMsa pavitra nahIM hosakatA hai- taba amuka mArakara homa karanA vA devI devatAtroM para car3hAnA hI mAtA pitAke rajavIryase jo deha banI hai yaha to pavitra dharma samajhate the| jaba mahIne mahIne pitaroMkA zrAda aura amuka mAtA pitAke raja bIyaMsa panI deha apavitra kara brAhmaNAMko mAma khilAnA hI bahuta jarUrI sammA hai yaha bAta kisI prakAra bhI nahIM bana sakatI hai| hA~ ! jAtA thA, taba unase adhika patita aura kauna hosakatA dehake andara jo jIvAtmA hai vaha na to kisI mAtA thA? yadi mAtA pitAke raja vIryase hI dharma grahaNa karanepitAke raja vIryase hI banatI hai aura na hADa mAmakI kI yogyatA prAma hotI hai, taba to yaha mahA adharma unakI banI huI dehase hI utpanna hotI hai, vaha to svatantra rUpase nasanamameM saikar3oM pIdIse hI praveza karatA calA prArahA apane hI karmoM dvArA deha meM zrAtI hai aura apane apane thA! aura isaliye ve jainadharma grahaNa karane ke yogya kisI hI bhale bure karmoko apane sAtha lAtI hai, apane hI zubha prakAra bhI nahI hosakane the / parantu vIraprabhuke mata azubha bhAvoM aura pariNAmAMse U~ca nIca kahalAtI hai| yaha bAta nahIM thii| unakA jainadharma to kisI jAti jaise jaise bhAva isa jIvAtmAke hote rahate hai vaisI hI vizeSake vAste nahIM hai| jaba cAMDAla taka bhI isako bhalI yA burI vaha banatI rahatI hai; jaisA ki vIraprabhukA grahaNa karanese devatAke samAna sammAnake yogya hojAtA jIva mahAhimA siMhakI paryAya meM jabataka himA karaneko hai taba pazu pakSiyoM ko mArakara homa karanevAle aura bAda
Page #518
--------------------------------------------------------------------------
________________ .468 anekAnta [jyeSTa, vIra-nirvANa saM02465 meM nitya hI mAMsa khAnevAle kyoMkara isa pavitra jainadharmako vaNijo'rthArjanA myAgyAt yanA nyagvattisaMzrayAt // 46 // dhAraNa karaneke ayogya hosakate hai ? ataH vIraprabhune phira 36veM parvameM saba hI jAtike logoMko jainI ina saba hI hiMsakoM aura mAMsAhAriyoMko bekhaTake jaina banAne kI dIkSAncaya kriyA batAkara, unake jainI banajAne banAyA hanahIM se jo gRhasthI rahakara hI dharma pAla sake ke bAda zloka 107meM unako isa prakAra samajhAyA hai ve zrAvaka aura zrAvikA bane aura jo gRha tyAgakara ki-'satya, zauca, kSamA, dama Adi uttama AcaraNoMsakala saMyamAdi dhAraNa karasake ve muni aura AryikA ko dhAraNa karanevAle sadgRhasthoMko cAhiye ki ve apane hue. yahAMtaka ki unhIMmeMse Atma-zuddhi kara aneka ko deva, brAhmaNa mAneM / ' aura zloka 108 se 112 taka usa hI bhavase mokSadhAma pdhaare| yaha batAyA hai ki-'agara koI apaneko jhUThamUTha dvija vIra bhagavAna ke bAda zrI jaina prAcAryone bhI jAti mAnanevAlA apanI jAtike ghamaeDameM prAkara usase bhedakA khaMDana kara manuSya mAtra kI eka jAti batAte aitarAz2a karane lage ki kyA tU Aja hI deva bana gayA hue saba hI ko jainadharma grahaNa kara zrAtma-kalyANa karane- hai ? kyA tU amukakA beTA nahIM hai ? kyA terI mA~ kA adhikArI ThaharAyA hai / aba maiM isI viSaya ke kucha amukakI beTI nahIM hai ? taba phira tU zrAz2a kisa kAraNa namUne peza karatA hUM, jinake par3hanese jainadharmakA saccA se U~cI nAka pharake mere jaise dvijoMkA zrAdara satkAra svarUpa pragaTa hokara mithyA aMdhakAra dUra hogA, jAtibheda kiye binA hI jArahA hai ? terI jAti vahI hai, jo pahale kA jhUThA bhUta sirase utara kara samyak zraddhAnameM dRr3hatA thI-terA kula vahI hai jo pahale thA aura tU bhI vahI hai, zrAegI aura manuSyamAtrako jainadharma grahaNa karAnekA jo pahale thA / to bhI tU apaneko devatA samAna mAnatA ullAsa paidA hokara saccA dharma-bhAva jAgRta ho sakegAH- hai| devatA, atithi, pitR aura agni sambandhI kAryoM meM (1) bhagavajinasenAcAryakRta zrAdi purANa parva 38 aprAkRtika hone para bhI tU gurU, dvija, devoMko praNAm meM manuSyoM ke jAti bhedakI bAbata likhA hai-'manuSya- nahIM karatA hai| jinendradevakI dIkSA dhAraNa karane se jAtinAma karmake udayase hI saba manuSya, manuSya-paryAya- arthAt jainI bananese tujhako aisA kaunasA atizaya prApta ko pAte haiM, isa kAraNa saba manuSyoMkI, eka hI manuSya hogayA hai, ? tU to aba bhI manuSya hI hai aura dharatIko jAti hai / alaga-alaga prakArakA roz2agAra-dhaMdhA karane- pairoMse chUkara hI calatA hai|' se hI unake brAhmaNa, kSatriya, vaizya aura zUdra, ye cAra isa prakAra krodha karatA huA koI dvija ulAhanA bheda hojAte haiM / tatI honese brAhmaNa kahalAtA hai, zastra de to,usako kisa prakAra yuktisahita uttara denA cAhiye dhAraNa karane se kSatriya, nyAyase dhana kamAne vAlA vaizya usakA sArAMza zloka. 114, 15, 116, 130,131, aura ghaTiyA kAmAMse zrAjIvikA karanevAlA zUdra / ' 132, 140, 141, 142 ke anusAra isa prakAra haiyathA _ 'jinhoMne divyamUrti jinendradeva ke nirmala zanarUpI "manuSyajAtirekaica nAtinAmodayodabhavA / garbhase janma liyA hai, ve hI dvija hai| vrata, maMtra zrAdi vRttibhedA hi sadabhedAcAturvidhyamihAranute // 4 // saMskAroMse jinhoMne gaurava prApta kara liyA hai,ve hI uttama grAhANA vratasaMrakArAt triyAH zavadhAraNAt / dvija haiN| ve kisI prakAra bhI jAti va varNase gire hue
Page #519
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa , kiraNa 8] vIra prabhuke dharmameM jAti bhedako sthAna nahIM hai nahIM mAne jA sakate haiM / jo kSamA, zauca Adi guNoMke tabAhetI vidhA miyAM zakti gurusssNmitaa| dhArI haiM, santoSI haiM, uttama aura nirdoSa zrAcaraNoMse svasArakRtya samudbhUtA vayaM saMskArajanmanA // 1 // bhUSita haiM, ve hI saba varSoM meM zreSTha haiM / jo atyanta vizuddha ayonisaMbhavavAstenadevA eva na mAnugaH / vRttiko dhAraNa karate haiM, unako zukla vargI arthAt mahA vayaM vayamivAnye'pi saMti cedA hi tadvidhAn // 11 // pavitra ujvala varNavAle mAnanA cAhiye aura bAnIko vizyamUrtejinendrasya zAmagAdanAvitAt / zuddhatAse bAhara samajhanA cAhiye / samAsAditanammAno dvijanmAnastato matAH // 13 // __ manuSyoMkI zuddhi-azuddhi, unake nyAya-anyAya rUpa pAMtaHpAtino naite maMtamyA hijsttmaaH| pAcaraNase hI jAnanI cAhiye / dayAse komala pariNAmoM- vratamaMtrAdisaMskArasamAropitagauravAH // 13 // kA honA nyAya hai aura jIvoMkA ghAta karanA anyAya hai| varNottamAnimAn vibhaH zAMtizaucaparApaNAn / vizuddha AcaraNa hone ke kAraNa jainI hI uttama varNa ke haiM saMtuSTAn prAptavaiziSTayAnalisTAcArabhUSaNAn // 132 // aura dvija haiN| ve kisI prakAra bhI varNa meM ghaTiyA nahIM ye vizuddhataro vRtti taskRtAM samupAzritAH / mAne jA sakate haiN|' te zuklavarge moDamyAH zeSAHsarve:bahiHkRtAH // 14 // zrAdipurANa parva 36 ke ukta zloka kramazaH isa tacchuyazuddhI boDaNye nyaayaanyaayprvRttitH| prakAra haiM : nyAyo dayAIvRttitvamanyAyaH prANimAraNaM // 14 // dhamyarAcaritaiH satyazaucakSatidamAdibhiH / vizuddha vRttayastasmAjanA varNottamA dvijaaH| devabrAhmaNatAM zlAghyo svasminsaMbhAvayatyasau // 10 // vAMtaHpAtino nete jaganmAnyA iti sthitaM // 142 atha jAtimadAvezAkazcidenaM dvijatruvaH / (2) isa hI jAti bhedakA khaMDana zrIguNabhadrAcArya yAdevaM kimayaiva devabhUyaMgato bhavAn // 10 // kRta uttarapurANa parva 74 meM isa prakAra kiyA hai:svamAmuSyAyaNaHkina ki tejvaa'mussyputrikaa| 'manuSya ke zarIra meM brAhmaNAdi vargoM kI pahacAnakAyeneghamujhasobhUtvA yAsyasaskRtya madvidhAn // 10 // zakala sUrata zrAdikA-koI kisI prakArakA bhI bheda jAtiH saiva kulaM taca so'si yosi prgetnH| nahIM dIkhatA hai aura zUdra Adikake dvArA brAhmaNI zrAdi tathApi devatAsmAnamAtmAnaM manyate bhavAn // 110 // ko bhI garbha raha jaanaa| saMbhava honese brAhmaNa, kSatriya, devatA'tithipitragnikAryepvaprAkRto bhavAn / vaizya aura zUdrameM aisA koI jAti bheda nahIM hai jaimA ki gurudvijAtidevAnAM praNAmAtra parAGmukhaH // 1 // gAya aura ghor3e Adi meM pAyA jAtA hai arthAt brAhmaNa, dIkSAM jainI prapatrasya AtaH ko'tizayastava / kSatriya, vaizya aura zUdra meM prAkRtika koI bheda nahIM hai, yato'yApi manuSyastvaM pAdacArI mahIM spRzan // 112 kintu pRthaka pRthak AjIvikA karane ke kAraNa hI unameM ityupAsvasaMraMbhamupAkhabdhaH sa kenacit / bheda mAna liyA jAtA hai / yAstavameM to ina sabakI eka vadAtyuttaramityasmai vacomiyuktipezaH // 11 // hI manuSya jAti hai|' yathAbhUyatAM bho divamanya tvayAtmadivyasaMbhavaH / varNAkRtyAdibhedAnAM dehe'sminna ca darzanAt / jino janayitA'smAkaM jJAnaM garbho'tinirmakhaH 11 vAhaNyAviSayahAcairgarbhAdhAnapravartanAt // 11 //
Page #520
--------------------------------------------------------------------------
________________ 7. anekAnta [myeSTa, vIra-nirvANa sa02415 nAsti mAtikatobhedo manuSyANAM gavAravavat , isa Azayake mUla zloka kramazaH isa prakAra haiMjAtivAttasmAdanyathA parikalpate // 12 // "kalpitAzca trayo varNAH kriyAbhedavidhAnataH / (3) raviSeNAcArya kRta, 'padmapurANameM jAti bhedakA zasthAnAM ca samutpattirjAyate kalpato yataH // 16 // jo khaNDana kiyA hai vaha isa prakAra hai sAraNaM yasya yalloke sa tena prikiirtyte| . kriyAke bhedase hI tIna varSoM kI sthApanA kI gaI sevakaH sevayA yuktaH karSaka: karSaNAttathA // 20 // hai| 'jAhirameM jo pahicAna, jisakI dikhAI detI hai, dhAnuko dhanuSo yogAdyArmiko dharmasevanAt / vaha usa hI nAmase pukArA jAtA hai-sevA karanevAlA satriyaH satatakhANAbAhmaNo brahmacaryataH // 10 // sevaka, kheta jotanevAlA kisAna dhanuSa rakhanevAlA -parva 5vA~ tIrandAja, dharmasevana karanevAlA dharmAtmA, rakSA karane- cAturvidhyaM ca yajAtyA tatra yuktamahetukaM / vAlA kSatriya aura brahmacarya dhAraNa karanevAlA brAhmaNa zAnaM dehavizeSasya na ca zlokAgnisaMbhavAt // 16 // kahalAtA hai| jAtikI apekSA arthAt janmase cAra ezyate jAtibhevastu patra tatrAsya saMbhavaH / bheda mAnanA ThIka nahIM haiN| lokapATha aura agni-saMskAra- manuSyahastivAlepagovAjiprabhRtau yathA // 16 // se bhI deha vizeSakA bodha nahIM hotA hai| jahA~ jAti maca jAtyaMtarasthena puruSeNa siyAM kacit / bhedakI sambhAvanA hai, vahAM vaha dikhAI detA hI hai, jaise kriyate garbhasaMbhUtirviprAdInAM tu jAyate // 16 // ki:-manuSya, gAya, hAthI, ghor3A AdimeM / gaira jAti prazvAyAM rAsabhenAsti saMbhavo'syeti cenasaH / vAle narase kisI bhI strI jAtimeM garbhadhAraNa nahIM karAyA nitAMtamanyajAtisthazakAditanusAmpataH // 16 // jAsakatA / lekina, brAhmaNa Adi jAtiyoM meM ApasameM yadi vA tadvadeva spA dvayorvisazaHsutaH / aisA hojAtA hai| koI kahai ki gadhese ghor3ImeM garbha raha mAtra TaM tathA tasmAdguNairvarNavyavasthitiH // 16 // sakatA hai, yaha aitarAja ThIka nahIM hai, unake zarIrakI RSibhaMgAdikAnAM mAnavAnAM prkiiryte| . samAnatA hone ke kAraNa ve bilkula dUsarI jAtike nahIM bAhmaNyaM guNayogena na tuta yonisaMbhavAt // 20 // hai| agara una donoMse bhinna prakArakI aulAda paidA najAtirgahitA kAcidguNAH kalyANakAraNaM / ho to aisA manuSyoM meM hotA nahIM hai / isa kAraNa varNa- vratasthamapi cAMDAlaM taM devA brAhmaNaM viduH // 203 // * vyavasthA guNoMse hI mAnanI cAhiye-janmase nhiiN| RSi cAturvaNyaM yathAnyaca cAMDAlAdivizeSaNaM / aMgAdikA brAhmaNapana, unake guNake kAraNa hI mAnA ___ sarvamAcArabhedena prasiddhiM bhuvane gataM // 20 // gayA hai, brAhmaNa yonimeM janma lene ke kAraNa nahIM / koI -parva 11vA~ jAti nitya nahIM hai,guNa hI kalyANakArI haiN| vratadhAraNa (4) zrI amitagati prAcAryane bhI dharmaparIkSAke karanevAle cANDAlako bhI prAcAryoMne deva brAhmaNa 17veM parichedameM jAtibhedakA khaMDana isa prakAra kiyA kahA hai| cAra varNa aura cANDAlAdi vizeSaNa jo hai-'prAcAra mAtrake medase hI jAti bheda kiyA jAtA manuSyoM ke hote haiM, ve saba prAcAra bhedake kAraNa hI mAne hai| brAhmaNa AdikI jAti janmase mAnanA ThIka nahIM jAte haiN|
Page #521
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa.2, kiraNa] vIraprabhuke dharma meM jAti bhedako sthAna nahIM hai vAstavameM manuSya mAtrakI eka hI jAti hai, brAhmaNa, samAna hai, phira cAra bheda kaise ho sakate haiM ? kSatriya, vaizya aura zUdra, ye cAra bheda aAcAramAtrase hI kriyA vizeSase, vyavahAra mAtrase athavA dayA, rakSA, hote haiM ? kRSi aura zilpake bhedase hI ukta cAra varNa kramazaH 'nIca jAti vAle bhI zIla-dhAraNa karanese svarga kahe gaye haiM / isake viparIta cAra varNIkA koI judA gaye ! zIla saMyamakA nAza karanese U~ce kula vAle bhI astitva nahIM haiN| naraka gye|' __isa kathanake pratipAdaka mUlavAkya nimna prakAra haiM__'guNoMse hI jAtI banatI haiM aura guNoMkA nAza 'na grAmaNAmandramarIci rAdhA na patripAHzika puppagorAH hojAne se hI nAza hojAtI hai / isa kAraNa buddhimAnIko naceharayA haritAja tulyAHzudA na cAkArasamAnavAHn guNoMkA hI zrAdara karanA caahiye|' pAdapracAraistanuvarNakezaiH sukhena duHkhena ca zoNitena / svammAsamedo'sthirasaiHsamAnAcatuHprabhedAraka bhvnti| jAtikA garva kabhI nahIM karanA cAhiya; kyoMki vaha / kriyAvizeSAmyavahAramAtrAAyAbhirakSAkRSizilpabhedAt / .. nIcatAko paidA karane vAlA hai| matparupoMko no uccatA ziSTAzcavarNAzcaturovadanti nAnyathA varNacatuSTayaM syaat|| kA denevAlA zIla saMyama hI dhAraNa karanA cAhiye / ' -pagaM 25yoM isa saba kathanake mUla zloka isa prakAra haiM (6) zrI prabhAcandrAcAryane apane pramaya kamala prAcAramAtrabhedena jAtInAM bhedakalpanaM / / mArtaNDa meM jAti bhedakA bahuta vistArameM gvAina kiyA na jAtiAhmaNAyAsti niyatA kApi tAtvikI // 24 // hai, jimakA kucha mArAMza isa prakAra haibAhmaNakSatriyAdInAM caturNAmapi tsvtH| __'jaimA kisI vyakti ko dekhane me 'yaha manuSya hai'. ekaiva mAnapI jAtirAcAreNa vibhajyate // 25 // aimA jAna liyA jAtA hai, vaise 'yada brAbhaNa hai' emA zIlavanto gatAH svarga nIcajAtibhavA api / kulInA narakaM prAptAH zIlasaMyamanAzinaH // 31 // nahIM jAnA jaataa|' guNaiH sampadyate jAtiguNadhvaMsavipadyate / ___'anAdikAlama mAtRkuna aura pitRkula zudra hai, yatastatobudhaiH kAryoM guNeSvevAdaraH paraH // 32 // imakA patA lagAnA hamArI-yApakI zakti ke bAhara hai| jAtimAtramadaH kAryoM na nIcatvapravezakaH / prAyaH striyA~ kAmAtura hokara vyabhicAra ke cakra meM pada uccatvadAyakaH sadbhiH kAryaH zIlasamAdaraH // 33 // jAtI haiN| taba janmame jAtikA nizcaya hI sakatA (5) jaTAmihanandI prAcArya ne 'varAMgacaritameM jAni- hai ? vyabhicArI mAtA pitAkI mannAna zrI. niTAMpa bhedakA jo, khaMDana kiyA hai| vaha isa prakAra hai mAtA pitAkI mannAna meM kucha bhI antara dimAI nahIM vAdya loga candramAkI kiraNa ke samAna zubhra detA / jisa prakAra ghoDe zrIra gadhe ke sambandhana padA nahIM haiM, kSatriya kiMzuka phala ke samAna gora nahIM hai, honevAlI gadhIkI mannAna bhinna bhinna narahakI hotI vaiSya haratAla ke samAna pItayA vAle nahIM haiM aura na hai, usa prakAra vAdAgaga aura zudra ke sambandhame paidA hone zadra aMgArake samAna raMgavAle haiN|' vAlI vAvagIkI sannAnaga antara nahIM hotA hai| _ 'calaneke baiMgase, zarIrake varName paM.zaoNsa, mugvasa, 'jaise nAnA prakArakI gAyoMmeM eka prakArakI mamAnanA dukhase, rudhirase, lacA-mAMmabheda haDDI aura ramaoNma maba hone, gAya jAtikA pratyakSa vedha hotA hai, usa prakAra
Page #522
--------------------------------------------------------------------------
________________ 472 anekAnta [jyeSTa, vIra-nirvANa saM02465 devadatta Adi manuSyoM meM brAhmaNa jAtikA pratyakSa bodha nahIM hotA agara jAtikA pratyakSabodha hosakatA to yaha brAhmaNa hai yA vaizya, isa prakArakA sandeha hI kyoM hotA aura sande- miTA jo nAma to daulatakI justajU kyA hai ? hako dUra karane ke liye gotra zrAdike kahane kI jarUrata hI nisAra ho na vatana para to AbarU kyA hai ? kyA hotI ? parantu gAya aura manuSya ke jAnane ke liye to lagAde Aga na dilameM to Araz2a kyA hai ? gotra zrAdike kahane kI koI bhI z2arUrata nahIM hotI hai|' na joza khAe jo gairatase vo lahU kyA hai ? 'karmase hI brAhmaNAdi vyavahAra mAnanA cAhiye / ' marda kaumoM ko sabaka ya hI sikhA dete haiN| 'prAcaragA yAdikI samAnatAse hI brAhmaNa, kSatriya dilameM jo ThAnate haiM karake dikhA dete haiM / Adiko vyavasthA hai|" jindagI yU to faqata bAjiye tiphalAnA hai / adhika jAnane ke liye prameyakamalamArtaNDako hI marda vo hai, jo kisI raMgameM dIvAnA hai| dekhanA cAhiye / yahA~ vistAra bhayase usake mUla vAkyoko chor3A jAtA hai| hama aisI kula kitAbeM kAbile japtI samajhate haiM / antameM pAThakoMse merI yahI prArthanA hai ki yadi ve ki jinako par3hake lar3ake bApako khaptI samajhate haiM / macA dharma grahaNa kara zrAtma-kalyANa karanA cAhate haiM, Aja jo kumameM masarUfa hai saragozImeM / mithyAtvako chor3a samyak zraddhAnI bananekI abhilAyA hoza AegA unheM mautakI behozImeM // rakhate haiM to ve zrIzrAcAryoMke vAkyoM, unakI dalIloM vAasara kubbata amala kI sau meM ho yA dasameM ho| aura yuktiyoM para dhyAna dekara sacAIko grahaNa kareM, sa- sabase pahalI zarta ye hai ittafAqa ApasameM ho // cAIke mukAbilemeM pracalita rUr3hiyoMko chor3anemeM z2arA bhI haMsakaM duniyA~meM marA koI, koI roke marA / hicakicAhaTa na kareM / duniyA cAhe jo mAnatI ho, tuma jindagI pAI magara usane jo kucha ho ke marA / / isakI kucha bhI paravAha mata karo, kintu isa hI bAtakI agara cAho nikAlo aiba tuma acchese acche meM / talAza karo ki kalyANakA rAstA batAne vAle zrIzrA- jo TU Doge to 'akabara meM bhI pAoge hunara koI // cArya mahArAja kyA kahate haiM-zrIvIra prabhuke batAye hue. dharmakA asalI svarUpa ve kyA pratipAdana karate haiM basa burA duzmanake kahanese, burA meM kisa taraha mAna / jaba tumako yaha mAlUma ho jAya to nirbhaya hokara usa hI mujhe acchA kahe sArA z2amAnA ho nahIM sktaa| ko svIkAra kro| duniyA bhale hI tumheM tumhArI sacAI kitane mufalisa hogaye kitane tavaMgara hogaye / para burA bhalA kahatI ho aura dukha detI ho to bhI tuma khAkameM jaba milagaye donoM barAbara hogaye / mata ghabarAno himmata bA~dhakara sacAIkA hI gIta gAzro, -ajJAta usa hI kA DaMkA bajAzrI, vIraprabhu ke sacce vIraanuyAyI bazarane khAka pAyA lAla pAyA yA guhara paayaa| banakara dikhAo aura isa taraha apanI AtmAkA saJcI miz2Aja acchA agara pAyA to saba kucha usane bhara pAyA , utkarSa siddha kro|
Page #523
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrAvaNa kRSNa pratipadAkI smaraNIya tithi vIra-zAsana-jayantI aura [050 paramAnandajI jaina zAbI]] zrAvaNa kRSNA pratipadA bhAratavarSakI eka ati itanA hI nahIM, yugakA prArambha aura suSama suSamAdi 'prAcIna aitihAsika tithi hai / isI tithise ke vibhAgarUpa kAlacakrakA athavA utsarpiNI avasarpidazI bhAratavarSa meM bahuta pahale navavarSakA prArambha huA karatA kAlokA prArambha bhI isI tithise huA karatA hai, aisA thA, naye varSa kI khuziyA~ manAI jAtI thIM aura varSabharake purAtana zAstroMmeM ullekha hai| sAtha hI yaha bhI ullekha hai liye zubha kAma nAe~ kI jAtI thI / tiloyapaeNatI ki yugakI samApti zrApADhakI paurNamAsIko hotI hai, (trilokaprazapti ) aura dhavala jaise prAcIna granthoMmeM paurNamAsIkI rAtrike anantara hI prAtaH bhAvaNa kRSNA"vAmassa paDhamamAse sAvaNaNAmammi bahulapaDivAe" pratipadAko abhijita nakSatra, bAlavakaraNa aura rudra muha. nathA "vAsassa paDhamamAse paDhame pakkhammi sAvaNe meM yugakA prArambha huzrA karatA hai / ye nakSatra, karaNa bahule, pAMDivada punvadivasa" jaise vAkyoMke dvArA isa aura muhUrta hI nakSatrI, karagoM tathA muhUrtoMke prathama sthAtithiko varSa ke prathama mAsa aura prathama pakSakA pahalA nIya hote haiM-arthAt inhIMse nakSatrAdikoMkI gaNanA dina mUcita kiyA hai / dezameM sAvanI-aASADhIke vibhA- prArambha hotI haiM / ina sabake dyotaka zAstroMke kucha pramANa garUpa jo fasalI sAla pracalita hai vaha bhI usI prAcIna nIce uddhRta kiye jAte haiM:prathAkA sUcaka jAna par3atA hai, jisakI saMkhyA aAjakala sAvaNabahule pADiva rudda muhatte suhodaye raviNo / g2alata pracalita ho rahI hai / abhijissa paDhamajoe jugassa bhAdI imassa muDhaM kahIM kahIM vikrama saMvatkA prArambha bhI zrAvaNa -tiloSaparaNI, 1,70 kRSNa se mAnA jAtA hai; jaisA ki vizvezvaranAtha sAvaNabahulapaDivade ruddamuhattaM suhodae raviNo / reuke 'rAjA bhoja' nAmaka itihAsa granthake nimna prava- abhijissa paDhamajoe tattha jugAdI muroyanyo / taraNase prakaTa hai -dhavalasiddhAnta, prathamakhasTa "rAjapUtAneke udayapura rAjyameM vikrama saMvatkA aura mAravAdameM pahalese varSakA bhArambha zrAvaNa kRyA prArambha zrAvaNa kRpya / se mAnA jAtA hai| isI prakAra pratipadAse hI hotA thA / vikrama saMvatako apanAte hue mAravArake seTha-sAhUkAra bhI isakA prAramma usI dinase vahA~ke nivAsiyoMne apanI bArammakI tithiko nahIM mAnate haiN|" (pR017) ghogA aura usake anurUpa vikrama saMvatko parivartita isase aisA patita hotA hai ki udayapura rAjya kara diyaa|
Page #524
--------------------------------------------------------------------------
________________ 474 anekAnta [jyeSTha vIra nirvANa saM02065 bhASADhapaurNimAsyA tu yuganiSpattizca zrAvaNe / jAtA hai, jaba yaha mAlUma hotA hai ki isI zrAvaNaprArampaH pratimaJcandrayogAbhijidi kRSNake // kRSNA pratipadAko prAtaHkAla sUryodayake samaya abhi -lokavibhAga, 7, 36 jita navatrameM hI zrIvIra bhagavAna ke zAsanatIrthakI trAsADhapurANAmIe jugaNippattI du sAvaNe kirhe| utpatti huI hai, unakI divya vANI sarva prathama khirI hai abhijimha caMdajoge pArivadivasamhi paarNbho|| aura usake dvArA unakA dharmacakra pravartita huzrA hai -trilokasAra, 411 jisakA sAkSAt sambandha saba jIvoMke kalyANake sAtha sAvaNabahulapaDivae bAlavakaraNe abhIinakkhatta / hai| mukhtAra zrI jugalakizorajIke zabdoMmeM-"kRtajJatA savvattha paDhamasamaye jugassa AiM viyANAhi // aura upakAra-smaraNa Adi kI dRSTise yadi dekhA -jyotiSakaraNDaka, 55 jAya to yaha tIrtha pravartana-tithi dUsarI janmAdiee u susamasusamAdayo addhA visesA jugAdiNA tithiyoMse kitane hI aMzoMmeM adhika mahatva rakhatI saha pavattaMti jugaMtela saha samappaMti / " hai kyoMki dUsarI paMcakalyANaka-tithiyA~ jaba vyakti -pAdaliptAcArya, jyo0kara0TI0 vizeSake nijI utkarSAdise sambandha rakhatI haiM taba bharatairAvate mahAvideheSu ca zrAvaNamAse kRSNapakSa yaha tithi pIr3ita, patita aura mArgacyuta janatAke bAlavakaraNe'bhijitnakSatre prathamasamaye yugasyAdi utthAna evaM kalyANake sAtha sIdhA sambandha rakhatI vijAnIhi / hai, aura isaliye apane hitameM mAvadhAna kRtajJa -malayagiri, jyo0 karaNDaka TIkA janatAke dvArA khAsa taurase smaraNa rakhane tathA sarveSAmapi suSamasuSamAdirUpANAM kAlavizeSA- mahatva diye jAneke yogya hai|" dhavalasiddhAnta aura sAmAdi yuga, yugasya cAdiH pravartate zrAvaNamAsi tiloyapaNNattImeM, bha0 mahAvIra ke dharmatIrthakI utpattikA bahulapakSa pratipadi tithI bAlavakaraNe abhijinakSatra ullekha karate hue, jo vAkya diye haiM ve isa prakAra haiMcandreNa saha yogamupAgacchati / vAsassa paDhamamAse paDhame pakkhammi sAvaNe bahule / __ -malayagiri, sUryaprazapti TIkA, 64 pADivada puSvadivase titthupyattI du abhijamhi // yadASADhapaurNamAsIrajanyAH samanantaraM / -dhavala, prathamakhaNDa pravartate yugasyAdi bhrtairaavtaakhyyoH|| vAsassa paDhamamAse sAvaNaNAmammi bahulapaDivAe / -lokaprakAza, 63, 10 386 abhi jIrAkkhattammi ya upapattI dhammatittharasa // sAvaNAiyA mAsA, bahulAiyA pakkhA...rudAiyA -tiloyapaeNattI, 1.69 muhuttA, bacAiyA karaNA, abhiyAiyA nkkhttaa| inameM batalAyA hai ki zrAvaNa kRSNA pratipadAko, -jambUdIvapaeNattI jo ki varSakA pahalA mahInA, pahalA pakSa, aura prathama ina saba avataraNAMse ukta tithikA aitihAsika tathA dina thA, prAtaHkAla abhijita nakSatra meM zrI vIraprabhuke prAkRtika mahatva spaSTa hai aura vaha mahattva aura bhI bar3ha dharmatIrthakI utpatti huI hai-arthAt yaha unake zAsana. nAtA hai athavA yo kahiye ki asAdhAraNa koTimeM pahu~ca kI janmatithi hai|
Page #525
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 8]. pravRtti-patha 475 aisI mahatvapUrNa evaM mAMgalika tithiko, kheda hai bIra-zAsanakA prasAra hokara lokameM sukha-zAntiki hama aseMse bhUle hue the ! sarvaprathama mukhtAra sA0 ne mUlaka kalyANakI abhivRddhi hove|" dhavala granthaparase vIra-zAsanakI isa janmatithikA patA isake bAda hI, 26 amela san 1936 ko udcalAyA aura unake dila meM yaha utkaTa bhAvanA utpanna ghATita hone vAle apane 'vIrasevAmandirameM unhoMne 5 juhaI ki isa dina hameM apane mahopakArI vIraprabha aura lAI san 1936 ko vIrazAsana-jayantIke utsavakA unake zAsanake prati apane kartavyakA kucha pAlana z2arUra prAyojana kiyA aura usa vaktase yaha utmaba barAbara karanA cAhiye / tadanusAra unhoMne 15 mArca san 1936 harasAla manAyA jA rahA hai| bar3I prasannatAkI bAta hai ko 'mahAvIrakI tIrtha pravartana-tithi' nAmase eka lekha ki janatAne ise apanAyA hai, di. jainasaMgha ampAlAne likhA aura use tatkAlIna 'vIra' ke vizeSAGka meM prakA. bhI isake anukUla aAvAja uThAI hai aura pichale do zita karAyA, jisake dvArA janatAko isa pAvana tithikA varSoM meM yaha zAsana-jayantI bahutase sthAnoM para bar3e utsAhaparicaya dete hue aura isakI mahattA batalAte hue. isakI ke sAtha manAI gaI hai-gatavarSa vIrasevAmandirameM isa smatimeM usa dina zubha kRtya karane tathA utsavAdike zAsana jayantIke manAnemeM jo utsAha vyakta kiyA gayA. rUpameM yaha puNyadivasa manAnekI preraNA kI gaI thI, aura usake phalasvarUpa hI 'anekAnta' kA punaH prakAzana antamaM likhA thA-"isa dina mahAvIra zAmanake pAThakoM ke sAmane hai| premiyoMkA khAsa taura para ukta zAsanakI mahattAkA isa varSa yaha cirasmaragIya tithi tA. 2 julAI sana vicAra kara usake anusAra apane AcAra-vicAra 1636 ravivAra ke dina avatarita huI hai / ataH sarva ko sthira karanA cAhiye aura lokameM mahAvIra- sAdhAraNase nivedana hai ki ve isa pAnevAlI puNyatithi zAsanake pracArakA-mahAvIra mandezako phailAne kA bhIse dhyAna rakheM aura usa dina pUrNaniSThA evaM kA-bharasaka udyoga karanA cAhiye athavA jo utsAha ke sAtha vIrazAsana-jayantI manAnakA prAyojana loga zAsana-pracArake kAryameM lage ho unheM saSA kareM aura use hara tarahase saphala banAnekI pUrNa ceSTA mahayoga evaM sAhAyya pradAna karanA cAhiye,jimamaM karanA apanA kartavya mama / - pravRtti-patha tumhArI nagarI jala rahI hai, tuma khar3e dekha rahe ho| vRSTikI AzA kara ho, vaha maMgha nahIM hai, yaha tumhArI kisa aAzAmeM khar3e ho? jalatI nagarIse uThatA huzrA kAlA dhunA hai| usameM varNa varSA isa zrAgako nahIM bujhA sktii| bijalIkI camaka nahIM, balki dInoMkI aAha pradIma ho aura varSA hai bhI kahA~ ? ina upalanta tApake zrAge megha rahI hai, zItala jalakaNa nahIM, balki uttama prakaraNAkahA~ Tika sakeMge? kSaNa bhara hI meM ve vANya hokara ur3a kA pravAha thamA hazrA hai| jAe~ge, zrAga ubhI prakAra dhadhakatI hI raha jAyagI ! ima vyartha AzAko chor3o, uTho, pravRttipatha para vaha ? vaha duHsvapna hai, durAzA hai ! jise tuma kRSNa zrAyo! varNa meva samajha kara prasanna ho rahe ho, jisase tuma ghora
Page #526
--------------------------------------------------------------------------
________________ vIra-zAsana-jayantI arthAt zrAvaNa kRSNa-pratipadAkI puNya-tithi yaha tithi-itihAsameM apanA svAsa mahatva tathA 'dhavala'Adi siddhAnta prathoMparase-calA hai| rakhatI hai aura eka aise 'sarvodaya' tIrthakI janma- sAvanI ASAr3hIke vibhAgarUpa phasalI sAla bhI tithi hai, jisakA lakSya 'sarvaprANihita' hai| usI prAcIna prathAkA sUcaka jAna par3atI hai, jisa isa dina-zrI sanmati-vaddhamAna-mahAvIra Adi kI saMkhyA Aja-kala g2alata pracalita horahI hai| nAmoMse nAmAGkita vIra bhagavAnakA tIrtha pravartita isa taraha yaha tithi-jisa dina vIra-zAsanakI huA, unakA zAsana zurU huA, unakI divyadhvani jayantI (dhvajA) lokazikhara para phaharAI, saMsAravANI pahale-pahala khirI, jisake dvArA saba jIvoM ke hita tathA utthAnake sAtha apanA sIdhA evaM ko unake hitakA sandeza sunAyA gyaa| khAsa sambandha rakhatI hai aura isaliye sabhIke isI dina-pIr3ita, patita aura mArgacyuta dvArA utsavake sAtha manAye jAneke yogya hai / janatAko yaha AzvAsana milA ki usakA uddhAra isIliye isakI yAdagArameM kaI varSase vIra-sevAho sakatA hai| maMdirameM 'vIrazAsanajayantI' ke manAnekA Ayoyaha puNya-divasa-una krUra balidAnoMke sAti- jana kiyA jAtA hai| zaya rokakA divasa hai, jinake dvArA jIvita prANI isa varSa-yaha pAvana tithi tA02 julAI sana nirdayatApUrvaka kurIke ghATa utAre jAte the athavA 1939 ravivArake dina avatarita huI hai| isa dina homake bahAne jalatI huI zrAgameM pheMka diye jAte the| pichale varSoMse bhI adhika utsAhake sAtha vIra isI dina-logoMko unake atyAcAroMkI sevA-mandirameM vIrazAsana-jayantI manAI jAyagI, yathArtha paribhASA samajhAI gaI aura hiMsA-ahiMsA jisameM "vIrazAsana" para vidvAnoMke prabhAvazAlI tathA dharma-adharmakA tatva pUrNarUpase batalAyA gyaa| vyAkhyAna hoMge aura Aye hue mahatvake lekha par3he isI dinase-strI-jAti tathA zUdroMpara hone jAyeMge abakI bAra bhI utsava do dinakA-2-3 bAle tatkAlIna atyAcAroMmeM bhArI rukAvaTa paidA julaaiikaa-rhegaa| huI aura ve sabhI jana yatheSTa rUpase vidyA par3hane ataH-sarva sAdhAraNase nivedana hai ki ve isa tathA dharma-sAdhana karane Adike adhikArI ThaharAye zubha avasara para vIra-sevA-mandirameM padhAra kara gye| apane usa mahAna upakArIke upakAra-smaraNa evaM isI tithise-bhAratavarSa meM pahale varSakA prArambha zAsana-vivecanameM bhAga lete hue vaha dina saphala huA karatA thA, jisakA patA hAlameM upalabdha hue kareM aura vIraprabhukI zikSA tathA sandezako kucha ati prAcIna grantha-lekhoMse-'tiloyapaeNatti jIvana meM utAranekA dRr3ha saMkalpa kreN| jo bhAI
Page #527
--------------------------------------------------------------------------
________________ vaSa 2,kaNa vIra-zAsana jayantI 477 kisI kAraNavaza vIra-sevA-maMdirameM na mAsakeM unheM milakara apane sthAnoMpara ukta zAsana-jayantI. ke manAnekA pUrNa Ayojana karanA cAhiye / / ___sAtha hI, vidvAnoMse anurodha hai ki ve isa zubha avasara para vIrazAsana-sambandhI apane adhyayana aura mananake phalasvarUpa vIrazAsana para kucha Thosa evaM mahatvake vicAra prakaTa karanekI kRpA kareM, jinase sarva sAdhAraNako vIrazAsanake samajhane meM zrAsAnI hove aura sahadaya mAnava usake mahatva evaM upayogitAkA anubhava karate hue svayaM usa para caleM tathA dUsaroMko calanemeM pravRtta kara lokameM sukha-zAntikI sRSTi aura abhivRddhi karanemeM samatha hosakeM / maiM cAhatA hU~ nimnalikhita zIrSakoM tathA inase milate julate dUsare upayogI zIrSakoM para aise mahatvapUrNa lekha likhe jAveM jo yathAzakya saMkSipta hote hue viSayako khUba sparza karane vAle hoveM aura ve vIra-zAsanajayantIse pahale hI cIrasevAmaMdirako nIce likhe pate para bheja diye jAveM / bIra-sevAmaMdira zAsana-jayantIke dina unakA upayoga karaneke atirikta unheM pustakAdike rUpameM zIghra prakAzita aura pracArita karanekA prayatna kregaa| merA vicAra vIrazAsanAkanAmase anekAntakA eka vizeSAGka bhI nikAlanekA ho rahA hai, usameM unakA acchA upayoga ho skegaa| aise vizeSAhoMkI saphalatA vidvAnoMke sahayoga para hI avalambita hai / AzA hai mere isa nivedana para avazya hI dhyAna diyA jAvegA / sUcanArtha lekhoMke kucha zIrSaka nimna prakAra haiM 1-vIra-zAsanakI vizeSatA 2-vIra-zAsanakA mahatva 3-vIra-zAsanake nApAra-stambha 4-vIra-zAsanakI vartamAna upayogitA aura zrAva. zyakatA 5-vIra-zAsanakI rUpa-rekhA 6-vIra-zAsanakI tulanA athavA vIra-zAsanakA tulanAtmaka adhyayana 7-vIra-zAsanakI khabiyA~ 8-vIra-zAsanakA prabhAva ha-vIra-zAsana ke upAsaka 10--samantabhadrodita vIra zAsana 11-vIra-zAsanako janma dene vAlI paristhiti 12-vIra-samayakI mA~ga 13-vIra-tapazcaraNakA phala 14-cIrakA tIrthapravartana 15-vIrazAsanakI bAteM, jaise-- (ka) ahiMsA aura dayA (kha) anekAnta aura syAdvAda (ga) karma siddhAnta (5) svAvalambana aura svataMtratA (Ga) AtmA aura paramAtmA (ca) mukti aura umakA upAya (cha) sapanA aura vikAza 16-vIrakI lokasaMvA 57-vIrakA saMvAmaya jIvana 58-dhIrakA tatvajJAna 16-cIrakA vikAmavAda 20-cIraphA sAmyavAda 21-vIrakA ahimAbAda 22-bIrakA anekAntavAda 23-bIrazAsanakI udAratA 24-bIrakA vIratva 25-dhIrakA mandeza saramAthA nivedakajilA sahAranapura : jugalakizora mukhtAra 22-5-1939 ) adhiSThAtA-'vIra-sevA-maMdira'
Page #528
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvana ke anubhava sadAcArI pazuoMke udAharaNa ... le0--ayodhyAprasAda goyalIya (3) * pativratA cir3iyA-12 mArca 1939 ghUmane lagA / usake bhAgyase cir3iyAke do choTekI prAtaHkAlakA suhAvanA samaya thA, hama saba choTe para vahA~ gira par3e the, antameM lAcAra hokara sI. klAsake rAjanaitika kaidI mauNTagumarI jelameM smRtisvarUpa una paroMko hI uThAkara vaha usa baiThe hue pAna baTa rahe the| anumAnataH 8 baje hoMge ghoMsalemeM legayA jahA~ kabhI ve premase dAmpatya jIvana ki eka cir3iyAse eka cir3A akasmAt lar3atA vyatIta karate the| jisa taraha vaha cir3A taDapatA huA dekhA gayA / cir3A usase balAtkAra karanA huA hamAre pA~voMmeM ghUma rahA thA, ThIka isake vipa. cAhatA thA kintu cir3iyA jAnapara khelakara apane rIta dUsarA kAmAtura ghAtaka cir3A dIvAra para baiThA ko bacA rahI thii| saphala manoratha na honeke hA bhayabhIta hAsA hamArI ora dekha rahA thA / kAraNa krodhAveSameM cir3Ane cir3iyAkI gardana ma~jhora marI huI ciDiyAke pAsa AnekI usakI himmata DAlI, jisase usake prANapakherU ur3a gaye ! marane nahIM hotI thii| bAta hai bhI ThIka, eka premI, jisapara cir3iyA U~cI dIvArase jamIna para A pdd'ii| kA hRdaya premase tara batara hai, apane zatruoMke pAsa hama saba kautUhalavaza apanA kAma chor3akara usake bhI niHzaMka calA jAtA hai aura jisake hRdayameM cAroM ora khar3e ho gye| eka-do miniTameM hI eka pApa hai vaha saba jagaha bhayabhIta rahatA hai| pAtivrata, aura cir3A vahA~ AyA aura hamAre pA~voMmeM par3I brahmacarya aura premakA yaha Adarza Aja 9 varSa bAda huI cir3iyAko bar3I AturatA aura vekarArIke bhI bAiskopake samAna netroMke Age ghUma rahA hai| sAtha suMghane lgaa| vaha haTAese bhI nahIM haTatA thaa| (4) brahmacAraNI gAya-hama loga ukta ghaTanAse usakI vaha tar3apa kaThora hRdayoMko bhI tar3apA dene kAphI prabhAvita hue|raatriko saba kAryoMse nizcinta vAlI thii| mAlUma hotA thA ki yaha cir3A hI usa hokara baiThe to yahI carcA cala nikalI / bAtoMke cir3iyAkA vAstavika pati thA / vaha itanA zokApula thA ki use hamArA tanika bhI bhaya nahIM thA / nivAsIne-jo ki daphA 131 meM 3 varSakI sajA - silsilemeM paM0rAmasvarUpajI rAjapurA (jInda sTeTa) hama isa kautUhala yA Adarza premako dekha hI rahe the / | lekara Ae the-apane A~khoM dekhe pratyakSa anuki jelasupariNTeNDeNTa aura jelara sAhaba bhI mA bhava sunAe, jo ki maiMne kautUhalavaza usI samaya vahAM tazarIpha le Ae, unhoMne sunA to unake netra noTa kara liye the| unhoMne batalAyA ki hamAre bhI sajala ho Ae / marI huI cir3iyAkI dekhadekha gA~vase 12 kosa dUrI para gurAnA gA~va hai / vahA~ kara ciDA kahIM dama na de baiThe, isa khayAlase ci. eka manaSyakI gAyane eka sAtha do bachar3e prasava DiyAko uThAkara usakI najaroMse ojhala kara diyA kiye / usake bAda vaha garbhavatI nahIM huI / use gyaa| taba vaha cir3A aura bhI becainIse idhara-udhara kAmonmata karaneke liye kitanI hI davAiyA~ khilAI * mere likhe hue jIvanake do anubhava anekAntakI gaI kintu use kAmecchA nahIM huI / jaba use jarUcaturtha kiraNameM prakAzita ho cuke haiM / -lekhaka ratase kyAde taMga kiyA gayA to, vaha apane mAlika
Page #529
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa jIvana ke anubhava 476 kI kArI lar3akIko svAjameM dikhAI dI aura usase kara mor3a loga usa yuvakako jInda sTeTa ke zaphA kahA ki mujhe kAmotAdaka cIjeM na khilAe~ aura khAne meM le gaye / taba DAkTarane batalAyA ki yadi na vijArake pAsa lejAe~, maiM aba brahmacAriNI hI usa jaharIle goztako kuttA na bakoTatA to ilAja rahanA cAhatI haiN| aura yadi majhebhava adhika taMga honA nAmumakina thA, yahAM bhAte mAte gIdaDakA kiyA gayA to maiM kurameM gira kara prANa de duuNgii| zahara pUrA kAma kara gayA hotA / udhara vaha kuttA lar3akIne svapnakA jikra kiyA to saba hamane lage aceta par3a humA thA ki merA bar3A bhAI zaMkaradatta aura apanA prayatna cAlU rakkhA / antameM gAyane udharase jA rahA thA usane kutte ke vRtAta sune kuemeM gira kara prANa choDa die / taba logoMne to use gAr3ImeM rakha kara apane yahA~ le pAyA gAyake brahmacaryavratako smjhaa| aura davAdArU karake use acchA kara liyaa| unhIM (5) bhrAtR-prema-isI gAyake do jugaliyA dinoM hamAre gA~va rAjapurAmeM eka bhaisA marakhanA bachar3e jo abhI taka jIvita haiN| eka hajAra rupayemeM ho gayA thA, vaha cAhe jisa khetameM ghasa jAtA bhI usake mAlikane nahIM bece / una donoM bailoMmeM aura khetakA nAza kara detaa| yadi use koI lalaaTUTa prema hai| eka sAtha khAte,pIte, uThate, baiThate haiM : kAratA to AvAja kI sIdhameM jA kara pahale balaaura Azcaya to yaha hai ki gobara aura pezA bhI kArane vAleko mAratA ri khetameM jAkara crtaa| eka sAtha karate haiN| yadi donoMko alaga alaga usake isa upadravase gaoNvabharameM AtaMkamA chA kara diyA jAe to na khAnA hI khAeMge aura na kisI gayA / dhArmika rUr3hiyoMke kAraNa gA~va vAle use aAya bailake sAtha gAr3I yA halameM cleNge| yadi bandUka vagairahase jAnase mAranA cAhate nahIM the ekake nIce jamIna gIlI hai to sukhI jamIna vAlA aura lAThiyoMkI mArase vaha basameM nahIM pAtA baila bhI khar3A hI rahegA / yadi alaga alaga pAnI thaa| bar3I parezAnImeM gAMva vAle par3e hue the / eka yA khAnA diyA jAe to vaha sUpheMge bhI nhiiN| eka roja vaha hamAre khetameM ghusA to bhAI sAhabane hI vartanameM hogA to dono sAtha mila kara khAe javAnIke jozameM use lalakArA to vaha lAla lAla piieNge| ina bailoMkA bhrAtR-prema dekha kara loga A~kheM kie hue sIdhA unakI bhora daudd'aa| saubhAhairAna hote haiN| gyase vaha kuttA bhI vahIM para thaa| kuttane maiMseko ... (6) kRtajJatA-hamAre gAva rAjapurAse eka itane vegase AkramaNa karate dekha usakI pITha para kosake phAsale para ror3a (khAnAbadoza) Thahare chalAMga mArI / aura apane teja dA~tase usakI hue the| usa girohameM eka yu.kake pAsa kuttA thaa| gaInake goztako nikAlane lgaa| kutte ke isa yuvaka so rahA thA ki acAnaka bAvale gIdar3ane dAvake Age bhaiMsA AkramaNa karanA to bhala gayA Akara use kATa liyaa| kutte ne dekhA to yaka- ulTA use jAnake lAle para gaye / isa nAgahAnI kI kATI huI jagahase vaha thor3A sA mAMsa kATakara balAse piNDa kuhAnakI garajase vaha idhara udhara le gayA tAki pAgalapanakA asara yuvakake raktameM bhAgane lagA aura ansameM lAcAra ho kara yaha na daur3a jAe / kuttekI isa dUradarzitAko vaha pAnIke tAlAbameM kUda pdd'aa| taba kahIM cene mUrkha yuvaka na samajhA / usane socA gIdar3ase use chor3A / isa ghaTanAke bAda vaha maiMsA itanA bacAnA to dUra, ulaTA mere hI goztako kATakara sIdhA ho gayA ki bakacoMse bhI kucha na kahatA thaa| le gyaa| aise kRteko mAra denA hI acchA hai / yaha kheda hai merA bhAI, badakatA kuttA aura maisA aba socate hue krodhAvezase kutte ke itane jorase lAThI isa saMsAra meM nahIM haiN| mArI ki vaha aceta ho kara gira pdd'aa| kutteko chor3a kramazaH
Page #530
--------------------------------------------------------------------------
________________ mere jaina-dharma-premakI kathA [.-zrI. pI. esa. sarApha bI0 e0, elaela.bI., maMtrI sI0 pI0 hindI-sAhitya sammelana] se svargIya zrI nanhUrAmajI kaNDayAke zrAbhArase ava- kAraNa, jo ki mere sarala hRdaya pitAjIkI aura unakI nata hU~ kyoMki mujhameM jainadharmake prati zraddhA paidA thI, pitAjIke adhikSepa aura AkrozameM vaha tejI nahIM karanevAle ve hI prathama vyakti the| mere pUjyapitAjI parama thii| maiM barAbara kabhI kamI jAtA rahA aura kabhI kabhI vaiSNava the aura abase 25-30 varSa pUrvakA saMsAra jainamitra tathA jaina-hitaiSI mI par3hatA rhaa| itanI vizAla-hRdayatAse prAplAvita nahIM thaa| usa yaha pravRtti dhImI dhImI bar3hatI gaI / kabhI-kabhI samaya dharma eka aise hIrakI gAMTha thA jise sabake sAmane pajyapAda paM. gaNezaprasAdajI varNI tathA varNIjIkI kholane yA anya vyApAriyoMke yahA~ jAkara vahA~ use poSaka mAtA zrImatI ciroMjA bAIke pavitra caritra kholakara usakI bhAbhA dekhane-dikhAnemeM usake china tathA tyAgakI kathA bhI sunane meM AjAtI thI, unako jAnekA maya thaa| mere pitAjI bhI isI dhAraNAke kAyala dekhane tathA unase bAteM sunane yA karanekA kautUhala 4 / maiM kabhI kabhI siMghaI jIke bar3e maMdira meM mAI nanha- bhI mujhe ho pAtA thA / dhIre dhIre yahA~kI lAlajIke sAtha svabhAva-sAranyase hI calA jAyA karatA zikSA samApta kara maiM kAlejameM pahu~ca gayA / kucha thA, koI kAraNa vizeSa nahIM thA-sirpha eka moha tathA samayake uparAnta vahA~ bhI zraddhaya vidvAn mitra hIrAlAta suvidhA thI, kyoMki nanhalAlajIke yahA~ bhI merI jaisI jaina, hAla prophesara amarAvatI kAlejase maitrI huI, sarrAphokI dukAna thI aura vaha merI dukAnase lagI huI eka do aura bhI jaina bhAI the jinake nAmakA smaraNa nahIM hotA / mujhe gharase hI divA-bhojana (anthaU) kI eka bAra jaba pitAjIko zAta huA ki maiM jaina- Adata hogaI thI; laoN kAlejameM mere kAraNa jaina bhAiyoMmandirameM nanhalAlajIke sAtha jAtA hU~ to ve bar3e nArAz2a ko bhI divA-bhojanaM acchI taraha prApta ho jAtA thA / hue aura kahane lage ki 'jainiyoMke mandirameM kauna jAtA hIrAlAlajIke sAhacaryase jabalapura kAlejameM jainadharma kI pade to nAstika hote haiN| isake bAdameM unhoMne nanha- ora parIkSAnubhati tathA prema bar3hA, kintu isake bAda lAlajIsasI eka do bAra yahI kaha diyA aura sAthameM jaba maiM alAhAbAda laoN aura ema. e. kakSAmeM praviSTa yaha bhI kaha diyA ki 'mere lar3akekA dharma badalanAhai huzrA taba bhAI hIrAlAlajI jainaborDiGgameM rahate the aura kyA hai to ve kamAne lage-'nahIM kakAjI, ye to lar3ake dUsare bhAI jamanAprasAdajI jaina (aba vairisTara tathA haiM inake mandirameM jAnese kyA hAni 1 dharmasthAna jaisA sabajaja) bhI vahI rahate the / jainaborDijake vAtAvaraNameM ApakA vaisA hamArA, inapara koI kharAba asara nahIM ho- vizeSa zAnti, mohakatA tathA sArasya bakSita hotA sktaa| phira bhI muke ve lejAyA karate aura pitAjI thaa| vahA~ maiM aksara rahatA thA aura usa ahiMsA tathA bhI kamI kabhI phira vahI bAta mujhase duharA diyA karate syAvAdI vicAradhArAke bIca prAyaH karake apaneko bhI .; para nanhUlAlake prAgraha tathA sammAnya bhAvanAke vaisA hI udAra vicArI pAtA thaa|
Page #531
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 8] mere jaina-dharma-premakI kathA hara uThAyA yahA~ke vyAkhyAnoMkA lAbha maiM : yA karatA bAdako sAgarameM vakAlata bhI zurU krdii| jabalapurake thA / brahmacArI zItalaprazAdajIke darzanakA puNya lAma 'paravAra bandhu' ne aura khAsakara bhAI jamanAprasAdajI bhI mujhe yahIM huaA thaa| yahA~ke durbala zarIra kintu bairisTarane bAdhya kiyA jisase kucha usa patra meM bhI liyA. apAra zakti tathA kAryazIlatAke zrAgAra bhA0 lakSmI- detA thaa| paravAra bandhu prAtA rahatA thA / jainadharmakA candajI jaina prophesara (aba DA0 Adi ) se bhI pari- par3hanA svAbhAvika-sA hotA jAtA thA aura use par3hane meM caya huA | zrApakI kAryazIlatAse maiM sadA prabhAvita kabhI dharmAdhatA jAgRta nahIM hotI thii| kucha jainadharmale. huzrA karatA thaa| jamanAprasAdajIkI ha~samukha khaTapaTa- par3hanekI aura bhI adhika ruci hone lgii| priyatAse bhI bahuta alaga na raha pAtA thA aura pro0 isa hI dAnameM, na mAlama kaise yahA~kI bhavAta hIrAlAlajIkI adhyayanazIlatA tathA vicAra gAMbhIryase jainasamAjane svamAma anya pUjya paMDita darabArIlAla bhI jaise taise lAbha uThA hI liyA karatA thA | zrApa se merA sAhisvika saMbandha jor3a diyaa| usa samaya daravahA~ risarca-skaoNlara bhI rahe haiN| merI tabiyata kharAba bArIlAlajInAmase satyasamAjI nahIM the, unake patroM honese mujhe eka varSa pahale hI laoN pAsa kara vizrAma ekajIva skRti, vicAroMmeM eka ajIba navIna lenA par3A, ema0 e0 ko tilAMjali denI pdd'ii| jaba praudatA tathA pravAha thA, patra anAyAsa hI mAnA guru DAkTaroMne phira rAya dI taba phAInalake liye. phira hucA aura aba taka pAtA hai| Apake vicAroMne muke. usI vAtAvaraNameM gayA aura pAsa karake phira usa ramya bahuta prabhASita kiyA / jaba jaba darabArIlAlajIlA vAtAvaraNake zrAsvAdanake liye tathA vakAlata zurU sAgara Agamana hunA, taba taba unhoMne mujhe avazya karA karaneke pUrva kucha anubhavakI anubhUti prApta karaneke pAtra banAyA aura jainadharmake virATa siddhAntoMke avagata liye alAhAbAda pahu~ca gayA / uparyukta mahAnubhAvoMke hanakA mUrtimAna avasara diyA-yadyapi kaMjhaToMse aura vairisTara campatarAyajIke darzana mujhe pahale 50-6. saMsthAnoM ke vivarnase nikalakara maiM bahuta adhika pahala yahA~ hI hue / ekabAra vahA~ kucha jainadharma par3hakara lAbha ApakI pratimAse na le sakA para maukA hAtha vairisTara campatarAyajIko eka ciDImeM na jAne jainadarzana- jAne bhI na detA thaa| mujha jaise jainadharmake A.B.C. ke sambandhameM kauna kaunase prazna jo jaTilase mAlUma hue ke vidyArthIko pacAsoM bAra samApradhAnakI jimmevArI likha diye, jinake sAthameM vidyArthI jIvanakI kucha prAgraha tathA premake khicAvake dvArA thamAdI gii|bii alhaDatA bhI zAmila thii| vairisTara sA0 prasanna hue bAra to do ghaMTe yA eka ghaMTeke vAraMTa ke bAda hI muke aura unhoMne kucha jainadharma-sambandhI pustakoMkA gahA samAmeM upasthita hokara kucha kahaneko bAdhya honA thA bheja diyA, unheM par3hanA prArambha kara denA par3A aura aba yA samA saMcAlana hI karanA pdd'aa| takakI jainadharmake sambandhakI bhrAmaka tathA adharI bhAva- yahA~ utsAhI bAlacandajI kocala, bIrendrakumAra nAoMne kucha rUpa lenA zurU karadiyA isake bAda jahA~ jI. gaMgAdharaprasAdajI khajAtrI, maiyAlAlajI silIvAle jaisA avasara milatA aura pustakeM prApta ho jAtI pada aura mere vidyArthI jIvanake mitra zivaprazAdajI bhalekA, letA aura zAna pipAsu banA rahatA / syAbAda ke siddhAnta- mathurAprasAdajI samaiyA prAdike zanda anuzAsanarUpa se ne merA adhyayana pahilese hI sArvabhauma-sA banA diyA thA apanI prayojyatAkI anumami para sira hilAte bilAke aura maiM thoDI thoDI hara dharmameM apanI TA~ga pradAne lagA bhI. zirodhArya karane hI par3ate the| sthAnIya satahamA thaa| jaina hosTala megaz2InameM bhI kabhI kucha likha diyA taraMgiNI jaina pAThazAlAke mantrI zrI pUrNacandrajIya. karatA thA, patA nahIM kyA kyA vahA~se niklaa| bAharase AI pustakeM bhI kamI kamI prApta ho jAtI thii| kucha anubhava alAhAbAda tathA nAgapurameM prApta kara isI sarAse dhIre dhIre yaha pravRtti bar3hatI thii| sahI
Page #532
--------------------------------------------------------------------------
________________ [jyeSTa, vIra-nirvANa saM.2065 bIca zrI ajitaprasAdajI jainakI kRpA huI aura unhoMne paM0 nAthUrAmajI, bambaIkI zAnta tathA amRtavarSiNI mI apanA aMgrejI jaina gaz2aTa bhejA,jise par3hanA maiM kabhI mUka sevAke mUrtimAna darzana karanekA bhI 2-4 bAra bhalatA nahIM / isakA kalevara choTA hote hue bhI bahuta avasara milaa| una tathA upAdeya sAmagrIse pUrNa rahA karatA hai| jainadharmake mahAna siddhAntoMko pratyakSa tathA parokSa brahmacArIjIkA ekabArakA cAturmAsa yahIM huA thaa| donoM vidhiyoMse anubhUta karAyA jA sakatA hai,para laganave yahA~ke pratiSThita kAMgresI bhAI matharAprasAdajI samaiyAke kI AvazyakatA hai| maine anubhava kiyA hai ki sahayoga, yahA~ Thahare the| kucha vyAkhyAnoM meM maiM sabhApatitva kara hI sAmAjika AdAna pradAna tathA sAhityakI sAhajika cukA thA / eka dina brahmacArIjIkI zrAzA huI ki maiM upalabdhi bahuta hada taka isa dharma paricayakI ar3acanako hI phira usa baiTakakA sabhApati hoU~ / dUsare yA tIsare dUra kara dete haiM / sAhitya yadi prApta karAyA jAve dinase eka kallakA mukadamA zurU honevAlA thA / maiM to mujhe to vizvAsa hai ki usakA upayoga honA saMkaTameM par3A / saMdeza-vAhakase maiMne kahalavA diyA ki nitAnta Avazyaka sA hI hojAtA hai| hA~, pAtrako pahimerA eka kalavAlA mukadamA zurU hone vAlA hai, usameM cAnanekI AvazyakatA hai tathA pAtratA prApta karAneke pairavI karaneko thor3I tayyArI bAkI rahagaI hai, isaliye sAdhana jaTAneko bhI AvazyatA hai aura ve sahajameM usa dina ke liye kSamA kareM / brahmacArIjIkI punaH prAzA hI jaTate rahate haiM, roja ke jIvana meM milane rahate haiMzrAI ki nahIM aAja to zrAnA hI par3egA, varanA brahmacArI unakA upayoga karake pAtratA prApta karAI jA sakatI hai| jI khuda apanA daMDa kamaMDala lekara Ate haiM aura yahIMse mujhe vividha dharmoM ke adhyayana meM syAdvAda tathA usa dharmake mujhe lete hue sabhAbhavana jAveMge / maiM ghabarAyA aura zIghra vicArakoMke sAhacarya tathA sAhityika kRpAse bahuta hI sAikilase khabara bhejadI ki maiM svataH pAtA hU~ madada milI hai| kintu mujhe jaldI hI chor3adeM / maiM bar3hA aura kArya karanA yadi prAraMbhika dhArmika vicAroMkI durUhatAko jainahI par3A / brahAMcArIjI jaba sAgarameM honevAlI paravAra samAja aparimita satmAhitya dvArA sAdha sake to Age mamAmeM padhAre the taba maiMne bhI unheM ta~ga kiyA thA aura kA mArga to svataH bana jAtA hai| aura jaba mahAn mere isa Agraha para ki jainadharma mAnavasamAjakA hita siddhAntoMke nIce baiTha, eka bAra koI vyakti abhiSikta sampAdana karanevAle kaI acche siddhAnoMkA janma-hetu hai| hojAtA hai to vaha svataH unakA eka jIvita pracAra bana isaliye usake saMbandhamaM zrAma vyAkhyAna dvArA jAnakArI jAtA hai| karAI jAve, unhoMne dayApUrvaka eka Ama sabhA kara jainadharmakI ora merI prema-pravRtti kA yaha bahuta hI sAgarakI janatAko jaina siddhAnta samajhAye the / muke saMkSipta tathA thor3e kAlakA itihAsa hai| bAdake kAlakA mI 'kucha TuTTA phaTA usa avasara para-kahanA par3A thaa| kucha samaya pIche phira kabhI likhNgaa| maiM samajhatA hU~ brahmacArIjI kI karmaThatA unakA athaka prayAsa, kArya dhArmika saMsthAna tathA dharmake pracAra-premiyoko isa dhImI karane ke liye anavarata zaktikA saMcAra eka camatkRta kintu zAzvata phaladAyI praNAlIkI anumatimaM hatotsAha karanevAlI vastu he / vairisTara sA. campatarAyajIkI honekA avasara na rahegA aura bar3e bar3e gahana siddhAntoMko vicArazailI tathA gahana viSayoMkI pratipAdana-saralatA ve kucha samayameM hI jahA~ tahA~ baiThe hue anAyAsa prAta bhI mere Upara amara kiye bagaira na rhii| bIcameM premIjI kara skeNge|
Page #533
--------------------------------------------------------------------------
________________ rAyacandrajanazAstramAlAkA mahattvapUrNa nayA prakAzana zrImad rAjacandra gujarAtake suprasiddha tattvajJAnI zatAvadhAnI kavi gayacandajIke gujarAtI granthakA hindI anuvAda anuvAdakartA-paM. jagadIzacandra zAstrI ema0 e0 prastAvanA aura mammaraNa lekhaka-vizvavandha mahAtmA gA~dhI eka haz2Ara pRSThoM ke baMI mAiz2a ke bar3hiyA jilda ba~dhe hue granthakartAke pA~ca citroM mahita granthakA mUlya mirpha 6 ) jo ki lAgatamAtra hai / DAkakharca 1 / -) mahAtmAjIna apanI AtmakathA meM liyA hai " mere jIvanapara mukhyatAse kavi rAyacandrabhAIkI chApa par3I hai| TAlasTAya aura raskinakI ape bhI rAyacandrabhAIne mujhapara gaharA prabhAva DAlA hai| ima granthamaM unake monamAlA, bhAvanAbodha, Atmamiddhi Adi choTe moTe granthAkA maMgraha to hai hI, saba se mahatvakI cIz2a hai unake 874 patra, jo unhoMne mamaya mamayapara apane paricita mumatta janAko ligve the aura unakI DAyarI, jI va niyamita rUpama ligvA karate the aura mahAtmA gAndhI nIkA aAphrikAsa kiyA huA) patravyavahAra bhI imameM / jinAgama meM jo aAtmajJAnakI pagakASThA hai umakA sundara vivacana imameM hai| adhyAtmaka viSayakA nI yaha gba z2AnA hI hai| unakI kavitAye bhI athAhata dI hai| matalaba yaha ki rAya. candrajIsa maMbaMdha rakhanevAlI koI bhI cIz2a chuTI nahIM hai| gajarAnI meM ima grantha ke abataka mAna eDIzana ho cuke haiN| hindI meM yaha pahalI bAra hI mahAtmAgAMdhIjIke aAgraha prakAzita ho rahA hai| granthAraMbhameM vistRta viSaya-sUcI zrIra zrImadagajacandrakI jIvanI hai| granthAntameM granthArgata viSayAMko spaSTa karanevAle chaha mahattvapUrNa maulika pariziSTa haiM / jo mUla granthameM nahIM hai| pratyeka vicArazIla aura tanvapremIko ima granthakA svAdhyAya karanA cAhiye / vyavasthApakazrI paramazruta prabhAvaka maNDala (zrI rAyacandra jaina zAstramAlA) khArA kutrA jauharI bAz2Ara, bambaI naM0 2
Page #534
--------------------------------------------------------------------------
________________ Regd. No. 1. 4328: vIra sevAmandirako sahAyatA ra sAla meM pIra sevA mandira sarasAvAko usake kanyA vidyAlayako sahAyatArtha, nimna sajjanoMkI ora se 74), kI sahAyatA pAsa gaI hai / jisake liye dAtAra mahAzaya dhanyavAdAka pAtra haiM:10 zrImatI prasannIdanI dhampannI yo saMgatasyajI jaina jA indrasenajI jaina pAnIpata mApana lA svasadana haraDasa mulatAnapura niH sahAranapura kalAvidyAlaya jaina gADagIya (putrI ke vivAha saMskArako sImI ko dekha kara usakI sahAyatA) | ma lA yAcandra suputra lAmihanalAla jI jaina nAmA / salatAnA ki sahAranaparakI eka bhaI vijana mahilA jilA samAnAvitrI kiraNamAlA ke vivAhaka jinnAna amanA nAma denA nahIM pAtara kanyA rAzIma kanyA vidyAlayako / vidyAlaya liya) muminavartadAsa jaina mainejara jaina hAIskala pAnAta / alI musaMDIlAla zivacandanI jaina, AphamAlayada apane putra ciraMjIya devakumArake vivAdako / bijanaura maMtra vivAha kA prayAsa kiyA jAmamA karUpacandajI jaina sAMgIya pAnIpata saMvidhAnamA nAyalA nusaDhIlAna zikharacanda jona ukta sahAyatA ke atirikta vIrasenA mandirako lAyanarI ke liye loke lAyaka 20, mUtyakI acchI tumakI lakar3I bhejane kA vAyadA kiyA hai, jisake liye ve aura AL adhiSThAtA vIrasevAmandira sarala jana-prathamAlI jabalapura dvArA prakAzita saraLa-jana bama para lokamata kAmatApasAvaNI gunA unakI bhASA subodha aura manoraMjaka ina bAlakoMko jaina dharmako zikSA / biteka lipika ahilIyAtila hogI / lekhakakA parizrama prasAsanIya haijayAvAdAvArtha vA kundanalAlasyAyanI manasaMsthAnAma isa prakAra ke AlopayogI sAhityakI bhArI kamI bhI inake paThanase merI bhAraNA hai ki bAta kA dhArmika saMskAra sthAyI va zraddhA valara hogii| vANIbhUSaNa 20 tulasI rAmajI kAvyAtIyavArI bhAgoM ke pATokA saMkalana bar3A hI hRdayamAhI huyA hai| nyAyAcArya kA mANikacandajI vAcA bhAga janA simAke liye pracapatrota hai| jaina pAThazAlAgrAma isako paThana pAThana avazya honA / pAhiye / zAstikatA aura jaina dhamaki saMskAra hanoM kucha karakara bhArata meM hai| madhya meM pAThapayogI citrA ko dekara jAne sarva meM sugandhikA vimAna kara diyA hai| satarka yugataraSiNI jainapATayAlA ke prathA yAsaka va sAhityAdhyApaka zrImAna 10 dayAvakhajI nyAyattIyaM ca 15 pramAlAlajI sAhityAcArya nArI / goko rakhanA acchI hai / saralatAkA kAraNa tyAMnA rakhA gayA hai| prAzA hai| inase ajena jAdhIko nAiyAM dUra hogI aura isa mora unakI abhivaca bddh'egii| lihAna meM nandalAlajI gAyI ne bAlakoko jaina dharmAvalA saralatA se jJAna karAne ke liye jo aparva Ayojana kiyA hai vaha atyupayoga hai / yadi tamAma vidyAlaya, skana kIra yAdavAlA mAma, ukta pustaka kAla meM isakI mAne to jaina bhanetara pAlakokA bar3A kAma ho / mAla pAThapa pustakoM kI apekSA ukta pustaka bAla ko ke liye bahu upayogI hai| apanI apanI sammati maijiye / Ca
Page #535
--------------------------------------------------------------------------
Page #536
--------------------------------------------------------------------------
________________ * viSaya sUcI (r) 482 493. 497 499 504 1. samantabhadra-bhAratI . 2. yoniprAmRta aura jagatsundarI-yogamAlA [sampAdakIya 3 kathA kahAnI [ayodhyAprasAda goyalIya 4. middhasena divAkara [zrI paM0 ratanalAla maMdhavI 5. svatantratA devIkA sandeza [ nIti vijJAnase 6 zrutajJAnakA AdhAra[zrI paM0 indracandra zAstrI 7. brahmacarya [zrI. mahAtmA gAndhI 8 ahiMsAkI samajha [zrI. kizorIlAlajI mazarUvAlA 9. jayavIra ( kavitA )- [zrI. 'bhagavat' jaina 10. jaina dRSTise prAcIna sindha [ munizrI vizvAvijayajI 11. ahiMsA paramodharmaH ( kahAnI )-[zrI "bhagavata" jaina 12. jIvanake anubhava [ayodhyAprasAda goyalIya 13. harI-sAga-sabjIkA tyAga [ zrI. bAbU sUrajabhAnujI vakIla 14. mahAtmA gAndhIke 27 praznoMkA samAdhAna[zrImad rAyacanda 15. jIvana jyotikI lahara, pazubali virodha bila, mandira praveza bila, vIra-zAsana-jayantI [sampAdakIya 16. taruNa-gIta (kavitA) [ zrI kumareza 511 518 520 529 532 TAiTila LUMiruvMUM yA citra aura blAka raMgIna, hAphaTauna athavA lAina citra blAka banavAne ke liye nimna patA noTa kara lIjiye Apake AdezakA pAlana ThIka samaya para kiyA jaaegaa| mainejara-dI blaoNka sarvisa kampanI ___ kandalAkazAna sTrITa, phthpurii-dehlii| LILLI ANLALM.NLM.NLMM MMMNLML-M
Page #537
--------------------------------------------------------------------------
________________ - :. Mauk -- nIti-virodha-dhvaMsI loka-vyavahAra-vattakaH samyak / paramAgamasya bIjaM bhuvanaikagururjayatyanekAntaH // sampAdana-sthAna-vIra-sevAmandira (samantabhadrAzrama) sarasAvA, jisahAranapura prakAzana-sthAna-kanaoNTa sarkasa, po0 ba0 naM048, nya dehalI aASAr3ha zukla, vIranirvANa saM0 2465, vikrama saM0 1966 barSa 2 kiraNa 6 - - (kavi-nAgarAja-viracita svataMtra stotra) sAsmarImi toSTavImi nanamImi bhAratI, taMtanImi pApaThImi baMbhaNImi temitAm / devarAja-nAgarAja-martyarAjapUjitA, zrIsamantabhadravAdabhAsurAtmagocarAm // 1 // zrIsamantabhadra ke vAdase-kathanopakathanase-jisakA AtmaviSaya dedIpyamAna hai aura jo devendra, nAgendra tathA narendrase pajita hai, usa sarasA bhAratIkA-samantabhadrasvAmIphI sarasvatIkA-maiM bar3e Adara ke sAtha bAra bAra smaraNa karatA hU~, stavana karatA hU~, vandana karatA hU~, vistAra karatA hU~, pATha karatA hU~ aura vyAkhyAna karatA huuN| mAtR-mAna-meya-siddhi-vastugocarAM stave, saptabhaMga-saptanIti-gamyatattvagocarAm / mokSamArga-tadvipakSa-bhUridharmagocarAmoptatattvagocarA samantabhadrabhAratIm // 2 // __pramAtA (jJAtA)kI siddhi,pramANa (samyagjJAna) kI siddhi aura prameya (jJeya) kI middhi ye vastue~ haiM viSaya jisakI jo saptabhaMga aura saptanayase jAnane yogya tattvoMko apanA viSaya kiye hue hai-jisameM saptabhaMgoM tathA saptanayoMke dvArA jIvAdi tattvoMkA parizAna karAyA gayA hai-jo mokSamArga aura usake viparIta saMsAramArga-sambaMdhI pracura dharmoke vivecanako liye hue hai aura prAptatattvavivecana-prApta mImAM-bhI jisakA viSaya hai, usa samantabhadrabhAratIkA maiM stotra karatA huuN| sUrisUktivanditA mupe yatattvabhASiNI, cArukIrtibhAsurAmupAyatattvasAdharnAm / / pUrvapakSakhaNDanapracaNDavAgvilAsinI, saMstuve jagaddhitA samantabhadrabhAratIm // 3 // jo prAcAryokI sUktiyoMDhArA vandita hai-bar3e bar3e prAcAryoMne apanI prabhAvazAlinI vacanAvalI-dvArA jisakI
Page #538
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta [ApAda, vIra-nirvANa saM02465 pUjA-vandanA kI hai-,jo upeya tattvako batalAne vAlI hai, upAyatattvakI sAdhanasvarUpA hai, pUrva pakSakA khaNDana karane ke liye pracaNDa vAgvilAsako liye hae hailIlAmAtrameM pravAdiyoMke asatpakSakA khaNDana kara dene meM pravINa hai-aura jagatake liye hitarUpa hai, usa samantabhadra bhAratIkA maiM stavana karatA huuN| pAtrakesari-prabhAvasiddhi -kAriNI stuve, bhASyakArapoSitAmalaMkRtAM muniishvraiH| gunapicchabhASitaprakRSTamaMgalArthikA, siddhisaukhyasAdhanI samantabhadrabhAratIm // 4 // pAtrakesarI para prabhAvakI siddhimeM jo kAraNIbhUta huI--jisake prabhAvase pAtrakesarI-jaise mahAn vidvAna jainadharmameM pariNata hokara bar3e prabhAvazAlI prAcArya bane-, jo bhASyakAra-akalaMkadeva--dvArA puSTa huI, aneka munIzvaroM-vidyAnandAdi-dvArA alaMkRta kI gaI, guddha picchAcArya (umAsvAti) ke kahe hue utkRSTa maMgalake arthako liye hue hai-usake gambhIra prAzayakA pratipAdana karane vAlI hai-aura siddhike-svAtmopalabdhikesaukhyako siddha karane vAlI hai, usa samantabhadrabhAratIko-samantabhadrakI prAptamImAMsAdirUpa kRtiko-maiM apanI stutikA viSaya banAtA hU~-usakI bhUri bhUri prazaMsA karatA huuN| indrabhatibhASitaprameyajAlagocarI, varddhamAnadevabodhabuddhacidvilAsinIm / yoga-saugatAdi-garvaparvatAzani stuve, kSIravAdhisanibhA samantabhadrabhAratIm // 5 // indrabhUti (gautama gaNadhara) kA kahA huzrA prameya samUha jisakA viSaya hai,jo zrIvardhamAnadevake bodhase prayuddha hue caitanyake vilAsako liye hue hai,yoga tathA yauddhAdi matAvalambiyoMke garvarUpI parvatake liye vajrake samAna hai aura kSIrasAgarake samAna ujjvala tathA pavitra hai, usa samantabhadrabhAratIkA maiM kIrtana karatA hU~ usakI prazaMsAmeM khulA gAna karatA huuN| mAna-nIti-vAkyasiddha-vastudharmagocara, mAnitaprabhAvasiddhasiddhisiddhasAdhanIm / ghorabhUriduHkhavArSitAraNakSamAmimA, cArucetasA stuve samantabhadrabhAratIm // 6 // pramANa, naya tathA prAgamake dvArA siddha hue vastu dharma hai viSaya jisake-jisameM pramANa, naya tathA prAgamake dvArA vastudharmoko siddha kiyA gayA hai-,mAnita hai prabhAva jisakA aisI jo prasiddha siddhi-svAtmopalabdhiusake liye jo siddhasAdhanI hai-amogha upAyasvarUpA hai-aura ghora tathA pracura duHkhoMke samudrase pAra tArane ke liye samartha hai, usa samantabhadrabhAratI kI maiM premapUrNa hRdayase prazaMsA karatA huuN| sAntasAdhanAdyanantamadhyayakta madhyamA.zanyabhAva-sarvaveditattvasiddhisAdhanIma / hetvahetuvAdasiddha vAkyajAlabhAsurI, mokSasiddhaye stuve samantabhadrabhAratIm // 7 // sAdi-sAnta, anAdi-sAnta, sAdi-ananta, aura anAdi-ananta rUpase dravyaparyAyoMkA kathana karanemeM jo madhyasthA hai-inakA sarvathA ekAnta svIkAra nahIM karatI-, zUnya (abhAva) tattva, bhAvatattva aura sarvazatattvakI siddhimeM sAdhanImata hai aura hetuvAda tathA ahetuvAda (bhAgama) se siddha hue vAkyasamUhase prakAzamAna hai-arthAt jisake dedIpyamAna vAkyoMkA viSaya yukti aura bhAgamase siddha hai, usa samantabhadrabhAratIkI maiM mokSakI siddhi ke liye stuti karatA huuN| "vyApakadvayAptamArgatattvayugmagocarA, pApahAri-vAgvilAsi bhUSaNAMzuko stuve / zrIkarI ca dhIkarI ca sarvasaukhyadAyinI, nAgarAjapUjitAM samantabhadrabhAratIm // 8 // .. vyApaka-vyApyakA guNa-guNIkA-ThIka pratipAdana karanevAle prAptamArgake do tattva-iyatattva, upAdeyatattva athabA upayatattva aura udAyatattva-jisake viSaya hai, jo pApaharaNarUpa AbhUSaNa aura vAgvilAsarUpa vastrako bhAraNa karanevAlI hai| sAtha hI bhI-sAdhikA, buddhi-varSikA aura sarvamukha-dAyikA hai, usa nAgarAja-pUjita samantabhadrabhAratIkI maiM stuti karatA huuN|
Page #539
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2 ne 'yoniprAmRta'aura 'jagatsundarI-yogamAlA [sampAdakIya 'joNIpAhuDa' athavA 'yoniprAbhRta' kA nAma bahuta 130 kI kalpanA kI gaI jAna par3atI hai-pramANameM - aseMse sunA jAtA hai / parantu yaha grantha kisa ukta vAkya phuTanoTameM uddhRta bhI kiyA gayA hai| parantu viSayakA hai, kisakA banAyA huzrA hai, kabakA banA huA zlokasaMkhyAkI kalpanA kahA~se kI gaI, yaha kucha hai, kitane zlokaparimANa hai, kahA~ ke bhaNDArameM maujUda hai mAlUma nahIM hotA! 'granthAvalI' meM isa aMtha para jo aura pUrA upalabdha hotA hai yA ki nahIM, ityAdi bAtoMse phuTanoTa diyA hai usake dvArA yaha spaSTa sUcanA kI gaI hai janatA prAyaH anabhijJa hai / vi0 saMvat 1965 meM prakA- ki-'yaha grantha pUnAke dakanakAlijake sivAya aura zita 'jainagranthAvalI' meM pR0 66.67 para isa granthakA kahIM bhI upalabdha nahIM hotA, jesalamera meM honekA ullekha hai aura usameM ise 'dharasenAcArya'kI kRti likhA ullekha z2arUra milatA hai parantu aba yaha vahA~ nahIM hai hai; sAtha hI isakI zloka saMkhyA 800 dI hai aura isake (truTaka hai ) / ataH dakkanakAlejameM yaha grantha pUrNa hai race jAnekA saMvat 130 batalAyA hai / parantu yaha saba yA ki nahIM isa bAtakI khoja karake isakI lokasaMkhyA mUla granthako dekhakara likhA gayA mAlUma nahIM hotA / vagairahakA nirNaya karanA caahiye|' bRhaTippaNikA'nAmakI eka saMskRta sUcI kisI AcArya- isa sUcanA parase isa viSayameM koI sandeha nahIM dvArA saM0 1556 meM likhI gaI thI, usameM isa granthakA rahatA ki ukta zloka-saMkhyAdi-viSayaka ullekha mUlamanthaullekha nimna prakArase pAyA jAtA hai- ko dekhakara nahIM kiyA mayA hai-yo hI vRhaTippaNikA "yonimAbhRtaM vIrAt 600 dhArasena" tathA dUsarI kisI sUcI parase usakI kalpanA kI gaI hai| isa parase hI granthake kartRtva viSayameM 'dharasenAcArya' vRhaTippaNikAkA ukta ullekha yadi mUlaprathako dekha kI aura granthake race jAneke kAla-sambandhameM vi0 saMvat kara hI kiyA gayA hai to kahanA hogA ki ullekhita
Page #540
--------------------------------------------------------------------------
________________ 486 anekAnta [bhASAda, vora-nirvANasaM02465 'yoniprAbhUta' digambara graMtha hai| kyoMki dharasenAcArya ukta nambara para granthakA nAma yadyapi 'yoniprAmRta' digambara hue hai aura unakA samaya bhI ukta samaya hI diyA hai parantu yaha akelA yoniprAmRta hI nahIM hai 'vIyat 600' ke sAtha milatA-julatA hai / parantu jahA~ balki isake sAtha 'jayasundarIyogamAlA-jagatsundarItaka digambara zAstrabhaMDAroM aura unakI sUciyoMko yogamAlA nAmakA grantha bhI jur3A huA hai| ina donoM dekhanekA avasara prApta huA hai mujhe abhI taka kahIM bhI graMthoMko sahaja hI meM pRthak nahIM kiyA jA sakatA; kyoMki isa granthakA nAma upalabdha nahIM hubhA / hA~, dhavala grantha- isa graMthapratike bahutase patroM parake aMka ur3a gaye haiMke nimna ullekha parase itanA jarUra mAlUma hotA hai ki phaTakara naSTa hogaye haiM / mAtra solaha patroM para aMka 'yoniprAbhUta' (joNIpAhuDa) nAmakA koI digambara graMtha avaziSTa haiM aura ve patrAMka isa prakAra haiM-6, 10, 11, jArUra hai aura usameM maMtra-taMtroMkI zaktiyoMkA bhI varNana 12, 13, 14, 15, 16, 17, 16, 20, 21, hai, jinheM 'pudgalAnubhAga' rUpase jAnanekI preraNA kI 22, 23, 24, 25 / jina patroMpara bahanahIM rahe unameMse gaI hai, aura isase aMthake viSaya para bhI kitanA hI bahutoMkI bAbata yaha mAlUma nahIM hotA ki ve kaunase prakAza par3atA hai graMthake patra haiM / koI acchA zreSTa vaidyaka-paMDita ho to vaha ___ arthAnusandhAnake dvArA ina donoM granthoMko pRthak kara ... "joNIpAhure bhaNidamaMtataMtasattImo poggalANu sakatA hai-yaha batalA sakatA hai ki aMkarahita kaunasA bhAgo tighettmbaa|" -ArA prati patra naM0861 patra kaunase graMthase sambandha rakhatA hai aura pratyeka graMthakA - aba dekhanA yaha hai ki pUnAke dakkana-kAlijakI kitanA kitanA viSaya isa pratimeM upalabdha hai| donoM prati parase isa viSayameM kyA kucha sUcanA milatI hai| graMtha prAkRta bhASAmeM gAthAbaddha haiM aura donoMmeM vaidyaka, dakanakAlijakA hastalikhita zAstrabhaNDAra arsA huA dhAtuvAda,jyotiSa,maMtravAda tathA yaMtravAdakA viSaya bhI hai| bhANDArakara oriyaMTala risarca insTiTyUTa (bhAyaDArakara- dhAtuvAda aura yaMtravAdakA kathana karate hue unake jo prAdhya-vidyA-saMzodhana-mandira) ke supurda ho cukA hai,aura pratizAvAkya aMkarahita patra para diye hue haiM ve isa isase yaha graMtha aba ukta insTiTyUTameM hI pAyA jAtA hai| prakAra haiMvahA~ yaha A 1882-83 sanmeM saMgrahIta hue graMthoMkI misAleojaya pAunyAyaM pavakkhAmi / " lisTa meM 'yoniprAbhRta' nAmase naM0 266 a para darja hai| "dhammavilAsanimittaM jaMtAhivAraM pavakkhAmi / " kucha varSa hue prasiddha zvetAmbara vidvAn paM0 becaradAsajIne isa granthapratikA vahA~ para avalokana kiyA thA aura isa graMthapratikA 'yoniprAmRta' grantha dharasenAcAryausa parase paricayake kucha noTsa gujarAtImeM liye the| kA banAyA huA nahIM hai, balki 'praznazravaNa' nAmake digambara graMtha honeke kAraNa unhoMne bAdako ve noTsa munikA racA huA hai aura vaha bhUtabali tathA puSpadanta sadupayogake liye suhRdara paM0 nAthUrAmajI premI bambaIko nAmake ziSyoMke liye likhA gayA hai; jaisA ki yonide diye the| una parase isa granthapratikA jo paricaya prAbhRtake 16veM patrake pahalI aura dUsarI taraphrake nimna milatA hai vaha isa prakAra hai vAkyoMse prakaTa hai
Page #541
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNaM 6] 'yoniprAbhRta' aura 'jamatsundarI-yogamAlA' - pahalI tarapha- ........ .. dharasena prAcArya na hokara 'praznabhavaNa' nAmake koI muni "isa payAsakyasapa bhuussvliipussphvNttraavihie| .. haiM, puSpadanta tathA bhUtabali unake ziSya hai aura yaha kusumaMDI ubahaDhe vijApaviNammi pakpiAre" . . graMtha una ziSyoMko zAnAnandakA dAyaka hai-phalitArtha dUsarI tarafa- ... rUpameM unake liye racA gayA hai itanA mAlUma honeke "siripaNhasavaNamuNiyA saMkhene pvaakhtNtNg|"616 sAtha sAtha isa graMthake kucha dUsare vizeSaNoMkA bhI patA ___ isase bhI adhika spaSTa hakIkata yoniprAbhRtike calatA hai, jinameM yaha sUcita kiyA gayA hai ki yaha antima binA aGkake kora-kore patra para dI huI hai, aura aMtha kUSmADiNI mahAdevIke dvAga praznabhavaza muniko vaha isa prakAra hai upadiSTa (jJAta) huaAhe, jvara-bhUta-zAkinIke liye mArtaNDa "jvarabhUtazAkinImArtavalaM, hai, samasta nimittazAstroMkI utpatti ke liye yonibhUta hai, samasvanimittazAtrotpattiyoni, vijanacitta- vidvajanoMke cittake liye camatkArarUpa hai, samasta vidyAH camatkAraM, paMcamakAlasarvajJa, sarvavidyA-dhAtuvAdAdi- zrI tathA dhAtuvAdAdike vidhAnako. liye hue hai, janavidhAnaM, jamanyavahAracandracandrikAcakoram, bhAyurveda- vyavahArarUpI candramAkI cA~danIke liye cakorake samAna rakSitasamastapatvaM, paramazravaNamahAmuni-mAlDinImahA- hai, AyurvedakA pUrA sAra hai aura paMcamakAlake liye devyA upaviSTaM (tyaM), puSphavaMtAdi bhUtabalizi (si)vya- sarvajJatulya hai|' isa pichalI yAtako puSTa karaneke liye hRSTidAyakaM itthaM (thaM) bhUtaM yoniprAbhUtathaM // punaH yahA~ taka likhA hai ki 'jo koI yoniprAbhatako kalikAle savvaNU jo jANaDa jokhipAhuraM gNthN| jAnatA hai vaha 'kalikAlasarvaza' aura 'caturvargakA jattha gamo tattha gamo caDhavAmahihimo doha adhiSThAtA' hotA hai|' sAthahI, yaha bhI sUcita kiyA hai ki maMtra-yaMtrAdikoMmeM mithyAdRSTiyoMkA teja usI vakta taka kAyama hai jaba taka ki loga isa prathako nahIM sunate - tAvad mithyAra (da) zAM tejo mantramantrAdiSu x x isase paricita nahIM hote haiN|' XzRNvanti (zRNaMti) dhImataH iti zrImahAgraMtha yoniprAmRtaM zrIpabahasavabamuni ye bhUtabali aura puSpadanta nAmake ziSya kauna haiM ? inakA koI vizeSa paricaya mAlUma nahIM hai| viracitaM samAsaM" isa avataraNaparase prakRta yoniprAbhRtike racayitA paM0 becaradAsajIne inake sAtha 'laghu' vizeSaNa lagAyA hai, jo una bhUtabali-puSpadantase inakI judAyagIkA ( ) isa koSThakake bhItarakA pATha mUla pratikA sUcaka hai jo dharasenAcAryake ziSya the,parantu mUla parase pATha hai, jo ki azuddha hai| aisA kucha upalabdha nahIM hotA / yadi ye dharasenAcArya___ x isa cinha vAle sthAnakA pATha upalabdha nahIM ke hI ziSya hoM to 'praznazravaNa' muniko dharasenakA -chUTa gayA athavA patrake phaTa jAne-ghisa jAne nAmAntara kahanA hogA; parantu yaha bAta graMtha prakRti Adike kAraNa naSTa huA jAna par3atA hai| . parase kucha jIko lagatI sI mAlUma nahIM hotii|
Page #542
--------------------------------------------------------------------------
________________ 458 anekAnta [prASAr3ha, bora- nirvANasaM02465 ukta avataraNake bAda hI, usI patra para, isa graMtha jAti kalvakaraNe maNorahA behasavova 42 pratike likhe jAnekA saMvatAdi diyA hai, jo isa prakAra dhammatthakAmamokkhaM janhA majuSANa romAroggA (g)| tamhA tassa uvAcaM sAhitaM nisAmehi // 5 // . "saMvat 1982 varSe zAke 1447 pravarta (4) hArIva-gagga-sUsatha-vijayasatthe prayANamANo ra mAne dakSiNAyana (mAna) gate zrIsUrye bhAvahamAsakRSNa- pobA tahavi mAlA bhami japasuMdarI nAma " pare tRtIyAyo tiyau go x x zAtIya paM0 nalAsuta isameM jagatsundarIyogamAlAke racanekI pratijJA zrIkama likhitaM" karate hue aura usake racanekA yaha uddezya batalAte hue isase yaha graMthaprati prAyaH 414 varSakI purAnI ki dharma-artha-kAma-mokSakI siddhi cUMki zrArogyase hotI likhI huI hai aura use nalAsuta zrIkama yA 'TIkama' hai isaliye usakA upAya sAdhya hai aura use isa graMtha nAmake kisI paMDitane likhA hai| parase jAnanA cAhiye, graMthakArane apanI kucha laghutA isameM 203 patra para eka jagaha yaha vAkya pAyA prakaTa kI hai aura yaha sUcita kiyA hai ki vaha hArIta, jAtA hai-"yoniprAmRte bAlAnAM cikitsA samAtA" garga aura suzrutake vaidyaka. granthoMse anabhijJa hai phira bhI jisase mAlama hotA hai ki vahA~ para yoniprAbhRtmeM bAlakoM yogAdhAra para isa graMthakI racanA karatA hai / sAtha hI,eka kI cikitsA samApta huI hai| bAta aura bhI prakaTa kI hai aura vaha yaha ki 'use pAhuDa. ___ aba 'jagatsundarI-yogamAlA' ko liijiye| yaha graMtha graMtha (yoniprAbhata ) upalabdha nahIM hai, jisakA ullekha paM0 hariSeNakA banAyA huA hai, jaisA ki eka aGkarahita "yonimAmatAlAbhe" padake dvArA pUrvollekhita vAkyameM bhI patra para diye hue usake nimna vAkyase prakaTa haiM- kiyA hai / isa yoniprAbhRta graMthako 'mahimANeNa viraiyaM' . "iti paMDita zrI hariSeNena mayA yoniprAbhRtAlAbhe padake dvArA vaha saMbhavataH usa 'abhimAnameru' kavikA svasamayaparasamayavaidyakazAsAraM gRhItvA jagatsundarI banAyA huA sUcita karatA hai jise hemacandrAcAryane yogamAlAdhikAraH vircitH|" 'abhimAnacihna' ke nAmase ullekhita kiyA hai aura jo * yaha grantha 20veM patrase prArambha hotA hai, jisakI apabhraMza bhASAke triSaSThilakSaNa maha. purANakA kartA pahalI taraphakA bilkula antima bhAga aura dUsarI tarapha 'khaNDa' upanAmase mA aMkita 'puSpadanta' nAmakA mahAkavi kA kucha bhAga isa prakAra hai huA hai| isase do bAteM pAI jAtI haiM--yA to abhi"kuviyagurupAyamUle na hu laddhaM amhi pAhuDaM gNthN| mAnameru (puSpadanta) kA bhI banAyA huA koI yoniahimANeNa virahayaM iya ahiyAraM susa...."U prAbhUta graMtha honA cAhiye, jisakA pa0 hariSeNako patA NamiNa punvavijjaM jANa pasAeNa bhAuvijaM tu| . thA parantu vaha unheM upalabdha nahIM ho sakA thA aura yA pataM aNukrameNa saMpaha amhArisA jAva // 40 // unakA yaha likhanA g2alata hai, aura kisI g2alata sUcanA sulaliyapavayaNa sAlaMkAraM salakkhaNaM srsN| para avalambita hai / astu / havaha bhuvaNasmisAraM kasseva puraNe(Ne)hi kaliyassa // 41 // aba ina granthoMke kucha sAGka patroMparase una patroMmeM amhaNa puNo parimiyava (ma) yaNasahaspachadarahiyANaM / varNita viSayakI jo sUcI saMkalita kI gaI hai use patrAGka
Page #543
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa.] 'yoniprAbhRta' aura 'jagatsundarI-yogamAlA' tathA gAthA nambarake sAtha, prAkRtameM na dekara, hindImeM nIce diyA jAtA haipatrA viSaya gAthA 16 harSacikitsA 366-371 vicarvikA cikitsA 386 dharmaprayoga amRtaguTikA 515 zivaguTikA 515 17 viSaharaNa 531 nIceke viSaya jagatsundarI yogamAlAke haiM21 pramehAdhikAra 64 mUtracikitsA saMtatamatisAra 113 pANDurogAdhikAra 117 zrAmarogAdhikAra zUlAdhikAra 125 visUcikAdhikAra pavanarogAdhikAra 137 chardiadhikAra 141 23 tRSNAdhikAra 146 arucyAdhikAra 151 harSAdhikAra 155 hikAdhikAra 156 kAsAdhikAra 167 kuSThAdhikAra zirorogAdhikAra 169 bhavaNAdhikAra zvAsarogAdhikAra 214 varuNa(praNa?)adhikAra 218 25 bhagaMdarAdhikAra 225 nayanarogAdhikAra ghrANarogAdhikAra mukharogAdhikAra dantarogAdhikAra .. 244 galarogAdhikAra 250 svarabhedAdhikAra 252 bhUtAdhikAra 254 inake atirikta subhikSa, durbhikSa, sastA, mahaMga aura mAnasazAna vagairahake bhI adhikAra hai| dhAtuvAda aura yaMtravAda-viSayaka adhikAroMkI sUcanA isase pahale kI jA cukI hai, jisameM dhAtuvAdako 'kavikAyacojAvara' -kalikAlameM vismayakAraka likhA hai, aura yaMtravAdako 'dhammavivAsanimitta'-dharmakI dIpti-prabhAvanAkA kAraNa batalAyA hai / nIce likhe yaMtroMkA varNana prAyaH jagasundarI-yogamAlAmeM pAyA jAtA hai-- 1 vidyAdharavApi jaMtra 2 vidyAdharIyaMtra 3 vAyuyaMtra 4gaMgAyaMtra 5 airAvaNa yaMtra 6 bheruNDa yaMtra 7 rAjAmyudaya yaMtra 8 gatapratyAgata yaMtra 6 bANagaMgAyaMtra 10 jaladurgabhayAnaka yaMtra 11 urayAgAse pakkhi bha0 mahAyaMtra 12 iMsabhavA yaMtra 13 vidyAdharInRtya yaMtra 14 meghanAdabhramAvarta yaMtra 15 pAMDavAmalI yaMtra 126 / / / / / / / / / / / / / / / / / / / 175
Page #544
--------------------------------------------------------------------------
________________ 46 . anekAnta [ASAda, vIra-nirvANa saM02465 - - - ina graMthoM meM jo maMtravAda hai usake eka maMtrakA 203 patra para saMkhyAGka 20 par3A huA hai aura 19 patra namUnA isa prakAra hai para jisa 'bAlataMtra' ke kathanakA ullekha hai usakI samApti __moM namo bhagavate pAravaDApa caMdrahAsena khanena 20veM patra para "yoniprAbhRte bAlAnAM cikitsA samAtA" gardabhasya siraM viSaya vidaya buTavaNaM hana hana lUtAM hana vAkyake dvArA sUcita kI gaI hai tathA 20veM patrase hI hana jAnAmardabhaM hana hana gaMDamAlA hana hana vidhi hana dUsare graMtha 'jagatsundarIyogamAlA' kA prArambha huA hai, hana viSphoTakasAna hana hana phaT svaahaa|" taba yoniprAbhRtakI samAptikA sUcaka vaha hakIkata___ graMthapratike kula kitane patre haiM aura unakI lambAI- vAlA antima patra binA saMkhyAGkake kaise hai, yaha bAta caur3AI kyA hai, yaha ukta noToM parase mAlUma nahIM ho kucha samajhameM nahIM AtI ! ho sakatA hai ki use aMkasakA, aura na yahI mAlUma ho sakA hai ki 'yoniprAbhRta' rahita noTa karane meM kucha galatI huI ho aura usakA vaha graMthakI gAthAsaMkhyA kyA hai / hA~, Upara 16veM patrakA avataraNa 20veM patrakI pUrva pIThakA hI bhAga ho| parantu jo aMza uddhRta kiyA hai usakI antima paMkti ke sAmane usa hAlatameM yaha prazna paidA hotA hai ki jaba uttara pITha 616 kA aMka diyA hai, usase aisA dhvanita hotA hai ki parase jargatsundarI yogamAlAkI kucha gAthAe~ uddhRta kI sAyada yahIM isa granthakI gAthA saMkhyA ho| parantu abhI gaI haiM aura unapara gAthAaoMke 40 Adi nambara par3e nizcayapUrvaka kucha nahIM kahA jA sktaa| thAoMke liye usa patra para aura __isa prakAra yaha donoM graMthoMkA saMkSipta paricaya hai| kaunasA sthAna avaziSTa hogA / mUla granthapratiko vizeSa-paricayake liye pUrI graMthapratiko khUpa chAna bInake dekhe binA ina saba bAtoM kA ThIka samAdhAna nahIM ho sAtha dekhane kI z2arUrata hai-usI parase yaha mAlUma ho sakatA / zrAzA hai pro0 e0 ena0 upAdhyAya jI kisI sakegA ki kauna graMtha pUrA hai aura kauna adharA / yaha samaya ukta pratiko dekhakara usa para vizeSa prakAza DAlane granthaprati bahuta jIrNa-zIrNa hai ataH isakI acche kI kRpA kareMge, aura yadi ho sake to graMthapratiko mere sAvadhAna lekhakase zIghra hI kApI karAI jAnI cAhiye, pAsa bhijavAkara mujhe anugRhIta kreNge| usa samaya maiM jisase jo kucha bhI avaziSTa hai usakI rakSA ho ske| isakI rahI-sahI bAtoM para pUrA prakAza DAlanekA yasna merI rAyameM sabase acchA tarIkA phoTo lelene kA hai, karU~gA / kheda hai ki hamArI asAvadhAnI aura anokhI isase jA~canevAloMke liye lipi zrAdikI saba sthiti zrutabhaktike pratApase hamAre graMthoMkI aisI durdazA ho rahI eka sAtha sAmane zrAjAtI hai| hai ! aura kisIko bhI unake uddhArakI cintA nahIM hai !! ___ hA~, eka bAta yahA~ aura bhI prakaTa kara dene kI hai, vIra-sevA-mandira, sarasAvA, aura vaha yaha ki jaba 16veM patra para saMkhyAGka 16 tathA tA0 14-6-1936
Page #545
--------------------------------------------------------------------------
________________ avasasesasastestaaslesaleHESEBESIDERMINATANAMATEMENasasassica [le0-ayodhyAprasAda goyalIya] SEORARARINNARINNARRARB ANANCP (22) ____ "phira isakA koI upAya ?" mahAtmA IsA baiThe hue dIna-dukhI aura patita "kevala apane pitAkA paricaya karAne para prANiyoMke utthAnakA upAya soca rahe the ki unake dIkSita ho skoge|" kucha anuyAyI eka strIko pakar3e hue lAe aura "dIkSita ho sakU~gA ! kintu pitAkA paricaya bole-"prabhu ! isane vyabhicAra jaisA niMdya karma karAne para !! oha !!! maiMne to unheM Ajataka nahIM kiyA hai| isaliye isake patthara mAra mAra kara dekhA bhagavAn ! dInabandhu ! kyA pitR-hInako prANa lene caahiyeN|" mahAtmA IsAne apane anuyA- dharma rata honekA adhikAra nahIM hai ? sunA hai dharmaiyoMkA yaha nirNaya sunA to unakA dayAlu hRdaya bhara kA dvAra to sabhI zaraNAgata prANiyoMke liye khulA AyA, ve ruMdhe hue kaMTha se bole-"ApameMse jisa huA hai|" ne yaha niMdya karma na kiyA ho, vahI isake patthara "vatsa! tumhArA kathana satya hai / kintu tuma mAre " mahAtmA IsAkA Adeza sunA to mAno abhI sukumAra ho, isaliye tumheM dIkSita karanese zarIrako lakavA mAra gyaa| netra jamInameM gar3eke pUrva unakI sammatikI AvazyakatA hai| gar3e raha gaye / unameM eka bhI aisA nahIM thA, jisake 15 varSakA bAlaka niruttara ho gyaa| usake para-strIke prati kuvicAra svapnameM bhI utpanna na phUlase gulAbI kapola mujhI jaise gye| sarala hue ho / sAre anuyAyI usa strIko pakar3e hue mu~ha netroMke nIce nirAzAkI eka rekhA-sI khiMca gaI laTakAye khar3e rahe / taba mahAtmA IsAne karuNA bhare aura svaccha unnata lalATa para pasInekI bUnda svarameM kahA-"mumukSuo! patitoM, durAcAriyoM jhalaka AI / usakA utsAha bhaMga ho gyaa| aura kumArgaratoMko premapUrvaka unakI bhUla sujhAo ghara lauTa kara vaha aparAdhIkI taraha darvAjese ve tumhArI dayAke pAtra haiM / auroMke doSa dekhanese laga kara khar3A ho gyaa| usakI snehamayI mAM putra pUrva apanI tarapha bhI dekha lenA cAhiye / " kA murmAyA huA ceharA dekha sira para pyArase (23) hAtha pherate hue bolI-"kyoM munne kyA dIkSita "prabhU kyA mujhe dIkSita nahIM kiyA jAyagA" nahIM hue ?" "nhiiN|" "nahIM" "isakA kAraNa ?" "kyoM?" "yahI ki tuma ajJAta putra ho| "ve kahate haiM pitAkI anumati dilaao|"
Page #546
--------------------------------------------------------------------------
________________ 462 anekAnta vIra-nirvANa saM02465 mA ne sunA to kalejA thAma kara raha gii| kahalAtA hai, taba eka dhezyAkA bhI usake sevana usakA pApamaya jIvana bAiskopakI taraha netroMke karanese kalyANa kyoM nahIM ho sakatA ? phira sAmane AgayA / vaha nahIM cAhatI thI ki isa yaha to vezyA-putra hai, isane to koI pApa kiyA sarala hRdaya bAlakako pApakA nAma bhI mAlUma bhI nhiiN| pApa yadi kiyA bhI hai to isakI mAtAne hone pAe / isaliye usake hoza samhAlanese pUrvahI kiyA hai| usakA daNDa ise kyoM ?" vaha apanA sudhAra kara cukI thii| use apane putra- AcAryakI vANImeM jAdU thA, sabane prema vikA bhaviSya ujjvala karanA thaa| ataH vaha bolI- 'bhora hokara ajJAta-putrako galese lagA liyaa| "jAo beTA ! kahanA jisa samaya maiM utpanna (24) huA thA mere aneka pitA the, una sabakI anu- kisI pustakameM par3hA thA ki, amuka dezakI mati prApta karanA asambhava hai|" jelameM eka kaidI jelarake prati vidrohakI bhAvanA bAlaka saba kucha samajha gyaa| kintu use rakhane lagA / vaha jelarakI nAka-kAna kATanekI apane lakSakA dhyAna thA / daur3A huA AcAryake tajavIz2a soca rahA thA ki jelarane use bulAyA pAsa gayA aura eka sAMsameM mA~kA sandeza kaha aura kamarA banda karake usase apanI hajAmata sunaayaa| banavAnI zurU krdii| hajAmata banavA cakane para .. AcArya gadgad kaMThase bole-"vatsa ! jelarane kahA-"kamarA banda hai aise mauke para parIkSA ho cukI / tU satyavAdI hai isaliye A, tU tuma merI nAka kAna kATane vAlI abhilASA bhI dharmameM dIkSita honekA avazya adhikArI hai| pUrI karalo, maiM kasama khAtA hU~ ki yaha bAta maiM .. kucha kula jAti-garvonmatta bhakta AcAryake kisIse na kahU~gA / " jelara aura bhI kucha zAyada isa kAryakI AlocanA karane lge| bhalA eka kahatA magara usakI gardana para Tapa Tapa girane vezyA-putra aura vaha dharma meM dIkSita kiyA jaae| vAle A~suoMne use cauMkA diyaa| vaha kaidIkA asambhava hai, aisA kabhI na ho skegaa| hAtha apane hAthoM meM lekara atyanta snehabhare svarameM ___ kSamAzIla prabhu unake manobhAva tAr3a gye|bole- bolA- "kyoM bhAI ! kyA merI bAtase tumhAre "vicArazIla sajjanoM ! pApIse ghRNA na karake komala hRdayako AghAta pahu~cA ! mujhe mApha karo usake pApase ghRNA karanI cAhiye / mAnava jIvanameM maiMne galatIse tumheM takalIpha phuNcaaii"| abhAgA bhUla ho jAnA sambhava hai / pApI manuSyakA prAya- kaidI subaka subaka kara jelarake pAvoMmeM par3A ro zcita dvArA uddhAra ho sakatA hai| kintu jo jAna rahA thA, jelarake prema, vizvAsa aura kSamA bhAvake bUjha kara pApa karmameM lipta haiM, apanA mAyAvI rUpa Age usakI vidrohAgni bujha cukI thI / vaha pAkara logoMko dhokA dete haiM, eka pApako A~khoMkI rAha apane hRdayakI manovedanA vyakta kupAneke liye jo aneka pApa karate haiM; unakA kara rahA thaa| uddhAra honA kaThina hai / jaba dharma patita-pAvana
Page #547
--------------------------------------------------------------------------
________________ TIOFILE ADMAMIDESH siddhasena divAkara [le0-50 ratanalAla saMghavI, nyAyatIrtha-vizArada ] prAkathana saMpradAyameM hI hue haiM; kintu adhikAMza vidvAn inake saMpradAyAcA prAcArya siddhasena divAkara aura svAmI samaMtabhadra, sAhityake gaMbhIra vizleSaNa ke zrAdhArase isI niSkarSa ye donoM hI jainadharma aura jaina-sAhityake mahAn para pahu~ce haiM ki ye zvetAmbarIya prAcArya hI haiN| lekina prabhAvaka mahAtmA aura ucca koTike gaMbhIra vidvAn yaha satya hai ki siddha sena divAkara donoM hI saMpradAyoMmeM zrAcArya ho gaye haiN| inake sAhityakA aura racanA-zailI. atyanta pUjya dRSTise dekhe jAte haiN| harivaMzapurANake kA jaina-sAhitya para evaM pazcAtvartI sAhityakAra zrAcAyA~ kartA zrI jinasena aura zrAdipurANa ke racayitA prAcArya para mahAn aura amiTa prabhAva par3A hai / vaidika sAhityameM jinasena evaM padmaprabha, zivakoTi aura kalyANakIrti kumArilabhaTTa, zaMkarAcArya aura udayanAcArya evaM vAca- zrAdi digambara zrAcArya inheM gauravapUrNa rItise smaraNa spati mizrakA jo sthAna hai prAyaH vahI sthAna aura vaisA karate haiM / bhaTTa akalaMkadeva to inake vacanoMko apane hI sammAna ina donoM prAcAryokA jainasAhityakI dRSise zramara graMthoM meM pramANa rUpase uddhRta karate hue dikhAI samajhanA cAhiye / jainanyAya-sAhityake donoM hI zrAdi dete haiN| srota haiN| inake prAdurbhAvake pUrvakA jainanyAyakA eka donoM hI zrAcAryoMke jIvana, sAhitya aura kAryabhI graMtha upalabdha nahIM hotA hai| isaliye bhagavAn mahA- zailImeM adbhuna samAnatA pratIta hotI hai / donoM hI stuticIrasvAmIke sUkSma aura gahana siddhAntoMke ye pracAraka, kAra aura zrAdya nyAyAcArya mAne jAte haiM / isa lekhakA pratiSThApaka aura saMrakSaka mAne jAte haiM tathA kahe jAte haiN| viSaya 'siddhasena divAkara' hai, ataH pAThakoMse svAmI svAmI samantabhadra digambara sapradAyameM hue haiM aura samantabhadrake viSayameM zraddhaya paNDita jugalakizorajI siddhasena divAkara zvetAmbara saMpradAyameM / yadyapi kucha mukhtAra sampAdaka 'anekAnta' dvArA likhita 'svAmI vidvAnoMkI dhAraNA hai ki siddhasena divAkara bhI digambara samantabhadra' nAmaka pustakako athavA mANikacandra grantha
Page #548
--------------------------------------------------------------------------
________________ VEX anekAnta [ASAda,dhora-nirvANa saM02465 mAlAmeM prakAzita ratnakaraNDabhAvakAcArakI prastAvanAke kI / nyAyAvatArameM kevala 32 zloka haiM, jo ki 'anusamantabhadra-viSayaka aMzako dekhanekA anurodhakara mUla Tup chandameM saMguMphita haiN| yahI zvetAmbara jainanyAyakA viSaya para AtA huuN| ............... . Adi grantha mAnA jAtA hai| isameM pramANa, prameya, . .. pramAtA, pramiti, pratyakSa, parokSa, anumAna, zabda, pakSa, sAhitya-sevA hetu, dRSTAnta, dUSaNa Adi evaM ina sambandhI tadAbhAsa siddhasena nAmake aneka prAcArya jainasamAja meM ho tathA naya aura syAdvAdakA saMbadha Adi viSayoM para gaye haiM; kintu yahA~ para vRddhavAdI prAcAryake ziSya aura jainamatAnukUla paddhatise, dArzanika saMgharSakA dhyAna rakhate zvetAmbarIya jainanyAyake Adi-pratiSThApaka, mahAkavi, hue, jo vivecanA kI gaI hai, aura jaina nyAyarUpa gaMbhIra ajeyavAdI, gaMbhIra vAmmI aura divAkara padavIse vibha- samudrakI jo maryAdA aura paridhi sthApita kI gaI hai, Sita "siddhasena" se hI tAtparya hai / ye apane samayake usako ullaMghana karanekA aAja dina taka koI bhI jaina 'yugapradhAna-yuga nirmAtA' AcArya the| inake samaya naiyAyika sAhasa nahIM kara sakA hai| yadyapi pIcheke sambandhameM vidvAnoMmeM matabheda hai; kintu mAnA yaha jAtA vidvAna jaina naiyAyikoMne apane amara graMthoM meM itarahai ki ye vikramakI tIsarI-cauthI-pA~cavIM zatAbdike bIca darzanoMke siddhAntoMkA nyAya-zailIse vizleSaNa karate hue meM hue hoNge| sAhitya-kSetrameM ye sacamuca hI prakAza- bar3A hI sundara aura stutya yauddhika-vyAyAmakA pradarzana stambha (Light-House )ke samAna hI haiM / kiyA hai / kintu yaha saba prAcArya siddhasena divAkarake ___ jaina-nyAyake svarUpakI jo maryAdA inhoMne sthApita dvArA batAye hue mArgakA avalambana karake hI kiyA kI aura jo nyAya-pAribhASika zabdoMkI paribhASA gayA hai| sthira kI usIke AdhAra parase-usI zailIkA anu- 'sanmati tarka' inakI prAkRta-kRti hai| yaha bhI padya karaNa karate hue pazcAt-vartI sabhI zvetAmbara AcAryoM graMtha hai / isakA pratyeka chaMda (urpha gAthA) AryA hai ne arthAt haribhadrasUri, mallavAdI, siMha kSamAzramaNa, tarka- aura yaha tIna kAMDoMmeM vibhAjita hai / prAcIna kAlase paMcAnana abhayadevasUri, vAdI devasUri, prAcArya hemacandra lagAkara aThArahavIM zatAbdi taka ke upalabdha sabhI padya aura upAdhyAya yazovijaya Adi praur3ha evaM vAgmI-jaina maya prAkRta grantha prAyaH isI "AryA' chaMdameM race hue naiyAyikoMne uccakoTike jaina-nyAya-graMthoMkA nirmANa karake dekhe jAte haiM / yadyapi kucha grantha anuSTup aura upajAti jainadarzanarUpa durgako aisA ajeya banA diyA ki chaMdoMmeM bhI pAye jAte haiM kintu prAkRta-padya-sAhityakA jisase anya dArzanikorUpa prabala AkrAMtAoM dvArA adhikAMza bhAga 'AryA' meM hI upalabdha hai| bhISaNa AkramaNa aura pracaMDa prahAra karane para bhI isa sanmati-tarkake tInoM kAMDoMmeM kramazaH 54, 43, jainadarzanarUpI durgako z2arA bhI hAni nahIM pahuMca skii| aura 66 ke hisAbase kula 166 gAthAe~ haiN| prathama ___ AcArya siddhasena divAkarane pramANavAdake prasphuTana kAMDameM naya, vyaMjanaparyAya, arthaparyAya, nayakA samyaktva ke liye 'nyAyAvatAra' kI aura anekAntavAda evaM aura mithyAtva, jIva aura pudgala kA kathaMcit bhedAbheda, nayavAda ke vizadIkaraNa ke liye 'sammati tarka' kI racanA nayabhedoMkI bhinnatA aura abhinnatA Adi viSayoM para
Page #549
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa ] siddhasena divAkara 465 vivecanA kI gaI hai| dUsare kAMDa meM darzana aura zAna para hI usa samayakI vidvattAkA pradarzana thaa| UhApoha kiyA gayA hai| isameM Agamokta kramavAda, caMki siddhasena divAkara jAtise. brAhmaNa the ataH sahavAda, aura abhedavAdakI gaMbhIra evaM yuktiyukta mImAMsA upaniSadoM aura vaidika darzana graMthoMkA inheM maulika aura hai / antameM prabala pramANoMke AdhArase 'kebalazAna aura gaMbhIra jJAna thA;jaisAki inake dvArA racita pratyeka darzanakevala darzana eka hI upayogarUpa hai' isa abhedavAdako kI batIsIse patA calatA hai / bauddha aura jaina-sAhityahI tarkasaMgata aura prAmANika siddha kiyA hai| tIsare kA bhI inhoMne talasparzI jJAna prApta kiyA thA aura kAMDa meM sAmAnya, vizeSa, dravya, guNa, eka hI vastumeM prAkRta bhASApara bhI inakA pUrNa adhikAra thA, aisA astitva AdikI siddhi, anekAMtakI vyApakatA, utpatti- mAlUma hotA hai| nAza sthiti-carcA, AtmAke viSayameM nAstitva prAdi siddhasena divAkara jainasamAjameM "stutikAra" ke 6 nayoMkA mithyAtva aura astitva Adi 6 pakSoMkA rUpase vikhyAta haiN| isakA kAraNa yahI hai ki inakI samyakva, prameyameM anekAnta dRSTi Adi Adi gaDhadArza- upalabdha batIsiyoMmeM se 7 batIsiyA~ stuti-zrAtmaka haiM / nika bAtoM para acchA svataMtra aura prazasta vivecana ina stuti-svarUpa batIsiyoMmeM ve bhagavAn mahAvIra svAmIkiyA gayA hai| ke bhaktivarNanake bahAne unake tatvajJAnakI aura caritrakI . gaMbhIra tathA uccakoTikI mImAMsA karate hue dekhe jAte anya graMtha haiN| mAlUma hotA hai ki bhagavAn mahAvIra svAmIke kahA jAtA hai ki inhoMne 32 dvAtriMzikAnoMkI tattvajJAnakA hRdayagrAhI adhyayana hI inheM vaidika darzanase bhI racanA kI thii| kintu vartamAnameM kevala 22 dvAtriMzi- jaina-darzanameM khIMca lAyA hai / bhagavAn mahAvIra svAmIke kAe~ (batIsiyA~ ) hI pAI jAtI haiN| jinakI padya- tattvajJAna para the itane mugdha aura saMtuSTa hue, ki inake saMkhyA 704 ke sthAna para 665 hI haiN| ina batIsiyoM mukhase apane Apa hI camatkArapUrNa agAdha zraddhAmaya aura para dRSTi-pAta karanese patA calatA hai ki siddhasenayuga bhakti-rasabharI batIsiyA~ banatI calI gaI / racayitAke eka vAdavivAdamaya saMgharSayuga thaa| pratyeka saMpradAyake praur3ha pAMDitya ke kAraNa unameM bhagavAna mahAvIra svAmIke vidvAn apane apane matakI puSTi ke liye nyAya-zailIkA utkRSTa tattvajJAnakA sundara samAveza aura stutya saMkalana hI anukaraNa kiyA karate the / siddhasena-yuga taka ho gayA hai| bhAratIya sabhI darzanoMke nyAyagranthoMkA nirmANa ho cukA prApta batIsiyoMmeM kahIM kahIM para hAsya rasakA puTa bhI thA / bauddha-nyAya-sAhitya aura vaidika nyAyamAhilya kAphI pAyA jAtA hai, isase patA calatA hai ki siddhasena vikAsako prApta ho cukA thaa| divAkara prakRtise praphulla aura hAsyapriya hoNge| inakI tatkAlIna paristhiti batalAtI hai ki usa samayameM batIsiyoMmeM se do yatImiyA~ (vAdopaniSad dvAtriMzikA nyAya-pramANa carcA aura mukhyataH parArthAnumAna carcA aura vAdadvAtriMzikA) vAda-vivAda-saMbaMdhI haiM / eka para vizeSa vAda vivAda hotA thaa| saMskRta-bhASAmeM, gadya batIsI kisI rAjAke viSaya meM bhI banAI huI dekhI jAtI tathA padyameM svapakSamaMDana aura parapakSakhaMDanako racanAe~ hai, jisase anumAna kiyA jAsakatA hai ki siddhasena
Page #550
--------------------------------------------------------------------------
________________ 466 anekAnta [asAr3ha,vIra-nirvANa saM02465 divAkarako rAjasabhAoM meM bhI vAda vivAda ke liye- nyAya, sAMkhya, vaizeSika, bauddha, AjIvaka aura vedAnta jainadharmako zreSTha siddha karaneke liye-jAnA par3A hogaa| darzanoM se pratyeka darzana para eka eka svataMtra batIsI isa viSayase sambandha rakhanevAlI inakI kRtiyoMko dekhane likhI gaI hai| mImAMsaka-darzana-saMbaMdhI koI batIsI upase patA calatA hai ki ye vAda-vivAda-kalAmeM kuzala aura labdha nahIM hai, isase anumAna kiyA jA sakatA hai ki kuzAgra buddhizIla hoMge / inakI varNanazailI yaha pramANita naSTa zeSa batIsiyoMmeMse mImAMsaka-batIsI bhI eka hogii| karatI hai ki mAnoM ye anubhUta bAtoMkA hI varNana kara chaH batIsiyoMmeM vizuddha rUpase jaina darzanakA varNana kiyA rahe hoN| gayA hai| yoM to sabhI batIsiyoMmeM milAkara lagamaga 17 inake samyaktva-zraddhA-ke dRSTikoNase yaha kahA prakArake chaMdokA upayoga kiyA gayA hai; kintu adhikAMza jA sakatA hai ki ye pUrI tarahase jainadharmake raMgameM raMga zlokoMkI racanA 'anuSTup chandameM hI kI gaI hai| inakI gaye the / vaidika mAnyatAoMko jainadharmakI apekSA hIna ye kRtiyA~ batalAtI hai ki SaT darzanoM para inakA agAdha koTikI samajhane lage the / isakA pramANa yaha hai ki adhikAra thaa| ina kRtiyoMse jaina-sAhityakI racanA svapakSa aura parapakSakI vivecanA karate samaya parapakSakI para abhUtapUrva prabhAva par3A hai / prAyaHsaMpUrNa jainasaMpradAyameM kisI kisI prabala tarka saMgata bAtako bhI nirbala toMke SaT-darzanoMkA paThana-pAThana aura ina darzanoMkI nyAyaprAdhArase khaMDana karate cale jAte haiM; jaba ki svapakSakI zailIse khaMDana-praNAlI ina kRtiyoMko dekhakara hI prAraMbha kisI tarka-asaMgata yAtako bhI zraddhAke AdhAra para siddha huI jAna par3atI hai| cUMki siddhasena divAkarase pUrva karanekA prayAsa karate haiN| racita zve. jaina sAhityameM paTa-darzanoMke saMbaMdhameM nahIM prAcArya siddhasena divAkara dvArA racita evaM upa- kuchake barAbara hI vivecanA pAI jAtI hai, ataH yaha labdha 22 batIsiyoMmeM se 7 to stuti-zrAtmaka haiM, do nissaMkoca rUpase kahA jA sakatA hai ki zve. jaina samIkSAtmaka aura zeSa 13 dArzanika evaM vastu-carcA- samAjameM ghaTa-darzanoMke paThana-pAThanakI praNAlI aura tmaka hai| ina saMbaMdhI vivecanA karanekA zreya prAcArya siddhasena ___ batIsiyoMkI bhASA, bhAva, chaMda, alaMkAra, rIti divAkarako hI prApta hai / isa dRSTise jainasamAja para ina aura rasakI dRSTise vicAra karanepara jJAta hotA hai ki prAcAryakA kitanA mArI upakAra hai-isakI pAThaka prAcArya siddhasena divAkarakI pratibhA aura zakti maulika svayaM kalpanA kara sakate haiN| tathA ananya vidvatA-sUcaka thii| stutyAtmaka batIsiyoMmeM anya prAcAryokI zraddhAMjaliyA~ se 6 to bhagavAna mahAvIra svAmI saMbaMdhI haiM aura eka pIcheke sabhI zrAcAryoMne siddhasena divAkarako apane kisI rAjA sNbNdhii| samIkSAtmakameM jalpa zrAdi vAda- apane granthoM meM atyanta Adara pUrvaka smaraNa kiyA hai / kathAkI mImAMsA kI gaI hai / dArzanika batIsiyoMmeM inake padyoMko apane mantavyakI puSTi ke liye aneka * acchA hotA yadi isa viSayakA eka-Adha bar3e bar3e samartha prAcAryoM takane apane graMthoMmeM pramANaudAharaNa bhI sAthameM upasthita kara diyA jaataa| svarUpa uddhRta kiyA hai / inake prati zrAdara buddhi ke -sampAdaka thoDese udAharaNa nimna prakArase hai:
Page #551
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 6] sikhasena divAkara 47 zrAThavIM zatAbdike mahAn medhAvI,maulika sAhitya- uditonmatamyomni sikhsendivaakrH| kAra aura vizeSa sAhityika yugake nirmAtA prAcArya citraM gobhiHcitI Ahe kavirAjamaprabhA / haribhadrasUri "paMca vastuka" prathameM likhate haiM- _ arthAt-siddhasenarUpI divAkara ( sUrya ) ke "sumakevaliNa jamo bhaNi arhanmata (jainadharma) rUpI bhAkAzameM udaya hone para una bhApariyasiddhaseNeNa sammaIe pahaDimajaseNaM / , kI go (kiraNa aura vANI donoM artha ) se pRthvI para dUsama-NisA-divAgara kappattaNo tadakkheNaM // " kavirAja ( zeSa kavi aura bRhaspati-donoM artha) -paMcavastuka, gAthA 1048 kI aura budha (buddhimAna aura budha graha-donoM artha) arthAt-duHSama kAla nAmaka paMcama zrArA rUpI kI kAMti lajjita ho gii| rAtri ke liye sUrya samAna, pratiSThita yazavAle, zrutakevalI yahA~ para "divAkara, kiraNa, bRhaspati aura budha" samAna prAcArya siddhasenadivAkarane 'sammati-tarka' meM ke sAtha tulanA karake unakI agAdha vidvattAke prati kahA hai| bhAvapUrNa zraddhAMjali vyakta kI gaI hai| haribhadra racita isa gAthAmeM 'sUrya' aura 'zrutakevalI' prabhAcandrasUri apane prabhAvaka caritrameM likhate haiM vizeSaNa batalA rahe haiM ki 1444 graMthoMke racayitA ki:zrAcArya haribhadra sUri siddhasena divAkarako kisa dRSTi se sphuranti vAdikhadyotAH sAmprataM dakSiNA pthe| . dekhate the| nUnamastaMgataH vAdI siddhaseno divAkaraH // bArahavIM zatAbdike praur3ha jaina nyAyAcArya vAdideva- bhAva yaha hai ki jisa prakAra sUryake asta ho jAne sUre apane samudra samAna vizAla aura gaMbhIra graMtharAja para khadyota arthAt juganu bahuta camakA karate haiM / usI 'syAdvAda-ratnAphara' meM isa prakAra zraddhAMjali samarpaNa tarahase yahA~ para bhI rUpaka-alaMkArameM kalpanAkI gaI hai karate haiM: ki 'dakSiNa pathameM aAjakala vAdIrUpI khadyota bahuta zrIsiddhasena-haribhadramukhAH prsiddhaaH| camakane lage haiN| isase mAlUma hotA hai ki siddhasena te sUrayo mayi bhavantu kRtaprasAdAH // rUpI sUrya asta ho gayA hai|' yahA~ para bhI siddhasena yeSAM vimRzya satataM vividhAn nibaMdhAn / prAcAryako sUryakI upamA dI gaI hai| zAkaM cikIrSati tanu pratimo'pi mAik // vikramako caudahavIM zatAbdike prathama caraNameM hone arthAt-zrI siddhasena aura haribhadra jaise pramukha vAle muni zrI pradyumnasUri 'saMkSepasamarAditya' meM likhane prAcArya mujha para prasanna hoM, jinake vividha graMthoMkA satata hai kimanana karake mere jaisA alpa buddhi bhI zAstra racanekI tamaH stomaM sahantu shriisiddhsendivaakrH| ...... icchA karatA hai| ___ yasyodaye sthitaM mUlakhakairiva vAdibhiH // zleSa aura rUpaka-alaMkArake sAtha muni ratnasUri arthAt-zrIsiddhasenadivAkara ajJAnarUpI aMdhakAra apane bAraha haz2Ara zloka pramANa mahAn kAvya 'amama- ke samUhako naSTa kreN| jina sUrya mamAna siddhasenake udaya caritra meM likhate haiM: hone para prakAzameM nahIM rahane vAle vAdI rUpI ulla
Page #552
--------------------------------------------------------------------------
________________ 468 anekAnta [zrASAr3ha, vIra- nirvANa saM02465 cupacApa baiTha gye| mahAn diggaja hAthiyoMke mArgakA anukaraNa karanevAlA sAr3he tIna karor3a zloka pramANa sAhityake racayitA hAthIkA baccA yadi skhalita gati ho jAya to bhI zocasAhityake pratyeka aMgakI puSTi karane vAle, kalikAla nIya nahIM hotA hai; usI prakAra yadi maiM mI siddhasena sarvajJakI upAdhi vAle AcArya hemacandra apanI prayoga jaise mahAn zrAcAryoMkA anukaraNa karatA huA skhalita vyavachedikA nAmaka batIsIke tIsare zlokameM likhate haiM:- ho jAU~to zocanIya nahIM haiN| ka siddhasenastutayo mahAH , ___ pAThakagaNa ina avataraNoMse anumAna kara sakate haiM azikSitAlApakalA ka caissaa| ki jainasAhityameM prAcArya siddhasena divAkarakA kyA tathApi yUthAdhipateH pathasthaH, sthAna hai ? isa prakAra yaha nirvivAda siddha hai ki skhaladgatistasya zizunaM shocyH|| siddhasenadivAkarakI kRtiyoMkA jainasAhitya para mahAn arthAt--kahA~ to gaMbhIra artha vAlI zrAcArya prabhAva hai| siddhasena divAkarakI stutiyA~ aura kahA~ azikSita (agalI kiraNameM samApta) zrAlApa vAlI merI yaha racanA phira bhI jisa prakAra $UMTUMIMI' LL UMUMTUMIZMUUMIZMIT Mha LAPNP svataMtratA devIkA sandeza hamameMse jo koI sunanA cAhe vaha suna sakatA hai ki svataMtratAkI devI pukAra pukAra kara spaSTa ra zabdoMmeM kaha rahI hai ki- "mere upAsako ! merI priya santAno ! tumane abhI taka merI pUjAkI vidhi ra nahIM jAnI / tumane abhI taka mujhe prasanna karanekA DhuMga nahIM sIkhA / maiM svataMtratA yA Az2AdIse bhare / hue hRdayameM hI bAsa kara sakatI hU~-saMkIrNatA, asahiSNutA, hiMsakatAse bhare hue hRdayameM nahIM / ai merI santAno ! jaba tuma dUsaroMko parataMtra banAnA cAhate ho, dUsaroMke vicAroM, bhAvoM aura AdarzoM se 8 ghRNA karate ho, kevala khuda hI sukhase dina kATanA cAhate ho aura dUsaroMko isa zasya zyAmala, dhana-ra ratna-Ananda-zobhA-saundarya-saMkula pRthvI para hI narakakI cAzanI cakhAnA cAhate ho, taba mujhe kyoMkara pA sakate ho ? kyA tuma nahIM jAnate ki maiM ghRNA, asahiSNutA aura saMkIrNatAkI durgandhameM kSaNabhara 1 bhI nahIM Tika sakatI ? isa virAT vizva, ananta, prakRtimeM sabhIkI AvazyakatA hai-sabhIke rahaneke 5 liye sthAna hai / sabhIke nirvAhake liye sAmagrI hai / phira vyarthake jhagar3oMse kyA lAbha ? dUsaroMko / iparataMtra rakhakara tuma kadApi svataMtra nahIM raha sakate |tumhaarii nijakI svataMtratAke liye sabakI svatanatA-8 kI AvazyakatA hai / mere upadezako smaraNa rakkho, tabhI tuma mujhe prApta kara sakoge, anyathA nhiiN|" -'nIti-vijJAna Lamm-m-me-x--Nound-IN-men-IN-INLI LALIWAN LFLAIN
Page #553
--------------------------------------------------------------------------
________________ tatvacacI zrutaz2AnakA AdhAra [le0-50 indracandrajI jaina zAnI ] "mAnekAnta" ke dUsarI varSakI sAtavIM kiraNameM maiMne svabhAva aura vibhAvakI hai| yadi jJAnake svabhAva aura zrutajJAna ke viSayameM kucha prakAza DAlA hai, usameM vibhAvapara ThIka vicAra kiyA jAve to yaha samasyA isa bAtako siddha karanekA prayatna kiyA gayA hai ki hala ho sakatI hai| bhAvamana sabhI saMsArI prANiyoMke hotA hai| isIbhAvamana AtmAmeM jJAnavaraNIya zrAdi pATha karmoM meMse vibhAke AdhArase zrutajJAna bhI sabhI saMsArI prANiyoMke saMbhava vatA lAnevAlA yA vikAra paidA karanevAlA sirfa mohaho sakatA hai / bhAvamanako jainAcAryoMne jJAnAtmaka nIya karma hI hai / zeSa sAta karma apane apane pratipakSI svIkAra kiyA hai, tathA jIvakI aisI koI bhI avasthA guNoMko pragaTa nahIM hone dete| ve guNa jitane aMzameM nahIM hai jaba vaha bilakula jJAnazUnya ho jAya / isa lekhameM pragaTa hote haiM utane aMzameM ve karma una guNoMko vibhAga isI bhAvamanake Upara kucha aura vicAra kiyA jAyagA, rUpa karanemeM kAraNa nahIM hote / yadi una guNoMmeM vikAra jisase Age zratajJAna para vicAra karane meM avazya zrAtA hai to vaha sirfa mohanIyake kAraNa-svataH unameM sahAyatA milegii| vikAra nahIM hotaa| bhAvamanako jJAnasvarUpa svIkAra karate hue bhI kucha zAnAvaraNIya karmake udayase vikRta yA vibhAva rUpa vidvAna paudgalika siddha karanekA prayatna karate haiM / isameM jJAna nahIM hotA, kintu, zAnakA abhAva hI hotA hai| mukhya hetu yahI diyA jAtA hai ki, bhAvamana jJAnakI audayikabhAvoMmeM jahA~ ajJAna batAyA hai vahA~ azAnakA vimAva pariNati svarUpa hai / ataH karmoMke saMsarga honeke artha jJAnakA abhAva hI hai, mithyAzAna nahIM / yathA-- kAraNa ise kathaMcit paudgalika svIkAra kiyA jaave| "zAnAvaraNakarmaNa udayAt bhavati tavajJAnamaudapikam" isa bhAvamanakI carcA meM mukhya vicAraNIya samasyA -sarvArthasidi
Page #554
--------------------------------------------------------------------------
________________ 500 anekAnta [ASAr3ha, vIra-nirvANa saM02465 arthAt-zAnAvaraNa karmake udayase padArthoMkA zAna TIkA-patra hi jJAnopayogopi svabhAvavibhAvanahIM honA 'ajAna' nAmakA zraudayika mAva hai| bhedAt dvividho bhavati / iha hi svabhAvajJAnaM amUrtam, padArthoke viparIta zraddhAna karAnemeM darzana mohanIya bhanyAvAdham, bhatIndriyam, bhavinazvaram, tabakAryakAraNa kA udaya kAraNa par3atA hai-zAnAvaraNa karmakA udaya speNa vividhaM bhavati / kArya sAvat sklvimlkevlnhiiN| jJAnAvaraNakA udaya to jJAnake abhAvameM hI jJAnam / tasya kAraNaM paramapAriNAmikabhAvasthitatrikAraNa par3atA hai, jaisA ki paMcAdhyAyIke nimna vAkyase kAlanirupAdhirUpaM sahajajJAnaM syAt / kevalaM vibhAvaprakaTa hai-- spANi jJAnAni trINi kumati kuzruta-vibhaMgIji hetuH zuddhAtmano jJAne zamo mithyaatvkrmnnH| bhavanti // pratyanIkastu tatroccairazamastatra vyatyayAt // 2-67 arthAt--jIva upayogamayI hai / upayogajJAna darzana / arthAt--zuddha aAtmAke zAnameM kAraNa mithyAtva ke bhedase do prakArakA hai| yaha jJAnopayoga svabhAvakI karmakA upazama hai / isakA ulTA mithyAtva karma udaya apekSAse bhI do prakArakA hai| eka kArya svabhAvajJAna, hai / mithyAtva karmake udayase zuddhAtmAkA anubhava nahIM dUsarA kAraNa svabhAvajJAna / samasta prakArase nirmala ho sakatA / Age ise aura bhI spaSTa kiyA hai- kevalajJAna kArya svabhAva jJAna hai| isIke balajJAnakA mohe'staMgate puMsaH zuddhasyAnubhavo bhavet / kAraNarUpa parama pariNAmika bhAvameM sthita vibhAva rahita na bhavedvignakaraH kazciccAritrAvaraNodayaH // AtmAkA sahaja jJAna kAraNa svabhAva jJAna hai| kAraNa . -paMcAdhyAyI, 688 / svabhAvajJAnake dvArA hI kAryasvabhAvajJAna prApta hotA hai / arthAt-darzana mohanIya karmakA anudaya hone para vibhAvajJAna sirpha tIna hI hai-kumati, kuzruta, aura zrAtmAkA zuddha anubhava hotA hai| usameM cAritra moha- vibhaMgAvadhi / nIyakA udaya bhI vighna nahIM kara sktaa| isI bhAvako niyamasArameM isa prakAra spaSTa kiyA zuddha zrAtmAke anubhavakI samyagdarzanake sAtha haivyApti hai / samyagdarzanake hone meM darzana mohanIyakA anu- saraNANaM cadubheyaM madisudamohI taheva maNapaja / daya hI mUla kAraNa hai| isase spaSTa ho jAtA hai ki aNNANaM tiviyappaM madiyAI bhedado ceva // AtmAko malina karanemeM mohanIya karma pradhAna-kAraNa arthAt-saMjJAnake cAra bheda haiM-mati, zruta, avadhi hai / zAnAvaraNa karmake udayase jJAnaguNameM vikAra nahIM aura manaHparyaya jJAna / vibhAvajJAna arthAt ajJAnake tIna bhAtA; kintu jJAnakA abhAva ho jAtA hai / jahA~ jJAna bheda haiM kumati, kuzruta, kuavadhi / guNameM vikAra AtA hai, vahA~ mithyAtvake saMsargase hI AcArya kuMdakuMdake isa kathanase spaSTa ho jAtA hai, pAtA hai| prAcArya kundakundane bhI isI bhAvako niyama- kizAnako vibhAvarUpa sirpha mohanIyake kAraNa kahA sArameM isa prakAra pragaTa kiyA hai-- - . gayA hai / yadyapi zAna para mohanIyakA koI khAsa asara "jIvo uvamo gamabho uvamogo NANadasaNo hoI / nahIM hotA hai, phira bhI mithyAtvake udayase hI matizruta, gANuvamogo duviho sahAvaNANaM vihAvaNANatti" avadhi vibhAva rUpa kahalAne lagate haiM aura isIse kumati,
Page #555
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa [] siddhasena divAkara kuzruta, kuavadhi saMzAe~ kahI gaI haiM / jJAna-sAmAnyakI binA phala diye hI nirjarA honepara, aura AgAmI niSekoM dRSTi se donoM hI samAna haiM / mati, zruta, avadhi, manaHparyaya kA sadavasthArUpa upazama honepara (udIraNAkI apekSA) jJAnako vibhAvarUpa kahanekA artha itanA hI hai, ki ye tathA dezaghAti spardhokA udaya honepara kSayopazama hotA jJAna pUrNazAna nahIM haiM, ye saba A~zikajJAna haiM / A~zika hai| yahA~ dezaghAti spardhakoMkA udaya usa jJAna ke vyApAratathA aparipUrNa honeke kAraNa inako vibhAvarUpa kahA meM koI vyApAra nahIM karatA / vaha to aprakaTita zAnake hai / tathA pUrNajJAnako svAbhAvika kahA hai / yahA~ vibhAva rokanemeM hI kAraNa hai / pragaTita jJAna para kisI tarahakA zabdakA yaha artha nahIM kiyA jA sakatA ki inake hastakSepa nahIM krtaa| isase siddha hotA hai ki zAna pragaTita aMzako zAnAvaraNIya karma ghAta rahA hai aura jitane aMzameM prakaTa hai, utane aMzameM vaha svAbhAvika usake kAraNa isameM vibhAvatA zrArahI hai / hA~ ! jahA~ hai vikRta yA vaibhAvika nahIM hai| paMcAdhyAyIkArane isI para mithyAtvakA udaya rahatA hai, vahA~ zAnako vibhAva abhiprAyase matizruta jJAnako pratyakSa ke samAna batAyA kahA jA sakatA hai / jJAna svataH vaibhAvika nahIM hai| hai / yathA-- jJAnAvaraNIya karmase zrAvRtazAnako kisI apekSAse dUrasthAnAniha samakSamiva vetti helayA yasmAt / vibhAvarUpa kaha sakate haiN| kyoMki.usake Dhake hue jJAnapara kevalameva manaH sAdavadhimanaHparyayadvayaM jJAnam // jJAnAvaraNIva karmakA asara hai / jitane aMza para jJAnA api kiMvAbhinivodhikayodhadvaitaM tadAdimaM yAvat / varaNakA asara nahIM hai, utane aMzameM jJAna pragaTa hotA hai| svAsmAnubhUtisamaye pratyakSaM tatsamamiva nAnyat // tathA jitane aMza para jJAnAvaraNakA asara hotA hai utane -705706 aMzameM jJAna pragaTa nahIM ho sktaa| jJAnakI prakaTatA aura aprakaTatA kSayopazamake dvArA hotI hai| kSayopazamakA arthAt--avadhi aura manaparyayajJAna kevala manakI lakSaNa nimna prakAra hai-- __ sahAyatAse dUravartI padArthoMko lIlAmAtra pratyakSa jAna dezataH sarvatoghAtispardhakAnAmihodayAt / lete haiM; aura to kyA, mati jJAna aura zrutajJAna bhI svAbAyopazamikAvasthA na ghejjJAnaM na khabdhimat // tmAnubhUti ke samaya pratyakSajJAnake samAna pratyakSa ho jAte -paMcAdhyAyI, 2-302 hai, anya-samayameM nahIM / kevala svAtmAnubhava ke samaya jo arthAt-dezaghAtispardhakoMkA udaya honepara tathA jJAna hotA hai, vaha yadyapi matijJAna hai, to bhI vaha vaisA sarvaghAti spardhakoMkA udayakSaya honepara kSayopazama hotA hI pratyakSa hai, jaisA ki aAtma mAtra-sApekSajJAna pratyakSa hai| aisI kSayopazama avasthA yadi na ho to vaha labdhirUpa hotA hai| jJAna bhI nahIM ho sktaa| ina pramANoM se yahI jJAta hotA hai ki bAyopazamika . "sarvaghAtispardhakAnAmudayacyAt teSAmeva sadupazamAt jJAna svataH vikRta nahIM hote, na karmopAdhi sahita hote haiM, dezaghAtispardhakAnAmudaye zAyopazamiko bhAvaH // " jisase ve vaibhAvika kahe jA sakeM / zrAcAryoMne jahA~ bhI -rAjavArtika, 2-5 kSAyopazamika jJAnako vaibhAvika-kahA hai, vahA~ unhoMne arthAt--sarvaghAtispardhakoMke vartamAna niSekoMkA aparipUrNatA athavA indriyAdikakI sahAyatA lene ke
Page #556
--------------------------------------------------------------------------
________________ 502 anekAnta [asAr3ha, vIra-nirvANa saM0246 // kAraNa hI vaibhAvika kahA hai| yaha kahIM bhI nahIM kahA bhayamoMbhAvamanozAka viziSTa svayaM hi savamUrtam / ki zAnAvaraNa karmake udayase inameM vikAra pAyA hai| tevAtmadarzanamiha pratyAmatIndrika na syAt // - bhAvamanako sabhI prAcAryoMne jJAna vizeSa svIkAra -paMcAdhyAyI, 718 kiyA hai| yathA-- arthAt-bhAvamana jJAna viziSTa jaba hotA hai, taba __ "vIrvAntarAyanoignipAvarabAyopazamApecyA bhA- vaha svayaM amUrta svarUpa ho jAtA hai| usa amUrta mana smano vizudi vmnH||" -sarvArthasiddhi / rUpazAna dvArA prAtmAkA pratyakSa hotA hai| isaliye vaha arthAt-vIryAntarAya aura jo indriyAvaraNa karmake pratyakSa atIndriya kyoM na ho ? arthAt kevala svAtmAko kSayopazamase aAtmAmeM jo vizuddhi hotI hai, use bhAvamana jAnanevAlA mAnasikajJAna hai, vaha avazya atIndriya kahate haiN| pratyakSa hai| bhAvamanaH pariNAmo bhavati tadAtmopayogamAtraM vaa| ina pramANoM dvArA yaha siddha ho jAtA hai ki bhAvalAbhyupayogaviziSTaM svAvaraNasya cayAkamAva syAt // mana jJAnasvarUpa prAtmapariNati hai / isameM jJAnAvaraNa -paMcAdhyAyI, 714 karmakRta vibhAvatA nahIM AsakatI, isaliye ise kisI arthAt--bhAvamana zrAtmAkA jJAnAtmaka pariNAma bhI taraha paudgalika nahIM kahA jA sakatA / vizeSa hai| vaha apane pratipakSI AvaraNa karmake kSaya hone- AkSepa 1-bhAvamana jIvakI azuddha avasthAmeM se labdhi aura upayoga sahita kramase hotA hai| utpanna huI karma-nimittaka pariNati hai / ataeva yaha koMke kSayopazamase AtmAkI vizaddhiko landhi jIvakI nahIM kahI jaasktii| yadi jIvakI kahanA bhI kahate haiM / tathA padArthokI ora unmukha hone ko upayoga ho to vibhAvarUpase hI use jIvakI kaha sakate haiM, kahate haiN| binA labdhirUpajJAnake upayogarUpa jJAna nahIM svabhAvarUpase nahIM / vaha to parake nimitta utpanna huA ho sakatA; parantu labdhike hone para upayogAtmaka jJAna ho vikArIbhAva hai| yA na ho, koI niyama nahIM hai / manase jo bodha hotA hai, samAdhAna-yaha batAyA jA cukA hai ki jJAna, vaha yugapat nahIM kintu kramase hotA hai mana mUrta aura jJAnAvaraNIya karmake udayase nahIM hotA, kintu kSayopazamaamUrta donoM padArthoMko jAnatA haijAnatA hai se hotA hai| isameM jJAnAvaraNIya karmakA udaya kAraNa tasmAvimanavacaM svAtmagrahaNe kilopayogi mnH| nahIM, kintu anudaya hI kAraNa hai| usI prakAra bhAvamana ki vizivazAyAM bhavatIha manaH svayaM jJAnam // bhI jJAna vizeSa hai jo apane pratipakSI karmake anudayase -paMcAdhyAyI, 716 hotAhai / isaliye ise parake nimittase utpanna huA arthAt-isaliye yaha bAta nirdoSa rItise siddha vikArI bhAva kahanA yogya nahIM hai| ho cukI ki svAtmAke grahaNameM niyamase mana upayogI AkSepa 2-saMsArI AtmAko jaba kathaMcit mUrtika hai| kintu yaha mana vizeSa avasthAmeM (amUrta padArtha svIkAra kiyA gayA hai to bhAvamanako jJAnasvarUpa mAnate grahaNa karate samaya ) svayaM bhI amUrtajJAna rUpa ho jAtA hue bhI kathaMcit paudgalika mAna lenemeM koI Apatti hai isI viSayako phira aura bhI spaSTa kiyA hai-- nahIM honA caahiye|
Page #557
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa brahmacarya 503 samAdhAna-saMsArI AtmA karmase zrAvRta rahatA hai, zamameM jina padArthoMkA zAna rahatA hai, vaha jJAna kSAmika isaliye use mUrtika svIkAra kiyA gayA hai| jaba AtmA avasthAmeM bhI rahatAhai / sAnakA prabhAva nahIM hotA, yaha karmase zrAvRta nahIM rahatA, usa samaya use amUrtika hI kSAyika rUpameM badala jAtA hai, usI prakAra zukha avasthAkahA jAtA hai / bhAvamana (jJAnavizeSa) para usake prati- meM yadyapi bhAvamana saMjJA nahIM rahatI phira bhI usa zAnakA pakSI karmakA AvaraNa nahIM hai, kintu apane pratipakSI abhAva nahIM hotA isaliye zuddha avasthAmeM bhI bhAvamana karmakA anudaya hI hai / ataH bhAvamanako paudgalika nahIM upalabdha honA cAhiye yaha prazna hI nahIM uThatA / ataH mAnA jaasktaa| . bhAvamanako paudgalika mAnanA ThIka nahIM hai / isa viSayaprAkSepa 3-yadi bhAvamana sarvathA jIvako mAna ko yahA~ adhika vivAdameM na DAlate hue itanA kahanA liyA jAve to zrAtmAkI zuddha avasthAmeM bhI vaha upa- hI paryApta hogA ki bhAvamanako sabhI vidvAn jJAnAtmaka labdha honA caahiye| svIkAra karate haiM / tathA saMsArameM aisA koI bhI prANI samAdhAna-bhAvamana jJAnasvarUpa hai / yaha noindriyA- nahIM jo kabhI bhI zAnazUnya avasthAmeM rahatA ho / sUkSma varaNa karmake kSayopazamase hotA hai, isaliye isakI bhAva- nigodiyA labdhyaparyAptaka jIvake bhI utpanna hone ke prathama mana saMjJA hai / zuddha avasthAmeM jJAna kSAyika hotA hai, samayameM sparzana-indriya janya matizAnapUrvaka labdhyakSaraisaliye bhAvamana saMjJA nahIM hotI / jJAnasAmAnyakI rUpa zrutajJAna hotA hai / arthAt itanA kSayopazama sabhI dRSTise donoM samAna haiN| kSAyopazamika avasthA meM jo saMsArI prANiyoMke hotA hai, isa kSayopazamakA kabhI jJAna hotA hai,vahI jJAna kSAyika avasthAmeM bhI hotA hai| vinAza nahIM hotaa| isa prakAra ina pramANoMke dvArA antara kevala pUrNatA aura apUrNatAkA hotA hai| jina yaha siddha hojAtA hai ki bhAvamana sabhI saMsArI prANiyoMpadArthoko hama mati-zrutazAna ke dvArA aAMzika jAnate haiM, ke hotA hai| tathA bhAvamana bhI zrutajJAnakA AdhAra kevalI una padArthoM ko sirpha zrAtmAke dvArA pUrNa rUpase mAnA jAtA hai| jAnate haiN| vaha aAMzikazAna bhI usI pUrNazAnameM ataH jainAcAryoMne sabhI saMsArI prANiyoMke mati sammilita hI hai usakI sattA naSTa nahIM hotI / kSayopa- aura zrutajJAna mAne haiM, isameM virodha nahIM pAtA / brahmacarya "saMyamI aura svacchandake tathA bhogI aura tyAgIke jIvana meM bheda avazya honA cAhiye / sAmya to sirpha u.para hI Upara rahatA hai| bheda spaSTa rUpase dikhAI denA caahiye| A~khase donoM kAma lete haiN| parantu brahmacArI deva-darzana karatA haiM, bhogI nATaka sinemAmeM lIna rahatA hai / kAnakA upayoga donoM karate haiM, parantu eka Izvara-bhajana sunatA hai aura dUsarA vilAsamaya gItoMko sunane meM Ananda manAtA hai / jAgaraNa donoM karate haiM, parantu eka to jAgata avasthAmeM apane hRdaya-mandirameM virAjita rAmakI ArAdhanA karatA hai, dUsarA nAca raMgakI dhunameM sonekI yAda bhala jAtA hai / bhojana donoM karate haiM, parantu eka zarIra ko tIrtha-kSetrakI rakSA-mAtrake liye koThe meM anna DAla letA hai aura dUsarA svAdake liye deha meM aneka cojoMko bhara kara use durgandhita banAtA hai|" -mahAtmA gAMdhI
Page #558
--------------------------------------------------------------------------
________________ ahiMsAkI samajha mana zeNa MORE (le0-zrI kizorakhAmajI marAsvAnA] ka bAra mere eka mitra apanI patnI aura S lar3akoMke sAtha nadI para gaye the / sAthameM maiM / aura dUsare bhI mitra the / mujhe aura mitra-patnIko nahAnA nahIM thA, isaliye hama kinAre para baiThakara dekhate rahe / dUsare bhI do-cAra dekhane vAle the / aura saba nadImeM utare / mitrake lar3akoMmeMse eka tairanA nahIM jAnatA thA, aura usa dina kucha | sIkhanekI vaha koziza karatA thA / lar3akA 1617 varSakA thA. aura mere mitra use dhyAna dekara sabaqa de rahe the / agara kucha gahare pAnImeM le jAte the, to ThIka samhAla lete the| dUsare saba gahare tairanevAloMke maje para lagA thA, taba mAtAkA dhyAna pAnI meM jAkara nadImeM tairanekA majA lUTa rahe the| isa lar3akekI halacala para hI jamA huA thaa| thoDI dera taka lar3akeko abhyAsa karAke mere dUsare dekhane vAloM aura isa devImeM kyA bheda mitra bhI use kama pAnImeM chor3akara dUsaroMke sAtha thA? kyoM usakA dhyAna isa lar3akeke nIrasa prayatnoM holiye / lar3akA akelA apane Apa thor3A thor3A para hI ekAgra thA ? dUsaroMkI taraha vaha kyoM dUrake tairanekI kozisa kara rahA thA / ghATaparake dekhane tairanevAloMkI himmatako nahIM dekhatI thI? vAloMkA dhyAna nadImeM majA karane vAloMkI ora agara koI devI ise par3hegI to vaha kahegI, yaha lagA huA thA / lekina, isameM do A~khoMkA kyA savAla hai ? yaha to vilkula svAbhAvika hai ! apavAda thaa| ye do A~kheM to usa lar3ake para hI usakI jagaha hama aura hamArA lar3akA vahA~ hotA, to lagI huI thiiN| 'dekho' vahA~ pAnI jyAdA hai', vahA~ hamArI dazA bhI vaisI hI hotI hama to samajhatI hI jarA samhalo', 'areM' isa bAz2a AjAo nA !- nahIM ki isameM savAla uThAne yogya kaunasI cIja hai ? 'kaisA baivakUpha hai ! kahA ki usa bAjU nahIM jAnA lekina, savAla to yoM uThatA hai ki taba saba cAhiye, phira bhI usI bAjU calA jAtA hai !- dekhanevAloMkI manodazA vaisI kyoM nahIM thI ?isa tarahakI sUcanAoMkI dhArA mAtAjIke mukhase javAba yaha hai ki dUsare dekhane vAle sirpha A~khoMse nikalA karatI thii| lar3akA kucha ghabarAtA nahIM thaa| dekhate the, hRdayase-aura mAtAke hRdayase nahIM use yaha g2arUra bhI thA ki aba to maiM javAna hU~, dekhate the / isaliye aAMkhoMko jo majedAra baccA nahIM hU~, maiM apane Apako acchI taraha mAlUma hotA thA, usa ora unakA mana bhI khiMcA samhAla sakatA hU~ , aura mAtA phijUla hI ciMtA jAtA thA / mAtAkI dazA alaga thii| usakI karatI hai aura TokA karatI hai| lekina, mAtA aAMkheM svataMtra nahIM thIM / ve usake hRdayase ba~dhI lar3akekI najarase thor3e hI dekhatI thI ? usakA huI thI aura vaha hRdaya isa samaya apane nausikhue pati vahA~ teratA thaa| bar3A lar3akA bhI tairatA thA,ve lar3ake para premase cipakA huA thaa| madhya-pravAhameM the| vAstavameM yadi kucha jokhima thA agara pAThaka mAtA aura dUsare darzakoMke to unheM thaa| para, vaha jAnatI thI ki ve donoM hRdayake isa bhedako samajha sakeM, to ve ahiMsAko tairanemeM kuzala haiM, yaha lar3akA nahIM hai / vaha samajha skeNge| saba prANiyoMkI ora usa hRdayase solaha sAlakA bhale hI huA ho, usakI dRSTimeM dekhanA, jisa hRdayase vaha mAtA apane lar3akekI isa pAnImeM vaha sAla bharakA baccA mAlUma hotA ora dekhatI thI, isIma ahisAkI samajha hai| thA / isaliye jaba dUsare dekhane vAloMkA dhyAna una (hindustAna gAndhI aGka 1938)
Page #559
--------------------------------------------------------------------------
________________ jaya vIra [khekhaka bhI 'bhagavat' jaina] (1) 'trAhi-trAhi'-dhvani vizva-maNDalameM vyApaka thI- nabha kAMpatA thA dIna-hInoMkI pukAroMse ! chaliyoMkA mAyA-jAla satyatAke rUpameM thAvyagra sadAcAra thA ghRNita kuvicAroMse !! kSINa ho rahI thI Atma-zakti kSaNa-prati-kSaNapAzavikatAke tIkSNa ghAtaka-prahAroMse ! dukhI thA, vikala thA, vivaza thA atIva yoM kivaMcita thA prANI janma-siddha adhikAroMse !! rAkSasI-pravRtIne hRdayako banAyA bajralUTA buddhi-bala sArA andhAnukaraNane ! nara-megha-yajJameM bhI 'dukha'kA na bhAna hubhAsvarga-sukha batalAyA lAlasA-kiraNane !! prema-pratibhAkI ramya, netra-priye vATikAe~karaDAlIM ujar3a kaThora-AkramaNane ! 'vIratA' ko mola liyA 'bhIrutA' kI dRr3hatAnemAnavIyatAko liyA niMdya-AcaraNane !! ha~satA-sA 'pApa' pUjya-Asana virAjatA thAbharatA thA-puNya-par3A-par3A sisakAriyA~ ! dharma-sI pavitratA 'adharma' se kalaMkitathImauja mAra rahI thIM kurUpa-badakAriyA~ !! nArakIyatA thI druta-gatise panapa rahIsUkhI-sI par3I thIM bhavyatara dayA-kyAriyA~ ! pazu-bala rahatA aTTahAsameM nimagna, paracalatI thIM nitya dIna-galoM pai kaTAriyA~ !! atyAcAra anAcAra durAcAra nAcate thevizvakI mahAnatAke Upara prahAra thA ! dukhase dukhita ArtanAda uThate the nitya'pApa' kA asahya dharaNI pai eka bhAra thA !! kSINa thIM zubha AzAe~ prasasta thA patana-mArgamRta 'prAtma-toSa' thA sajIva 'hAhAkAra' thA ! aise hI samayake kaThora bajra-prAMgaNameMhuA--dayAmaya-prabhu vIra-avatAra thA !! hiMsAkI lapaTa homa-kuNDameM dhadhakatI thIgrAhaka banA thA eka dUsarekI jAnakA! dharmakI 'duhAI' meM 'nRzaMsatA' virAjatI thIghoTA jA rahA thA galA 'Atma-abhimAna' kA !! jvAlA jalatImeM mUka-pazu homa dete jo kipAte vaha nirdayI the pada puNyavAna kA! satyako prakaTa karanA bhI thA durUha kAryadIkha par3atA thA dRzya vizva-avasAnakA !! patajhar3a huA anta bhAgayA basanta mAnoMsUkhI-saritAoMmeM salila laharAyA ho / mRtyu-sI 'aruci meM 'suruci-pUrNa jIvana hoyAki 'rugNatA' meM 'svastha-jIvana' samAyA ho !! milA ho daridrako kuverakA samagra-dhanayAki bhakta pUjakane pUjya-pada pAyA ho / dAnavI nirAzA-sI nizAke zyAma-aMcalameMAzAkA divAkara prabhAta bana pAyA ho / /
Page #560
--------------------------------------------------------------------------
________________ 506 anekAnta [asAda, vIra-nirvANa saM02465 uSAne sajAyA thAla ravi huA lAla-lAlamu~ha khula gae harSa prerita sumanake / gAne lage gIta vyoma-gAmI mada matta huejAna kara cinha mAnoM prabhu-bhAgamanake !! tAla dene lage 'patra' harSase vibhora huesAthI banagae zaktizAlI samIraNake ! sukhada samaya banA zAntise praparNa tabajanma le rahe the jaba bhUSaNa-bhuvanake !! . (10) vizvakI vibhUti vIra-abhune ahiMsA-maMtraphaMka kara thAma liyA vizva hala-calase !! jAgarUka banake z2amAneko jagAyA aurajagako bacAyA kaSTakArI pApa-malase !! mAnavIyatA kA batalA diyA rahasya sArAdiye sad-upadeza premase, kuzalase ! kAma-krodha-mohase ajIta bana gae jabajIta liyA sArA hI jahAna Atma-balase !! narka-dhAmameM bhI kucha derako viSAda miTAnara-loka, sura-loka phira kyA kathanameM ? maMgala-prabhAtake pramodameM nimagna thI kianubhava hone lagI zalya eka manameM !!dIkhe jaba eka-sAtha sUrya do basundharAkopar3a gaI tabhI vaha bhArI ulajhanameM! / trisalAke aMkameM prakAza-puJja sUraja haiyAki sUrya-vimba diza prAcIke gaganameM ? (6) donoM haiM prakAza-yuJja donoM haiM paropakArIdonoM bharate haiM rasa prANoMmeM umaMgakA ! donoMkA hai dhyeya eka sAdhana bhI eka hI haidonoMkA pracAra-kArya eka hI prasaMgakA !! antara hai itanA ki eka to nirantara' haieka, eka-dina hI meM hotA tIna DhaMga kA ! eka haratA hai sirpha andhakAra bAharakAeka hara detA hai aMdherA-antaraMga kA!! atyAcAriyoMke atyAcAra saba dhUla huehiMsA durAcAriNIkI saMgha-zakti vighaTI ! candrikA-sI zAMnti jAgarita huI jagatImeM-- hAhAkAra-jvAlA bhIrutAke sAtha simaTI !! harSase vibhora uThA--'puNya' liye pauruSako-- 'pApa'kI samasta-zakti dekhate use haTI ! eka nava jIvana-sA vizvameM dikhAne lagAjaise hI dayAkI navya, bhavya-krAnti prakaTI !! (12) phaila uThI vizvameM bhrAtRtva prakhara-jyotipAtra bana gayA 'droha' loka-upahAsakA ! jIvanakA dhyeya, jJAna-tatvakA par3hAyA pAThaupadeza diyA karmavIroMko prayAsakA !! AtmakI samAnatAkA lokottara-jJAna dvArA-- mArga batalAyA pUrNa Atmake vikAzakA ! kahanA yatheSTa yahI, satyavIra-zAsana' ne-- pRSTha hI palaTa diyA vizva itihAsa kA !!
Page #561
--------------------------------------------------------------------------
________________ jaina-dRSTise prAcIna sindha [ lekhaka-muni zrI vidyAvijayajI ] jainadharmake pracArakA mukhya AdhAra jainasAdhuoMke aura gaDhDA roDase lagabhaga 70-80 mIla dUra, Upara nirbhara hai / sadA paidala bhramaNa karanA, gauDI maMdira nAmakA eka gA~va hai / isa samaya vahA~ saba tarahakI savArIse mukta rahanA, sAMsArika sirpha bhIloMkI hI bastI hai| zikharabanda goDIjIpralobhanoMse dUra rahanA, rUkhA sUkhA jo kucha kA maMdira hai / mUrti Adi kucha nahIM hai| maMdira milA usase saMtaSTa rahanA. striyoMke saMsargase jIrNa zIrNa ho gayA hai| sarakArane usakI marammata alaga rahanA, ityAdi aneka tarahake kar3e niyama karAI hai| Ajase bIsa varSa pahale nagara ThaTTAke hone para bhI, prAcIna samayase lekara Aja taka asisTeNTa injInIyara zrIyuta phatehacaMdajI bI idajainasAdhuoMne vikaTase vikaTa aura bhaMyakarase nANI vahA~ jAkara khuda dekha Ae the| aura sarabhaMyakara aTaviyA~. parvata. nadI, nAle aura regi- kArI hukmase usameM kyA ThIka-ThAka karanA jarUrI stAnoMkA ullaMghana kara dUra dUrake dezoM taka bihAra hai, usakA isTImeTa taiyAra kara Aye the| maMdirake kiyA hai aura karate haiM / sindha dezameM bhI kisI pAsa eka bhUmi-gRha hai / usameM utaranekI unhoMne samaya jainadharmakI patAkA pUrNa jozameM phaharA rahI kozisakI thI, lekina bhIloMke bhaya dikhalAnese thii| saMsAra vandha jainAcAryoMse yaha bhUmi pAvana ve ruka gae / goDIjIke maMdirake koTa Adike banatI thii| sindha dezameM kisI samaya 500 jaina patthara umarakoTameM eka sarakArI baMgaleke varaNDe maMdira the, aisA bhI ullekha milatA hai / musalamAnoM AdimeM lagAye gaye haiN| ke rAjatva kAlameM bhI isa dezameM jaina sAdhuoMne sattarahavIM zatAbdike bane hue eka stavanameM sUzrAkara rAjAoM para apane cAritrakI chApa DAlI ratase eka saMgha nikalanekA varNana hai| saMgha ahmdaathii| jainadharmake pAlane vAle zrImantoMne jainadharmakI bAda, AbU, saMkhezvara, aura rAdhanapura hokara soI, prabhAvanAke aneka kArya kiye the, aisA jaina- jo ki sindhameM praveza karaneke liye gujarAtake itihAsase sAbita hotA hai| nAke para hai-vahA~se raNa uttara kara sindhameM jA zAyada hI kisIko mAlUma hogA ki Aja rahA thaa| lekina vahA~se Age baDhanA duSkara goDI pArzvanAthake nAmase jo prasiddhi ho rahI hai, mAlUma hone se vahIM Thahara kara usane goDIjIkI usa goDIjIkA mukhya sthAna sindhameM hI thA, bhAvapUrvaka stuti kI / goDIjI mahArAjane saMghako aura hai| nagarapArakarase lagabhaga 50 mIla dUra darzana diyA / saMgha bar3A prasanna huA / cAra dina
Page #562
--------------------------------------------------------------------------
________________ 508 anekAnta [ASAda, vIra-nirvANa saM02465 taka vahA~ sthiratA karake-utsava karake pIluDIke jainAcAryoMkI likhI huI prAcIna paTTAvaliyoM mADake nIce goDIjIke pagale sthApana karake, saMgha aura prazastiyoM meM aise saiMkar3oM pramANa milate haiM ki vApisa rAdhanapura lauTa aayaa| jinase jainAcAryoMke sindhameM vicaraneke ullekha ___ isa stavanakI hastalikhita prati zAntamUrti pAye jAte haiN| prAcInase prAcIna pramANa vi. saM. munizrI jayacandavijayajI mahArAjake pAsa hai| pUrva prAyaH 400 ke samayakA hai| jisa samaya ratna___ isake alAvA prAcIna tIrtha mAlAoMse bhI prabhasUrike paTTadhara yakSadevasUri sindhameM Aye the goDIjIkA mukhyasthAna sindha honA mAlUma aura sindhameM Ate hue unako bhayaMkara kaSToMkA par3atA hai| Aja to goDI pArzvanAthakI mUrti prAyaH mukAbalA karanA par3A thaa| isa yakSadeva sUrike kaI maMdiroM meM dekhanemeM AtI hai| upadezase kakka nAmake eka rAjaputrane jainamaMdira AjakA umarakoTa eka vakta sindhameM jainoMkA nirmANa kiye the aura bAdako dIkSA bhI lI thii| mukhya sthAna thaa| Aja bhI vahA~ eka maMdira aura kakarike samayameM marukoTake kiloMkI jainoMke karIba pandraha ghara maujUda haiN| khudAI karate hue neminAtha bhagavAnakI mUrti mIrapura khAsake najadIka 'kAhu jo Dero' kA nikalI thI / usa vakta marukoTakA mAMDalika rAjA sthAna kucha varSoM pahale khodanemeM AyA thA, usameMse kAkU thA / usane zrAvakoMko bulAkara mUrti de dI bahuta prAcIna mUrtiyA~ nikalI haiM / unameM kucha jaina thii| zrAvakoMne eka sundara maMdira banavAyA aura mUrtiyA~ honekI bhI bAta sunI hai| kakasUrike hAthase usakI pratiSThA krvaaii| __mAravAr3akI hukUmatameM ginA jAne vAlA vikrama rAjAke gaddI para Aneke pahalekI eka junA bADamera aura nayA bADamera ye bhI eka samaya bAta isa prakAra haijainadharmakI jAhojalAlIvAle sthAna the; aisA mAlavekI rAjadhAnI ujjayanIkA rAjA gardavahA~ke maMdira aura prAcIna zilAlekha pratyakSa bhilla mahAatyAcArI thaa| jaina sAdhvI sarasvatIko dikhalA rahe haiN| apane mahalameM uThA le gayA / jaina-saMghane gardabhillako __ isake alAvA dUsare aise aneka sthAna haiM ki bahuta samajhAyA. lekina vaha nahIM maanaa| usa vaktake jahA~se jainadharmake prAcIna avazeSa milate haiN| . mahAn AcArya kAlakAcAryane bhI bahuta koziza jisa dezameM jainadharmake prAcIna sthAna milate kI, lekina vaha gardabhilla na samajhA / AkhirameM hoM, jisa dezameM maMdira aura mUrtiyoMke prAcIna kAlakAcAryane pratijJA kI ki-'rAjan ? gahIse avazeSa dRSTigocara hote hoM, usa dezameM kisI ukher3a na DAlU~, to jainasAdhu nahIM / ' tyAgIsamaya jainasAdhuoMkA bihAra bar3e parimANameM huA jainAcArya prajAke pitRtulya gine jAnevAle rAjAkA ho yaha svAbhAvika hai| aura jahA~ jahA~ jainasAdhu yaha atyAcAra sahana nahIM kara sake / rAjAkI vicare hoM, vahA~ vahA~ kucha na kucha dhArmika pAzavikatAmeM prajAkI bahana-beTiyoMkI pavitratA pravRttiyA~ huI hoM, yaha bhI niHsaMdeha hai| kalaGkita hotI dekhakara kAlakAcAryakA khUna ubala
Page #563
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa ] jaina-dRSTise prAcIna sindha 506 mAyA |laacaar ujjayanI chor3ate haiM, aura bhaneka jasA nAmake eka dAnI bhAvakane bar3A utsava kiyA pariSahoMko sahate hue sindhameM Ate haiM / sindhu thaa| yahA~ke zrAvakoMne eka maMdira banavAyA aura nadIko pArakara ve'sAkhI' rAjAbhoMse milate haiN| ye upAdhyAyajIne usakI pratiSThA kii| 'sAkhI' ve kahe jAte haiM. jo 'sithina' ke nAmase vi0 saM0 122 meM isa mahakoTameM jina-pati prasiddha haiN| sikandarake bAda sithina' logoMne sUrine tIna AdamiyoMko dIkSA dI thii| 'vijJapti sindha jItA thA / kAlakAcArya bhima-bhinna sthAnoMmeM triveNI' meM marUkoTako 'mahAtIrtha' ke nAmase saMbokula 96 'sAkhI' rAjAoMse milate haiM, aura unako dhita kiyA hai| mAlavA tathA dUsare prAnta dilAnekI zarta para vi0 saM0 1280 meM jinacandrasUrine upanagarasaurASTra meM hokara mAlavemeM le jAte haiN| gardabhillake meM kucha strI-puruSoMko dIkSA dI thii| sAtha yuddha hotA hai| gardabhillako gahIse utAra diyA vi0 saM0 1282 meM prAcArya siddhasUrine upajAtA hai| aura una 'zaka' rAjAoMko mAlavA aura nagarameM zAha lAdhAke banavAye hue maMdirakI pratiSThA dUsare dUsare prAnta kAlakAcArya bA~Ta dete haiN| aura kI thii| usa samaya vahA~ 700 ghara jainoMke the| svayaM to sAdhuke sAdhu hI rahate haiN| vi0 saM0 . 1293 meM prAcArya kamasUrikA isa taraha kAlakAcAryakA sindha dezameM AnA caturmAsa marukoTa (mAroTa ) meM huA thaa| 'corayaha purAnI ghaTanA hai aura jainaitihAsameM eka DiyA' gotrake zAha kAnA aura mAnAne sAta lAkhamanokhI vastu ginI jAtI hai| kA dravya vyaya karake 'siddhAcalajI' kA saMgha vi0 saM0684 meM prAcArya devaguptasUrine sindha nikAlA thaa| prAntake rAva gosalako upadeza dekara jaina banAyA vi0 saM01309 meM seTha vimala candrane jineshvrthaa| isakI paraMparA vikramakI caudahavIM zatAbdi sUrike pAsa nagarakoTameM pratiSThA karavAI thii| taka sindhameM thii| Astrira usakI peDhImeM 'laNA- vi0 saM01317meM prAcArya devaguptasUri sindhameM zAha' nAmakA gRhastha huA. jo mAravAr3ameM calA Aye aura reNukoTameM caturmAsa kiyaa| 300 ghara gayA aura usakA kula 'luNAvata' ke nAmase prasiddha naye jainoMke banAye aura mahAvIrasvAmIke maMdirakI pratiSThA kii| vi0saM0 1130ke AsapAsa mahakoTameM jo ki vi0 saM0 1345 meM prAcArya siddhisUrike prA. abhI'maroTa' ke nAmase prasiddha hai, jinavamasUrine jJAkArI jayakalaza upAdhyAyane sindhameM bihAra karake eka maMdirakI pratiSThA kI thI, aura upadezamAlAkI bahutase zubha kArya karAye the| eka gAthA para 6 mahIne taka vyAkhyAna diyA thaa| vi0 saM0 1374meM devarAjapurameM rAjendra candrAisa zatAbdImeM jinabhadra upAdhyAyake ziSya-vAcaka cAryakA 'AcAryapada' aura bahutoMkI dIkSA huI thii| padmaprabha bhI tripurAdevIkI ArAdhanA karaneke vi0 saM0 1384meM jinakuzalasUrine kyAsapurameM liye sindhameM pAye the| ve DaMbharelapurameM gaye the| aura reNukA koTameM pratiSThA kI thii|
Page #564
--------------------------------------------------------------------------
________________ 508 anekAnta [ASAr3ha, vIra-nirvANa saM02465 taka vahA~ sthiratA karake utsava karake pIluDIke jainAcAryoMkI likhI huI prAcIna paTTAvaliyoM jhADake nIce goDIjIke pagale sthApana karake, saMgha aura prazastiyoMmeM aise saiMkar3oM pramANa milate haiM ki vApisa rAdhanapura lauTa aayaa| jinase jainAcAryoMke sindhameM vicaraneke ullekha isa stavanakI hastalikhita prati zAntamUrti pAye jAte haiN| prAcInase prAcIna pramANa vi. saM. munizrI jayacandavijayajI mahArAjake pAsa hai| pUrva prAyaH 400 ke samayakA hai| jisa samaya ratna isake alAvA prAcIna tIrtha mAlAoMse bhI prabhasUrike paTTadhara yakSadevasUri sindhameM Aye the goDIjIkA mukhyasthAna sindha honA mAlUma aura sindhameM Ate hue unako bhayaMkara kaSToMkA par3atA hai| Aja to goDI pArzvanAthakI mUrti prAyaH mukAbalA karanA par3A thaa| isa yakSadeva sUrike kaI maMdiroMmeM dekhanemeM AtI hai|| upadezase kakka nAmake eka rAjaputrane jainamaMdira AjakA umarakoTa eka vakta sindhameM jainoMkA nirmANa kiye the aura bAdako dIkSA bhI lI thii| mukhya sthAna thaa| Aja bhI vahA~ eka maMdira aura kakkasUrike samayameM marukoTake kiloMkI jainoMke karIba pandraha ghara maujUda haiN| khudAI karate hue neminAtha bhagavAnakI mUrti mIrapura khAsake najadIka 'kAhu jo Dero' kA nikalI thii| usa vakta marukoTakA mAMDalika rAjA sthAna kucha varSoM pahale khodanemeM AyA thA, usameMse kAkU thaa| usane zrAvakoMko bulAkara mUrti de dI bahuta prAcIna mUrtiyA~ nikalI haiN| unameM kucha jaina thii| zrAvakoMne eka sundara maMdira banavAyA aura mUrtiyA~ honekI bhI bAta sunI hai| kakasUrike hAthase usakI pratiSThA krvaaii| mAravAr3akI hukUmatameM ginA jAne vAlA vikrama rAjAke gaddI para Aneke pahalekI eka jUnA bADamera aura nayA bADamera ye bhI eka samaya bAta isa prakAra haijainadharmakI jAhojalAlIvAle sthAna the; aisA mAlavekI rAjadhAnI ujjayanIkA rAjA gardavahA~ke maMdira aura prAcIna zilAlekha pratyakSa bhilla mahAatyAcArI thaa| jaina sAdhvI sarasvatIko dikhalA rahe haiN| apane mahalameM uThA le gyaa| jaina-saMghane gardabhikSako isake alAvA dUsare aise aneka sthAna haiM ki bahuta samajhAyA, lekina vaha nahIM maanaa| usa vaktake jahA~se jainadharmake prAcIna avazeSa milate haiN| . mahAn AcArya kAlakAcAryana bhI bahuta koziza jisa dezameM jainadharmake prAcIna sthAna milate kI, lekina vaha gardabhilla na samajhA / AkhirameM hoM, jisa dezameM maMdira aura mUrtiyoM ke prAcIna kAlakAcAryane pratijJA kI ki-'rAjan ? gaddIse avazeSa dRSTigocara hote hoM, usa dezameM kisI ukher3a na DAlU~, to jainasAdhu nahIM / ' tyAgIsamaya jainasAdhuoMkA bihAra bar3e parimANameM huA jainAcArya prajAke pitRtulya gine jAnevAle rAjAkA ho yaha svAbhAvika hai| aura jahA~ jahA~ jainasAdha yaha atyAcAra sahana nahIM kara sake / rAjAkI vicare hoM, vahA~ vahA~ kucha na kucha dhArmika pAzavikatAmeM prajAkI bahana-beTiyoMkI pavitratA pravRttiyAM huI hoM, yaha bhI niHsaMdeha hai| kalaGkita hotI dekhakara kAlakAcAryakA khUna ubala
Page #565
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa ] jaina-dRSTise prAcIna sindha 506 mAyA |ve lAcAra ujjayanI chor3ate haiM, aura aneka jasA nAmake eka dAnI bhAvakane bar3A utsava kiyA pariSahoMko sahate hue sindhameM Ate haiM / sindhu thaa| yahA~ke zrAvakoMne eka maMdira banavAyA aura nadIko pArakara ve'sAkhI' rAjAbhoMse milate haiN| ye upAdhyAyajIne usakI pratiSThA kii| 'sAkhI' ve kahe jAte haiM. jo 'sithiyana' ke nAmase vi0 saM0 122 meM isa mahakoTameM jina-pati prasiddha haiN| sikandarake bAda 'sithiana' logoMne sUrine tIna AdamiyoMko dIkSA dI thii| 'vijJapti sindha jItA thaa| kAlakAcArya bhinna-bhinna sthAnoMmeM triveNI' meM marUkoTako 'mahAtIrtha' ke nAmase saMbokula 96 'sAkhI' rAjAmoMse milate haiM, aura unako dhita kiyA hai| mAlavA tathA dUsare prAnta dilAnekI zarta para vi0 saM0 1280 meM jinacandrasUrine upanagarasaurASTra meM hokara mAlavemeM le jAte haiN| gardabhillake meM kucha strI-puruSoMko dIkSA dI thii| sAtha yuddha hotA hai| gardabhilako gahIse utAra diyA vi0 saM0 1282 meM prAcArya siddhasUrine upajAtA hai / aura una 'zaka' rAjAoMko mAlavA aura nagarameM zAha lAdhAke banavAye 'hue maMdira kI pratiSThA dUsare dUsare prAnta kAlakAcArya bA~Ta dete haiN| aura kI thii| usa samaya vahA~ 700 ghara jainoMke the / svayaM to sAdhuke sAdhu hI rahate haiN| vi0 saM0 . 1293 meM prAcArya kakasUrikA ___isa taraha kAlakAcAryakA sindha dezameM AnA caturmAsa marukoTa (mAroTa ) meM huA thaa| 'corayaha purAnI ghaTanA hai aura jainaitihAsameM eka DiyA' gotrake zAha kAnA aura mAnAne sAta lAkhamanokhI vastu ginI jAtI hai| kA dravya vyaya karake 'siddhAcalajI' kA saMgha vi0 saM0684 meM AcArya devaguptasUrine sindha nikAlA thaa| prAntake rAva gosalako upadeza dekara jaina banAyA vi0 saM01309 meM seTha vimala candrane jineshvrthaa| isakI paraMparA vikramakI caudahavIM zatAbdi sUrike pAsa nagarakoTameM pratiSThA karavAI thii| taka sindhameM thii| Akhira usakI peDhImeM 'laNA- vi0 saM01317meM prAcArya devaguptasUri sindhameM zAha' nAmakA gRhastha huA. jo mAravAr3ameM calA Aye aura reNukoTameM caturmAsa kiyaa| 300 ghara gayA aura usakA kula 'luNAvata' ke nAmase prasiddha naye jainoMke banAye aura mahAvIrasvAmIke maMdirakI huaa| pratiSThA kii| vi0saM0 1130ke AsapAsa marukoTameM jo ki vi0 saM0 1345 meM prAcArya siddhisUrike zrAabhI maroTa' ke nAmase prasiddha hai, jinavallabhasUrine jhAkArI jayakalaza upAdhyAyane sindhameM bihAra karake eka maMdirakI pratiSThA kI thI, aura upadezamAlAkI bahutase zubha kArya karAye the| eka gAthA para 6 mahIne taka vyAkhyAna diyA thaa| vi0 saM0 1374meM devarAjapurameM rAjendra candrAisa zatAbdImeM jinabhadra upAdhyAyake ziSya-vAcaka cAryakA 'prAcAryapada' aura bahutoMkI dIkSA huI thii| padmaprabha bhI tripurAdevIkI ArAdhanA karaneke vi0 saM0 1384meM jinakuzalasUrine kyAsapurameM liye sindhameM Aye the / ve DaMbharelapurameM gaye the| aura reNukA koTameM pratiSThA kI thii|
Page #566
--------------------------------------------------------------------------
________________ 510 anekAnta [ASAda, vIra-nirvANa saM0 2465 vi0 saM0 1389 meM jinakuzalasUri sindhake the / maMdira bahuta the| jainadharmakI prabhAvanAke aneka derAula nagarameM svargavAsI hue the| aura unake kArya hote the / dIkSAe~ aura pratiSThAe~ hotI thiiN| ziSya jinamANakyasUri gurukI samAdhike darzana Uparake saMvatoMse hama dekha cuke haiM ki vi. saM. karane gaye the / vahA~se jesalamera jAte hue pAnIke pUrva 400 se vikramakI satarahavIM zatAbdi taka abhAvase ve svargavAsI hue the| taka to jainasAdhuoMkA vihAra aura jaina-ghaTanAe~ . vi0saM01460 meM bhuvanaratnAcAryane drohadaTTAmeM barAbara sindhameM hotI rahI haiN| caumAsA kiyaa| isI prakAra satarahavIM zatAbdike bAda bhI vi0 saM0 1483 meM jayasAgara upAdhyAyane sAdhu sindhameM vicare hoM, isa sambandhameM jaba taka mammara vAhana meM caumAsA kiyA thaa| kucha pramANa na mileM taba taka hama yaha mAna sakate __ vi. saM. 1583 meM pharIdapurase nagarakoTakI haiM ki akhirake lagabhaga 300 varSoMse sAdhuoMkA yAtrA karaneke liye eka saMgha nikalA thaa| bhramaNa sindhameM banda rahA honA caahiye| . _ vi.saM.1483meM jayasAgara upAdhyAya mAbArakha- eka spaSTIkaraNa karanA Avazyaka hai| upayukta purameM Ayethe / usa vakta yahA~ zrAvakoMke 100 ghara the| jina-jina gA~voMmeM jainasAdhuoMke AnekA aura vi.saM.1484 meM jayasAgara upAdhyAyane malIka- jaina ghaTanAoMke ghaTanekA ullekha kiyA gayA hai ve mAhanapura meM caumAsA kiyA thaa| sabhI gA~va abhI sindhameM haiM, aisA nahIM hai| unameM, vi. saM. 1484 meM jayasAgara upAdhyAyane se bahutase gA~voMkA to abhI patA bhI nahIM hai / kAMgar3AmeM AdinAtha bhagavAnkI yAtrA kI thii| kucha gA~va bhAvalapura sTeTameM hai, kucha paMjAbameM hai solahavIM zatAbdimeM jinacandra-sUrike ziSya kucha rAjapUtAnemeM hai, aura kucha to TheTha sarahadake jinasamudrasUrine sindhameM 'pazcanadakI' sAdhanA Upara haiM / aisA honekA eka hI kAraNa hai aura vaha kI thii| yaha, ki sindhakI hada abhI jitanI mAnane meM __vi. saM. 1652 meM jinacandrasUri paMcanadako AtI hai utanI pahale nahIM thI / paMjAba, aphagAmAdha karake derAula nagara gaye the| jahA~ jina- nistAna, vAyavya sarahada, balacistAna, bhAvalapara, kuzalasUrike pagaleke darzana kiye the| rAjapUtAnA, aura jesalamera, inakA bar3A bhAga __vi. saM 1667 meM samaya sundarasUrijIne ucca- sindhake hI antargata thA, aura isIliye una saba nagarameM 'zrAvaka-zrArAdhanA' nAmake pranthako racanA gA~voMkA samAveza sindhameM kiyA hai| kI thI ina saba bAtoMko dekhate hue yaha kahanA sarA___ isake atirikta mulatAna, khojAvAhana, parazu- sara g2alata mAlUma hotA hai ki DhAI hajAra varSameM roDa koTa, tarapATaka, malIka vAhanapura gopAcala- koI jainasAdhu sindhameM nahIM Aye haiM / bezaka pura koTImagrAma, hAjIkhA-DerA, ismAila-khA~ DerA, naiRnakoTa, jo ki abhIkA haidrAbAda hai vahA~ thA / meharAnagara, khArabArA, duniyApura, sakInagara, nayA- eka samayakA dasa-bIsa macchImAroMkA choTAsA nagara, navaraMgakhAna, lodIpura Adi aneka aise gA~va ghaDabobaMdara jo ki vartamAnameM karAcIke nAmase gAMva haiM, jahA~ aneka jaina ghaTanAoMke honeke mazahUra hai, vahA~ kisIke AnekA pramANa nahIM ullekha, paTTAvaliyoM aura dUsare granthoMmeM upalabdha milatA hai| bAkI satarahavIM zatAbdi taka sindha hoge haiN| jainasAdhuoMke bihArase punIta thA / yaha bAta isa parase yaha spaSTa mAlUma hotA hai ki kisI nizcita hai / samaya sindha meM bahuta bar3I tAdAdameM sAdhu vicarate
Page #567
--------------------------------------------------------------------------
________________ MA ahiMsA paramodharmaH zrI. bhagavat jaina y umrumum *MEMIZMrumrum jaba nArakIyatA naSTa ho jAtI hai, manocana jAgarita ho, vIratvakI vAMchanIya-satkrAntikA sandeza : eM sunAneke lie agrasara ho jAtA hai, anudAratA avasAna gRhaNa kara letI hai aura bhrAtRtva samagra , saMsArameM vyApaka rUpase phaila jAtA hai,tabhI mAnavIya-komalatA pukAra uThatI hai-'ahiMsA paramodharmaH !'' NL-IN-IN-IN-IN-WL-ININ-INLaws [] pahilekI jIrNa-tara imAratakI tarA-saehara banapatidvandI 'mahAbala' ko parAjitakara mahArAja-sudharma gayA ! svayaM mahArAja bhI isa mAkasmika ghaTanAse apanI rAjadhAnI-paMcAla dezAntargana varazaktI- prabhAvita hue bagaira na raha sake ! thodA khIjhe bhI, nagarI-ko lauTe / jaise hI durga-dvArameM praveza karane lage, mallAye bhI ! para yaha soca-bAta kisIke hAthakI ki acAnaka vaha vizAla durga-dvAra Dhaha par3A ! mahArAja nahIM, g2arIba kArIgaroMko doSI ThaharAmA anyAya hai!' bhItara na jA sake ! lauTa bhAe ! prAkArake bAhara hI ...cupa ho rahe ! zibira khar3e kie ge| usa dina vahIM vizrAma nizcita mAzA huI-'catura-se-catura zilpakAroM dvArA tthhraa| AmUladurga-dvAra banavAyA jAe. moTe moTe patthara, bohekI dUsare dina phira nagara-pravezake lie mahArAjakI salAkheM aura krImatI-masAloMse, yA jisa prakAra sambhava savArI calI / durga-dvArakI Aja Avazyaka-marammata ho ho usakI dRr3hatApara-maz2abUtIpara-dhyAna rakhA cukI thI ! svapna meM bhI koI yaha sambhAvanA nahIM kara jAe !'... sakatA yA,ki bhAja bhI koI ghaTanA ghaTa sakegI ! mRtaka mAzA. * pAlanameM kyA dera !-pUrNa-satarkatAke prAya jIrNatAke bhItara saMjIvanI-navInatA sthAna pA saMrakSakatvameM kArya prArambha humA aura thodehI samayameM, cukI thI isaliye! agaNita-zramikoMke bhavizrAma-parizramane, use banA kara lekina taba logoMke bhAzcaryakA ThikAnA na rahA, taiyyAra karadiyA ! aisA-jisakI majabUtI para vizvAsa jaba unhoMne pratyakSa dekhA ki jaise hI mahArAja durga-dvArake kiyA jA sake, jisakI bhavyatA para puSTi cumbakakI samIpa pahuMce ki vaha eka dama TUTa par3A ! eka-paNa taraha-amina bana sake ! pahile jisake majabUta honekI carcA thI, vahI sadiyoM tIsarI bAra sa-dala-bala mahArAja apane nivAsa
Page #568
--------------------------------------------------------------------------
________________ 512 anekAnta [ASAr3ha,vora-nirvANa saM0246 - sthAnake lie paje ! pichalI donoM ghaTanAe~ bhAna pradhAna sacivakA nAma thA-'apadeva !' yaha the svapna-astitvase adhika mahattvazAlinI na thIM ! vaha isa 'cArvAka mata' ke anuyAyI (vAmamArgI) ! yA goM lie ki mAja vaisI mamaMgala-kalpanA karanA jahA~ naitika kahiye mahArAjake pAlita-dharmase ThIka ubaTe ! 16 kI kAyaratA thI, vahA~ isa-suna-navInatAke prati bhavi- taraha, ekakA muMra idhara to dUsarekA udhara ! mahArAjakI zvasanIya bhAvanA bhI ! aTUTa zraddhA-bhakti jaina-dharmake lie thI to maMtrI mahodayaupAkI sunaharI-kiraNoMse mukti honevAle kokanada- kI cAka-matake lie !"nibhI calI jAne kI vajaha kI bhaoNti mahArAjakA mukha mAja praphullita hai ! unake thI-mahArAjakI pazasvinI nyAya-priyatA ! vaha prAptahRdayameM eka vicitra-prakArako mAnanda-mandAkinI adhikAroM kA durupayoga karaneke parameM mathe ! nahIM hiloreM le rahI hai ! svadeza-prema, svaparivAra-milana, aura kisIko dharma-parivartana karane ke lie majabUra karanA priya-bhAvAsa sabhI hadayameM eka sukhada-bhAndolana macA unakI mAdata thI ! unake zAsanakI vizeSatA sAmparahe haiM ! prati-paNa vRddhiMgata hone vAlI utsukatA- dAyikatA na hokara, nyApa thI ! vaha eka dharmAtmA, prajA mAkarSaNa-hai usakI sahakArI ! para putra-sI mamatA rakhanevAle, myASI zAsaka the ! para.....1 ___ unakI rAjya-sImAke bacce-bacce takake hRdayameM yaha kaisI durghaTanA ? -kaisA indra-jAla ? ... unake prati prema thA, zraddhA thI, aura thA-vizvAsa ! bhAzcarya-janaka! mAja kI taraha rAja-moha, masahayoga, satyAgraha aura najadIka hI thA ki mahArAja kI savArI durga-dvArameM damana, durnIti kAmameM khAnekI taba kisIko jarUrata praveza karatI, ki usI samaya yaha dhruva, vizAla, vajra- hI mahasUsa na hotI thI ! sukha-cainake the ve dina ! tulya praveza-mArga dharAzAyI ho jAtA hai ! dhUla ke gubbAre hA~, to maMtrIjIkI bhajJA rAjA sAhibakI dhArmiur3ate haiM, moTe-moTe patthara-patajhar3a kI taraha jamIna katAoMkA kyA zAna? unakA uttara apane nijI raSTipara bhA rahate haiM, mArga aviruddha ho jAtA hai ! mahArAja- koNa dvArA hI to ho sakatA thA, vahI humA !"yaha ko lauTanA par3atA hai ! lauTate haiM-udAsa-citta, vismaya, rAjanaitika-samasyA na thI jo maMtrIjIke parAmarza dvArA vijJAsA aura vividhi-prAntiyoMkA bojha lekara ! zIghra nirNaya pA jAtI! ahiMsA-dharmakI mAnyatApara pUrNa vizvAsa rakhane mahArAja ! yaha eka bAdhA hai-devI-vAghA ! pApavAle, sAdhu-prakRti mahArAja sudharma zivirameM bhAkara ko ucita hai ki isakA nirAkaraNa kreN| nahIM, yaha mAkasmika ghaTanAmoM dvArA sRjita vastu-sthiti para adhika bhI aniSTa karade to bhAracarya kI bAta nahIM !' vicAra karate haiM !... 'phira upAya..?" 'bhApakI rAyameM ina devI-ghaTanAoMkA kyA prayo- upAya yaha hai ki Apa eka puruSakI mAhuti dekara jana ho sakatA hai? aura aba, aisI viparIta paristhiti- devIko prasanna kareM ! binA aisA kie merA anumAna hai meM mujhe kyA karanA cAhie ?'-mahArAjake dukhita ki saMkaTa dUra na ho sakegA ! durga-dvArakA, bhApake cittase nikalA! praveza karanekI ceSTA karate hI, raha pahanA devIkI sAtA
Page #569
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 6] ahiMsA paramodharmaH ko sApha pragaTa karatA hai|' anyAya hai, aura hai usakI pAlmAkA hanana !' bikanIravatA! 'ucita hai! parantu zAsana-vyavasthAko sukha rakhane ke jo bAta sunanI padI, vaha mahArAnakI kalpanAse lie, ApakA nagara praveza anivArya hai| aura yaha tabhI bAharakI bAta thI ! eka dhakA-sA lagA, unakI mAna- ho sakatA hai jaba eka mAnavIya-rakapArA dvArA vIyatAko ! arucikara-padArthakI taraha bAta galese devIko prasanna kiyA jAe!' nIce utara gaI ! aura phira bhItara pahuMcakara usane jo 'mok ! maiM nahIM cAhatA-saciva ! aise rAjya ko ! jvAlA dahakAI usase mukhAkRtiko-mahArAja prakRti- jisake lie mujhe niraparAdha, prajAke eka punake raktase rUpa na rakha sake ! adharoMkI bhAratamA bhA~khoMkI bhora hAtha ra~gane paDeM !"nagara-pravezako maiM anivArya nahIM bar3ha calI ! moThoM para thirakane vAlI muskarAhaTa, prakampana mAnatA ! maiM jahA~ rahUMgA-vahIM merA rAjya ! durga-dvAra, rUpa dikhalAne lagI aura hRdayakI spanda gati karane lagI nagara, saba-kucha prajAke lie hai-prajAkI cIz2a hai vaha pralayAnta-samIrase sparddhA ! cAhe use banAye-bigAre ! merA koI sambandha nahIM ! kitanA kaDU mA-bUMTa thA- vaha ! pI to gae mahA- merA rAjya bagaira hatyAke mahAn pApako khA~dhe hue yahA~ rAja use / lekina vaha pacA nahIM ! bole- rahakara bhI cala sakatA hai ! __ 'kyA kahA ? maiM hatyA karU~--eka manuSyako dharmakI jayadevane dekhA-mahArAja apane nizcaya para aTala duhAI dekara apane hAgoM, mAra DAlU-rala karU~ use? hai to cupa ho rahe ! kyA yaha saMkalpI-pApa nahIM ? mAnavIyatA ko ThukarAkara thA bhI yahI ucita ! nArakIyatA ko gale lagAU~ ?..'nahIM, yaha mujhase na ho sakegA, pApa-pUrNa upAya karanese nirupAya baiTha rahanA, maiM samajhatA hU~ kahIM acchA hai...!' dUsare dina kI bAta hai-- ____ ho sakatA hai kinhIM aMzoMmeM yaha bhI ThIka !'- nagarake sabhI samRddhizAlI, pratiSThita vyakti mahAvAk-paTu jayadevane mu~hapara thor3I ha~sI lAte hue rAjanai- rAjase milane pAe ! yaha the janatAke pratinidhi-- tika-gaMbhIratA mAge rakhI--'lekina merA qhayAla hai ki paMca-gaNa ! jinake hAthameM hotI hai sAmAnika-zaktiyoMrAja-kAjameM itanI dhArmika-satarkatA nahIM baratI jA- kI bAgaDora / sakatI ! saba-kucha karanA par3atA hai-isameM chala-prapanca kahane lage--'mahArAja ! vinA bhApake nagara sUnA bhI, hatyAe~ bhI. nara-saMhAra bhI! isalie ki rAjAkA hai ! jIva-hIna zarIrakI bhA~ti usameM na ukhAsa zeSa hai jIvana sArvajanika jIvana hotA hai ! aura dhArmika- na caitanyatA ! bhApako caraNa-raja-dvArA zIghra nagarako niyaMtraNa hotA hai-vyaktigata !' saubhAgyavAn banAnA cAhie ! baura aisA hue hameM 'magara vaha rAjA hokara vyaktitva ko kho to nahIM santoSa nahIM !' baiThatA ?.."sva-para-lAbhakArI ucita mAMga bhI vahana mahArAjake sAmane paha prajAkI pukAra thI ! pA ske| yaha kaisA bandhana ? yaha to usake prati jisakI avahelanA bhAja taka unhoMne nahIM kI! yaha
Page #570
--------------------------------------------------------------------------
________________ . anekAnta [aASAr3ha, vIra-nirvANa saM0 2465 socane lage-'aba ?-eka ora prajAkA bhAgraha hai, apanI g2arIba-prajAkI abhilASAko viyogAgni dvArA dUsarI bhora ghora-pApa ! aura nirNaya hai mere adhIna- na dahakAie--mahArAja !' jise cAhU~ apanAU~ ! kaThina samasyA hai ! 'bhAgraha' kI mahArAja mauna! rakhAke lie mujhe pApa karanA hotA hai ! putra-sI prajAke phira dhIrese bole--'to' eka begunAhakA khUna bahAnA par3atA hai ! nArakIya-karma- isa 'to?' ne pratinidhiyoMkA bar3hAyA sAhasa ! ko-manujyatAke sanmukha- tarajIha denI hotI hai ! vaha bole--'prajAkI pukAra para dhyAna denA Apa jaise aura udhara-eka mahAna pApase pAramAko bacAyA jAtA nyAyAdhIzoMkA hI kAma hai ! mahArAja, bhApa jise pApa hai ! vIratvakI mahAnatAko akSuNNa rakhA jAtA hai ! kaha rahe haiM, hama use prajAkI bhalAI samajha rahe haiM ! anadhikAra ceSTA, rAkSasI-vRttise muMha mor3akara mAnavI- itanA hI farka hai| ataH prajA-hitake lie usa yatA aura sva-dharmakA sanmAna kiyA jAtA hai|' 'upAya'kI sArI z2immedArI hamAre Upara! Apa nizcinta -aura Akhira mahArAjakA dharma-pUrNa, nyAyI-hRdaya raheM hama saba-vyavasthA kara leNge| Apase koI vAstA 'nizcaya' para rada rahatA hai ! nahIM ! 'merA nagara-praveza eka aisI samasyAmeM ulajhA huA mahArAjane udAsa-citta ho kahA--- ki use maiM samartha hote bhI nahIM sulajhA sakatA!'- 'lekina....."pApa"....!' / mahArAjane saMkSepameM kahA / avilamba-uttara milA-'vaha bhI hamAre sira! ve loga to cAhate hI the ki mahArAja kucha apane puNyake mAlika Apa aura pApake hama ! basa...! mu~hase kaheM to avasara mile / bole ___ mahArAja cupa ! kaisI viDambanA hai ? phira bole'hama loga usa 'samasyA' se avidita ho so 'tuma jo samajho karo ! mujhase koI sarokAra nahIM !' bAta nahIM ! hameM usakA pUrA jJAna hai / aura saba socaneke bAda--jisa natIje para pahuMce haiM vaha yahI hai ki Apako vaha upAya karanA hI cAhiye ?...' lobhako protsAhana deneke liye eka tarakIba nikAlI ___ 'karanA hI cAhie ?--mujhe eka niraparAdhake vika- gaI ! jIvana jo mola lenA thA-pazu-pakSiyoMkA nahIM, sita-jIvanakA anta ! usake garma-raktase durga-dvArako manuSyakA ! usI manuSyakA jo jJAna rakhate hue bhI dUsare suddha ? aura apane kalyANa-kArI-dharmakA dhvaMsa ? nahIM, prANoMko le lenemeM anadhikAra ceSTA nahIM samajhatA ! maiM aisA nahIM kara sakatA !: 'koI bhI prAsma-sukhA- jo apane hI sukhako sukha samajhanekA bhAdI hotA bhilASI hiMsA jaise jaghanya-pApa ko nahIM kara sakatA!... hai!... merA rAjya rahe yA jAe, mujhe isakI cintA nahIM!...'- banAI gaI eka svarNakI manuSyAkAra mUrti ! phira kiyA ____ lekina isakI cintA hameM hai ! hama apane pyAre, gayA usakA zRMgAra, javAharAtake krImatI alaMkAroMse ! prajA-priya, nyAyavAna zAsakakI chAyAko apane Uparase kaisI manomugdhatA thI usameM ! ki dekhate hI hRdaya nahIM uThane de sakate ! isIlie prArthanA hai-'bhApa use pAsa rakhane ke lie lAlAyita ho uThatA ! kalAkAra [3]
Page #571
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 6] ahiMsA paramodharmaH kI prazaMsanIya-kalAkA pradarzana thA / aura thI samRddhi- para bharosA kara, kArya apane hAyameM liyA vaha dhokhA zAliyoMkI udAratAkA paricaya! diye jA rahI hai|' eka bhavya-rathameM use sthita kiyA gayA ! aura ratha rathake lie abhI thor3A kSetra aura zeSa thA ! vaha calA nagara parikramAke lie! sabhI pratiSTita-jana sAtha Age bar3hA-apanI prArambhika gatike anusAra! the! ___ sAmane the, nArakIya-jIvana bitAnevAle nirdhanoMke Age Age ghoSaNA hotIjAtI--sarasa aura utaMga- mohalle ! daridra netroMke lie dhana-rAzi dekhanA taka svarameM !-'isa mUrtiko lekara jo apanA jIvana denA durIha ! 'saba, ekaTaka rathakI ora dekhane lge| apUrva cAhe vaha sAmane Ae !'... avasara thA unake liye ! ghoSaNA sunI! mana to khala___kucha mUrtiko dekhate, prasanna hote aura basa ! kucha cAyA bhavyamUrti ke lie, lekina jIvana-mAnA ki pramodI-jinapara lakSmIkI kRpA thI-mUrtiko kharI- nArakIya thA, bhAra-rUpa thA-denA unheM bhI na rucA! daneke lie vyagra ho uThate ! lekina jaise hI usake mUlya patA nahIM, usa kaSTa-pUrNa ghar3iyoMse unheM kyoM moha thA, para dhyAna jAtA, dRSTiko sImita kara, dasarI yora kyoM mamatva thA? mukhAtiba hote ! aura ratha Age bar3hatA !... -aura dina chipane lagA, ratha Age bar3hane lagA! kauna qharIdatA inanA maeNhagA saudA ? vipula-dhana-rAzi aura jIvana !!! usI naraka-kuNDa meM eka konA usakA bhI thA! nAma hA~, jIvana ! vahI, jisake lie ghaNitase paNita thA-varadatta zarmA! jindagI-bhara parezAniyoM aura prabhAkarma, saharSa kara lie jAte haiM ! acche-acche sabhya jisake voMse lar3ane vAlA vaha eka gRhastha thA ! jaisI ki viSamatA lie dhUrtI-lampaToMkI sijadA-bandanA-karate nahIM prAyaH dRSTigata hotI rahatI hai ki samRddhizAlI prayatnazarmAte ! jo saMsArakI sabase bar3I-krImatI-vastu pUrvaka bhI pitA nahIM bana pAte aura jinake pAsa prabhAtahai ! vahI jIvana thA usakA-mUlya ! bhojanake bAda, sAndhya-bhojanakI sAmagrI bhI zeSa nahIM, nagarake prAyaH sabhI patha, rathake pahiyoMse aGkita ho na vaha vaha vyakti rahate haiM samaya-a-samaya kIr3e-makor3oMkI cake ! zAma hone pAI. kintu saudA na paTA ! kisIke taraha utpanna honevAle baccoMse parezAna !" pAsa ekase adhika-mamatva hIna-jIvana thA hI nahIM to g2arIba baradattake eka nahIM, do nahIM--pUre sAta jo detA ! jo thA, vaha use isa vipuladhana rAzise bhI sara putra the ! choTe putrakA nAma thA-indradatta! putra adhika mUlyavAna jaicA ! jaise 'jIvana' qharIdaneke lie jaise hI ratha usake gharake pAsase nikalA aura itanA dravya kucha hai hI nahIM!... sUcanAse vaha parijJAnita huA ki bhAgA gharako ! adhikArI-vyaktiyoMkI 'pAzA' jaise dinake sAtha strI bhI lalacAI-naz2aroMse rathako dekha kara bhabhI sAtha hI asta hone lagI ! divAkarakI taraha mukha- hI darvAz2ese haTI thI ! ki sAmane usake pati ! maNDala hogaye nisteja! hRdaya meM eka pIDA-sI utpIDana bolI- 'kyoM / ' dene lgii|-'ab kyA karanA cAhie, jisa zakti sunA nahIM dekhA nahIM ?--kimAna hamAre lie
Page #572
--------------------------------------------------------------------------
________________ 516 anekAnta [ASAr3ha,vora- nirvANa saM02465 kitanA acchA avasara hai ! agara hama indradattako badale jaise usakA muMha mAzA-nirAzAkA nivAsa bhavana banA meM dekara itanI vibhUti pA sakeM to kyA-se-kyA ho diyA gayA ho! sakate haiM kyoM ? haina yahI...? _ 'maiM apane isa putrako dekara yaha aparamita-dhanabI ne dekhA-- bhaviSyakI madhura, sukhada-kalpanA rAzi denA cAhatA hU~ ! '-a-mAdarza pitA-mukhane usake sAmane nAca rahI hai-kitanA jubhAvaka ki jaharIle- zabda ugale lekina udhara briyamANa-hadayoMne usake mAtRtvakI mamatA bhI be-hoza, saMjJA-hIna ho rahI use saMjIvanIkI bhA~ti grahaNa kara harSa manAyA ! hai ! usane maMtra-mugdhakI taraha kahA- 'hA~!' "maura..? - zarmAjIkA mArga jaise prazasta humA--aba unakI aura dUsarI hI minaTa rathameM-usa nirjIva, kintu bhAvanAmoM ko daur3ane ke lie kAnI gaMjAiza thI ! bahumUlya mUrtike sthAna para baiThA thA- sazrRMgAra vanAbole, suzIke bojhase dabe hue--svarameM !- bhUSaNa pahine--indradatta ! ___ 'kitanA dhana hai--vaha ! kucha ThIka hai ? jIvana ratha calA !-- durga dvArakI bhora ! sabake mukha para eka dUsare prakArakA ho jAyegA, dina cainase kaTeMge! prasannatA thI ! jaise ulajhI huI gaMbhIra samasyAkA hala, aura putrakI kyA hai ?-agara hama-tuma sahI-salAmata unheM vijayake rUpameM mila gayA ho, yA milI ho rahe to-hara sAla prasUti ! hara varSa bacce !!...' uddezyako bhAzAtIta-saphalatA ! donoM khuza ! atIva prasA! indradattane sunI- bAteM ! to socane lagA, durga-dvArake samIpa ! - choTA-sA baccA, dArzinikakI taraha ! - 'vAhare- apAra jana-samUha ! vicitra kautu-hala aura gaMrbhara.. lobha ! Azcarya upasthita kara diyA tUne ! kaisI ninAda !... aura thA-- eka niraparAdha-bekusUra-- viDambanA hai ?-- kaisI mahattA hai saMsArakI ?... pitA byaktikI balikA pUrNa Ayojana ! putrako becatA hai, mautake hAtha, dhanake lie ! ma banna sabhI upasthita the !- prohita, paNDe, pujArI, mAtRtva bhI kucha nahIM ThaharatA / jo kucha hai--. svArtha ! indradatta aura usake mAtA-pitA ! tathA samasta nAgarika kevala svArtha !!' paMca! mahArAja bhI virAje hue the--eka mora ! nityA"varadatta bhAvAz2a detA hai, mukta-kaNThase- stha- pekSA kucha adhika-gaMbhIra ! yA kaheM udAsa ! unakI icchA saMcAlakoMko ratha rukatA hai ! khauTa kara bhAtA hai virukha eka suvAsita, vikasonmukha-phUlako masalA jA usake davAje para ! use samajhatA hai vaha gaurava, durlabha- rahA thA, yaha thA unakI udAsIkA sababa ! mahobhAgya ! itanI vibhUti, itane mAnanIya-pratiSThita- niyamAnusAra kAma cala rahe the ! ki acAnaka puruSa usake dvAra para khar3e haiM, kyA ise kama saubhAgya mahArAnakI eSTi jApanI indradatta para !-- bAta samajha-- vaha ?--- aura samajhe bhI to kyoM ? yaha ha~sa rahA thA ! jabaki sabhI adhikArIjana usake mu~hakI bhora dekha kyoM...?--matyu goda phailAye pratipakha bar3hatI calI rahe hai--videkheM kyA bhAtI hai--mAzA yA nirAzA- bhArahI hai ! itanA samIpa bhA cukI hai ki eka kadama
Page #573
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa ] ahiMsA paramodharmaH rakhA nahIM ki indradattakA astitva-svapna ! phira ha~sane- 'mahArAja dama-sAdhe sunane lage ! bAkhakakI bAtoM meM kA kAraNa ?."aisA sAhasika, dhairyavAna bAlaka !'- bahuta-kucha tathya unheM dikhakhAI dene lagA!-- mahArAjake hRdaya para eka chApa-sI lagI ! baiThe na raha 'putrake sabase pahile saMrakSaka hote haiM, usake mAMsake ! uThe ! bAlakake samIpa jA pahu~ce bole:--'bacce! bApa ! phira nAgarika-paMca ! isake bAda-saMrakatvakA kyoM ha~satA hai ? kyA tujhe mRtyukA Dara nahIM ?' bhAra hotA hai--rAjAke upara !' __ 'Dara ? mahArAja ! dUra rahatA hai tabhI taka usakA 'ThIka kahate ho beTe !'--mahArAjakI mA~kheM gIlI Dara lagatA hai ! jaise-jaise pAsa AtA hai Dara bhAgatA ho bhAI ! bAlaka kahatA gayA--jaba mA~-bApane dhanalobhase 'to tujhe aba koI dukha nahIM ?' mujhe marane ke lie beca diyA ! uttara-dAyitvako ThukarA 'dukha...'-bAlaka thodA ha~sA, phira bojA- diyA svAbhAvika premako nRzaMsatA-pUrvaka kATa galA! 'prajApati ! dukha jaba sImA ulaMgha jAtA hai, taba dukhI. taba ?--taba sahArA liyA jA sakatA thA-paMcoMkA ! manuSya use 'dukha' na kahakara usakA nAma 'santoSa' rakha lekina maiMne dekhA--paMcaloga svayaM kharIdAra hai, vahI merI detA hai !' asAmayika mRtyu ke dalAla hai ! to maiM cupa, unake sAtha mahArAjakA dayAI-hRdaya mana-hI-mana ro uThatA hai calA pAyA ! qhayAla kiyA-basa, antima-avalamba-- 'yaha kusuma, murajhAneke lie paidA huA hai ?'- bhArikharI-bhAzA--rAjAkA nyAya hai,jo vaha kare yaha ThIka' ____ bacce...!'-mahArAjane vAtsalyamayI svarameM kahA 'saca kaha rahe ho--bAlaka ! yahI soca sakate the -'kyA tU nahIM jAnatA ki yaha samaya ha~sanekA nahIM, tuma !'-mahArAjakI bhA~khoMse do-da mA~sU dulaka par3e! ronekA hai?' hRdayameM bAlakake lie zraddhA-sIumada padI ! 'jAnatA kRpA-nidhAna! lekina aba mere rone bAlakane hRdayodagAroMkA krama-bhaMga na hone diyA! aura ha~sanemeM koI vizeSatA nahIM...'-bAlakane saralatA zAyada sabhI sApha-sApha kaha denA usane praNa bamAkhiyA se uttara diyaa| homapanA-- ____ 'phira bhI royA to jAtA hI hai aise samayameM kintu yahA~ bhAkara dekhane meM mAyA, ki sAre yaMtroMpASANa-hRdaya bhI baura roye nahIM raha pAtA ! phira tU kA saMcAlana mahArAjakI preraka-puddhike dvArA hI ho rahA -eka komala-bAlaka hI to hai!' hai! vaha apane durga dvArako sthira dekhanekI mAlapA'avazya ! lekina ronA bhI tabhI bhAtA hai, jaba tRsike lie--eka prajA putrakI mAhuti dene para tule koI hamadarda dIkhatA hai ! kahIM sahAnubhUti dikhalAI baiThe hai !' detI hai! aba maiM roU~ to-kyoM? merI maryAda-merI mahArAja saba raha gae! unakA gaMbhIra svAbhimAna pukAra-merI pIDAkA sunanevAlA hI kauna hai, jise tilamilA uThA ! ceSTA karane para bhI eka-zabda unake sunAne ke lie royA jAya ? jo mere rone para dravita ho! mu~hase na nikalA ! bhUmi para lagI huI bhAleM, sAvanamerI rakSAkI ceSTA kare ....' kI badalI bana gaI !
Page #574
--------------------------------------------------------------------------
________________ . anekAnta [aASAr3ha, vIra nirvANa saM02465 ... kucha dera yahI dazA rahI ! isake bAda da svarameM karU~gA ! agara isa prakArakI jaghanya hatyAse mujhe bole-'chor3a do, bacceke prANa ! banda karo yaha hiMsA- svarga-rAjya bhI mile to vaha mujhe pasanda nahIM !' kA Ayojana !... .. .."usI samaya AkAzase deva-vANI hotI hai. karmacAriyoM ke hAtha jyoMke tyoM raha gae ! ruka gayA dhanya ! 'dhanya !!' / maMtrocAraNakA pravAha ! aura saba dekhane lage cakita-dRSTise mahArAjake tejasvI-mukha-maNDalakI ora ! dUsare prabhAtavaha kahane lage-'aba mujhe na durga dvArase matalaba nagarameM Ananda manAe jA rahe the ! mahArAja nirvighna hai, na nagarameM jAnese ! maiM prAkArake bAhara-banameM hI apane siMhAsana para A birAje ! na durga-dvAra girA, na sakuTumba, maya lazkarake rahakara naye nagarakI sthApanA anya koI durghaTanA huI ! saba hRdayoMmeM eka hI bhAvanA kara, zAsana vyavasthAkA saMcAlana karU~gA ! niraparAdha thI, saba jubAnoM para eka hI carcA thI "ahiMsAkI prajA-putrake raktase apanI kSatriya-talavArako kalaMkita na ajeyazakti yA usakI dRr3hatA kA mahatva !!! jIvanake anubhava sadAcArI pazuoMke udAharaNa le--ayodhyAprasAda goyalIyaM (7) sA~pakA alaukika kArya-sadAcArI pazu- U~TIko carAne jaMgala leMgayA to unameMse eka U~Ta zroMke silsilemeM saradAra belAsiMha "kehara" aiDITara mujhe mAra DAlane ke liye merI ora lpkaa| maiM jAna "kRpANa bahAdura" amRtasarane-jo ki 131 daphAmeM bacAnekI g2araz2ase bhAga nikalA / U~Ta bhI merA 1 varSa ke liye moNTagumarIjela meM Ae the-batalAyA pIchA kara rahA thaa| maiM usakI nigAhase ojhala honeke ki hamAre gA~va bichoha (z2i amRtasara) meM eka bilocI lie eka jhAr3iyoMke jhuNDa meM ghusA to vahA~ chupe hue buDDhA TeTara gA~va (z2i0 lAhaura) kA Akara rahane lagA kuemeM gira pdd'aa| usa kuemeM pAnI nAma mAtrako thA / thA / usakA pA~va kaTA huA thA / maiMne kautUhala vaza mujhe jhAr3ImeM ghusate hue U~Tane dekha liyA thA, ataH vaha TA~ga kaTanekA kAraNa pUchA to usane batalAyA ki "hama bhI vahIM cakkara kATane lgaa| kue meM par3ane para bamuzkila U~ToMkA vyApAra karate the / hasbadastUra eka roz2a maiM mere hoza-havAsa ThIka ho pAye the ki mujhe vahA~ do * U~Ta bar3A kInAvara (baira bhAvako hRdayameM banAye rakhanevAlA) hotA hai / mAlika yA caravAhekI DATa-DapaTa kisI vakta agara ise apamAna-janaka mAlama hotI hai, to usa vakta cupacApa sahana kara letA hai| magara bhUlatA nahIM aura avasarakI talAzameM rahatA hai| maukA milate hI apamAna-kArakako mArakara apane apamAna yA bairakA badalA leletA hai|
Page #575
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa ] harI sAga-sabjIkA tyAga 516 bhayAnaka sA~pa dikhAI diye / mAre ghabarAhaTake merI pigdhI ghe bhI maiMne inhIM udAharaNoMke sAtha noTa kara lie the / bandha gii| unameM se choTe sA~pane bAhara nikalakara usa unameMse kucha isa prakAra haiM- ... ... ... ... U~Ta ko kATa khAyA / jisase vaha U~Ta dhar3Amase jamIna (8) sahRdayatA-"kaptAna sTensavarIne amerikApara gira par3A / aura bar3A sA~pa bAhara nikalakara apane kI eka khArI jhIla meM eka bahuta bura aura anya phaNako kADIkI eka majabUta TahanImeM lapeTa chake havAsila (pakSivizeSa ) ko dekhA thA, jise usake hisseko mere sara para hilAne lagA / pahale to maiM ghabar3AyA sAthI bhojana karAyA karate the aura isa kAraNa vaha khUba Akhira usakA matalaba samajhakara maiM usakI pU~cha pakar3a hRSTa puSTa thA / mi0 glithane dekhA thA ki kucha kabve kara bAhara nikala aayaa| bAhara Akara maiMne U~Tako apane do tIna andhe sAthiyoMko bhojana karAte the| mare hue dekhA to gusse meM usake eka lAta mArI / vaha kaptAna sTainsavarIne likhA hai ki eka tez2a karanekI U~Ta sA~pake jaharase itanA gala gayA thA ki mere lAta dhArAmeM eka havAsila ke bacce ke bahajAne para Adhe darjana mArate hI pA~vakA thor3A hissA U~Take goztameM ghusa gayA havAsiloMne use bAhara nikAlanekA prayatna kiyA / maiMne zIghratAse pA~va nikAla liyA, kintu jahara barAbara DAravinane svayaM eka aise kutteko dekhA thA jo eka pA~vameM car3ha rahA thA / mere bhAIne pA~vakI yaha hAlata TokarImeM par3I huI bImAra billIke samIpa jAkara usake mu~ha dekhI to darAntIse merI TA~ga kATa DAlI tAki jahara ko do ekabAra cATe binA kabhI AtA jAtA na thaa|" Age na bar3ha sake / tabhIse maiM eka pA~vase la~gar3A huuN|" (6) AjJApAlana-"pazuoMmeM bar3okA Adara ukta cAra pA~ca udAharaNoM meM kitanA aMza satya- karane aura netAkI zrAjJAmeM calanekI pravRtti bhI pAI asatyahai, maiM nahIM kaha sakatA / pahalA udAharaNa maiMne jAtI hai / abIsiniyAke bayUna (bandaravizeSa ) jaba pratyakSa dekhA aura bAkI sune hai| inheM pAThaka satya hI kisI bAg2ako luTanA cAhate haiM to cupacApa apane netAmAneM aisA moha mere andara nahIM hai / unhIM dinoM ke pIche calate haiM / aura yadi koI buddhihIna naujavAna bA0 govaddhanadAsa ema.e. kRta aura hindIgrantharatnAkara bandara asAvadhAnatAke kAraNa jarA bhI zorogula karatA kAryAlaya bambaI dvArA prakAzita "nIti-vijJAna" hai, to use bUr3he bandara tamAcA lagAkara ThIka kara dete haiN| pustaka bhI par3hanemeM AI / usameM aneka vaijJAnikoM dvArA aura isa taraha use capa rahane tathA AzA pAlanakI anubhava kie hue pazuaoMke udAharaNa die gae haiN| zikSA dete haiN|" . subhASita bar3e bhAga mAnuSa tanu pAvA / sura durlabha sada graMthahi gaavaa| sAdhana dhAma moccha kara dvArA / pAi na jehiM paraloka saMvArA // ehi tana kara phala viSaya na bhAI / svargau svalpa anta dukhadAI / nara tana pAi viSaya mana dehIM / palaTi sudhA te saTha viSa lehiiN|| 1 tAhi kabahu~ bhala kahai ki koi / guMjA grahai parasa mani khoI / meM Akara cAra laccha cauraasii| joni bhramata yaha jiva avinAsI // -tulasI
Page #576
--------------------------------------------------------------------------
________________ harI sAga-sabz2IkA tyAga [le0 -bAbU sUrajabhAnujI vakIla] majakala jainiyoMmeM harI sAga-sabjIke tyAgakA dayAdharma tathA ahiMsAvAdako eka prakArakA bacoMkA kA behada rivAja ho rahA hai,prAyaH saba hI jainI tamAzA hI samajhane lagate haiN| cAhe ve jainadharma ke svarUpako jAnate hoM vA na isake sivAya, jaba ve dekhate haiM ki jo loga jAnate hoM, samyaktvI hoM vA mithyAtvI, kisI na calate phirate bar3e bar3e jIvoM para bhI kucha dayA nahIM kisI sAga-sabjIke tyAgI jarUra hote haiM / vizeSa karate, kisI kuttA-billIke gharameM ghasa jAne para aisA kara aSTamI aura caturdazIko to sabhI prakArakI laTTha mArate haiM ki haDDI-pasalI taka TUTa jAya, beTI harI banaspatike tyAgakA bar3A mAhAtmya samajhA paidA hone para usakA maranA manAte haiM, dhanake jAtA hai| bahuta hI kama jainI aise nikaleMge jo ina lAlacameM kisI bUr3he khUsaTase byAha kara usakA parva tithiyoM meM harI sAga-sabjI khAte hoM / hA~, sarvanAza kara dete haiM, kisI javAna strIkA pati mara apanI jihvA indriyakI tRpti ke liye ye loga ina jAne para usake dhanahIna honepara bhI usake rahanekA sAga-sabjiyoMko sukhAkara rakha lete haiM aura bekhaTake makAna vA jevara aura gharakA sAmAna taka bikavA khAte haiN| sukhAneke vAste jaba yaha loga DheroM sAga- kara usase upake mare hue patikA nuttA karAte haiM aura sabjiyoMko kATa kATa kara dhUpameM DAlate haiM aura bar3I khuzIke sAtha khAte haiM, nAbAliga bhAI bhatIjeisakA kAraNa pUchane para jaba inake anyamatI kI jAyadAda har3apa karanekI phikarameM rahate haiM, gharakI par3ausiyoMko yaha javAba milatA hai ki jIvadayA vidhavAoMko behada satAte haiM, aneka rItise logoM pAlaneke artha hI inako sukhAyA jA rahA hai, para julma sitama karate rahate haiM, ThagI, dagAbAgI, jisase ina sAga-sabjiyoMke banaspatikAya jIva mara jhaTha, phareba,maMkArI, jAlasAjI, kama tolanA, mAla jAe~ aura yaha sAga-sabjiyA~ nirjIva hokara khAneke mAranA,lekara mukara jAnA,karja lekara usako vApisa yogya ho jAe~, to jainadharmakI isa anokhI dayAko deneke liye khullama khullA saikar3oM cAleM calanA,aura aura jIva rakSAkI anokhI vidhiko sunakara ve bhI aneka tarahase duniyA~ko satAnA aura apanA anyamatI loga bhauMcakese raha jAte haiM aura jainiyoMke matalaba nikAlanA jinakA nityakA kAma ho rahA
Page #577
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa. harI sAga-sabjIkA tyAga hai, ve bhI mAga-sabjIkA tyAga karake aise jIvoM hokara usakI prabhAvanA sthira ho ske| . para dayA karanekA dAvA karate haiM jo sthAvara haiM, khAne pInekI bastucoMke tyAgakA varNana athAta jo bilkula bhI hilate-calate nahIM haiM, jainazAstroMmeM (1) anatI zrAvakake kathanameM, (2) jisase unameM jIvake honekA nizcaya bhI zAstrake ahiMsA aNuvratake kathanameM, (3) bhogopabhogapari kathanase hI kiyA jA sakatA hai, A~khoMse dekhanese mANavatake kathanameM aura (4) sacittatyAganAmakI nahIM; to ve anyamatI loga jainiyoMke isa adbhuta pA~cI pratimAke kathanameM milatA hai / hama bhI ina dayAdharmako dekhakara isakI khillI (majAka) hI cAroM hI kathanoMko pRthak pRthak rUpase khojate haiM, ur3Ate haiN| jisase yaha viSaya vilkula hI spaSTa ho jAya / isake alAvA Ajakala manuSyakI nandurustI- yahA~ yaha bAta jAna lenI jarUrI hai ki jainazAkhoMmeM ke vAste sAga-sabjIkA khAnA bahuta hI jarUrI zrAvakake do darje kAyama kiye gaye haiM, eka to cauthA samajhA jAne lagA hai| phala khAnekA rivAja bhI guNasthAnI bhaviratasamyagdRSTi aura dUsarA paMcama dina dina bar3hatA hI jAtA hai, taba hamAre bahutase guNasthAnI bhaNubatI zrAvaka / dUsarI taraha para saba jainI bhAI bhI apane pariNAma itane U~ce car3he na hI zrAvakoMke gyAraha darje va gyAraha pratimAe~ dekha jisase sAga-sabjIke tyAgake bhAva unameM ThaharAkara cauthe guNasthAnI avirata samyagdRSTikI paidA ho jAte hoM, eka mAtra rUDhike basa dUmaroMkI to sabase pahalI eka darzana pratimA hI kAyamakI dekhA-dekhI hI sAga-sabjIke tyAgako apanI gaI hai aura dUsarI pratimAse gyArahavIM taka dasa aura apane bAla-baccoMkI tandurustIke viruddha darje paMcamaguNasthAnI aNuvratI zrAvakake ThaharAye bilkula hI vyarthakA DhakosalA samajha, aise tyAgase haiN| napharata karane laga gaye haiM, aura saMdeha karane laga gaye haiM ki kyoM jainadharma meM hamAre jaise sAdhA (1) avirata samyagdRSTi raNa gRhasthiyoMke vAste bhI sAga-sabjIkA tyAga (1) vikramakI pahalI zatAbdike mahAmAnya jarUrI batAyA hai| aise aise vicAroMse hI jaina- prAcArya zrIkundakunda svAmI caritrapAhuDa'meM likhate dharma para unakI zraddhA DhIlI hotI jAtI hai, aura haiM ki zraddhAnakA zuddha honA hI samyaktvAcaraNa yaha vastusvabhAva para sthita tathA samIcIna tattvoM- nAmakA pahalA cAritra hai, aura saMyama grahaNa karanA kI prarupaNA karane vAlA jainadharma bhI eka prakArakA dUsarA saMyamAcaraNa cAritra hai, arthAt samyaktvIke rUr3hi-bAda hI pratIta hone lagA hai / ina saba hI zraddhAnakA zuddha honA hI usakA cAritra hai, yaha bAtoMke kAraNa sAga sabjIke tyAgake vAstavika zrAvakakA pahalA darjA hai, jisake vAste kisI bhI svarUpako jainazAkhoMke kathanAnusAra sApha sApha tyAgakI jarUrata nahIM hai phira jaba vaha saMyama khola denA bahuta hI jarUrI hai, jisase saba bhrama prahaNa karatA hai taba usakA dUsarA darjA hotA hai, dUra ho jAya aura jainadharmakI tAtvikatA siddha jo saMyamAcaraNa cAritra kahalAtA hai / yathA
Page #578
--------------------------------------------------------------------------
________________ 522 anekAnta [aASAr3ha, vIra-nirvANa saM02465 jiNaNAdiDisudaM paDhamaM smmaacrcaarit| sthAvara kisI bhI prakArake jIvoMkI hiMsAkA vidivaM saMbamacaraNaM jigaNAvasadesipaMtara tyAgI hai, eka mAtra jineMdrake vacanoMkA zraddhAnI (2) vikramakI dUsarI zatAlido mahAn hai vaha avirata samyagdRSTi hai / yathAAcArya svAmI samantabhadra ralakaraMDa zrAvakAcArake yo indiyesu viravo jo jIve yAvare tase vApi / nimna zlokameM pahalI pratimAdhArIkI bAbata likhate ho sAhadi jiNutaM sammAihI bhavirado so // 26 // haiM ki 'jo samyagdarzanase zuddha ho, saMsAra, zarIra- (5) prAcIna prAcArya svAmI kArtikeya apane bhogase udAsIna ho, paMcaparameSTIke caraNa hI jisa- anuprekSA pranthameM likhate haiM ki 'bahuta sa jIvoMse ko zaraNa hoM, tatvArtharUpa mArgakA grahaNa karanevAlA sammilita madya mAMsa Adi nindya dravyoMko jo ho, vaha dArzanika zrAvaka hai - niyama rUpase nahIM sevana karatA hai vaha dArzanika sampagdarzanazuddhaH sNsaarshriirbhognirvirnnH| zrAvaka hai|' yathA-- paMcagurucaraNazaraNo darzanikastatvapathagRhyaH // 137 // bahutasasamariNanaM maja maMsAdiNididaM davvaM / (3) dUsarI zatAbdike mahAn zrAcArya zrIumA- jo Naya sevadi NiyamA so saNasAvano hodi // 328 // svAtine bhI 'tatvArthasUtra' meM aviratasamyagdRSTi- (6) vikramakI dazavIM zatAbdike AcArya zrI ke vAste kisI prakArake tyAgakA vidhAna nahIM amRtacandrane 'puruSArtha siddhayupAya' meM zrAvakakI kiyA hai| kintu zaMkA kAMkSA vicikitsA 11 pratimAkA alaga alaga varNana na karate hue anyamati prazaMsA aura anyamati-saMstava ye usake samuccayarUpase hI likhA hai ki 'jo hiMsAko pAMca pratIcAra jarUra varNana kiye haiN| isa chor3anA cAhatA hai usako prathama hI zarAba, mAMsa, hI taraha pUjyapAda svAmIne sarvArthasiddhi nAmakI zahada, aura pA~ca udambara phala tyAgane caahiye| usakI TIkAmeM, zrI akalaMkasvAmIne rAjavArtika zahada, zarAba, naunI ghI aura mAMsa yaha cAroM hI nAmake bhASya aura zrIvidyAnanda svAmIne zloka- mahAvikRtiyA~ haiM-- adhika vikAroMko dhAraNa vArtika nAmakI bRhat TIkAmeM bhI ina atIcAroMke kiye hote haiM, batiyoMko inheM na khAnA cAhiye, sivAya samyagdRSTike vAste anya kisI tyAgakA inameM usa hI raMgake jIva hote haiM / Umara, kaThUmara ye varNana nahIM kiyA hai / tasvArthasUtrakA vaha mUla do udambara aura pilakhana, bar3a tathA pIpalake phala vAkya isa prakAra hai ye trasa jIvoMkI khAna haiM, inake khAnese trasa jIvoMzaMkAkAMcA vicikitsAmpaSTiprasaMsAsaMstavAH samaya- kI hiMsA hotIhai yadi yaha phala sUkhakara athavAkAla maharatIcAe: 7-13 pAkara trasa jIvoMse rahita bhI hojAveM to bhI unake (4) gommaTasAra-jIva kA~DameM bhI aviratasamya- khAnese rAgAdirUpa hiMsA hotI hai| zarAba, mAMsa, gdRSTike vAste kisI tyAgakA vidhAna nahIM kiyA hai| zahada aura pA~ca udambara phala ye saba aniSTa aura balki khale zabdoMmeM yaha batAyA hai ki 'jo na to dustara aise mahA pApake sthAna haiM, inako tyAga indrayoM ke hI viSayoMkA tyAgI hai aura na trasa vA kara hI buddhimAna jinadharma grahaNa karaneke yogya
Page #579
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa ] harI sAga-sabjIkA tyAga 523 hotA hai| yathA lage the-arthAta jaba ki bhaTTArakayuga jArI ho macaM mAMsaM cauvaM paJcodumbaraphalAni calena / gayA thA-jaba saiddhAntika cakravartIkI padavI hiMsAmpuparatikAmairmosanyAni prathamameva // 1 // dhAraNa karane vAle vasunandI apane bhAvakAcArameM madhu macaM navanItaM pizitaM ca mahAvikRtapastAH / likhate haiM ki 'jo koI zukha samyagdRSTi pA~ca sana. balampante na pratinA tapUrNAjantavaratatra 71 // mbara phala aura sAta vyasanoMkA tyAga karatA hai yonirudambarayugmaM plasamyagrodhapippalaphalAni / vaha dArzanika bhAvaka hai| gUlara, bar3a, pIpala, sajIvAnAM tasmAttecA tanAve hiMsA // 72 // . pilakhana aura pAkara phala, acAra aura phUla, yAni tu punarbhaveyuH kAlocchitrasANi zuSkAni / inameM niraMtara trasa jIvoMkI utpatti hotI hai, yaha bhajatastAnyapi hiMsA vizirAgAdirUpA syAt // 73 // tyAgane yogya haiM / jamA, zarAba, mAMsa, vezyA, aSTAvaniSTadustaraduritAyatanAnyamUni privrv| zikAra, corI aura parastrI ye sAta myasana jinadharmadezanAyA bhavanti pAtrANi zudadhiyaH // 7 // durgatimeM le jAne vAle haiM (7) gyArahavIM zatAbdike AcArya zrI aMmita- paMcuMvarasahiyAI satta vi visaNAIjo vivajei / gati apane zrAvakAcArake adhyAya 53meM likhate haiM sammattavisuramaI sosaNasAvano bhavibho // 7 // . ki 'madya,mAMsa,madhu,rAtri bhojana aura pA~ca udambara uNbrvrpiipkhpivpaayrsNdhaanntruupsuubaaii| ... phala, inakA tyAga vratadhAraNa karanekI icchA karane NicaM tasasaMsiddhAiM sAI parivaliyambAI // 5.. vAlA karatA hai, mana-vacana-kAyase tyAga karanese jUcaM maja mAMsaM vessA pArabi-cora prvaar| . . vratakI vRddhi hotI hai| naunIdhImeM aneka prakArake dumAigamaNassedANi heThabhUvANi pAvANi // 26 // jIvoMkA ghAta hotA hai, jo usako khAtA hai usake isa prakAra purAne zAstroMko bahuta kucha hUMr3hane lezamAtra bhI saMyama nahIM ho sakatA, dharmaparAyaNa para bhI pahalI pratimAdhArI zrAvakake vAste kahIM honA to phira banahI kaise sakatA hai ? sajjana puruSa kisI zAstra meM bhI ekendriya sthAvarakAya harI maraNa paryatake liye madya, mAMsa, madhu aura naunIdhI sabjIke tyAgakA vidhAna nahIM milatA hai| purAne kA mana vacana kAyase tyAga karate haiN|' yathA.- . samayake mahAn AcAryone to pahalI pratimAke liye madyamAMsamadhurAtribhojanaM vIravRkSaphalavarnanaM vidhaa| ekamAtra samyaktvakI zuddhiko hI jarUrI batAyA hai, kurvate pratajiyA sudhAstatra puSyati niSevite matam // isa hI kAraNa unake liye koI kisI prakArakA bhI citrajIvagaNasUdanAspadaM vilokya nvniitmyte| tyAga nahIM likhA hai| parantu pIcheke prAcAryAne teSu saMghamanavo'pi na vidyate dharmasAdhanaparAyaNataH // 34 mAMsa, zarAba, zahada, aura pAMca udambara phalakA vaijinendrabacanAnusAriyo posvammavanapAtamIravaH / tyAga bhI trasahiMsAkI dRSTise. unake vAste jalI tairacatuSpamidaM vinivitaM jIvitAvadhi vimucyate vidhaa||3. ThaharA diyA hai| phira aura bhI kucha samaya bItane (8) vikramakI bArahavIM zatAbdImeM, jabaki vana- para prasahiMsAse bacaneke liye naunI pI aura dhArI bhI digambara muni aura bhAcArya mAne jAne. phUloMkA tyAga bhI jArI ho gayA hai / antameM
Page #580
--------------------------------------------------------------------------
________________ 524 anekAnta [prASAr3ha, vora-nirvAssaM0 2665 = = bhaTTArakI jamAnemeM acAra (saMdhAnA) aura sapta unake pariNAma to sAga-sabjIke tyAgake yogya vyasanoMkA tyAga bhI isa pahalI pratimAke liye ho hI nahIM sakate haiM / unako to sabase pahale yaha jarUrI ThaharA diyA gayA hai / Age calakara hI jarUrata hai ki ve jainadharmake sAtoM tatvoMke AzAdharajI jaise paMDitoMne to apanI lekhanI dvArA svarUpako samajha, mithyAttrako tyAga, samyagdarzana pahalI pratimAdhArI avirata samyagdRSTiko tyAga grahaNakara sacce zrAkka baneM phira apane pariNAmAMma niyamoMmeM aisA jakar3A hai ki jisase ghabarAkara unnati karate hue dayA bhAvako dRr3ha karate hue jainI loga aba to pahalI pratimAkA nAma zAboMkI AjJAnusAra tyAga karate hue Age Age sunakara kA~pane laga jAte haiM aura kaha uThate haiM ki bar3hane aura AtmakalyANa karanekI koziza kareM; ajI samyagdarzanakA ghara to bahuta dUra hai, vaha jainadharmake svarUpako samajhane aura apane zraddhAna: Ajakala kisase grahaNa kiyA jA sakatA hai, aura ko ThIka karanese pahale hI jainazAstroMke batAye hue kauna pratimAdhArI bana sakatA hai ? silasileke viruddha calakara aura vRthA DhauMga banA __ itanA honepara bhI sthAvarakAya ekendriya vanaH kara jainadharmako badanAma na kreN| rUr3hiyoMke gulAma spati arthAt sAgasabjIke tyAgakA vidhAna pahalI bana dharmako badanAma karanese to ve pApakA hI pratimAdhArI zrAvakake vAste kisI bhI zAstra meM nahIM baMdha karate haiM aura apanA saMsAra bigAr3ate haiN| kiyA gayA hai / isa kAraNa yaha bAta to bilkula hI spaSTa hai ki pahalI pratimAdhArI dArzanika zrAvaka vA (2) ahiMsANuvrata dUsare zabdoMmeM cauthe guNasthAnavartI avirata samya- dUsarI pratimAdhArIke pA~ca aNuvratoMmeM gdRSTike vAste kisI bhI zAstrameM vanaspatikAyika ahiMsANuvratakA kathana jainazAstroMmeM isa prakAra ekendriya jIvoMkI hiMsAse bacaneke vAste sAga- kiyA haisabjIke tyAgakA vidhAna nahIM hai| kAraNa yaha ki (1) cAritrapAhur3ameM ahiMsANuvratIke liye isa pratimAvAleke pariNAma aise nahIM hote haiM jo sirpha itanA hI batalAyA hai ki vaha moTe rUpase vaha ekendriya jIvoMkI hiMsAse baca ske| pahalI sajIvoMke ghAtakA tyAga kare / yathApratimAvAlA to kyA, isase bhI Upara caDhakara thale tasakAyavahe thale mose pradatyane ya / jaba vaha ahiMsA aNubatakA dhArI hotA hai, parihAro paramahilA parimgahAraMbhaparimANaM // 24 // .. taba bhI usake pariNAma yahIM taka dayArUpa hote haiM (2) rakhakaraMDa zrAvakAcArameM mana vacana kAya ki vaha calate phirate trasa jIvoMkI saMkalpI hiMsAse tathA kRta-kAritabanumodanAse trasajIvoMkI saMkalpI baca sake-ekendriya sthAvara jIvoMkI hiMsAse nahIM, hiMsAke tyAgeko ahiMsANuvrata batAyA hai aura jaisAki Age dikhAyA jAvegA / taba jo loga phira madya mAMsa-madhuke tyAgasahita pA~ca aNuvratoMpahalI pratimAdhArI samyaktrI bhI nahIM haiM, yahA~ taka ko vratI zrAvakake pATha mUla guNa varNana kiyA hai| ki.jo samyaktvI honese sApha ikAra karate haiM, yathA--
Page #581
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa t] harI sAga-sabjIkA tyAga 525 saMkalpAskRtakAritamananAyogatrayasthacarasatvAn / dharmamahisArUpaM saMbhagavanto'pi ce parityatum / na hinasti pattadAhuH sthUlavAdviramaNaM nipunnaaH||53|| sthAvarahiMsAmasahAbasahiMsA te'pi munna . mayamAMsamadhutyAgaiH sahANunatapakam / stokendriyapAtAd gRhiNa sampavayogyaviSayAvAm / ' aSTau mUlaguNAnyAhugRhiNAM zramaNokSamAH // 66 // zeSasthAvaramAraNa viramaNamapi bhavati karaNIyam // 7 // (3) tatvArthasUtra adhyAya 7 sUtra 30 kI (6) amitagati zrAvakAcAra adhyAya 6 meM TIkA karate hue, sarvArthasiddhimeM bhI trasajIyoMke likhA hai ki 'basa aura sthAvara do prakArake jIvoM ghAtake tyAgako hI ahiMsANuvrata batAyA hai.-- meMse trasa jIvoMkI rakSA karanA ahiMsANutrata trasaprANimpaparopANAzivRttaH agArItyAcamaNuvratam / hai / jo sthAvarakI hiMsA karatA hai aura trasakI rAjavArtikameM bhI dvIndriyAdi trasa jIvoMke rakSA karatA hai, jisake pariNAma zuddha haiM aura ghAtake tyAgako hI ahiMsAaNuvrata likhA hai- . jisane indriyoMke viSayoMko nahIM tyAgA hai vaha dIndriyAdInAM jaMgamAnAM prANinAM vyaparopaNAt saMyamAsaMyamI hai (shraavk)| gharakA kAma karatA huA tridhA nivRttaH bhagArItyAyamaNuvatam / gRhastha maMdakaSAyI hotA huA bhI prArambhI hiMsAko zlokavArtikameM bhI do indriya Adike ghAtakA nahIM tyAga sakatA hai|' yathAtyAga ahiMsANuvrata batAyA hai-- dvedhA jIvA jainairmatAbasasthAvarAdibhedena / sa hi dvIndriyAdi vyaparopaNe nivRttaH / tatra sarakSAyAM taducyate'NuvataM prathamam // 4 // (4) svAmI kArtikeyAnuprekSAkI nimna gAthAmeM sthAvaraghAtI jIvanasasaMracI vizuddhapariNAmaH / bhI mana, vacana, kAya aura kRta,kArita,anumodanA- yo'kSaviSayAnivRttaH sa saMyatAsaMyato zeyaH // 5 // se trasa jIvoMkI hiMsA na karanA ahiMsA aNuvrata gRhavAsasevanarato maMdakaSAyapravartitArambhaH / kahA hai yathA-- bhArambhajAM sa hiMsAM zaktoti na rakSituM niyatam // 7 // tasaghAdaM jo Na karadi maNavayakAehiM va kaarydi| (7) vasunandI zrAvacAkArameM likhA hai ki 'trasa kubvaMtaM pi Na icchadi paDhamavayaM jAyade tassa // 332 // kI hiMsA nahIM karanA aura ekendriyakI bhI binA (5)puruSAthasiddhayu pAyameM likhA hai ki ahiMsA- prayojana hiMsA nahIM karanA ahiMsANuvrata hairUpa dharmako sunakara bhI jo sthAvara jIvoMkI hiMsA jetasakAyA jIvA puSvudiDA ya hiMsayamvA te / ko nahIM chor3a sakatA hai vaha trasako hiMsAkA to eiMdiyA viNikAraNeNa paDamaM vayaM thUlaM // 20 // avazya tyAga kare, viSayoMko nyAyapUrvaka sevana isa prakAra ahiMsANuvratake kathanameM bhI kahIM karanevAle gRhasthoMko thor3ese ekendriya jIvoMkA ekendriya sthAvarakAya sAga-sabjIke tyAgakA jo ghAta karanA par3atA hai, unake sivAyaanya vidhAna nahIM kiyA gayA hai-arthAt aNuvrata dhAraNa ekendriya jIvoMke ghAta karanese to baceM,arthAt binA karanevAloMke vAste bhI AcAryone sAga-sabjIke jarUratake vyartha ekendriya jIvoMkA bhI ghAta na kreN|' tyAgako unake pariNAmoMke yogya nahIM samajhA hai| yathA isa hI kAraNa unako to khule zabdoMmeM jarUrata ke
Page #582
--------------------------------------------------------------------------
________________ 5.26 : anekAnta [ASADha, vIra nirvANa saM.2.15 anusAra banaspati mAdi ekendriya jIvoMke ghAta- kara sakatA hU~, to bhI itanA to mujhe karanA hI kI buTTI dekara sajIvoMke ghAtako hI manAhI kI cAhiye ki jo kucha bhI karU~ apane liye hI karU~, gaI hai / apane bhAvoMkI umati karatA huA manujya dUsaroMkoto unake sAMsArika mAmaloM meM kisI prakAra jisa jisa darjemeM pahu~catA jAtA hai usa hI darjeke kI salAha vA sahAyatA na duuN| aisA vicAra kara bhAvoMke anusAra prAcArya usako tyAgakI zikSA vaha anartha daMDa tyAga nAmakA sAtavA~ vrata bhI dhAraNa dete gaye haiM, yaha hI jainadharmakI bar3I bhArI khUbI hai| karatA hai, jisase dUsare loga bhI usako usake __ kisI kAmameM salAha aura sahAyatA denA banda kara (3) bhogopabhogaparimANa prata dete haiM aura vaha duniyAke logoMse kucha alaga vratapratimAdhArI gRhastha hiMsA, jhUTha, corI thalaga sA hI raha jAtA hai--saMsArase viraktasA hI aura kAmabhogakA ekadeza tyAgI hokara gRhatyAga- bana jAtA hai / isake bAda hI vaha bhogopabhogaparikA abhyAsa karane ke vAste gRhasthameM kAma AnevAlI mANa vrata dhAraNa karaneke yogya hotA hai| sarvaprakArakI vastuoMkA bhI parimANa karane lagatA jo vastu eka vAra bhoganemeM Ave vaha bhoga; hai-unakI bhI hadabandI karanA zurU kara detA hai| jaise khAnA, pInA aura jo bAra bAra bhogane meM itanI hI vastuoMse apanI gRhasthI calAU~gA, Ave vaha upabhoga; jaise vastra, makAna, savArI, isase adhika na rakhUgA, isa prakArakA saMtoSa karake Adi / ina sabakA parimANa karake apanI indriyoMke bahuta hI sAdA jIvana bitAne lagatA hai, taba usake viSayoMko ghaTAnA isa bratakA asalI uddezya parigrahaparimANa vrata hokara pAMcoM aNuvrata pUre hai, jisakA vidhAna zAloMmeM isa prakAra kiyA hojAte haiN| phira vaha aura bhI adhika tyAgI hone- hai:-- ke vAste saba tarafakI dizAoMkA parimANa karanA (1) ratnakaraMDazrAvakAcAra meM likhA hai ki 'trapa hai ki unake andara jitanA bhI kSetra Ave usa hI ke jIvoMkI hiMsAke khayAlase mAMsa aura madhakA, andara apanA sambandha kruuNgaa| usase bAhara kucha pramAdake khayAlase madyakA tyAga kara denA cAhiye; bhI vAstA na rakhUgA, isa prakArakA niyama karatA aura phala thor3A tathA hiMsA adhika hone ke khayAlase hai, taba usake digbata nAmakA aThA vrata hotA hai, mUlI aura gIlA adaraka Adi anantakAya sAyAjisase usake saMsArakA kArobAra aura bhI kama ho raNa banaspatiko aura naunI ghI aura nIma tathA jAtA hai, saMtoSa aura vairAgya bar3ha jAtA hai| ketakIke phUla Adi ko bhI tyAganA cAhiye, jo isake bAda vaha socatA hai ki jo kucha bhI hAnikAraka ho unako bhI chor3e aura jo bhale thor3A-bahuta gRhasthakA kArya maiM karatA hU~ usameM bhI puruSoM ke sevana yogya na hoM arthAt niMdanIka hoM kucha na kucha hiMsA to z2arUra hotI hai, parantu mere unako bhI chor3e / sAtha hI bhojana, savArI, bistara, mohakarmakA aisA prabala udaya hai ki ina dhaMdhoMko snAna, sugaMdha, tAmbUla, vastra, alaMkAra, kAma, bhoga, bhI chor3a pUrNa tyAgI ho muni bananekA sAhasa nahIM saMgIta Adiko samayakI maryAdA karake tyAgatA
Page #583
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa] harI sAga-sabjIkA tyAga 527 rhai| yathA-- eka bAra bhoganemeM bhAve yaha upabhoga hai, jaise khAnA asahatipariharaNArya nau pizitaM prmaavprihtye| pInA sugandha aura mAlAdika; aura jo bAra bAra mayaM ca varjanIyaM jinaparaNI zaraNAmapApAta alpaphasavahavidhAtAmmUkhakamAdrAdi shujveraadi| bhoganemeM Ave vaha paribhoga hai, jaise dhotI cAdara navanItatimbakusumaM kaisakamityevamayaham // bhUSaNa bistara zrAsana makAna gAr3I savArI Adi; padaniSTaM tadvatayecamAnupasevyamedApi jyaat| / ina donoMkA parimANa karanA / yathAabhisandhitA virativiSayAyogyAvataM bhavati // 6 // - upetvAtmasAtkRtva bhujyate anubhUyata ityupabhogaH / bhojanabAhana zayanasnAnapavitrAgarAgakusumeSu / arAmapAlagandhamAlvAdiH / sAnukA parityajya punarapi tAmbUlavasanabhUSasamanmathasaMgItagIteSu // 27 // bhujyate iti paribhoga isunate / bhAcAdavamAvarabApracadivA rajanI vA pomaasstthrvnNvaa| khaMkArazayanAsanagRhapAnavAhanAdiH upabhogaba paribhogamA iti kAnaparicchityA pratyAkhyAnaM bhveniymH|| upabhogaparibhogI upabhogaparibhogayoH parimANaM upa (2) sarvArthasiddhi meM varNana hai ki khAnA, pInA, bhogaparibhogaparimANaM / sugandha, phUlamAlA Adi upabhoga haiN| vastra, dhotI, (4) zlokavArtikameM batalAyA hai ki 'bhogopacAdara, bhUSaNa, seja, baiThaka, makAna, gAr3I Adi bhoga pA~ca prakArakA hai-1 saghAta 2 pramAda 3 paribhoga haiM, ina donoMkA parimANa karanA bhogopa- bahubadha, 4 aniSTa, 5 anupasevya / inameMse madhu bhogaparimANa ta hai| saghAtase bacanevAleko aura mAMsa trasa ghAtase paidA hote haiM, unase sadAke madhu, mAMsa, madirAkA sadAke liye tyAga karanA liye virakta rahanA vizuddhikA kAraNa hai| zarAbase cAhiye, kevar3A, arjunake phUla aura adaraka, mUlI pramAda hotA hai, usakA bhI tyAga z2arUrI hai| pramAda Adi jo anantakAya haiM ve bhI tyAgane yogya haiN| se saba hI vratoMkA vilopa hotA hai| ketakI, arjuna ratha, gAr3I, savArI, bhUSaNa, bhAdimeM itanA jarUrI hai Adike phUloMkI mAlA jantusahita hotI hai, aba aura itanA gaira jarUrI aisA ThaharAkara gaira jarUrI- raka, mUlI aura gIlI haldI bhAdi anantakAya aura kA tyAga karanA, kAlake niyamase arthAt kAlakI nImake phUla Adi upadaMzaka, jinapara choTe choTe maryAdA karake athavA janma bharake vAste, jaisI bhunage Akara baiTha jAte haiM, inase bahubadha hotA hai, zakti ho|' isa varNanake mUla vAkya isa prakAra hai- isa vAste inase bhI sadA virakta rahanA vizuddhikA "upamogozanamAnagandhamAlyAdiH parimogamAcA- kAraNa haiN| gAr3I, savArI mAdi jo jisake liye vanaprAvaraNabArAyanAsanagRhapAnavAhanAdira tayoH pari- gaira jarUrI hoM unakA bhI tyAga umara bharake liye mANamupabhogaparibhogaparimANam / madhu mAMsaM manA savA kara denA cAhiye / chape hue vana mAdi anupasevya parihartavyaM saghAtAnivRttacetasA kevalaparyugapuSpAdIni / hai, asabhva hI unako kAmameM lAte haiM, ve priya mAlUma zujaveramUlakAdIni bahujantubonisthAnAnyavanta kAyayapadezAhANi parihartavyAni bahupAtAlpAsAtvAt / pAna- hAtAmA unako sadAka liya tyAganA cAhaya / pakAbAhanAmaravAviSvetAvadevematomadaniSTamitpanihAdhiva- "bhogaparibhogasaMSAnaM paMcaviSaM brasabAvAmAratanaM kartavyaM kAbaniyamena pAvajI vA pAki mAnizAnupasenyaviSayamedAra ! natra ma mAMsa (3) tatvArtharAjavArtikameM bhI likhA hai ki 'jo pAtavaM tadivaM sarvadA virama vidyadivaM, macaM prasAda
Page #584
--------------------------------------------------------------------------
________________ 528 anekAnta Da, vIra-nirvANa saM02465 - nimittaM tadviSayaM ca virama saMvidheyamanyathA yadupasevana- maryAdAse tyAga karekRtaH pramAdAtsakasavatavijopaprasaMgaH / ketakyarjuna bhogopabhogamUlA viratAviratasya mAnyato hiMsA / puSpAdimAlyaM jantuprAyaM zaMgaveramUlakA haridvAnimba adhigamya vastutavaM svazaktimapi tAvapi syaajyo||16|| kusumAdikamupadaMzakamanantakAyavyapadezaM ca bahuvadhaM tadvi- ekamapi prajighAMsu nihantvanantAmyatastato'vazyam / SayaM viramaNaM nityaM zreyaH, zrAvakatvavizuddhihetutvAt / karaNIyamazeSANAM pariharaNamanantakAyAnAm // 162 // yAnavAhanAdi yayasyAniTaM tadviSayaM paribhogaviramayaM navanItaM ca syAjyaM yonisthAnaM prabhUtajIvAnAm / yAvajIvaM vidheyaM / citravanAyanupasevyamasatyAziSTasevya- yadvApi pirazuddhau viruddhamabhidhIyate kiMcit // 163 // tvAt, tadiSTamapi parityAjyaM zazvadeva / tato'nyatra yathA- (7) amitagati-zrAvakAcArakA vidhAna hai ki zakti vibhavAnurUpaM niyatadezakAlatayA bhoktavyam / " 'apanI zaktike anusAra bhogopabhogakI maryAda (5) svAmI kArtikeyAnuprekSAmeM likhA hai ki karanA bhogopabhogaparimANa nAmakA zikSAbata hai, jo apanI sampattike anasAra bhojana, tAmbala, tAmbUla, gaMdha, lepana, snAna, bhojana, bhoga haiM, alaMvastra AdikakA parimANa karatA hai usake bhogopa . kAra, khI, zayyA Asana, vastra, vAhana Adi upabhoga haiMbhogaparimANavata hai, jo apane pAsakI vastuko bhogopabhogasaMkhyA vidhIyate yena zaktito bhaktyA / tyAgatA hai usakI surendra bhI prazaMsA karate haiM, jo bhogopabhogasaMkhyA zikSAvatamucyate tasya // 12 // manake lar3ake taura hI chor3atA hai usakA phala alpa tAMbUlagaMdhaopanamanjanabhojanapurogamo bhogaH / hotA hai| yathA upabhogo bhUSAstrIzayanAsanaksavAhanAyaH // 13 // (ka) vasunandi zrAvakAcArameM likhA hai ki jANittA sampattI bhoyaNataMbolavatthamAINaM / zarIrakA lepa, tAmbUla, sugaMdha aura puSpAdikA jaM parimANaM kIradi mouvabhoyaM vayaM tassa // 30 // jo parihareha saMtaM tassa varSa thumvade surindehi| parimANa karanA bhogavirati pahalA zikSAbata hai, jo mAlaiva bhakkhadi tassa vayaM appasihavaraM // 35 // zaktike anusAra strI, vastra, AbharaNa AdikA (6) 'puruSArthasiddhaya pAya' meM nimna vAkyoM parimANa karanA upabhogavirati nAmakA dUsarA dvArA yaha pratipAdana kiyAhai ki dezavatIko bhogo- zikSAbata hai| pabhogase hI hiMsA hotI hai, isa kAraNa vastu jaM parimANaM kIrai maMDaNataMbolagaMdhapupphANaM / taM bhopaviraha bhaNiyaM paramaM sikkhavAyaM sutte // 216 // / svabhAvako jAnakara apanI zaktike anusAra inakA sagasattIe mahilAvatyAharathA Na jaMtu parimANaM / / bhI tyAga karanA cAhiye / ananta kAyameM ekake taM paribhopazibuttI vidivaM sikkhAvayaM jAye // 17 // mAranese anaMta jIvoMkA ghAta hotA hai, isa kAraNa . isa prakAra isa bhogopabhogaparimANa vratameM saba hI anantakAya tyAgane yogya haiN| nonI ghI indriyoMke viSayoMko kama karaneke vAste vastra alaMbahuta jIvoMkI khAna hai vaha bhI tyAganA cAhiye, kArAdianeka vastuoMke tyAgake sAtha amantakAya anya bhI jo AhArakI zuddhi meM viruddha haiM ve bhI sAdhAraNa banaspati arthAt kaMdamUlake khAneke tyAgatyAgane cAhiye, buddhimAnoMko apanI zaktike anu- kA bhI vidhAna kiyA gayA hai, parantu pratyeka vanasAra viruddha bhoga bhI tyAgane cAhiye, jinakA spati.arthAt jisa vanaspatimeM eka hI jIva hotA hai sadAke liye tyAga na ho sake unakA rAta dinakI usake tyAgakA nhiiN| (agalI kiraNameM samApta
Page #585
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAtmA gAndhIke 27 praznoMkA zrImad rAyacandajI dvArA samAdhAna mahAtmA gAndhI jaba ( san 1863 IsvI) dakSiNa aphrIkAmeM the taba kucha krizciyana sajjanoMne / IsAImatameM dIkSita ho jAneke liye una para Dore DAlane zurU kiye / phalasvarUpa mahAtmAjIkA citta / DA~vADola hogayA aura apane dharmake prati aneka zaMkAe~ utpanna hogii| ataH unhoMne apanI ve zaMkAe~ zrImad rAyacandajIko likha bhejIM; kyoMki rAyacandajIkI vidvattA aura dharma-niSThAke prati unake / hRdayameM pahale hI prAdarake bhAva the| rAyacandajI dvArA zaMkAoMkA samAdhAna hone para mhaatmaajii| dUsare dharmameM jAnese bace,apane dharma para zraddhA bar3hI aura unheM Atmika zAnti prApta huii| rAyacandajIke sadprayatnase vaha hindudharmameM sthira raha sake aura unheM bahutasI bAteM prApta huI, isIliye / mahAtmAjIne likhA hai ki " mere jIvana para mukhyatAse rAyacandajIkI chApa par3I hai"| praznottarakA vaha aMza pAThakoMke avalokanArtha "zrImadrAyacanda grantha" se yahA~ diyA jA rahA hai| -sampAdaka - 1. prazna:-AtmA kyA hai ? kyA vaha kucha bhI saMyogase utpanna ho sakatI ho, aisA mAlUma nahIM karatI hai ? aura use karma dukha detA hai yA nahIM ? hotA / kyoMki jar3ake cAhe kitane bhI saMyoga kyoM uttaraH- (1) jaise na karo to bhI usase ghaTa paTa Adi jar3a cetanakI utpatti nahIM vastuyeM haiM, usI taraha ho sakatI / jo dharma AtmA jJAnasvarUpa vastu jisa padArtha meM nahIM hai| ghaTa paTa Adi hotA, usa prakArake anitya haiM-trikAlameM bahutase padArthoke ikaDe. eka hI svarUpase sthi karanese bhI usa ratA pUrvaka raha sakane jo dharma nahIM hai, vaha vAle nahIM haiM / AtmA dharma utpanna nahIM ho eka svarUpase trikAlameM sakatA, aisA sabako sthira raha sakane vAlI anubhava ho sakatA nitya padArtha hai / jisa mahAtmA gAMdhI hai / jo ghaTa paTa padArthakI utpatti kisI bhI saMyogase na ho mAdi padArtha haiM, unameM jJAnasvarUpa khinamA nahIM sakatI ho vaha padArtha nitya hotA hai| pAtmA kisI mAtA / usa prakArake padAryokA yadi pariNAmAMtara -
Page #586
--------------------------------------------------------------------------
________________ 530 anekAnta [bhASAda, vIra-nirvANa saM0 2465 pUrvaka saMyoga kiyA ho athavA saMyoga huA ho, to meM samAdhAna ho sakanA saMbhava hai| kyoMki isa bhI vaha usI taraha kI jAti kA hotA hai, arthAt sambandhameM aneka prazna uTha sakate haiM jinake phira vaha jar3asvarUpa hI hotA hai, jJAnasvarUpa nahIM hotaa| phirase samAdhAna honese, vicAra karanese samAto phira usa tarahake padArthake saMyoga hone para dhAna hogaa| AtmA athavAM jise jJAnI puruSa mukhya 'zAnasvarUpa (2) jJAna dazAmeM-apane svarUpameM yathArtha lakSaNayukta' kahate haiM, usa prakArake (ghaTa paTa Adi, bodhase utpanna huI dazAmeM-vaha AtmA nija bhAvapRthvI, jala, vAyu, AkAza, padArthase kisI taraha kA arthAt jJAna, darzana (yathAsthita nizcaya ) aura utpanna ho sakane yogya nhiiN| 'jJAnasvarUpatva' yaha sahaja-samAdhi pariNAmakA kartA hai; ajJAna dazAmeM AtmAkA mukhya lakSaNa hai, aura jar3akA mukhya- krodha, mAna, mAyA, lobha ityAdi prakRtiyoMkA lakSaNa 'usake abhAvarUpa' hai / una donoMkA kartA hai aura usa bhAvake phalakA bhoktA honese anAdi sahaja svabhAva hai / ye, tathA isI tarahake prasaMgavaza ghaTa paTa Adi padArthoMkA nimittarUpase dUsare hajAroM pramANa aAtmAko 'nitya' pratipAdana kartA hai / arthAta ghaTa paTa Adi padArthoMkA mUla kara sakate haiN| tathA usakA vizeSa vicAra karane dravyoMkA vaha kartA nahIM, parantu use kisI AkApara nityarUpase sahajasvarUpa AtmA anubhavameM bhI rameM lAnerUpa kriyAkA hI kartA hai| yaha jo pIche AtI hai / isa kAraNa sukha-dukha Adi bhogane vAle, . dazA kahI hai, jainadarzana use 'karma' kahatA hai, vedAusase nivRta honevAle, vicAra karanevAle preraNA nta darzana use 'bhrAMti' kahatA hai, aura dUsare darzana karanevAle ityAdi bhAva jisakI vidyamAnatAse bhI isIse milate julate isI prakArake zabda kahate anubhavameM Ate haiM, aisI vaha AtmA mukhya cetana haiN| vAstavika vicAra karanese AtmA ghaTa paTa (jJAna) lakSaNase yukta hai| aura usa bhAvase AdikA tathA krodha AdikA karttA nahIM ho sakatI, (sthitise) vaha saba kAlameM raha sakanevAlI vaha kevala nijasvarUpa jJAna-pariNAmakA hI kartA 'nityapadArtha' hai| aisA mAnane meM koI bhI doSa hai-aisA spaSTa samajhameM AtA hai| athavA bAdhA. mAlUma nahIM hotI, balki isase satya (3) ajJAnabhAvase kie hue karma prAraMbhakAlase ke svIkAra karane rUpa guNakI hI prApti hotI hai| bIjarUpa hokara samayakA yoga pAkara phalarUpa vRkSake . yaha prazna tathA tumhAre dUsare bahutase prazna isa pariNAmase pariNamate haiM; arthAt una karmoko tarahake haiM ki jinameM vizeSa likhane, kahane aura AtmAko bhoganA par3atA hai| jaise agnike sparzase samajhAnekI AvazyakatA hai| una praznoMkA usa uSNatAkA sambandha hotA hai aura vaha usakA prakArase uttara likhA jAnA hAlameM kaThina honese svAbhAvika vedanArUpa pariNAma hotA hai, vaise hI prathama tumheM Sadarzanasamukhya grantha bhejA thA, jisake prAtmAko krodha Adi bhAvake karttApanese janma, bA~cane aura vicAra karanese tumheM kisI bhI aMzameM jarA, maraNa Adi vedanArUpa pariNAma hotA hai| samAdhAna ho; aura isa patrase bhI kucha vizeSa aMza isa bAtakA tuma vizeSarUpase vicAra karanA aura
Page #587
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 6] mahAtmA gAndhIke 27 praznoMkA zrImad rAyacandajI dvArA samAdhAna usa saMbandha meM yadi koI prazna ho to likhnaa| saMtoSa rakhane jaisA hotA hai| tathA jagatkA nAma kyoMki isa bAtako samajhakara usase nivRta hone- Izvara rakhakara saMtoSa rakha lene kI apekSA jagatako rUpa kArya karanepara jIvako mokSa dazA prApta hotI hai| jagata kahanA hI vizeSa yogya hai / kadAcita 2 praznaH-zvara kyA hai ? vaha jagatkA paramANu, AkAza pAriko nitya mAneM aura IzvarakatA hai, kyA yaha saca hai ? ko karma mAdike phala denevAlA mAneM, to bhI vaha uttaraH-(1) hama tuma karma baMdhanameM pha~se bAta siddha hotI huI nahIM mAluma hotii| isa rahane vAle jIva haiN| usa jIvana vAle jIva hai| usa jIvakA sahaja svarUpa viSaya para Sadarzana samuccayameM zreSTha pramANa diye hai| arthAt karma rahitapanA-mAtra eka Atma svarUpa- 3. prazna:-mokSa kyA hai ? jo svarUpa hai, vahI IzvarapanA hai / jisameM jJAna uttaraH-jisa krodha Adi prajJAnabhAvameM deha Adi aizvarya haiM vaha Izvara kahe jAne yogya hai aura AdimeM mAtmAko pratibaMdha hai,usase sarvathA nivRtti vaha IzvarapanA AtmAkA sahaja svarUpa hai / jo honA-mukti honA-use jJAniyoMne mokSa-pada kahA svarUpa karmake kAraNa mAlUma nahIM hotA, parantu usa hai| usakA thoDAsA vicAra karanese vaha pramANabhUta kAraNako anya svarUpa jAnakara jaba AtmAkI mAlUma hotA hai| ora dRSTi hotI hai, tabhI anukarmase sarvajJatA Adi 4. prazna:-mokSa milegA yA nahIM kyA yaha aizvarya usI prAtmAmeM mAlama hotA hai| aura isase isI dehameM nizcitarUpase jAnA jA sakatA hai ? vizeSa aizvaryayukta koI padArthakoI bhI padArtha- uttaraH-jaise yadi eka rassIke bahutase baMdhanoMdekhane para bhI anubhava meM nahIM A sakatA / isa se hAtha bAMdha diyA gayA ho, aura unameMse kramakAraNa Izvara AtmAkA dUsarA paryAyavAcI nAma hai; kramase jyoM jyoM baMdhana khulate jAte haiM tyo tyoM usa isase vizeSa sattAyukta koI padArtha Izvara nahIM hai baMdhanakI nivRttikA anubhava hotA hai, aura vaha isa prakAra nizcayase merA abhiprAya hai| rassI balahIna ho kara svatantrabhAvako prApta hotI (2) vaha jagatakA kI nahIM; arthAt hai, aisA mAlUma hotA hai-anubhavameM AtA hai; usI paramANu AkAza Adi padArtha nitya hI hone saMbhava taraha AtmAko ajJAnabhAvake aneka pariNAmarUpa haiM; ve kisI bhI vastumeMse banane saMbhava nhiiN| bandhanakA samAgama lagA huA hai, vaha bandhana kadAcit aisA mAne ki ve IzvarameMse bane haiM to jyoM-jyoM chUTatA jAtA hai, tyoM-tyoM mokSakA anubhava yaha bAta bhI yogya mAlUma nahIM hotI, kyoMki yadi hotA hai / aura jaba usakI atyanta alpatA ho Izvarako cetana mAneM to phira usase paramANu jAtI hai taba sahaja hI prAtmAmeM nijabhAva prakAzita AkAza bagairaha kaise utpanna ho sakate haiM ? kyoMki hokara ajJAnabhAvarUpa baMdhanase chaTa sakanekA abacetanase jar3akI utpatti kabhI saMbhava hI nahIM hotI sara AtA hai, isa prakAra spaSTa anubhava hotA hai| yadi Izvarako jar3a mAnA jAya to vaha sahajahI tathA sampUrNa AtmAbhAva samasta ajJAna Adi anaizvaryavAna ThaharatA hai / tathA usase jIvarUpa bhAvase nivRtta hokara isI dehameM rahane para bhI cetana padArthakI utpatti bhI nahIM ho sakatI yadi AtmAko pragaTa hotA hai, aura sarva sambandhase Izvarako jar3a aura cetana ubhayarUpa mAneM to phira kevala apanI bhinnatA hI anubhavameM AtI hai, jagat bhI jar3a cetana ubhayarUpa honA caahiye| phira arthAt mokSa-pada isa dehameM bhI anubhavameM Ane to yaha usakA hI dUsarA nAma Izvara rakhakara yogya hai| (agalI kiraNa meM samApta)
Page #588
--------------------------------------------------------------------------
________________ PHHUHERI MillRATE"/ 1 jIvana-jyotikI lahara jyotikI laharane vizAla ugrarUpa dhAraNa kara liyA hai aura aba ve saba-kucha nyochAvara karake vijaya prApta haidrAbAda Arya satyAgraha ke jo samAcAra Ae dina karaneke liye utArU ho gaye haiN| yahA~ taka ki eka patroMmeM dekhaneko milate haiM unase mAlUma hotA hai g2arIba bhAI bhI kucha na desakaneke kAraNa yaha pratijJA ki hamAre AryasamAjI bhAiyoMmeM khuba jIvana hai| jarAsI karatA hai ki maiM mahIne meM cAra dina bhojana nahIM karU~gA Thesa athavA thor3ese gharSaNako pAkara unakI jIvana jyoti aura usase jo bacata hogI use usa vakta taka barAbara jagamagA uThIhai aura usakI apratihata lahara sAre bhArata- satyAgrahakI madadameM detA rahU~gA jaba taka ki use meM vyApta ho gaI hai ! g2arIbase g2arIba tathA amIrase saphalatAkI prApti nahIM hogI / apane Arya bhAiyoMke amIra bhAIke hRdayameM satyAgrahako saphala banAnekI isa utsAha, sAhasa, vIratva aura balidAnako dekhakara umaMga hai, hara koI tana-mana dhanase sahAyatA pahu~cA rahA chAtI garvase phala uThatI hai aura unakI isa jIvanahai, jatthe para jatthe jArahe haiM aura jarUratase adhika mAI jyotikI prazaMsA kiye binA nahIM rahA jaataa| kucha satyAgraha ke liye tayyAra hogaye haiM--yahA~ taka ki pradhAna samaya pahale sikkha bhAiyoMne jo zrAdarza upasthita kiyA saMcAlaka samitiko aise ArDara taka nikAlane par3a rahe thA usIkI pratidhvani Aja Arya bhAI kara rahe haiM, yaha hai ki itanese adhika bhAI eka sAtha satyAgrahake liye kucha kama prasannatAkA viSaya nahIM hai / niHsandeha donoM ravAnA na hoveM aura na satyAgrahiyoMkI spezala TreneM hI hI samAje dezake liye gaurava rUpa hai| AryabhAiyoMke chor3I jAveM, thor3e-thor3e bhAiyoMke jatthe kramazaH ravAnA sAtha, isa yuddhameM, merI hArdika sahAnubhUti hai aura yaha hone caahiye| yaha saba dekhakara haidrAbAdakI niz2Ama nirantara bhAvanA hai ki unakI nyAyocita mA~geM zIghra sarakAra bhI hairAna va parezAna hai, usakI saba jeleM satyA- svIkAra kI jAe~ aura unheM satyAgrahameM pUrNa saphalatA grahiyoMse bhara gaI hai--jinake paryApta bhojanake liye prApti hove / unakA yaha tyAga aura balidAna khAlI bhI usake pAsa prabandha nahIM hai aura isaliye vaha apanI nahIM jA sakatA / satyAgrahake saMcAlakoMko barAbara saba sudha budha bhulAkara, sabhyatA-ziSTatAko bhI bAlAetAka ahiMsA para dRr3ha rahanA cAhiye, kisI bhI prakArakI rakhakara zramAnuSika kRtyoM taka para utara paDI hai, jo ki uttejanAke vaza usase vicalita nahIM honA cAhiye, vaha usakI naitika hArake spaSTa cinha hai| parantu isa damanase unheM avazya hI vijaya dilAkara chodd'egii| Arya bhAiyoMkA utsAha aura bhI adhika bar3ha gayA hai, niHsandeha vaha dina dhanya hogA jisa dina jainasamAjaunakA svAbhimAna uttejita ho uThA hai--unakI jIvana meM bhI aisI jIvana-jyotikA udaya hogA aura vaha tyAga
Page #589
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa sampAdakIya tathA balidAnake punIta mArgako apanAtA hA lokasevA pulisakI mArphata usa balividhAnako rukavA sakatA hai| ke liye agrasara bnegaa| prArDarake bAda jo koI zakhsa vaha balividhAna karegA yA balike liye pazu peza karegA athavA koI TrasTI usa 2 pazubali-virodha bila mandirAdimeM pazubalikI ijAjata degA, jahA~ke liye hindumandiroMmeM tathA dUsare upAsanA sthAnoM para usakI niSedhAjJA jArI ho cukI hai, usako 500) 20 andha zraddhAvaza dharmake nAmapara athavA devI-devatAoMko taka jurmAnA yA eka sAla takakI kaidakI saz2A dI prasanna karane ke liye jo nirdayatA pUrvaka pazu-pakSiyoMkA jAyagI athavA donoM hI prakArake daNDa die jaaeNge| balidAna kiyA jAtA hai, jisake kitane hI bIbhatsa aura yadi ukta donoM sUcanAoM meMse kisI bhI avasara dRzyoMkA paricaya pAThaka anekAntake navavarSAGkameM diye para voTaroMkA bahumata usa balivirodhake anukUla na hokara hue citroM Adi parase prApta kara cuke haiM aura jo hindU viruddha hogA to phira usa viSayameM eka sAla taka koI samAjake liye kalaMkarUpa usake naitika patanakA dyotaka kAryavAhI nahIM kIjAyagI--eka sAlake bAda vaha viSaya jaGgalI rivAja haiM, usako rokane ke liye misTara ke. bI. phira drasTiyoMke sAmane upasthita kiyA jA sakatA hai| jinarAja hegaDe ema0 ela0 e0 ne eka bila asembalI isa taraha isa kAnanake dvArA usa mandirAdike (dhArAsabhA) meM peza kiyA hai| yaha bila bar3A acchA ilAkeke bahumatako mAna diyA jAyagA aura koI bhI hai aura bar3e acche DhaMgase prastuta kiyA gayA hai| maiM kAryavAhI nyAyakI dRSTi meM anucita athavA jabarana nahIM isakA hRdayase abhinandana karatA huuN| samajhI jaaygii| isa kAnanake pAsa honepara niHsandeha samajhI jaaygii| isa kAnanake isa bilake anusAra koI bhI hindU, jo aise kisI dezako bahuta lAbha hogA--pazuoMke isa nirarthaka vinAzabalidAnako rakavAnA cAhe, apane ilAkeke kamase kama se dezakI jo Arthika hAni hotI hai vaha dUra hogI itanA 50 hindU voTaroMke hastAkSara karAkara eka prArthanApatra hI nahIM, balki hindU-jAtikA isa ghora pApa tathA usa maMdirAdike dRSTiyoM (mainejara Adi) ko de sakatA naitika patanase uddhAra hogaa| aura usake mAthe para jo hai| jahA~ ki balidAna honevAlA ho| aisA prArthanApatra bhArI kalaMkakA TIkA lagA huA hai vaha dUra hokara usakA milane para TrasTIjana usakI sUcanA ilAke ke saba hindU mukha ujvala hogA / sAtha hI binA kusUra satAye jAne coTaroMko deMge aura unakI sammati mNgaaege| voTaroMkA vAle pazuoMkI bAhoMse jo kSati deza tathA samAjako bahumata yadi bali-virodhake anukUla huzrA to phira TrasTI- pahuMca rahI hai vaha rukegI aura usake sthAnapara rakSAprApta jana eka noTisa nikAleMge aura usake dvArA yaha ghoSaNA mUka pazuoMke zubhAzIrvAdase bhAratakI samRddhimeM zrAzAkareMge ki hama usa balividhAnake viruddha apanI zrAcA tIta vRddhi hogii| ataH saba kisIko mAnavatAke nAte jArI karanA cAhate haiM, jinheM hamapara Apatti hove apanA isa bilakA samarthana kara apane kartavyakA pAlana karanA ujra eka mahIne ke andara peza kreN| yadi niyata samayake cAhiye aura becAre niraparAdha mUka pazuoMko abhayadAna bhItara kamase kama 50 hindU voTaroMkI Apatti prApta hogI dekara unakA zubhAzIrvAda lenA caahiye| to usakI sUcanA pUrvavat saba voTaroMko kI jAyagI aura usa balidAnako rokane narokaneke viSayameM unakI 3 mandira praveza bila sammati mA~gI jaaygii| yadi koI Apatti nahIM kI madhya prAntakI dhArA sabhAmeM eka bila peza hazrA hai, jAyagI athavA Apatti honepara bahumata balividhAnako jisake anusAra harijana loga hindU mandiroMmeM darzana rokaneke anukUla hogA to TrasTIjana niyamAnusAra usa pUjanake liye praveza kara sakeMge / 'hindU' zabdameM jainoMkA balividhAnako rokane ke liye eka ArDara jArI kara bhI samAveza kiyA jAneke kAraNa jainamaMdirameM bhI deNge| aise ArDarake jArI honepara koI bhI zakhma harijanoMkA praveza ho sakegA / isa anartha se cintita
Page #590
--------------------------------------------------------------------------
________________ 534 anekAnta [bhASAda, bIra-nirvAsa saM0 2465 hokara sivanIke paM. sumeracanda jI jainadivAkara jaina pravezase naSTa nahIM huI to ina harijanoMke pravezase kaise samAjako uka bilakA virodha karane ke liye, aura yadi naSTa ho sakatI hai, jinheM mandirakI pavitratAko surakSita gavarnameNTa use pAsa karanA hI cAhe to jainiyoMko rakhate hue pavitraveSameM hI kAnana dvArA mandira pravezausase pathaka kara denekA anurodha karaneke liye preraNA kI ijAjata dI mAneko hai?mAzA hai divAkarajI kara rahe haiN| isa viSaya meM 'jainasamAja dhyAna deM' nAmakA Agamake. una vAkyoMko pate sahita prakaTa kareMge jinakI ApakA lekha, jo 15 jUna san 1636 ke 'jaina sandeza' zrApa duhAI de rahe haiN| unake sAmane Ane para isa meM prakAzita huA hai, isa samaya mere sAmane hai| isa viSayameM vizeSa vicAra upasthita kiyA jaaygaa| lekhameM jainamamAjako virodhakI prareNA karate hue Agama 4 vIra-zAsanajayantI kI duhAI dIgaI hai| likhA hai- . . gata kiraNameM vIrazAsana-jayantIkI sUcanA dI gaI "aspazya logoMke dharmasAdhana ke liye mAnastambha-darzana- thI aura jisake sambaMdhameM janatA tathA vidvAnoMse apane kA zrAgamameM vidhAna hai, mandirake bhItara praveza karanekA kartavya pAlanakA anurodha kiyA gayA thA, vaha prathama apane yahA~ pratiSadha ha / ataeva esA bila agara zrAvaNa kRSNa pratipadAkI mAMgalika tithi (tA02 julAI) kAnanakA rUpa hamAre pramAdase dhAraNa kara legA, to usase aba bahata hI nikaTa AgaI hai-kiraNake paha~canese dhArmika jIvanakI pavitratAko bahuta kSati phuNcegii|" eka do dina bAda hI vaha pAThakoMke sAmane upasthita ho mAlama nahIM kaunase AgamakA ukta vidhAna hai! jAyagI. zrataH kRtajJa janatAko utsavake rUpameM usakA aura kaunase pAgama granthameM aspRzya vargako mandirake ucita svAgata karanA cAhiye / karIba 100 vidvAnoM bhItara pravezakA niSedha kiyA gayA hai! jinendrabhagavAn- tathA dasare pratiSThita puruSoMko bIra-sevAmaMdirase alaga ke sAkSAt maMdira (samavasaraNa) meM to pazu-pakSI taka vijJaptiyA~ tathA patra bhijavAye gaye haiM aura unase vIrabhI jAte haiN| phira kisI vargake manuSyoMke liye usakA sevA maMdirameM padhArane, vIrazAsanajayantI manAne aura praveza dvAra-banda ho yaha bAta siddhAntakI dRSTise kucha vIrazAsana para lekha likhakara bhejanekI vizeSa preraNA bhI samajhameM nahIM AtI! zrIjinasenAcArya praNIta harivaMza- kI gaI hai| phala svarUpa kaDa vidvAnoMkezrAne prAdikI purANa meM siddhakUTa jinAlayakA jo varNana diyA hai aura svIkRtike patra zrAne lage haiM aura lekha bhI zrAne prAraMbha usameM mandirake bhItara cANDAla jAtike vidyAdharoMko hogaye haiM / AzA hai isa varSakA yaha utsava gatavarSase bhI jisa rUpameM baiThA huA citrita kiyA hai, aura unake adhika utsAha aura samArohake sAtha jagaha jagaha manAyA dvArA jina-pUjAkA jaisA-kucha ullekha kiyA hai * usa jAyagA aura isake nimitta vIra-zAsana sambandhI bahutasA parase to koI bhI samajhadAra vyakti yaha nahIM kaha sktaa| Thosa sAhitya tayyAra ho jAyagA / jahA~ jahA~ yaha utsava ki maMdira-praveza bila-dvArA adhikAra prApta , Ajakalake manAyA jAya vahA~ke bhAiyoMse nivedana hai ki ve usakI harijanoMse mandiroMkI pavitratA naSTa ho jAyagI athavA sUcanA vIrasevA-maMdirako bhI bhejanekI kRpA kreN| aura dhArmika jIvanakI pavitratAko kSati phuNcegii| vaha jina vidanoMne isa kiragmaka pahu~cane taka bhI apanA lekha jaba camar3eke vastra dhAraNa kiye hue aura har3iyoMke parA na kiyA ho ve use zIghra pUrA karake ukta tithike bhAbhaSaNa pahane hue cANDAloMke siddhakUTa jinAlayameM bAda bhI bheja sakate haiM, jisase vIrazAsana sambandhI (r) dekho, 26 sargake zloka 02 se 24 lekhoMke sAthameM use ucita sthAna diyA jA ske|
Page #591
--------------------------------------------------------------------------
________________ taruNa-gIta taruNa ! Aja apane jIvana meM, jIvanakA vaha rAga sunAde ! supta-zaktike kaNa kaNameM uTha ! eka prajvalita Aga jagAde !! dhadhaka krAntikI jvAlA jAe mahApralayakA karake svAgata ! jisase tandrAkA gharSaNa ho, jAge yaha cetanatA avanata !! prANa vivazatAke bandhanakA khaNDa khaNDa karade vaha udgama ! aMga aMgakI dRr3hatA terI nirmApita karade navajIvana !! svayaM, satya-ziva-sundara-sA ho, jaga janameM anurAga jagAde ! taruNa ! Aja apane jIvana meM jIvanakA vaha rAga sunAde !! terA vijayanAda suna kA~pe bhadhara sAgara-nabha-tAraka-dala ! ravi maNDala bhU-maNDala kA~pe, kA~pe suragaNa-yuta prAkhaNDala !! nava parivartanakA punIta yaha gUMja uThe saba ora ghora rava ! terI tanika hu~kAra zravaNa kara kA~pe yaha brahmANDa carAcara !! ta apanI dhvanise mRtakoMke bhI mRta-se-mRta prANa jagAde ! taruNa ! Aja apane jIvana meM jIvanakA vaha rAga sunAde !! terI avicala gatikA yaha krama pada-madita karade pAmaratA ! jar3atAkI kar3iyA~ kaTa jAe~, pAjAe yaha dhyeya amaratA !! hRdtalakI tar3aphanameM nUtana jAgRta ho vaha vikaTa mahAnala ! jisameM bhasmasAt hojAe atyAcAra pApa kAyara dala !! terA kholita rakta vizva kaNa kaNase azubha virAga bhagAde ! taruNa ! Aja apane jIvana meM jIvanakA vaha rAga sunAda !! apane sukhako homa nirantara, ta bhapara samatA vikharAde ! jisameM laya abhimAna adhama ho, aisI zuci mamatA barasAde !! satya-premakI AbhAse ho antardhAna pApakI chAyA / rUr3hi, moha, ajJAna, purAtana bhrama, saba hoM supanekI mAyA !! ta prabuddha ho, sAvadhAna ho, svayaM jAga kara jagata jagAde ! taruNa Aja apane jIvana meM jIvanakA vaha rAga sunAde !! [zrI rAjendrakumAra jaina kumareza] -......... sudhAra leveM-pR0 105 para mudrita 'jayavIra' kavitAke dUsare bandakI 7vIM paMktimeM 'para' kI jagaha 'para, smoM aura veM chandakI ravIM paMkti meM 'zubha mAzAe~ prazasta' kI jagaha 'zubhAzAe~ prazasta' banAyA jaaye|
Page #592
--------------------------------------------------------------------------
________________ Regd. No. L. 4328 kyA Apane sunA ? bambaI aura ilAhAbAda sundara, svaccha, manamohaka aura zuddha hindI-aMgrez2IkI chapAIkA samucita prabandha vIra presa Apha iNDiyA, nyU dehalImeM kiyA gayA hai| grAhakakI ruci aura samayakI pAbandIkA khyAla rakhanA hamArI vizeSatA hai / bApa bhAratake kimI bhI konemeM baiThe hoM, Apako chapAIkA kArya ApakaM Adeza aura rucikaM anumAra hogA Apako isa tarahakI sahaliyata hogI mAnoM ApakA nijI prema hai| parAmarSa kIjiyaH-- bAlakRSNa ema.e. mainejiMga DAyarekTara Vs Jav (PA do bAra presa kA iNDiyA limiTeDa ___ kanATa sarkasa. nyU dehlii| nemacanda jaina oNDITarake prabanbhame 'vIra presa oNpha iNDiyA' kanaoNTa makama nya dehalI meM chpaa|
Page #593
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa kiraNa 18 prathama zrAvaNa vIra niHsaM.2465 5 agasta 1935 vArSika mUlya 2 // ) - samyakta* ekAMta. bhAra bhAvaloka noka jAvaya bhAvalokajIva mokSaya . . vidyA mithyAlA AtmA paramAtmA poga sAmAnya Oct vizeSa svatattva pAtaca sAravya AUTHEdit .. pApa bArada guNo H azubha tattva ki 122 pIya mAmAsaka WERS SH sakha kokama, sanaya ka pArtha pura mA sAdhya sAI satya 5. Lakti cArvAka aneka eka patANa nityA sampAdaka jugalakizAra mukhtAra adhiSThAtA vIra-saMvAmandira maramAvA (mahAranapura) maMcAlaka..... tanamukhagaya jaina kanaoNTa marakama pA. va naM. 48 nyU dehalI madraka Ara prakAzaka--ayAdhyApramAda goyliiy|
Page #594
--------------------------------------------------------------------------
________________ - HERE BHAGRAT bambaI aura ilAhAbAda sandara, svaccha, manamohaka aura zuddha hindI-agrejIkI chapAIkA hA samavita pakanyA vIra presa Apha iNDiyA, nyU dehalAma ko ruci aura samayakI pAbandIkA khyAla rakhanA hamArI vizeSatA hai / mA bhAratake kisI bhI kone meM baiThe ho. ApakI chapAIkA kArya prApake Adeza aura rucike anusAra hogA Apako isa tarahako sAliyata hogI mAnoM ApakA nijI prema hai| parAmarSa kiijiye| bAlakRSNa ema eka mainejiMga DAyarekTara ra ho moha desa jAya iNDiyA limiTeDa kanATa sarkasa, nyU dehlii| ka sakasa vya dehalI se
Page #595
--------------------------------------------------------------------------
________________ de mpAdana jugalakizora mukhtAra vIra sevAmandira sarasAvA (sahAranapura)
Page #596
--------------------------------------------------------------------------
________________ vIra-sevAmaMdirako sahAyatA hAla meM vIrasevA-maMdira sarasAvAko usake kanyA vidyAlayakI sahAyatArtha, nimna sajanoMkI bhorase 35) 10kI sahAyatA prApta huI hai, jisake liye dAtAra mahAzaya dhanyavArake pAtra haiM:10) zrImatI rAjakalIdevI dharmapatnI bAbU padamaprasAdajI 10) jA0 jambUprasAdajI jaina raIsa mAnatA ji. jaina riTAyarDa provarasiyara nakur3a ji0 sahArapura, sahAranapura (ciraMjIva putra mahendrakumArake vivAhakI mArphata zrImatI bniideviijii|| khuzImeM) 1) lA0 kevalarAma ugrasaina jaina sere, jagAdharI ji0 ) lA0 ulphA jaina sonIpata aura paM0 munisupata____ ambAlA ( putra vivAhakI khuzImeM) dAsa jaina pAnIpata (ci0 putra padamakumAra aura 1) lA0 zikharacandajI jaina; kiratapura ji. bijanaura . kauzalyAdevIke vivAhakI khuzImeM ) mArphata paM0 (ci0 putra mahendrakumArakI vivAhakI khuzImeM ) rUpacandajI jaina gArgIya pAnIpata meM adhiSThAtA vIra-sevA-maMdira sarasAvA ji. sahAranapura JLAMALPURAL LAALIMPLro-FIN ALLN __ citra aura blAka raMgIna, hAphaTauna athavA lAina citra FLMFALLLLLN blAka banavAne ke liye nimna patA noTa kara lIjiye Apake AdezakA pAlana ThIka samaya para kiyA jaaegaa| mainejara-dI blAka sarvisa kampanI kandalAkazAna sTrITa, phatahapurI dehlii| NrFN WLWILLMLJINLJWALMALL-WILL-M
Page #597
--------------------------------------------------------------------------
________________ A. IT nIti-virodha-dhvaMsI loka-vyavahAra-vartakaH samyak paramAgamasya bIjaM bhuvanaikagururjayatyanekAntaH // sampAdana-sthAna-vIra-sevAmandira (samantabhadrAzrama) sarasAvA, ji.sahAranapura prakAzana-sthAna-kanaoNTa sarkasa, po0 ba0 naM. 48, nyU dehalI prathama zrAvaNa zukla, dhIranirvANa saM0 2465, vikrama saM0 1966 varSa 2 samantabhadra-zAsana lakSmIbhRtparamaM niruktinirataM nirvANasaukhyapradaM kujJAnAtapavAraNAya vighRtaM chatraM yathA bhAsuram / sajjAnainayayuktimauktikaphalaiH saMzobhamAnaM paraM bandaM tabatakAladoSamamalaM sAmantabhadraM matam / / -devAgamavRttI, basunandisaiddhAntikA zrIsamantabhadrake usa nirdoSa matakI-zAmanakI-maiM bandanA karatA hU~-use zraddhA-guNAtApUrvaka praNAmAJjali arpaNa karavAhU~-jo zrIsampanna hai, utkRSTa hai, nirukti-parAyaNa hai-vyutpattivihIna sabdoMke prayogase prAyaH rahita hai-, mithyAjJAnarUpI pAtApako miTAneke liye vidhipUrvaka dhAraNa kiye hue dedIpyamAna chatrake samAna hai, samyagjJAnoM sunayoM tathA suyuktiyoM rUpI muktAphaloMse parama suzobhita hai, nirvANa-saukhyakA pradAtA hai aura jisane kAladoSako hI naSTa karadiyA thA-arthAt svAmI samantabhadra munikaM prabhAvazAlI zAsanakAla meM yaha mAlUma nahIM hotA thA ki bhAjakala kalikAla bIta rahA hai|
Page #598
--------------------------------------------------------------------------
________________ mukti aura usakA upAya [.-bAbA bhAgIrathajI jaina pI] sakti jovakI usa paryAyavizeSakA nAma hai ji- parAdhInatAmeM kahIM bhI sukha nahIM hai| svAdhInatA hI usake bAda phira koI saMsAra-paryAya nahIM hotii| saccI sukha-avasthA hai aura vaha yathArthameM muktimuktiparyAya sAdi-anantaparyAya hai / isa paryAyameM svarUpa hI hai / saMsArameM anya jitanI bhI avasthAe~ sUkSma sthUla zarIrase tathA praSTa karmamalase rahita haiM ve saba parAzrita evaM duHkharUpa haiM / ataH muktikI huA AtmA anantahAna, anantadarzana, anantasukha prAptikA upAya karanA sajjanoMkA parama kartavya hai| tathA anantavIryarUpa sva-svabhAvameM sthira rahatA hai| usa muktikA upAya parama nigraMthoMne saMkSepameM samyagdausakI vibhAva-pariNati sadAke liye miTa jAtI hai| rzana,samyagjJAna aura samyakacAritra batalAyA hai| svavaha apane svarUpameM lIna huA lokake aprabhAgameM dravya-kSetra-kAla-bhAvarUpase AtmAkI vinizcitikotimtA hai aura saMsArakI jitanI avasthAe~ haiM una yathArtha zraddhAko-'samyagdarzana' usake yathArthabodhako sayako jAnatA-dekhatA hai; parantu kisI bhI avasthA- 'samyagjJAna' aura AtmAsvarUpameM sthiratAkorUpa pariNata nahIM hotA aura na unameM rAga-dveSa hI usase vicalita na hone arthAt vibhAva pariNatikaratA hai| jIvakI isa avasthAko hI parama niraM rUpa na pariNamaneko 'samyakacAritra' kahate haiN| ina jana siddhaparyAya kahate haiM / isa paryAyako prApta karane rUpa prAtmAkI pariNati honese kisI bhI prakArakA kI zakti pratyeka saMsArI prAtmAmeM hotI hai| parantu bandhana nahIM hotA hai| jaisA zrIamRtacandrAcArya ke usakI vyakti yogya kAraNa-kalApake milane para nimna vAkyase prakaTa hai:bhavyAtmAoMko hI ho sakatI hai| darzanamAtmavinibitirAtmaparijJAnamiSyate gossH| __ muktiko prAyaHsabhI dUsare darzana bhI mAnate haiN| sthitirAtmani cAritraM kuta patebhyo bhavati bandhaH / parantu muktike svarUpa aura usakI prApti ke upAya puruSArthasiddhayupAya, 216 kathanameM ve saba paraspara visaMvAda karate hai aura pAramArthika dRSTise yahI mokSakA upAya hai| yathArtha nirNaya nahIM kara pAte / yathArya nirNaya vIra. vyavahAra mokSamArga isI nizcaya mokSamArgakA bhagavAna ke zAsanameM hI pAyA jAtA hai / vastutaH sAdhaka hai| jo vyavahAra nizcayakA sAdhaka nahIM, muktikI icchA saba hI prANiyoMke hotI hai-bandhana vaha samyaka vyavahAra na hokara mithyA vyavahAra hai tathA parataMtratA kisIko bhI iSTa nahIM hai kyoMki aura tyAjya hai|
Page #599
--------------------------------------------------------------------------
________________ svAmI pAtrakesarI aura vidyAnanda pariziSTa [sampAdakIya] mAnekAntake prathama varSakI dvitIya kiraNameM 16 disa- kiyA gayA thA unameM eka pramANa 'sambaktvaprakAza -mbara san 1926 ko maiMne 'svAmI pAtrakesarI aura graMthakA bhI nimna prakAra thA:vidyAnanda' nAmakA eka lekha likhA thA, jisameM pAtra- "samyaktvaprakAza nAmaka graMthameM eka jagaha likhA kesarI aura vidyAnandakI ekatA-viSayaka usa bhramako hai kidUra karanekA prayatna kiyA gayA thA jo vidvAnoMmeM usa tathA zokavArtike vidyAmantimaparanAmapAnasArasamaya phailA huA thA aura usake dvArA yaha spaSTa kiyA svAminA yaduktaM saba khilpate-'tavAnadAna sambagayA thA ki svAmI pAtrakesarI aura vidyAnanda do bhinna mArzanaM / na tu sambagdarzanarAmanirvacanasAmanAdeva sazrAcArya hue haiM-donoMkA vyaktitva bhinna hai, graMthasamUha myagdarzanasvarUpanirNayAvazeSatavipratipattinivRttaH sirabhinna hai aura samaya bhI bhinna hai| pAtrakesarI vikramakI tvAttavarSe tApavacanaM na yuktimadeveti vidArakA 7vIM zatAbdIke vidvAn prAcArya akalaMkadevase bhI pahale tAmapAkaroti / ' hue hai-akalaMkake graMthoMmeM unake bAsyAdikA ullekha isameM loka bArtikake kartA vidyAnandiko hI pAtrahai-aura unake tathA vidyAnandake madhyameM kaI zatAndiyoM- kesarI batalAyA hai|" kA antara hai / harSakA viSaya hai ki merA vaha lekha vidvA. yaha pramANa sabase pahale gakTara ke0 bI0 pAThakane noko pasanda AyA aura usa vaktase barAbara vidvAnoMkA apane 'bhartRhari aura kumArila' nAmake usa lekhameM upaukta bhrama dUra hotA calA jA rahA hai| aneka vidvAna sthita kiyA thA jo san 1891 meM rAyala eziyATika mere usa lekhako pramANameM peza karate hue bhI dekhe jAte sosAiTI bambaI brAMca ke jarnala (J.B.B. R. A. S. for I892 PP. 222,223) meM prakAzita huA mere usa lekha meM donoMkI ekatA-viSayaka jina pA~ca thaa| isake sAthameM do pramANa aura bhI upasthita kiye pramANoMkI jA~ca kI gaI thI aura jinheM niHsAra vyakta gaye the-eka AdipurANakI TippaNIvAlA aura ....... 'dUsarA zAnasUryodaya nATakameM 'zatI' nAmaka bIhAbameM prakAzita 'nyAyakumudacandra kI prastAvanA- pAtrase puruSake prati kahalAye hue vAmyavAlA, meM paM0 lAzacandrajI zAlI bhI bikhate hai-"isa jo mere ukta lekhameM kramaza; naM. 2, 4 para darja hai| bataphAmIko dUra karane ke liye, bhanekAnta varSa pRTa ga. zatIzcandra vidyAbhUSaNane, apanI hasikna 1. para mudrita svAmI pAtrakesarI aura vivAnanda' lAjikakI hissarImeM, ke. bI. pAThakake dUsare do sIka nivandha dekhanA caahiye|" pramANoMkI avagaNanA karate hue aura una koI
Page #600
--------------------------------------------------------------------------
________________ 538 anekAnta [prathama zrAvaNa,vIra nirvANa saM0 2465 mahatva na dete hue, samyaktyaprakAzavAle pramANako hI graMthapratiko dekhane aura parIkSA karanese muke pAThaka jIka ukta lekhake havAlese apanAyA thA aura mAlUma ho gayA ki isa graMthake sambandhameM jo anumAna usIke zrAdhArapara, binA kimI vizeSa UhApohake, pAtra kiyA gayA thA vaha bilkula ThIka hai-yaha graMtha anumAnakesarI aura vidyAnandako eka vyakti pratipAdita kiyA se bhI kahIM adhika aAdhunika hai aura z2arA bhI pramANa thA / aura isaliye brahmanemidattake kathAkoza tathA peza kiya jAne ke yogya nahIM hai / isI bAtako spaSTa humaMcAvAle zilAlekhake zeSa do pramANIko, pAThaka karane ke liye Aja maiM isa graMthako parIkSA tathA paricayako mahAzayaka na samajhakara tAtyA neminAtha pAMgalake apane pAThakoMke sAmane rakhatA huuN| samajhane cAhiye, jinheM paM. nAtharAmajI premIne apane samyaktvaprakAza-parIkSA syAdvAdavidyApati vidyAnandi' nAma ke usa lekha meM apa- yaha graMtha eka choTAsA saMgraha graMtha hai, jisakI patranAyA thA.jisakI maiMne apane lekhameM bAlocanA kI saMkhyA 37 hai-37ce patrakA kucha pahalA pRSTha tathA thii| astu / dUsarA pRSTha parA khAlI hai, aura jo prAyaH pratyeka pRSTha para - ukta lekha likhate samaya mere sAmane 'samyaktvaprakAza: 6 paMktiyA~ tathA pratyeka paMktimeM 45 ke karIba akSaroMko grantha nahIM thA-prayatna karane para bhI maiM use usa samayaH liye hue hai / graMtha para lekhaka athavA saMgrahakArakA koI taka prAsa nahIM kara sakA thA aura isaliye dasare saba nAma nahIM hai aura na likhane kA koI san-saMvatAdika hI pramANoMkI AlocanA karake unheM niHsAra pratipAdana diyA hai / parantu graMtha prAyaH usIkA likhA huA athavA karaneke bAda maiMne samyaktvaprakAzaka "zlokavAnike likhAyA huA jAna par3atA hai jisane saMgraha kiyA hai vidyAnandiparanAmapAnakesarisvAminA yaduktaM taba aura 60-70 varSase adhika samaya pahalakA likhA huA khilbate" isa prastAvanA-vAkyakI kathanazailI parase mAlUma nahIM hotA / lAyabrerIke ciTa para Conmes itanA hI anumAna kiyA thA ki vaha grantha bahuta kucha fron Surat zabdoMke dvArA sUratase AyA huzrA zrAdhunika jAna paDatA hai, aura dUsare spaSTa pramANoMkI likhA hai aura isane dakkanakAlija-lAyabrerIke san rozanImeM yaha sthira kiyA thA ki usake lekhakako donoM 1875-76 ke saMgrahameM sthAna pAyA hai| zrAcAryoM kI ekatAke pratipAdana karanemeM z2arUra bhrama isameM maMgalAcaraNAdi-viSayaka padyoMke bAda tattvArthahuaA hai athavA vaha usake samajhanekI kimI g2alatIkA zraddhAnaM samyagdarzanamitisUtraM ||shaa" aisA likha kara isa pariNAma hai| kucha ase bAda mitravara prophesara e. ena. sUtrakI vyAkhyAdike rUpa meM samyagdarzana ke viSaya para kramazaH upAdhyAya jI kolhApurake satprayatnase 'samyaktvaprakAza' sarvArthasiddhi, rAjavArtika, zlokavArtika, darzanapAhuDa, vaha na0 777 kI pUnAvAlI mUla prati hI mujhe dekhaneke sUtrapAhuDa, cAritrapAhuDa, bhAvapAhuDa, mokSapAhuDa, paMcA. liye mila gaI jisakA pAThaka mahAzayane apane usa stikAya,samayasAra aura bRhat zrAdipurANake kucha vAkyoMsan 1862 vAle lekhameM ullekha kiyA thaa| isake liye kA saMgraha kiyA gayA hai| vArtikoMko unake bhASyasahita, maiM upAdhyAya jIkA khAsa taurase AbhArI hU~ aura ve darzanapAhuDakI saMpUrNa 35 mAthAoMko (jinameM maMgalAvizeSa dhanyavAdake pAtra haiN| caraNakI gAthA bhI zAmila hai. !).unakI chAyA sahita,
Page #601
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 10] svAmI pAtrakesarI aura vidyAbhanda - zeSa pAhuDoMkI kucha kucha gAthAoMko chAyAsahita, paMcA- kATa rakkhA hai parantu 'yugmam' ko nahIM kATA hai ! 'yugmam' stikAya aura samayasArakI katipaya gAthAoMko chAyA padakA prayoga pahale hI vyartha-sA thA,tIsare zlokake nikala tathA amRcandrAcAryakI TIkAsahita uddhRta kiyA gayA jAnepara vaha aura bhI vyartha hogayA hai| kyoMki prathama do hai / ina graMtha-vAkyoMko uddhRta karate hue jo prastAvanA- zlokoMke sAtha usakA koI sambandha nahIM baiThatA, ve donoM vAkya diye gaye haiM aura uddharaNake anantara jo samApti- apane apane viSaya meM svataMtra hai-donoM milakara eka sUcaka vAkya diye haiM unheM tathA maMgalAcaraNAdike 3-4 vAsya nahIM banAte-isaliye 'yugmam' kA yahA~ na kATA padyoMko chor3akara isa granthameM graMthakArakA apanA aura kucha jAnA cintanIya hai ! ho sakatA hai graMthakArako kisI taraha bhI nahIM hai| para tIsarA sloka azuddha jAna par3A ho, jo vAstavameM granthakArakI isa nijI jI aura usake uddhRta azuddha hai bhI, syoMki usake tIsare caraNameM 8 kI karaneke DhaMga zrAdiko dekhanese sApha mAlama hotA hai jagaha 6 akSara haiM aura pA~cavA~ akSara laghu na hokara ki vaha eka bahuta thor3IsI samamabamakA. sAdhAraNa guru par3A hai jo chaMdakI dRSTise ThIka nahIM; aura isaliye zrAdamI thA, saMskRtAdikA use yatheSTa bodha nahIM thA aura usane ise nikAla diyA ho aura 'yugmam' padakA nikAna graMtha-racanAkI koI ThIka kalA hI vaha jAnatA thaa| lanA vaha bhUla gayA ho ! yaha bhI saMbhava hai ki eka hI taba nahIM mAlUma kisa prakArakI vAsanA athavA preraNAse Azayake kaI pratizAvAkya hojAneke kAraNa | use isa prerita hokara vaha isa graMthake likhanemeM pravRtta huA hai !! zlokakA rakhanA ucita na U~cA ho, vaha isake sthAnapara astu; pAThakoMko isa viSayakA spaSTa anubhava karAneke koI dasarA hI zloka rakhanA cAhatA ho aura isIse usane liye graMthakArakI isa nijI pU~jI AdikA kucha digdarzana 'yugmam' tathA cauthe zlokake aMka '4' ko kAyama rakkhA karAyA jAtA hai: ho; parantu bAdako kisI paristhitike pherameM par3akara vaha (1) granthakA maMgalAcaraNa tathA pratijJAvAkyoMko usa zlokako banA na sakA ho!| parantu kucha bhI ho, liye hue prAraMbhika aMza isa prakAra hai granthakI isa sthitiparase itanI sUcanA jarUra milatI hai "OMnamAsideva atha samyaktvaprakAza bilyate // ki yaha granthaprati svayaM graMthakArakI likhI huI athavA prabandha paramaM devaM prmaanNdvidhaay| likhAI huI hai| samyaktvanapaNaM vacce pUrvAcAryakRtaM zubham // 1 // 'atha samyaktvaprakAza khilpate' isa vAkyameM 'samyamopamArge jinaruktaM prathamaM darzanaM hitaM / ktvaprakAza' zabda vibhaktise zUnya prayukta huA hai jo tahinA sarvadharmaSu caritaM niSphalaM bhavet // 2 // eka moTI vyAkaraNa-sambandhI azuddhi hai| kahA jAtasmAdarzanaparya jayananasaMdhutaM / sakatA hai ki yaha kApI kisI dUsarene likhI hogI aura sambaktyaprakAzakaM praMvaM karoma hitakArakam // 3 // pugmam // vahI samyaktvaprakAzake Age visarga(:)lagAnA bhUla gayA tasvArthAdhigame sUtre pUrva drshnaarth|| pravijJA-vAkya isa prakAramopamAgeM samuSTi vadahaM cAtra bilpate // en" sampapalabAra baye, 2 samyaktvaprakAzakaM praya, naM.3 ke loka ko aMka taka kAlI syAhIse romiyatadApAtra vilyte|
Page #602
--------------------------------------------------------------------------
________________ 240 anekAnta [prathama zrAvaNa, vIra-nirvAsa saM0 2465 hogA / parantu jaba Age racanAsambandhI aneka moTI-moTI sahita (r) uddhRta karate hue, 29vI gAthAke sthAna para azuddhiyoko dekhA jAtA hai taba yaha kahanekA sAhasa usakI chAyA aura chAyAke sthAna para gAthA uddhRta nahIM hotA / udAharaNake liye cauthe zlokameM prayukta hue kI gaI hai ! aura pA~cavIM gAthAkI chAyAke anantara "tadahaM cAtra jilyate" vAkyako hI lIjiye, jo graMtha- "asmin dvau khaM zabdaM tayArute avyayaM vAkyAkArakI acchI khAsI ajJatAkA dyotaka hai aura isa saMkArArthe vartate" yaha kisI TokAkA aMza bhI yoM hI bAtako spaSTa batalA rahA hai ki usakA saMskRta vyAkaraNa- uddhata kara diyA gayA hai| jabaki dUsarI gAthAki sambandhI jJAna kitanA tuccha thaa| isa vAkyakA artha sAtha unakI TIkAkA koI aMza nahIM hai / mokSapAhuDakI hotA hai "vaha (darzanalakSaNa) maiM yahA~ likhA jAtA hai," 4 gAthAoMko chAyAsahita uddhRta karaneke bAda "iti jabaki honA cAhiye thA yaha ki 'darzanalakSaNa mere dvArA mokSapAhuDe" likhakara mokSapAhuDake kathanako samApta yahA~ likhA jAtA hai' athavA 'maiM use yahA~ likhatA huuN|' kiyA gayA hai / isake bAda graMthakArako phira kucha khayAla aura isaliye yaha vAkya prayoga behUdA jAna par3atA hai| AyA aura usane 'tathA' zabda likhakara 6 gAthAe~ isameM 'vadaha' kI jagaha 'tammayA' honA cAhiye thA- aura bhI chAyAsahita upata kI haiM aura unake anantara 'ahaM' ke sAtha likhyate'kA prayoga nahIM banatA, 'likhAmi' iti moSapAhura' yaha samAptisUcaka vAkya punaH diyA kA prayoga bana sakatA hai| jAna par3atA hai graMthakAra hai| isase granthakArake uddhRta karaneke DhaMga aura usakI 'jilpa' aura 'likhAmi' ke bheda ko bhI, ThIka nahIM asAvadhAnIkA kitanA hI patA calatA hai| samajhatA thaa| (3) aba uddhRta karane meM usakI arthazAna-sambandhI (2) isIprakArakI ajJatA aura behUdagI usake yogyatA aura samajhane ke bhI kucha namUne lIjiyenimna prastAvanAvAsyase mI pAI jAtI hai, jo 'tatvArtha- (ka) zlokavArtikameM dvitIya sUtrake prathama do zraddhAnaM samyagdarzana' sUtra para zlokavArtikake 21 vArtikoM vArtikoMkA jo bhASya diyA hai usakA eka aMza isa ko bhASyasahita uddhRta karaneke bAda "iti lokavArtike prakAra hai:||3||" likhakara agale kathanakI sUcanArUpase diyA "na anekArthatvAdAtUnAM zeH zraddhAnArthatvagataH / gayA hai: kathamanekasmiAyeM saMbhavatpapi bhavAnArthasyaiva gatiritiveta, ___"aba paramAhuramadhye varzanapAhure kuMvachaMdasvAminA prakaraNavizeSAt / mopakAraNatvaM hi prakRtaM tatvAbadAsambakatvarUpaM pratipAdayati // " nasya yujyate naalocnaaderaavrsy|" .. isameM tRtIyAnta 'svAminA' padake sAtha 'pratipA- granthakArane, ukta vArtikoMke bhASyako uddhRta karate .vapati' kA prayoga nahIM banatA-vaha vyAkaraNakI dRSTi se hue, isa aMzako nimna prakArase uddhRta kiyA hai, jo mahAazuddha hai-usakA prayoga prathamAnta 'svAmI' padake arthaka sambandhAdikI dRSTise bar3A hI beDhaMgA jAna par3atA sAtha honA cAhiye thaa| yahA~ para itanA aura bhI jAna lenA cAhiyeASA prApaH zrutasAgarakI kApAse milatI-julatI darzanapAhuDakI pUrI 36 gAthAoMko chAyA- hai-kahIM-kahIM sAdhAraNasA bheda hai|
Page #603
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 10] svAmI pAtrakesarI aura vidyAnanda "mAnekArthatvAdAvUna mutpadyate bAlocanAderatha tarasya / " sakatA hai ki jisa graMthapratiparase uddharaNa kArya kiyA gayA ho usameM lekhakakI asAvadhAnIse yaha aMza isI azuddha rUpameM likhA ho; parantu phira bhI isase itanA to spaSTa hai ki saMgrahakAra meM itanI bhI yogyatA nahIM thI ki vaha aise vAkya adhUrepana aura beDhaMgepanako samajha sake / hotI to vaha ukta vAkyako isa rUpameM kadApi uddhRta na karatA / naM0 154 se 170 taka pAI jAtI haiN| 168 aura 166 nambaravAlI gAthAe~ vAstavameM paMcAstikAyake 'navapadArthAdhikAra' kI gAthAe~ haiM aura usameM nambara 106, 107 para darja haiN| unheM 'mokSamArgaprapaMcasUcikA cUlikA' adhikArakI batalAnA sarAsara g2alatI hai / parantu ina g2alatiyoM tathA nAsamakiyoMko chor3iye aura ina donoM gAthAoM kI TIkApara dhyAna dIjiye / 166 ( 107 ) nambaravAlI 'samma sahayaM 0 ' gAthA TIkAmeM to "sugamaM" likha diyA hai; jabaki amRtacandrAcAryane usakI bar3I (kha) zrIjinasena praNIta zrAdipurANake haveM parva- acchI TIkA de rakkhI hai aura use 'sugama' padake yogya kA eka zloka isa prakAra haizamAdarzanamohasya samyaktvAdAnamAditaH / jantoranAdimithyAtvakalaMkakalilAtmanaH // 117 // po bhadAnArthamAnasya isameM anAdi mithyAdRSTijIvake prathama samyaktvakA grahaNa darzanamohake upazamase batalAyA hai / 'samyaktvaprakAza' meM isa zlokako zrAdipurANake dUsare zlokoMke sAtha uddhRta karate hue, isake "zamAddarzanamohasya" caraNake sthAnapara 'samyakdarzanamohasya' pATha diyA hai, jisase ukta zloka beDhaMgA tathA ve mAnIsA hogayA hai aura isa bAtako sucita karatA hai ki saMgrahakAra usake isa beDhaMgepana tathA bemAnIpanako ThIka samajha nahIM sakA hai| (ga) graMtha meM " iti mokSapAhuDe // " ke bAda "atha paMcAstikAyanAmagramye kundakundAcAryaH (?) mokSamArgaprapaMcasUcikA cUlikA varNitA sA likhyate / " isa prastAvanA - vAkya ke sAtha paMcAstikAyakI 16 gAthAe~ saMskRtacchAyA tathA TIkAsahita uddhRta kI haiM aura unapara gAthA nambara 162 se 178 taka DAle haiM, jaba ki ve 1880 taka hone cAhiye the / 171 aura 172 nambara dobAra g2alatIse par3a gaye haiM athavA jisa graMthaprarasa nakala kI gaI hai usameM aise hI g2alata nambara par3e hoMge aura saMgrahakAra aisI moTI g2alatI ko bhI 'nakkala rAceakala' kI lokoktike anusAra mahasUsa nahIM karasakA ! zrastu ina gAthAoM meM se 168, 166 nambarakI do gA thAnoMko chor3akara zeSa gAthAe~ ve hI haiM jo bambaI rAyacanda jainazAstramAlAmeM do saMskRta TIkAoM aura eka hindI TIkA sAtha prakAzita 'paMcAstikAya' meM kramazaH 541 nahIM samajhA hai / aura 168 (106) nambaravAlI gAthAkI jo TIkA dI hai vaha gAthAsahita isa prakAra haisammataM gAyajuvaM / cAritaM rAgadosaparihIyaM / moksassa havadi maggo bhavvANaM tadIyaM // TIkA- "pUrvamuddiSTaM tatsvaparapratyayaparyAyAzritaM mitrasAdhyasAdhanabhAvaM vyavahAranayamAzritya prarupitam / na caitadvipratiSiddha nizcayamyavahArayoH sAdhyasAdhanabhAvasvAt suvarNa- suvarNapASANavat / ataevobhavanayAyattA pAramezvarI tIrthapravartaneti // " yaha TIkA ukta gAthAkI TIkA nahIM hai aura na ho sakatI hai, ise thor3I bhI samajhabUjha tathA saMskRtakA zAna rakhanevAlA vyakti samajha sakatA hai| taba ye mahatva kI sambaddha paMktiyA~ yahA~ kahA~se zrArDa 1 isa rahasyako jAnaneke liye pAThaka jarUra utsuka hoMge / ataH use nIce prakaTa kiyA jAtA hai- zrI amRtacandrAcAryane 'cariyaM caradi sagaM so0' isa gAthA naM 0 156 kI TIkAke anantara agalI gAthAkI prastAvanA ko spaSTa karane ke liye "basu" zabdase prArambha karake ukta TIkAMkita saba paMktiyA~ dI hai, tadanantara "nizcayamocamArgasAdhanabhAvena pUrvoddiSTamyavahAramocamArgo'yam" isa prastAvanAbAkyake sAtha agalI gAthA + dekho, bambaIkI vi0saMvat 1372 kI chapI huI ukta prati, pRSTha 168, 166 + bambaI kI pUrvollekhita pratimeM prathama caraNakA rUpaM "sammattakhAbartta" diyA hai aura saMskRta TIkAe~ bhI usIke anurUpa pAI jAtI haiN|
Page #604
--------------------------------------------------------------------------
________________ 542 anekAnta [prathama zrAvaNA,vIra-nirvANa saM02465 naM0 160 dI hai, aura isataraha ukta paMktiyoM ke dvArA jo 228, 226 (226, 227) donI gAthAoMkI thI! pUrvoddiSTa-pUrvavartI navapadArthAdhikArameM 'sammatta zrAdi do sAthameM "tyaktaM yena phalaM-" nAmakA eka kalazapadya bhI de gAthAoM ke dvArA kahe hue-vyavahAra mokSamArgakI paryAya diyA hai aura dasare "samyagaSTaya eka-" nAmake kalazadRSTiko spaSTa karate hue use sarvathA niSiddha nahIM ThaharAyA padyako dUsarI gAthA naM. 226 (227) kI TIkArUpameM hai| balki nizcaya-vyavahAranayameM sAdhya-sAdhana bhAvako rakha diyA hai!! isa viDambanAse granthakArakI mahAmUrkhatA vyakta karate huedonoM nayoMke prAzrita pAramezvarI tIrtha- pAI jAtI hai, aura isa kahane meM jarA bhI saMkoca nahIM pravartanAkA honA sthira kiyA hai| isase ukta paMktiyA~ hotA ki vaha koI pAgala-sA sanakI manuSya thA, use dUsarI mAthAke sAtha sambandha rakhatI haiM aura vahIM para su- apane ghara kI kucha bhI samajha-bujha nahIM thI aura na isa saMgata hai| samyaktvaprakAzake vidhAtAne "yatta' zabdako bAtakA hI patA thA ki grantharacanA kise kahate haiN| to ukta gAthA 156 (167) kI TIkAke antameM rahane isa taraha samyaktvaprakAza graMtha eka bahuta hI aAdhudiyA hai, jo ukta paMktiyoMke binA vahA~ la~DarAsA jAna nika tathA aprAmANika graMtha hai| usameM pAtrakesarI tathA par3atA hai ! aura una paMktiyoMko yoM hI bIcameM ghuser3I vidyAnandako jo eka vyakti prakaTa kiyA gayA hai vaha yoM huI apanI ukta gAthA naM. 168 (106) kI TIkAke hI sunA-sunAyA athavA kisI dantakathA ke AdhAra para rUpameM dhara diyA hai !! aisA karate hue use yaha samajha hI avalambita hai| aura isaliye use raMcamAtra bhI koI nahIM par3A ki isameM Ae hae "parvamUhiTa" padoMkA mahatva nahIM diyA jAsakatA aura na kisI pramANameM peza sambandha. pahaleke.kaunase kathanake sAtha lagAyA jAyagA!! hI kiyA jAsakatA hai| kheda hai ki DAkTara ke0 bI0 aura na yaha hI jAna par3A ki ina paMktiyoMkA isa gAthA- pAThakane binA jA~ca-par3atAlake hI aise Adhunika, aprAkI TIkA tathA viSayake sAtha kyA vAstA hai !!! mANika tathA nagaNya graMthako pramANameM peza karake lokameM isa taraha yaha spaSTa hai ki granthakArako uddhRta karane- bhArI bhramakA sarjana kiyA hai !! yaha unakI usa bhArI zrakI bhI koI acchI tamIja nahIM thI aura vaha viSayako sAvadhAnIkA jvalanta dRSTAnta hai, jo unake padako zobhA ThIka nahIM samajhatA thaa| nahIM detI / vAstavameM pAThakamahAzayake jisa eka bhramane (1) paMcAstikAyakI ukta gAthAoM Adiko bahattase bhramoMko janma diyA-bahutoMko, malake cakkara meM uddhRta karaneke bAda "iti paMcAstikAyeSu" (!) yaha DAlA, jo unakI aneka muloMkA AdhAra-stambha hai aura . samAptisUcaka vAkya dekara granthameM "atha samayasAre paduktaM jisane unake akalaMkAdi-viSayaka dUsare bhI kitane hI takvilpate" isa prastAvanA athavA pratijJA-vAkyake nirNayoMko sadoSa banAyA hai vaha unakA svAmI pAtrakesarI sAtha samayasArakI 11 gAthAe~ naM. 228 se 238 taka, aura vidyAnandako, binA kimI gahare anusandhAnake, eka saMskRtacAyA aura amRtacandrAcAryakI zrAtmakhyAti mAna lenA hai| TIkAke sAtha, uddhRta kI gaI hai| ye gAthAe~ ve hI haiM. mujhe yaha dekhakara duHkha hotA hai ki zrAja DAkTara jo rAyacandrajaina granthamAlAmeM prakAzita samayasArameM sAhaba isa saMsArameM maujada nahIM hai| yadi hote to ve z2arUra kramazaH naM0 226 se 236 taka pAI jAtI haiN| zrAtma- apane bhramakA saMzodhana kara DAlate aura apane nirNayako khyAtimeM 224se 227 taka cAra gAthAoMkI TIkA eka badala dete / maiMne apane parvalekhakI kApI unake pAsa sAtha dI hai aura usake bAda kalazarUpase do padya diye bhijavAdI thii| saMbhavataH vaha unheM unakI asvsthaavsthaahai| samyaktvaprakAzake lekhakane inameMse prathama do gAthA- meM milI thI aura isIse unheM usa para apane vicAra zroko to. uddhRta hI nahIM kiyA / dUsarI do gAthAoMko prakaTa karanekA avasara nahIM mila sakA thaa| alaga alaga uddhRta kiyA hai, aura . aisA karate hue vIrasevAmandira, sarasAvA, . gAthA naM.228 (226) ke nIce vaha saba TIkA de dI haiM tA0 17-7-1636
Page #605
--------------------------------------------------------------------------
________________ digambara-zvetAmbara-mAnyatA bheda 0i -zrI bhagaracandalI nAhaTA] nasamAjameM sAdhAraNa evaM nagaNya mata bhedoMke vitaMDAvAda khar3A kara dete haiN| ina saba bAtoMkA maiM svayaM "kAraNa kaI sampradAyoMkA janma huA, aura ve bahuta bhukta-bhogI huuN| maiM jaba kalakattemeM rahatA yA jAtA hU~ to sI bAtoMmeM mata-aikya hone para bhI apaneko eka dUsarekA merA sAhityika kAryoMke vaza anveSaNa prAdike liye virodhI mAnane lage / isI kAraNa hamArA saMgaThana tathA asara digambara-maMdiroMmeM jAnA ho jAtA hai / to kaI saMghabala dinoMdina chinna bhinna hokara samAja kramazaH bhAI zaMkAzIla hokara kitanIhI vyarthakI bAteM pUcha baiThate avanati-pathameM agrasara ho gyaa| haiM zrApa kauna haiM kyoM Aye haiM ? ajI Apa to __aba z2amAnA badalA hai, saMkucita manovRtti vAloMkI jainAbhAsa hai, ApakI hamArI to mAnyatAmeM bahuta aMtara A~kheM khulI haiN| phira bhI kaI vyakti usI prAcInavRttikA hai! ityAdi / isI prakAra eka bAra maiM nAgaurake popaNa evaM pracAra kara rahe haiM, logoMke sAmane kSudra kSudra digambara maMdiroMmeM darzanArtha mayA to eka bhAIne zve. bAtoMko 'tilakA tAr3a' banAkara janatAko ukasA rahe haiN| sAbharaNa mUrti ke prasaMga zrAdiko uThAkara bar3A vAdaataH una bhedokA bhrama janatAke dilase dUra ho jAya vivAda khar3A kara diyA, aura mujhe uddezya kara yaha prayatna karanA paramAvazyaka hai| zve. samAjakI zAstrIya mAnyatA para vyarthakA doSAropaNa zveaura di0 samAja bhI ina mata bhedoMke bhUtakA karanA prAraMbha kara diyA / ye bAteM udAharaNa svarUpa zikAra hai / eka dUsareke mandirameM jAne va zAstra par3hanese apane anubhavakI maiMne kaha DAlI haiN| hameM eka dUsarese mithyAtva laga jAnekI saMbhAvanA kara rahe haiM / eka milane para to jainatvake nAte vAtsalya prema karanA dUsareke maMdirameM vItarAgadevakI mUrtiko dekha zAnti cAhiye, zAstrIya vicAroMkA vinimaya kara jJAnavRddhi pAnA to dUra rahA ulaTA deSa bhabhaka uThatA hai / pavitra karanI cAhiye usake badale eka dUsarese eka dUsarekA.mAnoM tIrtha sthAnoMke jhagar3oMmeM lAkhoM rupayoMkA apavyaya evaM koI vAstA hI nahIM, mAnyatAoMmeM AkAza pAtAlakA pakSapAtakA nirApoSaNa evaM ApasI manomAlinyakI aMtara hai aisA udbhAsita hone lagatA hai| kahA~ taka kahU~ abhivRddhi horahI hai| hama eka dUsarese milaneke badale dUrAtidUra ho rahe haiN| ekake maMdirameM anyake jAne mAtrase kaI zaMkAe~ aba hameM vicAranA yaha hai ki hamAremeM aise kauna uThane lagatI hai, jAnevAleko apanI abhyasita kaunase matabheda haiM jinake kAraNa hamArI yaha paristhiti saMkucitavRttike kAraNa bhakti udaya nahIM hotii| koI aura yaha dazA ho rahI hai| vAstabameM ve bheda kahA~ taka koI mAI to eka dUsare para AkSepa taka kara baiThate haiM- ThIka hai ? aura kina bhAvanAoM vicAradhArAmoMse hama pUjA-paddhati Adi sAmAnya bhedoMko Age kara vyarthakA unakA samAdhAna kara eka sUtrameM phaidha sakate hai|
Page #606
--------------------------------------------------------------------------
________________ 544 anekAnta [prathama zrAvaNa, vIra-nirvANa saM02465 sAdhAraNatayA digambara-zvetAmbara bheda 84 kahe jAte . 7 tIrthakaroMke sahodara bhAiyokA honA haiM / ina 84 bhedoMkI sRSTi-prasiddhi di0 paM0 hemarAjajI 8 strI-mukti kRta caurAsI bola evaM zve yazovijayajI racita 'dikpaTa 6 zUdra mukti caurAsI bola' nAmaka granthoM ke prAdhArase huI pratIta hotI 10 vastra-sahita puruSa-mukti hai| para vartamAnameM ye donoM grantha mere sanmukha na honese 11 gRhastha veSameM mukti upApoha nahIM kiyA jAsakatA / di0 zve. bhedoMkI 12 sAbharaNa evaM kachoTe vAlI pratimApUjana uskRSTa saMkhyA 716 honekA bhI ullekha maiMne kahIM dekhA 13 muniyoMke 14 upakaraNa hai, para ve kauna kaunase haiM ? unakI sUcI dekhane meM nahIM 14 mallinAtha tIrthaMkarakA strI liMga aaii| 15 pAtrameM muni zrAhAra bIkAnerake zAna-bhaMDAroM evaM hamAre saMgrahameM bhI 16 ekAdaza aMgoMkI vidyamAnatA di0 zve0 bhedoMkI kaI sUciyA~ mere avalokanameM prAI 17 draupadI ke pA~ca pati haiN| unameM eka do pratiyoMmeM to bhedoMkI saMkhyA 84 likhI 18 vasudevake 72 hajAra strI hai,para anya pratiyoM meM kaI bAteM adhika bhI likhI gaI haiN| 16 bharatacakravartIko aArisAbhavanameM kevalajJAna ataH una sabake AdhArase jitane bhedokA vivaraNa prata 20 bharata cakrIke sundarI strI hotA hai inakI sUcI nIce dIjAtI hai 21 sulasAke 32 putroMkA eka sAtha janma ina bhedoMko maiMne tIna bhAgoMmeM vibhakta kara diyA hai 22 RSabhadevakI vivAhitA sumaMgalAke 66 putra-janma (1) jina bAtoMko zvetAmbara mAnate haiM, digambara 23 bhagavAnakI 17 prakArI yA aMga agra, bhAvapajA . nahIM mAnate; (2) jinheM digambara mAnate haiM; zvetAmbara 24 samudravijayakI mAdrI bahina damaghoSakI strI thI nahIM mAnate , (3) vastu donoM mAnate haiM para unake 25 prabhu munisuvratane azvako pratibodha diyA prakAseMkI saMkhyAmeM eka dUsarekI mAnyatAmeM tAratamya yA 26 akarma bhUmike yugalika hari-hariNIse harivaMza calA bheda hai| 27 saMghAdike liye muni yuddha bhI kare (1) ve bAteM jinako zvetAmbara mAnate haiM 28 mallinAthajIkA nIlavarNa 26 bhagavAnkI dAdako deva-indra svarga lejAkara pUje para digambara nahIM mAnate: 30 deva manuSya-strIse saMbhoga kara sake 1 kevalIkA kavalAhAra 31 upavAsameM auSadha aphImAdikA le sakanA 2 kevasIkA nihAra 32 bAsI pakvAna bhojana (jala rahita pakvAna bAsI nahIM) 3 kevakhIko upasarga azubha vedanIya karmodaya 33 zUdra-kumhAra Adike gharase muni zrAhAra le sake .4 bhoga bhUmiyoMkA nihAra 34 camar3ekI pakhAlakA jala pI sakanA 5 tripAdhizalAkA puruSoMkA nihAra 35 mahAvIrakA gopahAra 6 RSabhadevakA sumaMgalAse vivAha 36 mahAvIrakI prathama dezanA niSphala
Page #607
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 1.] digambara-zvetAmbara-mAnyatA bheda 51 honA 37 mahAvIrasvAmIko tejolezyAkA upasarga, 61 cakravartIkA 64 haz2Ara rUpa dhAraNa kara saba pasniyoM.. 38 mahAvIrake janmAbhiSekameM meru-kampana __ se saMbhoga 36 mahAvIra svAmIkA garbha meM abhigraha karanA 62 gaMgAdevIse bharata cakravartIkA saMbhoga..... .. 40 mahAvIra-vaMdanArtha caMdra-sUryakA mUla vimAnase Agamana 63 yAdava mAMsabhakSI bhI pe 41 mahAvIra vivAha, kanyA janma, jAmAtA jamAli 64 utkRSTa 170 tIrthakara eka samaya hote haiM .. 42 mahAvIra-samayameM camarendrakA utpAta 65 bAhubaliko brAjhI sundarIke vacana zravaNakara kaivalya 43 25 / / Arya deza 44 mahAvIrakA vidyAlaya mahotsava 66 nAbhi-marudevI yugalika the| 45 mahAvIrako chIMka AnA (2) ve bAteM jinheM di0 mAnate haiM zve. 46 RSabhadevakA yugalika rUpase janma nahIM mAnate47 sAdhukI AhArAdi vidhimeM bhinnatA 67 caubIsa kAma padavI 48 AdIzvarakA 4 guSTi loca. 68 yugalika evaM kevaliyoMke zarIrakA mRtyu anantara 46 tIrthakarake skaMdha para devaduSya vastra karAdike samAna ur3a jAnA bikhara jAnA 50 snAtra mahotsavake liye indrakA rUpa dhAraNa karanA 66 vibhAga naM.1 kI bAtoMkA viparIta rUpa; jaise di. 51 tIrthaMkaroMkA saMvatsarIdAna namnAvasthAke binA mokSa na ho, strIko mokSa va 52 marUdevIkA hAthI para car3he hue mokSa jAnA . paMca mahAvrata na ho ityAdi / evaM na0(1) vibhAga 53 kapila kevalIkA corake pratibodhanArtha nATaka karanA yogya aura bhI unake sAdhAraNa bheda likhe milate haiM 54 labdhi saMpanna muni evaM vidyAdhara, mAnuSottara parvatake jinakA samAveza UparakI bAtoM meM hI hojAtA hai| Age bhI jaaveN| ataH vyarthakI pRSTha evaM nambara saMkhyA bar3hAnA 55 RSabhadevAdi 108 jIva eka samayameM mokSa gaye / ucita nahIM samajhakara unheM chor3a diyA gayA hai| 56 sAdhu aneka gharoMse mikSA grahaNa kreN| 57 RSabhadevajIkA bAlyAvasthAse dIkSA taka kalpa (3) vastukI mAnyatAmeM tAratamya bhedavRkSoMke phaloMkA AhAra bastu . zvetAmmaramAnyatA vigambara mAnyatA 58 bAhubali-dehamAna 500 dhanuSya 7. svarga saMkhyA 12 16. 56 tripRSTa vAsudeva bahina kI kukSise utpanna hue ... 71 indra saMkhyA 64 10. 60 bhAvakoMke vratoMmeM 6 SaMDI AgAra .. . 72cakravartIkI strI .. . saMkhyA 64 haz2Ara. 16 hajAra paDamacariba' ke tRtIya pakI pI gAvAke......... nimna apameM paMca muhi khoMcaranA lisA - digambara siMhanandI bhAcAryane, rAmasina "sikhAI gadhAra yA paMcamuhi bo| svarga:vA dI hai, isase digambara-sammAna , " -sampAdaka saMkhyAkA sarvakA ekAnta nahIM hai| sampAdaka
Page #608
--------------------------------------------------------------------------
________________ 546 anekAnta [prathama zrAvaNa, vIranirvANa saM0246 c.L 75 svargaloka sveda, kheda, pratara saMkhyA 62 cintA, viSAda 74 antara dIpasaMkhyA 56 . 82 tIrthakaroMkI vANI mukhase nikale mastakase / 75 tIrthakara mAtAke 83 daza Azcarya kRSNa amara bhinna hI kaMkA gamanAdi 76 neminAtha-dIkSAntara 84 tIrthaMkaroMke bhava-janma sthAnAdi tAratamya ___ kaivalyotpatti 54 dina bAda 56 dina bAda isIprakAra udayatithi, deva dehamAna, iMdrANI saMkhyA 77 janmAbhiSeka samaya . Adi kaI bAtoMmeM aura bhI tAratamya hai| ___ indrake zrAne kA pAlaka vimAna airAvata hAthI isa sUcIko par3hakara pAThaka svayaM samajha sakeMge ki SAhana bheda kitanI sAdhAraNa koTike haiN| aise nagaNya bheda di0 78 pralaya-pramANa chahakhaMDa pralaya AryakhaMDa pralaya zve0 meM hI kyoM, eka hI sampradAyake vibhinna granthoM meM bhI 76 munike pArane ekase adhika bAra eka hI bAra asaMkhya pAye jAte haiM / kathAnuyogake jitane bhI graMtha zrAdike avasara bhI bhojana dekha lIjiye kisImeM kucha to kisImeM kucha isa prakAra para bhojana lenA le sake aneka asamAna bAteM mileNgii| kathA sAhityakI bAta 80 kAladravya svataMtra dravya nhiiN| svataMtra dravya hai jAne dIjiye, zvetAmbara Agama graMthoM evaM prakaraNoMmeM 81 aThAraha doSa dAnAdi antarAya5, tudhA, tRSA, aneka visaMvAda pAye jAte haiM, jinake saMgraharUpa kavivara hAsya, rati, arati, jarA, roga, samayasuMdarajIke 'visaMvAdazataka' zrAdi maulika graMtha bhI bhaya,jugupsA,zoka, janma, maraNa, upalabdha hai| jaba eka hI saMpradAyameM aneka vicAra bheda kAma, mithyAtva, bhaya, mada, rAga, vidyamAna haiM to bhinna sampradAyoMmeM honA to bahuta kucha azAna,nidrA,a- dveSa,moha, arati, svAbhAvika tathA anivArya hai / ataeva aise nagaNya virati,rAga, dveSa nidrA, vismaya, bhedoMke pIche vyarthakI mArAmArI kara virodha bar3hAnA kahA~ ....... taka saMgata evaM zobhAprada ho sakatA hai ? pAThaka svayaM digambarAcArya vinasenane, bhAvipurANake 373 vicAra kreN| varSama, 'bhaveyurantara dIpAH SaTapaMcArAvAmA mitA' vAkya- zvetAmbarIya 'lokaprakAza' granthameM 18 doSoMkA ke dvArA antara dvIpoMkI saMkhyA 56 dI hai, isase isa eka dUsarA prakAra bhI diyA hai, jisameM dAnAdi pAMca saMkhyAkA bhI sarvayA ekAnta nahIM hai| -sampAdaka antarApa, jugupsA, mithyAtva, avirati dveSa nAmake zvetAmbara 'bhagavatI' sUtra mAdi bhAgamoM meM kAla doSa nahIM, inake sthAna para hiMsA, bhalIka, corI, krodha, ko svatantra manma bhI mAnA hai, aisA paM0 sukhajAnanI mAna, mASA, boma, mada, matsara voSa diye aura kAmake apane cauthe karma granthake parisiTameM, pR 10para sUcita liye krIDA, tathA rAgake liye prema mAbdoM kA prayoga -sampAdaka kiyA hai| sampAdaka
Page #609
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 1.] digambara-zvetAmbara-mAnyatA-bheda 547 thor3I derake liye yadi sAmAna bhI liyA jAya ki vidhiko sAdhAraNa asamAnatAko alaga rakhakara hameM aise meda bahuta hai, phira bhI merI namra vinati yaha hai ki hameM apane nirmala viveka vArA ApasI tulA virodha tathA sAba sAtha yaha bhI vo dekhanA cAhiye ki hamameM vicAroM- saMkucita manoko visarjana kara jainatvaka prayaTaranemeM mAnyatAoMkI ekatA kitanI hai? yadi sahazatA-ekatA abhimabhAvase anavarata prayatna karanA caahiye| adhika hai to phira usase lAbha kyoM na uThAyA jAya ? virodhAgnikI jyAlA di0 zve. meM paraspara hI isase rAgadveSakA upazama hogA, AtmAkI nirmalatA sImita nahIM, balki digambara-digambaroMmeM aura zvetAmbaroMbar3hegI, jo ki sAre karttavyoMkA-kriyA kAMDoMkA carama- zvetAmbaroM meM bhI sAdhAraNa mata bhedoke kAraNa vaha prajvalakSya hai| zrAzA hai hamArA samAja zAMta hRdayase isapara lita hai| zvetAmbara-digambara sAmayikapatroM meM kaI patroM. vicAra kara, jisa hada taka hama milajalakara raha sakate kA to ekamAtra viSaya hI yaha virodha bana rahA / haiM mAna sakate haiM yahA~ taka avazya hI saMgaThita hokara kAlamake kAlama eka dUsareke virodhI lekhoMse bhare rahate sadbhAva pUrvaka kArya karanekA pUrA prayatna kregaa| haiM, aise virodhavardhaka vyaktiyoM tathA patroMse samAjakA aba rahA hamArI ekatAkA dRSTikoNa | maiM jahA~ taka syA bhalA honeko hai ? jAnatA hU~ kathA evaM vidhi vidhAnake bhedoMkI hama jainI anekAntI haiM, anekAntake balapara vibhinna alaga kara diyA jAya to tAtvikabheda 2-4 hI naz2ara dRSTikoNoMkA samanvaya kara hama virodhako pacA sakate..,yaha bhAe~ge / yathAH-strImukti, zadramukti, digambaratva viveka hama bhalase gaye haiM / varttanameM ahiMsA aura vicAroM inameM jhagar3anekI koI bAta nahIM hai kyoMki meM syAdvAda, ye do bhagavAna mahAvIrake pradhAna siddhAnta isa paMcama kAla meM bharata kSetrase mukti jAnA to zvetAmbara hai; para hama loga ina donoMse hI bahuta dUra hai! kIr3echaaura dimambara donoM hI sampradAya nahIM maante| ataH makaur3e Adi sUkSma jIvoM para dayA karanA jAnate haiM para vartamAna samAjake liye to ye viSaya kevala carcAspada garIya bhAiyoM tathA dassoM Adiko gale lagAnA nahIM * hI haiM / digambaratvake sambandhameM bhI tatvakI bAta to yaha jAnate ? unapara atyAcAra karate va unake adhikAroMko hai ki digambaratva bAhya veSa hai ataH isake dhyeyako hI chInate hameM dayA nahIM pAtI! zrApasI phaTakA bolasthAna denA yA lakSya meM rakhanA cAhiye / vAstavameM isakA bAlA hai| ahiMsAke upAsaka zAntinidhi evaM vizvasAdhya nirmamatva bhAva hai, jo ki umaya sampradAyoMke liye premI hone cAhiye, para hamArI pattemAna avasthA isake upAsya hai / jo dhyeyako sanmukha rakhate hue vyavahAra sarvathA viparIta hai| isI prakAra anekAnta athavA syAdmArgakA anusaraNa karate haiM, unake liye cAhe digambaratva vAdakA jIvana meM koI prabhAva pratIta nahIM hotA. vaha to usake adhika sannikaTa ho para ekAnta bAhya veSako hI kevala granthoMkA hI viSaya raha gayA hai| ataH isakI ucca evaM mahatvakA sthAna nahIM mila sakatA kevalimukti jIvana meM punaH pratiSThA karanekI zrAvazyakatA hai| zrAdi bAteM to hamAre sAdhanA mArga meM koI mUlyavAna hamArA di0 zve. donoM samAjoMse vizeSa anurodha matameda yA bAdhA upasthita nahIM krtii| kevalI kavalA- hai ki ve apane prApasI manomAlinyako dho bahAra hAra kareM yA na kareM hameM isameM koI lAbha yA nukasAna tIrthoM ke jhagar3oMko miya DAleM aura jainatvake sacce upAsaka nahIM ho sakatA / isI prakAra anya matabhedoMkI kaTTaratA- banakara saMsArake sAmane apanA adbhuta evaM anupama kA parihAra bhI vizAla anekAnta-dRSTise sahaja hosakatA aAdarza rakheM / hai| vAstavameM hamArA lakSya evaM patha eka hI hai / gati -
Page #610
--------------------------------------------------------------------------
________________ nusandhAna - siddhaprAmRta [le-zrI paM0 hIrAlAla jaina zAstrI ] lagabhaga 10 varSa pUrSakI bAta hai ki byAvarameM rA0 bAra ullekha kiyA gayA hai aura kahIM kahIM to baseTha campAlAlajI rAmasvarUpajIkI naziyAM prAcArya paramparAbhedako dikhAte hue bhI AdarzapATha ke zAstrabhaMDArako sa~bhAlate samaya kisI guTa ke meM siddhaprAmRtakA hI svIkAra kiyA gayA-sA pratIta kunda-kundAcArya-kRta 84 pAhuDa race jAnekA ullekha hotA hai / yadyapi kahIM bhI spaSTa rUpase use digambara milA thA aura sAtha hI usameM lagabhaga 43-44 grantha batAnevAlA koI ullekha nahIM hai phira bhI pAhuDoM ke nAma bhI dekhaneko mile the, jinameMse eka 2-1 sthala aise avazya haiM jinase yaha pratIta hotA nAma 'siddhapAhuDa' bhI thA / bAdako mUlArAdhanAnI hai ki zAyada vaha digambara prantha ho, aura pAzcarya chAnavInake samaya bhI isa nAmapara dRSTi to gaI, para nahIM ki kundakundake anya pAhuDoMke samAna yaha kAryavyAsaMgase udhara koI vizeSa dhyAna na deskaa| siddhapAhuDa bhI unhIMkI divya lekhanIse prasUta huA para hAla hI meM anekAntakI kiraNa meM paM0paramAnanda ho; para abhI ye saba bAteM andhakArameM haiN| zAstrIke 'aparAjitasUri aura vijayodayA' zIrSaka nandIke sUtra naM0 16-20 kI vRttiko prArambha lekhakI antima paMktiyoMse 'siddhapAhuDa' kI smRti karate hue TIkAkAra malayagiri likhate haiM kitApI ho AI aura isa viSayakA jo kucha nayA "ihAnantarasidAH sattvarUpavAnyAmAyakSetra anusaMdhAna mujhe milA hai use pAThakoMke parijJAnArtha sparzanakAlAntaramAvAlpabahutvarUpairasamiranuyogahAraiH parayahA~ detA huuN| mparasiddhAH satpAtmavAnyapramANasparzanAkAbAzvetAmbarAgamoMmeM nandIsUtrako eka vizeSa sthAna staramAvAlpabahutvasavikalpainavamiranuyogaddAraiH patrAprApta hai| usakI malayagirIyA vRttimeM siddhoMkA vizu pApaNasu hAreSu 'simAmRte' cintitAH tatastadasvarUpa varNana karate samaya simAbhUtakA anekoM susAreNa papamapi vinayajamAnugrahArya shtriktvaam|"
Page #611
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 3] .. siddha prAmRta KYE - ...arthAt-manantarasiddha aura paramparAsiddhoMkA tadevamihasacioM prapatramAve sApa cintitaH, ukta anuyoga dvAroM dvArA sAvistRta varNana siddhaprA- zeSeSuhAreSu sibamAbhUtaTIkAto mApanI tubaMdhabhUtameM kiyA gayA hai, so usIke anusAra hama bhI gaurvmyaamyocyte|' ziSyajanoMke anuprahArtha lezamAtrase yahA~ para vicAra sAtha hI, ullekhoMse yaha bhI jJAta hotA hai ki krte| mUlArAdhanAkI prAkRta TIkAke samAna sipAhunaisake bAda unhoMne 'taduktaM sibamAbhUtaTIkApoM, kI bhI prAkRta TIkA rahI hai| jaiseuktaM - sibamAbhUtaTIkApI, tathA coktaM siddhaprAmRta- 'bIsA egapare vijye| 'sesesuparapasu pasa limTIkAyAM, sikhamAbhRtasUtre'pyuktam , uktaM ca simAmRte, ti, donu vi ussapivIbhosapibIca harakato' / tathA coka siddhamAbhRte, pataH siddhaprAbhRtaTIkAvAmevoktaM, 'jabamamAe patAri smyaa|' ityaadi| zeSeSu hAreSu sikhamAbhUtaDIkAto mAvalIyA'.. ityAdi matabhedavAle ullekhoMkI vAnagI dekhieaneka rUpase siddhaprAbhRtakA ullekha kiyA hai| aura 'sampratyalpAvaM sidabhUtamepote- 'ukta antameM unhoMne apanI kRtajJatA prakaTa karate hue rasida mAmate-sesAba gaIla sadasarga' 'bhagavAlAryalikhA hai ki sthAmaH umarekhamAha- i travibhAgenAramA siddhamAbhUtasUtraM tavRtti copajIvya mnpgiriH| sibamAbhUtatIkAto likhita / ' . . sikhasvarUpametaviravocaviSyavihitaH / . eka-do ullekha kucha mahatvapUrNa matabhedoko arthAt-mujha malayagirine yaha siddhoMkAsvarUpa lie hue mI dekhane ko mila rahe haiM para unheM yahA~siDamAmRtasUtra aura usakI vRttikA Azraya lekara para jAnabUjhakara chor3a rahA hai kyoMki ve ullekha ziSyoMkI buddhike hitArtha kahA hai| svayaM eka svatantra lekhake viSaya hai, jina para punaH ___ ukta avataraNoM se kucha eka ullekha aise haiM kabhI likheNgaa| jinase mUlapantha,usakI TIkA aura usake mAmnA- zvetAmbarIya vidvAnoM ko isa viSaya meM prakAza vibhAga para bhI prakAza par3atA hai| udAharaNArtha- DAlanA Avazyaka hai ki kyA unake bhaMDAroM meM 'siddhapAhuDa' gAthAnoMmeM racA gayA hai / jaise 'siddhaprAmRta' nAmaka koI zAstrI ? yadi hA~, to siddhaprAmRtasUtre'pyuktam vaha kisakA banAyA hai TIkAkAra kauna hai? 'utsappiNIyosappibItatatyapasamAsumasarva / kitane pramANavAlA hai bhAdi / amidhAnarAjendra . paMcamipAe bIsaM isa dasa sesema / koSameM bhI eka TippaNI isa nAmapara likhI milatI * 'salA ra abhaMgA esa esa hoi parI ' hai-. .. .. 'parimANa pracaMtA kAyojyAI avalo teti| "sidamAhura-simAta tulanAmA .. ityAdi / rAdhikAramavipAka gye| siddhapAhuDakI TIkA pratIva vistRta rahI hai aisA para isase mUlakA, TIkAkAra mAdiviSayameM bhI kitane hI ilAgya se pratIta hotA hai, jaise- kucha pratIta nahIM hotA hai| hA~, eka bAta bhavasya
Page #612
--------------------------------------------------------------------------
________________ 550 anekAnta [prathama zrAvaNa, vIra-nirvANasaM02465 % % D nabIna zAta hotI hai ki nanjhasUtrake sivAya any| "bIsutarasayagaNabAbAmasipAhu samma pramokisI pranthameM isakA koI sallekha upalabdha zve. nniypumvnniss|" / Agama-sAhityameM nahIM hai| kyoMki koSakramake isa TIkAkA mUla parimANa 815 zloka-jitanA anusAra ukta vyAkhyAke antameM kevala 'na' likhA aura sUtrasahita kula pariNAma 950 zloka-jitanA huA hai, joki kevala 'nandIsUtra' kA hI bodhaka hai| diyA hai| TIkAkArane, TIkAke nimna antima bhAzA hai isa viSaya para hamAre samartha adhi- vAkyameM, apanA koI nAma na dete hue itanA hI kArI aitihAsika vidvAna vizeSa prakAza DAleMge sUcita kiyA hai ki 'merA yaha prayAsa kevala mUlaaura zAstrabhaMDAroMke mAlika apane apane bhaMDAroMmeM gAthAoMke saMyojanArtha hai, spaSTa artha to cirantana chAnabIna karanekI koziza kareMge,jisase yaha prantha- TIkAkAroMke dvArA kahA gayA hai'-... .. ratna prakAzameM aaske| "gAthAsaMyojanArtho'yaM prayAsaH kevalomama / . . . sampAdakIya noTa arthastUtaH sphuTo zeSa ttiikaakRmiricrntnaiH||" .. nandisUtrakI ukta TIkAmeM jisa 'siddhaprAmRta' hI . isa siddhaprAbhRtakA prArambha nimna gAthAoMse hotA haikA jalalekha hai vaha cirantanAcArya-viracita-TIkAse " tihuyaNapaNae tihupaNaguNAhie tihuynnaaispnnaanne| bhinna usa dUsarI TIkAke sAtha bhAvanagarakI AtmA.. usamAdivIracarime tamaraparahie paNamiUNaM // 1 // nanda-pranthamAlAmeM (san 1921meM ) mudrita hocukA suNiDaNabhAgamaNihase sujiuNaparamatyasuttagaMthadhare / hai jisakA havAlA malayagirisUri apanI TIkAmeM coisapumbigamAI kameNa samve paNavikaNaM // 2 // derahe haiN| mudrita pratiparase mUlapranthakAra tathA TIkA- vikSaviltIhi pahiM maharhi caannumogdaareddiN| kArakA koI nAma upalabdha nahIM hotA / andha- ravelAimaggaNAsu pa siddhArNa pariNayA bheyA // 3 // sampAdaka muni-zrIcaturavijayajIne apanI prastA- jahA~ taka maiMne isa pranthapara sarasarI najara banAmeM grahAMtaka sUcita kiyA hai ki mUlapranthakAra DAlI hai, mujhe yaha graMtha apane vartamAna rUpameM tathA isa upalabdha TIkAke kartAkA nAma kahIMse bhI kundakundacArya kRta mAlUma nahIM hotaa| aparAjita upalabdha nahIM hotA hai| sAtha hI, yaha bhI sUcita sUrine jisa 'siddhaprAmRta' kA ullekha kiyA hai vaha kiyA hai ki isa TIkAkI eka prati saMvat 1138 isI siddhaprAmRtakA ullekha hai aisA unake ullekhapara vaizAkhazuvi14 guruvArakI tADapatra para likhI huI se spaSTa bodha nahIM hotA / ho sakatA hai ki vaha pAvaratAnAke seTha mAnandajI kalyANajIke zAna- kundakundake kisI jude simAmRtase hI sambandha maMDArameM maujUda hai, isase yaha TIkA arvAcIna rakhatA ho athavA yaha vartamAna siddhaprAmRta kuMenahIM hai| mUlapatyakI gAthA saMkhyA 120 hai jaisAki kundakundake siddhaprAmRtakA hI kucha ghaTA-bar3hAkara antimagAthA aura nimna vAkyase prakaTa hai.... kiyA gayA vikRta rUpa ho| kucha bhI ho isa viSaya pIcarasapamegaM gApAla puSpavitvaM / kI vizeSa khoja honI caahiye| - nityAreNa mahatvaM mupANasAreSA pepara " ..
Page #613
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAtmA gAndhIke 27 praznoMkA zrImad rAyacandajI dvArA samAdhAna [navI kiraNa se bhAge 5. prazna:-aisA par3hanemeM AyA hai ki manuSya AdimeM janma letA hai, parantu vaha sarvathA pRthvIpa deha chor3ane ke bAda karmake anusAra jAnavaroMmeM janma athavA patthara rUpa nahIM ho jAtA; jAnavara hote letA hai; vaha patthara aura vRkSa bhI ho sakatA hai, kyA samaya sarvathA jAnavara bhI nahIM ho jAtA / jo deha yaha ThIka hai? hai vaha jIvakA veSadhArI panA hai, svarUpapanA nhiiN| uttaraH-deha chor3aneke bAda upArjita karmake 6-7 praznottaraH-isameM baTe praznakA bhI samAanusArahI jIvakI gati hotI hai, isase vaha tiryaca dhAna mA gayA hai| ..... (jAnavara ) bhI hotA hai aura pRthvIkAya arthAta isameM sAtaveM praznakA bhI samAdhAna bhAgayA pRthvIrUpa zarIra bhI dhAraNa karatA hai aura bAkIkI hai, ki kevala patthara athavA pRthvI kisI karmakA dUsarI cAra indriyoMke binA bhI jIvako karmake kartA nahIM hai| unameM pAkara utpanna humA jIva hI bhoganekA prasaMga AtA hai, parantu vaha marvathA patthara karmakA, kartA hai, aura vaha bhI dUdha aura pAnIkI athavA pRthvI hI ho jAtA hai, yaha bAta nahIM hai| taraha hai| jaise dUdha aura pAnIkA maMyoga hone para vaha patthararUpa kAyA dhAraNa karatA hai aura usameM bhI dUdha dudha hai aura pAnI pAnI hI hai, umo naraha bhI avyakta bhAvase jIva, jIvarUpase hI rahatA hai| ekendriya zrAdi karmabandhase jIvakA pattharapanAvahA~ dUsarI cAra indriyoMkA avyakta (apragaTa)panA jar3apanA-mAlUma hotA hai,to.bhI baha jIva aMtarameM honese vaha pRthvIkAyarUpa jIva kahe jAne yogya hai / to jIvarUpa hI hai, aura vahA~ bhI vaha mAhAra bhaya krama kramase ho usa karmako bhoga kara jIva nivRtta Adi maMzApUrvaka hI rahatA hai, jo aThayakta jaimI hotA hai| usa samaya kevala pattharakA dala paramANu hai| . . rUpase rahatA hai, parantu usameM jIvakA sambandha calA . prazna:-Arya-dharma kyA hai ? kyA mAkI AtA hai, isaliye use AhAra Adi saMjJA nahIM utpati vedase hI huI hai ? hotii| arthAt jIva sarvathA jar3a-patthara-ho uttaraH-(1) AryadharmakI vyAkhyA karate huma. jAtA hai, yaha bAta nahIM hai / karmakI viSamatAse cAra sabake saba apane pakSako hI Aryadharma kahanA cAhate indriyoMkA bhavyaka samAgama hokara kevala eka spa- haiN| jaina jainadharmako, bauddha bauddhadharmako, bedAnvI rzana indriya rUpase jInako jisa karmase dehakA vedAnta dharmako pAryadharma ko, yaha sAdhAraNa pAta samAgama hotA hai,usa karmake bhogate hue vaha pRthivI hai| phira bhI jJAnI puruSa to jimame aAtmAko nija
Page #614
--------------------------------------------------------------------------
________________ 552 anekAnta [prathama zrAvaNa, vIra-nirvANa saM0 2464 svarUpa kI prApti ho, aisA jo Arya (uttama) mAye artha hai ? ..... hai use hI Aryadharma kahate haiM, aura aisA hI yogya uttaraH-(1) vedoM kI utpatti bahuta samaya hai| ...... ............... pahile huI hai| .. (2) sabakI utpatti vedameMse honA sambhava (2) pustaka rUpase koI bhI zAstra anAdi nahIM; nahIM ho sakatA / vedameM jitanA jJAna kahA gayA hai aura usameM kahe hue arthake anusAra to sabhI zAstra usase hajAragunA zrAzayayuktajJAna zrItIrthakara Adi anAdi haiN| kyoMki usa usa prakArakA abhiprAya , mahAtmAbhoMne kahA hai, aisA mere anubhavameM AtA bhinna bhinna jIva bhinna bhinna rUpase kahate Aye haiM, hai; aura isase maiM aisA mAnatA hU~ ki alpa vastumeM- aura aisA hI honA sambhava hai / krodha AdibhAva bhI se sampUrNa vastu utpanna nahIM ho sakatI / isa kAraNa anAdi haiN| hiMsA Adi dharma bhI anAdi haiM aura vedameMse sabakI utpatti mAnanA yogya nahIM hai| hA~, ahiMsA Adi dharma bhI anAdi haiN| kevala jIvavaiSNava Adi sampradAyoMkI utpatti usake zrAzraya- ko hitakArI kiyA hai, itanA vicAra karanA hI se mAnanemeM koI bAdhA nahIM hai / jaina-bauddhake kAryakArI hai| anAdi to donoM haiM, phira kabhI antima mahAvIrAdi mahAtmAoMke pUrva veda vidyamAn kisIkA kama mAtrAmeM bala hotA hai aura kabhI the, aisA mAlUma hotA hai / tathA veda bahuta prAcIna .kisIkA vizeSa mAtrAmeM bala hotaa| prantha haiM, aisA bhI mAlUma hotA hai| parantu jo kucha 10. praznaH-gItA kisane banAI hai ? vaha prAcIna ho, vaha sampUrNa ho athakA satya ho, aisA IzvarakRtato nahIM hai ? yadi Izvara kRta ho to usanahIM kahA jA sakatA; tathA jo pIchese utpanna ho, kA koI pramANa hai ? vaha saba sampUrNa aura asatya ho, aisA bhI nahIM uttaraH-Upara kahe hue uttaroMse isakA bahuta kahA jAsakatA / bAkI to vedake samAna abhiprAya kucha samAdhAna ho sakatA hai| arthAt 'Izvara' kA aura jainake samAna abhiprAya anAdise calA zrA- artha jJAnI ( sampUrNa jJAnI ) karanese to vaha IzvarahA hai| sarvabhAva anAdi hI haiM, mAtra unakA rUpamA rakRta ho sakatI hai| parantu nitya, niSkriya AkAza ntara ho jAtA hai, sarvathA utpatti athavA sarvayA kI taraha Izvarake vyApaka svIkAra karane para usa. nAza nahIM hotaa| veda, jaina, aura sabake abhiprAya prakAra kI pustaka prAdikI utpatti honA saMbhava anAdi haiM aisA mAnanemeM koI bAdhA nahIM hai, phira nhiiN| kyoMki vaha to sAdhAraNa kArya hai, jisakA usameM kisa bAtakA vivAda ho sakatA hai ? phira kartRtva prAraMbhapUrvaka hI hotA hai-anAdi nahIM bhI inameM vizeSa balavAna satya abhiprAya kisakA hotaa| mAnanA yogya hai, isakA hama tuma sabako vicAra gItA veda vyAsajIkI racI huI pustaka mAnI karanA caahie| jAtI hai, aura mahAtmA zrIkRSNane arjunako usa 6. prazna:-veda kisane banAye ? kyA ve a- prakArakA bodha kiyA thA, isaliye mukhyarUpase bhInAdi haiM ? yadi ra anAdi hoM to anAdikA kyA kuSNa hI usake kartA kahe jAte haiM, yaha bAta saMbhava
Page #615
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa2, kiraNa 10] mahAtmA gAndhIke 27 praznoMkA zrImad rAyacandajI dvArA samAdhAna hai| grantha zreSTha hai / usa tarahakA Azaya anAdi vicAra pragaTa kareMge ? kAlase calA A rahA hai, parantu ve hI zloka anA- uttaraH-nistIdharmake viSayameM sAdhAraNa hI dise cale Ate hoM, yaha saMbhava nahIM hai; tathA jAnatA hU~ / bharatakhaMDake mahAtmAoMne jisa tarahake niSkriya Izvarase usakI utpatti honA bhI saMbhava dharmakI zodha kI hai-vicAra kiyA hai, usatarahake nahIM / vaha kriyA kisI sakiya arthAt dehadhArIse dharmakA kisI dUsare dezake dvArA vicAra nahIM kiyA hI hone yogya hai, isaliye jo sampUrNa jJAnI hai gayA, yaha to thor3ese abhyAsase hI samajhameM bhAvaha Izvara hai, aura usake dvArA upadeza kiye hue sakatA hai| usameM (khristIdharmameM ) jIvakI sadA zAkha IzvarIya zAstra haiM, yaha mAnane meM koI bAdhA paravazatA kahI gaI hai, aura vaha dazA mokSameM bhI nahIM hai| isI tarahakI mAnI gaI hai jisameM jIvake anAdi 11. praznaH-pazu Adike yajJa karanese thor3A- svarUpakA tathA yogya vivecana nahIM hai, jisameM kamasA bhI puNya hotA hai, kyA yaha saca hai| baMdhakI vyavasthA aura usakI nivRtti bhI jaisI ___ uttaraH-pazuke vadhase, homase athavA use tho- cAhie vaisI nahIM kahI, usa dharmakA mere abhiprAyaDAsA bhI duHkha denese pApa hI hotA hai to phira use ke anusAra sarvottama dharma honA saMbhava nahIM hai| yajJameM karo athavA cAhe to Izvarake dhAmameM baiThakara khristI dharmameM jaisA maiMne Upara kahA, usa prakAra jaisA karo parantu yajJameM jo dAna Adi kriyAe~ hotI cAhie vaisA samAdhAna dekhane meM nahIM pAtA / isa haiM, ve kucha puNyakI kAraNabhUta haiN| phira bhI hiMsA vAkyako maiMne matabhedake vaza hokara nahIM liyaa| mizrita honese unakA bhI anumodana karanA yogya adhika pUchane yogya mAlUma ho to pUchanA-sava nahIM hai| vizeSa samAdhAna ho skegaa| 12. prazna:-jisa dharmako zrApa uttama kahate 14. prazna: ke loga aisA kahate haiM ki bAibala ho, kyA usakA koI pramANa diyA jA sakatA hai? Izvara-prerita hai / IsA IzvarakA avatAra hai-baha uttaraH-pramANa to koI diyA na jAya, aura usakA putra hai aura thaa| isa prakAra pramANake binA hI yadi usakI uttamatA- uttaraH-yaha bAta vo zraddhAse hI mAnya ho kA pratipAdana kiyA jAya to phira to artha-anartha, sakatI hai, parantu yaha pramANase siddha nahIM hotii| jo dharma-adharma sabhI ko uttama hI kahA jAnA caahie| bAta gIta aura vedake Izvara-kartRtvake viSaya meM parantupramANa te ho uttama-manuttamakI pahicAna hotI likhI hai, vahI bAta bAibalake saMbaMdhameM bhI samajhanA hai| jo dharma saMsArake kSaya karanemeM sabase uttama ho cAhiye / jo janma maraNase mukta ho, vaha Izvara aura nijasvabhAvameM sthita karAnemeM balavAna ho, avatAra le, yaha saMbhava nahIM hai| kyoMki rAga-dveSa vahI dharma uttama aura vahI dharma balavAna hai| Adi pariNAma hI janmake hetu haiN| ye jisake nahIM 13. prazna: kyA bhApa khistIdharmake viSayameM haiM, aisA Izvara avatAra dhAraNa kare, yaha bAta kucha jAnate haiM ? yadi jAnate haiM to kyA Apa apane vicAranese yathArtha nahIM mAlUma hotI / 'vaha Izvara
Page #616
--------------------------------------------------------------------------
________________ 554 anekAnta [prathama zrAvaNa, vIra-nirvANa saM0 2465 kA putra hai aura thA' isa bAtako bhI yadi kimI usI kAyAmeM dAkhila kiyA ho to yaha honA saMbhava rUpakake taura para vicAra kareM to hI yaha kadAcina nahIM hai, aura yadi aimA ho to phira karma AdikI ThIka baiTha sakatI hai, nahIM to yaha pratyakSa pramANase vyavasthA bhI niSphala hI ho jAya / bAkI yoga bAdhita hai / mukta Izvarake putra ho, yaha kisa taraha AdikI middhise bahutase camatkAra utpanna mAnA jA sakatA hai? aura yadi mAneM bhI to usakI hote haiM; aura uma prakArake bahutase camatkAra utpatti kisa prakAra svIkAra kara sakate haiM ? yadi ImAko hue hoM mo yaha marvathA mithyA hai, athavA donoMko anAdi mAneM to unakA pitA putra saMbaMdha asaMbhava hai, aimA nahIM kaha sakate / usa tarahakI kisa taraha ThIka baiTha sakatA hai ? ityAdi bAne siddhiyA~ AtmAke aizvarya ke sAmane alpa haiMvicAraNIya haiM / jinake vicAra karanese mujhe aimA zrAtmAke aizvaryakA mahatva isase ananta gunA hai / lagatA hai ki vaha bAta yathAyogya nahIM mAlUma ho isa viSayameM mamAgama hone para pUMchanA yogya hai| mktii| 17. prazna:- Age calakara kaunasA janma - 15. prazna:-purAne karArameM jo bhaviSya kahA hogA, kyA isa bAtakI isa bhavameM khabara par3a gayA hai, kyA vaha maba ImAke viSayameM ThIka ThIka makatI hai ? athavA pUrvameM kaunamA janma thA imakI utarA hai ? kucha khabara pa - uttara:-yadi aisA ho to bhI usase unadonoM uttaraH-hA~, yaha ho sakatA hai| jise nirmala zAroMke viSayameM vicAra karanA yogya hai / tathA ima jJAna hogayA ho use vaisA honA saMbhava hai / jaise prakArakA bhaviSya bhI IsAko IzvarAvatAra kahanemeM baadl|ityaadike citroMke Uparase barasAtakA anumAna prabala pramANa nahIM hai, kyoMki jyotiSa Adise bhI hotA hai, vaise hI isa jIvakI isa bhavakI ceSTAke mahAtmAkI utpatti jAnI jA sakatI hai| athavA Uparase umake pUrva kAraNa kaise hone cAhie~, yaha bhI bhane hI kisI jJAnase vaha bAta kahI ho, parantu vaha samajhameM A sakatA hai-cAhe thor3e hI aMzose bhaviSya vettA sampUrNa mokSa-mArgakA jAnane vAlA thA samajha pAye / isI taraha vaha ceSTA bhaviSyameM yaha bAta jaba taka ThIka ThIka pramANabhRta na ho, taba kima parimANako prApta karegI, yaha bhI usake taka vaha bhaviSya vagairaha kevala eka zraddhA grAhya pramANa svarUpake Uparase jAnA jAmakatA hai, aura usake hI haiM, aura vaha dUsare pramANoMse bAdhina na ho, yaha vizeSa vicAra karane para bhaviSyameM kima bhavakA buddhimeM nahIM pA sktaa| honA saMbhava hai, tathA pUrvameM kaunasA bhava thA, yaha . 16. prazna:-ma praznameM 'ImAmasIha ke cama. bhI acchI taraha vicArameM A sakatA hai / / kArake viSayameM likhA hai| 18. praznaH-dUsare bhavakI khabara kise par3a uttara:-jo jIva kAyAmeMse sarvathA nikalakara sakatI hai ? calA gayA hai, usI jIvako yadi usI kAyAmeM uttara:-isa praznakA uttara Upara prAcukA hai| dAkhila kiyA gayA ho athavA yadi dUsare jIvako ?.. jina mokSa prApta puruSoMke nAmakA pApa
Page #617
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2. kiraNa 1... mahAtmA gAndhIke 27 praznoMkA bhImad rAyacandajI dvArA samAdhAna 555 : ullekha karate ho, bahAmisabAdhArase karate ho? . uttarAsagIko sAdhA moha hogaa| uttarasAnako badi mujhe khAsa taura para athavA isa duniyAkAbATa nAsadIyo jAye, lakSa ke pUchate ho to usake utpAdoM yaha kahA. aisA honA mujhe pramANabhUta, nahIM mAnA hogaa| jAsakatA hai ki jisakI saMsAra dazA atyanta pari- isI taraha ke pravAhameM isakI sthiti pAtI hai| koI kSINa hogaI hai, usake vacana isa prANarake saMbhava haiM bhAva rUpAMtarita hokara sINa zejAtA hai, to koI usakI ceSTA kA pracArakI saMbhava hai| ityAdi maMzase vardhamAna hotA hai; vaha eka kSetrameM bar3hatA to bhI apanI bhAtmA jo anubhava humA ho, usake dUsare kSetrameM ghaTa jAtA hai, ityAdi sapane isa sRSTi AdhArase unheM mokSa humA kahA jAsakatA hai| prAyaH kI sthiti hai / isake Uparakhe aura bAda hI yaha karake vaha yathArtha hI hotA hai| aisA mAnane meM jo vicArameM savAraneke pazcAt aisA kahanA saMbhava hai pramANa haiM ve bhI zAba mAdise jAne jA sakate haiN| ki yaha vRSTi sarvathA nAza ho jAba, apanA isakI / 20. prazna:-bukhadevane bhI mokSa nahIM pAI, yaha pralaya ho jAya, yaha honA saMbha mhii| muSTikA Apa kisa AdhArase kahate ho? . artha eka isI pRthvIse mahI.samanAnA saahie| __uttara:-unake zAsa-siddhAntoMke prAdhArase / 22. prazna:-isa anItimeMse sunIti abhUta jisa varahase unake zAsa siddhAnta haiM, yadi usI hogI, kyA yaha ThIka hai? taraha unakA abhiprAya ho to vaha abhiprAya pUrvApara uttara-isa praznakA uttara sunakara jo jIva. virukha bhI dikhAI detA hai, aura yaha sampUrNa jJAna- anItikI icchA karatA hai, usake liye isa tara kA lakSaNa nahIM hai| ko upayogI hone denA yogya nahIM / nIti-nIti, * jahA~ sampUrNa sAna nahIM hotA vahA~ sampUrNa sarva bhAva anAdi haiN| phira bhI hama subanIti rAga dveSakA nAza honA sambhava nhiiN| jahA~ vaisA kA tyAga karake yadi nItiko svIkAra kareM, to ise ho vahA~ saMsArakA honA hI saMbhava hai / isalie svIkAra kiyA jA sakatA hai, aura bahAnAmA , unheM sampUrNa moSa milI ho, aisA nahIM kahA jA kartavya hai / aura saba jInoMkI sahA vIti sktaa| aura unake kahe hue zAkhoMmeM co.abhiprAya , dUra karake nItikA sthApana kisA kAya, mahAna hai usako kAra kA dUsarA hI abhiprAya nahIM kahA jA sakatA kamokiekAle asA prakAra . thA, use dUsare prakArale sumheM aura hameM jAnanA, kI vidhatika ho sakanA saMbhava nhiiN| kaThina par3atA hai aura phira bhI yadi kaheM ki buddha 23. anAyA duniyAkI pralaya hotI hai... devakA abhiprAya kucha dUsarA havA to jo kAraNa uttara:- prabakA artha yadi sarvathA nAsa honA:: pUrvaka kahanesapA pramANabhUvana samA jAya, para kiyA jAya to yaha bAta ThIka nhiiN| kyoMki mahArya, bAta nahIM hai| .. ... . kA sAyA nArA ho jAnA saMbhava hI nahIM hai| mahiH / .21. prala mikI mantima miti svA prakhabAmarSa saba padAcA ravara pAni lIta . hogI ?. . . . . . . . . . . ... . hokA diyA jAna to kisI abhiprAyale tyA bArA /
Page #618
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta [prathama zrAvasa, vIra-nirvANa saM02465 svIkRta ho sakatI hai, parantu mujhe yaha saMbhava nahIM Atma-zAna na ho yaha koI niyama nahIM hai| lgtiiN| kyoMki saba padArtha saba jIva isa prakAra 25. prazna:--kRSNavatAra aura rAmAvatArakA samapariNAmako kisa taraha prApta kara sakate haiM, " honA kyA yaha sacI bAta hai ? yadi ho to ve kauna jisameM isa prakArakA saMyoga bane ? aura yadi the ? ye sAkSAt Izvara the yA usake aMza the? kyA uma prakAra ke pariNAmakA prasaMga Aye bhI to phira unheM mAnanese mokSa milatI hai ? .. viSamatA nahIM ho sktii| uttaraH-(1) ye donoM mahAlmA puruSa the, yaha yadi avyakta rUpase jIvameM viSamatA aura to mujhe bhI nizcaya hai| AtmA honese ve Izvara vyakta rUpase samatAke honeko pralaya svIkAra kareM the| yadi unake sarva AvarNa dUra ho gaye hoM to to bhI deha Adi sambandhake binA viSamatA kisa unheM sarvathA mokSa mAnanemeM vivAda nahIM / koI AdhAramaM raha sakatI hai ? yadi deha AdikA jIva IzvarakA aMza hai, aisA mujhe nahIM mAlUma sambandha mAneM to sabako ekendriyapanA mAnanekA hotaa| kyoMki isake virodhI hajAroM pramANa pramaMga Aye aura vaisA mAnanese to binA kAraNa dekhane meM Ate haiN| tathA jIvako IzvarakA aMza hI dUsarI gatiyoMkA niSedha mAnanA cAhiye- mAnanese baMdha mokSa saba vyartha hI ho jaaeNge| arthAta U~cI gatike jIvako yadi usa prakArake kyoMki vaha svayaM to koI kartA-hartA siddha ho pariNAmakA prasaMga dUra hone AyA ho to usake nahIM sakatA ? ityAdi virodha Anese kisI jIvaprApta honekA prasaMga upasthita ho, ityAdi bahutase ko Izvarake aMzarUpase svIkAra karanekI bhI merI vicAra uThate haiN| ataeva sarva jIvoMkI apekSA buddhi nahIM hotii| to phira zrIkRSNa athavA rAma pralaya honA saMbhava nahIM hai| jaise mahAtmAoMke sAtha to usa saMbaMdhake mAnanekI 24. prazna:-anapar3hako bhakti karanese mokSa buddhi kaise ho sakatI hai ? ve donoM avyakta Izvara milatI hai, kyA yaha saca hai ? the, aisA mAnane meM bAdhA nahIM hai / phira bhI unheM uttaraH-bhakti jhAnakA hetu hai / zAna mokSakA maMpUrNa aizvarya pragaTa huA thA yA nahIM, yaha bAta hetu hai| jise akSarUjhAna na ho yadi use anapar3ha vicAra karane yogya hai| kahA ho to use bhakti prApta honA asaMbhava hai, (2) 'kyA unheM mAnanese mokSa milatI hai| isa yaha koI bAta nahIM hai| pratyeka jIva zAna-svabhAvase praznakA uttara sahaja hai| jIvake saba rAga, dveSa yukta hai| bhaktike balase jJAna nirmala hotA hai| aura ajJAnakA abhAva honA arthAt unase chUTa mampUrNa-jJAnakI AvRti hue binA sarvathA mokSa ho jAnekA nAma hI mokSa hai / vaha jisake upadezase jAya, aisA mujhe mAlUma nahIM hotA; aura jahA~ ho sake, use mAnakara aura usakA paramArtha svarUpa mampUrNa jJAna hai vahA~ sarva bhApA-jJAna samA jAtA vicAra kara apanI AtmAmeM bhI usI tarahakI niSThA hai, yaha kahanekI bhI AvazyakatA nahIM / bhASA- rakhakara usI mahAtmAkI mAtmAke bhAkArase (svajJAna mokSakA hetu hai ? tathA vaha jise na ho use rUpase) pratiSThAna ho, tabhI mokSa honI saMbhava hai|
Page #619
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 10] subhASita 157 bAnI dUsarI upAsanA sarvathA mokSakA hetu nahIM hai- anitya hai, to hi isa prasArabhUta dehakI .. vaha usake sAdhanakA hI hetu hotI hai / vaha bhI ravAke liye, jisako usameM prIti hai, aise nizcayase ho hI, aisA nahIM kahA jA sktaa| sarpako mAranA tumheM kaise yogya ho sakatA ___26. prazna:-brahmA, viSNu aura mahezvara kauna hai ? jise prAtma-hita kI. cAhanA hai, "ule. to the? phira apanI dehako chor3a denA hI yogya hai| __uttaraH-mRSTike hetu rUpa tInoM guNoM ko mAna- kadAcita yadi kisI ko prAtma-hitakI icchA kara unake Azrayase unakA yaha rUpa batAyA ho, to na ho to use kyA karanA cAhiye ? to isakA yaha bAta TIka baiTha sakatI hai, tathA usa prakAra ke uttara yahI diyA jA sakatA hai ki use naraka mAnidamare kAraNAMse una brahmA AdikA svarUpa samajhameM meM paribhramaNa karanA cAhiye arthAta sarpako mAra prAtA hai| parantu purANoM meM jisa prakArase unakA denA cAhiye / parantu aisA upadeza hama kaise kara svarUpa kahA hai, vaha svarUpa usI prakArase hai, aisA sakate haiM? yadi anArya-vRtti ho to use mAranekA mAnanemeM merA vizeSa jhukAva nahIM hai / kyoMki unameM upadeza kiyA jAya, parantu vaha to hameM aura tumheM bahutase rUpapha upadezake liye kahe ho, aisA bhI svapna meM bhI na ho, yahI icchA karanA yogya hai| mAlUma hotA hai| phira bhI usameM unakA upadezake, abasaMkSepameM ina uttarIko likhakara patra samApta / rUpameM lAbha lenA, aura brahmA Adike svarUpakA karatA huuN| SaTdarzana samuSayake samamAnekA viroSa siddhAMta karane kI jaMjAlameM na par3anA, yahI mujhe prayatna krnaa| mere ina praznottaroMke likhaneke saM.. ThIka lagatA hai| kocase tumheM inakA samajhanA vizeSa prAkulatAjanaka 27. prazna:-yadi mujhe marpa kATane Aye to ho, aisA yadi jarA bhI mAlUma ho, to bhI vizeSatA usa samaya mujhe use kATane denA cAhiye yA use se vicAra karanA, aura yadi kucha bhI patradvArA paMcane mAra DAlanA cAhiye ? yahA~ aisA mAna lete haiM ki yogya mAlama de to yadi pUchoge so prAyaH karake . use kisI dUsarI taraha haTAnekI mujhameM zaktiH usakA uttara ligaa| vizeSa samAgama hone para nahIM hai? samAdhAna honA adhika yogya lagatA hai| ..... ___uttara:-sarpako tumheM kATane denA cAhiye, likhita prAtmasvarUpameM nitya niSThAke hetubhUta yaha kAma batAneke pahale to kucha socanA par3atA vicArakI ciMtA meM rahanevAle rAyacannakA praNAma / hai, phira bhI yadi tumane yaha jAna liyA ho ki deha .:. -- subhASita 'agni usIko jalAtI hai jo usake pAsa jAtA hai magara krodhAgni sAraM kuTumbako jalA DAlanI hai|' 'zarIrakI svacchatAkA sambandha to jalase hai, magara manakI pavitratA satyabhASaNase hI miTa hotI hai|'' 'duniyA~ jise burA kahatI hai agara tuma umame bace hue homo phira na tu jaTA ravAne kI z2arUTanana mira muMDAne kii| -tikabAbara
Page #620
--------------------------------------------------------------------------
________________ kahAnI bhAIkA prema lAvU narendraprasAda jaina bI.e. manameM prema kI eka ajIba cIz2a hai| kabhI vaha mema bhAzma hai tuma meMdI isa abhivApAko dummAnoge nhiiN|" se utAra kara detA hai vahIse bar3I kurvAnI karane aura unhoMne mA~ kara lI thii| isa zabdoMne hI : para, bhale ke liye / usake bAre meM vaha pAgala bana vinodako apanA kartavya mukA diyA thaa| mAse unake jAtA hai-dIvAnA ho jAtA hai| kabhI baha mema use jIvanakA desya kevala viSAko mukhI karanA thaa| jAra:jAra khAtA hai, apane kuTumbake prANiyoM kI durdazA, zAdI ke paigAma pAte, para ve dukA dete / premakI saritApara jora kamI badama usa U~cI avasthAko pahu~ca kA do bhAgoM meM maiTa gAnA unake liye saba thaa| unheM jAtA hai yA mahambakakA eka dariyA, usake dila meM hara thA ki kahIM koI gukhacI bhAkara unakI bhAgamacoMkI bahatA aura sAsa . gata usameM samA jAtA hai| khatAcoMko tahasa nahasa na kara le / mitroM ne prophesara vinodaka mema dUsare prakArakA thA / unakI bhI samakAga, saiMkaDoMne vizvAsa vinAvA; parantu ve rAjI mahupakI eka nijhA thI, lekina bahuta.koTI, kevala na hue| .... .. .. apane kore bhAI dikhA sakahI sImita / unako jalata . . OM . . ... bhI.mI ki usakA saMsbara apha aura bar3e / ve use jI- mAtA pitAkI godase bichudA humA yaha dineza bhI jAno pyAra karate the| apanA sArA bhAdAma, sArA sukha , unako bhUla cukA thaa| eka sappasA jagatA aura svapna usa para sIkara nimAraka the| maunoMko samana bhI dhIre dhIre mizIna sevA jAvA yAsakiyA~ tApI vidizAkA mana kisI prakAra maiTA nho| lehA lA vinobA premake pravAha sAgarane / bAuko. kamI gAhA jAye to sabA gaNako usIkI pArakhatAtI kitanI mahumpata karatA thA, isakA samayAnumAna nahIM / rhtii| isakA mI ekadA kArabhAra anameM - jaba ve kAlijase bhAte to kitane uhAsase vaha apanI sAmAnya pUjate rahate the jo ki banake pitAne nahIM kahIM bAheM phailA retA, use apane hamase rudana bA, kitanI badI bhAkala thii| unhoMne kahA vedI mahAsAte, johoro na hAvAho pA-"beTA vinoda ! maiM mara rahA hU~ para maranA nahIM gayA, puna samajhAte, para use tasahI na milatI / eka cAhatA, dina aura dekhanA cAhatA thA apanI isa bAra vidhAko punAra bhAgapA, dineza para to mAnoM dulapArIko lAte hue / dekhanA, mere usa ko vipattikA pahArI dUra pahA ho, mAnoM usI zulIkA resace sAre bAsare para, ko mAramA paramA sUja gayA ho / usale bAbA vidhAnAbAbA, huuN| use sunakara merI mAtmAko zAMti milegii| saba naumoMne samajhAvA, para bahana mAnAve Dase
Page #621
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 10] ... bhAIkA prema vinoda pAsa saaye| sapane kahA-"ma sAnA mIThI hotI, maigyA pAhavarA bIjiyegA! ........... khAno, tumhAre bhaivyA jalda hI acche ho jAeMge, phika vinodane gaMbhIra honahA-dineza syAnoge na kro|" dinezame kahA-"DAkTara sAhaba pahile mere bhAbhIko lAkara, sambhava hai usake mAnepara sune sukhama bhaigyAko acche hone kI davA dedIjiye taba maiM khAnA mile / khaauuNgaa|" aura na jAne kitane A~sU bahAye / ina dinezane socate hue kahA-pracA! bhApa mere zabdoM meM patA nahIM kitanI bar3I vinatI thii| inase sukhake liye bhAbhIko nahIM khAte, maiM jAnatA hU~, para maiM vinodako kitanI rAhata milI, kitanA mAnanda milA, batAtA hU~ aba merA sukha isI ki mI gharameM vahI jaaneN| yaha eka bar3I samasyA thii| sinemAkI bAtoMne bhAbhI kaisI vastu hotI hai, abhI taka dinezako vinodako ukhamanameM gala diyA thA / sadoMne vINa yaha patA na thA / saba use samajhAte ki bhaivyAse kaho rakhadI aura socane lge| dinezane maukA pApA aura ki byAha karAkheM / saba kA pUrNa vizvAsa thA ki yadi unheM gudagudA diyA / vinoda khila khilAyarasa pdd'e| dineza z2ora de to vinoda avazya zAdI karA leMge kyoM- dinezane kahA--bhailyA pApA kIjiye bhApa mere ki usakI bAtako TAlanA unakI zakti ke bAhara thaa| liye mAbhIko jarUra khaaeNge| kIjiye bAdA! . usakA choTAsA dila pUchatA-"kyA bhAbhI bhI bhaiyyA dinezakI bAtoM meM kucha aisA asara thA ki vinoda. kI taraha mujhe pyAra kareMgI, apane pAsa bulAeMgI, jaba ko usakA kahanA mAnanA pdd'aa| maiM mAgaMgA mujhe paisA degii|" saba use hA~ meM javAba *.. . dete aura vaha nizcaya kara letA kiyA jasa jala vinodakA vivAha humA / vimamA paaii| dinekhane bhaiyyAse khegaa| bhAbhIkA pA~cava pAmate hue kahA-poM mAmI sA eka dina vinoda baiThe vINA bajA rahe the, pIchese tuma bhI mujhe maiyAkI taraha pyAra krogii| bahuta dinoMse dineza pAyA aura usane bAla muMda khIM! maiM tumhArI rAha dekha rahA thaa|" bimakhAne kucha bacAva vinodane pachA-kyoM dineza tumako merA nAnA nadiyA, dineza viSako coTasI bgii| mAmIko prakA lagatA - .:: maunatAkA kAraNa yaha samajha ma sA! usane socA dinezane kahA-bahuta acchA-bhaiyyA! . sApada mAmIzamA rahI hai| koI bAta nahIM dinoM'vinIdane pachA-tuma merI tarapha dhyAgase kyA dekha meM bhApa mobane bgegii| para bAta yaha thii| rahe ho? dineza-"yahI" .. . vaise to bimAko pratibadI samuha tathA ?" vinoda-"vahI kiyA?" .... mRdumAnI thI, para vaha svayaM na samajha pAtI kira dinesane musakarAte rahA-vahI kipadi bhAbhI dinezase kyoM cilIsI rhtii| vo usakI hotI to kitanA majA mAtA, unakI bhASA kitanI usake savAlakA premapUrvaka banAva nahIM diyA? sotI
Page #622
--------------------------------------------------------------------------
________________ 560 anekAnta [prathama zrAvaNa, vIra-nirvANa saM02465 isa mAtR pitR vihIna bAlakane bhAkhira usakA kyA eka dina dinezako skUlase mAnemeM dera ho gii| bigAr3A hai ? vaha kAraNa samajhaneko bahuta koziza vimamA jala uThI, usane bar3e tIkhe svarameM kahA-"aba karatI para samajha na pAtI ? jyoMhI dineza usake sAmane taka tuma yahA~ rahagaye the, tumheM khajjA nahIM bhAtI bhAvArA dhAtA, vimalA apanA mu~ha phera letI ! dinezake vaha lar3akoMke sAtha khelnemeN|" vineza cupa thA, vaha derIkA sAre svAna, jo vaha dekhA karatA thA, naSTa hote cale kAraNa na batA skaa| ye zabda usake dila meM vApase jA rahe the / vaha socatA-usane to kabhI aisA koI lage the, eka asA TIsa paidA ho gaI thii| vaha sIdhA kAma nahIM kiyA jisase bhAmoko nArAja honekA maukA apane kamare meM gayA aura kivAra banda kara leTa gyaa| mile, phira vaha mujhase itanI virakta kyoM rahatI hai ? zAma ho gaI, dineza na nikalA to vimalAne naukarako kyA bhAbhI bhaiyyAkA mujhapara itanA prema dekhakara jalatI bhejA, naukarane chunA to dekhA hAtha jala rahA thA, usane haiM ? usakA choTAsA mama pachatA-kyA bhAbhI bhI mujhe phaurana vinodase khaa| vinoda Aye, dinezakI dazA bhaiyyAkI taraha prema nahIM kara sakatI ? para use koI dekhI to hRdaya para dhakA-sA lagA ! phaurana DAkTarako javAba na milatA! bulvaayaa| DAkTarane kahA "TAIphAyaDa hai" aura bhAvadinezako pahalevAlI vaha capalatA vaha buddhi miTa zyaka bAta samajhAkara calA gayA / vinoda dinezake cukI thii| mukha para sadA udAsIbAI rhtii| skUlake sira para barfakI paTTI rakhane lge| sArI rAta unhoMne adhyApaka, saba badake usakI dazA para bhAracarya karate baiThe baiThe kATa dii| the| usa phala kI sArI sAkhI, sArI tAz2agI bAcukI bhora ho rahA thA, dineza kI dazA meM koI tandolI thii| usakI sArI paMkhuDiyA~ jhar3a cukI thIM / jisa phUla na thI, vaha besudha par3A thaa| vinodane vimalAkI bhora para kamI sadA vasantakI bahAra chAI rahatI thI, aba dekhA, unake dikhameM eka halacala macI thii| unhoMne patakAkI bedardI dikhAI detI thii| vinoda bhI yaha saba kahA-"vimalA mAnatI ho, dinezako yadi kucha ho dekha rahe the / rasa kUlakA nA honA baha dekhate the, gayA to isakA pApa kisakI gardana para hogA, tumhArI aura apanI bhUtapara sira dhunate the| unhoMne vimalAko gardana para, tumheM kabhI zAMti milegii| maiM tumheM bAbA baIpAra samajhAnA para asara nahuSA,une aisA lagatA thA dinesakI zuzIke bice, para maiMne galatI kI, maiM nahIM mAnoM pitAjIkI mAtmA u bhikAra rahI hai| jAnatA thA ki isakA panta yaha hogA / bAnate hue bhI sorose jAga pate aura dekhate unakA phUla udA nA maiMne yaha saba hone divA, pitAjIkI prAsmA mujhe sadA rahA hai, vaha dinezako apane sInese cipaTA bete aura piratI rahegI, maiM hI dogI hai, mere pApA phasA vahI bAbadAte-"mere dineza / mere phUla ! muke bodakara tU honA cAhiye thA!" vimakhAkA va kAMpa uma, usakI ho jAtA hai, yA tU bhI usI boko bAgevAlA bAloM meM bAMsa balaka pAye, masako patA nA ki ?" unakIbo para saba para pukA.mA, ajJAta bAta yahA~ taka bAgI, badi yaha sambhava ho sakatA mAzaMkA-sI sdaauraatii|... toha sandhikArane ke liye maarii| vikAsava dAvA-mA~! maiM tumhAre pAsa pAtA hU~, maiM jAtA hai|
Page #623
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 10] subhASita 561 vinoda ro rahe the, mAtRtva jo aba taka socA patrA bA, vimalAke hatyameM jAga uThA / usane rote hue kahA"mere khAla ! sAna!" aura pAgalakI taraha use apane kalejesekasa liyA jaise use apane hRdaya meM kaida kara legI. jAne na degii| dinezane bhA~kheM khobI, kahA--tuma merI mA~ ho! tuma pAgaI! vimalA-mere dineza ! mere bacce ! maiM serI mA~ hai, maiM paagii| dineza badabahAyA-merI banI mA~ ! tuma bhaagii| mA~ beTe donoM mila gaye the| dinezako aba dabAkI jamarata na thI, jisa vastukI use varSoMse cAha thI, bhaba mila cukI thii| vinodakI mA~soMse aba bhI pAsU jhara rahe the, para ve bhAnandake bhA~sU the| phirase binodakI mahumvatakI duniyA basa gii| kucha samayake liye ve majaga ho gaye the, para phira eka lahara bhAI, jisane unheM milA diyaa| ni-- [zrI bhagavan' jaiga] daurbalya nizA aba dUra haTo, jAgA hai manameM pala-vihAna / hone aba lagA dRSTigata hai, jagamaga-bhaviSyakA bhAsamAna / / rI! uTha pratApakI amara-bhAna, bharade prANoMmeM vimala-jyotijhaka sake nahIM mastaka kadApi, maiM bhUla na jAU~ svAbhimAna / / bhAo, nizaMka hokara khelo, abhimanyu-dhIrake raNa-kaurAla ! batalA maiM sa. vizva-bharako, kisako kahate haiM pauruSa-bala ? hai mAtRbhUmi para bhAtma-tyAga-, kara denA kitanA sulabha-kaThina ? yaha zubhAdarza, jo ho na sake, duniyA~kI A~khoMse bhojhala // vimalA vINA bajA rahI thii| dinezane kahA"bhAbhI tumhArI bhAvAGgapar3I komala hai, maiMne to bhaiyyAse pahale hI kahA thA ki bhAbhIkI bAbI badI surIlI hogii|" una bAtoMko pAra karake vinoda to Isa par3e, aura vimalAne dinezako cUma liyaa| subhASita ghula mila jAmo tuma prANoM meM, ai, dharma-rAjake aTala satya! kara ma saphala nara-kAyAko, pAlana kara Avazyaka sukRtya / / vizvopakArameM lage hRdaya, ho laghutAkA manase vinArAsthApita jo ho sake bhanya, . niSkapaTa premakA Adhipatya !! 'bahudihI haibo indhiyoM para-gavara bhara. kase rokatI hai unheM purAIse dUra rakhatI hai aura nevIkI mora prerita karatI hai|' * pahiMsA saba dharmoM meM hiMsAke pIche hara sarAva pApa lagA rahatA hai| -tilyavAnugara
Page #624
--------------------------------------------------------------------------
________________ divyadhvani [lekhaka-bAbU nAnakacandajI jaina eDavokeTa] . [bAbU nAnakacandajI jaina evokeTa rohataka eka acche vicArazIla vidvAn hai| bhApakA bahutasA samaya jainagranthoM ke adhyayana aura mananameM myatIta hotA hai| jaba kamI mApase milanA hotA hai to bhApa aneka sUkSma sUcama tarka kiyA karate haiM, jinase mApakI vicArazIlatAkA qhAsA patA cala jAtA hai| pApa cupacApa kAma karane vAloMmeMse haiM aura bar3I hI sajana prakRtike premI jIva haiN| parantu mApa khela likhane meM sadA hI saMkoca kiyA karate haiN| hAla meM bIra-zAsamajayantI-utsava mere nimaMtraNako pAkara mApane jo patra bhejA hai usameM vIrakI divyadhvani para apane kucha vicAra prakaTa kiye haiM, yaha bar3I khuzIkI bAta hai,aura isake liye maiM bhApakA bhAbhArI huuN| bhApakA ukta patra zAsana-jayantIke jaksemeM par3hA gayA / usameM divyamvani-viSayaka jo vicAra hai ve pAThakoMke jAnane yogya haiN| ataH unheM jyoMkA syoM nIce prakaTa kiyA jAtA hai| bhAzA hai vidvajana unapara vicArakara vizeSa prakAza banekI kRpA kreNge| --sampAdaka jhe atyanta kheda hai ki maiM sAvana badi 1 ke aura jisa nimitta kAraNase isakA vistArahojAtA pavitra dina ApakI sevAmeM hAjira hokara aura hai vahI jJAnake paidA karanekA kAraNa kahA jA sakatA mApake utsAhameM zarIka hokara puNyakA lAbha na kara hai| jisatarahase akSarI vANI jJAna paidA karane meM sakU~gA ! isameM koI zubAha nahIM hai ki yaha dina kAraNa hai usI taraha nirakSarI vANI bhI jJAna paidA nihAyata mubArika hai aura hamezA yAda rakhaneke karanekA kAraNa hai| do indriyase lekara paMcendriya lAyaka / isa dina vIrakI divyadhvanikA avataraNa paryanta sabhI jIva vANI bolate haiM, aura sivAya humA, jisa para sAre jainazAsanakA AdhAra hai| insAnake sabakI vANI nirakSarI hI hotI hai aura kArA ki isa dhvaniko gUMja bhava bhI bAkI hotI! isa hI vANIse unameM jJAna paidA hotA rahatA hai| khaira , jo kucha hai usako hI smaraNa rakhanA hamArA insAnako bhI jabataka bolanA nahIM sikhAyA jAtA hai usakI vANI nirakSarIhIrahatI hai| isase jAhira divyadhvanike bAremeM mAlika prazaskhAsakI hai ki jJAna prAptikA kAraNa sirpha akSarI vANI hI mustalipha dhAraNAe~ haiN| bAjakA aitakAda hai ki nahIM hai, balki nirakSarI vANIse bhI jJAna paidA ho divyadhvani nirakSarI na hokara akSarI hI hotI sakatA hai| . . . . . . .:: thii| unakA kahanA hai ki nirakSarI vANIse mAnakA agara divyadhvani bhI akSarI vANI hotI to paidA honA nAmumakina hai / magara yaha rAya durusta saba insAnoM aura jAnavaroM ko eka hI bar3ha ekahI mAlUma nahIM hotii| zAna to bhAtmAkA guNa hai, vANIse zAnakI prApti nAmumakina ho jAtIniharI
Page #625
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 1.] divyamvani vANIse jhAna usI vakta paidA ho sakatA hai jaba ki aura jarmanI jAnanevAle bhAdamI maujUda aura usako sIkhA jaave| bagaira sIkhaneke koI bhI lekcarAra sAheba aMgrejI papAnameM apanA lekcara akSarI vANI jJAna paidA karanekI tAkata nahIM rakhatI de rahe hoM to haraeka bhAdamI usako apanI apanI hai| isaliye bhI divyadhvanikA nirakSarI hI honA mAdarI jabAnameM sAtha sAtha tarjumA karatA rahatA hai siddha hotA hai| aura tarjumA karake grahaNa karatA hai| isa hI kiye isake ilAvA agara yaha mAna liyA jAve ki nirakSarI vANIko haraeka insAna sunakara apanI nirakSarI vANIse bhI jJAna paidA ho sakatA hai to jabAnameM tarjumA kara letA hai aura isa taraha para hamArA dUsarA savAla bhI hala ho jAtA hai ki kisa bilA kisI disatake nirakSarI vANI kAnameM jAneke taraha para haraeka jIva divyadhvaniko sunakara artha- bAda bhakSarI vANImeM tabdIla (pariNata ) yAnI jJAna apanI apanI bhASAmeM grahaNa kara letA hai| tarjumA karalI jAtI hai aura dhAraNa kI jAtI hai| kyoMki yaha dekhA jAtA hai ki insAnakI mAdarI yaha vANI aisI hastI (vyakti vizeSa ) se paidA jabAna (mAtRbhASA ) aisI hotI hai ki vaha hamezA hotI hai jisane tamAma bhASAoMko tyAga diyA hotA usake socane aura arthajJAnako dhAraNa karanekA hai| cUMki unako zAnako pUrNatA prApta hotI hai aura jariyA hotI hai| masalan jina logoMkI mAdarI pUrNajJAna zabda tathA bhASAse pratIta hotA hai, isajabAna hindI hotI hai to ve cAhe kisI jabAnameM liye bhI divyadhvani nirakSarI hI ho sakatI hai| upadezako suneM aura cAhe jisa jabAnameM kitAbako akSaroMke dvArA pUrNazAna nahIM paidA ho sakatA hai| par3he magara ve hamezA usake arthako apanI mAdarI sArA dravyazrutamAna bhI pUrNamAna isIliye nahIM hai| jabAnameM hI grahaNa karate haiN| hindI bolanevAlA AjakA dina isa pUrNakAnako prakAza karaneagara saMskRta par3hatA hai yA sunatA hai to hamezA vAlI nirakSarI vANIke smaraNakA dina hai / jinako par3hane aura sunaneke sAtha sAtha usakA tarjumA pUrNajJAnakI prAptikI abhilASA hai unake liye yaha (anuvAda) karake hindImeM usake majamUna para vicAra dina prati pavitra hai| isa roja ke isa pApIkA karatA hai / navakAra mantra hamane lAkhoM pAra par3hA khayAla karake sukhasAgarameM magna ho sakate haiN| maiM hogA magara prAkRtakA ucAraNamAtra koI zAna paidA bhApako mupArikabAda detA hU~ ki mApane eka aisA nahIM karatA jaba taka usakA tarjumA na kiyA jaave| maukA paidA kiyA ki manuSya isa dinako yAda karake isa masale para gaura karanese jAhira hogA ki agara apanA kalyANa kara sakate haiN| kisI jalsemeM hiMdI, baMgAlI, marAThI, phrAMsIsI sumASita 'zAntipUrvaka kulamAna karanA aura jIvahiMsA na karanA; basa inhoMmeM tapasyAkA samasta sAra hai|' -vilAla
Page #626
--------------------------------------------------------------------------
________________ Panoramicharsional | sAmAjika . pragati jainasamAja kidharako ? bAmAIkvAkhajI jaina bI.e.(maoNnasa) bI.TI - PORANA dizAsUcaka yaMtra (kampAsa) hai to choTI-sI usakI dazA eka aise jahAja jaisI hai jo calA to vastu, para hai bar3e kaamkii| bar3e-bar3e jahAja thA ThIka mArga para--nizcita dhyeya lekara, para aba kuzalase kuzala kaptAnake hote hue bhI apanA mArga mArga bhUlA huA uddezya bhRSTa ho gayA hai / usake binA kampAsake taya nahIM kara sakate / kampAsake tInoM sampradAya apaneko eka jahAjake savAra nahIM, binA eka kaptAna yaha bhI nahIM jAna sakatA ki balki tIna bhinna bhinna jahAjoMke savAra samajhate usakA jahAja kisa tarapha jArahA hai| haiN| usake netAoMko apanA mArga mAlama nahIM, rASTra tathA samAja bhI jahAjake samAna haiN| aura uddezya mAlUma nahIM aura unameMse adhika ApasameM unake netAoMko bhI yaha jAnanekI jarUrata rahatI tU-tU maiM-maiM karake jhagar3anA hI apanA kAma samajhate hai ki ve kidhara jArahe haiM aura kyA ve ThIka mArga haiN| jainasamAjake sAdhAraNa-jana to apanI tIna para haiN| lokase matharA nyArI basAe hue haiN| ve apane ___ jainasamAja kidhara jArahA hai, kyA yaha prazna kAma-dhandhe, peTa-pAlana aura rupayA-paisA kamAnemeM jainasamAjake sAmane kabhI vizeSa rUpase gahare itane vyasta haiM ki unako isa bAtakA z2arA bhI vicArake vAste pAyA hai ? kyA jainasamAjarUpI phikara nahIM ki samAjameM kyA horahA hai, dezameM kyA jahAjake nAvika netAoM yA jaimasamAmake sadasyoM horahA hai, aura unake sAmane khAI hai yA kuA ! ne kucha bhI samaya yaha socanemeM lagAyA hai ki ve unakI A~khoMke sAmane pAsa-par3osa meM hajAroM bhAI kidhara jArahe haiM ? unakA uddezya kyA hai aura aba sAmAjika tathA Arthika kaThinAIyoMke pahAr3oMse ve usase kitanI dUra haiM ! yaha prazna jainasamAjake TakarAkara cakanAcUra horahe haiM, una para mAreM par3a kisI eka dala yA sampradAyase hI sambandha nahIM rahI haiM tathA unakA tiraskAra horahA hai aura phira rakhatA, balki aisA prazna hai jisapara samAjake hara- bhI unako jarA ciMtA nahIM, ve Tasase masa nahIM ekAdamI-sI aura puruSa-ko vicAra karanA hote / kahate haiM ki jaba kabUtara para mApatti AtI cAhie aura jisake ThIka hala para hI samAjakA hai taba vaha apanI A~kheM banda kara letA hai aura kalyANa nirbhara hai| samajhatA hai ki usakI musIbata Tala gii| magara jainasamAja kidhara jArahA hai ?--isa praznakA eka hI samaya bAda vaha apane Apako vipattike uttara jaba maiM socatA hU~ taba mujhe bahuta duHkha hotA cuMgala meM phaMsA humA sarvanAzake mukhameM pAtA hai| hai| jainasamAjakI dazA atyanta zocanIya hai| ThIka yahI hAlata jainasamAjakI hai| mere eka gahare
Page #627
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 3] jainasamAja kidharako? 565 - mitra jainasamAjakI patita avasthAse dukhI hokara ur3Ane aura nAmavarI kamAnevAle saMsthA-saMcAlaka kahA karate the ki jainiyoM para kisI kavikA yaha jagaha-jagaha para naz2ara Ane lage haiM aura unake kahanA ThIka lAgU hotA hai:- kAraNa samAja para athake kharcakA bojha bar3hatA jAkisa kisakA fika kIjie kisa kisako roiye, rahA hai tathA acchI saMsthAe~ rUpayoMke bhabhAvameM pArAma bar3I cIz2a hai muMha Dhakake soiye| arthasaMkaTameM par3I huI haiN| samAjakI bhAvAja aura kintu mu~ha Dhakakara sonese samAjakA saMkaTa zakti itanI durbala hai ki mAja usakA na samAjameM TalatA ho, usakI kaThinAiyA~ kama hotI hoM to vaha mahatva hai aura na samAjase bAhara / samAjakI mArga grahaNa karanemeM koI hAni nahIM hai| para aisA samasyAe~ aura janatAke sAmAna hitake prazna bhAja nahIM hai| vahIM haiM jahAM bIsa varSa pahile the / sAhityika kSetra__ jainasamAjameM netA hI netA haiM / anuyAyI yA meM koI vizeSa pragati nahIM hai| kitane pranya abhI sipAhI koI nahIM hai / saMsthAe~ choTI ho yA bar3I taka zAla bhaNDAroMmeM par3e hue dhapa aura haSAke prAyaH sabhI akhila bhAratavarSIya nAmadhArI haiM, para binA beparvAhIke kAraNa dImakoMkA bhojana bana unakA saMcAlana kaisA rahI hai, yaha koI nahIM so rahe haiM isakI tarapha kisIkA dhyAna hI nahIM hai| catA / sabhApatiyoM aura mahAmaMtriyoM tathA adhi- saMskRta aura prAkRta bhASAke graMtha hindI anuvAdake chAtAoMkI bharamAra hai, para kAma karanevAlA koI binA kevala canda vidvAnoMke adhyayana aura mandiroM nahIM / patra par3hane vAle ine gine, para patroMkI bhara kI almAriyoMkI zobhAkI vastu bane hue haiM ! mAra ! zaktiyoMkA apavyaya horahA hai ! dAna karane- garja eka bAta ho to likhI jaay| meM to jainasamAja apanA udAharaNa nahIM rakhatA,para isake ilAvA eka prazna yaha bhI hai ki bhAja usa dAnakA bar3A bhAga pracArakoMkI tanakhvAha ve Adarza kahA~ haiM jinakA pracAra hamAre pUjya tIrthatathA saphara kharcameM jAtA hai aura jo kucha bAkI karoM tathA bhAcAryone kiyA thA / bhanekAntavAda, rupayA saMsthAmeM pahu~catA hai vaha saMsthA prabandhameM sAmyavAda, ahiMsA, lokahita, bhAtmahita, sthAvakhace hojAtA hai, samAjako usakA kyA badalA lambana, maitrI bhAva, vizvaprema, guruTamakA prabhAva ( Return ) milatA hai yaha socanA dAtAroMkA aura manuSya jAtikI ekatA bhAdi aise prAdarza hai kAma nahIM ! ve dAna de cuke, puNya prApta kara cuke, jinakA hamAre vidvAna zAkhasabhAoM tathA vIrajayaMtI usakI dekhabhAla karanA unakA kAma nahIM ! ve yaha utsavoM meM bar3e garva ke sAtha alApa karate haiN| bhAja kahakara saMtuSTa hojAte haiM ki dAnake lenevAle bhava nabhAdazoMke pracArakI kitanI jarUrata hai, yaha usa rupayekA sadupayoga yA durupayoga karake acche bhI hama saba jAnate haiN| parantu jaba unako hama svayaM kokA bandhana bA~dhe,yA bure karmAkA ise ve jaaneN| apane gharoM meM, samAjameM, saMsthAnoMmeM, upayogameM nahIM dAtAroMke isa aniyaMtrita dAnakA eka burA phala lAte, taba kisa taraha unakI upayogitAkA mAyakSa yaha horahA hai ki sahajameM candA ikaTThA karake mauja dUsaroMko kiyA jA sakatA hai ? bhAja samajhadAra
Page #628
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta [prathama zrAvaNa, vIra-nirvANa saM02465 bhAdamiyoMke sAmane unakA mUlya hAthIke dikhAneke unake lie tarasatI hai, para una taka una Adarzoko dA~toMse adhika nahIM hai / eka dina hama vIrajayaMtI- pahu~cAnekA jabAnI, sAhityika yA svayaM una para utsabake avasara para reDiyose vIra-upadezakA brADa calakara udAharaNa rUpase kabhI koI samucita evaM kAsTa suna rahe the / jainadharmakA atyanta ujvala tathA saMtoSajanaka prayatna nahIM kiyA gyaa| udAra rUpa janatAke sAmane peza kiyA jA rahA thA, ataH aba AvazyakatA isa bAtakI hai ki vaha bAta to saba ThIka thI; kintu jaba yaha khyAla samAja apane dhyeyako samajha, usa para calaneke lie prAyA ki brADakAsTa karane vAle mahAnubhAva kitane saMgaThana kare, apane sacce netA cune, unake pIche cale bar3e sthitipAlaka, pratigAmI aura saMkucita vicAra aura tana-mana-dhanase apane Adarza tathA uddezyako vAle haiM, taba vahA~ baiThe hue mitroMko isa viDambanA prApta karanekA prayatna kre| sAtha hI, samaya samaya. para ha~sI aagii| samasta bhAratameM reDiyo sunane para isa bAtakI jAMca par3atAla bhI karatA rahe ki aba vAle bhajaina vidvAn usa samaya kyA soca rahe vaha kidhara jA rahA hai| aisI sAvadhAnI aura satahoMge, yaha jainasamAjako aura khAsa kara brADakAsTa katA rakhane para hI vaha apane dhyeya tathA Adarzako karAne vAloMko jarA socanA caahie| prApta kara sakegA aura apane sAtha sAtha dUsaroMkA saca bAta to yaha hai ki Aja janatAko una bhI kalyANa kara skegaa| bhAdarzoMkI atyanta adhika AvazyakatA hai, vaha usa tarafa saukhyakA AkarSaNa, isa bhora nirAzAkA dulAra ! ina do kaThora-satyoMmeM hai, nirvAcita eka praveza-dvAra !! ha~sale, role icchAnusAra, kSaNabhaMgura hai sArA vidhAna-- asthira-jIvanako batalAne, sA~seM AtI haiM bAra-bAra !! yadi bhitra-bhina ho jAe~ raMga, to indra-dhanuSyakA kyA mahatva ? nayanAbhirAma hai 'milana' ataH, hai prApta vizvase kIrti svatva !! basa,isI'milana' ko kahate haiM, hama-tuma vaha saba mila 'vizvaloka'kSaNabharakA hai yaha darzanIya, pAte yathArthameM yahI tatva !! jo bhASa premakA bhAjana hai, detA hai kala vaha kaTu-viSAda ! hai parNa-zatrutA jise prApta, bhAtA baha raha-raha hameM yAda !! yaha dusa-sula kI paribhASAe~, inameM dhruvatA kitanI vibhakta ? pasa, svAnumatike bala para hai-astitva, kaha rahA nItivAda !! * bhagavara vega
Page #629
--------------------------------------------------------------------------
________________ sahAsakAmAsA siddhasena divAkara [do-4. ratanAva saMpI, bApatI-vivAra] [bhavI khise bhAge tAtparya yaha thA ki yadi prativAdI parAjayake bhavase prAkArAmeM calA jAya to isa nisaranIke balase use risena divAkara jAtise brAmaNa the aura isaliye pakA aura yadi jalameM calA jAya to isa jAlakI ye pahale vaidika vidvAn the / kahA jAtA hai ki sahAyatAse apane vaza meM karaleM / isI prakAra eka hAthameM ye vikrama rAjAke purohita maMtrIdevarSike putra the| vidvAnoM- kudAlI aura dUsare hAthameM pAsa rakhate the| jisakA yaha kA anumAna hai ki inake jIvanakA adhikAMza bhAga matalaba thA ki yadi prativAdI pAtAlameM bhI baiTha jAya to ujjaina (mAlabA) aura cittaur3a (mevAr3a) ke prAsapAsa kudAlIke sahAre use khoda nikAla / aura parihAra hI vyatIta huA hai| jAya to hameM yaha pAsa dekara arthAt dayA-pAtra banA gaeNsTara satIzacandra vidyAbhUSaNakA anumAna hai ki kara bora hU~ / isa prakAra inake pAMDitya-pradarzanakI yaha vikrama rAjAkI sabhAmeM jo 'navaratna' vidvAn the unameM daMtakathA sunI jAtI hai| isameM bhale hI atizayoki ho, 'capaNaka' nAma vAle siddhasena divAkara hI pratIta hote haiM kintu itanA to avazya satya kahA jA sakatA hai ki yaha anumAna abhI khojakA viSaya hai, ataH kA nahIM inoMne vAda-vivAdameM bahuta bhAga liyA hogA, pratisakate hai ki yaha kahA~ taka satya hai| vAdiyoMkA garva kharca kiyA hogA aura apanI agAdha siddhasena divAkarake sambandhameM yaha loka-pravAda vicAkA gauravamaya prabhAva amiTa rUpase sthApita kiyA calA jAtA hai ki hameM apane pAMDityakA bar3A bhArI hogaa| amimAna thaa| ye peTa para pahI bApa kara calate the, kahA jAtA hai ki yaha apanI ahaMkAramaya bAmmitA jisakA prAzaya yaha thA ki kahIM vidyAke. bhArase peTa ke kAraNa tatkAlIna prasiddha jainAcArya bhIvRddhavAdIriphaTa nahIM jAya / eka kandhe para laMbI niranI (sopAna- gAya vAdavivAda meM payakti ho gaye, aura sadagujara paMkikA) aura dUsare kandhe para jAna rakhate the; jisakA dalAlahI nadIkAlIkAra kara unake ziNana gye|
Page #630
--------------------------------------------------------------------------
________________ 565 na (prathama bhovaNa, baura-nirmANa saM02015 - - - - - eka dUsarI kiMvadantI inake jIvanameM yaha bhI suMnI rAjA namaskArake liye bAra bAra aAgraha karane lagA jAtI hai ki ki inake kAla meM saMskRta-bhASAmeM graMtha: isa para siddhasena divAkara saMskRta bhASAmeM tatkAla chaMdaracanA karanA hI vidvattAkA ciha samajhA jAne lagA thA racanA karate hue ( zloka banAte hue ) bhagavAn aura prAkRtake graMtha evaM prAkta bhASAmeM navIna graMthoMkI pArzvanAthakI stuti karame lage / yahI stuti Age racanA karanA kevala bAlakoMke liye, mUkhoM ke liye aura calakara "kalyANamaMdira" ke nAmase prasiddha huIbholI bhAlI janatAke liye hI upayogI hai, aisA samajhA aisI aneka vyaktiyoMkI kalpanA hai| kahA jAtA hai ki jAne lagA thA; isaliye inhoMne saMghake sAmane yaha 11 veM zlokakI racanA karate hI mUrtimeMse dhanI uThane prastAva rakhA ki yadi ApakI zrAjJA ho to mahatvapUrNa lagA aura tatkAla mUrti do bhAgoMmeM vibhAjita ho gaI jaina-sAhityakA saMskRta bhASAmeM parivartana kara dUM / isa tathA usameM se pArzvanAthakI mUrti nikala AI / rAjA prakArake vicAra sunate hI zrIsaMgha eka dama cauMka utthaa| AzcaryAnvita ho uThA aura jaina dharmAnurAgI bana ina vicAroM meM use jainadharmake hAsakI gaMdha Ane lagI gayA / bAraha varSa samApta hone para ye punaH zrAdara aura bhagavAna mahAvIra svAmIke prati aura unake siddhA- pUrvaka bar3e samArohake sAtha saMghameM sammilita kiye gye| ntoMke prati vidrohakI bhAvanA pratIta hone lgii| zrIsaMgha yaha upayukta bAta dantakathA hI hai yA aitihAsika siddhasena divAkarako "micchAmi duka" kahane ke liye ghaTanA hai,isasambandhameM koI nizcita nirNaya denA kaThina aura prAyazcita lene ke liye jora dene lagA / siddhasena hai; kyoMki isake nirNAyaka koI aitihAsika pramANa upadivAkarako prAcAryazrIne saMghakI sammati anusAra bAraha labdha nahIM haiN| yaha ghaTanA prabhAvakacarita zrAdi graMthoM meM pAI varSa taka saMghase alaga rahanekA daNDarUpa Adeza diyA; jAtI hai, jo ki saMgraha aura kAdhyagraMtha hai,na ki aitihAjisako unhoMne saharSa svIkAra kiyaa| sika graMtha / kintu phira bhI yaha niSkarSa avazya nikAlA isa ghaTanAse patA calatA hai ki jainajanatAmeM jA sakatA hai ki Agamika matAnuyAyiyoMne inake tarkaprAkRta bhASAke prati kitanI bhAdara buddhi aura mamasva pradhAna vicAroM kA virodha kiyA hogA tathA yaha matabheda bhAva thaa| Aja bhI jainajanatAkA saMskRta bhASAkI saMbhava hai ki kalahakA rUpa dhAraNa kara gayA hogA, jisase apekSA prAkRta-bhASA (ardhamAgadhI ) ke prati adhika saMbhava hai ki inheM anya prAMtoMmeM vihAra kara denA par3A mamatvabhAva aura pajya dRSTiM haiN| ' ' hogaa| aura phira kucha kAla pazcAt saMbhava hai ki una ' kahA jAtA hai ki siddhasena divAkara vahA~se vihAra virodhiyoM ko inakI AvazyakatA pratIta huI ho aura karake ujjainI pAye aura isa nagarIke rAjAke samIpa ve punaH AdarapUrvaka inheM apane prAMtameM lAye hoN| rahane lage / rAjA zaiva thA / eka dina zaiva maMdira meM rAjA-'- yaha to nizcita hai ki ye sarvathA aMdha vizvAsI ke sAtha ye bhI gaye, inhoMne mUrtiko praNAma nahIM kiyA, nahIM the| bhAgamokta bAtoko tarkakI kasoTI para kasakara rAjA isa para asaMtuSTa huzrA aura bolA ki Apa parakhate the aura koI bAta virodhI pratIta honepara tarka-balanamaskAra kyoM nahIM karate haiM ? divAkarajIne uttara diyA se usakA samanvaya karate the| aura yaha pahale likhA jA ki yaha mUrti merA namaskAra sahana karanemeM asamartha hai| cukA hai ki sammati sake mana prakaraNAmeM hanoMne kevala
Page #631
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 10 ].... . siddhasena divAkara jJAna-kevala darzana ko eka hI upayoga mAnA hai; jabaki . arthAt-purAtanoMne yadi viSama bhI-yuktiviruddha bAgamameM donoM upayogoMko 'kramabhAvI' mAnA hai| isa bhI kathana kiyA ho to bhI usakI prazaMsA hI kI jAtI sambandhameM inhoMne tarkake balapara karma-siddhAntake AdhArase hai aura yadi prAjake (vartamAnakAlake mere jaise dvArA) kramabhAvI aura sahabhAvI pakSakA yuktipUrvaka khaMDana karake manuSyake dvArA kahI jAnevAlI yuktiyukta satya bAta bhI donoMko eka hI siddha kara diyA hai| nahIM paDhIjAtI hai to yaha eka prakArakA smRtimoha arthAt mithyAstra vA rUdi-priyatA hI hai| kucha uktiyA~ pareca bAtatva kinAca puktimat, siddhasena divAkarake svabhAvasiddha tejasvitAke pari- purAtanAnA kina dopadvacaH / cAyaka, prAkRtika pratibhAke sUcaka, nirbhayatA tathA tarka- kimeva jAlmaH kRta ityupepitu. saMgata siddhAntoMke prati unakI dRr3hatAke dyotaka kucheka prapazanApAsya banasya sespati // zloka nimna prakArase haiM / ina zlokoMse mere usa anumAna arthAt-'purAtanoMkA kahA huA to doSayukta hai kI bhI siddhi hotI hai, jo ki maiMne inake saMghaniSkAsana aura kalake utpanna huokA kathana yukti saMgata hai' aisA aura virodhake saMbandhameM Upara aMkita kiyA hai:- kahanA mUrkhatApUrNa hai| ina (siddhasena Adi ) kI to jano'yamanyasyamRtaH purAtanaH, upekSA hI karanI cAhiye / isa prakAra upekSA karanevAle purAtanaireva samo bhvissyti| rUr3hi-priya manuSyoM ke prati siddhasena divAkara lokakI purAtaneSu iti pramavasthiteSu, caturtha paMkti meM kahate hai ki isa upevAse to hama manuSya+ purAtanovAni aparIcya rocayet // (siddhasena ) ke vicAroMkA hI pracAra hogaa|' arthAt-purAtana purAtana kyA pukArA karate ho? ina zlokoMme yaha sAdhAra anumAna kiyA jA sakatA yaha manuSya (siddhasena divAkara) bhI mRtyu ke pazcAt kucha hai ki siddhasena divAkarakA IrSAvaza, pratispardhAvaza aura samayAntarameM purAtana ho jAyagA / taba phira anya purA- rUr3hi-priyatAke vaza avazya hI nindAtmaka virodha, tathA tanoMke samAna hI isakI mI (siddhasena divAkarakI bhI) tiraskAra kiyA gayA hogA / ataH yaha saMbhAvanA tathyagaNanA hone lgegii| isa prakAra isa anizcit purA. maya ho sakatI hai ki ina tiraskAra aura virodhakA tanatAke kAraNa kauna aisA hogA, jo ki binA parIkSA sAmajasya uparyukta daMtakathAke rUpameM pariNata kara liyA kiye hI kevala prAcInatAke nAmapara hI kisI bhI siddhAnta. gayA hogA jo kucha bhI ho, kintu ina sabakA mArAMza ko satya svIkAra kara legA ! arthAt koI bhI samajhadAra yahI nikAlA jA sakatA hai ki prAcArya siddhasena divAAdamI aisA karaneko taiyAra nahIM hogaa| kara sudhAraka, samayaza dUradazI, tapradhAnI, jainadharmake badeva citrita vimakhilaM, prabhAvaka aura ninaHzAsanake sare aura buddhimAna saMrakSaka purAtane pAmiti prAyate / vivirivAjya manuvAgAti, 'saMrakSaka' ke pahale 'buddhimAn' zabda isaliye lagAnA parate smRtimAha esa. par3A hai ki usa samayakA adhikAMza sAdhuvarga aura
Page #632
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta [prathama bhAvaba, vIra-nirvANasaM02465 zrAvakavarga kevala 'mUla-sUtta-pATha' karane meM hI aura TIkAmaya kRtiyoMmeMse eka to sammati tarka hai aura ziSyoMkA parivAra bar3hAne meM hI (cAhe vaha mUrkhahI kyoM na dUsarI nyAyAvatAra / inake atirikta upalabdha batIsiyoMhoM) jaina dharmakI rakSA kAryakI samApti samajha baiThA thaa| meMse kisI para bhI vyAkhyA, TIkA yA bhASya to dUra rahA kinhIM kinhIMkI aisI dhAraNA bhI thI ki kevala rudi- kintu 'zabdArthamAtraprakAzikA' jaisI bhI koI TIkA nahIM anusAra "siddhAntajJa" bana jAnA hI jina-zAsanakI pAI jAtI hai| isakA kAraNa kucha samajhameM nahIM AtA rakSA karanA hai| hai| inakI TIkA rahita batIsiyA~ nizcaya hI mahAn koI koI to yahI samajhate the ki aneka prakArakA gaMbhIra aryavAlI aura atyanta upAdeya tatvoMse marI huI bADambara dikhalAnA hI jina-zAsanakI rakSA karanA hai| hai| inakI bhASA bhI kucha kliSTa aura durUha artha isaprakArakI sampUrNa mithyA mAnyatAoMke prati vAlI hai| inakI isa prakArakI bhASAko dekhate hue siddhasena divAkarane vidrohakA kapaDA uThAyA thA aura inakA kAla cauthI aura pA~cavIM zatAbdikA hI ThaharatA gauravapUrNa vijaya prApta kI thii| divAkarajIne likhA hai ki jo koI (jaina sAdhu) saMskRta sAhityameM jyoM jyoM zatAbdiyA~ vyatIta binA mamanake hI aneka granthoMkA adhyayana karake apane hotI gaI haiM; tyo tyo bhASAkI durUhatA aura lambe lambe Apako bahu-zruti mAna lete haiM, athavA jo koI aneka samAsa yukta vAkya racanAkI vRddhi hotI gaI hai / ziSyoMke hone parahI evaM jana sAdhAraNa-dvArA tArIpha udAharaNa ke liye kramase rAmAyaNa, mahAbhArata, bhAsake kiye jAne para hI apane Apako "jina-zAsana-saMrakSaka" nATaka, kAlIdAsakI racanAe~, bhavabhUtike nATaka, bANa mAna lete haiM nizcaya hI ve ulTe mArga para haiN| ve zAstra meM kI kAdambarI, bhAravI, mAgha aura harSake vAkyoMse mere sthira buddhizAlI na hokara ulTe siddhAnta drohI haiN| uparyukta manyavyakI pUrI tarahase puSTi hotI hai| Uparake isa dRSTi se "buddhimAn" zabda vahA~ para sArthaka hai| udAharaNa kAlakramase likhe gaye haiM aura pratyekameM uttaroaura isa bAtakA dyotaka hai ki purANa paMthiyoMkA mahAn ttara bhASAkI kliSTatA aura arthakI durUhatAkA vikAsa virodha hone para bhI prAcArya siddhasena divAkara apane hotA calA gayA hai / isI prakAra jainasAhityameM mI vicAroM ke prati dRr3ha rahe aura sthAyIrUpase jinazAsana- umAsvAtikI bhASA aura siddhasena divAkarakI bhASAse rakSA, sAhitya-nirmANa, evaM dIrgha tapasvI bhagavAn tulanA karane para bhalI prakArase jJAta ho sakatA hai ki mahAvIra svAmIke siddhAntokA prakAzana aura prabhAvanA- donoMkI bhASAmeM kAphI antara hai / umAsvAtikA kAla kA kArya anta taka karate rhe| lagabhaga prathama zatAbdi nizcita ho cukA hai| ataH TIkAdi graMtha aura anya mImAMsA bhASAke AdhArase yaha anumAna kiyA jAtA hai ki siddhasena divAkarakA kAla tIsarI aura pAMcavIM zatAndisiddhasena divAkara dvArA racita kRtiyoM se kevala ke madhyakA hogaa| do para hI TIkA vyAkhyA Adi pAI jAtI haiM aura bhASAkI kliSTatA aura durUhatAke vikAsameM mASAanya kisI bhI kRti para nahIM, yaha AzcaryakI bAta hai| vikAsakI svAbhAvikatAke atirikta anya kAraNoM meM se
Page #633
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 1.] siddhasena divAkara eka kAraNa yaha bhI hotA hai ki jo jitanI hI adhika bhI ullekha pAyA jAtA hai aura yaha ullekha bhI "pAhikliSTa, parimArjita, aura adhikase adhika artha ppaNikA" nAmakI prAcIna jaina pratha sUcImeM 'sammatigAMbhIryamaya bhASA likhatA hai, vaha utanA hI adhika ciralyAnakA" mAtra hI pAyA jAtA hai| ataH isa vidvAna samajhA jAne lagatA hai| saMskRta bhASAke kramika sambandhameM kucha bhI nahIM kahA jA sakatA hai| vikAsake adhyayanase patA calatA hai ki dUsarI zatAndise nyAyAvatAra para do vRttiyA~ pAI jAtI hai| eka to hI saMskRta-bhASAke vikAsameM uparyukta siddhAnta kArya prasAdhAraNa pratibhA saMpanna prAcArya haribhadrasUrikI hai| karane laga gayA thA / aura yahI kAraNa hai ki saMskRta- ye 'yAkinI mahattarAsUnu' ke nAmase prasiddha hai| inakA bhASAkI jaTilatA dina prati dina bar3hatI hI calI gii| kAla prasiddha purAtattvaza munirAja jinavijayajIne 757 sUkSma-dRSTise vicAra kiyA jAya to kAlIdAsakI se 827 vikrama takakA nirNIta kiyA hai, jo ki bhASAmeM aura siddhasena divAkarakI bhASAmeM kucha kucha sarvamAnya ho cukA hai| kahA jAtA hai ki inhoMne 14 sAmyatAsI pratIta hogI; ataH inakA kAla tIsarIse graMthoMkI racanA kI thii| yaha vRtti 2073 zloka pramANa pA~cavIMke madhyakA hI pratIta hotA hai| kahI jAtI hai| isakI hastalikhita do pratiyA~ upalabdha sammatitarka para sabase bar3I TIkA pradyumnasarike haiM jo ki pArzvanAtha bhaMDAra pATaNa aura lodI pozAlake ziSya abhayadevasUrikI pAI jAtI hai| inakA kAla upAbhaya bhaMDAra pATaNameM surakSita hai; aisA zvetAmbara kA~ dazavIM zatAbdikA uttarArdha aura gyArahavIMkA pUrvArdha kesa dvArA prakAzita "jaina-graMthAvalI"se zAta huA hai| mAnA jAtA hai / ye 'nyAyavanasiMha' aura 'tarka paMcAnana' nyAyAvatAra para dUsarI vRttikA ullekha 'vRhahippaNi kI upAdhise vikhyAta the| yaha TIkA pacIsa hajAra kA' nAmaka prAcIna jaina graMthasUcimeM pAyA jAtA hai| zloka pramANa kahI jAtI hai| yaha TIkA graMtha gujarAta yaha kitane zloka saMkhyA pramANa thI. isakA koI ullekha vidyApITha ahamadAbAdase prakAzita ho cukA hai| isakA nahIM hai| isake racayitAkA nAma 'siddha vyAkhyAnika' saMpAdana AdaraNIya paM0 sukhalAlajI aura paM0vecaradAsa- likhA huA hai| 'jaina-graMthAvali' ke saMgrahakArakA anu. jIne ghora parizrama uThAkara kiyA hai| mAna hai ki ye siddhabyAkhyAnika munirAja sivArSihI 'sammati tarka' para dUsarI vRtti prAcArya mallavAdI- jinhoMne ki "upamitibhavaprapaMca" jaisA advitIya rUpaka kI kahI jAtI hai, jisakI zloka saMkhyA 700 pramANa hippavikAkA pahagovasammati vivaraNa thI; aisA ullekha bahaTippaNikA nAma prAcIna jainagraMtha nAmakI usa digambara TIkAse sambandha rakhatA mA bAma par3atA hai,bise prAcArya 'sanmati'ne binA aura sUcimeM pAyA jAtA hai| vartamAnameM yaha vRtti alabhya jisakA patA pAranAthacarita' meM die baadiraajhai| prAcArya mallavAdIne yaha vRtti likhI thI, isakA sUrika nimnavAyase bhI patAullekha mahAn prabhAvaka zrAcArya haribhadrasUrine apane namA mammatapetasmaimavAmipAtinAm / 'anekAnta jayapatAkA' meM aura upAdhyAya yazovijaya sammAtervivRtayena subadhAma pravezinI // 2 // paMDitabI sunavAba aura caradAsajIne bhI sanmajIne apanI 'zraSTha-sahasrITIkA' meM bhI kiyA hai| sammati titakI prastAvanAsabAsako svIkAra kiyaa| tarka para ina do TIkAtroMke atirika eka tIsarI vRttikA
Page #634
--------------------------------------------------------------------------
________________ 572 -anekAnta [prathama zrAvaNa, vIra-nirvANa saM02465 anya likhA hai| aura upadezamAlA para sundara TIkA itihAsa' aura 'bhAratIya rAjanaitika itihAsa' Adi likhI hai| bArahavIM zatAbdimeM hone vAle, ratnAkarAvatA- aneka prakArake itihAsoMkI sAmagrI bharI par3I hai| rikA nAmaka nyAyazAstrakI kAdambarI rUpa graMthake lekhaka isa apekSAse aneka bhAratIya aura pAzcAtya vidvAn ratnaprabhasUrine siddharSike liye 'vyAkhyAta-car3AmaNi' kA jaina-sAhityako bahuta hI zrAdarakI dRSTise dekhane lage vizeSaNa lagAyA hai| yaha vRti alabhya hai| siddhaSikA hai aura par3hane lage haiN| phira bhI satyaketu vidyAlaMkArake kAla vikrama 662 mAnA jAtA hai| zabdoM meM yaha kahA jA sakatA hai ki 'aitihAsika vidvAnoM nyAyAvatAra para devabhadra maladhAri-kRta eka TippaNa ne jaina-darzana aura jaina-sAhitya ke prati usake anurUpa bhI pAyA jAtA hai / yaha 653 zloka pramANa kahA na to Adara hI pradarzita kiyA hai aura na usake graMthoMkA jAtA hai aura sunA jAtA hai ki pATaNake bhaMDAroMmeM gaMbhIra adhyayana aura manana hii| isameM jainasamAjakA bhI hai / devabhadra maladhArIkI terahavIM zatAbdi kahI jAtI kucha kama doSa nahIM hai| usane apane sAhityakA na to hai| inhoMne apane guru zrI candrasUri kRta 'laghusaMgrahaNI' vipula mAtrAmeM prakAzana hI kiyA hai aura na pracAra hii| para bhI TIkA likhI hai| yahI samAjakI sabase bar3I truTi hai| kyA jainasamAja siddhasana divAkarakI Upara likhita kRtiyoMke isa amUlya sAhityako prakAzita karanekI aura isakI atirikta aura bhI kRtiyA~ thIM yA nahIM; isa sambandhameM rakSA karanekI ora dhyAna degA? aura kucha nahIM kahA jA sakatA hai; kyoMki ina dvArA kiMvadantImeM yaha ullekha AyA hai ki 'kalyANaracita anya kRtiyoMkA aura kahIM para bhI koI ullekha maMdira' stotra siddhasena divAkarakI hI kRti hai / yaha nahIM pAyA jAtA hai| yadi likhI bhI hoMgI to bhI yA to kathana"prabhAvaka caritra"nAmaka graMthameM pAyA jAtA hai| naSTa ho gaI hogI yA kinhIM ajJAt sthAnoM meM naSTaprAya kalyANamaMdirake aMtima zlokameM kAke rUpa meM avasthA meM par3I hoNgii| "kumudracandra" nAma dekhA jAtA hai| prabhAvikacaritrameM jaina-sAhityakI vipulatAkA yadi hisAba lagAyA yaha dekhA jAtA hai ki inake guru vRddhavAdi zrAdi sUrine jAya to yaha kahA jA sakatA hai ki isakI vistRtatA inheM dIkSA dete samaya inakA nAma "kumudracandra" rakkhA araboM aura kharaboM zloka pramANa jitanI thii| Aja bhI thaa| yaha bAta kahA~ taka satya hai ? aura isI prakAra karor3oM zloka pramANa jitanA sAhitya to upalabdha hai| 'kalyANa maMdira' stotra inakI kRti hai yA nahIM, yaha bhI yadi merA anumAna satya to Aja bhI digambara aura eka vicAraNIya prazna hai| zvetAmbara graMthoM kI saMkhyA-mUla, TIkA, TippaNI,bhASya, antameM sArAMza yahI hai ki zve jainanyAyake Adi aura vyAkhyA Adi sabhI prakArake graMthoMkI saMkhyA- prAcArya mahAkavi aura mahAvAdi siddhasena divAkara milAkara kamase kama bIsa hajAra avazya hogii| inameMse jainadharma aura jaina-sAhityake pratiSThApaka, zreSTha saMrakSaka, saMbhavataH adhikase adhika do hajAra graMtha chapakara prakAzita dUradarzI prabhAvaka, aura pratibhA sampanna samartha prAcArya the| hogaye hoMge / zeSa aprakAzita avasthAmeM hI maraNAsanna 'prAcArya siddhasena aura unakI kRtiyA~ isa hai| jaina-samAjakA yaha sarva prathama kartavya hai ki vaha zIrSakake rUpameM prAcArya mahodayakI khojaparNa jIvanI, mUrti, mandira, tIrthayAtrA, aura gajaratha AdimeM kharca sammatitarka nyAyAvatAra aura anya upalabdha dvAtriMkama karake isa jJAnarAzirUpa sAhityakI rakSAkI mora zikAyoMke mUla pATha unake vistuta hindI bhASya sahita dhyAna de| vartamAna paddhatise sampAdana karake yadi ekatra prakAzita ___ jaina-sAhityameM 'bhASAmoMkA itihAsa', 'lipikA kiye jAe~ to bIsavIM zatAbdIke jainasAhityameM eka itihAsa', 'bhAratIya sAhityakA itihAsa' 'bhAratIya gauravaparNa graMtha taiyAra ho sakatA / tthaast| dArzanika aura dhArmika itihAsa' 'bhAratIya saMskRtikA
Page #635
--------------------------------------------------------------------------
________________ ANAN NAMAN NN SEMUAN DiressansatasanasleaseDED kathA kahAnI le0-ayodhyAprasAda goyatrIya Marissa NIPASARNASTE rahita) manoroM ke pAsa zera aura hirava kariyAM hRdayakI svacchatA-stAi "joka" urdU ke eka marate hai, unake tabAce premase cATate haiM magara zikArIko bahuta prasiddha kavi hue hai| muAbarAke cantima kupe hue dekhakara bhI bhAga jAte hai pA mukArineko bAdazAha bahAdurazAha japhara" kavitA-guru the / bhAna taiyAra ho jAte hai / gAya kasAIke hAtha bece jAne para bhI bhAratavarSameM hajAroM urdU ke prasiddha kavi unake ziSya sakarAtI hai, magara kisI yamadikhake purAne para aura praziSya hai| urdU zAyarImeM mahAkavi "jI" mahasAna bharI najaroMse dekhatI hai / insAnakA merA apamA nAma amara kara gaye hai| pApa musalamAna the| mAninna pAine (parpaNa) hai| usameM bare khorekA eka bAra apane zAgirdoke sAtha baiThe hue pApa pAta- bhaksa (pratibimba ) hara vakta manakatA rahatA hai|" cIta kara rahe the ki unake sira para vidiSA bAra bAra bhAkara baiThane lgii| mApane taMga bhAkara sImeM pharmAvA- honahAra viravAnake hota pIkane pAta-bhArata "nAdAnoMne merI pagaDIko ghosavA samajha bimA " / kA prathama aitihAsika samrATa candragupta-jisane pUnA ustAdakI isa bAtase saba sikhAlisAkarasa pde| vahIM niyoMkI parAdhInatAse bhAratako mukta kiyA thaa| jisake eka nAgInA (metrahIna) ziSya bhI baiThA huvA thA / use bala-parAkramakA bohA sAre saMsArane mAnA aura jisake jaba ha~sokA kAraNa mAbUma humA to bolA-"ustApa ! zAsana-pravAsIkI kIrti bhAva bhI gUMja rahI-AyahamAre sara para to cidiyA eka bAra bhI bhAkara nahIM baibhavameM utpana hokara eka atyanta sAdhAraNa sthidimeM baiThI" / zAgirdakI bAta sunate hI mahAkavi "zauka" utpana humA yA / gA~vakI gAe~ carAmA aura mokhamA bole- kyA ye bAnatI nahIM haiM ki kAjI, bAmA yahI usakA dainika kArya thaa| kintu varapanameM hI, msake par3akara caTa sAvana degaa"| uttApakI bAta sunI to zubha bAsa prakala hone thama gaye the| vaha mejanemeM svayaM ha~sIkA phabAna eTa pdaa| bAbImA zAmidaM bhI UpatA rAjA banatA,kisIko maMtrI kisIko kotavAla kisIko humA haMsa diyA / zAzidoMne marja kiyA- "ustAne cora aura mamAtA / coroMko dara aura sadAcAriyoMko yA sUra pAyA hai| merAka vise divako rAhata inAba degaa| narAmI usakI pAhApAkhanameM hobAbata hotI hai| apane dosta-duramanakI pahacAna bAlakoM ko bhI mAtI to vaha adhikAra pUrNa zabdoM meM mAtA-"pA mI zetI / sA~pa ke kahane para bhI apane sAtha. rAmA candragusakI mAtrA hai, isakA pAlana honA hI sevA rAtA hai, magara pravAsa insArako prayasI mUva cAhiye / rAjA pA pAga-biravAsa, aisA aura para bhI kATa khAtA hai| bAgorasapase pAtra ( rAgo mahatvAkAMsa dekhakara mi-vepameM cAvala banA vikimata
Page #636
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta [prathama zrAvaNa, vIra-nirvANa saM02465 3 ske|" humA / usane kautukyA pAvaka pandraguplake pAsa jAkara (28) hA-"rAjan ! hameM bhI dAla diijiye|" IrkhAkA pariNAma-po pariData dariyA prApta pAlaka pannAsa cAvalyakI bAtase na milakA na karanekI nIyatase eka seTake yahAM phuNce| vidvAn samajhazarmAbA-usane rAbAnoMkI hI taraha bhAdeza diSA- para seTha sAhabane unakI sakI bhaav-bhgvkii| unameMse "sAmane jo gAe~ cara rahI hai, unameM jo bhI hame pasanda eka paviData java snAna vagairahake lie gae to seThajI ho bevAsakatA hai|" dUsare pariDatase bole-"mahArAja ! ye Apake sAthI to cANakya muskarAkara bolA-"mahArAjAdhirAja! mahAn vidvAn mAlUma hote haiN| paristajImeM itanI paha gAe~ to gA~va pAkhoMkI hai, ve mujhe kyoM bejAne udAratA kahA~ jo dUsarekI prazaMsA suno / mu~ra vigAda kara bole-"vihAn to isake padosameM bhI nahIM rahate candraguptane jarA bhRkuTI car3hAkara kahA-"bhoye yaha to nirA baita hai|" seThajI cupa ho gaye / aba ukta vipra ! kyA nahIM jAnate "pIra bhonyA bsundhraa|" parikhata saMkhyA vagairahameM baiThe to pahale parikhatabIse bole kisakI majAla hai jo mere pAdezakI avahelanA kara "mahArAja bhApake sAthI to prakAraNa vidvAn navara maae|" iyAnu parista apane hatapakI gandagIko bAlaka canmagusakA yaha saMkalpa sahI nikalA aura paraverate hue bole-"manI, vidvAn hAn kuka nahIM, para apanI puvAvasthAmeM hI sAdhana-hIna hote hue bhI korA gayA hai|" samuSa samrATa bana baitthaa| mojamake samaya ekke mAge pAsa aura dUsareke sAmane musa rakhavA diyA gapA, paMDitoMne dekhA to bhAga babUlA hoge| bole-seThabI ! hamArA para apamAna, itanI lArDa viliMgaTana-bAstabameM bacapanI saMskAra bar3I tA!" seDabI hAtha jopara gove-mahArAja ! bhaviSyamai mAmpa-nirmAtA hote hai| ronahAra bAbakoMkI bhApa hI bogoMne to eka dUsareko gayA aura vA batabhAmA unake radaya honeke pUrva hI sUrva-rekhAcoMke samAna bApAmataH gaye aura khAke yogya parAkamaine sAmane khane bagatI hai| isI avasthAmeM se hue - sadI / bApa hI patabAiye isameM merA pyAra hai| sI sImeM kie gaye saMkalpa-bar3e honepara kAryarUpameM ho cApa donoMko hI vidvAna samajhatA thA, para paricita kara dilAte hai| eka bAra pAka piliMgaThanase pAkipAta ko mApane svapahI vvvaadii|" seThajIkI kisIne pavA kiyA yahamapIsa kyA kahatI roSa pAse pariData bAjita hue aura paravAte hue magameM vijigarane uttara diyA ki sokasenadI khaDakaba bane sage-"pAlavI bopane sAthIko bahAnA esa vigiTana puravI vIbAI maoNka Tana (padI nahI rela samatA, basa mI nahIM pAtA , bhatIja, ba, kha aura paTanakA bAra banegA pravitA pAsa karane se apane sAdiyoMkI viliMgAna) pAvidhigaDamI para bhavinAvI praviTAvA nasAnA battAsAMnu pAvira saba milii| manaoNkI hamArI sITI gati hotI hai|"
Page #637
--------------------------------------------------------------------------
________________ % 3D harI sAga-sabjIkA tyAga (0-pAda sUrabamAbujI pIsa] - [panI ripakA zeSa] ma namA niyA kI jAsakatI hai; jaise sukhAnese, mAgapara pakAnese, ___ garama karanese, khaTAI vA namaka lagAnese aura cAkU mANuvratI zrAvaka apane viSaya kaSAyoMko kama kurI bhAdi kisI yaMtrake dvArA chinnabhinna karane karatA huA, vairAgyako bar3hAtA humA bhaura se / yathAsaMsAra mohako ghaTAtA humA, pahalI, dUsarI, tIsarI sucapata vivaraNoti mistipadavyaM / aura cauthI pratimAnoM meM uttIrNa hokara jaba pAMcavI tevara vizvaMtaM sa pAsuce bhaviSaM // pratimAmeM praveza karatA hai to usa samaya usakI yadi pA~cI pratimAvAlA banaspatiko apane mAtmA itanI unnati kara jAtI hai ki vaha sAga- hAyase nirjIva arthAt prAsuka kara sakatA hai to sabjIke khAnekA tyAga karade / trasajIvakI hiMsAkA usako sukhAkara hI rakhanekI kyA jarUrata hai| taba tyAga to usane dUsarI pratimA dhAraNa karate hI to vaha pAkUse kATakara bhI prAmuka kara khA sakatA ahiMsANuvratameM kara diyAthA,parantu sthAvara jIvoMkI hai, khaTAI yA namaka lagA lagAkara bhI khA sakatA hiMsAkA tyAga bilkula bhI nahIM kiyA thA, phira hai, garama karake bhI khA sakatA hai aura pakAkara bhI bhogopabhoga pariNAmavratake grahaNa karanepara kandamUla khA sakatA hai| phira eka pAMcavI pratimAvAlA hI mAdi anantakAya sAdhAraNa banaspatike bhakSaNakA kyA saba hI ina rItiyoMmeMse kisI na kisI rItike bhI tyAga karadiyA thA, pratyeka banaspatikA nahIM dvArA saba prakArake phala aura sAga sabjIko kiyA thaa| aba isa pAMcavI pratimAmeM vaha pratyeka nirjIva vA prAsuka karake khAte haiM, taba to mAno banaspatike bhakSaNakA bhI tyAga kara detA hai| yaha sabahI pAMcavI pratimAghArIsacita tyAgI hai! paranta tyAga usakA ekamAtra jIvahiMsAse bacaneke vAste aisA hotA to kyoM to bhogopabhoga parimANavatameM hI hotA hai. isa kAraNa vaha kisI banaspatiko kATa anantakAya jIvoMkI hiMsAse bacaneke vAste kaMdakara sukhAneke dvArA nirjIva yA prAsuka bhI nahIM mUbake maraNakA tyAga karAyA jAtA aura kyoM vaha karatA hai aisA karane meM to vaha sAkSAta hI hiMsaka pAMcI pratimA kAyama kara saba hI prakArakI sAgahotA hai| / sambIke tyAgakA vidhAna kiyA jAvA ? isase spaSTa banaspati aneka prakArase nirjIva vA mAsuka siddha hai ki na to bhogopabhoga parimANavata mAlA
Page #638
--------------------------------------------------------------------------
________________ 576 anekAnta [prathama zrAvaNa, vIra-nirvANa saM02465 kaMdamUlako kisI rItise nirjIva karake khA sakatA nahIM karasakatA hai aura na karA sakatA hai| hA~, usahai aura na pAMcavIM pratimAvAlA kisI bhI prakArakI ke liye nahIM kintu anya kisI kAraNase prAsuka banaspatiko narjIva karake khA sakatA hai / vaha na huI jo vanaspati unako mila jAyagI usako jarUra apane khAneke vAste hI nirjIva kara sakatA hai aura khAsakatA hai| sacitta tyAgI Avakake viSayameM na kisI dUsareke khAneke vAste hI, use to hiMsAse ratnakaraMDa zrAvakAcArameM likhA haibacanA hai taba vaha svayaM hiMsA kaise kara sakatA hai ? mUlaphalazAkazAkhAkarIra kandaprasUna bInAni / hA~, yadi kisI dUsarene khAsa usake vAste nahIM nAmAniyo'siso'yaM sacitta virato dayAmUrti // 41 kintu anya kisI kAraNase kisI banaspatiko arthAt-jo kacce mUla, phala, zAka, zAkhI, Upara likhI huI kisI bhI vidhIse nirjIva karake karIra, kanda, phUla aura bIja nahIM khAtA hai vaha acita kara rakhA hai to usa acita kI huI banaspati- dayAkI mUrti sacitta tyAgI hai| ko yaha tyAgIbhIkhAsakatAhai,kyoMki usake nirjIva isameM dayAkI mUrti zabda khAsa dhyAna dene yogya karanemeM isakA kucha bhI vAstA nahIM pAyA hai| isa haiM-kyA svayaM apane hAthase banaspatiko kATakATakAraNa yaha usake nirjIva karanekA doSI nahIM ho kara, sukhAkara nirjIva karanevAlA dayAkI mUrti hosakatA hai| dRSTAntarUpameM gRhastha apanI gAr3I va khetI sakatA hai ? haragija nahIM, kadApi nhiiN| zrAdike liye baila rakhatA hai; parantu badhiyA baila hI aSTamI caturdazIkA parva usake kAmakA hosakatA hai, sAMDa kisI prakAra bhI usake kAma nahIM pAsakatA hai, to bhI sadgRhasthI aba rahI aSTamI aura caturdazI ina do poMkI zrAvaka itanA nirdayI nahIM hosakatA hai ki svayaM bAta, dUsarI pratimAdhArI aNuvratI zrAvaka pA~coM kisI bailako badhiyA karai vA badhiyA karAvai / hA~, aNuvrata dhAraNa karaneke bAda ina bratoMko bar3hAne ke badhiyA karA karAyA baila jaba bikane AtA hai to vAste digvata, anartha daMDa tyAgavata aura bhogopavaha jarUra kharIda letA hai| yaha hI bAta sAga sabjI bhoga parimANavata nAmake tIna guNavrata dhAraNa karatA ke vAste bhI lAgU hotI hai / bhogopabhoga parimANa hai, isake bAda vaha muni-dharmakA abhyAsa karaneke pratI bhAvaka jisako kandamUla Adi atantakAya vAste sAmAyika, dezAvakAzika proSadhopavAsa aura vanaspatike bhakSaNakA tyAga hotA hai, vaha bhI kisI atithisaMvibhAga nAmake cAra zikSAbata grahaNa kandamUlako kisI bhI prakArase nirjIva nahIM kara karake, mahinemeM cAra dina aise nikAla letA hai sakatA hai aura na karA sakatA hai, hA~, sUkhI huI jinameM vaha saMsArake saba hI kAryoMse virakta hokara suMTha, haladI bhAdiko bhI prAsuka kiyA humA kaMda- aura saba hI prakArakA prArambha chor3akara yahAM taka mUla bAjAra meM bikatA hubhA milatA hai usako jarUra ki khAnA, pInA, nahAnA, dhonA Adi bhI tyAgakara kharIda kara khA sakatA hai, isa do prakAra pAMcavIM ekamAtra dharma sevanameM hI lagA rhai| ye cAra dina pravimAdhArI bhASaka bhI kisI banaspatiko nirjIva pratyeka pakSakI aSTamI caturdazIke rUpameM niyata kIra
Page #639
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 1.] harI sAga-sabjIkA tyAga diye gaye haiN| isa prakAra ye parva to munike samAna muni aura bhAcArya mAne jAne lage haiM tabase bilkula dharmameM hI lage rahaneke vAste haiM na ki harI sthiyoMmeM bhI bhAvoM aura pariNAmoMkI zuddhike sthAna sAga sabjIkA khAnA chor3a dayAdharmakA svAgata para dharmake nAmapara loka dikhAvA aura svAMga karaneke vAste / ye parva to usa hI ke vAste haiM jo tamAzA hI hone lagagayA hai / isa hI se jainadharmakI pahale samyagdarzana grahaNakara pAMcoM aNuvrata grahaNa aprabhAvanA hokara isakI avanati zurU hogii| karale aura phira una aNuvratoMko bar3hAneke vAste natIjA jisakA yaha humA ki jahAM hindustAnameM tInoM guNatrata grahaNakarale aura usake bAda sAmayika pahale kI karor3a jainI vahA~ bhava kevala dasa aura dezAvakAzika nAmake do zikSAprata bhI prahaNa gyAraha lAkha hI jainI raha gaye haiM-unake bhI tIna karale, arthAt kucha kucha abhyAsa munidharmakA bhI Tukar3e jinameMse prAyaH 4 lAkha digambara 4 lAla karane lage; taba hI vaha ina parvo meM proSadhopavAsa mUrti pUjaka zvetAmbara aura 3 lAkha sthAnakavAsI karake parvake ye dina munike samAnadharma-dhyAnameM hI samajha liijiye| isa prakAra hindustAnakI 35 karor3a bitA sakatA hai / yaha saba sAdhana karanese pahale hI AbAdImeM muTThIbhara jainI bAkI raha gaye haiM, vaha bhI arthAt samyagdarzana-prahaNa karanese pahale hI jo nAmake hI jainI haiM, aura bahuta to aise hI haiM jo loga ina parvo meM harI sabjIkA tyAga kara dharmAtmA- jainadharmase bilkula banajAna hokara apanI dharma oMmeM apanA nAma likhAnA cAhate haiM ve to eka kiyApoMse jainadharmako lajAte hI haiN|| mAtra jainadharmakA makhaula hI karAte haiN| __sabase bar3A aphasosa to isa bAtakA hai ki upasaMhAra paMDitoM, upadezakoM, zAsakI gahIpara baiThakara pIra sArAMza isa sAre zAstrIya kathanakA yaha nika bhagavAnakI vANI sunAnevAloM, syAgiyoM, brahmacAlatA hai ki zrI kundakunda aura zrIsamantabhadra jaise riyoM, aikhakoM, kulakoM aura muniyoM prAcAryoM meMse pRvAcAryoMkI to koziza yahI rahI hai ki pahale kisIko bhI isa bAtakA phikara nahIM hai ki dhamakA saba hI logoMko dharmakA sacA svarUpa samajhAkara savA svarUpa batAkara sabase pahale logoMko sapA aura cirakAlakA jamA huA mithyAtva chur3Akara samyaktI banAyA jAye / sambhava hai ve khuda bhI sabai samyaktI banAyA jAye, isake bAda hI phira AhistA samyatI na ho,isa hI se isa tarapha koziza karanekA AhistA unako samyak cAritra para lagAyA jAve, unako utsAha na paidA hotA ho / kucha bhI ho, aba jaise jaise unake bhAva Upara bar3hate jAveM vasA vaisA to ekamAtra yahI dekhanemeM pAtA hai ki maMdirajImeM tyAga unase karAyA jAve, jisase so mArga para jaba koI zAstra samApta hotA hai vA koI tyAgI calakara ve apanA kalyANa kara sakeM aura mokSakA kisIke ghara bhojana karane jAtA hai vA koI sIparama sukha paaskeN| parantu jabase dharmameM zithilA- puruSa kisI bhI tyAgIke darzanoMko unake pAsa cAra phailA hai, jabase ThATha bATase rahanevAle, nAlakI jAte haiM to ye loga kucha nahIM dekhate ki vaha pAlakImeM calanevAle vasadhArI maTTAraka bhI mahA- jainadharmake svarUpako kucha jAnatA bhI hai yA nahIM,
Page #640
--------------------------------------------------------------------------
________________ 578 anekAnta [prathama zrAvaNa, vIra-nirvANasaM02465 dharmakA kucha zraddhAna bhI usako hai vA nahIM, usake AveM aura na kisIkI jabaradastIko mAna; kintu bhASa kyA haiM pariNAma kyA haiM-cAritra usakA ekamAtra vahI mArga aMgIkAra kareM jo hamAre kaisA hai, pApa puNyase kucha DaratA bhI hai yA nahIM, pUjya mahAn prAcArya zAstroM meM likha gaye haiN| usake dayA-dharmakA khayAla bhI usako kucha hai yA nahIM, viruddha ghar3e hue tathA pracAra meM lAye hue prANahIna ina saba bAtoMkA kucha bhI khayAla na karake, ve to pAkhaMDI tathA DhauMgI vicAroMko kadAcit bhI ekadama usako pilaca jAte haiM aura kucha na kucha aMgIkAra na kreN| sAga sabjIkA tyAga karAkara hI usako chor3ate haiN| isa mauke para zAyada hamAre kisI bhAIke vaha becArA bahuta kucha saTapaTAtA hai aura hAtha yaha zaMkA utpanna ho ki agara koI besilasile bhI jor3akara kahanA hai ki mujhase yaha tyAga nahIM ho- sAga sabjIkA tyAga karane lage arthAt jo koI sakatA hai| parantu vahA~ ina bAtoMko kauna sunatA hai, pahalI pratimAdhArI samyaktI bhI nahIM hai, yahA~ taka ki vahA~ to isa hI bAtameM apanI bhArI kAragujArI mahAnirdayI pApI aura hiMsaka hai, phira bhI vaha sArI aura jIta samajhI jAtI hai jo usa acanAka paMjemeM sabjiyoMkA tyAga kara sacittatyAgI ho jAve to phaMse huese kucha na kucha tyAga karAkara hI chor3A isa aTakala paccU tyAgase usako kucha punya nahIM jaave| hogA to pApa bhI to nahI hogA; taba itanA bhArI yaha tyAga kyA hai mAnoM jainadharmakI caparAsa vAvailA uThAnekI kyA jarUrata? isakA javAba yaha hai usake galemeM DAla denA hai, jisase vaha alaga ki munikI kriyAoMmeM nagna rahanA hI eka bahuta hI pahacAnA jAve ki yaha jainI hai parantu isa jhUThI jarUrI kriyA aura bhArI pariSaha sahana karanA hai| caparAsake galemeM DAlate vakta vaha yaha nahIM socate taba yadi koI jainI, jisane zrAvakakI pahalI haiM ki jisa prakAra koI manuSya jhUThA sarakArI pratimA bhI dhAraNa na kI ho,na mithyAtvako hI chor3A caparAsa DAlakara logoMko Thagane lage to vaha ho, na trasathAvarakI hiMsAko tathA jhUTha corI, kuzIla pakar3A jAne para sajA pAtA hai usahI prakAra dharmakI ko hI tyAgA ho aura na parigrahako hI kama kiyA jhUThI caparAsa dhAraNa karane vAlA bhI dharmako ho| munike samAna nagna rahakara jainadharmake eka badanAma karatA humA khoTe hI karma bAMdhatA hai aura bar3e bhArI aMgake pAlana karanekA dAvA karane lage, apane isa mahApApake kAraNa kugatimeM hI jAtA hai| to aisA karanese kyA vaha jainadharnakA makhaula nahIM ____ isa kAraNa jarUrata isa bAtakI hai ki sabase ur3AegA aura pApakA bhAgI nahIM banegA; aise pahale dharmakA sabA svarUpa batAkara manuSyoMko hI silasile sAga sabjIke tyAgake kAraNa samyaktI banAyA jAve, phira zAstroMmeM varNana kiye jainadharmakA jo makhola anyamatiyoM meM ho rahA hai gaye silasileke mutAbika hI AhistA AhistA usase kyA yaha loga pApake bhAgI nahIM ho rahe haiN| tyAgapara lagAkara unheM U~ce car3hAyA jAve, jisase kamasekama jainadharmakI aprabhAvanA to jarUra hI ho unakA bhI kalyANa ho aura dharmakI bhI prabhAvanA rahI hai| bhataH zAstra viruddha tyAgakI prathAko haTAneho / mAlama nahIM hamAre paMDita, upadezaka aura ke liye zora macAnA nihAyata jarUrI hai| jinako tyAgI merI isa bAta para dhyAna deMge yA nahIM, ve dharmakI rakSA karanI hai, unako to isa AndolanameM bar3e bhAdamI hai, unakI pUjA hai aura pratiSThA hai isa zAmila honA hI cAhiye aura jinako dharmase prema kAraNa sabhava hai ki ve mujha jaise tuccha bhAvamIkI nahIM hai, unakI palAse cAhe jo hotA rahe-dharma bAta para dhyAna na deN| ataH apane bhole bhAIyoMye re yA tire unheM kula matalaba nahIM hai, hamArA bhI nivedana hai ki na to kisIke bahakAyemeM bhI unase jaba manurodha nahIM ho sakatA /
Page #641
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahArAnI zAntalA [khaka-00 bhujavalI sAcI, vijAbhUSaNa sAntalAdevI mahArAja viSNuvarddhanakI paTTamahiSI bAharI micipara sthApita pASANagata sam 1133 ke eka pAyIM / mahAmaNDalezvara, samadhigatapaJcamahAzabda, lekhameM aMkita hai ki, bopadevake dvArA apanI rAjadhAnI tribhuvanamAla, dvArAvatIpuravarAdhIzvara, yAdava kulAmbara- dvArasamudra meM pratiSThita pArzvanAthakI pratiSThAke pIche pugArI ghumaNi, samyaktva-bar3AmaNi Adi aneka upAdhiyoMse loga zeSAhata lekara mahArAja viSNuvanake pAsa darabAraalaMkRta hoyasala vaMzake pratApI zAsaka suvikhyAta meM baMkApura gaye / usI samaya mahArAjane masana nAmaka viSNuvardhana hI ina zAntalAdevIke bhaya pati hai| zatruko parAjita kara usake dezapara adhikAra karaliyA mahArAja viSNuvardhana janmase to jainI hI the; pIche rAmA- thA tathA rAnI lakSmI mahAdevIko putra-ratnakI prAti huI nujAcArya ke SaDyantrase vaiSNava bana gaye the| phira bhI jaina- thii| unhoMne una pujAriyoMkI bandanA kI aura gandhodaka dharmase unakA prema lupta nahIM huA thaa| isake liye aneka tathA zepAkSatako zirodhArya kiyaa| mahArAmane kahA ki sudRDha pramANa maujada hai| isa sambandhameM maiM eka svatantra "isa bhagavAnkI pratiSThAke puNyase maiMne vijaya pAI aura lekha hI likhanevAlA hU~ / vAstavameM viSNuvanako jaina- mujhe putraratna prAsikA saubhAgya prApta hunA, isaliye maiM dharmase sacI sahAnubhati na hotI to kyA unakI paha-mahiSI isa bhagavAnko 'vijayapAra' nAmase pukAU~gA tathA meM mahArAnI zAntalA jainadharmakI eka kaTTara anuyAyinI ho apane navajAta putrakA nAma bhI 'vijayanarasiMhadeva' hI sakatI thI 1 / ho, viSNuvarddhanakI upayullikhita rmlgaa|" sAtha hI, isa mandirake jIrNozArAdike upAdhiyoM se "samyaktvacar3AmaNi" nAmakI upAdhi hameM liye mahArAja viSNubanane jAvugallu' prAma bheMTa kiyaa| syA sUcita karatI hai ? vaha bhI socanA caahiye| kyA ina bAtose viSNupanakA jainadharmase prema vyaka aneka zilAlekha yaha bhI pramANita karate hai ki nahIM hotA hai !hA~, yavamatakI dIvAke prArambhameM inase mahAmaNDalezvara viSNuvaInake gaMga, mariyapaNa-jaise jainadharmako kAphI dhakA avazya pahuMcA thA / astu / senApati, bharata-jaise dAnAyaka, poyasala evaM viSNuvara' ko pratApI the| isIliye zilAlekha nemisehi-jaise rAja-vyApArI jainadharmakai ekAnta bhaka meM eka sthAna para inake sambandhameM yahA~ taka likhA gayA the| mahArAja viSNuvanane svayaM kA jainamandirIko haiki inhoMne itane durjaya durga jIte, itane narayAko dAna diyA hai| bastihalimeM pArzvanAtha mandirakI parAjita kiyA aura itane pAbhitoko usa palTa
Page #642
--------------------------------------------------------------------------
________________ 580 anekAnta [prathama zrAvaNa, vIra-nirvANa saM0 2465 banAyA ki jisase brahmA bhI cakita hojAtA hai|' lekhoM- gamapAraMgatA, dvitIyalakSmI, abhinavarukmiNI, patihitameM inakI vijayokA pracura varNana upalabdha hotA hai| satyabhAmA, vivekai kabRhaspati, pratyutpannavAcaspati, vratayaha jitane pratApI the utane hI dhArmika evaM kalApriya gurAzIlacAritrAntaHkaraNI, munijanavineyajanavinIta, bhI the| isake liye inake dvArA nirmApita halebIDu evaM pativratApramAvaprasiddhasItA, sakalavandijanacintAmaNi, belarake viSNamandira hI jvalanta zAnta haiN| kalA- .samyaktvacuDAmaNi, puNyopArjanakaraNakAraNa, udusazAstriyoMkI dRSTi se ye donoM mandira bhAratIya prAcIna savatigandhavAraNa, catussamayasamuddharaNa, manojarAjavijayakalAkA jItA-jAgatA udAharaNa haiN| bhAratIya zilpa- patAkA, jinadharmakathAkathanapramoda, jainadharma-nirmalA, kalAke vizeSajJa phargusana-jaise pAcAtya vidvAnane bhI mukta nijakulAmyudayadIpikA, 'gIta-vAma-mRtvasUtradhAra, jinakaNThase ina mandiroMkI prazaMsA kI hai| aba maiM pAThakoMkA samayasamuditaprAkAra, lokakavikhyAtA, bhavya nanavatsalA, dhyAna prastuta viSaya para AkRSTa karatA huuN| jinagandhodakapavitrIkRtottamAGga tathA AhArAbhayabhaiSa zAntalAdevIne zaka saM0 1045 san 1123 meM jyazAstradAnavinoda Adi vizeSaNoM evaM virudAvaliyoMbhavaNabelgolameM 'savatigandhavAraNa bamti' nAmaka eka dvArA sAdara aMkita kI gaI hai / ina vizeSaNoM tathA vizAla jinamandira banavAyA hai| isameM lage hue zilA- virudAvaliyoMse devI zAntalAkI mahattA aura vyaktitvakA lekhameM meSacandra ke ziSya pramAcandrakI stuti, hoyasala patA AsAnIse lagajAtA hai| . vaMzakI utpatti aura viSNuvaIna takakI vaMzAvalI, zAntalA anyAnya kalAoMke sAtha sAtha gIta, viSNuvardhanakI upAdhiyA~ evaM zAntalAdevIkI prazaMsA vAdya evaM nRtyameM bhI pUrNa paNDitA thiiN| isase patA lagatA tathA unake vaMzakA paricaya pAyA jAtA hai / zAnta- hai ki usa jamAnemeM sAdhAraNa striyoMkI bAta to dUra rahI lAdevIkI upAdhiyoMmeM 'ubRttasavatigandhavAraNa' arthAt bar3I-bar3I paTTa-mahipiyA~ taka saMgItako sAdara apanAtI thIM 'ucchRkhala sautoMke liye gandhahastI' yaha upAdhi bhI aura samAja bhI unheM sammAnakI dRSTi se dekhatA thA ! sammilita hai| zAntalAdevIkI isI upAdhi parase basti sAtha hI, unakI 'udRttasavatigandhavAraNa' isa upAdhise arthAt mandirakA bhI ukta nAma par3a gayA hai| isa siddha hotA hai ki yaha sabhI rAniyoM para pUrNa prAdhipatya mandirakI lambAI-caur3AI 664 35 phuTa hai| isameM jamAye hue thiiN| pA~ca phuTakI zAntinAtha svAmIkI mUrti virAjamAna hai| zravaNabelgolake lekha naM0 62 (131) meM bhI isa donoM ora do camaravAhaka khar3e haiM / mulanAsimeM (1) yakSa- zAntalAdevI-nirmApita mandirakA ujhekha hai| uka lekha yakSI, kimpuruSa aura mahAmAnasikI mUrtiyA~ haiM / garbhagRha- gandhavAraNavastimeM inake bArA sthApita zAntinAthajIkI. ke Upara eka acchI gumbaja banI huI hai| devI zAntalA- mUrtike pAda-pITha para yo aMkita hai- . .: ke zIlasaundaryAdi guNoMkI ullikhita lekhameM bhUri-bhUri "prabhAcandramunIndrasya padapaMvAkTpadA / prazaMsA kI gaI hai| yaha dAna-cintAmaNi, sakalakalA- sAntamA zAntinendraprativimbamakAravat / - uttau baguvaM vyastarakhatA sahima yuge 0. 011 (32) -- kAyi yonitambamala ghasetimAtrAmam /
Page #643
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 10 mahArAnI zAntalA 581 doSAneva guzI-boSi subhage saubhAgyabhAgyaM tava bhavaNavelgolake zilAlekha na056 (143) meM inakI vyaktaM zAntakhadevi! bamavanau zaknotikovA kavi bar3I prazaMsA kI gii| mahArAnI zAntalAke mAmA rAvate rAja-siMhIva pAveM vidhmhiibhRtH| evaM unake putra baladeva bhI pake jainadharmAvalambI the| vismAtA zAmtakhAlyAsA binAgAramakArapat // " baladevane moriMgeremeM jaba samAdhimaraNa kiyA thA to unakI mahArAnIkA jIvana jaina-dharmamaya rahA, isameM kucha mAtA aura bhaginIne unake smAraka rUpameM eka patyAlA bhI sandeha nahIM / eka z2amAnA aisA thA ki bar3e-bar3e rAje- (vAcanAlaya ) sthApita kiyA aura siMgimayyake samAmahAgaje evaM rAnI mahArAnI sabhI jainadharma ke pRSTha-poSaka the| dhimaraNa para unakI bhAryA aura bhAvajane zilAlekha zravaNabelagolake lekha naM0 53 (143 ) se pramANita likhavAyA / likhanekA mavalama yaha hai ki ina zAntalAhotA hai ki zAntalAkA svargavAsa 'zivagaMga' meM hubhA devIke nahara (mAtaraha) bAle jainadharmake ekAntabhakta the| thA / zivagaMga beMgalUrase lagabhaga 30 mIla dUrI para zAntalAdevIne hAsanase pUrva 7 mIla dUrI para aba.. zavoMkA eka prasiddha tIrthasthAna hai| sthita vartamAna 'grAma'nAmaka gA~vo yatAkara zAntinAmaaba eka zaMkA uTha sakatI hai ki jinabhaktA zA- usakA nAma rakhA thaa| mAlUma hotA hai ki inheM apane ntalA apane paramapunIta zravaNabelgolako bor3akara zarIra- nAmapara bar3A prema thA / yahI kAraNa hai ki isa gA~vakA tyAgake liye zaivoMke isa tIrthasthAnameM kaise pahu~ca gaI? hI nAma nahIM, apane dvArA avazolmolameM nirmApita bahuta kucha saMbhava hai ki vaha asvastha rahI ho, jalavAyu- ukta vizAla evaM sundara mandirameM bhI svanAmAnukUla parivartana ke liye vahA~ gaI ho aura vahIM durbhAgyavaza zAntinAtha bhagavAn kI pratimA virAjamAna kI thii| unakA zarIra-pAta hogayA ho / kyoMki yaha sthAna samudra- grAmameM aAja jo eka vizAla tathA manoza ziSamandira pRthse 4566 phITa unnata eka zrArogya-prada pahAr3I jagaha maujUda hai saMbhava hai ki vaha pahale jina mandira rahA ho| hai| anyathA, zAntalA bhI apanI zraddhaya mAtAkI taraha sunane meM AtA hai ki pUrva meM yahA~ ra jainiyoMkI paryApta pavitra tIrthasthAna zravaNavelgolameM hI jAkara samAdhi- saMkhyA thii| para 1920 meM jaba maiM yahA~para gayA thA taba maraNa-pUrvaka apanA deha tyAga karatIM / zAntalAke pitA sirpha eka hI jainIkA ghara thA / vaha bhI aba hai ki nahIM mArasiMgayya zaiva the / ataH saMbhava hai ki unhoMne zivagaM- patA nahIM hai| gako hI zAntalAke svAsthya sudhArakA sthAna cuna liyA mahArAnI zAntalAke zraddhayaguru zrI prabhAcandra siho / jo kucha ho, pitA zaiva hone para bhI pUjya mAtA dAntadeva evaM praguru zrI medhaNandra vidyadeva uma samayake mAcikacce kahara jainI thI / balki guNavatI putrI suvikhyAta prAcAryomama the| inakA ullekha dakSiNake svargavAsase unake dila para gaharI coTa pahu~cI, jisase ve kaI zilAlekhama pAyA jAtA hai| yahI mahArAnI zAAmaraNa mukta nhoskii| inhoMne antasamayameM zravaNa- ntalAdevIkA maMkSipta paricaya hai| ina para kAphI prakAza belgolameM jAkara ekamAsake anazanavratake pakSAt zrI. DAlane kI madicchA hote hue bhI mAmagrIke prabhAvase prabhAcandra, baddhamAna evaM ravicandra ina prasiddha prAcAryo- isa samaya isa nirUpAya saMvaraNa karanA pdd'aa| kI dekha-rekhameM sanyAsa-viSise dehatyAga kiyA thA /
Page #644
--------------------------------------------------------------------------
________________ vIra-zAsanakA mahatva [le0-kumArI vidyAdevI jaina 'prabhAkara' oNnarsa] vIra prabhukA zAsana vizAla hai| mAdhunika samayameM tor3akara eka saMsArI bhAramA zuddha parama niraMjana, pravi - isakI mAvazyakatA adhikAdhika pratIta mAzI,prajara,amara, nikala siddha paramAtmA bana jAtA hotI jArahI hai| pAna saMsArameM prazAntikA sAmrAjya hai| siddhAlayameM paramAtmA paramAtmAmeM koI bheda nahIM cahu~ora cArahA hai / eka vyakti dUsare vyaktiko harUpa hai| isa apekSAse vIrakA jainadharma hI prANI prANImeM karanA cAhatA hai / eka rASTra dUsare rASTrako naSTa bhraSTa kara bhedabhAva miTAnevAlA aura sacI samAnatA sthApita apane dAsatva meM rakhanA cAhatA hai| yaha saba svArthAndhatA karane vAlA hai| bhAja saMsAra zA~ti, svatantratA tathA viSaya-jampaTatA tathA kaSAya-prabanatAkA hI phala hai| samAnatAke liye tar3apa rahA hai / ina tInoMkI prAptike vIrazAsana viSaya-kavAyakI bampaTatAko dukha:kA kAraNa liye jainadharmakA marisAvAda karmavAda, aura sAmyavAda batAtA hai, ahiMsAmaya jIvanako sukhI banAtA hai| eka pramoSa upAya hai / vIrazAsanakA anekAntavAda vIra bhagavAnakA upadeza hai--prANI mAtrake prANoMko evaM syAdvAda jana-samudAyake pArasparika kalaha aura IrSAapane jaisA jAno, svayaM bhAnandamaya jIvana bitAo, ko miTAkara sabako ekatAke sUtrameM bA~dhanevAlA hai| dUsaroMko AnandapUrvaka rahane do, pApoMse bhayabhIta raho, vIra-zAsanake ina maulika siddhAntoMkA pracAra vyasanoMkA parityAga karo, vivekase kAma to aura karaneke lie yogya vyaktiyoM tathA ucita sAdhanoMkI apanI AtmAke svarUpa ko jAnoM, samako, zraddhAma mAvazyakatA hai| vIra bhagavAnake anuyAyiyoMkA kartavya karo tathA usake nija svabhAvameM ramaNa karo / vIra- hai ki bIra-saMdezako prANI mAtrataka pahu~cAe~ aura pratyeka zAsana sarala hai, cAhe bUr3hA pAlo cAhe javAma, bI prANIko usake anusAra naimadharma pAlanekA avasara dekheN| dhAraNa karo cAhe puruSa dhanAjya aura raMga U~ca tathA jinadharma saMsArake dukhase prANiyoMko nikAlakara uttama nIca saba hI apane apane pada aura pogyatAke anusAra zreSTha sukhameM dharanevAlA hai| yaha dharma mAmAkI nijI vIrazAsanake anuyAyI hokara apane mAtmAkA kalyANa vibhUti hai-isa para kisI khAsa samAja yA jAti kara sakate haiN| vIra-zAsama svatantratAkA pATha par3hAne vizeSakA maussI haka nahIM hai| mama sahita saMzI pazuvAlo hai / vIrazAsanakA sevaka svayaM pUjya tathA senya pakSI, manuSya, deva nArakI bhAdi sabhI jIva isako bana jAtA hai| prahabarake apanA kalyANakara sakate haiN| paramapUjya nizcayanayase pratyeka mAramA paramAtmasvarUpa hai| zrImad devAdhideva bhagavAn mahAvIra apane eka pUrva bhavameM anAdikAlase khagekarma bandhanoMko nija puruSArtha dvArA svayaM siMha the, sadguke upadezakA nimitta milane para
Page #645
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 10] vIra-zAsanakA mahatva siMhakI paryAya unhoMne matoMko pAlA aura usake dharmakA utkRSTa rUpase pAlana kara sakatA hai- itanI AtmazuddhatA prApta kara sakatA hai ki antameM antara bAhya samasta parigrahakA tyAga kara kevala jJAnako prApta kara leve| phalasvarUpa svargameM jAkara deva hue| yamapAla cAMDAlane mAtra eka deza ahiMsAMvata pAlana karanese devoM dvArA Adara-satkAra pAyA / nIca bIca manuSyake utthAna meM sahAyaka honA hI areeroeaa mahatva hai| yaha patitoddhAraka hai, jagat hitakArI hai aura sAkSAt kalyANarUpa hai / isa hI kAraNa yaha dharma samasta prAthiyoMke liye hinarUpa honese "sarvebhyo hitaH sArva" isa sAveM, vizeSaNase viziSTa 'sArvadharma' kahalAtA hai aura isIse svAmI samantabhaGgane ime 'sarvodaya tIrtha' jiyA hai saMsArI prANiyoMko cAhie ki ve vIrazAsanakI chatra-chAyAke nIce Ae~, grahasthadharmakA yathArtha rItise pAlana karate hue apane janmako saphala kareM aura paraMparA svAdhIna mukti padako / prAna kareM / mIra bhagavAnakA upAsaka eka saccA jaina gRhastha nyAya pUrvaka dhanopArjana karatA hai, mRdubhASI hotA hai, sampacAdi se saMpanna hotA hai, dharma-artha-kAma ina tInoM puruSArthIkA eka dUsarekA virodha na karate hue samIcIna rautise sAdhana karatA hai, yogya sthAnameM rahatA hai, samAdhAna hotA hai, yogya AhAra-vihAra karatA hai| vidvAn jitendriya paropakArI, dayAvAna tathA pApa bhayabhIta hotA hai aura satsaMgati usako priya hotI hai| isa taraha eka saddmahasya mahastha meM rahate hue bhI apane tgi 583 isa prakAra vIra bhagavAnkA jinadharma kaThina nahIM hai| jo dharmake marmajJa haiM ve dharmakA pAlana karake apanA kalyANa karate hI haiM / dharma-pAlanameM kheda nahIM, za nahIM apamAna nahIM, bhaya nahIM, vicAra nahIM, kAha nahIM aura zoka nahIM dIrakA dharma samasta visaMvAdoM tathA / jhagar3oMse rahita hai / vastutaH isake pAlana karanemeM koI parizrama nahIM hai| yaha dharma atyanta sugama hai, samasta zekha rahita svAdhIna cAtmAkA hI to satyaparimana hai| isakA phala samasta saMsAra paribhramaNase chUTakara anaMta darzana, anantajJAna, ananta sukha aura aura ananta vIrya maya siddha avasthA arthAt paramAtmapadakI prApti hai aura paramAtmapakI prApti hI Amo anikI carama sImA hai / 1 * ina lekhakI lekhikA bA0 usamena mI jaina ema0 eelaela0 bI0 rohanakakI suputrI hai aura eka acchI honahAra lekhikA jAna par3atI hai| ApakA yaha lekha vIramevAmandiramai vIrazAmana jayantI utsava para par3hA gayA hai| -sampAdaka
Page #646
--------------------------------------------------------------------------
________________ phlaaksaandhijbilhmiilddiiiraangkssiir`ii prAdhArabhUmi [do-50 paramAnaMdajI jaina zAkhI ] patAmbara jainasamAjake pranthakAroMmeM AcArya taka mujhe mAlUma hai jaina samAjameM nyAyazAstrako devasUri apane samayake acche vidvAn gadya sUtroMmeM gaeNthane vAlA yaha pahalA hI prantha hai / mAne jAte haiN| dharma,nyAya aura sAhityAdi-viSayoM- AkArameM choTA hote hue bhI yaha gaMbhIra sUtrakRti meM ApakI acchI gati thii| vAdakalAmeM bhI Apa ApakI vizAla pratibhA aura vidvattAkI parinipuNa the, isI kAraNa Apako vAdidevasUrike cAyaka hai| prAcArya prabhAcandrane isa para 'prameyakanAmase pukArA jAtA hai| ApakA astitva samaya malamArtaNDa' nAmakI eka vizAla TIkA likhI hai vikramakI 12 vIM zatAbdIkA uttarArdha sunizcita hai| jo bahuta hI gaMbhIra rahasyako liye hue hai aura __ vAdidevasUrikI isa samaya do racanAe~ unakI sarvatomukhI pratibhAkA dyotana karatI hai|| upalabdha haiM-eka pramANanayatattvAlokAlaMkAra isa parIkSAmukha' ke sAtha jaba pramANanayataaura dUsarI syAdvAdaratnAkara / 'syAdvAdaratnAkara' vAlokAlaMkAra'kA milAna kiyA gayA to mAlama prathama graMthakI hI TIkA hai| ye donoM graMtha mudrita huA ki yaha grantha ukta parIkSAmukha' ko sAmane ho cuke haiN| inameMse prathama graMtha pramANanayatattvA- rakhakara hI likhA gayA hai aura isameM usakA bahuta lokAlaMkArakI mukhya AdhArabhUmikA-vicAra hI kucha anusaraNa kiyA gayA hai| sUtroMke kucha zabdoMmere isa lekhakA viSaya hai| jisa samaya maiMne isa ko jyoMkA tyoM uThAkara rakkhA gayA hai, kuchako AgegraMthako dekhA to mujhe prAcArya mANikyanandIke pIche kiyA gayA hai, kuchake paryAya zabdoMko apanA'parIkSAmukha' graMthakA smaraNa ho paayaa| kara bhinnatAkA pradarzana kiyA gayA hai aura kucha AcArya mANikyanandI digambara jainasamAja- zabdoMke spaSTArtha athavA bhAvArthako sUtrameM sthAna meM eka sammAnanIya vidvAna hogaye haiM / ApakA diyA gayA hai / sAtha hI, kahIM kahIM para kucha vizesamaya vikramakI prAyaH AThavIM zatAbdi hai / SatA bhI kI gaI hai| donoM graMthoM meM sabase bar3e bhedakI Apane akalaMka Adi prAcAryoMke granthoMkA dohana bAta yaha hai ki prAcArya mANikyanandIne apane karake jo navanItAmRta nikAlA hai vahI Apake sUtra graMthako kevala nyAyAzAstrakI dRSTise hI saMkaparIkSAmukha granthameM bharA huA hai| 'prameyaratnamAlA' lita kiyA hai aura isaliye usameM Agamika TIkAke kartA AcArya anantavIryane ThIka hI kahA hai paramparAse sambandha rakhanevAle avagraha, IhA, ki-'Apane akalaMkadevake vacana-samudrakA maMthana avAya, aura dhAraNA tathA nayAdike svarUpakA karake yaha nyAyavidyA'mana nikAlA hai / jahA~ samAveza nahIM kiyA hai| pratyata isake, vAdidevasUri akalaMkavacombodherudabhre yena dhiimtaa| ne apane pramANanayatattvAlokAlaMkArameM nyAyadhi nyAyavidyAmRtaM tasmai namo mANikyanaMdine / aura Agamika paramparAse sambandha rakhanevAle -prameyaratnamAlAyAM, anntviiryH| prAyaH sabhI viSayoMkA saMgraha kiyA hai| isameM 8
Page #647
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 10] pramANanayatattvAlokAlaMkArakI prAdhArabhUmi 585 pariccheda yA adhikAra diye haiM jabaki parIkSAmukha' lokAlaMkArameM kahIM bhI upalabdha nahIM hotii| meM chaha hI adhyAya haiM / unameM se do adhikAroMkA isameM adhikAMza sUtroMko vyarthahI athavA bhanASanAmakaraNa to vahI hai jo 'parIkSAmukha, ke zurUke zyakarUpase lambA kiyA gayA hai aura sUtroMke do adhyAyoMkA hai / tIsare adhikArameM parokSa- lAghava para yatheSTa dRSTi nahIM rakkhI gaI hai / phira pramANake smRti, pratyabhijJAna, tarka aura anumAna bhI nyAyazAstrake jijJAsubhoMke liye yaha pandha kucha ina cAra bhedoMkA hI varNana kiyA hai / cauthe kama upayogI nhiiNhai| viSayAdhisya mAdike kAraNa adhikArameM parokSapramANake pAMcaveM bheda yaha apanI kucha alaga vizeSatA bhI rakhatA hai / 'bhAgama' ke svarUpakA varNana diyA hai| jaba ki aba meM parIkSAmukha aura pramANanayatatvA'parIkSAmukha' meM parokSApramANake ukta pAMcoM bhedoM- lokAlaMkArake kucha thor3ese aise sUtroMkA digdarzana kA tIsare adhyAyameM hI varNana kiyA hai / pAMcaveM karA denA bhI ucita samajhatA hU~ jinase pAThakoM adhikArakA nAmakaraNa aura viSaya vahI hai jo para tulanA-viSayaka ukta kathana aura bhI spaSTa ho parIkSAmukhake caturtha adhyAyakA hai| chaThe adhikAra- jAya aura unheM isa bAtakA bhI patA cala jAya meM parIkSAmukhake 5 veM aura chaThe abhyAyake viSayako kivAdidevasUrikI prastuta racanA prAyaH parIkSAmilAkara rakkhA gayA hai| zeSa do adhikAra aura mukhake AdhAra para usIse preraNA pAkara khar3I diye haiM jinameM kramase naya, nayAbhAsa aura vAdakA kI gaI hai| isase parIkSAmukhake sUtroM meM kiye gaye varNana kiyA hai| inakA viSaya parIkSAmukhameM nahIM parivartanoMkA bhI kucha mAmAsa mila sakegA aura hai; parantu vaha akalaMkAdike pranthoMse liyA gayA pAThaka yaha bhI jAna sakeMge ki eka prAcAryakI jAna par3atA hai, jisakA eka udAharaNa isa prakAra kRtiko dUsare prAcArya kisa taraha apanAkara saphalatA prApta kara sakate the / vaha digdarzana isa guNapradhAnamAvena dhrmcorekrmiti| prakAra hai:vivaza naigamo..................... // 6 // "svApUrvArthavyavasApAtmakaM jJAnaM prmaa|" - -sadhIpastraye, prakalaMka: -parIkSAmukha, 1,1 dharmayodharmiyodharma-dhArmijoraca pradhAnopasarjanabhAvena "sAparaNyavasAyi jJAna prmaannN|" yadvivapaNaM salAmo naigmH| -pramANanayatatvA0, 1,2 -pramANanavatatvA0,7-0 __ "hitAhitaprAtiparihArasamartha hi pramANaM tato ukta donoM granthoMko tulanAtmaka adhyayana karane jJAnameva tat" aura niSpakSa dRSTi se vicAra karanepara yaha bAta -parIkSAmukha, 1,2 spaSTa samajhameM bhAjAtI hai ki jo sarasatA, "abhimatAnamimatavastutvIkAratiraskAracamaM hi gambhIratA aura nyAyasUtroMkI saMkSipta kathana-zailI pramAgamatozAnamevedam / " parIkSAmukhameM pAI jAtI hai vaha na pramANayatattvA -pramANanayatasvA0, 1,3
Page #648
--------------------------------------------------------------------------
________________ 286 . anekAnta [prathama zrAvaNa, vIra-nirvANa saM0 2465 : "tavizvayAtmakaM samAropaviruddhatvAdanumAnavat / " "sAdhya vyAsaM sAdhanaM yatra pradarzyate so'nvyssttaantH|" -parIjJAmukha, 1,3 -parIkSAmukha, 3,43 "tavyavasAyasvabhAvaM samAropaparipanthitvAt "yatra sAdhanadharmasattAyAMmavazyaM sAdhyadharmasattA prmaanntvaadaa|" prakAzyate sa saadhrmyssttaantH|" -pramANanayatattvA0, 1,6 -pramANanaya0, 3, 42 "svonmukhatayA pratibhAsanaM svasya vyavasAyaH / artha "sAdhyAbhAve sAdhanAbhAvo yantrakathyate sa vyatirekasyeva sammukhavacA / ghaTamahamAramamA vedhi|" dRSTAntaH / " . -parIkSAmukha, 1,6-7-8 -parIkSAmukha,3,44 "svasya vyavasAyaH svAbhimulyena prakAzanaM bAyasyeva yatra tu sAnyAbhAve sAdhanasyAvazyamabhAvaH pradatadabhimukhyena karikalabhakamahamAramanA jAnAmIti / " yate sa vaidharmyaSTAntaH / " -pramANanayatattvA0.1,16 -pramANanayatattvA0, 3, 44 "tadvedhA / pratyakSetarabhedAt / " - "avirUddhopalabdhividhau SoDA byApyakAryakAraNa - -parIkSAmukha, 2,12 pUrvottarasahacarabhedAt / " "taddhibhedaM pratyakSaM ca paro c|" -parIkSAmukha, 3, 54 -pramANanayatatvA0,2, tabA'virUdopalabdhirvidhisiddhI SoDhA / sAdhyenA"vizadaM pratyakSam / pratItyantarAmyavadhAnena vizeSa vilvAnAM vyApyakAryakAraNaparvacarosaracarasahacarANAmupabattapA vA pratibhAsanaM vaishym|" lbdhiriti|". -parIkSAmukha,2,3-4 -pramANanayatattvA0, 3, 64-65, , "spaTa pratyakSaM / anumAnAcAdhikyena vizeSaprakA "praaptvcnaadinivndhnmrthjnyaanmaagmH|" zanaM spaSTatvam / " -pramANanayatattvA0, 2, 2-3 -parIkSAmukha, 4, 1 "sAmagrIvizeSavirajeSitAkhilAvaraNamatIndriya ___maaptvcnaadaavirbhuutmrysNvednmaagmH|" mazaMpato mulyaM / ".. -pramANanayatattvA0,4,1 -parIkSAmukha, 2, 11 "zaMkinavRtistu nAsti sarvazo vaktasvAt / " / "sakalaM tu sAmagrIvizeSataH samudbhUtasamastAvaraNa .. -parIkSAmukha,6, 33 bhavApe nikhiladravyaparyAvasAcAtkArisvarUpaM kevalajJAnam', "saMdigdhavipakSavRttiko yathA vivAdApanaH puruSaH -pramANanayatattvA0, 2,24 sarvajJo na bhavati / " "paropamitarat / pratpalAdinimittaM smRtipratyabhi -pramANanayatatvA0, 6, 57 zAmatarvAnumAnAgamabhedaM / saMskArodabodhanibandhanA ye kucha thor3ese namUne haiM / lekhavRddhike bhayase tadityAkArA smtiH|" adhika sUtroMko nahIM diyA jA rahA hai| adhika jAnaneke liye pAThakoMko donoM paMthoMko sAmane "aspaDaM paro smaraNapratpamijJAnatakAMnumAnAgama- rakhakara par3hanA hogaa| bhedatastatpankAra tatra saMskAraprabodhasaMbhUtamanubhUtArthavi takliAkAra saMvedanaM smaraNam / " bIrasevAmaMdira, sarasAvA, -pramANanayatatvA0,3,1 tA015-6-1939
Page #649
--------------------------------------------------------------------------
________________ vIrasevAmandira, usakA kAma aura bhaviSya [le-bA0 mAIdayAla jaina bI0 e0 (oNnarsa) bI0TI0] aNDArakara insTITyUTa ( !Bhandurkar Ins. bhava na kare to mAzcaryakI koI bAta nahIM hai / isa titute) pUnAkA nAma zAstrasaMgraha, sAhityika- lAparvAhI aura upekSAbhAvake kAraNa jaina samAjane khoja, purAtva-sambandhI anumaMdhAnake lie Aja apanI jo hAni kI hai usakI kSatipUrti honA to bhAratavarSa meM hI nahIM, kintu sAre saMsArameM vikhyAta kaThina hai hI, para sAtha hI usane apane lie jnyaanhai| yaha saMsthA saMskRta sAhitya tathA bhAratIya iti- ke srotoMko jo banda karaliyA aura apanI mahAhAsake lie kitanA kAma kara rahI hai, isakA andA- zAstra-sampattiko apanI galatIse naSTa hone diyA z2A isa bAtase lagAyA jAsakatA hai ki Aja vahA~ vaha bar3I hI cintAkA viSaya hai| devaguru-zAstrakI pacAmoM uccakoTike vidvAna anusaMdhAna-kAryameM pUjAke saMskRta-hindI pATha pratidina karanA eka bAta lage hue haiM, vahA~sa nikalanevAlI grantha-mAlAe~ hai, aura unakA samA sammAna karanA unake siddhA. pramANa mAnI jAtI haiM, aura kisI bhI vidvAnako ntoMkA pracAra karanA aura unapara calanA dusarI jaba bhAratIya vidyAoMke bAremeM kucha gaharI khoja bAta hai| karanakI AvazyakatA par3atI hai, taba use bhaNDArakara itanI upekSAke hote hue bhI kucha sajanoMke prainsTITyUTa panAkI zaraNa lenI par3atI hai| jaina- yatnase ArAkA jainasiddhAnta-bhavana, bambaIkA zrIsamAjake vidvAnoMko bhI prAcIna jaina granthoMke vAste ailaka pannAlAla sarasvatI-bhavana, sarasAvekA vIrayadi vahA~ jAnA AnA par3e to isameM koI Azcarya sevAmandira aura pATanakA navodaghATita jJAnamandira kI bAta nahIM hai| jainasamAjameM kAyama ho sake haiN| inakI tulanA yaha saMsthA 17 jalAI sana 1917 IsvIko bhaNDArakara insTITyaTase karanA to dIpakakA sara rAmakRSNa bhaNDArakarakI 80 vIM varSagAMThake sUryase mukAbalA karanA hai; parantu ye saMsthAe~ aisI avamara para bhaNDArakara mahodaya ke ucca kAya aura jarUra hai, jinakA samucita saMcAlana maMrakSaNa saMva. dhyayako jArI rakhane ke lie bambaI tathA dakSiNakaM rddhana, aura yatheSTa Arthika mahayogase bar3A rUpa bana vidvAnoM aura dAtAroMne sthApita kI thI aura makanA hai| imakA udghATana bambaI-gavarnara lArDa veliMgaTanane bhaNDArakara insTITyaTakA nAma tathA ullekha kiyA thaa| yaha saMsthA apane mahAna AdazoMke jaina-mamAjakaM mAmane eka Adarza rakhane ke uddezyase anusAra abataka barAbara kAma kara rahI hai| kiyA gayA hai| * jaina-samAjameM anusaMdhAnAdi viSayaka aise vIramavAmandira', saramAvA, apane DhaMgakI upayogI kAmoMkI tarafa kucha bhI ruci nahIM hai| nirAlI saMsthA hai| isakI sthApanA jaina-samAjake lakSmI aura sarasvatIkA vikhyAta vaira jaina-samAjameM suprasiddha vidvAna paM0 jugalakizorajI mukhtArane moTe rUpase hara sthAna para dikhAI detA hai / phira abhI cAra pA~ca varSa hue kI hai / yaha saMsthA unake dhana-premI azikSita jaina-samAja vidyA tathA ana- mahAna tyAga, mitavyayatAparNa gADhI kamADe, mAhitya'dhAnake kendroMkI AvazyakatA yA mahatvako ana- prema aura Adarza-prabhAvanA-bhAvakA phala hai, aura
Page #650
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta [prathama zrAvaNa, vIranirvANa saM0 2465 isa saMsthAkI cappA-cappA jamIna aura eka eka sudRDha hai / isalie yaha Avazyaka hai ki vIrasevAITa ina mahAna AdarzoMkI vidyutadhArAe~ pravAhita mandira sarasAvekA kAma sucArU rUpase bhaviSyameM karatI haiM / apane tana-mana-dhana tathA sarvasvako mu- calatA rahe tathA usake saMsthApakakA uddezya pUrA khtArajIne isa maMsthAkI sthApanA tathA saMcAlanameM hokara jainasamAjakI sevA hotI rahe / mukhtAra lagA diyA hai| jaina samAja para unakA yaha kitanA sAhabake mitroM tathA vIrasevAmandirake hitaciMtaka bar3A RNa tathA upakAra hai imako Aja bhale hI kA kucha lakSya idhara hai, yahI saMtoSakI bAta hai / koI na samajha sake, para bhaviSyake itihAsakAra eka samAjake vidvAnoMkA kartavya hai ki ve isa saMsthAmeM mvarasa isakI prazaMsA kiye binA na rheNge| isase svayaM dilacaspI le, samAjako isakA mahatva tathA adhika yahA~ aura kucha likhanA anucita samajhA upayoga samajhAveM aura isakI hara prakArase sahAyatA jAmakatA hai| kraaeN| vIrasevAmandira saramAvAmeM isa samaya grantha- sahAyatAke rUpa nimna likhita ho sakate haiM:maMgraha, graMtha-sampAdana, anekAnta (patra) sampAdana, (1) prAcIna tathA navIna grantha bheMTa krnaa| grantha-prakAzana, kanyA-vidyAlaya-saMcAlana aura (2) aitihAsika tathA sAhityika patra bheMTa anusaMdhAna tathA granthanirmANAdikA kAma ho rahA krnaa| hai / do-cAra vidvAna jo vahA~ kAma kara rahe haiM, (3) pugatatva sambandhI sarakArI riporTa dAna parokSa rUpame unakI ina kAmoM meM TreniMga bhI horahI karanA / hai / kanyA pAThazAlA tathA auSadhAlayake kAma sthA- (4) graMthoMko rakhane ke lie almAriyAM aura nIya upayogake haiN| parantu bAkI ke maba kAma samata yadi hosake to mahatvapUrNa prAcIna granthoMke lie jaina-samAjake upayoga ke lie hai, aura isaprakAra vATaraprapha tathA phAyaraprapha almAriyA~ denaa| vIrasevAmandira tamAma jainasamAjakI sevA kara rahA (5) anekAntake grAhaka banAnA tathA usameM hai| yadi yaha kahA jAya ki rUpAntarase vIrasevAmandira bhAratavarSakI sevA kara rahA hai to koI (6) sevAmandirameM dasa-bIsa vidvAnoMke rahaneatizayokti na hogii| kI vyavasthA krnaa| Upara likhe saba kAma Thosa haiN| unase jaina (7) vidvAnoM ke rahane Adike liye kucha kArTarsa sAhityakI rakSA hogI, jainasiddhAntoMkA prakAzana ( makAna ) banavA denaa| hogA aura jainaitihAsake nirmANameM sahAyatA (8) apanI sevAe~ tathA samaya denaa| milegI, sAtha hI jainadharma, jainasAhitya tathA jaina (9) kharcake lie acchI Arthika sahAyatA itihAsake vipayameM jo bhrama phaile hue haiM ve dUra pradAna karanA aura kraanaa| hoMge aura inakA saJcA svarUpa janatA tathA vidvAnoM- (10) kanyA vidyAlayake liye suyogya adhyA. ke sAmane AegA / yaha kAma kucha kama mahatvakA pakAoM tathA saMrakSikAoMkA aisA sama nahIM hai| karanA jisase bAharakI kanyAe~ bhI bhartI hokara ___ kAmako dekhate hue saMsthAkA bhaviSya ujjvala yatheSTa vidyA lAbha kara skeN| honA hI cAhie / parantu jainasamAjameM prAyaH AzA hai jainasamAja isa ora dhyAna degA acchIse acchI saMsthAke bAremeM bhI yaha nahIM kahA aura isa prakArakI saMsthAoMkI AvazyakatA tathA jAsakatA ki vaha surakSita hai aura usakI nIMva upayogitAko samajhakara unako jarUra apnaaegaa|
Page #651
--------------------------------------------------------------------------
________________ ma ARE M074 HETAU AN vIrazAsana-jayantI aura usake utmava svarUpa kaI mahatva ke lekha prApta hue haiM / prApta legyoM meM se kucha no vIra zAyanA ke liye rijarva rakAve gaye hai razAsana jayantIkA Andolana isa varSa pichale aura kala hama aGka meM prakAzita horahe haiM / jina vidvAnoM varSa bhI adhika rhaa| kitane hI patra sampA- ne abhI taka bhI apane lekha parekarake bhejanekI kRpA nahIM nakAMne upameM acchA bhAga liyA-usakI vijJaptiko ko, unase nivedana hai ki ve zIghra hI paga karake bhaMjada apane patroM meM sthAna hI nahIM diyA balki apane agra jipase vIrazAsanAba meM unheM yogya sthAna diyA jaaske| legvAdikoM dvArA vIrazAsana divasakI mahattA aura usako utpAdi-sahina manAne kI aAvazyakatA para 2 anekAntakA vizepAGka jora diyA tathA apane apane pAThakoMko yaha preraNA kI vIrazAsanA' ke mAmamaM anekAntakA vizeSA ki ve zrAvaNa kRSNa pratipadAkI usa puNya tithike nikAlanekA jo vicAra cala rahA thA vaha da ho gayA dina vIrazAsana ke mahatva aura usake upakArakA vicAra hai| yaha macitra aMka acchA daladAra hogA aura pichale kara usake prati apanI kRtajJatA vyakta kareM, use apane vizeSa. se bhI bar3A hogaa| isameM acche acche vidvAnoM. jIvana meM utAre aura bhASaNoM tathA taddhipayaka sAhitya ke mahatvapUrNa lekha heMge aura unake dvArA kitanI hI ke pracAra-dvArA usakA saMdeza sarva sAdhAraNa janatA taka mahatvakI aisI bAteM pAThakoMke sAmane pAeMgI, jinakA paha~ vAkara use usake hitameM sAvadhAna kreN| phalataH unheM abhI taka prAyaH koI patA nahIM thaa| sabase bar3I bahatase sthAnoM para jampe kie gaye, prabhAta phariyAM kI vizeSatA yaha hogI ki isa aMkaye dhavalAdi zranAra gaI, jalUsa nikAle gaye, jhaMDe phaharAye gaye sabhA kI caya' ko mUla sUtrAdi mahina nikAlanA prArambha kiyA gaI aura vIrazAsanapara acche acche bhApaNa karAye gaye, jAyagA aura isa aMkameM usake kamase kama ATha paMja jinakI riporTa bhArahI hai aura patroM meM bhI prakAzita jarUra raheMge / sAtha hI, mAmayIke maMkalanarUpa patihorahI haiN| una sabako yahA~ noTa karanA azakya hai| hAmika jainakoza kA bhI nikAlanA prArambha kiyA vIrasevAmaMdirameM bhI do dina svaba prAnanda rahA- jAyagA aura usakA bhI spaMja kAmeM prAyaH eka phArma jisakI riporTa dUsare patroM meM nikala cukI hai| jina judA rhegaa| isa koza meM mahAvAra bhagavAna ke samayamai sajjanoMne kisI bhI taraha isa zubha kArya meM bhAga nathA lekara prAyaH aba takake una sabhI di. jaina muniyoM vIrasevAmaMdirameM Ane AdikA kaSTa uThAyA hai, una prAcAryoM, bhaTTArakoM, saMghoM, gaNoM, vidvAnoM, granthakAroM, sabakA maiM hRdayase AbhArI huuN| rAjAmoM, maMtriyoM aura dUsare khAsa khAya jinazAsanaisa varSa vIrasevAmaMdira meM vIrazAsana para vidvAnoMke seviyoMkA unakI kRtiyoM sahita saMkSepameM vaha paricaya sekha maeNgAnekA khAsa prayatna kiyA gayA hai jisake phala- rahegA jo aneka graMthoM, graMtha prazasniyoM, zilAlekhoM
Page #652
--------------------------------------------------------------------------
________________ 560 anekAnta [prathama zrAvaNa,vIra-nirvANa saM02465 aura tAmrapatrAdikameM bikharA humA par3A hai| isase jaldI hI prAraMbha honevAlA hai; kyoMki chapane meM bhI kAphI bhAratIya aitihAsika kSetrameM kitanA hI nayA prakAza samaya lagegA? ataH jina vidvAnoMne abhI taka bhI pdd'egaa| aura phira eka vyavasthita jaina itihAsa sahaja lekha na likhe hoM unase sAnurodha nivedana hai ki ve aba hI meM tayyAra hoskegaa| isake sivAya, jo 'jaina- isa aMkake liye apane lekha zIghra hI likhakara bhejanelakSaNAvalI' vIrasevAmandirameM do DhAI varSase tayyAra kI kRpA kareM, aura isa taraha isa zAsanasevAke kAryameM ho rahI hai usakA eka namUnA bhI sarvasAdhAraNake paricaya merA hAtha baTAkara mujhe adhikAdhika sevAke liye protsAtathA vidvAnoMke parA parzake liye sAthameM denekA vicAra hita kreN| lekha jahA~ taka bhI ho sakeM eka mahIneke hai, jo prAyaH eka phArmakA hogaa| bhItara pAjAne caahiyeN| jisase unheM yogya sthAna diyA isa taraha yaha aMka bahuta hI upayogI tathA mahatva jAsake / kI sAmagrIse susajjita hogaa| isa aMkakA chapanA vIra-sevA-maMdirake prati merI zraddhAJjali isa mahAn maMdirake darzanoMkI merI abhilASA kaI varSase hai / dekhanA hai ki bhAgya aura puruSArtha donoMkA jora kaba ThIka baiThatA hai aura darzana, sevAkA saubhAgya mujhe kisa zubha saMvatmeM prApta hotA hai| sevAmaMdira sevakoMkA tIrthasthAna hai, Azraya hai, upAzraya hai, Azrama hai, usakA dvAra sacce sevakoMke liye rAtadina caubIsoM ghaNTe khulA hai; aura vahA~ haz2AroM lAkhoM sevakoMke liye zAntisthAna, NyakSetra dharmakSetra hai| __ yaha pavitra sthAna una vIra-sevakoM ke liye hai jo vIra-bhakta aura svayaM vIra hoM-rur3hi-bhakta udarapoSaka, dhanasevaka-gRhapAlakoMko vahA~ jAkara ArAma na milegaa| zurUmeM yadi vahA~ke vAtAvaraNase ve prabhAvita ho gae to phira nirantara hI khukha-zAntikA daura daurA hai / yaha sevakoMkA mandira hai / sevakoMko sevakoMke darzana hote haiM / darzanake pratApase apanI sevA karane vAlA svArthasevI svayaMsevaka unnatipathapara ArUDha ho, parasevaka aura janasevaka bana jAtA hai..-Apa tiratA hai aura auroMko tAratA hai| yahA~ buDDhe zizu paMcANuvratasAdhanakI varNamAlA, kaSAya-zamanakI vArAkhar3I par3hate par3hate yathAkhyAta cAritrake padakI prApti ke uddezyase Ate haiN| jisako pAnA ho, kamara kasake Ave; rAstA halkA karaneko gIta gAtA cale-- "guNa-grahaNakA bhAva rahe nita, dRSTinadoSoM para jAve" ajitAzrama, lakhanaU ajitaprasAda hAla bhuvAlI zaila, tA028-6-36 (eDavokeTa)
Page #653
--------------------------------------------------------------------------
________________ (r) viSaya sUcI 8 535 548 558 1. mamantabhada-zAmana 2. mukti aura umakA upAya [le. yAvA bhAgIrathajI varNI ... 3. svAmI pAtramarI aura vidyAnanda [ mampAdakIya 5. digambara-zvetAmbara-mAnyanAbhaMda [le. zrI. agaracanda nAhaTA ... 5. middhaprAmRta [zrI paM0 horAlAlajI zAstrI 6 mahAtmAgAndhIke 27 praznAMkA zrImad gayacandajI dvAga mamAdhAna 7. mubhASina [zrI tiruvallavara 8. bhAIkA prema (kahAnI)-[zrI narendrapramAda bI0 // 9. mubhASina [zrI. nimballavara 10. antani ( kavitA )- zrI "bhagavana" jaina 11. divyAvani [zrI nAnakacanda eDavokeTa 12. mubhASita | zrI. nimavallavara 13. jainamamAja kidharako[bA mAIdayAla bI. eka 55. nInivAda ( kavitA )-[ zrI. "bhagavata" jaina 15. middhamana divAkara | paM0 ratnalAla maMghavI 16. kathA kahAnI [ayodhyApramAda goyalIya 17. harI mAga-manjIkA tyAga [bAla mRgajabhAnu vakIla 18. mahArAnI zAntalA | paM0 ke bhujabalI zAstrI 16. vIrazAmanakA mahatva kumArI vidyAdevI 20. pramANanayatatvAlaMkAra kI AdhAra bhUmi [ paM0 paramAnanda zAstrI 21. vIramavA-mandira,umakA kAma aura bhaviSya [ bA- mAidayAla bI.e. 22. vora zAmana-jayantI aura usake utsava, anekAntakA vizeSAGka[sampAdakIya .... 23. vIramevAmandirakaM prati merI zraddhAMjali [ bA. ajitapramAda eDavokeTa 566 567 598 vIrasevAmandira-parIkSAphala bIramevAmandirake nyAvidhAlayakI cAra pAtrAeM isa varSa ambAlA sarkilase paMjAbakI 'hindIratna' parIkSAmeM baiThI thI / prasanatAkI bAta hai ki cAroM hI macchanambaroMme pAsa ho gaI haiN| isI taraha pariSad-parIkSA borDakI parIkSAmeM bAkiyoM baiThI thI, sabhI uttIrkha ho gaI haiN|
Page #654
--------------------------------------------------------------------------
________________ __Regd. No.L. 4326 A nndiyan kyA Apane sanA ? THA bambaI aura ilAhAbAda jaisI - sundara, svaccha, manamohaka aura zuddha hindI-aMgrez2IkI chapAIkA samucita prabandha vIra presa Apha iNDiyA, nyU dehalImeM kiyA gayA hai| pAhakako ruci aura samayakI pAbandIkA khyAla rakhanA .... hamArI vizeSatA hai / / Apa bhAratake kisI bhI kone meM baiThe hoM, ApakI chapAIkA kArya Apake Adeza aura rucike anusAra hogA. Near Apako isa tarahakI sahUliyata hogI mAnoM ApakA nijI presa hai| + parAmarSa kIjiyeHHo bAlakRSNA ema. e." .: mainejiga DAyarekTara - | jbii sbiih jnm, kssuddh bihaa bhir'mmii dhu - kanATa sarkasa, nyU dehlii| HAND / nemacanda jaina zrIDITara ke prabandhase 'vIra presa caoNpha iNDiyA' kalA~da sarkasa myU vehalImeM chapA
Page #655
--------------------------------------------------------------------------
________________ ANTARNADERS LMET LMALA ni SSANAKASH 5 varSa 2, kiraNa 11 bhAdrapada vIra ni0 saM0 2465 - sitambara 1939, FANA anekauta sanaya mm nm JAMERAPARIWANATARPRADEEPTERE * sampAdaka saMcAlaka- jugalakizora mukhtAra / tanasukharAya jaina adhiSThAtA vIra-sevAmandira sarasAvA (shaarnpur)| kanaoNTa sarkasa po0 ba0 2048 nya mudraka aura prakAzaka-ayodhyAprasAda goyalIya / ANTARVASNA TANLANEMISTALE PARAN Satrane w sreshshunt aujrati
Page #656
--------------------------------------------------------------------------
________________ * viSaya-sUcI * 595 1. samannabhadra-mAhAtmya 2. jaina aura bauddhadharma eka nahIM [ zrI jagadIzacandra jaina ema. e. ... .... 3. ganihAmika adhyayana [ bAba mAIdayAla jaina bI. e. bI. TI. 4. manuSyama, unanA nIcatA kyoM [paM vaMzIdharajI vyAkaraNAcAya ... jagatmandarI-prayogamAlA sampAdakIya noTa mhin| paMdIpacandra pAMDyA jaina 6. strI-zikSA paddhani [ zrI. bhavAnIdana zarmA 'prazAnna' 7. zrI bI. ela. maga gaDavokeTakI zraddhAJjali 8. vIra bhagavAnakA vaijJAnika dharma [ bAla mRrajabhAna vakIla 5. maiM to bika cakA ( kahAnI )--- [ zrImatI jayavantIdavI jaina 10. tRSNAkI vicitratA [ zrImada gajacandra 11. yugAntara hamAga lakSya (kavinA) [ 'zrI bhagavana jaina vIra-sevA-mandirako sahAyatA hAlameM vIrasevAmandira magmAvAko nimna majanoMkI aurasa -) kI mahAyatA prApta huI hai, jisake liya dAtAra mahAzaya dhanyavAda ke pAtra haiM: 4) zrImatI jayavantIdevI dharmapatnI lA* kailAzacandajI jana gaIma var3iyA ji. ambaalaa| nA-) lA0 nAnakacanda trilokacandajI jaina magmAvA (putrIka vivAhako gyazImeM ) 4) paM0 hIgalAlajI jaina nyAyatIrtha, adhyApaka hIgalAla jaina hAIskRla, pahAr3I dhIraja, dahalI / (Apane 16 dina naka vIrasavAmandira meM Thahara kara lAbha liyA ) auru" 10/-) ( bhAdo mAmameM sava mAjanAMkI ima maMsthAkA dhyAna rakhanA cAhiye / ___ adhiSThAtA vIra-saMvA-mandira __ maramAvA ji.) mahAranapura prakAzakIya1 agastama nirantara pravAsa meM rahane ke kAraNa 'anekAnta' kA vA kiraNakI daMgyamAna nahIM rakha sakA hai aura 12vI kiraNako bhI dekhabhAla nahIM kara sakaMgA / kRpAla pATakoMka samakSa isa lAcArgake lie kSamA prArthI huu| vinIta-a. pra. goyalIya
Page #657
--------------------------------------------------------------------------
________________ HIYA ITIR nIti virodha-dhvaMsI loka-vyavahAra vattakaH samyak / paramAgamasya bIjaM bhuvanekagururjayatyanekAntaH // sampAdana-sthAna-vIra-sevAmandira (mamantabhadrAzrama) sarasAvA, ji0mahAranapura prakAzana-sthAna-kanaoNTa markama, po0 ba0 naM0 48, nyU dehalI bhAdrapada kRSNA, vIranirvANa saM0 2465, vikrama saM0 166 varSa 2 --kiraNa - vandho bhasmaka-bhasmasAtkRtipaTuH padmAvatIdevatAdattodAttapada svamaMtravacana-vyAhUta-candraprabhaH / AcAryassa samantabhadragaNabhRyeneha kAle kalI jainaM vartma samantabhadramabhavadbhadraM samantAnmuhuH // -pravaNabelagola zilekha 15 (67) munisaMghake nAyaka ve prAcArya samantabhadravandanA kiye jAneke yogya haiM jo apanI 'bhammaka' vyAdhiko bhasmIbhUta karane meM bar3I yaktike sAtha nirmUla karanemeM-pravINa hue haiM, panAvanI nAmakI divyazaktike prabhAvase jinheM uccapadakI prApti huI thI. jinhoMne apane maMtrarUpa vacanabalasa-yogamAmadhyase-bimbarUpameM candraprabha bhagavAnako bulA liyA thA-arthAt candraprabha-bimbakA pAkarSaNa kiyA thA aura jinake dvArA marvahitakArI jainamArga ( syAhAdamArga) isa kalikAlameM puna: saba porase bhadrarUpa huA hai usakA prabhAva sarvatra vyApta honese vaha sabakA hita karanevAlA aura premapAtra banA hai| + zrImUlasaMgha vyomnendurbhArate bhAvitIrthahan / dekheM samantabhadrAkhyo muni yAtpadardikaH // -vikAntakaurave, istimAH yaha pacakavi bhavyapAke jinendrakalpAbAbada' meM bhI prAyaH jyoMkA voM pAyA jaataa| isameM caubA parava'bIbAlAsapadardikaH' diyA hai|
Page #658
--------------------------------------------------------------------------
________________ 562 anekAnta [bhAdrapada, vIra-nirvANa saM02465 zrImUlasaMgharUpI AkAzameM jo candramAke samAna hue haiM, bhAratadezameM Ageko tIrthakara honevAle haiM aura jinheM 'cAraNa' RddhikI prApti thI-tapake prabhAvase AkAzameM calanekI aisI zakti upalabdha ho gaI thI jisake kAraNa ve, dUsare jIvoMko bAdhA na pahuMcAte hue, zIghratAke sAtha saiMkar3oM kosa cale jAte the ve 'samantabhadra' nAmake muni jayavanta hoM-unakA prabhAva hamAre hRdaya para aMkita ho| kuvAdinaH svakAntAnAM nikaTe prussoktyH| samantabhadra-yatyane pAhi pAhIti suuktyH|| -anaMkAracintAmaNau, ajitasenAcAryaH (samantabhadra-kAlameM ) prAyaH kuvAdIjana apanI striyoMke sAmane to kaThorabhASaNa kiyA karate theunheM apanI garvoktiyAM athavA bahAdurIke gIta sunAte the-parantu jaba samantabhadra yatike sAmane Ate the to madhurabhASI bana jAte the aura unheM 'pAhi pAhi'-rakSA karo rakSA karo, athavA Apa hI hamAre rakSaka hai-aise sundara mRduvacana hI kahate banatA thA--yaha saba svAmI samantabhadra ke asAdhAraNa vyaktitvakA prabhAva thaa| zrImatsamantabhadrAkhye mahAvAdini cAgate / kuvaadino'likhnmmimNgusstthairaantaamnaaH|| -akAracintAmasI, anitasenaH jaba mahAvAdI samantabhadra (sabhAsthAna AdimeM) Ate the to kuvAdijana vIcA mukha karake aMgaThoMse pRthvI kuredane lagate the arthAt una logoM para-prativAdiyoM para-samantabhadrakA itanA prabhAva par3atA thA ki ve unheM dekhate hI viSaNNa-vadana ho jAte aura kiMkartavyavimUr3ha bana jAte the| * bhavaTutaTamaTati jhaTiti sphuttpttuvaacaattdhuurjttejiNhaa|| vAdini samantabhadre sthitavati kA kathA'nyeSAm // __-alaMkAracintAmaNI, vikrAntakaurave ca vAdI samantabhadrakI upasthitimeM, caturAIke sAtha spaSTa zIghra aura bahuta bolanevAle dhUrjaTikItamAmaka mahAprativAdI vidvAnakI-jihA hI jaba zIghra apane bilameM ghusa jAtI hai-use kucha bola nahIM bhAtA-to phira dUsare vidvAnoMkI to kathA hI kyA hai ? unakA astitva to samantabhadra ke sAmane kucha bhIma yaha paca zakasaMvat 1010 meM utkIrNa hue avayavelgojake sikhAnekha maM014 (67) meM bhI thoDese parivartanake sAtha pAyA jAtA hai| vahA~ 'dhUrjaTerjihvA ke sthAna para 'dhUrjaTerapi jihvA' aura 'sati kA kathA'nyeSA' kI jagaha 'tava sadasi bhUpa kAsthA'nyeSA' pATha diyA hai, aura ise samantamabake bAdAraMbha-samAraMbhasamayakI uktiyoM meM zAmila kiyA hai| pathake usa rUpameM dharjaTike nihattara hone para athavA dhabaMTikI gahatara parAjayakA ujhekha karake rAjAse pUchA gayA hai ki pUrjaTi jaise vidvAnkI aisI hAlata honepara aba bhApakI samAke dUsare vidvAnoMkI kyA mAsthA hai? kyA unameMse koI vAdakaranekI himmata rakhatA hai? ETIT yAmapanahA rkhtaa|
Page #659
--------------------------------------------------------------------------
________________ . anasandhAna jaina aura bauddhadharma eka nahIM [le.-zrI. jagadIzacandra jaina ema.e., prophesara lavA kAleja, bambaI ] jAna dinoMme kucha mitroMkI icchA thI ki brahmacArI tvameM aura zAzvata mokSakI prAmi meM bauddha aura jainAgama meM mItalapramAda jIne "jaina-cauddha tatvajJAna" nAmakI virodha nahIM hai" / hama yahA~ pAThakoMko yaha batAnA pustakame jo jaina aura bauddhadharma ke aikyake viSaya meM cAhate hai ki ukta vicAra adhyaMta bhrAmaka hai| jainadharmako apane nave vicAra prakaTa kiye haiM, unapara maiM kucha ligvaM / utkRSTa aura prAcIna siddha karane ke liye isa taraha ke una. pustakako prakAzita hue bahutamA mamaya nikala vicAgeko janatAmeM palAnA. yaha jaina aura bauddha donoM hI gyaa| kiMtu likhane kI icchA hote hue bhI kArya bhAgame dharmoM ke prati zranyAya karanA hai / brahmacArI nI "bauddha maiM isa ora kucha bhI na kara makA / abhI kucha dina hAe prathoMke iMgrejI ultha par3hakara" tathA "mIlona ke kucha ghauddha mujhe bambaI yunivarsiTI ke eka epha. e. ke vidyArthIko mAdhunoMke sAtha vArtAlApa karane" mAtra hI una nirNaya pAlI par3hAnekA avamara prAma huA / merI icchA migmaM para pahuMca gaye haiN| manamuca brahmacArInI apane ukta jAgRta houThI, aura aba zrImAna paMDita juga-bakizora jI- krAntikAraka (?) vicAgema akalaka zrAdi jaina ke patrame to maiM apane lobhako mavaraNa hIna kara mkaa| vidvAnoMkI bhI avahelanA kara gaye haiN| nIce kI bAtoM brahmacArI sItalapramAda jo aura ukta pustaka para spara hogA ki brahmacArIjIke niSkarSa kitane nirmula haiN| sammatidAtA bAba ajitaprasAda jI vakIlakA kathana hai ki sabame prathama bAta to yaha hai ki jaina paramparAma "bauddhamatake siddhAMta jaina middhAMtama bahuta mila rahe haiN"| itane vihAna hue, para kimIne kahIM bhI jaina aura bauddha "jaina va bauddha meM kucha bhI antara nahIM hai| cAhe bauddhadharma dharmakI AtmA aura nirvANa-maMbaMdhI mAnyatAprokI prAcIna kaheM yA jainadharma kaheM eka hI bAna hai" / ina mamAnatAkA ullekha nahIM kiyA / zAyada brahAcAgatIko mahAnubhAvoMkA kathana hai ki "jIva tattva ke dhruvarUpa asti- hI sabase pahale yaha anokhI mUma sUjhI 6 / itanA hI
Page #660
--------------------------------------------------------------------------
________________ 564 anekAnta [bhAdrapada, vIra-nirvANa saM02465 nahIM, jaina vidvAnoMne bauddhoMke prAcAra, unakI prAtmA hI hai / buddha ke 'sarva duHkhaM, sarva kSaNika, sarva anAtma' aura nirvANa-saMbaMdhI mAnyatAoMkA ghora virodha kiyA hai| siddhAMtoMkI bhitti anAtmavAdake hI Upara sthita hai / akalaMkadevane rAnavArtika AdimeM rUpa, vedanA, saMjJA, buddhake aSTAMga mArgameM bhI AtmAkA kahIM nAma nahIM saMskAra aura vijJAna ina paMcaskaMdhoMke nirodhase abhAvarUpa AtA / vahA~ kevala yahI batAyA gayA hai ki manuSyako jo bauddhoMne mokSa mAnA hai, usakA nirasana kiyA hai, samyak AcAra-vicArase hI rahanA cAhiye / itanA hI aura Age calakara dvAdazAMgarUpa pratItyasamutpAda (paDicca- nahIM, balki buddhane spaSTa kahA hai ki maiM nila AtmAkA samuppAda) kA nirAkaraNa kiyA hai / aba jarA brahmacArI upadeza nahIM karatA, kyoMki isase manuSyako AtmA hI jIke zabdoM para dhyAna dIjiye sarvapriya ho jAtI hai aura usase manuSya uttarottara __ "saMsArameM khela khilAne vAle rUpa, saMjJA, vedanA, ahaMkArakA poSaNa kara duHkhakI abhivRddhi karatA hai / maMskAra va vijJAna janma naSTa ho jAte hai, taba jo kucha isaliye manuSyako zrAtmAke jhamelemeM na par3anA cAhiye zeSa rahatA hai, vahI zuddha prAtmA hai / zuddha prAtmAke isI bAtako tattvasaMgraha-paMjikAkArane kitanI sundaratAsa saMbaMdhameM jo jo vizepaNa jaina zAstroM meM hai. ve saba bauddhoMke abhivyakta kiyA hai:nirvANake svarUpase mila jAte haiM / nirvANa kaho yA sAhaMkAre manasi na zamaM yAti jnmprbNdho| zuddha zrAtmA kaho eka hI bAta hai| do zabda hai,vastu do nAhaMkArazcalati hRdayAdAtmaSTau ca satyAM / nahIM hai"| anyaH zAstA jagati bhavato nAsti nairaasyvaadii|| eka ora akalaMkadeva bauddhoMke abhAvarUpa mokSakA nAnyastasmAdupazamavidhestvanmatAdasti maargH|| rakhaMDana karate haiM dUsarI ora brahmacArIjI use jainadharma- yahI kAraNa hai ki buddha ne zrAtmA Adiko 'avyAdvArA pratipAdita batAkara usakI puSTi karate haiN| kata' (na kahane yogya) kahakara usakI zrorase udAsInatA ___ brahmacArIjIne apanI ukta pustakameM jaina aura batAI hai / bauddha pustakoMke aneka uddharaNa dekara jaina aura bauddhoMkI yahAM bauddhoMkA AtmAke viSayameM kyA siddhAMta hai, Atma-saMbaMdhI mAnyatAko eka batAne kA niSphala prayatna isapara kucha saMkSepameM kahanA anucita na hogA / bauddhoMkA kiyA hai / kiMtu hama yaha batA denA cAhate haiM ki donoM kathana hai ki rUpa, vedanA, vijJAna saMjJA aura saMskAra dharmokI zrAtmAkI mAnyatA meM zrAkAza pAtAlakA aMtara ina paMcaskaMdhoMko chor3akara zrAtmA koI pRthak vastu nahIM hai| yadi mahAvIra zrAtmavAdI haiM-unakA middhAMta zrAtmA- hai| isa viSayapara 'milindapaNha' meM jo rAjA milinda kI hI bhittipara khar3A hai to buddha anAtmavAdI hai aura unakA aura nAgasenakA saMvAda AtA hai, usakA anuvAda nIce siddhAMta anAtmavAdake binA z2arA bhI nahIM Tika sktaa| diyA jAtA hai:mahAvIrane sarva prathama zrAtyAke Upara jora diyA hai aura "milinda-bhante, ApakA kyA nAma hai ? batAyA hai ki zrAtmazuddhi ke binA jIvakA kalyANa honA nAgasena mahArAja, nAgasena / parantu yaha vyavahAra asaMbhava hai ,aura vastutaH isIliye jainadharmameM sAta tattvoM- mAtra hai, kAraNa ki pudgala ( aAtmA ) kI upalabdhi kA pratipAdana kiyA hai / tathA bauddhadharmameM isake viparIta nahIM hotii|
Page #661
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 11] jaina aura bauddhadharma eka nahIM 565 milinda-yadi AtmA koI vastu nahIM hai, to prApa- kara ratha koI svataMtra padArtha nhiiN| ko kauna piMDapAta (bhikSA) detA hai, kauna usa bhidAkA nAgasena-jisa prakAra pahiye, dhure, mAdike ati bhakSaNa karatA hai, kauna zIlakI rakSA karatA hai, aura kauna rikta rathakA svataMtra astitva nahIM hai, usI taraha rUpa, bhAvanAoMkA cintavana karanevAlA hai ! tathA phira to vedanA, vijJAna, saMzA aura saMskAra ina pAMca skaMdhoMko accha, bure karmoM kA koI kartA aura bhokA bhI na mA- chor3akara nAgasena koI alaga vastu nahIM hai|" nanA caahiye| aadi| _ 'vimudibhagga' meM bhI nimna zlokadvArA ukta bhAva nAgasena-maiM yaha nahIM khtaa| hI vyakta kiyA gayA hai:milinda-syA rUpa, vedanA, saMzA, saMskAra aura dullameva hima kociekkhito| vijJAna milakara nAgasena bane hai! kArako naviriSA vijjati / nAgasena nhiiN| asthi niyuktima minutto pumA / milinda-kyA pAMca skaMdhoMke atirikta koI nAga- mamgamAthi gamako nabijjati / sena hai ? kyA koI jainadharmakA abhyAsI ukta mAnyatAko nAgasena nhiiN| jainadharmakI mAnyatA siddha karanekA dAvA kara sakatA hai! milinda to phira sAmane dikhAI dene vAle nAga- yadi koI kahe ki ukta mAnyatA badakI mAnyatA nahIM; sena kyA hai? buddhane to AtmAko 'avyAkata' kahA hai, yA usake nAgasena-mahAgaja, Apa yahA~ rathase Aye haiM, yA viSayameM tRSNI bhAva rakhA hai to hamake uttarameM hama kahaMga paidala calakara ? ki phira bhI buddhakI mAnyatAko hama jana mAnyatA kabhI milinda-rathase ! nahIM kaha skte| mahAvIrane zrAtmAkI kabhI upekSA nAgasena-Apa yahA~ rathase Aye haiM to maiM pachatA nahIM kii| balki unhoMne to kekI coTase ghoSaNA kI hUM ki ratha kise kahate haiM ! kyA pahiyA~ko ratha kahate haiM ! ki "je egaM bAbA se sambaM jANA" arthAt jo eka kyA dhurako ratha kahate haiM ? kyA rathameM lage hue iNDoMko (AtmA) ko jAnatA hai, vaha saba kucha jAnatA hai, jo ratha kahate haiM ? isa eka tatvako nahIM jAnatA vaha kucha bhI nahIM jAnatA / (milindane inakA uttara nakArameM diyA) jisataraha jainazAstroM meM 'aNu-guru-deha pramANa' Adi lakSa nAgasena to kyA pahiye, dhure, iNDe Adike goMke sAtha prAtmAkA vizada aura vistRta varNana degyane meM alAvA ratha alaga vastu hai ! zrAtA hai kyA usa tarahakA varNana brahmacArI jIne kisI (milindane phira nakAra kahA) bauddha grantha dekhA hai ? yadi nahIM, to unakA donoM dharmonAgasena to phira jisa rathase zrApa Aye vaha ko eka batAnA zrAtmavaMcana hai, dharma-vyAmoha hai, viDa. syA hai? banA hai aura sAtha hI jaina zrAcAryokI avamAnanA hai / milinda-pahiye, dhure, DaNDe zrAdi sabako milA- jaina aura bauddha dharma meM dUmarI bar3I mArI viSamatA kara vyavahArase ratha kahA jAtA hai| pahiye Adiko chor3a yaha hai ki bauddha dharmameM mAMsabhakSaNakA pratipAdana /
Page #662
--------------------------------------------------------------------------
________________ 566 anekAnta [mAdrapada, vIra-nirvANa saM02465 - - jabaki jaina graMthoMmeM kahIM isa bAtakA nAma-nizAna bhI Age calakara 'laMkAvatAra' sUtrase Dherake Dhera maaNs-nissedhnhiiN| yaha hosakatA hai ki buddhane amuka prANiyoMke mAMsa- ke uddharaNa peza kiye haiN| kintu zAyada unheM yaha jJAna bhakSaNa karane kI AjJA na dI ho, jaise yahUdI Adi dharmoM- nahIM ki laMkAvatAra sUtra mahAyAna bauddha sampradAyakA graMtha meM bhI pAyA jAtA hai, para mAMsAhArakA unhoMne sarvathA hai, aura vaha saMskRtameM hai; jabaki buddhake mUla upadeza niSedha nahIM kiyA / majjhimanikAyake jIvakasuttameM pAlImeM haiM aura 'majjhimanikAya' pAlI-tripiTakakA aMza jIvakane buddhase prazna kiyA hai ki bhagavan ! loga kahate hai| bauddhadharmake ukta AcAra-vicArakIjainadharmake prAcArahaiM ki buddha uddiSTa bhojana svIkAra karate haiM ve uddiSTa se tulanA karanA, yaha logoMkI A~khoMmeM dhUla jhoMkanA mAMsakA zrAhAra lete haiM, kyA aisA kahane vAle manuSya hai| vastutaH bAta to yaha hai ki buddha apane dharmako sArva ApakI aura Apake dharmakI nindA nahIM karate, avahelanA bhaumadharma banAnA cAhate the, aura isaliye ve mAMsaniSedha nahIM karate ? isake uttarameM buddha kahate haiM kI kar3I zarta usameM nahIM lagAnA cAhate the| parantu "na me te kuttavAdino ambhAcikkhaMti ca pana maM te mahAvIra isake sakhta virodhI the| asAtA abhUtena / tIhi kho ahaM jIvaka ThAne hi maMsaM brahmacArI jIne eka aura naI khoja kI hai| unakA aparibhogaM ti vadAmiH-dilu, sutaM, parisaMkitaM / kathana hai ki "buddhane mahAvIrakI nagna municaryAko kaThina imehi kho ahaM jIvaka tIhi ThAnehimaMsaM aparibhogaM ti samajhA, isaliye unhoMne vastrasahita sAdhucaryAkI pravRtti vadAmi / tIhi kho mahaM jIvaka ThAne hi maMsaM calAI; tathA madhyamamArga jo zrAvakoM va brahmacArI zrAvako parimogaM ti vadAmiH-adilaM, asuvaM, aparisaMkitaM / kA hai, usakA pracAra gautama buddhane kiyA-miti eka imehi kho bhahaM jIvaka tIhi ThAnehi maMsaM paribhogaM ti rakvA / " brahmacArIjIkI spaSTa mAnyatA hai ki jainadharma aura bauddhadharmake siddhAMtoMmeM koI aMtara nahIM-aMtara sirpha arthAt yaha kahane vAle manuSya asatyavAdI nahIM, itanA hI hai ki mahAvIrane nagna-caryAkA upadeza diyA, vedharmakI avahelanA karane vAle nahIM haiM; kyoMki maine tIna jaba ki buddha ne savastra-caryAkA / yadi aisI hI bAta hai to prakArake mAMsako bhakSya kahA hai-jo dekhA na ho (adiva) phira bauddhadharma aura zvetAmbara jainadharmameM to thor3A bhI sunA na ho ( asuta ), aura jisameM zaMkA na ho (apari- antara na honA caahiye| kintu zAyada brahmacArIjIko sNkit)| mAlama nahIM ki jitanI kar3I samAlocanA bauddhadharmakI bar3A Azcarya hai ki buddhakA mA~sa-saMbaMdhI ukta spaSTa digambara zAstroM meM milatI hai, utanI hI zvetAmbara graMthoM meM pacana honepara bhI brahmacArI jI ukta vacanake viSayameM bhI hai / mahAvIrakI stuti karate hue. ayogavyavaccheda zaMkA karate hue likhate haiM "yaha vacana kahA~ taka ThIka dvAtriMzikAmeM hemacandraprAcAryane buddhakI dayAlutAkA upahai, yaha vicArane yogya hai / " bhale hI ukta kathana brahma- hAsa karate hue unapara kaTAkSa kiyA hai| vaha zloka cArIjIke vicArameM na baiThatA ho, para kathana to atyaMta nimna rUpase hai:spaSTa hai / para brahmacArIjI to kisI bhI taraha jaina aura jagatyanubhyAmavalena zazvat kRtArthayatsu prasabhaMbhavatsu / bauddhadharmako eka siddha karanekI dhunameM hai / brahmacArIjIne kimAbhito'nyaiHzaraNaM tvadanyaH svamAsadAnena vRthaakRpaaluH|| vadAmi"
Page #663
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 11] jaina aura bauradharma eka nahIM 567 arthAt-apane upakAra-dvArA jagatako sadA kRtArtha dIrghatapamvIne uttara diyA, tIna-kAyadaNDa, bacodaNDa karanevAle aise Apako chor3akara anyavAdiyoMne apane aura manodaNDa / buddhane pUchA ina tInoMmeM kisako mahAbhAMsakA dAna karake vyartha hI kRpAlu kahe jAnevAle kI sAvadyarUpa kahA hai ? dIrghatapasvIne kahA kAyadaNDako / kyoM zaraNa lI, yaha samajhameM nahIM pAtA / ( yaha kaTAkSa bAdameM dIrghatapasvIne buddhase prazna kiyA, Apane kitane buddhake Upara hai)| daNDoMkA vidhAna kiyA hai ? buddha ne kahA, kAyakamma, ___ itanA hI nahIM, buddha aura mahAvIra ke samayameM bhI vacIkamma aura manokamma; tathA inameM manokammako maiM jaina aura bauddhoM meM kitanA antara thA. kitanA vaimanasya mahAsAvadyarUpa kahatA huuN| isake pazcAt dIrghatapasthI thA, yaha bAta pAlI granthoMse spaSTa ho jAtI hai| yadi mahAvIrake pAsa aaye| mahAvIrane dIrghatapasvIkA sAdhadonoM dharmoM meM kevala vastra rakhane aura na rakhaneke hI Upara yAda kiyA, aura jinazAsanakI prabhAvanA karane ke liye vAda-vivAda thA, to buddha mahAvIra ke anya siddhAMtoMkA usakI prazaMsA kii| usa samaya vahA~ gRhapati upAli bhI kabhI virodha na karate; unheM kevala mahAvIra kI kaThina baiThe the / upAline mahAvIrase kahA ki Apa mujhe baddhake caryAkA hI virodha karanA cAhiye thA, anya bAtoMkA pAsa jAne kI anumati deM, maiM unase isa viSaya meM vivAda nhiiN| 'majjhimanikAya' ke 'abhayarAjakumAra' nAmaka karU~gA; tathA jaise koI balavAna puruSa bheDake paceko suttameM kathana hai ki ekabAra nigaeTha nATaputta (mahAvIra) uThAkara ghumA detA hai, phirA detA hai, usI taraha maiM bhI ne apane ziSya abhayakumArako buddha ke sAtha vAda-vivAda buddhako dilAdUMgA, unako parAsta kara dUMgA / isa para karaneko bhenaa| abhayakumArane buddhase prazna kiyA ki dIrghatapasvIne mahAvIrase kahA ki, bhagavan ! buddha mA kyA zrApa dUsaroMko apriya laganevAlI vANI bolate haiM ! yAvI hai, ve apane mAyAjAlama anya tIthikoko apanA buddhane vistRta vyAkhyA karate hue uttara diyA ki anuyAyI banA lete haiM,ataH Apa upAliko vahA~ jAnebuddha 'bhUta, taccha (tathya) aura atyasahita' vacanoMkA kI anumati na deM / parantu dIrghatapasvIke kathanakA koI prayoga karate haiM, ve vacana cAhe priya ho vA apriya / prabhAva nahIM huA, aura upAli buddhase zAstrArtha karane buddha ke uttarase saMtuSTa ho abhayakumArane kahA 'manastuM cala diye / upAli buddhase praznottara karate haiM, aura buddhanigalA' (anazyan nirgranthAH ) arthAt nigraMtha naSTa ke anuyAyI ho jAte hai / aba unhoMne apane dvArapAlase ho gye| kaha diyA ki Ajase nigraMtha aura nigraMthigiyoMke liye mahAvIra aura unake anuyAyiyoMkA citraNa bauddhoMke merA dvAra banda hai, aura aba yaha dvAra maiMne bauddha bhikSu pAlI graMthoMmeM kima taraha kiyA gayA hai, yaha batAneke aura bhikSuNiyoMke liye khola diyA hai (majatamge samma liye hama majjhimanikAyake upAlimutta kA sArAMza nIce dobArika,mAvarAmi dvAraM nigarAThAnaM, nigarAThImaM; pramA dete haiM vaTaM dvAraM bhagavato mikkhUna miknuNInaM, upAsakAnA, ekabAra dIrghatapasvI nigraMtha buddha ke pAsa maye / buddhane paasikaanN)| itanA hI nahIM, upAline dvArapAlase prazna kiyA, nigraMtha jJAtaputra ( mahAvIra ) ne pApa karmoM kahadiyA ki yadi koI nigraMtha sAdhu Aye to use andara ko rokaneke liye kitane daNDoMkA vidhAna kiyA hai| pAne ke liye rokanA, aura kahanA ki upAli mAjase
Page #664
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta [bhAdrapada, vIra-nirvANa saM02465. buddhakA anuyAyI hogayA hai / tathA yadi vaha sAdhu bhikSA bAtoMmeM nahIM / vaha sAmya dUsarI ho bAtoMmeM hai / aAtmA mAMge to kahanA ki yahIM Thaharo, tumheM yahI AhAra mi. aura nirvANa-saMbaMdhI bAtoMmeM to viSamatA hI hai / legaa| mahAvIrane yaha saba sunA aura ve svayaM eka dina udAharaNa ke liye karmasiddhAMta jaina aura bauddhakA milatA upAlike ghara Aye / dvArapAlane unheM roka diyA / dvAra- julatA hai / donoM mahApuruSa guNakarmase hI manuSyako pAlane andara jAkara kahA ki nigaMTha nAtaputta apane choTA bar3A mAnate the / donoM hI mahAtmAoMne sarva sAdhAziSyoMko lekara Aye haiM, Apase milanA cAhate haiN| raNa bhASAmeM apanA upadeza diyA thaa| donoM ahiMsAke upAline unheM zrAne diyA / parantu upAline zrAsana para Upara bhAra dete the aura pazu-vadhakA ghora virodha karate the| baiThe baiThe mahAvIrako kahA 'zrAsana vidyamAna hai, cAheM to donoM brahmaNoMke vedako na mAnate the / donoMkA dharma baiThiye / ' donoMmeM praznottara huA aura upAline buddha- nivRttipradhAna thaa| donoM zramaNa-saMskRtike aMga honese zAsanako hI utkRSTa batAyA / eka dusareke bahuta pAma the / kintu donoMkA siddhAMta eka isa prakAra ke pAlI sAhityake ullekhoMko par3hakara na thaa| mahAvIra zrAtmavAdI the, buddha anAtmavAdI, atyaMta spaSTa hai ki buddha aura mahAvIrakA siddhAMta eka na mahAvIra karmokA kSaya honese anaMta catuSTayarUpa mokSa thA, tathA una donoM meM kevala cayokA hI aMtara na thaa| mAnate the, baddha zUnyarUpa-abhAvarUpa | mahAvIrakA zAsana rAtribhojana-tyAga zrAdi do-cAra bAtokA sAmya tapa-pradhAna thA, buddha kA jJAnapradhAna / dekhalene mAtrase hI hama jaina aura bauddha dharmako eka nahIM hamArI samajhameM binA soce samajhe aise sAhityakA kaha sakate / aise to mahAbhArata zrAdimeM bhI 'vastrapUtaM sarjana karanA, sAhityakI hatyA karanA hai / aura jalaM pibet' Adi ullekha milate haiN| upaniSad-sAhitya eka zrAzcarya aura hai ki aisA sAhitya jaina samAja meM to zana aura tapake anuSThAnoMse bharA par3A hai / zatapaya svapa bhI bahuta jaldI jAtA hai / abhI taka kisI brAhmaNa zrAdi brAhmaNa graMthoMmeM jagaha jagaha varSARtumeM mahAnubhAvane ukta pustakake virodhameM kucha likhA eka jagaha rahanA, AhAra kama karanA Adi sAdhucaryAkA ho, yaha sunanemeM nahIM AyA / abhI sunA hai ki vistArase varNana hai| parantu isakA artha yaha nahIM ki brahmacArIjAne jainadharma aura arisToTala (arastu ) ke yaha saba jainadharma haiM / hama itanA hI kaha sakate haiM ki viSayameM kucha likhA hai, aura zAyada arisToTalako yaha saba zramaNa-saMskRtike cihna haiM / para zramaNa-saMskRtimeM bhI jaina banAnekA prayatna kiyA gayA hai / AzA hai jainake sAtha sAtha bauddha, AjIvika Adi saMpradAya bhI isa lekhake par3hanese pAThakoMmeM jainadharma aura bauddhadharmake garmita hote hai| tulanAtmaka abhyAsa karanekI kucha abhiruci jAgata jainadharma aura bauddhadharmameM sAmya avazya hai, para ukta hogii|
Page #665
--------------------------------------------------------------------------
________________ aitihAsika adhyayana [ -bAbU mAIlapAma bI.e. (pAnarsa.) bI. TI.] kisI dezakI rAjyapraNAlI,gamAoM, yuddhoM tathA phira rASTra tathA samAjake saMcAlaka netA soca "sandhiyoMke vivaraNako hI itihAsa mamajhanA, vicArakara sudhAra yA unnatikA ThIka mArga batA saitihAsakA bahuta hI sImita tathA maMkucita artha kate haiM aura manuSyajAtikA kalyANa kara sakate haiM / lenA hai aura apane liye jJAnake sAdhanoMko kama aitihAsika adhyayana jitanA Avazyaka hai, karanA hai| janatA-mambaMdhI haraeka pAndolanakA utanA hI kaThina hai| yaha kAma sAdhAraNa janatA z2ikara bhI itihAmameM honA cAhiye / dhArmika yA mAmUlI zikSitoMkA nahIM hai / avakAza-hIna sAmAjika, zraudyaugika, sAhityika parivartanoMkA tathA bahudhaMdhI vidvAna bhI yaha kAma nahIM kara skte| bhI itihAsameM samAveza hotA hai| isake atirikta yaha kAma vizeSajJoM, aitahAsikoM aura anveSakoM khoja karane para bhinna bhinna paddhatiyoM, vidyAoM, ( Research Scholars) kA hai| yaha kAma mamaya, vijJAnoM, kalAoM tathA rIti-rivAoMke bhI ini- saMlagnatA, dhaiva, nizcalatA, sAmagrIsaMgraha tathA hAma likhe jAte haiM, aura unake adhyayanase yaha Reference Books cAhatA hai| cUMki yaha kAma bAta sApha taurase samajhameM AjAtI hai ki ve kina rASTra tathA samAjake vAste anya bar3e kAmaki mamAna kina avasthAoMmeM se gujare haiM, unakA kisa prakAra Avazyaka aura upayogI hai, isalie aitihAsika vikAsa huA hai aura kina kina kAraNoM yA adhyayanako protsAhana denA, usake lie sAdhana paristhitiyoMkI vajahase unameM parivartana, unnati yA juTAnA tathA aisA kAma karanevAloMke lie subhIte avanati huI hai / isa prakArake madhyayanase prAcIna paidA karanA samAjakA parama kartavya hai| kAlakA ThIka zAna hojAtA hai| vartamAnakI zikSitoM tathA sAdhAraNa janatA ko bhI apane kaThinAiyoMko dUra karanekA mArga aura bhaviSyakaM nityaka svAdhyAya yA paThana-pAThanameM aitihAsika liye sumArga mila jAtA hai| adhyayanakI tarapha lakSya rakhanA cAhie aura isa isI prakArake adhyayanako aitihAsika adhyayana ___ tarapha apanI ruci tathA utsukatA bar3hAnI caahie| kahA jAtA hai| sthitipAlakatA, paramparAvAda aura kisI viSayakA adhyayana karate samaya isa prakArake mar3hivAdakA bar3A kAraNa itihAsakA jJAna na honA prazna karane cAhieM:-yaha bAta isa rUpameM kaba aura yaha bhramaparNa vicAra hai ki jo kucha jJAna, huI ? aisA rUpa kyoM huA? isase pahile kyA vijJAna, kalA, paddhati, rIti-rivAja Aja jArI haiM rUpa thA? usa parivartanakA prabhAva acchA humA ve anAdikAlasa binA parivatanake jyUka tyaM cale yA barA? vaha parivartana kitane kSetramA homakA ? Ate haiM aura unameM parivartana karanA duHmAhasa hai| vartamAna rUpa ThIka hai yA usameM kisI parivartanakI isase bar3I kisI ahitakara bhUlakA zikAra honA AvazyakatA hai ? usameM kyA parivartana kiyA jAya manunyajAtike vAste kaThina hai / isase hama apanI tathA kaise kiyA jAya ? kyA vaha parivartana janatA hI hAni kara rahe haiN| isa hAniko rokane kyA prAsAnIsa prahaNa karegI yA kucha samayake bAda? bhramako dUra karanekA ekamAtra sAdhana etihAsika maadi| adhyayana hI hai| aitihAsika adhyayanake samAna hI upayogI aitihAsika adhyayanase hI bhinna-bhinna pari. tulanAtmaka adhyayana ( Comparative study ) sthitiyAM, unake prabhAva, parivartanoMkA rUpa tathA aura vizleSaNAtmaka adhyayana ( Analyticial unake hAni-lAbha Adi samajhameM Asakate haiM aura study ) hai|
Page #666
--------------------------------------------------------------------------
________________ jAna tatvacacI manuSyoMmeM uccatA-nIcatA kyoM ? [le0 paM0 vaMzIdharajI vyAkaraNAcArya] weeper Beton gotrakA ucca athavA nIcarUpase vyavahAra nArakI, AlocanAtmaka paddhatise kiye gaye samAdhAnarUpa - tiryaca, manuSya aura deva ina sabhImeM yathA- kathanako apanI orame hindI artha karate hue jyoMkA yogya batalAyA hai| sAtha hI siddhAnta graMthoMmeM yaha tyoM uddhRta kiyA hai / yadyapi usa samaya jina lo. bhI spaSTa kiyA hai ki nArakI aura tiryaca nIca goMke manameM yaha zaMkA thI ki "uccagotrakA vyavahAra gotrI hI hote haiM, deva ucca gotrI hI hote haiM aura yA vyApAra kahAM honA cAhiye" saMbhava hai unakI manuSya ucca tathA nIca donoM gotra vAle yathA isa zaMkAkA samAdhAna dhavala graMthake usa varNanase yogya humA karate haiN| ho gayA hogA, parantu mukhtAra sAhabakI mAnyatAke __ gotrakI uccatA kyA aura nIcatA kyA ? anusAra yaha nizcita hai ki dhavalagraMthake samAdhAnAyahI Aja vivAdakA viSaya banA huA hai| Aja tmaka vAkyakI vizada vyAkhyA hue binA AjakA hI nahIM, atItameM bhI hamAre pUrvajoMke sAmane yaha vivAda samApta nahIM ho sakatA hai| samasyA khar3I huI thI aura usa samayake vidvAnoMne uccatA aura nIcatAke viSayameM jo vivAda hai isake hala karanekA prayatna bhI kiyA thA; jaisA ki usakA mUla kAraNa yaha hai ki siddhAnta graMthoM meM zrIyuta bAbU jugalakizorajI mukhtArake 'anekAnta' yadyapi manuSyoM ke donoM gotroMkA vyApAra batalAyA kI gata dUsarI kiraNameM prakAzita "ucca gotrakA hai paraMtu kauna manuSyako ucca gotrI aura kauna vyavahAra kahA~ ?" zIrSaka lekhase dhvanita hotA hai| manuSyako nIca gotrI mAnA jAya tathA aisA kyoM zrIyuta mukhtAra sAlne isa lekhameM dhavalapathake mAnA jAya ? isakA spaSTa vivecana dekhane meM nahIM uccagotra karmake viSayameM uThAI gayI Apatti aura pAnA hai / yadyapi jisa manuSyake ucca gotra karmakA
Page #667
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 11] manuSyoM meM uccatA-nIcatA syo ! udaya ho use uccagotrI aura jisake nIcagotra yadi ye mabhI deva ubagotrI mAne jAmakate haiM to karmakA udaya ho use nIcagotrI samajhanA cAhiye mabhI manuSyoMko bhI manuSyajAtikI samAnatAke paraMtu ucca tathA nIca gotra karmakA udaya hamArI kAraNa upa yA nIca donoMmeM se eka gotra vAlA buddhike bAhirakI vastu honeke kAraNa isa mAnanA caahiye| mAlUma par3atA hai bhIyuta bAbU vivAda ke anta karanekA kAraNa nahIM ho sakatA hai| surajabhAnujI vakIlanaM isI binA para bhanekAntakI yadi nArakI, tiryaMca aura devoMkI taraha sabhI gata pahilI kiraNameM manuSyagatimeM ubagotrake manuSyoMko ucca yA nIca kisI eka gotravAlA anukUla kucha vizeSatAyeM batalA kara sabhI manuSyoM mAnA jAtA to saMbhava thA ki uccatA aura ko ubagotrI siddha karanekI koziza kI hai, aura nIcatAke isa vivAdameM koI nahIM par3atA; kAraNa isake liye unhoMne karmakANDa, jayadhavalA, aura ki aisI hAlatameM uccatA aura nIcatAke vyavahAra- labdhimArake pramANoMkA maMgraha bhI kiyA hai| meM kramase uccagotra aura nIcagotra karmake udayako manapyagatiko vizeSatAoMke viSayameM unhoMne kAraNa mAna kara sabhI logoMko AtmasaMtopa ho likhA hai ki-"manuSyaparyAya sarvaparyAyoMmeM uttama makatA thaa| lekina jaba sabhI manuSya jAtikI dRSTi- mAnI gayI hai yahA~ taka ki vaha devoMse bhI U~cI hai meM samAna najara Arahe haiM to yukti tathA anubhava- taba hI to upajAtike deva bhI ima manuSyaparyAyako gamya pramANa mile binA baddhimAna vyaktike hRdayameM pAne ke liye lAlAyita rahate haiM, manuSyaparyAyakI "kyoM to eka manuSya uca gotrI hai aura kyoM prazaMsA sabhI zAmroMne muktakaMThase gAyI hai / " ina dasarA manuSya nIcagotrI hai ? nathA kimako hama vizeSatAoM ke AdhAra para zrIyuta vakIla sA0 sabhI nIcagotrI kaheM aura aura kimako ucca gotrI kaheM ? manuSyoMko ucca gotrI siddha karanA cAhate haiN| paraMtu isa prakAra prazna uThanA svAbhAvika bAna hai aura jisa prakAra kAyalI ghor3oMkI prasiddhi honepara bhI yaha ThIka bhI hai| kAraNa ki mAnoM narakoMka nArakI kAbulake sabhI ghor3e prasiddhi pAneke lAyaka nahIM parasparameM kucha na kucha upatA-nIcatAkA bhaMda liyaM hote usI prakAra manuSyagatikI ina vizepatAoMke hue hone para bhI yadi nAraka jAtikI apekSA mabhI AdhAra para sabhI manuSyoMko ucagotrI nahIM nIcagotrI mAne jA sakate haiM, tiryacoMmeM bhI eka mAnA jA sakatA hai| zAstroM meM jo manuSyaparyAyakI ndriyase lekara paMcendriya taka aura pratyekakI sabhI prazaMsA gIta gAye gaye haiM aura deva bhI jo jAtiyoM meM paraspara kucha na kucha nIca-U~cakA bheda manapya paryAyako pAneke liye lAlAyita rahate haiM pratIta hote hue bhI yadi ye sabhI tiryaca tiryag vaha isaliye ki eka manuSyaparyAya hI aisI hai jAtikI apekSA nIca mAne jA sakate haiM aura devoM jahA~se jIva sIdhA mukta ho sakatA hai, lekina meM bhI bhavanavAsI vyantara-jyotiSka vaimAnikoMmeM isakA yaha artha to kadApi nahIM, ki jo manuSya tathA pratyekake antarbhedoMmeM paraspara nIca-U~cakA paryAya pA letA hai vaha mukta ho hI jAtA hai / imI bheda rahate hue bhI devajAtikI samAnatAkai kAraNa manuSyaparyAyase jIva saptama naraka aura yahAM taka
Page #668
--------------------------------------------------------------------------
________________ 602 anekAnta [ bhAdrapada, vIra-nirvANa saM02465 ki nigodarAzimeM bhI pahuMca sakatA hai / zAstroMmeM vahA~ ucca gotrakA vyavahAra honA cAhiye aura jo aisI manuSyaparyAyakI prazaMsA nahIM kI gaI hai ki gati azubha ho vahA~ nIca gotrakA vyavahAra honA jisako pAkara jIva durgatika kAraNoMkA saMcaya kare, cAhiye / cUMki naraka gati aura tiryaggati azubha yA aisI manuSyaparyAyako pAneke liye deva lAlA- haiM isaliye inameM nIca gotrakA aura deva gati zubha yita nahIM rahate hoMge ki jisako pAkara ve ananta hai isaliye isameM ucca gotrakA vyavahAra jisa saMsArake kAraNoMkA saMcaya kareM / manu yagatike prakAra zAstrasammata hai usI prakAra manuSyagatimeM sAtha satsamAgama, zArIrika svAsthya, zrAtma- bhI zubha honeke kAraNa ucca gotrakA vyavahAra kalyANa-bhAvanA aura dhArmika prema va usakA jJAna mAnanA hI ThIka hai|" / avazya honA cAhiye, tabhI manuSyaparyAyakI prazaMsA karmakAMDakI gAthA naM0 18 kA kathana sAmAnya va zobhA ho sakatI hai| isaliye sabhI manuSyoMko kathana hai tathA isa kathanase graMthakArakA kyA Azaya uccagotrI siddha karaneke liye manuSyagatiko hai ? yaha bAta "zAmapuSvaM tu" pAThase spaSTa jAnI ye vakIla sA0 dvArA dikhalAI gayI vizeSatAyeM jA sakatI hai| yadi isa gAthAkA jo Azaya asamartha haiN| Age sabhI manuSyoMko ucca gotrI vakIla sAne liyA hai vahI graMthakArakA hotA to siddha karane meM jo karmakAMDa, jayadhavalA aura ve hI granthakAra svayaM Age calakara gAthA naM. labdhisArake pramANa diye haiM ve kitane sabala haiM isa 298 meM manuSyagatimeM udayayogya 182 prakRtiyoMmeM para bhI vicAra kara lenA Avazyaka hai- nIca gotrako zAmila nahIM krte| thor3I derake sabase pahile unhoMne karma kAMDakI gAthA naM0 liye vakIla sA0 kI rAyake mutAbika manuSyagatimeM 18 kA pramANa upasthita kiyA hai, vaha isa prakAra udayayogya 102 prakRtiyoMmeM nIcagotrakA samAveza hai-"bhavamassiya NIcuvaM idi godaM" (NAmapugvaM tu) sammUrchana aura antarvIpaja manuSyoMkI apekSA mAna vakIla sA0 ne uddhRta kiye hue aMzakA yaha liyA jAya, phira bhI isase itanA to nizcita artha kiyA hai ki ucca-nIca gotrakA vyavahAra bhava hai ki granthakAra vakIla sA. kI rAyake anusAra arthAt narakAdi paryAyoMke Azrita hai| isase ve sammUrchana aura antarvIpaja manuSyoMko manuSya yaha tAtparya nikAlate haiM ki "jo gati zubha ho koTise bAhira pheMkaneko taiyAra nahIM haiM, aura aisI koSTaka vAlA bhAga isI gAthAke bhAgekA bhAga hai hAlatameM gAthA naM0 18 meM graMthakArakI rAyako vakIla jisako vakIla sA0 ne apane uddharaNameM ghora diyA hai| sA0 apanI rAyake mutAbiqa nahIM banA sakate haiN| aura isako milA dene para pUrA bhartha isa prakAra ho graMthakArane gAthA naM0 18 meM jo bhava' zabdakA jAtA hai--nIca aura upa vyavahAra bhava arthAt narakAdi prayoga kiyA hai vaha nIcagotra aura uccagotrake kSetra. gatiyoMke bhAbhita hai tathA gatiyAM nAma karmake bhedoM meM vibhAga va kSetrake nirNayake liye nahIM kiyA hai zAmila haiM isaliye nAmakarmake bAda gotrakarmaka pATha balki karmoM ke pAThakramameM gotrakarmakA pATha nAmakarmake batalAyA gayA hai| bAda kyoM kiyA hai ? isa zaMkAkA samAdhAna karaneke
Page #669
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 11] manuSyoMmeM uccatA-nIcatA syoM! 603 liye kiyA hai| isaliye graMthakArakA gAthA naM018ke pyoMke sAtha bhAryakhaeDameM basanevAle paryAptaka manuusa aMzase itanA hI tAtparya hai ki "nAmakarmakI pyoMke bhI nIcagotrakarmakA udaya mAnate haiM, isaliye prakRti (?) cAroM gatiyoMke udayameM hI upa-nIca karmakAMDakI gAthA naM0298 kA pAzaya vakIla sA0 gotrakA vyavahAra hotA hai isaliye gotrakarmakA pATha ke Azayako puSTa karanemeM asamartha ho jAtA hai| nAmakarma ke bAdameM kiyA gayA hai / " isake dvArA dUsarA koI pramANa sAmane hai nahIM, isaliye vakIla nIcagotra va uccagotrake kSetra-vibhAga va sthAnakA sA0 kI yaha mAnyata / ki-"manuSyagatimeM nIcanirNaya kisI bhI hAlatameM nahIM ho sakatA hai| gotrakarmakA udaya sammUrchana aura antarvIpaja ___ aba vakIla sA0 kI yaha bAta aura raha jAtI manuSyoM ( jinako ki unhoMne apanA mata puSTa karane hai ki-"manaSyagatimeM nIcagotra karmakA udaya ke liye manuSyakoTise bAhira pheMka diyA hai ) kI sammUrchana aura antarvIpaja manuSyoMkI apekSAse apekSAse hai" khaTAImeM par3a jAtI hai aura isake batalAyA hai|" so yaha bAta bhI pramANita nahIM ho sAtha mAtha yaha siddhAnta bhI gAyaba ho jAtA hai ki sakatI hai| kyoMki pharmakAMDakI gAthA naM.298 meM sabhI manuSya ucagotrI haiN| manuSyako udayayogya 102 prakRtiyoMmeM nIca gotra- zrIyuta mukhtAra mA0 zItalapramAdajIke legya karmakA samAveza granthakArane sammurchana aura anta- para TippaNI karate hue anekAntakI gata cauthI paja manuSyakI apekSAse nahIM kiyA hai| yadi aisA kiraNameM ligkhate haiM-"manuSyoM meM pAMcaveM guNasthAna mAna liyA jAyagA to karmakAMDa gAthA naM. 300 se taka nIcagotrakA udaya ho sakatA hai. yaha ( karma: isakA virodha hogA / gAthA naM. 300 meM jo bhUmimeM basane vAle manuSyoMko nIcagotrI miDa manuSyagatike paJcamaguNasthAnakI udayavyacchinna karane ke liye) eka acchA pramANa jarUra hai; parantu prakRtiyoM ko ginAyA hai usameM nIcagotrakama bhI usakA kucha mahatva tabahI sthApita homakanA hai jaba zAmila hai, jisase yaha tAtparya nikalatA hai ki pahile yaha siddha kara diyA jAve ki 'karmabhamija graMthakArake matase manapyagatimeM nIcagotrakarmakA manuSyoMko chor3akara zepa maba manapyoM me kisI bhI udaya paJcamaguNasthAna taka rahatA hai| paJcamagaNa- manuSyameM kisI samaya pA~cavA~ guNasthAna nahIM bana sthAna karmabhamike AryakhaMDameM vidyamAna paryApraka sakatA hai|" manuSyake ATha varSako avasthAke bAda hI ho sakatA yaha to nizcita hI hai ki bhogabhUmikaM manapyohai * / isase yaha bAta bilkula spaSTa ho jAtI hai ke paJcama guNasthAna nahIM honA / mAtha hI, bhogaki karmakAMDakAra sammUrchana aura antardIpaja mana- bhUmiyA manuSya upagotrI hI hote haiM isaliye vaha ___ yahAM upayogI bhI nahIM / pA~ca mleccha khaMDoMmeM bhI * isa bAtakA spaSTa vidhAna karanevAlA koI jayadhavalAke AdhAra para yaha siddha hotA hai ki bhAgama-vAkya bhI yadi yahA~ pramANa rUpameM dediyA jAtA unameM dharma-karmakI pravRttikA prabhAva hai isaliye vahA~ to acchA hotaa| -sampAdaka para bhI paMcamaguraNasthAna kisI bhI manuSyake nahIM
Page #670
--------------------------------------------------------------------------
________________ 604 anekAnta [ bhAdrapada, vIra-nirvANa saM02465 ho sakatA hai| lekina thor3I derake liye yadi unake aura 329t ke artha para dhyAna dene kI jarUrata hai| bhI pA~cavA~ guNasthAna mAna liyA jAya to bhI ina do gAthAoMmeM samyaktvamArgaNAkI apekSAse vakIla sA0 ke matAnusAra to ve uccagotrI hI haiM karmaprakRtiyoMke udayakA nirUpaNa kiyA gayA hai, isaliye unake bhI pAMcavAM guNasthAna mAna lenepara usameM kSAyika samyagdRSTike paJcamaguNasthAnakI karmaunakA prayojana siddha nahIM ho sakatA hai| sammU- prakRtiyoMkI udayavyacchittikA nirNaya karate hue rchana manuSyoMke to zAyada vakIla sA0 bhI paJca- likhA hai ki kSAyika samyagdRSTi dezasaMyata manuSya guNasthAna svIkAra nahIM kareMge, isaliye kevala hI ho sakatA hai tiryazca nahIM, isaliye pazcamaguNaantarvIpaja manuSya hI aise raha jAte haiM jinake vi- sthAnameM vyucchinna honevAlI prakRtiyoMmeMse tiryagAya, pachameM nIcagotrI honeke kAraNa vakIla sA0 kI udyota aura tiryagati kI udayavyucchitti kSAyikapakramaguNasthAnakI saMbhAvanA sArthaka ho sakatI hai, samyagdarzanakI apekSA cauthe guNasthAnameM hI hojAtI / aura merA jahA~ taka snayAla hai inhIM antIpajoM- hai, bAkI paJcamaguNasthAnameM vyucchinna honevAlI kI apekSAse hI mukhtAra sA0 paJcamaguNasthAnameM sabhI prakRtiyoMkI udaya vyucchitti kSAyika samyanIcagotrake udayakI sArthakatA siddha karanA cAhate mhaSTi manuSyake bhI pAMcaveM guNasthAnameMhI batalAyI hai haiM; parantu unako mAlUma honA cAhiye ki mlecha- una prakRtiyoMmeM nIca gotra bhI zAmila hai,isase yaha kI taraha una antarvIpajoMmeM bhI dharma-karma kI niSkarSa nikalatA hai ki kSAyika samyagdRSTi pazcamatti kA abhAva hai / / isaliye yaha bAta nizcita guNasthAnavI manuSya bhI nIcagotravAlA ho ki paJcamaguNasthAnavartI nIca gotravAle jo sakatA hai / kSAyika samyagdRSTi nIcagotravAlA manuSya karmakANDameM batalAye gaye haiM ve AryakhaMDameM manuSya AryakhaMDameM rahanevAlA hI ho sakatA hai| basanevAle manuSya hI ho sakate haiM, dUsare nhiiN| dUsarA nahIM hai| isakA kAraNa yaha hai ki darzanaisake viSayameM dUsarA prabala pramANa isa prakAra . karmakAMDa kI ve donoM gAthAyeM isa prakAra haiMbhambidaruvasamavedagakhAiye saguNoSamuvasame khayiye / yaha sammamuvasame puNa zAdiniyANa ya hAradugaM // 328 karmakAMDameM kSAyika samyagdRSTi paJcamaguNa khAiyasammo deso gara eva jado tarhi Na tiriyAU // ujovaM tiriyagadI nesi prayadahivocchedo // 32 // sthAnavI manuSyake bhI nIcagotra karmakA udaya jaba darzanamohanIyakarmakI capaNAkA niSThApaka batalAyA hai, isake liye karmakANDa gAthA naM0328 "niDhavago hodi samvatva" isa vAkyake anusAra sarvatra ho sakatA hai taba mantadvIpaja manuSyoMmeM bhI usakA nijo mantIpaja karmabhUmisamapraNidhi-karmabhUmi- paMdha nahIM kiyA jA sakatA, aura isaliye "sAyikagoMke samAna, mAyu, utsedha tathA vRttiko liye hue haiM- sampaSTi nIcagotravAlA manuSya bhAryakhaNDameM rahanevAlA unameM bhI cyA dharmakarmakI pravRttikA sarvathA abhAva hai? hI ho sakatA hai dUsarA nahIM," isa niyamake samarthanameM yadi aisA hai to usakA koI spaSTa bhAgama-pramANa yahA~ koI bhAgama-vAkya yahA~ uddhRta kiyA jAtA to acchA diyA jAnA cAhiye thaa| -sampAdaka rhtaa| --sampAdaka
Page #671
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 11] manuSyoMmeM uncatA nIcatA kyoM ? -- - mohanIyake kSapaNakA prArambha karmabhUmijo manuSya raMgA to devAyukA hI karegA dUsarI kA nahIM, isase hI karatA hai vaha bhI tIrthakara va kevalI zrutakevalI spaSTa hai ki nIcagotra vAlA dezasaMyata jo manuSya ke pAdamUlameM hii| nIcagotravAle manuSyake liye jisa bhavameM darzanamohanIyakA rupaNa karake kSAyika pratibandha na honeke kAraNa nIcagotravAlA karma- samyagdRSTi banatA hai usa bhavameM to vaha karmabhUmija bhUmija manuSya bhI tIrthakara Adike pAdamUlameM hI hogA, aba yadi vaha maraNa karegA to upagotra jAkara darzanamohanIyakA kSapaNa kara sakatA hai| vAle vaimAnika devoMmeM hI paidA hogA, vahA~se patha kSapaNa karane para jaba vaha kSAyika samyagdRSTi bana karanepara vaha nIcagotrI manuSyoMmeM paidA na hokara jAtA hai taba yadi vaha nArakAyu, tiyegAthu yA manuH -samyagdarzanagudA nArakatipanapusaMkatrItvAni / pyAyukA bandha pahile kara cukA ho to vaha deza dukulavikRtAlpAghuridatA ra prati nAya saMyama yA sakalasaMyama nahIM grahaNa kara sakatA hai| pratikAH // 3 // isalie usakI to yahA~ carcA hI nahIM, eka devA- isameM dula zabda jyAna dene yogya hai| duSkulakA yakA bandha karanevAlA hI dezasaMyama yA sakala- artha nIcagotra-vizi kuna hI ho sakatA hai| para kyAna saMyama dhAraNa kara sakatA hai| jisane bhAyubandha bhAyukA bandha nahIM karanevAle sampatiko samaya ke nahIM kiyA hai vaha bhI yadyapi dezasaMyama dhAraNa kara kiyA gayA hai| sakatA hai parantu vaha bAdameM devAyukA hI bandha karatA kha-daMsabamohe khabide sigmadi aikleva tAdivatusvibhave / hai anyakA nahIM athavA nIcagotrI dezasaMyata manu- yAdikavi hariyamavaM paviNassadi sesasammaM // pya bhI darzanamohakA kSapaNa karake kSAyika samyagdRSTi -paka gAthA, jIvakAMra 1.23 // bana sakatA hai, lekina vaha bhI yadi Ayurbandha ka- artha-cAyika sampagdarzanako dhAraNa karanevAsA koI ki-manuSyaHkarmabhUmija evaM darzanamohalapaNaprArambhakobhavati jIva to usI bhavameM mukta ho jAtA hai koI tIsare bhavana aura koI cauthe bhavameM niSamase mukta ho jAtA hai| --sarvArthasidi, pR010| isakA pAzya yaha hai ki tabhavamocagAmI vo basI kha-dasaNamoharakkhavaNApahavago kammabhUmijo moso| bhavameM mukta ho jAtA hai, yadi samyaktva-prAptike pahiye titthayarapAdamUle kevalisudakevalImUle // narakA yA devAyukA bandha kiyA ho to athavA manya -sarvArthasiddhiTippaNI pR. 26 patva prApta karane ke bAda devAyukA bandha karane para tIsare ga-dasaNamohakkhavaNApahavago kammabhUmijAdo hu| bhavameM mukta ho jAtA hai aura samyaktva prAsike pahile maNuso kevakhimUle Nihavago hodi samvattha // yadi manuSya yA tiraMgAyukA pandha kiyA ho to mogabhUmi -go jIvakAMDa 64. meM jAkara vahA~se upakulI deva hokara phira cayana rabacittAri vikhesAiMbhAugabaMdhezoha sammattaM / kukhI manuSya hokara mora calA jAtA hai,dezasaMpata rASika aNuvadamahatvadAI va bahA devADagaM motu // sampaTi to usI bhavameM pA niyamase deva hokara nahA~se -go0 karmakAMDa, 314 ubakukhI manuSya hokara mukta ho jAtA hai|
Page #672
--------------------------------------------------------------------------
________________ 606 anekAnta [bhAdrapada, vIra-nirvANa saM02465 ucagotrI karmabhUmija manuSyoMmeM hI paidA hogA; isa para uddhRta kiyA jAtA haiprakAra yaha nizcita ho jAtA hai ki paMcamaguNasthAna- "kammabhUmiyassa paDivajamANassa jahaeNayaM saMjama meM jo manuSyoMke nIcagotrakarmakA udaya batalAyA hANamaNaMtaguNaM / (cU0 sU0 ) pugvillAdo asaMkhe. hai vaha karmabhUmija manuSyoMkI apekSAse hI bata- (ya) loga mettaghaTANANi uvari gaMtUNedassa samulAyA hai *, jisase vakIla sA0 kA manuSyagatimeM pttiie| ko akammUbhUmimINAma ? bharahairAvayavidehesu nIcagotra karmakA udaya sammUrchana aura antarvIpaja viNItasariNavamamjhimakhaMDa motUNa sesapaMcakhaMDaviNi. manuSyoMmeM mAnakara sabhI manuSyoMko uccagotrI siddha vAsI maNubho ettha "akammabhUtio" ti vivakkhiyo / karanekA prayAsa bilkula vyartha ho jAtA hai| tesu dhammakammapavuttIe asaMbhaveNa tanmAvovakhevattIdo / Age vakIla sA0 ne jayadhavalA aura labdhi- jai evaM kudo tastha saMjamagahaNasaMbhavo si NAsaMkiNija / sArake AdhAra para yaha siddha karanekI koziza kI disAvijayadRcakkavaTTikhaMdhAvAreNa saha majjhimakhaMDahai ki sabhI manuSya ucagotrI haiN| vakIla sA0 ne mAgayANaM mileccharAyANaM tatya cAvahimAdihiM saha jAdajayadhavalAkA uddharaNa diyA hai usake pahilekA kucha vevAhiyasaMvandhANaM saMjamaparivattIe virohAbhAvAdo / Avazyaka bhAga mukhtAra sA0 ne anekAntakI gata mahavA tattatkanyakAnAM cakravAdipariNItAnAM garbheSatpanA tIsarI kiraNameM zrI paM0 kailAzacandajI zAstrIke mAtRpakSApekSayA svayamakarmabhUmijA itIha vivkssitaaH| tata lekha para TippaNI karate hue diyA hai, vaha saba yahA~ na kicadvipratiSidam / tathAjAtIyakAnAM vIlAhave ____* darzanamohakI papaNAkA prArambha karanevAlA manu- pratiSedhAbhAvAviti / " pya marakara jaba 'niDhavago hodi samvattha' ke siddhAntA- isa prakaraNameM akamabhUmija manuSyake bhI nusAra sarvatra utpana hokara miSThApaka ho sakatA hai, taba saMyamasthAna batalAye haiM isase yahA~ para zaMkA uThAI vaha karmabhUmisamapraNidhi nAmake antadIpajoM meM bhI hai ki akarmabhUmija manuSya kauna hai ? isakA uttara utpana ho sakatA hai aura vahA~ usa sapaNAkA niSThApaka dete hue Age jo likhA gayA hai usakA artha ima hokara sAyika samyanaSTi bana sakatA hai taba usake paMca- prakAra hai-"bharata, airAvata aura videha kSetroM meM maguNasthAnavI ho sakanemeM kauna bAdhaka hai, use mI vinIta nAmaka madhyama (Arya) khaMDako chor3akara zeSa yahA~ spaSTa karadiyA jAtA to acchA hotA; tabhI isa pAMcameM rahane vAlA manuSya yahA~ para akarmabhUmija niSkarSakA ki "paMcamaguNasthAnameM jo manuSyoM ke nIcagotra iSTa hai arthAt yahA~para ullikhita pA~ca khaMDoM meM rahane karmakA udaya batalAyA hai vaha karmabhUmija manaNyoMkI vAle manuSya hI akarma bhUmija mAne gaye haiM, kAraNa prapezAse hI batalAyA hai" ThIka mUlya bhAMkA jAsakatA ki ina pAMca khaMDoMmeM dharmakarmakI pravRti na ho thA; kyoMki gommaTasArakI usa gAthA naM. 10. meM sakanese akarmabhUmipanA saMbhava hai| 'maNusasAmaraNe' pada par3A hubhA hai, jo manuSyasAmAnya- ___ yadi aisA hai arthAt ina pA~ca khaMDoMmeM dharmakA vAcaka hai--kisI vargavizeSake manuSyoMkA nhiiN| karmakI prakRti nahIM bana sakatI hai to phira inameM saMyamamahaNakI saMbhAvanA hI kaise ho sakatI hai?
Page #673
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 11] manuSyoM meM uccatA-nIcatA kyo ! 607 yaha zaMkA ThIka nahIM hai, kAraNa ki dizAoMko yakti saMgata hai|" jItane vAle cakravartIkI senAke sAtha madhyama (prAya) - aba hameM vicAranA yaha hai ki vakIla sA0 ne khaMDa meM Aye hue aura jinakA cakravartI zrAdike jayadhavalA aura labdhisAra ke AdhAra para jo tAtparya nikAlA hai vaha kahA~ taka ThIka hai?sAtha vivAhAdi saMbandha sthApita ho cukA hai aise / ima zaMkA-samAdhAnase itanA to nizcita hai ki mleccha gajAoM ke saMyama grahaNa karanemeM (bhAgamase) jayadhavalAke racanAkAlameM logoMkI yaha dhAraNA virodha nahIM hai| avazya thI ki malecchakhaMDake adhivAsiyoM meM maMyamaathavA una mleccha rAjAAMkI jina kanyAoM dhAraNa karanekI pAtratA nahIM hai| yahI kAraNa hai ki granthakArane svayaM zaMkA uThAkara umake samAdhAna kA vivAha cakravartI zrAdise ho cukA hai unake garbha karanekA prayatna kiyA hai| aura jaba pahilA samAdhAna meM utpanna hue ( vyakti ) svayaM ( karmabhUmija hote hue unako maMtIpakAraka nahIM huA saba unhoMne niHzaMka bhI ) mAtRpakSa kI apekSA isa prakaraNameM akarma- zabdoM meM marA samAdhAna upasthita kiyA hai |"tthaabhmij mAna liye gaye haiM, isaliye koI vivAdakI jAtIyakAnAM dIkSAnve pratiSedhAbhAvAt" -arthAna vAna nahIM raha jAtI hai, kyoMki aisI kanyAsi cakravartI Adi ke dvArA vivAhI gaI mlecchakanyAoM ke garbha meM utpanna manapyoMkI saMyamagrahaNapAtratAmeM utpanna hue vyaktiyoMkI saMyamagrahaNa-pAtranAmeM pratiSedha pratiSedha (geka) zrAgama pranthoM meM nahIM hai, hama iMtu athAta rAka ( zrAgamama ) nahA hai| ipAsa milanA paraka vAkyase unhoMne damare mamAdhAnameM niHzaMkapanA julanA nabdhi mArakA kathana hai isaliye vaha yahA~ para va manopa prakaTa kiyA hai / uddhRta nahIM kiyA jAtA hai| + yahA~ para 'athavA' zabda hI pahile samAdhAnaka ina donoM uddharaNIse vakIla mAne yaha Azaya viSayameM granthakArake asaMtoSako jAhira karatA hai kyoMki 'athavA' zana samAdhAnake prakArAnnarako mUcita karatA liyA hai ki "jA saMyamagrahaNakI pAtratA ucagotrI hai samucayako nahIM, jisase pahile samAdhAna andhakAramanaSyaka hI mAnI gayI hai to cakravartI ke mAtha kI bharuci spaSTa mAlUma par3atI hai| zrAye hue mlancha rAjAoM ke aAgamapramANase jaba vIrasenAcAryako vaha samAdhAna svayaM hI saMyamagrahaNakI saMbhAvanA hone ke kAraNa uccagotra saMtopakAraka mAlUma nahIM honA thA taba use denekI karmakA udaya mAnanA par3egA aura jaba ye mleccha jalata kyA thI aura unake liye kyA majabUrI thI ? -sampAdaka rAjA loga ucca gotra vAle mAne jA sakate haiM to zrI paM0 sAzacaMdrajI zAstrIne "tathA jAtIya inhIMke samAna mleccha khaMDoMmeM rahane vAle mabhI kAnAM dIkSAhatve pratipedhAbhAvAna" isa henuparaka manuSyoMko uccagotrI mAnanese kona iMkAra kara vAkyakA donoM samAdhAna-vAkyoMke sAtha samanvaya kara sakatA hai / isa prakAra jaba mleccha khaMDoMke adhi- rAjA hai; parantu vAkyaracanA va usakI upayogitA .. anupayogitAko dekhate hue yaha ThIka nahIM mAlUma par3atA vAsI mleccha taka uccagotrI siddha ho jAte haiM to phira hai| "tato na kiJcidvipratipiddham" isa vAkyArthapAkhaMDake adhivAsI kisI bhI manaSyako nauca manasataparaka vAkyase hotA hai aura gotrI kahanekA koI sAhasa nahIM kara sakatA hai- "tato na kicidvipratiSiddhama" yaha vAkya dUsare aisI hAlatameM sabhI manaSyoMko ucagotrI mAnanA hI samAdhAna vApase hI saMbaddha hai-yaha bAta spaSTa ho|
Page #674
--------------------------------------------------------------------------
________________ 608 anekAnta [bhAdrapada, vIra-nirvANa saM02465 pahile samAdhAnake viSaya meM graMthakAra sirpha itanA saMyama grahaNa karaneke adhikArI haiN| dUsarI bAta yaha hI prakaTa karate haiM ki "jina mleccharAjAoMke cakra bhI hai ki yadi mlecchakhaNDake adhivAsiyoMmeM vartI Adike sAtha vaivAhikAdi saMbandha sthApita ho saMyamagrahaNapAtratA svabhAvase vidyamAna rahatI hai cuke haiM unake saMyama grahaNa karanemeM AgamakA virodha to pahale to granthakArako pahile samAdhAnameM apanI nahIM hai|" isase yahI niSkarSa nikalatA hai ki aruci jAhira nahIM karanI thI / dUsare, aisI granthakAra yahI samajhate the ki Agama aise logoMke hAlatameM mlecchakhaMDoMmeM dharma-karmakI pravRttikA asaMsaMyamadhAraNa karanekA virodhI to nahIM hai parantu bhavapanA kaise bana sakatA hai balki vahA~ to hamezA saMyama dhAraNa tabhI ho sakatA hai jaba ki saMyama- hI dharma-karmakI pravRtti rahanA cAhiye; kAraNa ki grahaNa-pAtratA vyaktimeM maujUda ho, mleccha khaMDake vahA~ para hamezA caturthakAla hI vartatA rahatA hai / adhivAsiyoM meM saMyamagrahaNapAtratA svabhAvase nahIM aura aisA mAna lene para jayadhavalA va labdhisArarahatI hai balki AryakhaMDameM AjAne para AryoMkI kA yaha zaMkA-samAdhAna nirarthaka hI pratIta hone taraha hI bAhya pravRtti hojAneke bAda unameM vaha lagatA hai / isaliye jayadhavalA va labdhisArake ina (saMyamagrahaNapAtratA) A sakatI hai lekina yaha uddharaNoMse yahI tAtparya nikalatA hai ki mlecchaniyama nahIM ki isa tarahase unameM saMyamagrahaNa pAtratA khaNDake adhivAsiyoM meM svAbhAvika rUpase saMyama A hI jaaygii|" isIliye 'athavA' zabdakA prayoga grahaNa-pAtratA nahIM rahatI hai, lekina AryakhaNDameM karake pranthakArane pahile samAdhAnameM aruci jAhira AjAne para Aryoke sAtha vivAhAdi saMbandha, kI aura dUsare samAdhAnakI ora unheM jAnA satsamAgama, sadAcAra Adike dvArA prApta jarUra kI par3A hai tathA usa (dUsare) samAdhAnakI puSTi jA sakatI hai| yaha saMyamagrahaNa-pAtratA ( jaisA ki meM unhoMne spaSTa jAhira kara diyA hai ki cakravartI vakIla sA0 ne svIkAra kiyA hai ) uccagotra karmake Adike dvArA vivAhI gayI mleccha kanyAoMke garbha udayako chor3akara kucha bhI nahIM hai, jisakA ki meM utpanna hue manuSyoMkI saMyamagrahaNapAtratAmeM to anumAna satti , sabhyavyavahAra Adise kiyA Agama bhI roka nahIM lagAtA hai (r) ve to nizcita hI jA sakatA hai / isaliye jayadhavalA va labdhisArake dUsarI bAta yaha hai ki isa vAkyakA donoM samAdhAna- isa kathanase gotrakarma-parivartanakA hI akATya vAkyoMke sAtha samanvaya karanese prakArAntara-sUcaka 'athavA' samarthana hotA hai| zabdakA koI mahatva nahIM raha jAtA hai, yaha bhI dhyAna yaha bhI eka khAsa bAta hai ki yadi vakIla sA0 dene yogya hai| pAgama to pahale prakArakA bhI virodhI nahIM hai, aruci jAhira nahIM kI, yaha bAta 'gotrakarma para yaha bAta lekhaka dvArA upara prakaTa kI jA cukI hai taba isa zAstrIjIkA uttara lekha' nAmaka mere usa lekhake par3hanese kathanameM, kyA vizeSatA huI, jisake liye 'bAgama bhI spaSTa samajhameM bhA sakatI hai jo anekAntakI zvI kiraNa mAdizabdoMkA prayoga kiyA gayA hai? -sampAdaka meM prakAzita humA hai| -sampAdaka
Page #675
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 11] manuSyoM meM unnatA-nIcatA kyo! ke matAnumArahI jayadhavalA va labdhisArakA tAtparya zUdroM kI kalpanA karanI par3I hai| kucha bhI ho parantu liyA jAyagA, to vaha karmakANDake viruddha jAyagA; itanA to mAnanA hI cAhiye ki Aryakhaerake kAraNa ki karmakANDameM kSAyika samyagdRSTi deza. adhivAsI jo manuSya nIca gotrI haiM ve zUdra haiM saMyata manuSya takako nIca gotrI batalAyA hai,jo ki aura ve hI karmakANDake anusAra paJcama guNasthAnakarmabhUmiyA manuSya hI ho sakatA hai / isa prakAra vartI kSAyika samyagdRSTi taka ho sakate haiM / isa jaba karmakANDa manuSyoMko ucagotrI aura nIcagotrI viSayameM dhavalasiddhAnta bhI kucha prakAza galatA donoM gotra vAlA spaSTa batalAtA hai to aisI hAlata haimeM vakIla sA0 kA jayadhavalA aura labdhisArake dhavalasiddhAntameM gotrakarmakA nirNaya karate hue uddharaNoMkA usase viparIta arthAta "sabhI manaSya eka jagaha likhA hai ki-"ujvairgotrasya kaNyApAraH" uccagotrI haiM" Azaya nikAlanA bilkula ayakta hai arthAta uccagotra karmakA vyApAra kahA~ hotA hai ? pratyuta isake, jayadhavalAkAra va labdhisArake kartA- ima zaMkAkA samAdhAna karaneke pahile bahutase ke matase jaba yaha bAta nizcita hai ki 'mlecchakhaMDa- pUrvapakSIya samAdhAna va unake khaNDana ke silasile meM ke adhivAsiyoMmeM saMyamagrahaNapAtratA na hone para likhA hai- "meSavAkukukhAyutpattau ( uccairgotrasya bhI vaha AryakhaNDameM A jAne ke bAda satsamAgama myApAraH) kAlpanikAnA tepI paramArthato'savAna, vitaAdise prApta kI jA sakatI hai to isakA sIdhA bAmaNa-sAdhuSvapi umpegotrsyodydrshnaac"| sAdA artha yahI hotA hai ki unake gotra-parivartana artha- "yadi kahA jAya ki ikSvAku kula Adi hojAtA hai aura aimA mAnanA gommaTrasAra siddhAnta kSatriya kulAma utpanna hone meM uccagotra karmakA granthake sAtha eka vAkyatAke liye Avazyaka bhI hai| vyApAra hai arthAta "ucagotra karmake udayase jIva yaha gotra-parivartana karaNAnayoga, dravyAnayoga, ikSvAkukula Adi kSatriya kuloM meM utpanna hotA hai" caraNAnuyoga aura prathamAnayogasa viruddha nahIM- aisA mAna liyA jAya to aimA mAnanA ThIka nahIM yaha bAta hama agale lekhadvArA btlaaveNge| hai kyoMki eka to ye ikSvAku Adi kSatriya kula AryakhaNDake vinivAmI manuSyoM meM bhI koI vAstavika nahIM hai, dusaraM vaizya, brAhmaNa aura mAdhuuccagotrI aura koI nIcagotrI hazrA karate haiM aura ami bhI udagotra kamakA udaya dekhA jAtA hai jo nIcagotrI huA karate haiM ve hI zUdra kahalAne arthAna AgamameM inako bhI uccagotrI batalAyA lAyaka hote haiM, isakA artha Aja samayameM yaha gayA hai" nahIM lenA cAhiye ki jo zUdra haiM ve nIca gotrI haiM, ina sabhI bAtoMke Upara yathAzakti aura yathAkAraNa ki bhAjake samayameM bahatamI ucca jAtiyoM- saMbhava agale lekha-dvArA prakAza DAlA jaaygaa| kA bhI zUdroMke andara samAveza kara diyA gayA hai| vivAgrampakA yaha uddharaNa mustAra mA.. aura jahA~ taka hamArA khayAla jAtA hai zAyada yahI "U~cagotrakA myavahAra kahA~ ?" zIrSaka bhanekAntakI vajaha hai ki jainavidvAnoMko sana zudra aura asana gata dUsarI kiraNameM prakAzita lekha para leniyA gayA hai|
Page #676
--------------------------------------------------------------------------
________________ 610 anekAnta [bhAdrapada, vIra-nirvANa saM0 2065 isameM uccagotrakarmake ullikhita lakSaNako 1-sAdhu zabda yahA~ para spaSTa likhA huA hai| asaMbhavita aura zravyApta batalAyA gayA hai, avyApta 2-kramika lekhameM brAhmaNake bAda zUdrakA ullekha isa liye batalAyA gayA hai ki vaha lakSaNa ucca ThIka nahIM jAna par3atA, yadi granthakArako zUdra zabda gotravAle vaizya brAhmaNa aura sAdhuoMmeM nahIM pravRtta abhISTa hotA, to ve 'zUda-vidmAhmaNeSu' yA 'brAhmaNa hotA hai / kyoMki vaizya aura brAhmaNoMke kula kSatriya vizUdreSu' aisA ullekha krte| kuloMse bhinna haiM tathA sAdhakA koI kula hI nahIM 3-vyAkaraNakI dRSTi se bhI 'vid brAhmaNa zUdeSu' hotA hai, usake sAdhu honeke pahileke kulakI yaha pATha ucita nahIM jAna par3atA hai| apekSA bhI naSTa ho jAtI hai, yahI kAraNa hai ki 4-karmabhUmija manuSyoMmeM sAdhu bhI zAmila haiM kuloMkI vAstavika sattA dhavalake karttAne nahIM tathA ve ucca gotrI hai isaliye unakA saMgraha karane svIkAra kI hai| __ ke liye 'sAdhu' zabdakA pATha Avazyaka hai / yadyapi dhavala granthake ima uddharaNase yaha sApha taura yaha kahA jAsakatA hai ki "yahAM para karmabhUmija para mAlama par3atA hai ki graMthakAra karmabhUmija manuSya manuSyoMkA hI grahaNa hai" isameM kyA pramANa haiM ? meM vaizya, kSatriya, brAhma ga aura sAdhuoMmeM hI ucca isake uttarameM yaha kahA jAsakatA hai ki hatu parakagotra svIkAra karate haiM, zUdroMmeM nahIM / isase yaha vAkyameM graMthakArane uccagotrI deva aura bhogatAtparya nikAlanA kaThina nahIM hai ki "nIca gotrI bhUmija manuSyoMkA saMgraha nahIM kiyA hai| karmabhUmija manuSya zUdroMkI zreNImeM pahu~cate haiN|" isa prakAra yaha bAta bilkula spaSTa hai ki yadyapi mukhtAra sA0 ne 'sAdhu' zabdake sthAna sammUchana aura antarvIpaja manuSyoMkI taraha pAMca para 'zUdra' zabda rakhanekA prayatna kiyA hai parantu vahA~ mlecchakhaMDoMmeM rahane vAle mleccha aura koI koI para zUdra zabda kaI dRSTiyoMse saMgata nahIM hotA hai| karmabhUmija manuSya bhI nIca gotrI hote haiM isaliye ve dRSTiyAM ye haiM bAbU sUrajabhAnujI vakIlakA yaha siddhAnta ki . 'sabhI manuSya uccagotrI haiM-' AgamapramANase prakaraNavaza yahAM para yaha bhI uljhekha kara denaa| ucita hai ki mukhtAra sA. "mAryapratyayAbhidhAna bAdhita honeke kAraNa mAnyatAkI koTise bAhira vyavahAra nibandhanAnAM puruSANAM saMtAnaH uccairgoMtrim" hai / lekha laMbA ho jAneke sababase yahIM para samApta isake arthameM spaSTatA nahIM lA sake haiM / isakA spaSTa kiyA jAtA hai / gotra kyA ? usakI uccatA-nIcatA artha yaha hai ki-'Arya' isa prakArake jJAna aura 'pAya' kyA ? tathA usakA vyavahAra kisa DhaMgase karanA isa prakArake zabda prayogameM kAraNabhUta puruSoMkI saMtAna ucita hai ? Adi bAtoM para Ageke lekha dvArA umagotra hai| isakA vizada vivecana bhI bhAgeke lekhameM kiyA jaaygaa| prakAza DAlA jAyagA / iti zam
Page #677
--------------------------------------------------------------------------
________________ jagatsuMdarI-prayogamAlA lekhaka-dIpaJca pAMcyA jaina, nadI] mAnekAnta varSa 2ke 6 aMkameM 'yoniprAbhUta aura jaga- vajahase pratimeM bahuta azuddhiyA~ hogaI hai / / khaira, jaisI - tsundarI-yogamAlA'-zIrSaka eka lekha prakAzita kucha pratilipi hai usIke AdhAra para yaha lekha taiyAra huA hai| usameM, paM0 becaradAsajIke gujarAtI noToMke kiyA gayA hai, aura isImeM santoSa hai| AdhAra para, ukta donoM granthoMke saMbaMdha, saMpAdaka maho- kartRtva-viSayaka ullekha dayane paricayAtmaka vicAra prakaTa kiye haiM / ukta lekhase isa graMthake kartA jasakitti-yazaHkIrti muni hai. prabhAvita hokara "jagatsundarI-prayogamAlA" kI sthAnIya jisake spaSTa ullekha pratimeM isa prakAra hai kA bahiraMga aura aMtaraga adhyayana karanaka pazcAt jasa-itti-NAmamuNiNA bhaNiyaM NAUNa kjisvNc| maiM isa lekhadvArA apane vicAra anekAntake pAThakoMke vAhi gahiu vihu bhamvo jA micchatte sa maMgilA // mAmane rakhatA huuN| -prAraMbhika paribhASA-prakaraNa, gAthA 13 jagatsundarI prayogamAlAkA sAdhAraNa paricaya girahemvA jasahatI mahi valae jeNa maNuveNa / yaha eka vaidyaka graMtha hai / isakI racanA prAyaH -zrAdibhAga, gAthA 27 prAkRtabhASAmeM hai / kahIM kahIM bIca bIca meM saMskRtagadyameM isa jagamuMdarI-pabhogamAlAe muNi jamakittivirAe...... aura maMtrabhAgameM kahIM kahIM tatkAlIna hindI kathya NAma....."ahiyAro samatto / bhASA bhI hai / isake adhikAroMkI saMkhyA 43 hai| -pratyeka adhikArako antima maMdhi jasa-ili -sarisa dhavalosa u bhamaya-dhArA-avezaparisaMta sthAnayapratimeM 57 pRSTha haiM aura hara eka pRSThameM 27 citiya-minA bhai pAsaNaM bhava miraca-sva // gAthA, isa taraha isa pratimeM karIba 1500 gAthAe~ haiM / -zAkinyadhikAra, gAthA 36 sthAnIya prati adharI hai-kauta halAdhikAra taka hI hai| graMthakArakA samaya yaha adhikAra bhI apUrNa hai / zAkinI vidyAdhikArakA yazaHkAni muni kaba aura kahA~ hae, inhoMne kina bhI 1pRSTha uDA huaA-gAyaba hai / isa granthakI eka zuddha kina granthoMkI racanA kI aura inake mama-mamAyika prati jauharI amarasiMha jI nasIrAbAda vAloMke pAsa hai / pro. e.ena. upAdhyAyakI pratimeM isa gAthAkA Ajase 7-8 varSa pUrva usa pratiko paM0 milApacanda jI dUsarA caraNa "zubhamayadharo javegavarimaMti" aisA diyA ma kaTArathA kekar3I lAye aura pratilipi karAI / pratilipi- hai| aura uttarArdha ''kI jagaha 'du' tathA 'michumbakI kArake hastalikhita granthoMke par3hanemeM anabhyasta honekI jagaha 'mincava' pATha pAyA jAtA hai|
Page #678
--------------------------------------------------------------------------
________________ 612 anekAnta [mAdrapada, vIra-nirvANa saM02465 vidvAn-ziSyAdi kauna kauna the isa viSayameM sAdhanAbhAva isa graMthake adhikAroMkI gAthAe~ tathA sthAnIya pratike prazasti-vikala honeke kAraNa hama nizcayapUrvaka kucha bhI nahIM likha sakate / kevala prAraMbhika paribhASAdi prakaraNakI gAthAe~ 54, anekAntameM prakAzita dakkanakAlija panAkI pratike lipi- 1 jvarAdhikArakI 47, 2 pramehakI 6, 3 mUtrakRcchakI saMvatke AdhAra para itanA kaha sakate hai ki ye 1582 12, 4 atisArakI 21, 5 grahaNIkI 5, 6* pANDukI vikramase pahale hue haiN| yazaHkIrti nAmavAle jainamuni 7, 7 raktapittako 10,8zoSakI 11, 6 zrAmavAtakI 6, kaI hogaye haiM 10 zUlakI 5, 11 vizUcikAkI 10, 12 gulmakI 1-prabodhasAra graMthake kartA / 18, 13 pradarakI 14, 14 chardi kI 6, 15 tRSNAkI 2-jagatsundarIke kartA, inake gurukA nAma dhaNesara, 21, 16 harSakI 15, 17 hikkAkI 7, 18 kAsakI 17, saM0 1582 vi0 parva, para kitane parva yaha ajJAta hai| 16 kuSThakI 47, 20 zirorogakI 24, 21 karNarogakI 3-sunapata nagarake paTTastha-1575 vi0 meM honevAle 17, 22 zvAsakI 7, 23 vraNakI= 33, 24 bhagaMdarakI guNabhadra bha0ke dAdAguru / ye mAthura saMghake puSkara 6, 25 netrarogako 36, 26 nAsArogakI 6, mukharogakI gaNameM hue haiM, samaya 1475-1500 vikramAbdake 6, 28 daMta rogakI 13, 26 kaMTharogakI 10, 30 svara lagabhaga / bhedakI 8, 31 zAkinI-bhUtavidyAkI 260, 32 bAla4-mUlasaMghIya padmanaMdi bha0 ke praziSya sakalakIrti ke rogI svamata 72, rAvaNakRtakumArataMtrake anusAra 77, ziSya aura pAMDavapurANadike kartA zubhacandra ke guru 33 palita haraNakI anumAna 300,34 vamanakI 10, samaya . 1575se pUrva 35 kautUhalAdhikAra apUrNa upalabdha pramANa 240, 5-6 mAghanaMdi tathA gopanaMdike ziSya; inakA varNana zeSa anupalabdha 8 adhikAroM ke nAmakI gAthAe~ isa "jaina zilAlekhamaMgraha" ke 55 veM lekha meM hai| prakAra haiM7-vizvabhUSaNake ziSya, jo mAthura saMghake naMdItaTagaNa ... ke haiM; samaya 1683 vikramake lagabhaga / 3 caMdraprabhu caritrake kartA / ( ye tIna grantha jayapura pATodIke maMdirameM hai) 4 ranakIrtike dIcita ziSya yazaHkIrti nAmake aura bhI kaI muni hue hoMge, hameM aura guNacandra ke guru / nemicandra ke paTTaziSya / unake viSaya meM hAla jAta nahIM hai| 6 hemacandra ke prapadya aura pabhanandike paTTaziSya tathA kSema+ inakA nAma 'pArzvabhavAMtara' nAmaka prAkRta kIrtike guru (lATIsaMhitA pr0)| . gaNitasAra saMgrahakI kAtika guru (lATAsAhatA pra0) ga kAyameM nasakittike bajAya jayakIti hai| eka prati vi0saM01823 meM apane hAthase likhane vaale| inake atirikta 'yazaHkIrti' nAmake jina aura -saMpAdaka vidvAnoMkA paricaya athavA ullekha mere rajiSTara (aiti * isameM rAjavaMdha sayakA bhI varNana hai| hAsika khAtAbahI)meM darja sa prakAra hai 1 guNakIrtike ziSya aura pAMDavapurANa tathA hari- 1 isameM bhrama va agnivardhanakA bhI varNana hai| vaMzapurANa prA. ke kartA / lalitakIrtike ziSya aura = isameM nADI praNa gaMDamAlAkA bhI varNana hai| dharmazarmAbhyudayakI 'saMdehasvAntadIpikA' TIkAke krtaa| isa adhikArake bhantameM saMdhi nahIM hai|
Page #679
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 11] jagatsuMdarI-prayogamAlA bAbA-gAha gA, battIsA sattatIsa bodanA samiLaNa dujavetA parataMti ()maNa tAtye rA(pa)IkhavA hiyAge sAyamyo bahatIsoca // 2 // je sundare vikalve guNA vidosaviSA ti // ksitattassahiSAro uhatAsIlo muNI ipnnto| dosehi tehi gahiye hivAma (1) sesagupacIpa mahatvA kAmatavAhiyAro cAlIso ekatAla tiyavigyo / 26 / jApaMti sekSa Namimo zabAba paramAe bhattIe // on bAdAsa gaMdhajuttI tehAna sarovaI u upeso| ina sAta gAthAnoM ke bAda "samiLavAvavij" 36 jAlA-gardabha (kSudraroga), 37 latA (kSudra viSa), zrAdi ve 5 gAthAe~ hai jo anekAnta pR. 4 kI 38 rAINhaya ( ? ), 36 viSatatva (taMtra), 40 kAmatasva "viSagurupAyamULe" nAmakI gAthAke bAda prakAzita huI (taMtra), 41 tiyavija (strIvaidha ?), 42 gaMdhayukti ?, haiN| unakA isa prati parase isa prakAra pAThabheda * pAyA 43 sarovaI (svarotpatti ?) jAtA hai-gAthA 8-pudyavijje (ja), prAuvijatamro isa taraha isagraMthameM pUre 43 adhikAra hai / anupa- (vijaM tu ), gAthA 6-sulaliyapayabaMdha ( pavayaNa) landha 8 adhikAra panAkI pratimeM avazya hoMge; aisI bhuvaNammi kavvaM ( sAraM ); gAthA 10-amhANa puNo saMbhAvanA hai| parimiyamaINa (amhaNa puNo parimiyamayaNa ), viddhi graMthakA prAraMbhika bhAga maNaseraNa ( vehasavaNeNa); gAthA 11-kAmamUlaM (mokvaM) 1 mapaNakariNo vidilyaM saMjamaNaharehi jeNa kuMbhavaDaM gAthA 12-hArIyacaraya (gagga) sussuvavijayamatye taM bhuvaNe sumaiMdaM / yamahajae pasariSapabhAvam // 1 // ayANamANo vi(u)| jogehi tavayamAlA (jogA tahavi) taraNamaha johaNAI bhasarIro,kohamohamayahINo maNAmi jagamundarINAma bIko paramammi pae niraMjayo ko vi paramapyA // 2 // ina 12 gAthAoM se prAdi kI 4 gAthAoMmeM kramase taeNamahasupAevi(vI) jIe(jAya)pasArAva savalasatyAvaM mumatIMdra athavA sumRgeMdra (mumaiMda) ko siddha aura bhuta gacchati matti pAraM buddhivihINA viDoyammi // 3 // devIko tathA apane guru dhanezvarako praNAma kiyA hai, suvacA magmi (jma) bamojassa (jAba) pasArAva gAthA5-6-7meM sajjana-durjanako namaskAra kiyA hai aura etya saMpattaM 12vIM gAthAmeM apanI laghutA prakaTa karate hue graMthakArane gamiLaya tassa calakhe bhAveza dhanesaragurussa am jagasmundarIyogastavakamAlA kahanakI pratijJA kI hai| gamiNa paramamattIe saja vimanasundarasahAve cikitsAke eka adhikArakA namUnA je vimgube vikambe ivitti (1) dosA ra ati // sAmaNirAmo bALa gahamIdosaMbae boe / *anekAntameM kisI kisI adhikArakA nAma rAkhata - sakaM basaparimANaM vA aNuvAsaNaM hoI // 1 // mAhavA bahu viruvAI malasaMgha parai puNa dhammasma / papa gyaa| ko pATha marAba hai| mA gaMpiya bhASA mahaba sihI aMdhakho doh||2|| pro. e. eka upAyAvatIkI pratimeM 'bhakke majA-amoSa-vi mahosaha dArimaM jabA shy| samuiMda' pATha hai| isItaraha aura bhI ana sAdhAraNa ekammi kamo bAbumo pIco gahabIe (5) bAseha // pAumeda hai| * kolo pATha anekAntaka hai| rAma
Page #680
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta [bhAdrapada, vIra-nirvANa saM0 2465 %3D NApara-paccA taha vArimaMca magahAe saMvRttaM / jagasundarIke 'uktaMca' Adi AdhArabhUta ullekha mAguttarekha pIyaM pakSAsaNaM gahaMvi-ropassa nem -"visa-veSaNa-rattakkhaya-bhaya-vAhI-saMkilesehiM / jaba-(ba) vidya-majvaM kavitva surahAsvAparA-sahi usAsA-zArA jirohaNaM (do) vijjade maal|" rasa-bhare pIyaM khAsai gahaNI sa paisAre // 5 // -paribhASAprakaraNa, gAthA 30 isa jagasundarIpayogamAkhAe muNijasavittiviraie gaha- 2--"yaduktaM--bhojanIya mAhiSadadhi, grahaNI-vikAre vIpasamaNo NAma paMcamo-hivAro smmtto| bhaktaM mugdarasaMca / apara-vaTikAyAM rogiNaM bahubhirvastraiH isa adhikArameM Adi kI do gAthAoM-dvArA rogakA pracchAyA (dayet ), yAvatprasvedaM nirgacchati "gAtre nidAna avasthAbheda aura upacArakA kathana kiyA hai aura tadutyacchAyattataH (1) no caMda (cet) bhadrakaM bhavati anta kI 3 gAthAoMmeM grahaNInAzaka tIna prayoga diye tu (tri) doSavaTikA-" hai, ve isa prakArahai - -palitaharaNAdhikAre, patra 43 __ yoga 1-citraka, ajamoda, belagirI, soMTha, anA- 3-"vIzalenoktaM pArada mAsA 1 tAmra pa (pA) radAne, java (yA indrajava) (sabasama bhAga) inakA ekatra jyAM maNDUkaparNIrasena atikaikA dinamekaparyantaM, tataH khaluzra ( kAr3hA !) pInese saMgrahaNI nAsa hotI hai| kezarAjarasena, (tataH) tittiraMDArasena, tato mudga-pramANa yoga 2-soTha 1 bhA0 haraDa 2 bhA0, anAradAnA vaTikA kAryA jvare sanipAtAdau pUrvopacAreNa saptAhamekaM 3 bhA0 pIpala 4 bhAga-sabako cUrNa karake sevana karane pivet / cakSuH zUla visphoTaka kRtAni varjayitvA sarvanyAse saMgrahaNI zAMta hotI hai| dhiinupshaamyti|" ___ yoga 3-jAmunakI, zrAmakI, aura belakI majA -palitaharaNadhikAra, patra 45 (girI yA gadA), kaitha (kavITha), devadArU, sauMTha, sama- 4--"siMha-praseNamavadI siMho jAMbavato htH| bhAga cUraNa karake cAMvalake mAMDase pInese atisAra sukumAra-kumAro dI taba dveSa samaMtaka, / 75-781 iti (dasta) aura saMgrahaNI nAza hotI hai / maha paNamiLaNa sirasA muNisumvaya-tityaNAha-paya-jumalaM prophesara e0 ena0 upAdhyAyakI pratimeM isa bocchAmi bAjataMtaM rAvaNa raiyaM samAseNa // // " adhikArakI gAthAe~ 6 dI haiN| yahA~ sthI gAthAkA -bAlarogadhikArakA madhya bhAga jo uttarA diyA hai vaha usameM ravIM gAthAkA uttarArdha hai 5-"evaMbhUtatattayara saMkhitaM bhAsiyaM mae etya aura yahA~ jo gAthA zveM naM. para dI hai vaha usameM chaThI vittharado jAyanyo suggIvamae ahava jAmiNI hi paNa73 gAthA hai| yI gAthAkA uttarArdha aura cIMkA pUrvArdha mahasaya acchariyAbho mahamma-maharayaNa-pAhuvarAmo kramazaH usameM nimna prakAra diye haiM-- suhamaNayahadabhaMgiya visuddhabhUpatthasatyAbho // 7 // baDAguDeNa vaDayA vijai ghnniivinnaaseh| muNijaNaNamaMsiyAbho kahi pi gAuNa viMdu-saya-bhAyaM hiMgusopavalaM suMThI pacA taha viDaMgacaNNasaMjataM / vocchAmi kiMpi payako niNavayanamahA samuhAmo // 7 // ina gAthAnoM ke pAThameM aura bhI kucha sAdhAraNa-sA .... -zAkinyadhikArameM, jvAlAmAlinI-stotrake bAda bhed| yaha mAthA gommtt-krmkaaNddkii|
Page #681
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 11] jagatsuMdarI-prayogamAlA tatkAlIna kathyabhASAkA namUnA namo pAvarudrAya" maMtrakI saMbhAvanA honI cAhiye / kucha "sula ghATI kAThe maMtra-(zAkinyadhikAre) zabdaparivartatanake sAtha yahI maMtra matisAgarasUrike kukAsu bADhahi urAme deva kau sujA hAsu khADatu "vidyAnuzAsana" meM pAyA jAtA hai| (sUryahAsa khaga) kukAsa vADhai hAka u kurahADA lohA 5--38veM aura 43ve adhikAroM ke nAma samajhameM rANau zrAraNu vammI rANI kAThavattima sANa kIdhiNi je nahIM aaye| ho sakatA hai, anupalabdha adhikAroM meM geurihi maMta, te ruppiNihi toDau sulake moDalaM sUlu mubhikSa; durbhikSa, mAnasajJAnAdi, va vidyAdharavApIyaMtrAdi, ghATIke moDa uM ghATItoDa uM kATheke moDa uM kAMThe suulghaattii| dhAtuvAda aura maMtravAdakA ullekha ho| "maMtravAda" nAmase kAMThe maMtra-"uDa muDa sphuTa svAhA / " isake zrAge maMtraviSayaka mahAn graMtha honA bhI cAhiye, isakA ullekha kakkha-vilAI (kAMkha kI gAMTha-kAkholAI) kA maMtra hai| rAmasenake 'tatvAnuzAsana' aura 'vidyAnuzAmana' meM bhI jagatsundarIke vizeSa vivaraNa aura vizeSatAe~ pAyA jAtA hai, yA ye varNana 'joNIhuI' ke hoNge| 1-"palitaharaNa" nAmaka 3 3veM adhikArameM kaI 6---'jvAlAmAlinIstotra' kA graMthakA aMgatva / rasAyana (kImiyA) ke prayoga haiM, aura umameM 'hasti- --+ rAvaNakRta 'kamArataMtra' ke anusAra varNana padaka, viDAlapadaka, tolA, mAsA, rattI, ye mApavAcI aura mugrIvamata va jvAlinImatakA ullekha Adi / zabda Aye haiM / una prayogoMko prAyaH sarasa saMskRta gadyama viyagaru' gAthA para vicAra likhA hai aura 'hiMDikA' (hAMDI) jaise kathyazabda kAma meM kuviyaguru pAyamUle gahu badaM bhani pAhuraM gaMthaM / lAye gaye haiN| mahimANeNa virahayaM isa ahivAraM susa......... / 2-"kautUhalAdhikAra" nAmaka 35ve adhikArakA prathama to yaha gAthA truTina hai, aura 'gaNamiUgNa Ayurveda ke sAtha koI khAsa maMbaMdha nahIM hai| phira bhI ima pubvavije' gAthAke parva to hama gAthAkI sthiti hI adhikArameM kaI camatkArI varNana hai para unameM madhumAma maMdigdha hai / zAyada yaha azuddha bhI ho aura khUna AdikA khule taura para vidhAna hai| ho sakatA hai ki 'ahimANeNa' kI jagaha 'ahiyANegA' pATa ho, taba ye mainatvakI dRSTi se nahIM-padArtha-zakti vijJAna (mAima) 'kuviya' padakA kyA artha hai ? 'kuviya' ke artha kopameM kI dRSTise kucha mahatva rakhate hoM / aimI racanA viraktamAdhu- kupina aura kupya haiM / 'ko'pica' yA 'kimapica' artha kI na hokara bhaTTAraka muniyoM kI ho makatI hai| inake ho jAve to kisI naraha yaha artha ho sakatA hai ki gurujamAnemeM maMtra-taMtra-camatkArase adhika prabhAva hotA thaa| pAdamUla meM (aNega ahiyA kuviya ) isameM adhika 3-upalabdha mahAdhikAroMke zrAdimeM maMgalAcaraNa koI pAhu graMtha hamane nahIM pAyA / (iya) isa prakAra pAyA jAtA hai, choTe adhikAroM meM nahIM / bhinna-bhinna maMga yaha adhikAra racA gayA hai| phira bhI amhi' pada aura truTitapada kyA hai ? yadi nirdiSTa artha TIka ho to 'joNilameM bhinna-bhinna tIrthakarako namaskAra kiyA hai| pAduDha' kI yahI aMtimasamAmi mUcaka gAthA honI Y-isakA 36vA jAlAgaDhaha adhikAra nahIM hai| cAhiye / khoja kI kAphI z2arUrata hai| usa adhikArameM anekAnta pR0 488 para mudrita "oM yaha mArataMtra vidyAnuzAsanameM pAyA hai aura - isa maMtrameM dazarA-mazarA jaisI mAriyAM hoNgii| vaMkaTezvara presa baMbaIse mukti ho cukA hai|
Page #682
--------------------------------------------------------------------------
________________ 616 anekAnta [bhAdrapada, vIra-nirvANa saM0 2465 bhanekAntake lekhAMza para vicAra ho sakatA hai / 'ahimANeNa viraiyaM' aura 'pagrahasavaNa"joNipAhuDa" kI gAthA-saMkhyA 616 hI hai yA muNiNA virahara' ye donoM pada paraspara viruddha hai| yaha kama jyAdA, isake kartA dharasena haiM yA parahasavaNa, yaha bAta khAsa dhyAna dene yogya hai / philahAla joNipAhuDake eka prazna hai ? gujarAtI noToMke AdhArase siddha hotA hai kartA parahasavaNa hI hai aisA ThIka hai| ki 'paehasavaNa'munine bhUtabali-puSpadaMtake lie kUiSmAMDI joNipAhuDakA apara-graMthakatatva devIse upadiSTa joNipAhuDako likhA / parahasavaNakA itane vivecana ke bAda bhI hama kucha nirNaya nahIM deartha 'praznazravaNa' ke bajAya 'prazAzramaNa' * ho to acchA sakate; phira bhI joNipAhur3ako dharasena-racita hI mAneM hai / taba sahaja hI meM yaha jAnA jA sakatA hai ki yA taba kahanA hogA ki jagatsundarI kartAke guruke "dhaNeto dharasenakA nAmAntara parahasavaNa ho yA dharasena aura ma sara" ye nAmAkSara hI to kahIM pratyaMtara (dusarI prati) meM namAnAnaka naa| parahasavaNa do alaga alaga AcArya ho / aura unameMse ulaTa pulaTa hokara "dharasena" nahIM bana gaye haiN| jaise bhUtabali puSpadaMtake siddhAMtaguru dharasena aura maMtrAdike joNipAhuDake kartA 'dharasena' samajhe gaye vaise hI pratyaMtara guru paehasavaNa ho| prabala pramANa ke binA bRhaTTipaNikA- meM jagalTarI mA galatIye meM jagatsuMdarIke kartA g2alatIse 'hariSeNa' samajha gaye hoN| kA "joNipAhuDaM vIrAt 600 dhArasenaM" ullekha bhI joNipAhuDa aura jagatsundarI donoM prAkRtapradhAna jainag2alata kaise kahA jAsakatA hai, galata ho bhI sakatA hai vaidyaka graMtha hone ke kAraNa "panA-prati" jaisI hI donoM para joNipAhuDake prAcIna honepara hI "dhavala" meM usake graMthoMkI saMyukta anya prati likhI gaI ho aura lekhakoMkI mAmollekha kiye jAnekI saMgati ThIka baiTha sakatI hai, / nAsamajhIse kuchakA kucha samajhA gayA ho| anvayA nhiiN| itanA saba kucha likhane ke bAda bhI yonipAhuDake panAvAlI pratimeM "kuviyaguru" gAthAkI sthiti viSayameM tabataka maiM apanA nizcita mata nahIM de sakatA bahuta kucha gaDabaDImeM haiM, yaha svayaM saMpAdaka mahodayane jaba taka ki usakA adhyayana na kara skeN| apane lekhake aMtabhAgameM svIkAra kiyA hai / taba usameM isataraha jagatsundarIkA kartA yazaHkIrti hai-harike "ahimANeNa" pada parase aura becaradAsajI likhita peNa nahIM; taba isa prAkRtagraMthakI "iti paMDita zrI hari'laghu' vizeSaNa parase, gAthAke bhUtabali padako chor3akara gheNena" zrAdi saMskRta saMdhi aura usameM yoniprAmRtake puSpadaMta kavi hI kI kliSTakalpanA karanA kahA~ taka saMgata malAmavAlI bAta bhI g2alata aura niHssAra hI hai, kUSmAMDIdevI neminAthakI zAsanadevI hai| iMdra ma. joki graMthakI Adi kI 12 gAthAoMse aura kartRtvanandIke atAvatArake anusAra bhUtabali puSpadaMtane vidyAkI bhUtabanike sAthI puSpadantakI vahA~ koI kiTa sAdhanA bhI kI thii| ho sakatA hai ki kuSmAMgadevI hI kalpanA nahIM kI gaI hai, balki amimAnamena nAmase unake sAmane upasthita huI ho| bhI bhakti eka dUsare hI puSpadanta phakkiI kalpanA kI yaha mAma 'prAzabhamaNa' bhI ho sakatA hai| gaI hai, jinakA banAyA humA apabhraMza bhASAkA mahAyaha gAvAMza bhUSavalipumuvaMtAvihie' isa prakAra hai| purAva hai| -sampAdaka
Page #683
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 11] jagatsundarI-prayogamAlA viSayakaullekhase spaSTa hai| hA~, yazaHkIrti (kartA ) ne sAtha sAtha adhUrI bhI hai| isameM prathake 43 adhikAroM se zAkinyadhikArakI uddhRta 76vIM aura 73vIM gAthAoMmeM zrAdike sirpha 32 adhikAra to prAyaH parNa hai aura 33 'bhairayasapAhura' aura 'sugrIvamata' va 'jvAlinImata kA adhikArakI 76 / / gAthAe~ deneke bAda ekadama granthakI ullekha avazya kiyA hai jvAlinImata" maMtravAdake kApI banda kara dI gaI hai aura aisA karanekA koI lie prasiddha bhI hai| kAraNa bhI nahIM diyA aura na graMthakI samApti ko hI jainoM kI lAparavAhIse jinavANake aGga chinnabhinna vahA~ sUcita kiyA hai| kekaDIkI prati lekhakake kathanA. hote jA rahe hai| isa bAtakI kucha jhalaka pAThakoMko nusAra nasIrAbAda ke jauharI amarasiMhajIkI prati parase isa lekha dvArA mAlUma hogii| jainI loga jinavANIke utaravAI gaI hai, jo anabhyasta lekhaka-dArA utaravAI prati apanA samucita kartavya pAlana kareMge isI bhAvanAse jAne ke kAraNa azuddha ho gaI hai / sAtha hI yaha bhI yaha lekha prastuta kiyA gayA hai| adhurI hai / usameM upAdhyAya jIkI pratise 333 pradhi kArakI zeSa gAthAe~ (224 ke karIba), 34vA~ adhikAra sampAdakIya noTa parA aura 35veM adhikArakI 240 gAthAeM adhika hai| anekAntakI gata havI kiraNameM prakAzita 'yoni- zeSa 35ve adhikArakI zravaziSTa gAthAe~ aura 36 se prAbhUta aura jagatsuMdarI-yogamAlA' nAmaka mere lekhako 43 takake 8 adhikAra para umameM bhI nahIM hai / isa taraha par3hakara sabase pahale prophesara e. ena. upAdhyAyane 'jaga- cAra pA~ca sthAnoMkI jina pratiyoMkA patA calA hai va muMdarIyogamAlA' kI apanI prati mere pAma rajiSTarIsa saba adharI haiM, aura imaliye isa bAtakI khAsa jarUrata bhejanekI kRpA kI, jisake liye ve dhanyavAda ke pAtra haiN| hai ki ima graMthakI pUrNa prati zI talAza kI jAya, mAtha hI, yaha sUcita karate hue ki ve armA huzrA svayaM jimase graMthake kartAdi viSaya para paga prakAza par3a sake / isa graMtha para lekha likhanekA vicArakara rahe the parantu unheM AzA hai jahA~ ke mahAroma ima granthakI parNa prati hogI aba taka yogya avasara nahIM mila sakA, mujhe hI legna vahA~ ke paropakArI tathA granthoddhAra-priya bhAI usase zIghra likhanekI prerakA kii| granthAvalokanake pazcAta maiM legva hI mujhe sUcita karane kI kRpA kreNge| likhanA hI cAhatA thA ki kacha dina bAda paM0 dIpacaMda jI graMthakI pratiyoma graMthakA nAma jaganmuMdarI-yogamAlA pAMDyAkA yaha lekha thA gyaa| isameM graMthakA kitanA hI aura prayogamAlA donoM hI rUpamaM pAyA jAtA hai, isI paricaya dekhakara mujhe pramannatA huI; aura imaliye maiMne se legvaka ke 'jagatmadargaprayogamAlA' zIrSaka tathA nAmaabhI ima lekhako de denA hI ucita samajhA hai| ko bhI kAyama rakkhA gayA hai| prAkRnameM jagamuMdarI zrIra upAdhyAya jIkI prati phalaTaNa ke misTara vIracanda jayamuMdarI bhI likhA hai / maMdhiyA~ kahIM nA granthakartAka kodarajIkI pratikI jyokI tyo nakala hai-umameM mUla- nAmolleva parvaka vistArake mAtha dI haiM aura kahIM binA pratise mukAbaleke sivA sudhArAdikA koI kArya nahIM nAma ke maMkSepameM hI, aura unakA krama upAdhyAyanI tathA kiyA gayA hai.--aura kodarajIkI prati jayapurakI kimI kekar3IkI pratiyAM ma eka-jamA nahIM pAyA jAnA / udA. prati parase utaravAI gaI thii| yaha prati azuddha honeke harakha ke liye kekar3IkI pratima 'grahaNIprazamana' nAma ke
Page #684
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta [bhAdrapada, vIra-nirvANa saM02465 pA~caveM adhikAra ke antameM jo sandhi dI hai, aura jise kekaDIkI pratiyoMmeM upalabdha hai usameM "muNinasaitticikitsA adhikArake namUnemeM Upara ( lekhameM ) uddhRta virahae" isa padake dvArA jo ki graMthakI bAz2a bAz2a kiyA gayA hai vaha upAdhyAyajIkI pratimeM nimna prakArase saMdhiyoM meM pAyA jAtA hai,graMthake kartA 'yazaHkIrti' nAmaka pAI jAtI hai __ muni mAlUma hote haiM / isIse upAdhyAya jIne apanI pratimeM "prAmeNAima gahaNiroyAhiyAro sammatto" isa yogamAlAko "jasaitti-viracitA" likhA hai aura isase mAlama hotA hai ki saMdhiyoM meM granthakartAke lekhaka mahAzayane bhI isI bAtakA pratipAdana kiyA hai| nAmakA ullekha karanA-na karanA adhikatara lekhakoMkI parantu ye yazaHkIrti muni kauna haiM, isa bAtakA abhI icchA para nirbhara rahA hai| kisIko kucha bhI ThIka patA nahIM hai / hA~, eka bAta yahA~ sabase bar3I bAta jo isa graMthake viSayameM vicAraNIya prakaTa kara denekI hai aura vaha yaha ki saMdhiyoMko hai vaha graMthakartAkI hai / panAkI pratise to yaha mAlama chor3akara jina mUla 4 gAthAzroMmeM 'jasakitti' nAmakA hotA thA ki isa graMthake kartA paM0 hariSeNa haiM, jisake prayoga AyA hai unameMse tIna gAthAe~ to ve hI haiM jinaliye unakA nimna vAkya bahuta spaSTa hai, jo ukta pratimeM kA pATha lekhakane 'kartRtvaviSayaka ullekha' zIrSakake eka aMka rahita patra para aMkita hai-- nIce uddhRta kiyA hai-- arthAt prArambhakI 13vIM, "iti paMDitazrIhariSeNena mayA yoniprAbhUtAlAbhe 27vIM aura zAkinyAdhikArakI 36vIM gAthA, zepa cauthI svasamayaparasamayavaidyakazAstrasAraM gRhItvA jagatsuMdarIyoga- gAthA bAlataMtrAdhikArakI antima 77vIM gAthA hai aura maalaadhikaarHvircitH|" vaha isa prakAra hai-- yaha vAkya upAdhyAya jIkI pratimeM nahIM hai aura iya bAlatattamamalaM jaM hu suhayaM rAvaNAibhaNiyaM / na lekhaka jIne kekaDIkI pratimeM hI isakA honA sUcita saMkhittaM taM muNiuM jasaittimuNIsare estha // kiyA hai| saMbhava hai ki yaha graMthake usa bhAgameM hai inameMse 27vIM gAthAmeM to "girahenvA jasaittI jo ukta donoM pratiyoMmeM nahIM haiN| use dekhakara aura mahivalae jeNa maNuveNa" isa vAkyake dvArA itanA hI yadi yaha vAkya ho to usakI sthitiko vahA~ ThIka batalAyA hai ki jisa manuSya ke dvArA bhUmaMDalapara yazakIrti mAlama karake hI kucha kahA jA sakatA hai| isake lina grahaNa kiye jAne ke yogya hai--arthAt jo manuSya use graMthakI parNa pratikA upalabdha honA bahata z2arUrI hai| prApta karanA cAhatA hai, aura 36vI gAthAmeM "jasaittiupAdhyAya jIne likhA hai ki ve sitambara mAsakI chuTTiyoM meM sarisadhavalo" padake dvArA 'yazaHkIrtike samAna dhavalapanA jAyeMge aura usa samaya apanI pratikI sahAyatA ujjvala' itanA hI prakaTa kiyA gayA hai| ina donoM pUnA pratiko ThIka sthitiko mAlUma karake jAnane yogra gAthAoMse yaha kucha bhI mAlabha nahIM hotA ki yaha graMtha zrAvazyaka bAtoMko spaSTa karanekA yatna kareMge / ye donaH yazaHkIrti nAmake kisI munikA banAyA huA hai| aba bAteM hojAne para prakRta viSayakA vizeSa nirNaya rahI dUsarI do gAthAe~, inameMse ekameM 'yAuNa' pada aura sakegA / astu / dUsarImeM 'muNirDa' pada par3A huzrA hai aura donoM eka hI isa samaya saMzakA jo bhAga upAdhyAyajI tathA artha 'jJAtvA'--"jAnakarake' kevAcaka hai| pahalI gAthA
Page #685
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 11] jagatsuMdarI-prayogamAlA 626 (naM. 13) meM "jasaitivAmamukhiyA mazivaM bAUsa" cukA hai| saMbhava hai inhoMne apane isa granthako yaza:isa vAkyake dvArA yaha prakaTa kiyA hai ki 'yazaHkIrti kIrti ke nAmAMkita kiyA ho aura bAdako saMdhiyoma nAmake munine jo kucha kahA hai use jAnakarake,' aura 'jasakitigAmaMkie' ke sthAna para 'basavittivirAe' damarI 77vIM gAthAmeM batalAyA hai ki 'rAvaNAdikake banagayA ho| kucha bhI ho, jabataka vizeSa khoja na ho kahe hue nirmala bAlataMtrako yazaHkIrti munIzvarase jAna- tabataka isa graMthako ukta jasakitti munike ziSya haripeNa karake isa graMthameM saM.kSatarUpase diyA gayA hai| ina donoM kA mAnane meM mujhe to abhI koI vizeSa Apatti mAlama gAthAzroMse bhI yaha graMtha yazaHkIrtikA banAyA huzrA nahIM hotii| isase panA-pratike ukta ullekhakI saMgati bhI mAlama nahIM hotA, balki yaha spaSTa jAnA jAtA hai ki graMtha ThIka baiTha jAtI hai, jo bahuta hI spaSTa zandoMmeM apane yazaHkIrtike kathanAnusAra tathA unase mAlUmAta karake ullekhako liye hue hai| likhA gayA hai, aura isa taraha yaha grantha yazaHkIrtimunike aba eka bAta aura raha jAtI hai, aura vaha hai graMthakI kimI ziSyadvArA racA huzrA honA cAhiye-svayaM yazaH 4thI gAthAmeM 'dhanesara' (dhanezvara ) gurukA ullekha, kIrti ke dvArA racA hazrA nhiiN| aura imaliye graMthakI kucha ye dhanezvaraguru kauna haiM inakA kucha patA mAlama nahIM maMdhiyoM meM,jinakA graMthakI saba pratiyoM meM eka prAIra bhI nahIM hotA / saMbhava hai ye granthakArake koI vidyAga rahe ho hai, 'muNijasaiti virahae' pada sandehase khAlI nahIM hai| athavA inakI kisI vizeSakRtisa upakRta hokara hI _ 'yazaHkIrti' nAma ke jitane muniyokA abhI taka granthakAra inheM apanA guru mAnane lagA ho, aura isaliye patA calA hai unameMse gopanandIke ziSya to ye yazaHkIrti paramparA gurukI koTimeM zrAne ho; parantu digambaroM meM dhane mAlama nahIM hote; kyoMki unakI jisa vizeSatAkA zvara sUrikA koI spaSTa ullekha mare dekhane meM nahIM pAyA / zravaNabelagola ke 55veM zilAlekhameM ullekha hai usake sAtha hA~, dhanezvara yadi 'dhanapAlakA paryAya nAma ho to 'dhana inakA kucha sambandha mAlama nahIM hotaa| bAkIke jitane pAla'nAmake eka prasiddha kavi bhAva padanakathA' ke raca'yazaHkIrti' haiM ve saba vikramakI 15vIM zatAbdI aura yitA jarUra hue haiM, jinakA samaya bIvIM zatAbdi usake bAda hue haiN| jo yazaHkIrti muni guNakIrti anumAna kiyA jAtA hai / parantu vatAmbama 'dhanezvara' bhaTTAraka ke ziSya hue haiM unakA samaya 15vIM zatAbdIkA nAmake kaI vidvAna zrAcArya hogaye haiN| eka dhanezvarauttarArdha aura 16vIM zatAbdIkA pUrvArdha hai| unhoMne sUrine vi0) maMvat 1065 meM 'mugmuMdarI kathA' prAkRtama saM0 1500 meM harivaMzapurANako pUrA kiyA hai| ye racI hai, magne sArdhazataka ( sUkSmArtha-vicAramAra ) para kASThAsaMghI, mAthurAnvayI puSkaragaNa ke prasiddha zrAcAryomeM maM0 117 meM TIkA limbI hai / mAlama nahIM inameMsa hue haiM, gopAcalakI gaddIke bhaTTAraka the aura inhoMne koI caMka tathA maMtrataMtrAdi-zAki jAnakAra bhI tha aneka granyoMkI racanA kI hai| rahadha kavine, apane yA ki niiN| zrastu; graMthakAra ke dvArA ullikhina dhana sanmaticaritrameM, inakI bar3I prazaMsA kI hai aura inhIMkI zvara gurukIna the, isako bhI gvAna honI caahiye| vizeSa preraNA tathA prasAdase sanmaticaritra zrAdi granthoMkA yaha graMtha mukhyataH prAkRta bhASAma hai, parantu kahInirmANa kiyA hai| sAtha hI, inake ziSyoMmeM haripegA kahIM zrIbhrazabhApA tathA saMskRta bhASAkA bhI prayoga nAmake ziSyakA bhI ullekha kiyA hai| yathA-- kiyA gayA hai| maMbhava hai saMskana ke kucha prayoga pracAlana muNijasakisiMha sissagubAyaha, khemacanda-hariseNu tvaayh| vaidyaka graMthasi ho uThAkara ravAve gaye hoN| jA~cana kI prAcArya nahIM jo ina yazaHkIrtike ziSya hariSeNane nisAna z2arUrata hai, aura yaha bhI mAlama karane kI z2arUrata hai hI yaha 'jagatsuMdarIyogamAlA' nAmakA graMtha yoniprAbhutta ki isa graMthako racate samaya graMthakArake mAmane dusarA kInamA sAhitya upasthita thaa| ke alAbhameM racA ho aura inhIMkA vaha saMskRta ullekha -mampAdaka ho jo panA-pratike AdhAra para Upara uddhRta kiyA jA- velo, 'jaina granthAvatI' pR. 262 116
Page #686
--------------------------------------------------------------------------
________________ nAro samutthAna - strI-zikSA-paddhati [le0-bhavAnIdatta zarmA 'prazAnta'] pati ne striyoM va puruSoMko bhinna bhinna mano- ke liye klarka paidA kare athavA grejueTa nikAle vattiyoM kA banAyA hai| isaliye unake uttara' aura isa prakAra briTiza sAmrAjyakA vistAra kreN| dAyitva bhI bhinna bhinna hone cAhiye / 'rupoMkI phala isakA Akhira yaha huA ki bekAra apekSA triyoM meM lajjA, zAnti, dayA A.da guNa (zrAvArA) puruSoMke viSaya meM to akhabAroMmeM khabareM vizeSa rUpase hote haiM, isIse pUrvAcAryoMne bhojana barAvara chapA hI karatI thIM aura aba bhI chapatI haiN| tathA bharaNa poSaNa-sambaMdhI gRhakArya striyoMko sauMpA para aba isane yahA~ taka unnatikI hai ki samAcAraaura ve gRhadeviyoMke nAmase pakArI jAne lgiiN| patroMmeM "pA~casau AvArA va berojagAra lar3akiyA~" ghara-gRhasthIkA kArya triyA~ aura bAkI bAhara "eka haz2Arase bhI adhika guma lar3akiyA~' ityAdi ke kAryoMko purupavarga karane lgaa| isa taraha logoM nAmoMke zIrSaka bhI Ane lage haiM / guma honekA bhI kA jIvana sukha-zAntipUrvaka bItane lagA / para prAyaH kAraNa yahI hotA hai ki par3hakara lar3akiyAM samaya bdlaa| pAzcAtya zikSAkA pracAra 'DhA / naukarIkI talAzameM dara nikala jAtI haiM aura sabhI loga usIkaM raMgameM raMge jAne lge| siyoM va naukarI na milane para ve guma ho jAtI haiN| dinoMkanyAoMko bhI vahI zikSA dI jAne lgii| nakI dina yaha saMkhyA bar3hatI jA rahI hai| zikSA-paddhatimeM kisI bhI taraha kA antara nahIM kisI bhI deza va jAtikI unnati usakI rakkhA gyaa| isa zikSA-paddhatikA dhyeya sirpha zikSApaddhati para nirbhara hai / yadi kisI dezakI itanA hI rahA ki vaha briTiza gavarnameNTa-sarvisa zikSApaddhati ThIka hai aura zikSAmeM zilpakalAko
Page #687
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 11] . strI-zikSA-paddhati ucita sthAna diyA gayA hai tathA niyoM va puruSoM hai| kI zikSApaddhatiko bhinna rakkhA gayA hai to vaha jApAnakI lar3akiyAM hamezA zAnta va prasanna deza jarUra unnata hogA aura vahA~kA eka bhI rahatI haiN| viSaya-vAsanA unheM nahIM satAtI / manuSya berojagAra va AvArA nahIM hogaa| zoka aura krodha mAdike avasaroM para ve sadA jApAna deza jo Ajakala 'pUrvI briTena' dhairyase kAma letI haiN| yahI kAraNa hai ki jApAnakI kahalAtA hai usake zikSA-zAstriyoMne isa viSayameM striyA~ saMsArameM suzIlatAke liye prasiddha horahI haiN| bar3I dUradRSTitAse kAma liyA hai| unhoMne upayukta vahA~ke choTe bacce bar3e bacoMkA bhApara karate bAtoMko bhalI-bhA~ti samajhA aura unase ThIka haiN| kanyAke bar3I hone para usase gharakA kAma-kAja phAyadA uThAyA / sabake liye eka hI zikSApaddhati karavAyA jAtA hai / naukaroMka hote hue bhI maphAI na rakhakara, strIzikSA-paddhatiko unhoMne bilkula hI aura bhojana banAnekA kArya lar3akiyAM va niyAM hI bhinna rakkhA hai| kiyA karatI haiN| sIne-pirona aura kapaDe dhone meM __ vahA~ kanyAoMko gRhakAryoM. sarala-zilpa aura bhI jApAnakI lar3akiyAM ati nipuNa hotI haiM / lalitakalAoMmeM dakSa kiyA jAtA hai| vidyAlayoMkI dhobIsa ve zAyada hI kabhI kapar3e dhalavAtI hoN| zikSAke atirikta mAtAe~ ghara para bhI aneka prakAra jApAnakI zikSA-paddhatine jApAnakI biyoMko kI san zikSAe~ detI haiM / bacapanameM hI mAtAe~ patnI, jananI aura deza-sevikA Adike sacce kanyAoMko bar3oMkA Adara karanekA upadeza karatI arthoMmeM pariNata kara diyA hai / devIkI upamA dhAraNa haiN| isIse jApAnakA pArivArika jIvana adhika karanevAlI nAriyoMko devImvarUpa hI banA diyA sukhamaya hotA hai / caMcalatA dabAne aura dhairya dhAraNa hai| zikSApradhAna deza hone aura zikSAkA samucita karanekI unheM zikSA dI jAtI hai / mAtA mamaya prabandha honeke kAraNa vahA~ke loga saba zikSita haiM mamaya para unakI parIkSA bhI lenI hai aura degyatI aura maba mrI-puruSoM kA yaha dhyeya hogayA hai ki hama hai ki jo zikSA kanyAoMko dI jA rahI hai vaha rASTra ke avayava haiM, hamArA janma deza-mayAkaM liya kAryameM pariNata bhI ho rahI hai yA ki nahIM / imase huA hai aura imI kAryako karane karate hamArI mRtya kanyAe~ zIghra hI ye guNa mIkha jAtI haiN| bahutamI hogii| kanyAoMko to ye saba guNa mikhAnekI Avazya- ataH khiyAMkI zikSA prAyaH puruSami bhinna honI kanA bhI nahIM hotI, jaba ki unakI mAnA mvayaM cAhiye aura usake liye hameM bahuna karake jApAnakA unake liye Adarza hotI hai / ve svayaM hI ina guNoM anukaraNa karanA cAhiye / ko mAtAse grahaNa kara letI haiM / mehamAnavAjI 'vIrasevAmandira' maramAvA / (atithisatkAra ) ke liye to jApAna prasiddha hI 1-8-36 I.
Page #688
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrI bI0 ela0 sarApha eDavokeTakI zraddhAJjali [vIravAsana-jayaMtIke avasara para mere nimaMtraNako pAkara zrI bI0 ela0 jI sarApha eDavokeTa sAgara (maMtrI madhyaprAntIya hindI sAhitya sammelana)ne vIrazAsanAdike sambandhameM jo apanA zraddhAJjalimaya patra bhejA hai vaha anekAntake pAThakoMke jAnane ke liye nIce prakaTa kiyA jAtA hai| isase pAThakoMko mAlUma hogA ki hamAre sahRdaya majaina bandhu bhI bhAjakala vIrazAsanake pracArakI kitanI adhika mAvazyakatA mahasUsa kara rahe haiM aura isase jainiyoMkI kitanI adhika z2immedArI use zIghra hI adhikAdhikarUpase pracArameM khAnekI ho jAtI hai / AzA hai jaina samAjake netAbhoMkA dhyAna isa mora jAyagA aura ve zIghra hI vIrazAsanake sarvatra pracArake liye usake sAhityamAdiko vizvavyApI banAnekI koI Thosa yojanA tayyAra karake use kArya meM pariNata karanA apanA pahalA kartavya samajhege / vartamAnameM vIrazAsanake pracArakI jitanI adhika AvazyakatA hai utanI hI usake liye samayakI anukUlatA bhI hai| kSetra bahuta kucha tayyAra hai, ataH jainiyoMko saMkoca tathA anudAra bhAva ko chor3akara bhAge bhAnA cAhiye aura apane kartavyako zIghra pUrA karake zreyakA bhAgI bananA cAhiye / vaha patra isa prakAra hai sampAdaka] pUjya mukhtArajI, ApakA nimantraNa prApta huA, Apake saujanyake liye merA hRdaya zrAbhArAvanata hai / jo amRtavarSaNa bhagavAna mahAvIrane vIrazAsana jayantIke dina zurU kiyA thA vaha Ajake hathi yArabanda raktapipAsu yugameM aura bhI adhika Avazyaka ho gayA hai| ahiMsA tathA anekAntake siddhAnta dvArA jisa vizvazAnti tathA vicAra-samanvayakA sandeza bhagavAna mahAvIrane bhejA, vaha vizvazAnti tathA ( vicAroMkA ) pArasparika AdAna-pradAna Aja bhI hara vicAravAna hRdayakI lipsA hai| topoMkI gaDagaDAhaTase, pArasparika avizvAsase, atyanta zaMkita jIvanayApanasa, sotemeM ekadama cauMkakara uThA vAle prazAnta jIvanase, vizvAsa tathA abAdha pArasparika zAntike sAmrAjyameM lejAneke liye vIrazAsanakI bahuta AvazyakatA hai| karmake pUrva vicArakA Agamana naisargika hai| vicAra dhArAko zaktimatI banAnA kintu pahale jJAnabAhinI banAnAbhI bahata Avazyaka hai| vizvapipAsa hai, tathA mRSA honeke bAda raNakSetra meM bhI avatIrNa ho sakatA hai, vizva bAdhAoMse saphalatA pUrvaka saMtarita honeke liye / kintu vaha aise nisarga-sAralyajanita vizvAsavidhidvArA prerita ho ki usako sIdhA jIvanameM utArA jaaske| bhagavAnake jJAnake vizvavistArake liye aura kauna acchI tithi cunI jA sakatI hai ? sarasAvA nekI merI icchA hai| isa bAra bahutasI bAdhAe~ thIM; dekheM kaba saubhAgya prApta hotA hai| Azramake vAtAvaraNameM pUrva RSiyoMkI jJAnodrekI saralatA dekhanA hara ekako saubhAgyakI vastu hogI / vaha eka sthAna hogA jahAse hama bhagavAna mahAvIrake siddhAntoMkA saralatAse pAnakara apaneko pavitra banA sakeMge aura vizvako vahI saMdeza sunAneko sazakta banA skeNge| mujhe vizvAsa hai ki ApakA zubhaprayAsa AzAtIta sAphalya prApta kregaa| aDacanoMke kAraNa vyana rahanese kucha jJAnayogI zraddhAJjali arpita na kara sakA / kucha samaya bAda prayatna karUMgA / philahAlake liye paristhiti dekhate hue kSamA-prArthI huuN| vinayAvanata bI. ela. sarAfa
Page #689
--------------------------------------------------------------------------
________________ vIra bhagavAnakA vaijJAnika dharma [lekhaka-bA* sUrajabhAnu vakIla]] sArIjIva saba hI mahAdukha uThAte aura dhakke khAte hai usahIke pIche dauDane phirane lagatA hai, koI jisa hue hI jyoM tyoM apanA jIvana vyatIta karate haiM, prakArakA bhI anupAna, kriyA kalApa vA vidhividhAna apanI abhilASAoM aura jarUratoM ko pUrA karaneke batAtA hai, usahIke karaneko vA tampAra ho jAtA hai, vAste sabahI prakArakA kaSTa uThAne aura jI tora koziza saba hI prakArakA nAca nAcaneko mustaida rahatA hai aura karane para bhI jaba unakI pUrti nahIM hotI hai to lAcAra bhakti va utsAhake sAtha khUba dikha bagAkara nAcatA hai,vi. hokara aisI adRSTazaktiyoM kI talAzameM bhaTakate phirane zeSakara aise kArya karanA to vaha binA soce samajhe aura lagate haiM jo kisI rItise unase prasanna hokara yA dIna binA kisI hIla hujatake mA~kha mIMcakara hI aMgIkAra hIna samajha, dayAkara, unakI z2arUratoMko pUrA kara unake kara letA hai jisameM kaSTa to uThAnA par3e bahuta hI thor3A kaSToM ko halkA krdeN| manuSya jIvanakI isa hI bekalI, aura usase siddhi honekI pAzA dikhAI jAtI hai| becainI aura sahIjAnevAlI tar3aphane taraha tarahake zakti baDe-bar3e mahAna kAryoMkI jaisA ki gaMgAjI meM ekabAra zAlI devI devatAoM aura saMsArabharakA niyantraNa karane gotA lagAnese, janma janmAntarake pApoMkA dUra ho jAnA, vAle eka IzvarakI kalpanA karAkara, unakI bhakti stuti ityaadi| pUjA baMdanA bhAdi karane aura bali dene, bheMTa car3hAne manuSyoMkI inahI taraha tarahakI musIbatoM, mApattiyoM bhAdike dvArA unako khuza karake apanA kAraja siddha bhAzAoM, abhilASAoM aura bhaTakAyoMkI patike vAste karAneke aneka vidhi vidhAnoMkI utpatti karAdI hai| ekape eka naI aura bhAmAna narakIya nikalAtI rahaneme, isake ilAvA jisa prakAra dUbatA huA manuSya tinake naye naye dharmoM aura anuSThAnoM kI utpatti hotI rahatI hai kA bhI sahArA ganImata samajhane lagatA hai, nirAzAkI aura bhUne bhaTake manuSya mRgatRSNAkI narA camakanI retabhaMvarameM cakkara kATatA huA manuSya bhI vicArahIna hokara ko pAnI samajha, usakI talAzameM daur3ate phirane lagate aMdhAdhuMdha sahAre iMdatA phirane lagatA hai, jaisA ki sItA hai aura barAbara bhaTakate phirate raheMge, jabataka ki ve jIke khoye jAnepara rAmacandrajI vRkSoM khatAmoMse usakA vicArase kAma nahIM leMge aura vastu svabhAvakI khojakara patA pUMchate phirane laga gaye the| jisakA hAthI khoyA usahIke anusAra sambhava prasaMbhava aura saca jhUThakI jAtA hai vaha gharake hAMDI vartanoMmeM hAtha sana DAlakara tamIz2a nahIM kreNge| sabase bhArI murikatA isa viSaya meM iMDane laga jAtA hai / isa kahAvatake anusAra manuSya bhI yaha hai ki mahA musIbatoM meM phaMse hue. tathA apanI mahAn apanI asama musIbatoM ko dUra karane aura mahAprabala icchAmoM aura abhilASAbhoMkI pUnike liye, bhaTakane abhilASAmoM aura tRSNAoM ko pUrA karane ke vAste phiranevAle manuSyoM ko aise aise bhAsAna upAyoMse unake aMdhA hokara jo bhI koI kisI prakArakA sahArA batAtA dvArA kisI prakArako kAryasidina honepara bhI, azradA
Page #690
--------------------------------------------------------------------------
________________ 624 anekAnta [ bhAdrapada, vIra-nirvANa saM0 2465 nahIM hotI hai / jinameM karanA to par3e nAmamAtrako bahuta hai ki prajAke prabandhake liye usake kyA kyA niyama haiM, thor3A hI aura usase bhAzA hotI ho behada phala-prApti- jinake viruddha calanese vaha daMDa denA hai aura anukUla kii| jisa prakAra lATarIkA eka rupayekA TikiTa lenese pravartanase sahAyatA karatA hai arthAt kina kAryoko vaha pacAsa hajAra va isase bhI jyAdA milanekI AzA baMdha Izvara pApa batAkara na karanekI bhAzA detA hai aura kina jAtI hai| aura apane aura anya anekoMko kucha na kAryoMko puNya batAkara unake karane ke liye ukapAtA hai| milane para bhI nirAza na hokara phira bhI bAra bAra isa hI ke sAtha rAjAke rUpake anukUla hI paramezvarakI TikiTa kharIdate rahanekI Teva banI rahatI hai, isahI prakAra kalpanA karanese aura paramezvarake adhikAra rAjAke adhi kisI dhArmika anuSThAnake karane para bhI usake dvArA kAroMse kama va sImita aura niyamabaddha sthApita karane meM apanA aura anya anekoMkA kArya siddha na hotA dekha- paramezvarake aizvaryameM kamI hojAneke bhayase unako Izvarakara bhI prazraddhA nahIM hotI hai kintu phira bhI bAra bAra kI sarvazaktimAnatA dikhAneke vAste yaha bhI khola denA usa anuSThAnako karanekI icchA banI rahatI hai / lATarImeM par3atA hai ki jisa prakAra rAjAko yaha adhikAra hotA jisa prakAra lAkhoM manuSyoM meM kisI ekako dhana milanese hai ki vaha cAhe jisa aparAdhIko chor3a de, chor3anA hI saba hI ko yaha AzA ho jAtI hai ki sambhava hai aba- nahIM kintu apanI maujameM usako cAhe jo bakhza de, kI bAra hamako hI lAkha rupayoMkI thailI milajAve, isahI prakAra dInadayAla paramezvarako bhI yaha adhikAra isahI prakAra dharma anuSThAnoMmeM bhI lAkhoMmeM kisI ekakA hai ki vaha cAhe jisa aparAdhIko kSamA karade aura cAhe kAraja siddha hotA dekhakara cAhe vaha kisI bhI kAraNase jisako jo cAhe dede / usakI zakti aparampAra hai, hunaH ho, usa anuSThAnase zraddhA nahIM haTatI hai kintu vaha kisI niyamakA baMdhavA vA kisI baMdhanameM baMdhA jueke khelakI naraha Az2amAnako hI jI cAhatA rahatA huA nahIM hai, vaha cAhe jo karatA hai aura cAhe jo hai| jisa prakAra lATarIkA bahuta sastApana arthAt eka khela khelatA hai, isahI kAraNa kucha patA nahIM calatA hai rupayeke badale lAkha rupayA milanekI AzA asaphala ki vaha kaba kyA karatA hai aura kyA karane vAlA hai| honepara bhI bArabAra lATarI DAlaneko ukasAtI hai, isahI kAraNa loga una niyamoM para jo logoMke sadAisahI prakAra ina dhArmika anuSThAnoMkA sugama aura cArake vAste Izvarake banAye huye batAe jAte haiM kucha sastApana bhI asaphalatAse nirAza nahIM hone detA hai bhI dhyAna na dekara bahuta karake usakI bar3AI gAkara kintu phira bhI vaisA karate rahaneke liye hI ubhAratA hai| namaskAra aura vandanA karake tathA jisa prakAra bheTa denese jisa prakAra rAjA apane rAjyakA prabandhakartA honese rAjA loga khuza hojAte haiM yA hAkima loga DAlI lekara rAjyake prabandhake liye niyama banAkara niyamaviruddha kAma kara dete haiM, isahI prakAra Izvara ko bhI bheTa calanevAloMko aparAdhI ThaharAkara saz2A detA hai car3hAkara aura bali dekara khuza karanekI hI kozizameM aura niyama para calanevAloMkI sahAyatA karatA hai, lage rahate haiM / "mere bhavaguNa aba na citAro svAmI mujhe isahI prakAra saMsArabharakA prabandha karanevAle eka Izvara- apanA jAnakara tAroM" isahI prakArakI raTa lagAye rakhate kI kalpanA karanevAloMko bhI yaha z2arUra batAnA par3atA haiM, isahI meM apanA kalyANa samajhate haiM aura isa hI
Page #691
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 11] vIra bhagavAn kA vaijJAnika dharma 625 bhakti stuti vA pUjA upAsanAse Izvarako khuza karake karate hue aura duniyAbharako tahasa nahasa karate hue bhI apane sAMsArika kArya siddha karAnekI prArthanA karate jaba thor3I-sI khuzAmada aura bheMTa bheMTAvanase mAlika rahate haiM / hamArA cAlacalana kaisA hai, hama nitya rAjI ho jAtA hai taba kauna mUrkha hai jo sadAcArI bananekaise kaise bhayaMkara aparAdha karate haiM, usake niyamoMko kI ghora musIbatameM pha~se / yaha hI kAraNa hai ki duniyAtor3ate haiM, usakI prajAko satAte haiM aura bekhaTake julma se pApa dUra nahIM hotA hai aura sukha zAntikA rAjyakarate haiM, isakI kucha bhI paravAha na karake jahA~ kucha sthApita nahIM ho sakatA hai, jaba taka ki isa khuzAmadaduHkha humA va Apatti pAI yA koI icchA pUrI karAnI khorI aura pUjA vandanAse mAlikake rAjI honekA bi. cAhI taba turanta hI usakI bar3AI gAne laga jAte haiM zvAsa logoMke hRdayameM jamA huA hai| aura ro kara gidagir3Akara dIna hIna banakara apane duHkhoM pazu pakSiyoMko mArakara Izvarake nAma para homa kara ko dUra karane tathA abhilASAoMke pUrA karAnekI prArthanA denA hI mahAna dharma hai, aisA karanese sabahI pApa kSaya karane laga jAte haiM aura ummIda karane lagate haiM ki isa ho jAte haiM aura saba hI manoratha siddha ho jAte haiN| prakAra kI hamArI pUjA-vandanA aura prArthanAse vaha z2arUra kyoM ? kyoM kyA IzvarakI yahI prAjJA hai, usako hamAre kArya siddha karadegA va mahAna se mahAna aparAdhoM prasanna karanekA yahI sabase bar3A upAya hai. yajJameM homa para kucha bhI dhyAna na degaa| karaneke vAstehI to paramezvarane pazu pakSI paidA kiye haiN| pApIse pApiyoMke bhI bhArIse bhArI kAryasiddha ho- parantu Ajakala to kahIM bhI homa nahIM hotA hai aura jAne aura bhayAnakase bhayAnaka ApattiyoMke dUra hojAneke yadi hidustAnameM kahIM hotA bhI ho to hindustAnase isa sahaja upAyakA vizvAsa hI logoMke hRdayase apa bAhara to kisI bhI dezameM na aba hotA hai na pahale rAdhoMkA bhaya dUra kara sadAcArI banane kI z2arUrata ko hI kabhI hotA thA, taba vahA~ kyoM pazu-pakSI utpanna hote khyAlameM nahIM Ane detA hai / jaba khuzAmada karane, pairoMmeM haiM ? javAba- eka choTese rAjAke bhI kAmoM meM jaba prajAko zira dekara gir3agir3Ane aura mAna bar3AIke liye phUla patra kucha pachane-TokanekA adhikAra nahIM hotA hai taba sarvabheMTa car3hAnese hI paramezvara mahApApiyoMkA bhI sahAyaka zaktimAna paramezvara ke kAmoM meM daravanca dene aura pUcha tAcha ho jAtA hai, unake sabhI aparAdha muzrApha kara sabahI karanekA kyA kisI ko adhikAra hosakatA hai ? phira saMkaToMke dUra karaneko tayyAra ho jAtA hai; taba pApa karane usake bhedoMko koI samajha bhI to nahIM sakatA hai, taba se kyoM DareM aura kyoM sadAcArI bananekI jhaMjhaTameM pddh'eN| phijUla mag2az2a mAranese kyA phAyadA / jo usakA hukma sadAcArI bananA koI prAsAna kAma hotA taba to khaira hai usa para A~kha mIcakara calate raho, isahImeM tumhArA vaha bhI kara lete parantu vaha to loheke cane cabAne aura kalyANa hai nahIM to kyA mAlUma kitane kAla taka naratalavArakI dhAra para nAcanese bhI jyAdA kaThina hai, kaThina koMmeM par3e-par3e sar3anA par3e aura kaise mahAn duHkha bhogane hI nahIM asaMbhavake tulya hai, isa kAraNa kauna aisI pdeN| . musIbatameM par3e / saba kucha pApa karate hue bhI saba prakAra- IsAiyoMkA isase bhI bilkula hI vilakSaNa kahanA ke gulachareM va mauja ur3Ate hue bhI bedhar3aka khUna kharAbA hai ki koI bhI AdamI pApoMse nahIM baca sakatA hai aura
Page #692
--------------------------------------------------------------------------
________________ 626 anekAnta [mAdrapada, vIra-nirvANa saM02465 na apanA kalyANa hI kara sakatA hai isa kAraNa Izvarane karegA? yaha usakI marjI; jaba vaha sAre saMsArakA IsA nAmakA apanA ikalautA beTA saMsArake kalgaNake rAjA hai to cAhe jo kare, isameM kisIkI kyA majAla vAste bhejA hai; jo usakI zaraNameM pAjAyagA arthAt jo kucha etarAz2a kara ske| jo koI usako kalyANakartA mAnegA, Izvara usake saba hindU apane IzvarakI bar3hAI isa prakAra karate haiM ki pApa dhamAkara usako svargama bheja degA aura jo usakI laMkAke rAjA rAvaNako daMDa deneke vAste hI Izvarako zaraNameM nahIM AyegA usako sadAke liye narkameM sar3anA rAmake rUpameM manuSyajanma dhAraNa karanA par3A hai| bAraha par3egA / prazna-IzvarakA ikalautA beTA kaise ho sakatA varSa banovAsa bhugatA, rAvaNake hAthase sItAkA haraNa hai ? uttara-Izvarane svayaM eka kuMvArI kanyAke garbha karAyA, jisase usake sAtha lar3anekA bahAnA paidA ho rakhakara usako paidA kiyA hai| isa kAraNa vaha IzvarakA jAya; phira car3hAI kara aisI ghamAsAna ladAIkI, jisase beTA hai aura cUMki dUsarA koI isa prakAra paidA nahIM lAkhoM manuSyoMkA saMhAra huA; Akhira rAvaNako mArakiyA gayA hai, isa vAste vaha hI IzvarakA eka ikalautA kara apanA kArya siddha kiyaa| prazna-sarvazaktimAna beTA hai| prazna-vaha to sunate haiM rAjya-dvArA aparAdhI paramezvarako eka zrAdamIke mAraneke vAste itanA prapaMca yA nAkara zalIpara car3hAkara mArA gayA hai, yadi kyoM racanA par3A ? uttara-rAjya kAryoMke rahasyako rAjA vaha IzvarakA khAsa beTA thA aura jagatake kalyANake hI jAnate haiM; taba vaha to itane bar3e rAjyakA mAlika vAste hI adbhutarItise paidA kiyA gayA thA to Izvarane hai jisakI kalpanA bhI nahIM ho sakatI isa kAraNa usako zUjI dekara kyoM mArane diyA ? uttara-usake usake rahasyako kauna samajha sakatA hai / isa hI prakAra zUlI car3hakara maranese hI to usake mAnanevAle saba paramezvarane kaMsako mAraneke vAste kRSNake rUpameM janma logoMko unake aparAdhoMkA koI daNDa nahIM degA, liyA; kaMsane usake paidA hote hI usake mAranekA sabahIko sadAke liye svargameM pahu~cA degaa| prazna- prabandha kiyA; usase bacAneke vAste vaha gupta rItise jisane aparAdha nahIM kiyA usake daMDa bhugata lenese vRndAvana pahu~cAyA gayA; eka gvAlAke yahA~ gupta rItise aparAdhIkA aparAdha kaise dUra hosakatA hai aura phira aise usakI pAlanA huI, jahA~ gvAloMkI kanyAoM aura logoMkA bhI jo usake zUlI diye jAne arthAt daMDa triyoMko apane upara moDita kara unake sAtha taraha taraha bhagatane ke bAda bhI hajAroM lAkhoM varSa taka paidA hote kI kilole karatA rahA / yaha hI usakI kiloleM sunAraheMge aura aparAdha karate raheMge, yaha to sAkSAt hI sunAkara, gA banAkara, nATakake rUpameM dikhA dikhAkara, logoMko pApoMke karanekI khulI chuTTI denA hai ? uttara- usakI mahAna bhakti kI jAtI hai, usakI lIlA aparaye IzvarIya rAjyake gupta rahasya haiM jinameM tarka vitarka mpAra hai; manuSyakI buddhi usake samajhanemeM bekAra hai; vaha karanekA kisIko kyA adhikAra ho sakatA hai| cAhe jo kare; yaha hI usakI asIma zaktikA pramANa hai| musalamAna bhI isa hI prakAra yaha kahate haiM ki dharmameM buddhikA kucha kAma nahIM jaba yaha bAta nizcaya muhammada sAhaba jisakI siphAriza karadeMge Izvara usake rUpase mAnI jAtI ho taba dharmake nAma para cAhe jaise aparAdha mA karake usako svargameM bhejadegA, kyoM aisA siddhAntoMkA pracAra ho jAnA to anivArya hI hai| isa
Page #693
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 11] vIra bhagavAnkA vaijJAnika dharma 627 hI kAraNa jaba brAhmaNoMkA prAbalya huA to unhoMne usake bApa dAdA cAhe eka akSara bhI na jAnate hoM, apaneko IzvarakA ejenTa ThaharAkara apaneko pujavAnA dharmake svarUpase bilkula hI anajAna ho; yahA~ taka ki zurU kara diyA; IzvarakI bheTa pUjA Adi saba brAhmaNoMke saMkalpa chur3AnA bhI na pAtA ho, bilkula hI mUrkha gaMvAra dvArA hI ho sakatI hai; Izvara hI ko nahIM kintu saba hI ho, khetI, majadUrI, mAdise apanA peTa bharate cale mArahe devI devatAoMkI bheMTa pUjA brAhmaNoM kI bheMTa pUjAke dvArA hoM parantu jAti unako brAhmaNa nAmase prasiddha calI hI kI jA sakatI hai| yaha hI nahIM kintu bhare hue pAtI ho, to ve bhI Izvara aura devI devatAoM ke pake pitaroMkI gati bhI brAhmaNoMko khilAve aura rupayA paisA ejenTa aura Izvarake samAna pUjya haiN| isake viruddha zUdra mAla asabAba denese hI ho sakatI hai; khAnA, pInA, jAtimeM janma lenevAloM aura striyoMko dharma sAdhanakA khATa, khaTolI, zayyA, vastra, dUdha pIneko gau, savArIko koI bhI adhikAra nahIM hai, siyoMke liye to apane ghor3A Adi jo bhI brAhmaNako diyA jAyagA vaha saba patike maranepara usake sAtha jala bharanA hI dharma hai, isa pitaroMko pahu~ca jAyagA; jo nahIM diyA jAyagA usa hI hI meM unakA kalyANa hai| ke liye pitaroMko bhaTakate rahanA par3egA / parantu jo dharmake nAmapara isa prakArakI aMdhAdhuMdI calatI dekhakhAnA brAhmaNoMko khilAyA jAtA hai usase to brAhmaNoM kara kucha manacaloMne socA ki yadyapi sadAcArakI dharmameM kA peTa bharatA hai aura jo mAla asabAba aura gAya koI adhika pUcha nahIM hai, mukhya dharma to bheTa pUjA aura ghor3A diyA jAtA hai vaha bhI saba brAhmaNoMke hI pAsa brAhmaNa kula meM janma lenA hI hai to bhI dharmake kayanameM rahatA hai; ve hI usako bhogate hai taba usakA pitaroMko sadAcArakA nAma z2arUra AjAtA hai, jisase kabhI kabhI pahu~canA kaise mAnA jAsakatA haiM ? uttara-jaba dharmakI kucha Toka pUcha bhI hone laga jAtI hai, isa kAraNa isakI bAtoMmeM buddhikA praveza hI nahIM ho sakatA hai taba buddhi sadAcArakI jada hI meTa denI cAhiye, jisase koI lar3AnA mUrkhatA nahIM to aura kyA hai / kalyANake khaTakA hI bAkI na rahe, buddhiko to dharmameM dakhala hai hI icchukoM ko to apanI strI taka bhI brAhmaNako dAnameM de nahIM, taba jo kucha bhI dharmake nAmapara kahA jAyagA vaha denI cAhiye, cunAMce bar3e bar3e rAjAoM taka ne apanI hI svIkAra ho jAyagA; aisA vicArakara unhoMne mAsa rAniyAM brAhmaNoMko dAna dekara IzvarakI prasannatA prApta madirA aura maithuna yaha tIna tatva dharmake kAyama kiye / kI hai| brAhmaNoMko to daMDa denekA bhI rAjAko adhi- arthAt mAMsa khAo, zarAba pautro aura strI bhoga karate kAra nahIM hai, kyoMki ve rAjAse U~ce haiM / jaba brAhmaNakA raho, yaha hI dharma hai, isake sivAya aura koI dharma hI itanA U~cA darjA hai, ve paramapitA paramezvara aura sabahI nahIM hai / dharmakI bAtameM buddhi lar3AnekI to manAhI thI devI devatAoMke ejenTa haiM taba unake guNa kyA haiM aura hI, isa kAraNa yaha dharma bhI logoMko mAnya huA aura unakI pahacAna kyA hai ? uttara-unameM kisI bhI prakAra khUba jorase calA / kahate haiM ki gupta rUpase aba bhI yaha ke guNa dekhanekI jarUrata nahIM hai, dharmakI nIMva jAti para dharma pracalita hai aura aneka devI devatAoM kI prasannatA hai, guNapara nahIM hai| isa kAraNa jisane brAhmaNa kahalAne va aneka mantroM tantroM kI siddhi ima hI dharmake dvArA vAle kula meM janma liyA hai vaha hI brAhmaNa hai, vaha aura hotI hai aura barAbara kI jA rahI hai|
Page #694
--------------------------------------------------------------------------
________________ 628 anekAnta [ bhAdrapada, vIra-nirvANa saM0 2465 dharmameM aklako dakhala na deneke siddhAntane kaise aneka dharmAvalambI eka hI kSetrameM rahate haiM, isa kAraNa kaise dharma calAye haiM, kaisA ghora aMdhakAra phailA hai, dharmake eka dUsare ko apane apane Izvarake rAjyakA drohI samajha, nAmapara hI durAcAra aura pApakA kepA bhArI DaMkA nitya hI ApasameM lar3ate rahate haiM; eka dUsareke dharma banAyA hai, isakA kucha dRSTAntarUpa digdarzana to karAyA sAdhanako rAjavidroha mAna eka dUsareko dharma sAdhana jA cukA hai| aba pAThaka kucha aura bhI dhyAna dekara bhI nahIM karane dete haiM, jisase haravakta hI lar3AI jhagar3A sunaleM ki dharmake viSaya meM buddhikA dakhala na honekI aura kitanA phisAda khar3A rahatA hai| gA~va gA~va galI vajahase sahaja hI meM yaha jo aneka dharma paidA hogaye haiM galI aura muhalle muhalle ApasameM aisA jhagar3A rahanese aura paidA hote rahate haiM, ve saba dezI rAjyoMkI tarahase sabahI kAmoMmeM dhakkA pahu~catA hai aura sukha zAntikA hI IzvarakA rAjya kAyama karate haiN| pharka sirpha itanA to DhUMr3hane para bhI kahIM patA nahIM milatA hai| dharmoM ke hai ki rAjAoMkA rAja to eka eka hI dezameM hotA hai kAraNa manuSya samAjakI aisI bhayAnaka dazA ho jAnese aura IzvarakA rAjyasaMsAra bharameM kAyama kiyA jAtA hai, zAntipriya aneka vicAravAna puruSoMko to lAcAra rAjA loga jisa prakAra apane apane rAjyako jagadeva- hokara dharmakA nAma hI duniyAMse uThA denA ucita pratIta vyApI karaneke vAste ApasameM lar3ate haiM, manuSya saMhAra hone lagA hai, jisake liye unhoMne AvAz2a bhI uThAnI hotA hai aura khUnakI nadiyA~ bahatI haiM / isa hI prakAra zurU karadI hai / yadyapi yaha AvAz2a abhI taka bahuta hI eka hI saMsArameM aneka dharma aura unake alaga alaga dhImI hai parantu yadi isa prazAntikA kucha mAkUla prabaMdha Izvara kAyama hojAnese, ina saba dharmAnuyAiyoMmeM apane na huA to AhistA AhistA isako ugrarUpa dhAraNa apane IzvarakA jagatavyApI aTala rAjyakA yama karaneke karanA par3egA aura dharmakA nAmonizAna ho duniyA~se vAste khUba hI ghamasAna yuddha hotA rahatA hai| choTe choTe uTha jAyagA / rAjAoMkI lar3AI meM to khUnakI nadiyA~ hI bahatI haiM, yadyapi usakA sahaja ilAja yaha hai ki dharmokA parantu yaha dharma yuddha to aneka dharmoke dvArA sthApita nAmonizAna miTAdeneke sthAnameM dharmameM buddhi aura kiye saMsArabharake mahAna rAjAdhirAja jagata pitA aneka vicAra yukti aura dalIlako to koI dakhala ho nahIM hai, paramezvaroMke bIcameM hotA hai, haraeka dharmavAloMkA yaha isa jaharIle siddhAntako hI uThA diyA jAveaura haraeka dAvA hotA hai ki hamArA hI paramezvara sAre jagatakA ko isa bAtapara majabUra kiyA jAve ki apane apane mAlika hai, usa hI kA banAyA huA kAnUna arthAt Izvarake rAjyako arthAt apane apane dharmako zArIrika dharmake niyama yogya haiM, anya dharmavAle jo Izvara sthApita balase pracAra karaneke sthAnameM, zAntike sAtha yukti aura karate haiM aura jo dharmake niyama banAte haiM, vaha sAkSAta pramANa se hI siddha karanekI koziza kreN| isa rItise vidroha hai, gahArI hai aura rAjya viplava hai, isa hI jisakA dharma prakAvya hogA, vastu svabhAvake anukUla kAraNa saba hI dharmavAle ApasameM lar3ate haiM, khUna kharAbA hogA, vaha hI dharma binA khUna kharAbIke phUle phlegaa| karate haiM aura narasaMhAra karake khUnake samudra bharate haiN| aura anya saba pAnIke bulabulekI taraha Apase Apa dezI rAjya to alaga 2 kSetroM meM rahate haiM parantu yahA~ to hI samAna ho jAyeMge / parantu yaha bAta to taba hI cala
Page #695
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 11] vIra bhagavAnakA vaijJAnika dharma 626 sakatI thI jaba ki yaha saba dharma yA inameMme koI bhI rItise asaliyatakI khoja kI jAve / yaha ThIka hai ki dharma vastu svabhAvakI nIMva para uThAyA gayA hotA, vaha vaijJAnika khojake dvArA jo siddhAnta sthApita hotA hai saba dharma to A~kha mIcakara isa hI hausale para bane haiM usameM bhI zurU zurUmeM matabheda z2arUra hotA hai, parantu usa ki dharmameM hetupramANa vA tarka-vitarkako kucha dakhala hI matabhedake kAraNa bhApasameM lar3AI hargiz2a nahIM hotI hai| nahIM hai, taba yaha loga isa neka salAhako kaise mAna lar3AI to saba hI hotI hai jaba kisI Izvara vA devI sakate haiM aura kaise zArIrika balake dvArA lar3ane marane devatAkA rAjya sthApita karanA hotA hai| pazcimIdezoMmeM ko banda kara sakate haiM / ve to jisa prakAra dezI rAje padArtha vidyAkI khoja saiMkar3oM varSoMse vaijJAnika rItise apanA rAjya vistAra karaneke vAste z2abardastI dUsare hotI calI nA rahI hai, usa hIke phalasvarUpa aise aise rAjAoMse lar3ate haiM; isa hI prakAra apanaM Izvarake rAjya prAvikAra hote cale jA rahe haiM jinako sunakara acchoM vistArake vAste barAbara lar3ate raheMge, jaba taka ki vastu acchoMko cakita honA par3atA hai,inameM bhI pratyeka navIna svabhAvakI nIMvapara sthita koI aisA dharma nahIM batAyA khojameM zurU zurUmeM bahuta matabheda hotA rahA hai; parantu jAyagA, jo DaMkekI coTa yaha kahaneko nagyAra ho ki lar3AI kabhI nahIM huI hai| kAraNa yaha hai ki koI mAne hetu aura pramANake dvArA parIkSA kI kasoTI para kase yA na mAne aura koI kitanA hI virodha kare, isameM binA to koI bhI dharmakI bAta mAnane yogya nahIM ho- navIna bAta khoja nikAlane vAlekA yA usakI bAta sakatI hai| dharma vaha hI hai jo vaijJAnika hai arthAta eka- mAnane vAloMkA kyA bigar3atA hai, use yA usakI naI mAtra vastusvabhAvapara hI sthita hai, vaha hI vAstavika khojako mAnanevAloMko koI kisIkA rAjya va hukUmata dharma hai, vaha hI kalyANakArI aura zrAtmIka dharma hai| to kAyama karanI hI nahIM hotI hai, jisake kAraNa unadharma kisIkA rAjya nahIM hai jisake vAste lar3ane kI z2arUrata kI naI khojako mAnane vAle rAjadrohI samajhe jAveM ho, kintu prAramAkA nija-svabhAva hai| jisa vidhi vi aura unase lar3AI karake jabardastI apanI bAta manavAnI dhAnase prAramA zuddha hotI ho aura sukha zAnti pAtI ho pdd'e| isa hI prakAra vaijJAnika rItipe khoja honameM bhI baha hI vidhi vidhAna grahaNa karane ke yogya hai / jo grahaNa matabheda honese lar3AI ThAnane kI koI jarUrata nahIM par3atI karegA vaha apanA kalyANa karalegA, jo nahIM grahaNa hai| koI mAne yA na mAne isameM kisI vastu svabhAvako karegA vaha svayaM apanA hI nukasAna karegA, isameM lar3ane batAne vAlekA kyA bigAr3a taba vaha kyoM lar3AI mola aura khUna kharAbA karanekI to koI bAta hI nahIM hai| le aura mAthA phuTagvala kara, lar3AI to kisIkA rAjya, ___ vAstavameM dharmokI lar3AI taba hI taka hai, jaba taka hukUmata yA milakiyata kAyama karanemeM hI hotI hai jahA~ ki dharmoke dvArA kalpita kiye gaye apane2 IzvarakA rAjya vA hukamata vA milakiyata kAyama karanekA bhadaMgA rAjya jagata bharameM sthApita karane kI icchA logoMke diloM nahIM vahA~ jhagar3A TaMTA bhI kucha nhiiN| meM kAyama hai| Izvarake rAjyakA kalpitabhUta sirase utara yaha saba bAteM jAna aura pahacAnakara vIra prabhune jAya, to saba hI lar3AI zAnta ho jAya / aura yaha taba jIvamAtrakI sukha zAnti aura kalyANake liye vastu hI ho sakatA hai jabaki vastu svabhAvake dvArA vaijJAnika svabhAvako samajhAyA aura pratyeka bAtako vaha laukika
Page #696
--------------------------------------------------------------------------
________________ 630 anekAnta ho yA AdhyAtmika, vaijJAnika rItise jAMca par3atAlakara vastu svabhAvake anusAra hI mAnanekA upadeza diyA, binA parIkSA kiye A~kha mIcakara hI kisI bAtake mAna lene ko to A~kheM hote hue bhI svayaM aMdhA hokara gar3hameM giranA aura bemauta maranA btaayaa| vIra prabhune samajhAyA ki cAhe jisa cIjako jA~cakara dekho saMsArakI koI bhI vastu nAza nahIM hotI hai aura na navIna paidA hI hotI hai / avasthA z2arUra badalatI rahatI hai, isa hI se navIna vastukI utpati aura vastuoMoMkI nAsti, prabhAva dikhAI detA hai| jisa prakAra sonekA kar3A lagAkara hAra banAnese, kar3ekA nAza aura hArakI utpatti hogaI hai parantu sonekA na nAza huA hai na utpatti, vaha jyoMkA tyoM maujUda hai, kevala avasthAkI tabadIlI z2arUra hogaI hai| isI prakAra lakar3I ke jalajAne para, lakar3Ike kaNa koyalA, rAkha, dhutrAM Adi rUpameM badala jAte haiM, nAza to eka kaNakA bhI nahIM hotA hai aura na navIna paidA hI hotA hai| aisA hI cAhe jisa vastuko jAMca kara dekhA jAya, sabakA yahI hAla hai / jisase spaSTa siddha hai ki yaha sArA saMsAra sadAse hai aura sadA taka rahegA; isameM kucha bhI kamIbezI nahIM hotI hai aura na ho sakatI hai; avasthA z2arUra badalatI rahatI hai, usa hI se navInatA naz2ara zrAtI hai / Izvarake mAnanevAloM kI bhI kamase kama Izvarako to zranAdi ananta jarUra hI mAnanA par3atA hai, jisako kisIne nahIM banAyA hai aura na koI usakA nAza hI kara sakatA hai, isa prakAra Izvarako yA saMsArako kisI na kisI ko to anAdi mAnanA hI par3atA hai, jo kabhI na banA ho aura na koI usakA banAne vAlA hI ho, ina donoMmeM Izvara to kahIM dikhAI nahIM detA hai usakI to managhar3aMta kalpanA karanI par3atI hai aura saMsAra sAkSAta vidyamAna [ bhAdrapada, vIranirvANa saM0 2465 hai, jisakI kisI bhI vastukA kabhI nAza nahIM hotA hai, aura na navIna hI paidA hotI hai, jisakA anAdise avasthA badalate rahanA hI siddha hotA hai, taba managhar3aMta kalpita Izvarako na mAnakara saMsArako hI anAdi mAnanA satya pratIta hotA hai / 1 avasthA badalane kI bhI vaijJAnika rItise jA~ca karanepara saMsArameM do prakArakI vastuyeM milatI haiM; eka jIva - jisameM jJAnazakti hai; aura dUsarI ajIva - jo jJAnazUnya hai / jIva kabhI zrajIva nahIM ho sakatA aura jIva kabhI jIva nahIM ho sakatA, yaha bAta acchI taraha jAMca karanese sApha siddha ho jAtI hai; jisase yaha hI mAnanA satyatA hai ki jIva aura jIva yaha do prakArake pRthak pRthak padArtha hI sadAse haiM aura sadAtaka rheNge| jIva aneka haiM aura saba jude jur3e yaha saba jIva sadAse haiM aura sadAtaka raheMge ? avasthA inakI bhI badalatI rahatI hai parantu jIvoMkA nAza kabhI nahIM hotA hai / ajIva padArthoMmeM se IMTa patthara havA pAnI Adi jo aneka rUpa naz2ara Ate haiM aura pudgala kahalAte haiM, ve saba bhI aneka avasthA rUpa alaTa palaTa hote rahate haiN| kabhI IMTa, patthara, miTTI, lakar3I lohA, cA~dI Adi Thosa rUpameM, kabhI tela pAnI va dUdha, ghI Adi bahanevAlI zakla meM, kabhI havA, gaisa Adi AkAza meM ur3atI phiranevAlI hAlata meM, aura kabhI jalatI huI yAgake rUpameM, eka hI vastu ina saba hI hAlatoM meM adalatI badalatI rahatI hai, yaha bAta aneka vastuoM para jarAsA bhI dhyAna denese spaSTa mAlUma ho jAtI hai / isake alAvA yaha pudgala padArtha anya bhI aneka prakArakA rUpa palaTate haiM; eka hI khetameM Ama, imalI, amarUda, anAra, aMgUra, nAraMgI Adi aneka prakArake bIjoMke dvArA eka hI prakArakI miTTI pAnI aura havAkA
Page #697
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 11] caura bhagavAnkA vaijJAnika dharma AhAra lekara grAma amarUda mAdi taraha-tarahake vRkSa paidA svabhAvake hI anusAra hotA hai, aura vastukA yaha svabhAva ho jAte haiN| arthAt taraha tarahake bIjoMke nimittase eka ghaTanA hai, vastu anAdi hai isa kAraNa usakA svabhAva bhI hI prakArakI miTTI pAnI prAma amarUda bhAdi nAmakI anAdi hai| kisIke mAdhIna nahIM hai ki jo jisa samaya taraha tarahakI paryAyoMmeM palaTa jAtI haiM, jinakA raMga rUpa jisa rUpa cAhe vaisA hI svabhAva kisI vastukA karade / svAda, svabhAva, patte phUla phala Adi saba hI eka dUsare- isa hI nizcayake kAraNa to saMsArake saba hI manuSya se jude hote haiM / koI ghAsa hai, koI bela hai, koI paudA aura pazu pakSI saMsArakI vastuoMkA svabhAva pahacAnakara hai, koI tRNa hai, koI vRkSa hai; aura inameM bhI phira itane aura usa svabhAvako aTala jAnakara unako vartate haiN| bheda jinakI ginatI nahIM ho sakatI hai| isa hI ghAsa, yadi aisA na hotA to saMsArakA koI bhI vyavahAra na phUsa, aura phala, phUlako bakarI khAtI hai to bakarIkI cala sakatA, arthAt saMsAra hI na cala sakatA, yaha sArA krismakA zarIra aura A~kha nAka kAna prAdi baneMge; saMsAra to vastuoMke aTala svabhAvapara hI eka dUsarekA ghor3A khAvegA toghor3ekI krismake, aura baila khAvegA nimittapAkara Apase bhApa cala rahA hai, yolpake vaijJA to bailakI krismake, arthAt eka hI prakArakA ghAsa phUsa nika bhI yaha jo kucha taraha tarahake mahA Azcaryajanaka taraha tarahake pazubhoMke peTakA nimitta pAkara, unake dvArA AviSkAra kara rahe haiM, vaha saba vastuoMke svabhAva aura pacakara taraha tarahake zarIra rUpa bana jAvegA; taraha tarahake unake aTala niyamoMke khoja nikAlanekA hI to phala pazuoMkI paryAya dhAraNa karalegA, phira eka hI miTTI hai, ve reDiyo jaisI saikar3oM Azcaryajanaka vastuyeM banAte pAnIse bane hue taraha tarahake vRkSoM beloM aura haiM aura hama dekha-dekhakara Azcarya karate haiN| hamameM aura paudoMke phUla patte aura anAja jo manuSya khAtA hai unameM inane bar3e bhArI antara honekA kAraNa ekamAtra usase manuSyakA zarIra banajAtA hai arthAt yaha hI saba yaha hI hai ki ve to vastu svabhAvako anAdi nidhana aura vastuyeM manuSyakI paryAya dhAraNa kara letI haiN| ghaTala mAnakara usake jAnane aura samajhanekI koziza yaha kaisA bhArI parivartana hai jo dUsarI dusarI va karate haiM aura vastuke ananta svabhAvoMmase kisI eka stoMkA nimitta pAkara prApase zrApa saMsArameM hotA svabhAvako jAnalenepara usase usahIke anusAra kAma lene. rahatA hai / isapara acchI taraha gaura karanese yaha bhI laga jAte haiM aura hama vastuoMke svabhAvako aTala na mAlUma ho jAtA hai ki yaha parivartana aisA aTakalapacc mAna unako kisI Izvara yA devI devatA nAmakI kisI nahIM hai jo kabhI kucha ho jAya aura kabhI kucha; kintu adRSTa zaktiko icchAke anusAra hI kAma karatI huI sadA niyamabaddha hI hotA hai| bhAmake bIjase sadA samajha, usa adRSTa zaktike bhedako agamya samajha mUrkha zrAmakA vRkSa hI ugatA hai aura nImake bIjase sadA yane baiThe rahanA hI behatara samajhate haiM / aura jaba vaijJA nImakA hI, yaha kabhI nahIM ho sakatA ki prAmake bIja nika koI adbhuta vastu banAkara dikhAte haiM to hama unake se nImakA aura nImake bIjase prAmakA vRkSa paidA ho. isa kAmako dekhakara cakAcauMdha hokara bhaucakese rahajAya, yaha aTala niyama saba hI vastumoM meM milatA hai, jAte haiM aura isako bhI IzvarakI eka lIlA mAnakara jisase sApha siddha hotA hai ki yaha saba ulTa phera vastu usakI bar3AI gAne laga jAte haiN|
Page #698
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta mm [ bhAdrapada, vIra-nirvANa saM0 2065 - - jyoM jyoM vastubhoMke ina aTala svabhAvoM, unake pratyeka kAraNakA kArya, kAraNoMkA svayameva milanA, aTala niyamoM, taraha tarahake nimittAMke milanese unake svayaM bhI milanA aura dUra haTanA, ajIvakA jIvapara niyamabaddha parivartana karane, paryAya palaTane aura ina saba asara, jIvakA ajIvapara prabhAva, jIvakA jIvake sAtha ke apane svabhAvAnusAra eka hI saMsArameM kAma upakAra aura apakAra yaha saba vAstavika vijJAna bar3I karate rahane ke kAraNa Apase zrApa hI eka dUsareke nimitta hI sulabha rItise batAyA hai| aMtameM jIvako apane saba banate rahanekI khojakI jAtI hai,tyoM tyoM yaha hI nizcaya vikAra dUrakara apanA sacidAnanda svarUpa prApta karanekA hotA calA jAtA hai ki yaha sArA saMsAra vastu svabhAva mArga sikhAyA hai jo jaina granthoMse bhalI bhA~ti jAnA ke aTala niyamapara hI calatA rahA hai aura isahI para jAsakatA hai| yahA~ isa lekhameM usakA kucha thoDAsA calatA rahega / sabahI vaijJAnika isa viSayameM eka mata digdarzana karAdenA z2arUrI mAlUma hotA hai| haiM aura jyoM-jyoM adhika adhika khoja karate haiM tyoM-tyoM unako isakA aura bhI dRr3ha nizcaya hotA calA jAtA saMsArIjIvoMkI pratyeka kriyA rAgadveSa aura mohake hai aura vastu svabhAvakI z2yAdA z2yAdA khoja karanekA kAraNa hI hotI hai, mAna, mAyA, lobha krodha Adika cAva adhika bar3hatA jAtA hai| aphasosa hai ki yorupake aneka taraMge uThatI haiM, kisI vastuse sukha aura kisIse ina vaijJAnikoMko abhItaka jIvake svabhAvakI khojakara / duHkha pratIta hotA hai, rati arati zoka bhaya glAni kAma adhyAtma jJAnakI prAptikA zauka nahIM huzrA hai, abhItaka bhogakI mastI paidA hotI hai, ina hI saba kaSAyoM ke unakA ulajhAva ajIva padArthakI hI khojameM lagA huA kAraNa mana vacana kAyako kriyA hotI hai| jaisI jaisI hai aura isameM unhoMne asIma siddhI bhI prApta karalI hai| kaSAya utpanna hotI hai phira vaisI vaisI hI kaSAya karaneke isa hI taraha adhyAtmajJAnakI bAbata bhI jo koI mana saMskAra prAtmAmeM par3ate rahate haiM, isa prakArake saMskAra lagAvegA to isameM bhI usako vaha hI aTala svabhAva, par3aneko bhAvabandhana kahate haiN| kumhAra daMDese cAkako aTala niyama, nimitta kAraNoM ke milanese niyamarUpa ghumAtA hai, phira ghumAnA baMda karadenepara bhI cAka Apase parivartana, aneka paryAyoM meM alaTana palaTana Adi sabhI Apa hI ghUmatA rahatA hai, usameM bhI kumhArake ghumAnese bAteM mileMgI / vizeSa itanA ki jIvoM meM jJAna hai. rAga- ghumAne kA saMskAra par3ajAtA hai, isa hI kAraNa kumhArake dveSa hai, moha hai aura sukha duHkhakA anubhava hai. jJAna dvArA ghumAnA banda karadenepara bhI usa cAkako Apase bhI unakA bahuta hI bheda ho rahA hai aura eka dasarekI Apa ghUmanA par3atA hai / isa hI ko bhAdata par3anA kahate apekSA kisI meM bahuta kama aura kisI meM bahuta jyAdA haiM / nazekI Adata bahuta jalda par3atI hai aura vaha chaTanI naz2ara bhArahA hai, jJAnako yaha maMdatA, kama va bar3hatIpanA, bhArI ho jAtI hai| bahutasI bAtoMkI bhArata derameM rAgadveSa aura moha aneka prakArakI icchA aura bhar3aka par3atI hai, lekina par3atI hai jarUra / jinako miraca khAne duHkha aura sukhakA anubhava, yaha saba usake ajIva kI pAdata hojAtI hai ve A~khoM meM darda honepara bhI miraca padArthake sAtha sambandha hone ke kAraNa unameM vikAra pA- khAta ha, duHkha uThAta hai, sira pITate haiM aura cillAta hai, jAnese hI ho rahA hai| ajIva padArthake sAtha usakA lekina mirca khAnA nahIM chor3a sakate haiN| jaisI jaisI yaha sambandha aura usakA yaha vikAra sarvathA dUra hokara kriyA jIva karatA hai, jaise jaise bhAva manameM lAtA hai, usako apanA asalI svarUpa bhI prApta ho sakatA hai, jaise jaise vacana bolatA hai vaisI hI vaisI Adata isako jo sadAke liye rahatA hai| hojAtI hai, phira phira vaisA hI karanekA saMskAra usameM par3a jAtA hai, usI prakArake baMdhana meM yaha baMdha jAtA hai| vIra bhagavAnne yaha saba mAmalA vaijJAnika rUpase bokA syoM samajhAyA hai, jIvakI pratyeka dazAkA kAraNa, (zeSa bhAgAmI aMkameM)
Page #699
--------------------------------------------------------------------------
________________ maiM to bika cukA ! [lekhikA-zrImatI jayavantIdevI, upasaMpAdikA 'jainamahilAdarza'] rAkhadeva eka sAdhAraNa sthitike manuSya the| DAkTarane nabja dekhI. mAtA bolI-kahiye ! inake khuzAlacandra nAmaka eka putra tathA saralA DAkTara mAhaba kyA hAlata hai ? acchA bhI ho nAmakI eka kanyA thii| inhoMne bAlyakAlasaM hI jAyagA ? itanA kahakara vaha phUTa phUTakara rone lgii| apanI santAnako ucca zikSA dI thI / jo kucha mohanane unako dhairya baMdhAyA aura Apa usakI dravya kamAte the. vahI putra va putrIkI zikSAmeM lagA sevA suzruSA karane meM juTa gyaa| dete the| sugvadevane patnIse kahA-gharakA tamAma rupayA jaba lar3akA bI0 e0 meM uttIrNa hogayA. to khatma hocukA hai, mujhe aba kyA karanA cAhiye ? sukhadeva nitya nAnAprakArakI kalpanAe~ kiyA karate patnIne kahA-karoge kyA, khuzAlase bar3hakara ima the| vicArate the ki 'aba hamAre zubha dina Agae, saMmArameM aura kyA pyArA hai ! lo, ye kar3e aura khuzAlakA kAma laga jAyagA, maiM bhI anAthAlaya jaMjIra beca do, ilAjameM kamI na ho| bhagavAna kara aura vidyAlayoMkI sahAyatA karU~gA' ityAdi kalpanA yaha acchA hojAya / merA to yahI dhana hai, yahI karate the aura prasanna hote the; lekina daivako unakA marvamva hai / jevara bhI baMcakara ilAjameM lagA diyAH prasanna honA sahana na ho skaa| parantu khuzAlacandra ko kucha bhI phAyadA nahIM huaa| __ honahAra balavatI hotI hai| bhAgyana palaTA AstrirakAra, eka dina prAtaHkAla sabake dekhatekhAyA, khazAlacandrako nimoniyA hogayA / baDa dekhate khazAlacandra ke prANa pakherU udd'gye| tamAma bar3e DAkTara bulAye, vaidyoMkA ilAja karAyAH parantu gharameM kolAhala maca gayA / sukhadeva aura unakI bImArI dina pratidina bar3hane lgii| patnIkA vilApa sunakara saba loga dugvI ho rahe the, becAre sukhadeva aura unakI patnI duHkhasAgarameM madaya maMghoMme bhI isa mamaya unakA vilApa sunakara gote lagAne lge| putrakI aisI avasthA dekhakara na rahA gayA-ve bhI garajakara ro par3e / donoM avirala-azrudhArAse apanA mu~ha dho rahe the| mukhadevakI mamamta AzAoMpara pAnI phira isI samaya kisIne darvAjA khttkhttaayaa| sukhadeva gayA, jIvana marvamva luTa gayA, janmabharakI kamAI ne uThakara dvAra kholA, dekhA ki khuzAlacandrakA miTTImeM milagaI / lAza par3I huI thI ki itanemeM hI mitra mohana eka suyogya DAkTarako lekara AyA posTamainane liphAphA lAkara diyA, dekhA to khazAhai / unako dekhakara sukhadevako kucha dhairya huaa| lacandrakI cArasau rupayekI naukarIkA hukma thaa|
Page #700
--------------------------------------------------------------------------
________________ 634 anekAnta [bhAdrapada, vIranirvANa saM02465 use dekhakara sArI janatA hAhAkAra karane lgii| dekhane AveMge to kitanI milAI karoge ? lar3akApara bana kyA sakatA thA, becAre santoSa karake lar3akA to dekha hI rahA huuN| baiTha rhe| ___ putra viyogase sukhadeva bImArase rahane lge| vilAsapurameM lA0 pyArelAla eka dhanADhya patnI socatI thI ki honahAra jo thI so manuSya haiM / inake cAra putra haiN| pyArelAlane ina to ho cukI / gharameM lar3akI ku~ArI hai| isake cAroM putroMke par3hAne-likhAnemeM kucha kamI nahIM phere to pherane hI haiN| aisA ho ki isako apane rakkhI / sAtha hI, ve unako namra, suzIla tathA hAthoM parAye gharakI krdeN| yaha cintA usako hara- dharmAtmA banAne meM bhI dattacitta rahe / Aja jyeSTa dama satAne lgii| putra vizAlacandrakI bI0 e0 meM pharsTa Divijanase __hote hote jaba kucha dina bIta gaye, to sukhadeva- pAsa honekI khabara milI hai / sArA ghara gIta-vAse unakI patnIne kahA-"jo duHkha bhAgyameM badA ditrakI dhvanise dhvanita horahA hai ! kahIM mitroMko thA so to ho cukA, aba lar3akI sayAnI ho gaI pratibhoja karAyA jArahA hai, kahIM nRtya horahe haiN| hai, isake liye kahIM ghara-vara DhU~DhanA cAhiye / chuTTIke dina samApta hote hI pyArelAla vizA kiyA kyA jAya, kAma to sabhI hoNge| nahIM hai to lacandrako iMjIniyariMgameM dAkhila kara jaba vApisa eka khuzAla hI nahIM hai| ghara Ae taba bhojana zrAdime nimaTakara dampati mukhadeva-kyA karU~, ina mumIbatoMkI mujhe isa prakAra vArtAlApa karane lagekhabara nahIM thI, maiM to socatA thA ki khazAlakI patnI-kahiye, vizAla dAkhilemeM AgayA hai. naukarI honevAlI hai, kimI yogya lar3akIse isakA yA nahIM ? vivAha karake gharako svarga banAU~gA / saralAkA pyArelAla-hA~, AgayA hai / lAo miThAI vyAha bhI ThATha bATase karU~gA; magara mujha abhAge- khilAo / aba kyA kasara hai, kAlejase nikalate kI bAMchA kyoM pUrI hotI ? jo kucha rupayA thA hI DhAIsause lekara pandrahasau takakI tanakhvAha pahale par3hAI meM lagAdiyA, phira jo kucha bacA, milegii| ilAjameM khatma kara diyA patnI-IzvarakI dayAse vaha saphalatA prApta Ajakala jidhara dekho paise kI pRcha hai| lar3akI kre| hamArI to yahI bhAvanA hai| 20 sAlakA cAhe suMdara ho yA badasUrata, viduSI ho yA mUrkha hogayA / avataka to usane parizrama hI parizrama ho; magara jisane adhika rupayA dediyA usakI kiyA hai; ArAma kucha dekhA hI nhiiN| abato usake sagAI lelii| kisase kahU~, kyA karU~ ? bhAgyameM sirapara maura baMdhA dekhanekI merI prabala utkaNThA lenA badA nahIM thA, varanA jaisA dAna daheja AtA horahI hai / gharameM akelI hI rahatI huuN| koI baccA vaisA dekara chuTTI pAtA / jahA~ kahIM jAtA hU~, pahalA taka pAsa nahIM hai / bahU AjAya to gharameM cA~danA savAla yaha hai ki sagAImeM kitanA doge? lar3akI naz2ara Ave / Apa to rizteke liye hA~ karate hI
Page #701
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 11] maiM to bika cukA! 635 nahIM, aba to saba par3hAI khatama ho cukI, sirpha deneke liye tayyAra huuN| yaha sAla bAkI hai so aba to zAdI karake merI pyAre0-bhAIsAhaba ! lar3akI dekhakara riztA manokAmanA pUrI kro| leNge| yaha to Apa jAnate hI haiM ki milAImeM 21 ___ pyArelAla-acchA aba tumhArA hI kahanA aThamAzIke diye binA ijjata nahIM hai| do hajAra karU~gA lekina bahakA abhI cAvalaga rahA hai, jaba rupaye sagAImeM aura do hajAra zAdImeM bhI denA bAjAyagI taba rAta-dina lar3AI rahA kregii| kaho, hogaa| lar3ogI to nahIM ? Agantuka yaha sunakara daMga raha gayA aura yaha ___ patnI- Apa to vahI masala karate haiM ki kahakara ki acchA, "maiM Apako ghara jAkara patra "gharameM sUna na kapAsa julAhese ThegamaThegA" bahU to likhUgA" cala par3A / yaha Agantuka vahI mohana bhAI nahIM, lar3AIkI bAta zurU krdii| thA jo khuzAlacandra kA mitra thA / sukhadevane hI ye bAteM ho hI rahIM thIM ki bAharase naukara AyA mohanako lar3akIke rizte ke liye bhejA thaa| ki Apako eka bAbU bulAte haiN| pyArelAla uThakara mohanane sukhadevase Akara saba hAla kaha ge| sunAyA / sunakara sukhadeva soca vicArameM par3a gye| Agantuka-jayajinendra devkii| aisA lar3akA mujhe kahIM na milegaa| ve patnIse kahane pyArelAla-jayajinendra devakI sAhiba ! lage-itanA rupayA kahA~se lAU~,kyA karU~ ? gahanA kahiye, kuzala kSema hai? ApakA nivAsa sthAna kahA~ bhI koI nahIM hai jise baMca dU / hA~, yaha rahanekA hai ? ( kursIkI ora saMketa karate hue) yahA~ makAna hai, isasa cAhe jo krlo| biraajiy| patnI-socanese kyA hotA hai ? ima rizteko Agantuka baiTha gayA / tadanantara pyArelAlane jAna dIjiye, kahIM aura dekha le, Akhira itanA kahA-bhojana tayyAra hai, Apa snAnAdisaM nirvatta rupayA kahA~sa aavegaa| hojaayeN| sukhadeva-maiM to kisI acche lar3akese hI Agantuka-maiM to khAnA khAcukA hU~ / yaha riztA karU~gA / yadi tumhArI samajhameM Aveto yaha ApakI meharabAnI hai| maiM ne sunA thA ki ApakA makAna baMcadeM aura kucha rupayA rukkA likhakara leleN| lar3akA zAdI karane yogya hai sI meM apanI bahanakA zAdI karane ke bAda hama donoM kahIM naukarI karake riztA unake sAtha karanA cAhatA huuN| lar3akI sundara kajaM utAra deMge / tumako milAIkA kAma acchA tathA gRhakAryameM dakSa hai| AtA hI hai, tuma milAI karanA, maiM naukarI kara pyArelAla-ajI bhAI sAhaba ! lar3akIkaM luuNgaa| silAIsa hamArA gujArA hotA rahegA aura viSayameM Apane kahA so to ThIka hai; lekina dena naukarIse karja adA hotA rhegaa| lenakI bAta bhI btlaaiye| patnI-jaisI ApakI icchA ho, maiM usImeM Agantuka-jo kucha Apa kahaMge maiM yathAzakti sahamata hU~ / niHsandeha lar3akI acche ghara calI
Page #702
--------------------------------------------------------------------------
________________ 636 anekAnta [bhAdrapada, vIranirvANa saM02465 baaygii| bAkI hameM karanA hI kyA hai| ki maiM eka kaMgAlake ghara phakIroMkI taraha vivAha _ isa prakAra sukhadevane yaha nizcaya kara liyA karU~ / vizAlacandra yaha sunakara cupa ho rhe| ki maiM aba riztA vahIM karU~gA unhoMne mohanako bulAyA / mohanane pUchA-kahiye, ApakI kyA aAja vizAlacandrakI zAdIkA dina hai / sArA salAha rhii| zahara bAjekI dhvanise gUMja rahA thA / kahIM gAne - sukhadeva-basa bhAI mohana ! maiMne nizcaya kara vAloMkI maMDalI thI to kahIM upadezakoM kI bhIr3a liyA hai ki pyArelAlake yahA~ hI riztA kruuNgaa| thii| mohana-Akhira Apa itanA rupayA kahA~se lAe~. pyArelAla vezyA athavA azlIla nATaka nahIM legaye the balki bAharase bar3e bar3e vidvAna paNDita ___ mukhadeva-beTA ! yaha makAna becadUgA aura bulavAe jinhoMne prabhAvazAlI bhASaNa diye; kucha rupayA karja lelUMgA / phira zAdIke bAda naukarI jisase bahutase manuSyoMne sigareTa pInA, tamAkhnu karake adA kara duuNgaa| khAnA chor3A tathA vasantatilakAke mohameM par3akara __ mohanane aTala nizcaya dekhakara hA~ meM hA~ cArudattakI kyA dazA huI isakA nATaka dikhAyA milAI aura sagAIkI rasma krdii| gayA jisase vezyAse ghRNA utpanna huii| * * sakhadevane bhI barAtiyoMkI khAtirameM koI kamI mohanane apane eka mitra dvArA vizAlacandrako na rakkhI / Akhira; vidAkA dina AyA, palaMga yaha jJAta karA diyA thA ki tumhAre zvasurakI aisI para lar3akA baiThAyA gyaa| jaba saba kArya ho cukA sthiti hai aura kisa prakAra zAdImeM rupayA lgaaeNge| to varase kahA ki uTho; lekina na to ve uThe hI vizAlacandra yaha mAlUma karake atyanta dukhita aura na kucha uttara hI diyA / vizAla candraka na hue| unhoMne pitAse prArthanA pUrvaka kahA-pitAjI uThane para logoMne samajhA ki kucha aura lenA lAlA sukhadevakI Arthika sthiti bahuta svarAba hai| cAhate hoNge| yaha socakara kahane lage ki jo kucha unhoMne apanA makAna becakara tathA karja lekara cAhiye kaheM, vahI hAz2ira hai| parantu unhoMne isapara vivAhameM denA nizcita kiyA hai / kRpA kara Apa bhI kucha uttara nahIM diyaa| unase itanA rupayA na liijiye| mere aura tIna bhAI jaba pyArelAlako yaha mAlUma huA ki lar3akA haiM, unake vivAhameM jo cAheM leleM / becAre bImArase uThanA nahIM to ve svayaM vahA~ gae aura kahArahate haiM, umra bhara naukarI kareMge taba kahIM karz2a beTA ! calo samaya ho gayA hai phira rAta ho jaaygii| utregaa| taba vizAlacandra bole-pitAjI ! maiM aba kaise pitAne kahA-tuma yaha kyA kahate ho, agara jAsakatA hU~ maiM to pA~ca hajArameM bika cukA huuN| unake pAsa rupayA nahIM thA to kahIM garIbake ghara Apa apanI putravadhU ko le jAiye, maiM to aba riztA karanA ucita thA / yaha merI zAnake bAhara hai jaisA ye (sukhadevakI ora saMketa karake ) kaheMge
Page #703
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 11] tRSNAkI vicitratA - vamAhI karU~gA; kyoMki aba maiM inakA ho cukA huuN| sukhadevako khuzIkA pArAvAra na rahA, mAno unakA __putrakA aisA uttara sunakara pyArelAla kAThamAre putra hI phirase dAmAdake rUpa meM AyA ho| se ho gaye / manahI mana bahuta krodhita hue, lekina dampati vahIM para sukhase rahane lage / vizAlakara kyA sakate the / lajjata hokara saba kucha vahIM candrakI pAMcasokI naukarI lgii| eka sAlameM hI chor3a apane ghara gye| unhoMne sukhadevakA saba RNa cukA diyA / saba loga unake rupaye lene para ha~sI ur3Ane Aja dina sukhadevako gharameM svargIya sukhokA lge| koI kucha kahatA thA koI kucha / idhara anubhava ho rahA hai| tRSNAkI vicitratA ( eka garIbakI bar3hatI huI tRSNA ) jima samaya dInatAI thI usa mamaya z2amIdArI pAne kI icchA huI, nara jamIdArI milI to seThAI pAnekI icchA huI, jaba meThAI prApta hogaI to maMtrI honekI icchA huI, jaba matrI huzrA to rAjA bananekI icchA huI jaba rAjya milA, to deva bananekI icchA huI, jaba deva huA to mahAdeva honekI icchA huI / aho rAyacandra ! vaha yadi mahAdevabhI ho jAya to bhI tRSNA to bar3hatI hI jAtI hai, maratI nahIM, aigA mAnoM / / 1 // ___mu~hapara jhurriyAM par3a gaI, gAla picaka gaye, kAlI kezakI paTTiyA~ safeda par3a gaI; sUMdhane, sunane aura degvanakI zaktiyA~ jAtI rahIM, aura dA~tAMkI paMktiyA~ khira gaI athavA ghisa gaI, kamara Ter3hI hogaI, hAr3a mAMsa sUkha gaye, zarIrakA raMga ur3a gayA, uThane baiThane kI zakti jAtI rahI, aura calane meM hAthame lakar3I lenI pdd'gii| zrare ! rAyacandra isa taraha yuvAvasthAse hAtha dho baiThe, parantu phira bhI manase yaha raoNDa mamatA nahIM mrii||2|| karor3oM karjakA sirapara DaMkA baja rahA hai, zarIra sUkhakara rogasa U~dha gayA hai, rAjA bhI pIr3A dene ke liye maukA taka rahA hai aura peTa bhI pUrI tarahase nahIM bharA jAtA / umapara mAtA pitA aura strI aneka prakArakI upAdhi macA rahe haiM, duHkhadAyI putra aura putra khAU~ khAU~ kara rahe haiM / rAyacandra ! to bhI yaha jIva udher3abuna kiyA hI karatA hai aura isase tRSNAko chor3akara jaMjAla nahIM chor3I jAtI // 3 // nAr3I kSINa par3agaI, avAcakakI taraha par3arahA, aura jIvana dIpaka nisteja par3a gayA / eka bhAIne ise antima avasthAmeM par3A dekhakara yaha kahA ki aba isa bicArekI miTTI ThaMDI hojAya to ThIka hai / itanepara usa bur3hene khIjakara hAthako hilAkara izArese kahA, ki he mUrkha ! cupa raha, terI caturAI para Aga lge| are rAyacandra ! dekho dekho, yaha prAzAkA pAza kaisA hai ! marate marate bhI bur3hekI mamatA nahIM marI // 4 // -zrImad rAjacandra
Page #704
--------------------------------------------------------------------------
________________ yugAntara hamArA lakSya pIr3A-kasaka, madhura bana jAe, svAgatArtha hoMge hama udyata samoda, yadibA~chanIyatA yuta krandana ! pAvana prayANa-madhya vighna-dala AveMge ! mRtyunagaralake vakSasthalapara, dharma deza jAti-hita prANoMkA na hogA lobhathiraka uThe merA jIvana ! . AegA samaya nikalaMkatA dikhAveMge !! bAdhAe~, abhilASAoM-sI, bhIrutAke bhAvoMkA na hogA hamameM nivAsakomala, mohaka bana jaaeN| 'dharma-dhvaja' leke jaba kadama bar3hAveMge ! kaSToMkI nRzaMsatAmeM hama, dUra haTa jAyegA virodha-andhakAra sabasa-kriya nava-jIvana paaeN| satya-razmiyoMkI jaba jyoti camakAveMge !! duHkhameM ho anubhUti saukhyakI, pazutAkI zrRMkhalAmeM jakar3A huA hai mana, sukhameM rahe na durlbhtaa| use mAnavIyatAkA maMtra batalAveMge ! pazutAmeM bhI sulabha-sAdhya ho, jinakI sa-kriya pratibhAe~ haiM kumArga para, nizchala, zizu-sI mAnavatA / unheM suvizAla-dharma patha dikhalAveMge !! bandhana ?--bandhana rahe nahIM vaha, mUrkhatAse pUrNa, haThavAdameM par3e haiM jo kibana jAe gatikI mryaad| prema-nIra sicanase sarala banAveMge ! usa vikAsakIsImA taka, kareMge vikAsa satya-dharmakA prabhAvanIya, hai jahA~ visarjita AzAvAda / dhvAnta dhvaMsa kara Atma jyoti camakAveMge !! [zrI bhagavat' jaina] sampAdakajI bImAra bar3e duHkha aura khedake sAtha prakaTa kiyA jAtA ki ve kucha lekhoMkA sampAdana kara cuke the| pichale ki sampAdaka paM. jugalakizorajI mukhtAra 11 bAba sUrajabhAnajI Adike lekhoMkA ve sampadana agastase bImAra par3e haiN| unheM jorakA bukhAra nahIM kara sake / AzA nahIM hai ki ve jaldI hI AyA / sthAnIya vaidya-hakImakA ilAja karAyA gyaa| koI lekha likha sake, aura 12vI kiraNake samasta aura phira sahAranapurase DAkTara bhI banAyA gayA, lekhAMkA sampAdana kara sakeM / aisI hAlatameM mukhtAra jinakA ilAja abhItaka jArI hai| julAba diyA sA0 ke mitroM, premiyoM aura unakI kRtiyoMse anugayA aura injaMkzana bhI kiyA gyaa| isa saba rAga rakhanevAloMkA jahA~ yaha kartavya hai ki ve isa upacArase bukhAra to nikala gayA, kucha harArata ava- saMkaTake avasara para unake zIghra niroga honekI ziSTa hai / lekina kamajorI bahuta jyAdA hogaI hai| utkaTa bhAvanA bhAe~, vahA~ vidvAnoMkA aura sulekhaUThA-baiThA nahIM jAtA, uThate-khar3e hote cakkara Ate koMkA bhI khAsa kartavya hai ki ve apane uttama lekhAhaiM aura rAtako nIMda nahIM AtI, anna vanda hai, se 'anekAnta' patrakI sahAyatA kareM, jisase 12vIM thor3AsA dUdha tathA a~gUra-anArakA rasa liyA jAtA kiraNa aura 'vizeSAMka' kI cintA miTe / AzA hai hai, vaha bhI ThIka pacatA nahIM, va bhojanameM ruci bhI * vidvAna loga mere isa nivedanako jarUra svIkAra nahIM hai| isase bar3I parezAnI ho rahI hai, aura kreNge| isI vajahase 'anekAnta' meM ve abakI bAra apanA nivedakakoI lekha nahIM de sake haiN| itanA hI g2anImata hai paramAnanda jaina
Page #705
--------------------------------------------------------------------------
________________ 'vIrasevAmandira-lAyabrerI ko sahAyatA hAlameM zrI muni jinavijayajI maMcAlaka mighI-na granthamAlA bambaIna granthamAlAka aba taka prakAzita hue 10) mRlyaka kula prantha, zrI paM0 nAthagamajI premI. mAlika hindIgrantharatnakAra kAryAlaya bambaIne -5) mRlyaka 6 hindI grantha bhAra prophesara hIgalAlajI jaina ema. e. amarAvatIna kAracA morIjaka 8 / / ) mUlyaka do grantha mujhe bhaMTa kara ke vIrameyAmandira lAyabrarIkI jo mahAyatA kI hai usake liye ye saba majana bahutahI dhanyavAda ke pAtra haiM aura maiM unakI ima kRpAkA bahutahI AbhArI huuN| AzA hai damara majana bhI ina majanoMkA anakaraNa karaka vArasavAmandira lAyanegako matra prakArasa puSTa vanAnama apanA mahayoga pradAna kareMge / isa samaya lAyabegakA kezava vargIkI saMskRta TIkA aura paM0 ToDaramalajIkI bhApATIkA mahina mudina gomaTamAraka donoM gvaNDoMkI aura bhApATIkA mahina prakAzita gajabArtikAka maba gvaga DoMkI tathA bhApATIkAmahina mudina labdhimAra-kSapaNAsarI vAma jarUrata hai / jo mahAnubhAva bhAdoMka pavitra dinoM meM ina granthoMkA yA inameM se kimA bhI granthako saMsthAko pradAna karanekI kRpA karaMga, unakA maiM bahuna AbhArI huuNgaa| --adhiSThAtA 'vImiMyAmandira' citra aura blAka raMgIna. hAphaTIna athavA lAina citra yA blAka banavAne ke liye nimna patA noTa kara lIjiye ApakaM prAdezakA pAlana ThIka samaya para kiyA jaaegaa| mainejara-dI blAka sarvisa kampanI kandanAkazAna TrITa, phatahapurga-dahanI /
Page #706
--------------------------------------------------------------------------
________________ H INAROKAR SEASES HEACHER 93GRESSES Satya Regd. No... - vIrasevAmandira granthamAlA - yaha anthamAlA kisI nijI lAbha athavA vyApArika dRSTi se nahIM nikAlI jA rahI hai / isakA dhyeya aura uddezya una mahatvake upayogI pranthoMko acche DhaMgase prakAzameM lAnA hai jinakA nirmANa tathA sampAdana vIrasevAmandirameM yA usakI mArphata bahu parizramake sAtha ho rahA hai aura hone vAlA hai| lokahitameM sahAyaka acche gaurava-pUrNa Thosa sAhityako pracAra denA aura mahatvake luptaprAya jainasAhityakA la uddhAra karanA isa granthamAlAkA pahalA kartavya hai, aura isaliye isameM saMskRta-prAkRta-hindIke mUla tathA 0 * bhASATIkAdi sahita sabhI prakArake grantha prakAzita ho skeNge| - granthoMkA mUlya jahA~taka bhI ho sakegA kama rakhanekA prayatna kiyA jAvegA aura usakA adhikatara AdhAra paropakArI sajjanoMkI sahAyatA para hI nirbhara hogaa| jo sajjana jisa granthake liye kucha sahA- yatA pradAna kareMge unakai zubha nAma usa granthameM dhanyavAda sahita prakAzita kiye jAyeMge / jo mahAnubhAva 520) ru0 yA isase adhikakI eka muzta sahAyatA deMge unake zubha nAma pratyeka granthameM-granthamAlAke ) ra sthAyI sahAyakoMkI sUcI meM barAbara prakaTa hote raheMge aura unheM graMthamAlAkA pratyeka grantha binA mUlya, bheMTa kiyA jAyagA / aura jo udAra mahAnubhAva pA~ca hajAra yA isase adhikakI sahAyatA pradAna kareMgI ve isa graMthamAlA tathA vIrasevAmandirake 'saMrakSaka' samajhe jAveMge, unheM pratyeka granthakI 10 kApiyA~ binA mUlya bheMTa kI jAyeMgI aura unakA citra pratyeka graMthake sAthameM rhegaa| manthamAlAkA prathama graMtha 'samAdhitantra' saMskRta aura hindI TokAsahita chapakara tayyAra ho cukA hai| usakI adhikAMza kApiyA~ anekAntake una grAhakoMko bheMTa kI jAyeMgI jo agale sAlakA mUlya, jo ki aura adhika pRSTha saMkhyA bar3hAe jAneke kAraNa 3) ru0 hogA, upahArI possttej|) sahita manIArDara Adise pezagI bheja deveNge| isa graMthamAlAmeM prakAzita hone vAle kucha graMthoMke nAmAdika isa prakAra haiM:EBAR. jaina lakSaNAvalI-prAyaH 200 digambara aura 200 zvetAmbara graMthoM parase saMgrahIta padArthoM ke PE lakSaNa svarUpAdikA abhUtapUrva aura mahAna saMgraha / yaha graMtha bar3e sAiz2ake kaI khaNDoMmeM prakAzita hogaa| 2. purAtana jainavAkya sUcI-prAkRta aura saMskRta ke bhedase do vibhaagoNmeN| 3. dhavalAdi zrRMtaparicaya (mUla sUtrAdi-sahita)-isameM zrIdhavala aura jayadhavala graMthakA vistRta kA paricaya rahegA aura yaha bhI kaI khaNDoMmeM prakAzita hogaa| 14. samIcIna dharmazAstra-hindI bhaassy-shit| 5. mRtyu-vijJAna-mRtyuko pahilese mAlUma kara leneke upAyoMko batalAne vAlA prAkRta bhASAkA prAcIna alabhya graMtha (naI hindI TIkA sahita) 6. Aya-jJAnatilaka yaha praznazAstra aura nimittazAstrakA purAnA prAkRta bhASAkA graMtha hai aura saMskRta tathA naI hindI TIkAke sAtha prakaTa hogaa| 7. aitihAsika jaina vyaktikoza-isameM bha0 mahAvIrake samayase lekara prAyaH aba taka ke una sabhI tihAsika vyaktiyoM -muniyoM, prAcAryo, bhaTTArakoM, vidvAnoM, rAjAoM, maMtriyoM aura dUsare jinazAsana hai AdikA vaha paricaya saMkSepameM rahegA jo aneka graMthoM, prazastiyoM, zilAlekhoM aura tAmrapatrAdimeM 3 A par3A hai| yaha bhI kaI khaNDoM meM prakAzita hogaa| sarasAvA ji0 sahAranapura 1 RAINSAAMRAPS Sindhya 8 SOOR yA FREE eka adhiSThAtA vIrasevAmandira) nemacanda jaina oNDITarake prabandhase bIra presa gaoNpha ipiyA kamAMDa sarkasamma vailI meM kapA
Page #707
--------------------------------------------------------------------------
________________ PORDSHARE vArSika mUlya 2) mAzvina ra varSa 2, kiraNa 12 / - vIra ni0 saM0.2465 kTUbara 193 Mo'mino HERE PUR H Arpirn TML sampAdaka 49 saMcAlaka jugalakizora mukhtAra tanasukharAya jaina sahAranapura) adhiSThAtA vIra-sevAmandira sara , kanaoNTa sarkasa po0 ba0 naM048 nya dehalI kanATa sakasa pA0 ba0naM048nya NADANALL aura prakAzaka-ayodhyAprasAda goyalIya MARA NEL CHANDNAGARIENDS
Page #708
--------------------------------------------------------------------------
________________ viSaya-sUcI .. C -3 samantabhadra-jayaghoSa, samantabhadra-vinivedana, samantabhadra-hRdisthApana 4 vIrabhagavAnakA vaijJAnika dharma--[ bA. sUrajabhAna vakIla 5 bha0 mahAvIrakA jIvanacaritra - zrI jyotiprasAda jaina 'dAsa' 6 yaha sitamagara kaba-[ zrIkumArI puSpalatA 7 subhASita-[tiruvalluvara 654, 665 8 mandiroMke uddezyakI hAni--[paM0 kamalakumAra jaina zAstrI 6 ve pAye (kavitA)-[paM0 ratnacanda jaina 10 atItake pRSToMse ---[ 'bhagavan' jaina 51 yoniprAbhUta aura prayogamAlA-[paM. nAthUrAma premI 12 kathA kahAnI- [bA0 mAIdayAla bI. e., bI. TI. 666 16 manapyoMmeM uccatA nIcatA kyoM ?- [paM. baMzIdhara vyAkaraNAcArya 14 govalakSaNoMkI sadoSatA-[paM0 tArAcanda jaina darzanazAstrI 680 15 jAtsundarI-prayogamAlA kI pUrNatA -[sampAdakIya 689 16 zrI. bAbU choTe lAlajI jaina raIsa kalakattAke vizuddha hRdayodgAra aura 500) ru0 kI rahasyapUrNa bheTa TA03 urur War vIrasevAmandirako sahAyatA hAla meM vIrasevAmandira sarasAvAko nimna sajjanAMkI grorasa 28) ma0 kI mahAyatA prApta huI hai, jisake liye dAtAra mahAzaya dhanyavAdake pAtra haiM : 25) bAbU lAlacanda jI jaina, eDavokeTa, rohataka / 2) bAba rozanalAla jaina, heDa klarka relve phIroz2apura / 1) bAbU desarAja jI jaina abohara (paMjAba)
Page #709
--------------------------------------------------------------------------
________________ OM aham V IL India nIti-virodha-dhvaMsI loka-vyavahAra-varttakaH samyak / paramAgamasya bIjaM bhuvanaikagururjayatyanekAntaH // : sampAdana-sthAna-vIra-sevAmandira (samantabhadrAzrama) sarasAvA, ji. sahAranapura / varSa 2 prakAzana-sthAna-kanaoNTa sarkasa, po0 ba0 na0 48, nyU dehalI kiragA 12 ___ aAzvina, vIranirvANa saM0 2465, vikrama saM0 1966 samantabhadra-jayaghoSa sarasvatI-svaira-vihArabhUmayaH samantabhadrapramukhA munIzvarAH / jayanti vAgvajra-nipAta-pATita-pratIparAddhAnta-mahIdhrakoTayaH / / -gadhacintAmaNI, vAdIsiMhAcAryaH ve pradhAna munIzvara svAmI samantabhadra jayavanta haiM-sadA hI jayazIla haiM, apane pAThakoM tathA anucintakoMke antaHkaraNa para apanA sikkA jamAnevAle haiM-,jo sarasvatIkI svacchandavihArabhUmi the-jinake hRdayamandirameM sarasvatIdevI binA kisI roka-TokakaM pUrI AjAdIke sAtha vicAratI thI, aura isaliye jo asAdhAraNa vidyAke dhanI the aura unameM kavitva-vAgmitvAdi zaktiyA~ uccakoTi ke vikAsako prApta huI thIM aura jinake vacanarUpI vanake nipAtase pratipakSI siddhAntarUpI parvatoMkI coTiyA~ khaNDa khaNDa hogaI thIM-arthAta samantabhadrake Age bar3e bar3e pratipakSI siddhAntoMkA prAyaH kucha bhI gaurava nahIM rahA thA aura na unake pratipAdaka prativAdI jana U~cA mu~ha karake hI sAmane khar3e hosakate the| samantabhadra-vinivedana samantabhadrAdimahAkavIzvarAH kuvaadividyaajylbdhkiirtyH| sutarkazAstrAmRtasArasAgarA mayi prasIdantu kavitvakAkSiNi // -varAMgacaritre, zrIvarddhamAnasUriH
Page #710
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta [aAzvina, vIra nirvANa saM02465 - -- - - - - - ------ - jo samIcIna-tarkazAstrarUpI amRtake sAra sAgara the aura kuvAdiyoM (prativAdiyoM) kI vidyApara jayalAbha karake yazasvI hue the ve mahAkavIzvara-uttamottama nUtana sanda kI racanA karanevAle svAmI samantabhadra mujha kavitA-kA~kSI para prasanna hoveM-arthAt unakI vidyA mere antaHkaraNameM spharAyamAna hokara mujhe saphala-manoratha kare, yaha merA eka vizeSa nivedana hai|| zrImatsamantabhadrAdikavikuMjarasaMcayam / munivandhaM janAnandaM namAmi vacanazriyai / alaMkAracintAmaNI, ajitasenAcArya: muniyoMke dvArA vandanIya aura jagatajanoMko Anandita karanevAle kavizreSTha zrIsamantabhadra zrAcAryako maiM apanI 'vacanazrI'ke liye-vacanoMkI zobhA bar3hAne athavA. unameM zakti utpanna karaneke liyenamaskAra karatA hU~-svAmI samantabhadrakA yaha vandana-ArAdhana mujhe samartha lekhaka banAnemeM samartha hove| zrImatsamantabhadrAdhAH kaavymaannikyrohnnaaH| santu naH saMtatotkRSTAH sUktiratnotkarapradAH // -yazodharacarite, vAdirAjasUriH jo kAvyoM-nUtana sandarmoM-rUpI mANikyoM (ratnoM ) kI utpattike sthAna haiM ve ati utkRSTa zrI samantabhadra svAmI hameM sUktirUpI ratnasamUhoMko pradAna karanevAle hoveM-arthAt svAmI samantabhadrake ArAdhana aura unakI bhAratIke bhale prakAra adhyayana aura mananake prasAdase hama acchI acchI sundara a~cI-tulI racanAe~ karane meM samartha hoveN| samantabhadra-hadisthApana svAmI samantabhadrome'hanizaM maanse'nghH| tisstthtaajinraajodycchaasnaambudhicndrmaaH|| -ratnamAlAyAM, zivakovyAcAryaH ve niSkalaMka svAmI samantabhadra mere hRdayameM rAta-dina tiSTho jo jinarAjake-bhagavAna mahAvIrake-U~ce uThate hue zAsana-samudrako bar3hAne ke liye candramA haiM-arthAta jinake udayakA nimitta pAkara vIra bhagavAnakA tIrtha-samudra khUba vRddhiko prApta huA hai aura usakA prabhAva sarvatra phailA hai| belUra tAlukeke zilAlekha 2017 (E.C., V.) meM bhI, jo rAmAnujAcArya mandirake ahAteke andara saugyanAyakI maMdirakI chatake eka pattharapara utkIrNa hai aura jisameM usake utkIrNa honekA samaya zaka saM0 1016 diyA hai, aisA ullekha pAyA jAtA hai ki itakevaliyoM tathA aura bhI kucha bhAcAryoMke bAda samantabhadrasvAmI zrIvarddhamAna mahAvIrasvAmIke tIrthakI-jaina mArgako-mahasraguNI vRddhi karate hue udayako prApta hue haiN|
Page #711
--------------------------------------------------------------------------
________________ vIra bhagavAnkA vaijJAnika dharma [ lekhaka-bA0 sUrajabhAnu vakIla ] (gatAMka se Age) apanI prakRtike anukUla vA pratikUna jaisI bhI khUrAka dAtA kI kalpanA kiye hue haiM ve pApa karanese bacane ke hama khAte haiM vaisA hI usakA acchA burA asara hamako sthAnameM bahuta karake usa phala dAtAkI bheMTa pUjAmeM hI bhugatanA par3atA hai, kisI vastuke khAnese prasannatA hotI lage rahate haiM; isa hI kAraNa pApoMke dUra karaneke liye hai kisIse dukha, kisIse tandurustI aura kisIse bImArI, anekAneka dharmokI utpatti hone para bhI pApoMkI kamI yahA~ taka ki z2ahara khAnese mRtyu taka ho jAya aura nahIM hotI hai, kintu navIna navIna vidhi vidhAnoM ke anukUla auSadhi sevana karanese bhArIse bhArI roga dUra ho dvArA bheMTa pUjA aura stuti vandanAkI vRddhi jala hojAtI jAya / khAnekI ina vastuoMkA asara Apase bhApa una hai| parantu vaijJAnika rItise vastu svabhAvakI khoja karane vastuoM ke svabhAvake kAraNa hI hotA hai / khAne vAlekI para jaba yaha asalI bAta mAlUma ho jAtI hai ki pratyeka zArIrika prakRtike sAtha una vastuoMke svabhAvakA kriyAkA phala prApase bhApahI nikalatA rahatA hai, koI sambandha hokara bhalA burA jo bhI phala prApta hotA hai phaladAsA nahIM hai jisakI khuzAmada kI jAve to apanI vaha Apase Apa hI hojAtA hai; isa phala prAptike liye kriyAyoM ko zubha myavasthita karane, apanI niyatoMko kisI dUsarI zaktikI z2arUrata nahIM hotI hai| agara hama durusta rakhane aura pariNAmoMkI saMbhAla rakhaneke sivAya apane kalyANakA aura koI rAstA hI nahIM sUjhatA hai, thakAna hokara zarIra zithila hojAtA hai, bahutahI z2yAdA yaha dUsarI bAta hai ki hama apanI kavAyavaza arthAt mehanata kI jAtI hai to bukhAra taka hojAtA hai / yaha saba apanI bigar3I huI pAdatake kAraNa acchI taraha samajhate hamArI usa anucita mehanatake phala svarUpa prApase Apa bUjhate hue apane kalyANake rAste para na cleN| miraca khAne hI ho jAtA hai| isa hI prakAra pratyeka samaya jaise hamAre kI Adata vAlA jisa prakAra bhAgyoM meM darda hone para bhI bhAva hote rahate haiM, jaisI hamArI nIyata hotI hai, jisa mirca khAtA hai, isa hI prakAra viSaya kaSAyoMkI prabalatA prakAra kaSAya vAbhar3aka uThatI hai, usakA bhI baMdhana hamAre honeke kAraNa viSaya kapAyoMko atyanta hAnikara jAnate Upara prApase dhApahI hotA rahatA hai aura vaha hamako hue bhI unako nachora sakeM, parantu unake hRdaya meM yaha bhugatanA par3atA hai| hamako hamAre karmokA phala denevAlA khyAla kabhI na uTha sakegA ki stuti vandanA aura bheMTa koI dUsarA hI hai aisI kalpanA kara lene para to hamako pUjAse apane pApoMko pamA karA leNge| isa kAraNa pApa svArthavaza yaha qhayAla pAnA bhI anivArya ho jAtA hai karate bhI unako yaha bhaya z2arUra banA rahegA ki isakA ki khuzAmadase, stuti-vandanA karane se, dIna-hIna khoTA phala avazya bhoganA par3egA; isaliye hara vaka banakara gir3agir3Ane aura bheTa car3hAnese, apane aparAdha pApase bacanekI hI phikara rahegI aura pApakA phala samA karA leNge| isa hI kAraNa jo loga koI karmaphala bhoganeke isa maTana nizcayake kAraNa ve pApoMko jaldI
Page #712
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta [aAzvina, vIra-nirvANa saM02465 hI chor3a bhI sakeMge; bephrika hokara nahIM baiThe rheNge| narakameM aura kabhI svargameM, kabhI kisI avasthAmeM aura __ vaijJAnika rItise khoja karane para arthAt vastu kabhI kisImeM; ina sabakA mUlakAraNa rAgadveSa va mAna svabhAva kI jAMca karane para yaha patA calatA hai ki binA mAyA Adi kaSAyeM hI hotI haiM, tIbra vA maMda, halkI vA dusare padArthake melake vastumeM koI vigAda nahIM AsakatA bhArI, burI vA bhalI jaisI kaSAya hotI hai, vaisA hI hai, aisA hI zrI vIra bhagavAnne samajhAyA hai aura khola- karmabandha hotA hai, aura vaisA hI usakA phala milatA kara batAyA hai ki jIvAtmAmeM bhI jo bigAr3a pAtA hai hai| isa kAraNa jaina dharmakA to ekamAtra mUlamaMtra kaSAyoM vaha ajIvake melase hI AtA hai; jisa prakAra nevaghar3I- ko jItanA aura apane pariNAmoMkI saMbhAla rakhanA hI kI DibiyAke andara jo havA hotI hai, usameM dhUlake jo hai| isake sivAya jainadharma to aura kisI bhI prADambaroMbahuta hI bArIka kaNa hote haiM ve ghar3Ike pujoM meM lagI meM phasane kI salAha nahIM detA hai, jo kucha bhI upAya huI cikanAIke kAraNa una purjIse cipaTa jAte haiM aura batAtA hai vaha saba pariNAmoMkI durustIke vAste hI ghar3IkI cAlako bigAr3a dete haiM, isa hI prakAra jaba yaha sajhAtA hai| una tarkIboMkA bhI koI aTala niyama nahIM saMsArI jIva rAga dveSa Adike dvArA manavacanakAyakI banAtA hai, kintu jisa vidhise apane bhAvoM aura parikoI kriyA karatA hai to isa kriyA ke sAtha zarIra yAmoM kI saMbhAla aura durustI ho sake hI vaisA karanekA andara kI jIvAtmA bhI hilatI hai aura usake hilanese upadeza detA hai| jina dharmoMne IzvarakA rAjya sthApita usake bhAsapAsake mahA sakSma paramANu jo usa jIvAtmA kiyA hai. unhoMne rAjAjJAke samAna apane apane alaga meM ghula mila sakate hoM usameM ghulamila jAte haiN| jisase alaga aise vidhi vidhAna bhI bAMdha diye haiM jinake anurAgadveSa Adike kAraNa jo saMskAra jIvAtmAmeM paidA sAra karane se hI Izvara rAjI hotA hai / musalamAna jisa hubhA hai arthAt jo bhAvabandha huzrA hai usakA vaha bandha prakAra khar3e hokara jhukakara baiThakara aura mAthA Teka kara ina ajIva paramANuoMke milanese pakkA ho jAtA hai| namAz2a par3hate haiM aura apane Izvarako rAjI karate haiM usa bhAvArtha,-ghaDIke purjIkI taraha usameM bhI maila lagakara prakAra vandanA karanese hinduoMkA Izvara rAjI nahIM ho usakI cAlameM bigAr3a AjAtA hai, bAra bAra rAgadveSa makatA hai| aura jisa prakAra hindu bandanA karate haiM usa paidA honekA kAraNa baMdha jAtA hai, isa hI ko dravyabaMdha vidhise musalamAnoMkA Izvara prasanna nahIM hotA hai; isa arthAta dUsare padArthoMke milanekA baMdha kahate haiN| hI kAraNa saba hI dharmavAle eka dUsare kI vidhiko ghRNA isa prakAra rAgadveSarUpa bhAva honese bhAvabaMdha aura kI dRSTise dekhate haiM aura dveSa karate haiM / parantu vIra bhagabhAvabandhake honese dravyabaMdha, aura phira isa navyabaMdhake vAnne to koI IzvarIyarAjya kAyama nahIM kiyA hai, phalasvarUpa rAgadveSakA paidA honA arthAta bhAvabaMdhakA kintu vastu svabhAva aura jIvAtmAke bigar3ane saMbhalaneke honA, isa prakAra eka cakkarasA calatA rahatA hai, isa hI kAraNoMko vaijJAnika rItise varNana kara jisa vidhise se saMsaraNa arthAt saMsAra paribhramaNa hotA rahatA hai| bhI hosake usakI saMbhAla rakhanekA hI upadeza diyA hai, kabhI kisI paryAyameM aura kabhI kisImeM, arthAt kabhI isa hI kAraNa na koI khAsa vidhI vidhAna bAMdhA hai, kIr3A makodA, kabhI hAthI ghor3A, kabhI manuSya, kabhI aura na baMdha hI sakatA hai; yaha saba pratyeka jIvakI aba.
Page #713
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 12] vIra bhagavAnkA vaijJAnika dharma 643 sthA aura yogyatA para hI coda diyA hai| apane vA dUsaroMmeM pApake bhadakAnese, zubha bhAvoM jisa prakAra jo gurAka hama khAte haiM usase hI vazAmta pariNAmoMkI nindA karane, tyAgI-patiyoMko khUna mAMsa aura khAla mAdi saba hI padArtha aura mA~sa mahA mUrkha bhoMda aura nAmarda kahane, kAya bhAvase nAka mAdi saba hI avayava banate haiM, isa hI prakAra vrata dhAraNa vA koI dharma kriyA karanese pApa utpana rAgadveSa vA kaSAyake paidA honese bhI jo karmabandha hotA karanevAle karmakA saMskAra par3atA hai| ha~sI manaula hai umase anekAneka pariNAma nikalate haiN| usake phala- karanekI pAdata rakhanA dharmAsmAnoM kI aura dhArmika svarUpa prAgekI taraha taraha kI kapAya bhI utpanna hotI kAryoMkI haMsI ur3AnA, dIna hInako dekhakara ha~sanA, hai, jJAnameM bhI maMdatA bhAtI hai, prasannacitta vA kleSita makhaula karanA, phavatiyA~ sunAnA, phijUla bakavAda karate rahanekA svabhAva par3anA, sukhI duHkhI rahanA, paryAya rahanA, isase isa hI prakArakA saMskAra par3atA hai| khela badalanA, ucca paryAya prApta karanA vA nIca Adi aneka tamAzoM aura dila bahalAvemeM hI lage rahanese aise hI avasthAyeM hotI haiN| ina saba bhavasthAnoMko vIrabhagavAn- saMskAra par3ajAte haiN| dUsaroMmeM pyAra muhambatako tudavAkara ne pATha prakAra ke mUla bhedoM meM bA~Takara koMke pATha bheda vaimanasya paidA karAne, pApakA svabhAva rakhane bhAdise batAye haiM aura jisa prakAra catura vaidya yaha batA detA hai bharati karma baMdhatA hai / hRdayameM zoka upajAnA, zoka ki amuka vastuke khAne se zarIrakA amuka padArtha adhika yukta rahanA, bAta bAtameM raMja karanA, dUsaroMko raMjameM paidA hogA vA amuka padArtha meM adhika bigAr3a yA saMbhAla dekhakara khuza honA, isase zoka karmakA baMdha hotA hai| hogI aura amuka aMkoMko adhika puSTi vA adhika pati glAni karanese glAni karanekA svabhAva par3atA hai| bAta pahu~cegI, isa hI prakAra vIra bhagavAna ne bhI vaijJAnika bAtameM bhayabhIta rahane, dUsaroMko bhaya upajAnese bhaya rItise moTarUpa digdarzanake taura para yaha batAyA hai ki karane ke saMskAra par3ate haiN| bahuta rAga karane, mAvAcAra kisa prakArake pariNAmoMse kisa karmakI adhika utpatti karane nahAne dhone aura zRMgArakA adhika zauka hone vA vRddhi hotI hai / jisape apane pariNAmoMkI saMbhAlameM tathA dUsaroM ke doSa nikAlanese liyoM jaisA svabhAva bahuta kucha madada milatI hai / dRSTAnta jIvAtmAke svarUpa banatA hai / podA krodha vastubhoMmeM thor3I ci nahAne-dhone kI jAMca par3atAla na kara bApa dAdA se calate Aye huye aura bhaMgAra mAdikA adhika zaukana hone, kAmadharmazraddhAnako hI mahAmohake kAraNa bhA~kha mIcakara vAsanA bahuta kama rakhanese puruSoM jaisA svabhAva par3atA zraddhAna karalenA, usake viruva kucha bhI sunane ko taiyAra hai| kAma bhoga aura vyabhicArakI adhikatAse hIjadepana na honA, ulTA badaneko tayyAra ho jAnA, kisIko kA svabhAva par3atA hai| hIjaDemeM kAma amibApA behada apanA zraddhAna apanA dharma prakaTa na karane denA, pakSapAta- hotI hai| se usameM doSa lagAnA, jhaThI badanAmI karanA tathA duHkha zoka raMja phikra karanA, ronA-pITanA-cillAnA, apane pakSa ke jhUThe siddhAntoMkI bhI prazaMsA karanA bhAdi dUsaroMko bhI raMja krika aura zokameM sabanA bhAdise jhUThe pamapAtase mithyA zraddhAna karAnevAle mithyAtva karma- dukhI svabhAva rahanekA saMskAra par3atA hai| saba hI jIvoM kA baMdha hotA hai| adhika kAya pariNAma rakhanese, para dayA bhAva rakhanA, nIca-uMca dharmI adharmI, sAre khoTe,
Page #714
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta [aAzvina, vIra-nirvANa saM02465 duSTa aura sajana, saba hI kA bhalA cAhanA, dukhiyoMkA pAnekA karma baMdhatA hai| mana vacana kAyakI saralatA, dukha dUra karanA, dAna denA, gRhasthI dharmAtmAoM aura uttama pariNAma rahane, sabakI bhalAI cAhanese, nekIkA tyAgI mahAtmAnoM kI jarUratoMko pUrA karanA, jIvahiMsA- vyavahAra rakhanese acchI paryAya pAne va acchI ganimeM se bacanA,indriyoM para kAbU rakhanA, viSayoMke vazameM jAnekA baMdha hotA hai| dUsaroM kI nindA aura apanI na honA, sabakI bhalAIkA hI dhyAna rakhanA, lobhakA prazaMsA karanA, dUsaroMke acche guNa vipAnA aura bure kama honA, dUsaroM kI sevA karane nA dUsaroMke kAma jAhira karanA, apane bure guNoMko vipAnA aura acche mAnekA bhAva rambanA, isase sukhI rahanekA saMskAra par3atA pragaTa karanA, apanI jAti aura kula mAdikA ghamaMDa hai| kisI jJAnI kI prazaMsA sunakara duSTabhAva paidA karanA, karanA, dUsaroMkA tiraskAra hotA dekha prasasa honA, apane jJAnako vipAnA, dUsaroMko na batAnA, dUsaroMkI dUsaroMkA tiraskAra karanA, apanI jhUThI bar3AI karanA, jJAna prAptimeM vighna DAlanA, jJAnake pracArameM roka paidA dUsaroMkI jhUThI burAI karanA isase nIca aura nindita karanA, kisI sacce jJAnakI burAI karanA, usako g2alata bhava pAnekA karma baMdhatA hai| apanI nindA aura parAI ThaharAnA, isase jJAnameM maMdatA pAnekA karma baMdhatA hai| prazaMsA karane, abhimAna chor3a apanI laghatA prakaTa karane, sAMsArika kAmoM meM bahuna z2yAdA lage rahanese, sAMsArika apanI jAti kula AdikA ghamaMDa nahIM karane, apane bastubhoMse adhika moha rakhane, haravakta saMsArake hI soca acche acche guNoMkI bhI prazaMsA nahIM karanese, vinayavAna phrika meM DUbe rahaneme, ati duHzvadAyI narakameM rahanekA rahane, udaMDatA nahIM karanese, IrSyA nahIM karane, kisI baMdha hotA hai| mAyAcArase tiryaca AyakA baMdha hotA kI ha~sI nahIM ur3Anese aura tiraskAra nahIM karanese hai| thor3A prAraMbha karane, sAMsArika vastuoMse zrodA sanmAnayogya U~cA bhava pAnekA karma baMdhatA hai| moha rakhane, ghamaMDa na karane se, bhanna pariNAmI hone, isa prakAra vIra bhagavAnne spaSTa rItise yaha samasarala sIdhA vyavahAra, maMda kaSAya, aura komala svabhAvake jhAyA hai ki jIvoMke bhale bure bhAvoM aura pariNAmoM ke honese manuSya paryAya pAne yogya karma baMdhatA hai| himA anusAra hI vastu svabhAvake muvAdhika vaijJAnika rInise jhaTha corI kAmabhoga aura saMsArakI vastubhoMkA mamanya hI bhale bure karma baMdhate rahate haiM aura vastu svabhAvake ina pAMca pApoMke pUrNa rUpa kA maryAdA rUpa tyAgase deva anusAra prApase pApa hI unakA phala bhI milatA rahatA paryAva pAnekA baMdha hotA hai| manameM kucha, bacanameM kucha hai| vIra bhagavAnke isa mahAna upadezake kAraNa hI aura kriyAmeM kucha, isa prakArako kuTilatA, dUsaroMkI jagatameM yaha prasidi ho rahI hai ki phala niyatakA hI jhUThI burAI karane, caMcala citta rahanese, mApa tolake milatA hai, bArA kriyAkA nahIM; jaisI bIyata hogI jhUThe maujAra rakhane, kama dene aura jyAdA lene, kharI arthAt jaise aMtaraMga bhAva hoMge vaise hI phakhakI prApti coz2ameM khoTI milAkara dene, jhUThI gavAhI dene, dUsaroMkI hogI; vAsa kriyA cAhe jaisI bhI ho usase kucha na nindA apanI prazaMsA karane, dUsaroMkA makhaula ur3Ane, hogaa| tIvakrodha, tIvamAna, tIvaloma, bahuta mApAcAra, pApakI deza dezake alaga alaga rIti rivAja hote haiN| bhAjIvikA bhAdise khoTI gati meM jAne aura khoTI paryAya bolpa bahuta ThaMDA mulka hai| yahA~ behada baraka padavI hai,
Page #715
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 12] vIra bhagavAnakA vaijJAnika dharma 645 isa kAraNa yahA~ke khoga dharatI para baiThakara koI kAma parantu vIra bhagavAnkA dharma to kisI rAjyazAsanake nahIM kara sakate haiM / juhAra badaI bhI khar3e hokara mez2a para nivama na hokara ekamAtra vastu svabhAva para hI nirbhara hai, hI apanA saba kAma karate haiM / isa hI kAraNa khAnA bhI jo sadAke liye ghaTA hai aura hetu pramANakI kasauTI vahAM jUte aura bhArI kapar3e pahane huve mez2a para hI khAyA para kasakara vijJAnake dvArA jinakI sadA parIpAkI jAtA hai| hindustAna bahuta garama mulka hai, yahAM saba jAsakatI hai| jo sAMsArika myavahAroM aura sAmAjika kAma jUte utArakara aura dhotI bhAdi bahuta halke kapar3e baMdhanoM para nirbhara hai| kintu ekamAtra jIvake pariNAmoM pahanakara dharatI para baiThakara hI kiyA jAtA hai, roTI bhI para hI jisakI nIva sthita hai| isa kAraNa vItarAgako isa hI kAraNa jUte utAra, dhotI bhAdi halke kapar3e yaha bhI sApha 2 batA denA par3A ki jainI aise saba hI pahana, dharatI para baiThakara hI khAyA jAtA hai| isa hI baukika vyavahAroM aura vidhi vidhAnoMko apanA sakate prakAra marane jIne,byAha zAdo pApasameM roTI beTI vyava haiM, cAhe jaise rIti rivAjoM para cala sakate haiM jinase hAra, manuSyoM kI jAtiyoMkI takrasIma, unake alaga2 jIvAtmAke svarUpake sacce zraddhAnameM aura hiMsA maTha kAma, alaga 2 adhikAra, sAMsArika vyavahArake niyama, corI, kuzIna aura parigraharUpa pA~ca pApoMke tyAgameM deza deza aura jAti 2 ke alaga 2 hI hote haiM aura pharaka na pAtA ho, arthAt jina laukika vyavahAroMse paristhitike anusAra, rAja parivartana vA anya bhaneka samyakta aura pratoMmeM dUSaNa nahIM bhAtA hai, ve cAhe jisa kAraNoMse, badalate bhI rahA karate haiM, pAma 2 ko pratyeka dezake, cAhe jisa jAti vA samAjake hoM, unapara cAhe samAjake niyama bhI jude hI hote haiM aura jarUratake jimataraha calA jAve, usase dharma meM koI bAdhA nahIM anasAra samAjake dvArA badalate bhI rahA karate haiN| pAtI hai| ina laukika vyavahAroM ke anukkhana calanese kabhI do samAjoMmeM mitratA hotI hai, aura kabhI baira, deza, jAti, samAja vA kula bhAvikA aparAdhI bhane hI isahIse unake pApasake vyavahAra bhI badala jAte haiN| hotA ho, parantu dharmakA aparAdhI kisI taraha bhI nahIM jo samAja bairI samajhI gaI usake hAthakA pAnI pInA hotA hai / dharmakA aparAdhI vaha to bezaka ho jAyagA to kyA usase bAta karanA taka pApa samajhA jAtA hai| jo ina baukika jyavahAroMko dharmake niyama mAnakara yaha hI vyavahArika niyama bahuta dinoM taka cAlU rahanese apane zraddhAnako bhraSTa karegA, jaina zAsakA yaha vAkya dharmakA svarUpa dhAraNa karake IzvarIya niyama bana jAte haiM khAsa taurapara dhyAna dene yogya hai:aura pothI patroM meM bhI darja ho jAte haiN| sarva eva hi jainAnAM pramANaM laukiko vidhiH / Izvarake rAjyameM vastusvabhAva aura prArama yadi para yatra samyaktvahAnirna yatra na vratadUSaNam / / to adhika dhyAna hotA hI nahIM hai, jo kucha hotA hai kisI kisI dharmameM bhAja kA jAti bheva aura vaha Izvarake kopase bacanekA hI hotA hai / isahI kAraNa usake kAraNa kisI kisI jAtime ghRNA karane, unako loga ina vyavahArika niyamoMko hI IzvarIya niyama dharmase vaMcita rakhane aura kisI kisI jAti vAleko mAna, inake na pAlaneko Izvarake kopakA kAraNa aura janmase hI U~cA samajha usakA pUjana kisI jAtI vAle pAkhane ko usakI prasannatAke hetu samajhane laga jAte haiN| dehAyakA pAnI nahIM pIne, kisI jAti bAjeke hAthakI
Page #716
--------------------------------------------------------------------------
________________ 646 anekAnta [zrAzvina, vIra-nirvANa saM0 2465 roTI nahIM khAne, kisI jAti vAlese beTI myavahAra nahIM hai ki vIramagavAnake dharmameM jAtibhedako koI bhI sthAna karane, snAna karane, badana sApha rakhane, kapar3e nikAlakara nahIM hai, jaisA ki AdipurANa, uttarapurANa, padmapurANa, caumeM baiThakara roTI khAne, caukeke anya bhI aneka bAbA dharma parIkSA, vArAMgacaritra aura prameya kamalamArtaNDake niyamoM ke pAlaneko hI mahAdharma samajhate haiM, jo ina kathanoMko dikhAkara aura unake zloka peza karake anekAnta niyamoMko pAlana karatA hai vaha hI dharmAtmA aura jo kiraNa 8 varSa 2 meM siddha kiyA gayA hai| isa hI prakAra kicitmAtra bhI niyama bhaMga karatA hai vaha hI dharmI pApI rakhakaraNDazrAvakAcAra, cAritrapAhui svAmikArtikeyAnu aura patita samajhA jAtA hai| nekI, badI, nekacalanI, prekSAke zloka dekara anekAnta varSa 2 kiraNa 5 meM yaha badacalanI para kucha bhI dhyAna nahIM diyA jAtA hai; yahA~ siddha kiyA hai ki jAtibheda samyaktvakA ghAtaka hai| isa taka ki koI cAhe kitanA hI durAcArI ho parantu jAti hI prakAra anekAnta varSa 2 kiraNa 3 meM ratnakaraNDa bheda aura caukeke yaha saba niyama pAlatA ho to vaha zrAvakAcAra, sarvArthasiddhi, rAjavArtika, zlokavArtika dharmase patita nahIM hai, aura jo pUrA sadAcArI hai parantu jaise mahAna graMthoMke dvArA yaha dikhAyA hai ki jaina dharmako ina niyamoMko bhaMga karatA hai to vaha adharmI aura pApI zArIrika zuddhi azuddhise kucha matalaba nahIM hai, yahA~ hai| brAhmaNoMkI aneka jAtiyoMmeM mAMsa khAnA ucita taka ki upavAsa jaisI dharmakriyAmeM snAna karanA manA hai, unake caukameM mAMsa pakate huye bhI dasarI jAtikA batAyA hai, snAna karaneko bhogopabhoga parimANa vratame koI AdamI jisake hAthakA vaha pAnI pIte hoM parantu bhI eka prakArakA bhoga batAkara tyAga karanekA upadeza roTI na khAte hoM, yadi unake caukekI dharatI bhI degA kiyA hai, padmanaMdipaMcaviMzatikAmeM to snAnako sAkSAt no unakA caukA bhaSTa ho jaaygaa| parantu mAMsa pakanese hI mahAm hiMsA siddha kiyA hai| jaina zAkhoMmeM to bhraSTa nahIM hogA, isahI prakAra hindustAnakI hajAroM antarAtmA kI zuddhiko hI vAstavika zuddhi batAyA hai, jAtiyoMke isa cUlhe caukeke viSaya meM alaga 2 niyama haiM dazalakSaNa dharmameM zauca bhI eka dharma hai| jisakA artha aura phira deza-dezake niyama bhI eka dUsarese nahIM milate lobha na karanA hI kiyA hai| sukha prApta karAnevAlA haiM, to bhI pratyeka jAti aura pratyeka deza apane liye sAtAvedanIya jo karma hai usakI utpattikA kAraNa dayAapane hI niyamoMko IzvarIya niyama mAnate haiM aura zauca aura zAMti Adi batAyA hai, yahA~ bhI zaucakA una hI ke pAlanako dharma aura bhaMga karaneko adharma artha lobhakA na honA hI kahA hai; ityAdika sarvatra jAnate haiN| manakI zuddhiko hI dharma ThaharAyA hai| pAThakoMse nivedana vIra bhagavAnkA dharma bilkula hI isake pratikala hai. hai ki ve jaina dharmakA vAstavika svarUpa jAnaneke liye vaha ina saba hI laukika niyamoM, vidhi vidhAnoM, rU- ina saba hI lekhoMko jarUra par3heM, phira unako jo satya diyoM aura rIti rivAjoMko laukika mAnakA sakhase mAlUma par3e usako grahaNa kareM aura jhUTha ko tyaageN| naukika jIvana vyatIta karaneke vAste pAlaneko manA antameM pAThakoMse preraNA kI jAtI hai ki vIranahIM karatA hai| kintu inako dhArmika niyama mAnakara prabhake vastusvabhAvI vaijJAnikadharma aura anya matiyoMkI inake pAlanase dharmapAlana honA aura na pAlanese adharma IzvarIya rAjyamAzA vA rUdi dharmakI tulanA acchI aura pApa ho jAmA mAnaneko mahA mithyAtva aura dharma- tarahase karake satya svAbhAvika dharmako aMgIkAra kareM kA rUpa bigADa kara use vikRta karadenA hI batAtA hai aura anya matiyoMke saMgati aura prAbalyase jo kucha jimakA phala pApake sivAya aura kucha bhI nahIM ho sakatA aMza unake dharmakA hamAremeM bhAgayA ho aura vastu svhai| vIrabhagavAnke batAye dharmakA svarUpa zrI prAcAryoMke bhAvI dharmase mela na khAtA ho usake tyAgane meM jarA bhI pranthoMse hI mAlUma ho sakatA hai| unhoMne apane graMthoM meM hicakicAhaTa na kreN| bhaneka joradAra yuktiyoM aura pramANoMse yaha siddha kiyA
Page #717
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAn mahAvIrakA jIvana caritra [lekhaka-jyotiprasAda jaina 'dAsa'] to varSa hue mere eka ajaina mitrane mujhase bhagavAn jIvanacaritra mahArAja zrI cauthamalajI dvArA likhita thA 'mahAvIrakA koI acchAsA jIvana caritra par3haneko bhI, parantu isa jIvana caritrako ina mahAzayako maine nahIM mA~gA, parantu bahuta duHkhake sAtha maiMne yahI kahakara TAla diyaa| isakA kAraNa aura bhagavAna mahAvIrake isa diyA ki 'acchA bhAI ! btaauuNgaa|' yaha mere mitra eka zrAdarza jIvana caritrakI samAlocanA likhanA hI mere aAryasamAjI haiM aura jainadharmase pahile unheM bar3I cir3ha isa lekhakA viSaya hai| thii| merI aksara unase dharmacarcA huA karatI thii| do aba taka bhagavAn mahAvIrake aura bhI kaI jIvanacAra jaina dharma saMbandhI pustakeM maiMne unako dii| eka bAra caritra maiMne par3he haiM, parantu jIvanacaritra saMbandhI masAlekA AgarA rAjAmaNDIke jainamandirameM bhI maiM inako legyaa| sarvathA abhAva dekhaa| zrI cauthamalajI mahArAja-dvArA mandirake DhaMgako dekhakara ye mahAzaya daMga raha gye| likhita isa moTI pustakako dekhakara mujhe bhagavAnake pratimAnoMke sAmane hAtha jor3akara mujhase kahane lage"isa jIvanacaritra-sambandhI bAteM jAnanekI isase bar3I prAzA manojJatAke dekhanekI to mujhe zrAzA na thI. kisI bhI huI aura maiMne bar3I utkaNThAse par3hanA zurU kiyA / parantu mandirameM aisI safAI aura zAnti nahIM dekhii|" dUsare mujhako use par3hakara bar3I nirAzA huii| dina prAtaHkAla ina mahAzayako maiM lohAmaNDIke jaina mahArAjajIke likhe isa jIvana caritrakI samAlosthAnakameM legayA, jahA~ usa samaya eka vRddha AryikA canA likhanese pahile maiM zrApakI bhAvanA aura Apake apane madhura kaNTase vidvattApUrNa vyAkhyAna de rahI thii| udyoga para badhAI detA huuN| zrApane isa kAma para hAtha maiMne kahA ki yaha aApakI pAryasamAjakI taraha ke hamAre DAlA jisake binA sArA jainadharma-sAhitya nIrasa banA jainasamAjakA mandira hai, jahA~ mUrtipUjAkA niSedha hai huaA hai / merA to vizvAsa hai ki isI kamIke hI kAraNa aura jahA~ sAdhu aura sAdhvI samaya samaya para padhAra kara Aja jainadharmakA pracAra nahIM ho sakA hai, isI kamIke dharma upadeza isI prakAra diyA karate haiN| ina mahAzayane kAraNa jainadharmako samajhane aura samajhAne meM bar3I bar3I uttara diyA ki 'saMsArake sAre dharma sampradAyoMko pAlo- bhUleM huI haiN| so aise zrAvazyaka aura kaThina kArya meM canAtmaka dRSTi se dekhakara eka sabhya aura niSpakSa manuSya ko udyoga karanevAleko bAra bAra badhAI hai / pAThaka mahodaya ! aApake dharma aura ApakI dharma-sampradAyoMko ucca koTikA mere vicArako mahAgajake prati kimI dezake kAraNa kakahanA pdd'egaa|" ina saba bAtoMse una mahAzayako jaina- TAkSa na samajhe / mahArAjajI mere gurU haiM, mere hRdayameM dharma para bar3I zraddhA hogaI thii| bhagavAna mahAvIrake jIvana unakA zrAdara hai / parantu itanA avazya kahU~gA ki yaha caritra par3hanekI utkaNThA unakI svAbhAvika thI / mere jIvana caritra likhate samaya mahAgajajIne vicArapUrvaka pAsa bhagavAn mahAvIrakA eka kAphI bar3A aura nAmI kArya nahIM kiyA, dharmaprabhAvanAke AvezameM use likhA
Page #718
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta [aAzvina, vIra-nirvANa saM0215 hai| jIvanacaritra kalAke viza vidvAna pAThaka mere isa binA usake isa carcA meM Ananda nahIM pA sakatA / kaI namra nivedana para kRpayA dhyAna deN| - sau panne Apane bhagavAnake pUrva janmoMpara likhe haiN| isase kisI mahApuruSake jIvanacaritrakA jo gaharA prabhAva mahArAjakA eka yahI uddezya samajhameM AtA hai ki hotA hai vaha usake upadezakA nahIM hotaa| kAraNa yaha kisa prakAra bhagavAnkI AtmA aneka yoniyoMmeM bhramaNa hai ki 'upadeza' AcaraNakI aMtima sIr3hI para pahu~cakara karatI huI vIrthakara karmako bAMdhakara avtrii| binA isa usa mahApuruSakI AvAz2a hotI hai, jisake zanda aTapaTe, uddezyako vicArameM lAye hue kaI sau pannoMkA pUrvajanmoM bhAva gaMbhIra aura dhvanimeM eka vilakSaNa gAmbhIryya hotA para likhanA bekAra dIkhatA hai| parantu isa varNanameM yaha hai, jo sarvasAdhAraNakI samajhake pare kI bAta hotI hai| bAta kahIM bhI nahIM jhlktii| usa U~cAI para pahu~canA sarvasAdhAraNako asambhava jAna bhagavAn mahAvIrane 31 varSakI Ayu taka gArhasthyapar3atA hai| parantu jIvanacaritrameM yaha bAta nahIM hotI, jIvana vyatIta kiyA / zvetAmbara sampradAyake anusAra usameM vaha mahApuruSa sIr3hI dara sIr3hI car3hatA dIkhatA hai, bhagavAnane vivAha bhI kiyA / unake santAna bhI thii| usakI bhala, usakA sAhasa, usake jIvanakA sArA jIvanacaritrameM rAgAtmikatA lAne ke liye nAyakake sAtha utAra car3hAva dRSTigocara hotA hai, jisameM pAThaka apanA nAyikAkA saMyoga aura viyoga sone meM suhAgA hai| usake samAtmika sambandha anubhava karatA hai| usa mahApuruSake atirikta bhagavAna mahAvIrake jIvana meM eka aura bar3I jIvanake pratyeka utthAnako dekhatA huzrA pAThaka use vizeSatA rahI hai, jisakI kamIke kAraNa manovijJAnI aMtima chora taka dekha letA hai| phira usa mahApuruSako dArzanika vidvAnoMne bhagavAn buddhapara bhI lAJchana lagAyA usa U~cAI para dekhakara pAThakake muMhase nikalatI hai hai| vaha vizeSatA bhagavAnkA dinake samayameM apanI strI, "vAha vAha vAha / " jIvanacaritrako par3hakara hI sarvasAdhA- bhAI bandhu zrAdikI rajAmandIse sArI prajAke sAmane raNako eka mahApuruSake upadeza aura usakI lIlAoMmeM dIkSA lenA hai, jabaki bhagavavAn buddha rAtrike samaya svAbhAvikatA jhalakatI hai, tabhI mahApuruSakI U~cAIkA sote hue parivArajanoMko chor3akara bhAga nikale the / itane kucha andAz2A laga pAtA hai| usI samaya usa mahApuruSa rAgAtmika masAleke sAtha kaisA rUkhA jIvanacaritra likhA kA upadeza akSara 2 samajhameM zrAtA hai| gayA hai| eka bhI mArmika sthala kutrA nahIM gyaa| ___mahArAjajIne lagabhaga 700 pannoMmeM yaha jIvana- tulasIdAsane rAmacaritra mAnasa likhA hai / rAmajI upadeza caritra likhA hai| zurUmeM kAphI bar3I bhUmikA dI hai| dete kahIM bhI nahIM dIkha par3ate / parantu sAre upaniSadoMke isameM jainadharmake anusAra kAlacakrapara acchA prakAza upadezake nicor3ase gosvAmIne eka aise Adarza mAnavaDAlA hai| parantu kucha anAvazyaka bhAga haTAkara usake caritrakA citra khIMcA hai jisakI suMdaratA para sArA saMsAra sthAnapara AvAgamana aura karmabandhanake siddhAntoM para mugdha hai| pratyeka mArmika sthalapara gosvAmIjIne apanI thor3AsA prakAza DAlanA aura Avazyaka thA; kyoMki bhAvukatAkA paricaya diyA, jisake kAraNa prAja rAmaisake bAda mahArAjane bhagavAnke aneka pUrvajanmoMkI caritra-mAnasa amara hogayA, rAmajIkA jIvana eka carcA kii| AvAgamanake siddhAntako na mAnanevAloko maryAdA-puruSottamakA jIvana bana gyaa|
Page #719
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2, kiraNa 12] bhagavAn mahAvIra kA jIvana caritra __ mahApuruSakI pratyeka lIlAmeM asAdhAraNatA hotI hai| bArakA philma kaunasI kampanIne dikhAyA thA, jo usane bhagavAn mahAvIrakA vivAha, unakAdAmpatya prema, unakA karuNa-rasakA sarvottama khaMDa likha galA ? yaha saba rAjya aura parivAra-tyAga aura 12 varSa upasarga sahana tulasIdAsakI eka siddhAntake AdhAra para upaja thI / aura akhaNDa tapa, bhagavAn rAmake svayaMvara, vanagamana yaha eka satya garmita kalpanA hai| yahI jIvanacaritra-kalA aura 14 varSoM taka kaSTasahanase kauna kama mArmika kahA hai, jisakA bhagavAn mahAvIrake pratyeka jIvanacaritrameM jA sakatA hai| parantu isa mahAvIra-jIvanacaritra meM kahAM maiMne prabhAva pAyA hai| varanA bhagavAn mahAvIrake jIvanahai vaha mArmikatA, hRdayako umar3AnevAle ve dRzya kahA~ ? caritrameM zAstrase jarA tirache aura siddhAntakI aura mu~ha yadi kahA jAya ki mahAvIra svAmIke jIvanacaritrake karake khar3e hokara dekhanese bhagavAn mahAvIrakI jIvanaliye zAstroMmeM isase adhika varNana hI kahA~ to lIlAmeM bharata-milApa jaise eka nahIM aneka karuNA isakA maiM uttara yaha detA hU~ ki zAstroM meM isake liye aura vIra-rasase labAlaba dRzya dIkha sakate haiM / kisI AvazyakatAse adhika masAlA hai| kamI kevala lekhaka- jIvana caritrako saphala banAne ke liye zAstrIya AdhArake ke hRdayakI bhAvukatA aura svataMtra vicArakI hai| tulasI- sAtha 2 'jIvanacaritra-kalA' ko bhI sAtha sAtha lekara dAsa, bAlamIkike rAmacaritrase, jo unhIMke samayakA calanA hogA, varanA vaha na to zAstra hI hogA aura na likhA mAnA jAtA hai, saiMkar3oM jagaha lIka kATakara jIvanI hii| cale haiM, to kyA isase tulasIke mAnasameM bahA laga- lagabhaga 25-30 patroMmeM mukhyajIvana-lIlA samApta gayA ? ulTA cAra cA~da laga gaye / vAlmIkIkA likhA kara mahArAjajI unake tattvajJAnapara A virAje hai, jisane 'mAnasa' rAmajIke samayakA hI likhA mAnA jAtA hai, lagabhaga pustakake tihAI bhAgako gherA hai| saca to yaha isaliye vaha adhika pramANita bhI kahA jA sakatA hai; hai ki parvajanma-carcA aura tattvajJAna hI isa jIvanacaritra lekina use tulasIke mAnasake mukAbalemeM koI do kaur3I meM saba kucha hai / maiM pUchatA hU~ ki tatvazAnase to sArA ko bhI nahIM pachatA-tulasIkA mAnasa sarvatra pajatA hai| jainadharma-aAgama sAhitya bharA par3A hai, jIvanacaritra likhaisakA kAraNa lekhakakI bhAvukatA aura jIvanacaritra kara AvazyakatAto isa bAtakI thI ki AcaraNakI jisa kalA ke sAtha nAyakake jIvanakI kucha mukhya ghaTanAkA sabhyatAko asambhava kahA jAtA hai usako isa jIvana mela hai / tulasIko kaba aura kisa daivI zaktine vanagamana sAMce meM dAlakara dikhAte ki 'yoM hai isa sabhyavAmeM svAsamayake rAma- kauzalyA, rAma sItA, rAma lakSamaNa aura bhAvikatA aura isa prakAra hai isa dharmameM stytaa| tabhI rAma-niSAda va laMkAke rAvaNa-sItA saMvAda sunAye the, yaha jIvanacaritra kahA jA sakatA thaa| jisa dharma philAphira bhI usa bhAvuka aura kalAviza lekhakakI lekhanIse sphIko par3hakara saMsArake bar3e bar3e philAsphara cakita honikAla akSara 2 satya aura pramANita mAnA jAtA hai| gaye / saMsAra prasiddha jarmanIke bar3e dhurandhara vidvAna jisa bhagavAn mahAvIra bhI to nAvase dariyA pAra utare the pravartakake tattvazAnako "saMsArameM jahAM aura dhoke parantu kahA~ hai vaha bhAvukatA, hRdayako pighalAnevAlA vaha satvajJAnakI khona samAna hotI hai vahA~se jainadharmake dRzya kahA~ tulasIko paMcavaTIvAlA bharata-milApake dara- tattvajJAkI khoja zurU hotI hai" aisA kahate haiM usa tattva
Page #720
--------------------------------------------------------------------------
________________ 650 anekAnta [aAzvina, vIra-nirvANa saM02465 jJAnake pravartaka mahAprabhu bhagavAna mahAvIrakA kaisA sAdhA- ki isa anuvAdako kisI yogya manuSya-dvArA saMzodhita raNa jIvanacaritra likhA gayA hai| karAkara chapAyA jaave| jaldabAjI karake parizrama aura ___ aba maiM isake aMgrejI anuvAda para bhI kucha zabda dharmakI vyartha aura loga-ha~sAI na karAI jAve / maiM salikhanekI mahArAjajIse zrAjJA cAhatA huuN| pichale varSa mAjase isa bAtakI apIla karatA hU~ ki bhagavAn mahAdehalI mahArAjajIkA darzana lAbha huA / zrApake ziSya vIrakA jIvanacaritra pahile hindI bhASAmeM hI likhaneke mahArAja gaNIjIne mujhe batAyA ki 'isa jIvanacaritrakA liye kisI bar3I-sI saMsthAke sAtha eka alaga vibhAga aMgrejI anuvAda bhI karAyA jA rahA hai / ' mai isa zubha kholeM, jisameM kucha yogya manuSya carcA aura khoja dvArA bhAvanApara mahArAjajIko bAra bAra badhAI detA haiN| bhagavAnake jIvana-samAcAra prApta karanekA prayatna kareM aura lekina phira bhI mahArAjakI isa zubha bhAvanAko sAdara koI dhuraMdhara bhAvakakalAvijJa vidvAna usako likhe| isake hRdayameM sthAna dete hue mahArAjakI kAryapraNAlI para phira bAda dUsarI bhASAoMmeM anuvAdakI ora bar3hA jaave| tIkhI AlocanA likhatA huuN| mahArAjajIne mujhe TAipa antameM maiM yaha vizvAsa dilAtA hU~ ki maiMne kisI kiye hue kaI sau panne dikhAye / usa pandraha bIsa-minaTake dveSavaza yaha zrAlocanA nahIM likhI / zraddhAke sAtha isa samayameM una pannoMko jahA~ tahA~se par3hakara maiM isI nirNaya jIvanacaritrako par3hakara hRdayameM jo bhAva svAbhAvika hI para pahu~cA ki yaha aMgrez2IkA jIvanacaritra hindIvAle Aye the unhIMko likhA hai| saMbhava hai lekha likhanekA kA korA zabda anuvAda ho rahA hai / isapara kucha samaya abhyAsa na hone va bhASAjJAnakI kamIke kAraNa meM isa taka maiMne mahAgajajIse carcA bhI kii| maiMne kahA ki aAlocanAmeM mahArAja jIke prati apanI zraddhAse vicalita 'mahArAja ! a~grejImeM likhanekA uddezyato videziyoM huaA dIkhatA hU~, parantu vAstavameM aisA nahIM hai| merI aura mukhyatayA a~grez2oMke hI liye ho sakatA hai, isaliye mahArAjajIke prati zraddhA hai, Apake vyAkhyAnoM para maiM aMgrejI jIvana-kalA-zailI a~grez2a manovati aura a~grez2oM- mugdha hU~ / merA yaha saba likhanekA abhiprAya kevala ke IsAI dharmake vizvAsake viparIta jahA~ siddhAntakI itanA hai ki mere matAnusAra mahArAjajIne jainadharma-sAhitya Takkara hotI ho vaha vizeSa TokA TippaNIke sAtha yaha meM eka bar3I bhArI kamIko anubhava karake, usako pA jIvanacaritra likhAnA cAhiye varanA isa kore anavAdase karane ke liye bhakti aura dharma prabhAvake zrAvezameM, jIvanalogaha~sAI aura upakArake badale apakAra hogaa| mahA. caritra kalApara dhyAna na dete hue, aura saMkucita vicArAjase kucha dera usapara carcA karaneke bAda maiM to isa roke dAyaremeM rahakara isa jIvanacaritrako likhA hai aura nirNaya para pahu~cA thA ki mahArAjajIko usa anuvAdase anuvAda Adi kArya karA rahe haiM, jisake kAraNa na bahuta bar3e upakArakI galata AzA hai| isa hindIkI isa hindI jIvanacaritrameM mahArAjajIkI zrAzA phalI hai jIvanIkA merI buddhike anusAra kevala chAyA anuvAda aura na Age hI aisI saMbhAvanA hai| basa yaha mere isa hone kI AvazyakatA thI aura vaha bhI eka aMgrez2I bhASA lekhakA nicor3a hai / yadi isa lekha meM koI bhI aisA zabda ke dhurandhara paMDita, aAcaraNakI sabhyatAke premI aura ho jisakA artha kaTAkSa rUpa bhI ho to maiM udAra pAThakoMse mahAvIra bhakta-dvArA / yaha anuvAda sambhava hai abhI chapa- nivedana karatA hU~ ki vaha aisA artha kabhI na lagAveM / kara taiyAra na huA ho| maiM samAjake vidvAnoMse yaha kyoMki aisI merI bhAvanA nahIM hai| antameM maiM mahArAjajI nivedana karatA hU~ aura mahArAja jIse prArthanA karatA hU~ ko vaMdanA karatA huA isa lekhako samApta karatA huuN|
Page #721
--------------------------------------------------------------------------
________________ nArAsamanthAna RDC COM yaha sitamagara kaba [le0-zrI kumArI puSpalatA] yaha lekha pardA-prathAke virodha bar3A hI mArmika hai aura puruSa varga tathA strIvarga donoMhIke liye khaba gaMbhIratAke sAtha dhyAna deneke yogya hai| ise 'mosavAla' patra meM dete hue usake vidvAn sampAdakane / jo noTa diyA hai vaha isa prakAra hai___ "isa lekhameM viduSI mahilAne bar3I culabula aura prAghAta karane vAlI bhASAmeM hamArI pardA prathAke do cAra citra khIMce haiM, jinakI bhISaNatA aura dAnavI lIlAse koI bhI pAThaka do minaTake liye hatabaddhi-sA ho utthegaa| pardAkI utpatti,uddezya, lAbha, hAni Adi para Aja taka na mAlama kitane lekha likhe gaye haiM para isa prakAra bhItarI prAghAta karane vAle calacitra bahuta kama dekhane meM pAte haiN| yadyapi lekhikA kahIM para bhI upadezakake taura para pAThakoMse yaha-vaha karanekA mAdeza nahIM detI hai, vaha to sirpha inakI jindA magara / ghinaunI tasvIroMko khIMca cupa ho jAtI haiM; para pAThakoM aura yavakoMse prArthanA hai ki jitanA jaldI isa prathA kA anta kiyaa| jAya utanA hI acchA hogaa|" .. -sampAdaka] mAke dezameM naitikatAkA artha bahuta hI to cupacApa usa jaharake pyAleko hRdayameM u~Dela leM saMkucita dAyaremeM liyA jAtA hai"-yU. vaha deza kisa strI-gauravakI mahimA gAnekA phatavA rUpakI eka mahilAne bhAratIya striyoMkI sabhAmeM de sakatA hai ? usa dezakI striyoMse sItA aura bolate hue eka bAra kahA thaa| "jisa dezakI striyA~ damayantIke AdoMkI kyA prAzA kI jA sakatI guNDoM aura badamAzoMkI phabtiyoMkA ghuTa cupacApa hai ? jise saMsArakI vikaTa paristhitiyoM aura pIleM, apane Asa-pAsa unheM kAmI bhauroM-sI bhIr3a ulajhanoMko dekhanekA maukA nahIM milA, jisane jamAkara baiThane deM, yadi koI hAthA pAI kara bhI le yuddhake bhISaNa dRzyoMkA najArA nahIM dekhA, jise
Page #722
--------------------------------------------------------------------------
________________ 652 anekAnta [ zrAzvina, vIra-nirvANa saM02465 mAtRtvake ucca prAdoMkI zikSA vyavahatarUpameM namUnA hai ? pardekI kasameM jindA daphanAI jAne para pAnekA nasIba nahIM milA, jise pardeke bhItara hI bhI Aha Uha na karanA hI kyA strIke guNoMkI sArA saMsAra manonIta karanA par3A vaha strI kyA carama sImA ho gaI ? / to jhaMjhaToM aura kaSToMkA sAmanA kara sakegI aura hamAre sAmane dostriyoMkA udAharaNa hai-pAThaka kyA apane putroMko yuddhameM bhejanekA garva hAsila dekheM aura phira nirNaya kareM ki naitikatAmeM kauna kara sakegI? usakI naitikatAkI kaccI divAra to- Age bar3hI-car3hI hai / eka strI khule mu~ha cAroM ora DanekA prayatna kauna vyakti karanemeM apaneko asamartha nizcinta ho svecchApUrvaka A jA sakatI hai| use pAyagA ? vaha kisa bUteke bala para apane satItvakI na to idhara-udhara ghUmane meM Dara hai aura na apanemeM rakSA akabarakI chAtI para car3ha kara khUna bharI kaTAra avizvAsa / vaha nidhar3aka ho saikar3oM guNDoMke se lenakI himmata kara sakegI? yaha thothA vicAra bIca hokara gujara jAtI hai-kisIkI majAla hai ki hama pardekaM bhItara rahakara satItva aura naitikatA ki usake strItvake Age cUM capar3a kara sake ! kI rakSA kara rahI haiM kitanA behUdA aura hAsyAspada dUsarI ora eka aura strI hai jo sapheda kabake hai ! isa kathana para kisa mahilAko, jisane svataMtra kAraNa dUSita havAse nirbala aura pasta himmata vAyumeM palakara jIvanakI sphUrti pAyI hai, khule muMha banAdI gaI hai| cAroM ora vaha ghUma phira bhI nahIM rahakara saMsArakI bhIpaNa vRttiyoMkA saMgrAma dekhA sakatI, lajjA aura zarmake mAre vaha apanA sara to hai, ha~sI na AyegI?' pahale hI se chipA baiThI thI ki guNDoM kA eka samUha ___eka lambe arse pahale kahe gaye ye udgAra Aja udhara A nikalA-dilake sabhI ubAra usane bhI hamAre samAjake vicAravAna strI aura puruSake azlIlase azlIla bhASAmeM nikAla DAle para ina dimAg2a para jorasaM kIla Thoka sakate haiM unheM bAtoMko sunakara na to vaha lAjavantI pRthvImeM apanI saMkucita naitikatAkI maryAdAkA bhAna karA ghusI aura na pahAr3ase girI ! pattharakI mUrti-so sakate haiN| maiM socatI hU~, hamAre samAjake adhi- vahIM kI vahIM baiThI rahI / aba yahIM isa udAharaNakAMza vyakti hamAre mahilA-samAjakI naitikatAke ko peza karaneke bAda maiM apane samAjake puruSa aura liye aura kisI dezakI striyoMkI naitikatAse strI vargase pachatI hU~ ki yahA~ para kauna strI naitika tulanA karane para garva kareMge aura kaI aMzoMmeM unakA dRSTise bar3hI-car3hI hai ? pardameM mukha chipAe duSToMkI garva karanA ThIka bhI hai para maiM yaha jAnanA cAhatI g2az2aleM cupacApa sunanevAlI yA nidhar3aka siMhanI-sI hU~ ki kAmI aura behUdApatikI anucita mAMgoMkA idhara-udhara ghUmanevAlI-jisakI A~khoMke tejake cupacApa pAlana karate rahanA hI kyA strI samAjakI sAmane kAmI kutte Thahara hI nahIM sakate, dekhanA naitikatAkI aMtima sIr3hI hai ? eka gAyake mAphika aura bolanA to dUra rahA ? dina aura rAta lAMchanoM aura phabtiyoMke kar3ave isa udAharaNameM yadi Apa pardevAlIkI naitika ghUToMko pIte rahanA hI kyA patibhaktikA saccA zaktiko gaI gujarI samajhate haiM to maiM yaha vizvAsa
Page #723
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 12] yaha sitamagara kaba 653 dilAtI hU~ ki aisA koI bhI udAharaNa hamAre sA- pati hamAre liye hI kasAI bana katra khodanekA pramane nahIM jahAM hama pardevAlIkI naitikatAkI dAda de yA nahIM karate ? sakeM ! phira kisa usUlake bharose hama pardA prathAko hama yaha jAnatI haiM ki vartamAnakA yuvaka varga pakar3e raheM? isa behUdA rUr3hIkI hAniyoMko mahasUsa karane lagA __puruSa pAThaka isa bAtako zAyada nahIM jAnate haiM hai para usameM itanA puruSArtha avazeSa hI nahIM rahA ki isa kabameM jIvita daphanAI jAneke kAraNa hai ki vaha do kadama Age bar3ha isa bImArIse hamArA Aja mAtRjAtimeM prANadAyinI zaktikA nAma zeSa uddhAra kare / isa khUkhAra vyAdhike mukhameM pha~sI huI hI nahIM bacA hai / hamAre jIvanakI vikasita hotI dekhakara usakI Atma tilamilA rahI hai, hadaya meM huI zaktiyAM isa kabameM hamezAke liye asamayameM AvegoM aura jozakA tUphAna A rahA hai, dimArAmeM dafanAdI gii| Aja hama pardekI isa cahAradivArI vicAroM aura takoMkA bavaNDara macA hai para abhI ke andara banda hokara eka kaidIkI avasthAse kisI usameM itanA Atma-vizvAsa paidA nahIM huA ki bhI prakAra acchI nahIM haiN| hameM na saMsArakI vi- vaha isa jAlima duzmanake strilApha jehAda khar3Akara citra lIlAoMkI jAnakArI hai aura na bhaviSyakI de| usakI naitikatAmeM vaha phaphakAratI jvAlA nahIM kalpanAe~ karanekA maukA / yadi saca kahA jAya to jo pala mArate hI usakI jhUThI maryAdAoMko jalAkahanA hogA ki Aja hama mAnava zarIra dhAraNa kara khAka krde| kara bhI pazuoMsa kimI bhI dRSTise zreSTha nahIM haiN| para yahA~ maiM yaha bAta spaSTa kaha denA cAhatI hU~ ___jaba zAstroM aura dharmagraMthoM meM yaha likhA pAtI ki ye maryAdAe~ bilkula binA sara pairakI haiM / varSoM hU~ ki strI patike kAryoM meM bhAga le, use apanI pahale kinhIM khAsa uddezyoMko pAne ke liye yaha gutthiyoMko sulajhAnemeM sahayoga de taba yaha bilkula prathA cala par3I thI kintu Aja na to ve uddezya hI hI nahIM samajhameM AtA ki vaha kabake bhItara rahakara hamAre dRSTipathameM rahe haiM aura na vaha paristhiti / jIvanake kaunase pahaluoMse jAnakArI rakha sakatI magara jisa prakAra prANazakti nikala jAnepara maahai| vartamAnakI kyA Arthika aura kyA rAjanItika, navakA vikRta asthipaJjara raha jAtA hai vaise hI kyA sAmAjika aura kyA dhArmika sabhI gatthiyAM yaha pardA striyoMke liye kabra bana rahA hai| isa pardekA hamAre jJAnake liye evaresTa ke samAna alaMdhya haiM pariNAma Aja-kala to yahI ho rahA hai ki hamArI taba unheM sulajhAne meM sahayoga denekA mavAla to mAtAe~ aura bahaneM apane svAmiyoMke sAtha khelanelAkhoM kosa dUra rhaa| hama nahIM samajha pAtIM isa par3hanevAle sabhya puruSoMko dekha nahIM pAtI, unakI cahAradivArIke bhItara banda kara hamAre prANAdhAra ucca vicAradhArAkA lAbha nahIM uThA pAtIM para ye hI pati hamArI nirbalatA aura bImAriyoMko bar3hAkara 'asUrya pazyAeM' kahAroM aura naukaroMke gande aura kaunasA phAyadA uThAte haiM ? isa prakAra hameM sadAke kAle kalUTe aMgoMko khulI A~khoM dekhatI haiM, unakI liye vyAdhiyoMkA ghara banAkara kyA hamAre priya nIca pravRtiyoMkI krIr3A para kabhI kabhI manovinoda
Page #724
--------------------------------------------------------------------------
________________ 154 anekAnta [Azvina, vIra-nirvANa saM02465 bhI kiyA karatI haiM ! isase bar3hakara hamArI maryA- naitikatAkA DhoMga yadA-kadA karanekA maukA unheM dAoMkA divAliyApana kisa prakAra nikAlA jA- hamArA pardA de diyA karatA hai ? kyA isI naitika sakatA hai ? jo sabhya haiM, zikSita haiM aura unnata caritrakA garva unheM Ajataka haiM ? balihArI hai ina vicAroMke haiM unase to pardA, unase asahayoga; para mardokI buddhi kI ! isa viSayameM itanA likhanA jinheM na kapar3e pahanane kI tamIja hai, na ucita bhI unake bhukhapara kIcar3a pheMkanekA iljAma lagAne bAteM karanekA zaUra, unase ha~sI dillagI! thU thU ! vAlA siddha hogA ! para ufa yaha sitamagara kaba ! kyA katrameM jIvita gAr3akara isI uddezyako pAnekI 'posavAlase abhilASA hamAre puruSavargakI thI ? kyA isI subhASita 'dharmase bar3hakara dUsarI aura koI nekI nahIM, aura use bhulA denese bar3ha kara dUsarI koI burAI bhI nahIM hai| 'saMsAra bharake dharmagrantha satyavaktA mahAtmAoMko mahimAkI ghoSaNA karate haiN|' 'apanA mana pavitra rakkho, dharmakA samasta sAra basa eka isI upadezameM samAyA huA hai| bAkI aura saba bAteM kucha nahIM, kevala zabdADambara mAtra haiN|' 'dhana-vaibhava aura indriya sukhake tUphAnI samudrako vahI pAra kara sakate haiM ki jo usa dharma-sindhu munIzvara ke caraNoMmeM lIna rahate haiN|' 'kevala dharma janita sukha hI vAstavika sukha hai / bAkI saba to pIDA aura lajjA mAtra haiN|' 'bhalAI burAI to sabhI ko pAtI hai, magara eka nyAyAniSTa dila buddhimAnoMke garvakI cIz2a hai|' 'pAlasyameM daridratAkA vAsa hai, magara jo Alasya nahIM karatA, usake parizramameM kamalA basatI hai|' 'bar3appana hamezAhI dUsaroM kI kamajoriyoM para pardA DAlanA cAhatI hai; magara bhochApana dUsaroMkI aivajIike sivA aura kucha karanAhI nahIM jaantaa|' 'lAyaka logoM ke prAcaraNakI sundaratAhI unakI vAstavika sundaranA hai; zArIrika sundaratA unakI sundaratAmeM kisI tarahakI abhivRddhi nahIM karatI hai|' 'khAkasArI-namratA balavAnoMkI zakti hai aura vaha duzmanoMke mukAbale meM lAyaka logoMke liye kavacakA kAma bhI detI hai|' -tiruvalluvara
Page #725
--------------------------------------------------------------------------
________________ APA mandiroMke uddezyakI hAni . [le0-50 kamalakumAra jaina zAstrI 'kumuda' ] mUhika rUpameM ucca jIvana banAneke hetu, rASTrake svabhAvase hI prayatnazIla-pragatizIla aura sukhoMkI kAmanA mahAn AtmAoM aura satpuruSoMkI smRtimeM jo karanevAlA hai isalie vaha sukhoMke dAyareko bar3hAne meM sthAna nizcita kiye jAte haiM unako devasthAna, devAlaya, nirantara tatpara rahanA hai / isa prakAra vaha unnati karatA devala athavA devamandira kahate haiM / unakA jIvana pavitra huaA vaiyaktikase kauTumbika, kauTumbikse sAmAjika aura aura lokopakArI honeke kAraNa hI una sthAnoMko sAmAjikase "vasudhaivakuTumbakam" ke sArvajanika siddhA pavitra mAnA jAtA hai| ye sthAna rASTrake zrAdarza sthAna ntakA mAnanevAlA banatA tathA apane samAna prANIhaiM-ve kisI jAti vizeSakI bapautI sampatti nahIM ho mAtrake kalyANakI kAmanA karane lgtaahai| sakate / haraeka insAna unase lAbha uThAnekA pUrA pUrA inhIM svAbhAvika guNoMse prerita hokara hI manuSyane adhikArI hai| sAmAjika aura rASTrIya jIvanakI unnatike lie eka manuSya sAmAjika prANI hai, isaliye vaha akelA sAmAnya sthAnakI racanA kI auravahA~ jAti tathA rASTake nahIM raha sakatA / usakA yaha svabhAva hai ki samAjameM mahAna puruSoMkI pratimAeM sthApita kI, tAki loga vahA~ rahe aura nirantara sAmAjika saMgaThana tathA umatikI ekatra hove aura mApasameM mila-julakara apane zrAdarzako carcA kre| inhIM svAbhAvika guNoMse prerita hokara vaha U~cA banAveM va parasparameM milakara unnati kreN| aise cAhatA hai ki usake vaiyaktika aura kauTumbika jIvanakA sthAna "devamandira" kahalAte haiM aura unake nirmANameM dAyarA bar3hakara sAmAjika hove, sAmAjika dAyaremeM lokasaMgraha tathA sAmAjika utthAnakA bhArI tatva saMni Akara vaha usase bhI tRpta nahIM hotA aura apanI za- hita hai / udAra jainadharmane rASTra ke aMgarUpa pratyeka manuSyaktiyoMkA vikAsa karatA huA rASTrIya tathA vizvajIvana- ko rASTrakI sampatti mAnA aura usake dhArmika tathA ke dAyaremeM mAnekA prayatna karatA hai| cUMki prAramA sAmAnika adhikAroM kI rakSA karate hue ko prAyaH saba
Page #726
--------------------------------------------------------------------------
________________ 656 anekAnta [zrAzvina, vIra-nirvANa saM02465 samAna adhikAra diyaa| vIra-samtAna jaba taka isa bhUla gaI-vaha apane umatike mArgako bhayake bhUtoMse siddhAntako isake asalI svarUpameM mAnatI rahI taba taka bharA huA dekhane lagI hai| yaha bhaya aura bhI bar3ha jAtA usane duHkhoM aura saMkaToMkA anubhava taka na kiyA varan hai jaba svArthIjana una mithyA bhayake bhUtoMkA virATacakravarti rAjya takakA bhI sukha bhogatI rhii| svarUpa logoMko batalAte haiM, isase ve vahIM ThiThakakara mAja dina deva aura unake sthAna aise vyaktiyoMke zanyavat ho jAte haiN| hAthoMmeM par3e haiM jo svayaM una lokopakArI mahAn zrA- jAti sAmUhika rUpameM unnati kare aura utike smAbhoMke jIvanacaritra takako pUrNa rUpase nahIM jAnate, ucca zikharapara ArUDha hove, isake lie jAtike karNavidyAdhyayana tathA vidyAbhyAsa karanA karAnA bhI jinheM dhAra anekoM prakArakI kaThinAiyoM aura saMkaToMko sahate nahIM rucatA, aura jo apanI ajJAnatA tathA mUrkhatAko hue satata parizrama kara rahe haiM, unakA balidAna para caturAIse chipA rakhaneke lie rUr3hivAdako hI dharmavAdakI balidAna ho rahA hai; parantu hamAre dharmAdhikArI paMcachApa lagA rahe haiM, janasAdhAraNameM isa bAtakI jar3a jamA paTela Tasase masa honA nahIM cAhate aura dharmakI duhAI rahe haiM ki jo kucha ulTA-sIdhA hamAre bApa-dAde karate dekara Age AnevAloMko pIche ghasITate hue unheM 'sudhA Aye haiM usako chor3akara dharma-karma koI cIz2a nahIM hai| raka bAbU' kA phatavA de dete haiM / jAtiko ekatAke sUtra veSa bhUSA tathA tilaka chApakI pUjA karanese hI motakA meM saMgaThita karane meM jo mUlya sacce sudhAraka de rahe haiM dvAra khala jaavegaa| inake matameM bhAvanA aura zradvAna usakI ve kucha bhI cintA nahIM karate / nahIM mAlUma unheM hI pradhAna dharma haiM, parantu ve yaha nahIM samajhate ki kisI kaba subuddhikI prApti hogii| vastuke asalI svarUpako jAne binA zuddha bhAvanA aura ina paMca-paTeloMkI kRpAse jaina samAjameM achUta aura saccA evaM rada zraddhAna kaipe ho sakatA hai ! dalita (dassA vinaikAvAra ) kahalAe jAnevAle hamAre jAtiko rasAtalameM pahuMcAnevAlI aisI hI bAtoMne hI jainI bhAI, jo jinendradevakA nAma lete, apaneko uttama pAcaraNa, upamAdarza aura sadbhAvanAmoMko padada- bhagavAn mahAvIrakI santAna mAnate, unake AdezoM para lita kara diyA, mandiroMko unake prAdarzase girA diyA, calate aura unakI bhaktise mukti mAnate haiM, ve jinendrakA akarmaNyatA, bhAlasya, brAhmaNa bhojana, mAmUlI dAna- darzana tathA pUjA-prahAla karane devAlayoM meM nahIM nA sakate tIrtha-vrata prAdise hI muktikA prApta honA batalA diyA aura siddhAnta zAstroMkA svAdhyAya bhI nahIM kara sakate ! aura dhArmika granthoM kA svAdhyAya-manana anuzIlana tathA paMca paTeloM aura unake dhArmika-sAmAjika adhikArakI yoga-samAdhi, saMyama aura sAmAyika jaise bhAvazyaka isa mithyA aura nAjAyaz2a sattAne do lAkhase upara karmoMko anAvazyaka ThaharA diyA ! natIjA yaha huA ki mahAvIrake sacce bhaktoMko unake janma siddha adhikAroMse samAjameM mUrkhatAkA sAmrAjya bar3ha gayA, jAti svAbhi- vaMcita kara rakhA hai !! jarA hama hI vicArakara dekheM kyA mAna tathA svAvalambanase zUnya hokara apanI zaktiyoMko yaha ghRNita sattA jaina-jAtike lie ghAtaka nahIM hai| vikAsa karanemeM sAhasa hIna tathA nirUsAhI ho gaI bhagavAn mahAvIra patita pAvana hai, unakI kathA sunane aura mastiSka tathA vivekase kAma lenA bilkula hI aura unakA darzana karanese mahApAtakI bhI pavitra ho
Page #727
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 12] ve zrAye jAtA hai; phira unakA darzana-pUjA karanese patita kahe nahIM hai| isake viparIta paha mAnanA ki amuka aMga apajAnevAle jainI kyoM roke jAte haiM ? patita to ve haiM vitra aura nIca hai rASTra-dharma-jAti aura dezake prati bhayaMjo bhagavAna mahAvIra ke bhaktoMse ghRNA karate haiM, unako kara pApa hai| jisa kisImeM dhArmikatA, jAtIyatA aura vIra-prabhuke pAsa jAnese rokate haiM aura isa taraha mandi- rASTrIyatA nahIM vaha manuSyarUpameM pazu samAna hai aura isa roMke uddezyako hI hAni pahuMcAte haiN| pavitra bhArata vasundharA para bhAra rUpa hai| __yaha vizvAsa aura dhAraNA ki maiM pavitra hU~ aura yaha mAnyatA ki devAlayoMmeM sthita jinendra devakI vaha apavitra hai tathA usake (dassAdike ) pravezase maMdira mUrtiyA~ kisI vyakti athavA samudAya-vizeSakI sampatti apavitra ho jAveMge aura mUrtiyoMkI atizayatA gAyaba haiM nirI mithyA aura nirAdhAra hai aura mandiroMke uddezyaho jAyagI aisA ghRNita pApa hai jo jaina jAtiko rasA- ko bhArI hAni pahu~cAnevAlI hai| talameM pahu~cAye binA na rahegA / jaina jAtikA hI kyoM, dUsaroM ke svAbhAvika dharmAdhikArako har3apanA niHsavarana samUce rASTrakA koI bhI aMga apavitra athavA nIca ndeha mahA nIcatA hai-ghora pApa hai| ve Aye [le0-60 ratanacanda jaina ratana' ] hiMsAkI jvAlAmeM jIvana-dhAra liye ve pAye / zarat caMdrikA-sA zItala saMsAra liye ve prAya / grISamakA thA aMta Adi thA varSA RtukA suNdr| maMtra ahiMsA gauravamaya duniyAne sIkhA jinase / surabhita sA samIra karatA thA mudita raajsiimNdir|| parahita nija balidAna kareM kaise yaha sIkhA jinse|| uSAkA zubhanava-prabhAta jaga-pyAra liye ve aaye| supta hRdayameM jo jAgRtikA bigula phUMkane bhAye / hiMsAkI ghAlAmeM jIvanadhAra liye ve Aye // hiMsAkI jvAlAmeM jIvana-dhAra liye ve Aye / / dhanya tumhArA aMcala trizalA jIvana jyoti jgaataa| RNI Aja saMsAra aho! jinakI pAvana kRtiyoNkaa| vIra zreSTha una mahAvIrase yaha saMsAra suhAtA // nata-mastaka hogayA vizvake sabhI tIrtha patiyoMkA // umar3a par3A zrAnanda vIra vANI jaba hama suna paaye| jagake liye janma hIse upakAra laye Aye / hiMsAkI jvAlAmeM jIvana dhAra liye ve Aye // hiMsAkI jvAlAmeM jIvana dhAra liye Aye / / ve sanmati zrIvIra Aja phira sudhAdhAra varSAdeM / varasAdeM Ananda mahI para atyAcAra bahAdeM // parAdhIna jagameM svataMtratA sAra liye ve Aye / hiMsAkI jvAlAmeM jIvanadhAra liye ve pAye //
Page #728
--------------------------------------------------------------------------
________________ atItake pRSThoMse / jilaka- "mAvara" jaina] / [lekhaka-"bhagavat" jaina] [ eka ] _ 'saMsAra ?-saMsArakI bAta koI siddhAnta 'serA hRdaya nahIM kahatA ki tumhArI bAtako Thuka- nahIM ! vaha tyAjya-bAtoMko bhI 'acchA' kaha detA "rAU~--prANezvarI ! lekina muzkila to yaha hai ! merA vizvAsa hai-vaivAhika-jIvanakA dhyeya hai ki.........! vAsanA tRpti nahIM, santAnotpatti hai ! aura santA'kyA ? notpattike lie, eka patnIke sivA dUsarI zAdI 'tumhI eka bAra soco-kyA tumhArA yaha haTha, karanA bhI koI kSamya aparAdha nahIM ! jo aparAdha yaha preraNA ucita hai ? mujhasekahIM adhika tuma isa nahIM, vaha atyAcAra nahIM ho sakatA !' / para vicAra kara sakatI ho, isalie ki tumhArI 'lekina maiM socatA hU~......!' asvAbhAvika-preraNAkA sambandha tumhIMse adhika 'tumhArA socanA hai vaha merA prema hai, upAya rahatA hai, vaha tumhArI hI cIz2a hai !' nahIM, jIvanakI pUrNatA nahIM !' / 'ThIka kaha rahe ho-nAtha ! magara apane dhyeya- 'kintu mujhe apane jIvanameM prabhAva bhI to se vimukha hokara svArtha-sAdhanako hI saba-kucha nahIM dIkhatA, jise pUrNatAkA rUpa deneke lie samajha baiThanA bhI to nahIM banatA ! merI TikA saceSTa baneM ! priye ! vivaza na karo ! maiMne vaivAabhizApa Apake lie ho, yaha mere lie kitanI hika-jIvanakI bAMchanIya-pUrNatA tumameM pAlI hai| avAMchanIya bAta hai ! basa, vahIM merA kartavya bana santAnake abhAvakI smRtitaka mere hRdayameM nahIM ! jAtA hai apane prApta adhikArakI Ahuti dekara aura isake bAda bhI, merI dhAraNA hai-ki. dAmpabhAlapara lage hue kalaMkako miTAnA, ujar3e-kAnana ttika-jIvana prAkRtika-premakA hI upanAma hai ! vahI meM basantakA AhvAna karanA!' prAkRtikatA jisako bhagna nahIM kiyA jA sakatA ! __ 'magara taba ! jaba maiM usa abhizApakI vibhI- vikRti karanA hI usakA vinAza kahalAtA hai !' SikAse bhIru banakara usake pratikArake lie ava- eka choTA-sA udAsI mizrita mauna !... lamba khojane lagU !: "jarA gaMbhIratAse vicAro- rAjagRhIke dhana-kubera seTha RSabhadAsa patnIke kyA isa preraNAkA kriyAtmakarUpa tumhAre prati udAsa-mustakI ora dekhakara marmAhata hue bagaira na merA atyAcAra na hogA ?-saMsAra kyA kahegA- raha sake ! mana, vedanA sI mahasUsa karane lagA ! use? vikaTa-paristhiti sAmane thI, socane lage-'kyA
Page #729
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 12 ] atItake pRSThoMse 656 karanA cAhie ?'-ki......... suhAvanA nava-jAta zizu pUrNatAkA sandeza sunAdo gola-gola A~sU ! yegA ! tabhI..........! pArakta kapola !! vihvalA-sI jinadattA unmIlita netroMse dekhatI adharoMkA asvAbhAvika spandana !!! huI, kSaNa-bharake lie rukI ! phira-- pUMjIpatikA hRdaya navanIta banane lagA ! tabhI merI truTi mujhe bhUla sakegI, tabhI khojane lage rudhanakI gaharAImeM svakartavyakI rUpa- merA kalaMka mujhe dhulA-sA pratIta hogA ! aura tabhI rekhA ! unake vicAra bA~dha TI nadIkI bhA~ti merA baMdhyatva parAjita ho sakegA ! isake lie maiM nikhare jA rahe the ! tabhI adhikAra hI nahIM, nArItva takakI Ahuti deneke 'merI eka choTI-sI 'mAMga' bhI svIkRti nahIM lie prastuta hU~ !'--jinadattA -pativratA, dharmAcApAtI, isase adhika aura durbhAgya kyA hogA- riNI, viduSI jinadattA--ne apanI AntarikatAmerA ?'-jinadattAke sundarAkAra mukhake dvArA ko samakSa rakhA ! hRdayastha-pIr3A bolI! .."kintu priye ! aisA pANigrahaNa, pANigrahaNa _ 'sundarI ! maiM yadi tumhArI preraNA-rakSAke lie nahIM, bandhana hai ! jisameM eka nirmukta bholI bAlikA dvitIya vivAha kara bhI lUM to kyA tuma socatI ho, kA jIvana, anamela sAthIke vikasita-jIvanake yaha merA stutya-kRtya hogA ? kadApi nahIM ! vaha sAtha nirdayatA-pUrvaka bA~dha diyA jAtA hai ! isakA tumhArI gaharI-bhUla hogI ! jo hamAre-tumhAre donoM pariNAma---viSAkta pariNAma--bhaviSyake gahanake lie ghAtaka siddha hogI, viSa siddha hogii| paTaloMmeM chipA rahanepara bhI, mujhe vartamAnakI taraha kisIkA satvApaharaNa kara, kisIkI rasa bharI dikhAI de rahA hai ! maiM cAhatA hU~.. tuma apanI duniyA~ko ujAr3akara, koI sukhakI nIMda so sake preraNAko vApisa lelo, mujhe bhAgya-nirNaya para yaha raura mumakina hai !...'-RSabhadAsakI dRr3hatAne chor3a do!' bolate-bolate gaMbhIra rUpa dhAraNa kara liyA ! lekina kSaNika stabdhatA !!! jinadattAke hRdayapara usakA kucha prabhAva na huA, 'jIvana-mUla ! itane niSThura na bano ! na ThukA Akhira thA na strI haTha ? rAtro merI prema-preraNAko ! maiM tumase bhikSA mA~gatI vaha bolI--'kisakI duniyA~meM pralaya hU~-pyAre ! kaho.''kaho, basa, kahado-'hA~!' macatI hai--isase ? kisakA adhikAra apaharaNa -aura tabhI RSabhadAsake asamaMjasameM par3e hotA hai ? maiMne soca liyA--'kisIkA bhI nahIM!' hue hRdayase nikalatI hai, premase ota-prota, gaMbhIra agara hotA bhI hai to sirpha merA ! jisakI mujhe kintu mIThI'paravAha' nahI ! isake bAda--isa ujar3e nandanakAnanameM basantakI surabhi mahakegI, tamasAnvitasadanameM prAzAkA dIpaka prajvalita hogA! cAMda-sA
Page #730
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta 5 . 0 [aAzvina, vIra-nirvANa sa02465 [ do] kanakazrIke adhikArakI vastu bana jAyagA, isameM navAgatA dulhanakA nAma thA-kanakazrI! jaisI sandeha nahIM !' / hI kanakazrIne gRha-praveza kiyA ki jinadattAko isake bAda-bur3hiyAkI svIkAratA aura vivAaisA lagA, jaise saphala manoratha pA liyA ho! hotsava donoM eka-sAthahI logoMke sAmane Ae ! lekina kanakazrIne samajhA use zUla ! svAbhAvika ..bahina ! Ajase isa gharako apanAhI 'ghara' hI thA--sAthIkI talAza dukhake lie hotI hai, samajho ! tumhAre pati bar3e sarala svabhAvake haiM, mausukhake lie nahIM ! phira strI-hRdayakI IrSA, kyA jIle bhI khUba haiM-vaha! merI Antarika abhilASA pUchanA usakA ? avazya hI, eka dUsarIkA gAr3ha hai-tuma donoM prasanna raha kara anekoM varSa jiyo ! paricaya na thA ! tumhArI bharI-goda dekha sakU, maiM ina AkhoMse ! kanakazrIkI mA~--'bandhazrI'--rAjagRhakI hI -jinadattAne sa-prema kanakazrIse kahA ! lekina nivAsinI thI ! parivAra bharameM do hI prANI the-- vaha rahI cupa, AbhAra pradarzaka eka-zabda bhI usake mA~-beTI ! jinadattAne rakhA apane patike lie mu~ha se na nikalA ! kintu jinadattAne ise mahasUsa kanakazrIkA prastAva' ! bur3hiyAko jaise muMha-mA~gI taka na kiyA, agara kucha samajhA bhI to nirAmurAda milI ! tRSAturake pAsa jalAzaya AyA ! bholApana ! aisA suyoga bhalA vaha cUka sakatI thI ? umakA phira kahane lagI vaha-'aura merA, tumhAre pati duniyAvI tarjubA-sA~sArika anabhava---kAkI pu- se, tumhAre gharase prAyaH sambandha viccheda ! subaha rAnA thA ? usane socA-'lar3akIkA para-gaha jAnA aura zAma kevala bhojana-nivRttike liye AyA nizcita hI hai ! aura abhI, niHprayatna hI use karU~gI ! bAkI samaya 'devAlaya' meM prabhu-pada zaraNa samRddhazAlI 'vara' mila rahA hai ! putrI sukhI rahegI, meM-bitAU~gI !' yahI cAhie bhI ! thor3I umra jarA adhika hai, para mauna ! isase kyA ? gharameM snurAka bhI to hai ?--g2arIboMke isa bAra jinadattAne kanakazrIke mukhakI ora naujavAna bhI baraura skhurAkake bUr3he dikhAI dete haiM ! kucha khojanekI dRSTi se dekhA / para mugdha-hRdaya phira raha jAtI hai pahalI patnIkI bAta ! so vaha bholI bhI bhrama rahita na ho sakA, usane samajhI-nArIsvayaM hI kaha rahI hai ! phira zaMkAke lie sthAna sulabha brIr3A! nahIM ! isake bAda bhI hai to vaha puruSa-hRdaya hI na ? jo sarvadA navInatAkI khojameM hI viveka hIna dina-para-dina nikalate cale gae ! bahuta-dina banA rahanA jAnatA hai, jo saundarya zikhApara zalabha bAda eka dina !kI bhAti prANa car3hAne takameM pIche rahanA' nahIM bandhuzrIne praveza kiyA / kanakazrIne jaise hI jAnatA ! avazya hI, pUrva patnIko kanakazrIke 'mA~'ko AtI dekhA, to svAgatArtha uTha khar3I huI ! lie jagaha khAlI kara denI hogI ! prema kevala sa-sanmAna uccAsana para baiThAyA !... bur3hiyAne
Page #731
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 12] atItake pRSThoMse vaibhavakI godameM jo apanI putrIko dekhA, to pula- -aura rone lagI, kanakadhI jAra-jAra ! kita ho uThI ! dekhane lagI-acaMbhita-naz2aroMse buDhiyA avAk ! idhara-udhara! Ajase kucha dina pUrva jaisA samujjvala- sandigdha !! bhaviSya usake citta para rekhAMkita huA thA, ThIka rahasyase avidita !!! vahI vartamAna banA huA usake sAmane thA .... bolI mamatAmayI svarameM-kyoM rotI ho, usake rucira anumAnakI sArthakatA ! merI beTI ? kyA huA hai tumhAre sAtha ? kaho na ? __ jaise vaha svarga meM hai, pratimAsita hone lagA- apanI mA~se chipAogI?-na, aisA na karo, use ! aura vAstavikatA bhI yahI thI ! kanakabhI merA mana dukha pAyegA- maiM zoka meM DUbane lagUMgI pUrNa sukhI thI ! usake pAsa patikA prema thA, vaibhava aura ........... !' thA, aura the sukhake sabhI AvazyakIya-sAdhana ! kanakadhI ke A~sU thame ! mukha para kucha zAnti jinadattAne usake liye bharasaka prayatna kie ki AI, vaisI hI, jaisI tuphAnake bAda ratnAkarameM ! vaha prasanna rahe, yahI saba the usake sukha-sAdhana ! kahane lagI vaha .."donoM baiThI ! mA~kI mukhAkRtimeM thI 'unakA' prema 'usI se hai ! mujhe to phaTI A~khoM santoSa-rekhA ! aura patrIkI meM amara udAsI ! dekhanA taka unheM pasanda nahIM ! rAta-dina isa ghara bAteM hone lagI ! 'kucha dera dhana mahattAkI; isake kI nIravatAse jUjhanA merA kAma hai ! ekAnta... pazcAta-jaisIki bAteM honekA prAyaH sisTama hotA dina-rAta ekAnta ! "mA~ ! eka strI ke hote hue hai-sukha-dukha viSayaka ! phara mujhe aura soMpate vakta mere sukha dukhakI bAta ___'beTI ! aura jo hai vaha to ThIka ! parata bhI tosoca letI-kucha ! sukhI to hai na ?'-bur3hiyAne sAdhAraNataH prazna bur3hiyA saMjJA-hIna-sI ho rahI thI . usakI kiyaa| caitanyatA usake sAtha vizvAsaghAta kiye jA rahI __'sukhI .. ? narakameM Dhakela kara mere sukhakI bAta thI ! vaha cupa hI rahI! pachatI ho-- mAM-bAtako sAdhakara mArmika-DhaMga kanakazrI ne apanA krama bhaMga na hone diyAse kanakazrIne uttara diyaa| 'maiM nahIM samajha pAtI ki tumane kyA socA, kyA kAle bhujaMga para jaise bar3hiyAkA paira par3a gayA vicArA? strI ke liye isase adhika aura dukhakI ho, himAlayakI coTIse gira par3I ho;yA huA ho bAta kyA hotI hai ? 'premake do khaNDa nahIM hoteAkasmika banAghAta ! vaha ghabar3Akara bolI- mA~ ! phira usakA nAma 'prema' na hokara 'dambha' ho kyoM...??? jAtA hai ! 'rahane do mA~ isa 'kyoM' ko ! mujhe vedanA vaha rukI ! bur3hiyAko avasara milA, usake karatI hai yaha 'kyoM' sahAnubhUti nahIM ! mere bhAgyameM mukha para raudratA, paizAcikatA nAca rahI thI,krodhase jo hai, bhoga lU~gI ! aba carcAse kyA lAbha ?'... kA~pate oThoMse nikalA-hU~ ! yahA~ taka ? maiM
Page #732
--------------------------------------------------------------------------
________________ 662 anekAnta [Azvina, bIra-nirvANa saM02465 nahIM jAnatI thI !..... sahasA, eka-dina kapAlikane svayaMhI socAsannATA! vaddhA merA poSaNa kara rahI hai, poSaNa karane vAlI buDhiyA phira ApahI bar3a bar3Ane lagI-pAgala hotI hai-mAM ! zAyada mAMko koI kaSTa ho, hai, nirA pAgala ! navayauvanAko chor3a kara usa...!' pUcha lenA merA kartavya hai !' kanakazrIke mu~ha para bhI eka madhura-muskAna ! dUsare dina usane pUchA ! bur3hiyAkI samasyA 'beTI ! cintA na kara tU ! maiM tere usa 'kAMTe' hala hogaI ! ruAMsI-sUrata banAkara bolI- 'beTA! ko samUla naSTa karake rahU~gI ! jaba na rahegI vaha, merA kaSTa kyA pUchate ho tuma ? jisake mAre na rAta taba tere Age hI sira jhukAnA par3egA use !'- caina na dina !' bur3hiyAke mAnasika pIr3Ase vyAkula hRdayane 'aisI kyA vedanA hai mAM ?'-kApAlikane sAntvanAtmaka zabdoMmeM bhISma-pratijJA kI ! pUchA ! bur3hiyAne samajhAyA-'terI bahana kanakazrI kA pANigrahaNa jinake sAtha huA hai,unake eka strI [tIna ] aura hai jinadattA ! vaha mUr3ha usIse rata hai ! becArI 'mA~ bhikSA!' kanakazrIkA jIvana bhAra horahA hai, kaSTa meM bIta rahe 'Thaharo, abhI lAtI hU~? haiM usake dina ! isI dukhake mAre maiM marI jArahI -aura bandhuzrI ne usa dAnavAkAra malina- hU~...'-bur3hiyAkI aAMkheM chalachalA aaii| Sa, kapAlika-jogIko hA~DI bhara dI ! vaha calA 'upAya isakA ?' gayA-hAthake trizUlako asvAbhAvika DhaMgase 'upAya bar3A kaThina hai-beTA ? tumase na ho hilAtA huA ! ___ sakegA!' isake bAda-dUsare dina AyA, tIsare dina kyoM ? kaho to ?'-kApAlikakI tAkatakI AyA; phira vaha rojakA krama bana gayA ! vaha upecchAkI gaI ho jaise ! tilamilAkara usane Akara darvAje para AvAja detA ! AvAjake sAtha pUchA ! buDhiyA uThatI aura usakI hAMDI bhara detI, vaha agara tuma kara sako to?-yaha . upAya hai calA jAtA apanI mastAnI-cAlase, svachanda ! 'beTA ! ki jinadattAko jAnase mAra do'__ bhikSA-dAnake dharAtalameM punyakI lAlasA nahIM bur3hiyAne icchA prakaTa kI ! thI ! bur3hiyA ko lenA thA usa aghaurI-kapAlikase kApAlikane eka paizAcika aTTahAsa kiyA ! kArya ! vaha bhI sAdhAraNa nahIM, bhayaMkara, khataranAka bar3hiyA mauna ! vaha bolADenjaras !!! 'yaha mere lie kyA bar3I bAta hai mAM ?-dUsare para kahanekI rUpa-rekhAhI nahIM banatI thI ! kyA kI jAna lenA to merA khela hai ! avazya hI bahinakahe ?-kaise kahe ? himmata A Akara lauTa kanakadhIkA dukha dUra karU~gA ! tuma nizcinta raho! jAtI!... agara aisA na kara sakU~ to jIvita agni-praveza
Page #733
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 12] atItake pRSThoMse 663 karalU~ !, kApAlikake vidyA-ahaMkArane vyakta -kApAlikane sAgraha prArthanA kI ! kiyA ! mAdhakakI anurodha rakSAkA bhAra lekara baitAlI bur3hiyA khuzIke mAre bola bhI na sakI ! phira calI,-niraparAdhakI hatyAke lie.... ! phira vahI bAta, vahI prasaMga ! jinadattAke zmazAnameM ! pAtIvrata-dharma aura prabhu-bhaktikI prakharatAke manmukha caturdazIkI kAlI DarAvanI rAta ! nara-muDa ! devIkI sArI zakti nirjIva hogaI ! umane hAtha asthi-khaNDa !! aura dhadhakatI huI citAe~ !!! uThAye, na uThe ! kadama bar3hAnA cAhA, vaha bhI nahIM! ghRNita-bhasma, pala-bhakSI-pazu, aura vikaTa mannATA! lauTa AI Akhira hAra kara !... isake bAda bhI, madhya-rAtri !!! kApAlikakI vyagratA udhara phira bar3hI, phira kApAlika Asana mAra kara baiTha gayA, devIkI umane devIkA AhvAna kiyA ! vaha AI, isa aArAdhanAmeM nirbhaya aura prasanna-mukha ! jaimI ki bAra usake sAtha krodha thA, jhaMjhalAhaTa thI; aura use AzA thI, ArAdhanA viphala na huI, baitAlI mAdhakakI mUrkhatAke prati aruci ! AI !"kucha hI dera bAda ! 'kyA kahatA hai-bola ?'-baitAlIne jhallAkara ___ kApAlikane sira jhukAkara abhivAdana kiyaa| tIgve-svarameM kahA ! phira bolA-'mA ! RSabhadAsakI prathama patnI- kApAlikakI mAnoM ghigI baMdha gaI. hoza jinadattA--kA prANAnta karado, yahI cAhatA hU~ !' havAsa guma ! ghabar3Akara bolA___ vaha calI gaI ! apane sAdhakakI icchA tRptike donoMmeM jo duSTa ho, use mAra dohetu jinadattAke badhake lie! mA!' jinadattA thI be khabara, ina maba prapaMcoMme ! devI calI-kanakazrIke zayanAgArakI tarapha ! ume patA taka nahIM kisa prakAra baitAlI umake krodhame vikSabdha ! aura dUsare hI kSaNa kanakazrIke badha ke lie AI, aura usake dharma-prabhAvame bagaira raktame raJjita khar3aga lie bAhara nikalI ! prANAnta kie hI lauTa gaI !... udhara ! kApAlikako imabAra adhika pratIkSA udhara ! kApAlikane punaHdevIkI ArAdhanA kI! na karanI par3o ! umane baitAlIko zIghra hI vApama vaha AI ! bolI lauTate dekhA ! 'kyA cAhatA hai ? __ 'dekha !'-rakta-vinduoMko tIkSNa khar3agase 'jinadattAkA badha!'-kApAlikane uttara diyA! poMchate hue bainAlIne kahA-'mAradI gaI !' nahIM hogA mujhase ! usakA dharma-teja Tikane hI nahIM detA mujhe ! vaha dharmakI devI hai, chor3ade iThA - [cAra] graha !'-baitAlIne paristhitiko spaSTa kiyA ! 'saca...?' 'mA ! jaise bhI ho ise to karo hI!'' 'vizvAsa karo-mA ! maiM sacahI kaha rahA hU~
Page #734
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta [zrAzvina, vIra-nirvANa sa02465 khatma ho cukI vaha !' kApAlikane dRr3hatA pUrvaka kaisA vIbhatsa-dRzya thA-- prakaTa kiyA ! kalpanAsI komala-zaiyyA para kanakazrIkA khaNDa 'beTA...?' khaNDa huA zarIra ! raktase ota-prota vasa!... 'mA!' bur3hiyAkA hRdaya phaTane lgaa| kSaNabhara pahile'tuma kitane acche ho, maiM tumhArI prazaMsA nahIM kara ko 'khuzI' aba 'raMja' bana gaI thI ! usake bhAvoM pA rahI!' x x x kI viSamatAkA andAjA lagA sakanA aura bhI kaThina thA-aba! buDhiyAke harSonmatta-manakI dazAkA citraNa karanA dUsareke lie boye hue kAMTe apane hI pairoMmeM duruha thA ! vaha apane pApeko bhUlI jA rahI thI! cubhe ! nArAyaNa para calAye jAnevAle cakrane apanA naraka-kITako jaise svargameM sthAna de diyA gayA ho, hI sarvanAza kiyaa| sa-zarIra! bandhuzrIke utaMga-rodanase bhavana prakampita ho __ prabhAtakI pratIkSAmeM-utkaTapratIkSAmeM-eka- gayA / rAja-karmacAriyoMne darayAphta kiyA ! to... eka pala bitAnA zurU kiyA-bur3hiyA ! socane bur3hiyAkI bUr3hI duSTatAne jahara ugalAlagI-'calo, kA~TA dUra huA kanakazrI sukhI 'RSabhadAsa aura jinadattAne merI pyArI putrIrahegI-aba !' ko mAra DAlA, hatyA kara DAlI usakI !' kAza ! inhIM zabdoMkI koI use yathArthatA -aura vaha the donoM isa samaya devAlayameM, batalAtA ! kanakazrI sukhI rahegI ? hA~, sukhI IzvarArAdhanAmeM tatpara ! durghaTanAse avidita ! rahegI ! jahA~ bhI rahegI, isa ghAtaka-IrSA-Agase alaga !... hatyAkA abhiyoga ! vaha bhI sAdhAraNa nAgaAkhira niyatike bandhanane prabhAtako lA rikake yahAM nahIM, eka dhana kuberake vilAsa gRhameM ! DhakelA ! jaise hI uSAkI saundarya-lAlimAne pRthvI mahArAjane AjJA dIko krIr3A-kSetra banAyA, bandhuzrI apanI putrIko 'jinadattA aura RSabhadAsako darbArameM hAjira sukha-sandeza aura apanI pratijJA-pUrtikI bAta kiyA jaae|' sunAne cala par3I! AjJA-pAlanake lie abilamba sainika-dala __zayanAgArake darvAjetaka bur3hiyAke hRdayameM harSa, calA !:devAlayakI ora ! mukha para prasannatA aura bANImeM umaMga bharI huI lekina ?thI ! lekina jaise hI caukhaTake bhItara kadama rakhA Azcarya !!! ki saba antardhyAna ! eka bhI balavAna-sainika devAlayakI sIr3hI taka ____ 'yaha kyA hughA re ?-vetahAzA cillA kara para paira na rakha sakA ! saba, jyoMke tyoM kIlita / ... rone lagI! deva-mAyA !!!
Page #735
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 12] atItake pRSThoMse puNyAtmA jinadattAke dharma-premakA prabhAva ! apane dharma-prabhAvase sApha baca gaI ! jo duSTA thI ! * * mArI gaI vaha !' / donoMne sunA ! kanakazrIkI asAmayika mRtyu- yaha-nagara-devatAkI preraNAkA phala thA / satyatA kA sambAda ! kucha Azcarya, kucha zoka ! aura sira chipI na raha skii| ....."mahArAjane sunA to pazcApara mahAna saMkaTake ghanaghora bAdala ! tApase jhulasane lage, 'aisI pavitrAtmAoM para yaha 'kahA thA na ? isa prakArake vivAha sambandhakA kalaMka ? jo deva pUjya haiM !' pariNAma zubha nahIM hotA!' -RSabhadAmane kahA! bandhuzrI para mahArAjako kopAgni dhadhaka 'ThIka hai-nAtha !'-jinadattAne dabI jubAnase uThI ! diyA gama use ghora-daNDa !uttara diyA ! 'gadhe para car3hAkara deza-nirvAsana !' 'aba jo ho apanA bhAgya !' janatAne dekhA-RSabhadAsa aura jinadattA kApAlika cillAtA nagara parikrama kara rahA para puSpa varSA ho rahI hai ! aura AkAza ho rahA thA-'kanakazrI ko maiMne mArA hai, jinadattA aura hai dhanya dhanya zabdoMse vyApta ! RSabhadAsa nirdoSa haiM ! bandhuzrIne mujhe jinadattAko acitya dharma zakti !!! maravA deneke lie kahA thA, lekina jinadattA subhASita 'santa logoMkA dharma hai ahiMsA; magara yogya puruSoMkA dharma isa bAtameM hai ki ve dUsaroMkI nindA karanese paraheja kreN|' 'khuza ikhlAqI meharabAnI aura neka tarabiyata ina do siphtoMke majamuese paidA hotI hai|' 'samRddha avasthA meM to namratA aura vinayakI visphUrti karo; lekina hIna sthitike samaya mAnamaryAdAkA pUrA skhayAla rkkho|' 'pratiSThita kulameM utpanna hue manuSyake doSa para candramAke kalaGkakI taraha vizeSarUpase sabakI najara par3atI hai| 'rAstabAjI aura hayAdArI svabhAvataH unhIM logoMmeM hotI hai, jo acche kulameM janma lete haiN|' 'sadAcAra, satya priyatA aura salajjatA ina tIna cIjoMse kulInapuruSa kabhI padaskhalita nahIM hote|' 'yogya puruSoMkI mitratA divya pranthoMke svAdhyAyake samAna hai| jitanI hI unake sAtha tumhArI ghaniSThatA hotI jAyagI utanIhI adhika khUbiyA~ tumheM unake andara dikhAI par3ane lgeNgii|' -tiruvalluvara
Page #736
--------------------------------------------------------------------------
________________ yoniprAbhRta aura prayogamAlA [ lekhaka - zrI paM0 nAthUrAmajI premI, bambaI ] +PSC+103++ ' nekAnta' ke zrASAr3ha ke kameM ukta zIrSakakA jo lekha prakAzita huA hai usIke sambandha meM kucha nivedana karane ke lie ye paMktiyA~ likha rahA hU~ / merI samajha meM 'vRhaTTapaNikA' nAmakI sUcI meM jo vikrama saMvat 1556 meM taiyAra kI gaI thI jisa 'yoniprAbhRta' kA ullekha hai vaha usa samaya jarUra maujUda rahA hogA / vaha sUcI eka zvetAmbara vidvAnne pratyeka grantha dekhakara taiyAra kI thI aura abhI taka vaha bahuta hI pramANika samajhI jAtI hai / usameM jo yoniprAbhUtako gharasenAcArya kRta batalAyA hai aura usakI lokasaMkhyA 800 likhI hai, so ina donoM bAtoM meM sandeha karanekA koI kAraNa nahIM mAlUma hotA / hA~, usameM jo isa graMthake nirmita hone kA samaya vIra niH saMvat 600 diyA hai, vaha gharamena kaba hue -- isa viSaya meM jo paramparA calo zrA rahI thI usIke anusAra likha diyA gayA hogA / usake bilkula ThIka honekI to eka graMtha-sUcIkarttAse AzA bhI nahIM kI jA sakatI / zrutAvatAra ke karttA-indranandi takane jaba yaha likhA hai ki guNadhara aura dharasenakI pUrvaparamparA aura pazcAtparamparA hama logoMko mAlUma nahIM hai taba eka zvetAmbara vidvAn unake samayako ThIka ThIka kaise ligya sakegA ? dhavala graMtha meM jisa 'joNI pAhuDa' kA ullekha kiyA gayA hai. hamArI samajhameM vahI gharasenakRta yoniprAbhRta hogA jisakI prati bRTTippaNakAra ke sAmane thI / zra + guNadhara-dharasenAnvaguryoH pUrvAparakramo'smAbhiH / na jJAyate tadanvaya - kathakAgamamunijanAbhAvAt // rahA pUne bhAMDArakara risarca insTiTyUTakA yoniprAbhUta, so usake viSaya meM nizcayapUrvaka to kucha bhI nahIM kahA jA sakatA parantu saMbhavataH vaha paMDita hariSeNakA hI banAyA huA hogA / paM0 becaradAsajIne aura unhIMkA anugamana karake paM0 jugalakizorajIne jo yaha anumAna kiyA hai ki yoniprAbhRta saMbhavataH zrabhimAnameru ( mahAkavi puSpadanta ) kA bhI banAyA huA ho so mujhe ThIka nahIM mAlUma hotA / kyoMki eka to 'ahimANeNa viraiyaM' ( abhimAnena viracitaM ) pada meM kevala 'abhimAna' zabda zrAyA hai aura puSpadantakA upanAma 'abhimAna' nahIM kintu 'zrabhimAnameru' hai aura dUsare ukta pada jisa gAthAkA hai usa kA artha samajhane meM hI bhUla ho gaI hai / kuviyagurupAya mUle na hu landvaM amhi pAhuDaM gaMthaM / himANeNa viraiyaM iya ahiyAraM susazro // isa gAthAkA sIdhA aura sarala artha yaha hotA hai ki kupita yA krodhita guru caraNoMke samIpa jaba mujhe ( paM0 hariSeNako ) prAbhRta graMtha nahIM milA taba maiMne abhimAnase isa adhikArakI racanA kI / yahI bAta unake nimnalikhita vAkyase bhI dhvanita hotI hai- iti parihatahariSeNa mayA yoniprAbhRtAlA bhe svasamayaparasamayavaidyakazAstrasAraM gRhItvA jagarasundarIyogamAlAdhikAraH viracitaH / arthAt (guruke pAsase) yoniprAbhRtake na milane para maiMne -- paM0 hariSeNane -- jaina jaina vaidyaka zAstroMkA
Page #737
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 12] yoniprAbhRta aura prayogamAlA sAra lekara yaha yogamAlAdhikAra rcaa| samajhate haiM, yaha isa bAtase bhI jAna par3atA hai ki 203 yaha bilkula svAbhAvika hai ki kisI kAraNase nA- patrake dUsare pRSTha para 'bhaNemi jayasuMdarI nAma' ke pratijJArAz2a hokara gurudevane prAbhRta graMtha nahIM diyA ho aura taba vAkyake bAda hI kucha bhAge calakara likhA hai yoniprAbhRte rUThakara abhimAnI hariSeNane isakI racanA kara DAlI ho| bAlAnAM cikitsA smaaptaa|' yaha maiM paM.becaradAsajIke paMDita becaradAsajIke bAda maiMne bhI yoniprAbhRta liye hue noToMke prAdhAra para hI likha rahA huuN| saMbhava granthakI prati bahuta karake san 1922 meM pUne jAkara hai, noToMmeM patrasaMkhyA likhate hue kucha bhUla ho gaI ho| dekhIthI aura usake kucha noTsa lekara eka 'graMtha-paricaya' yoniprAbhRtake eka binA aMkake patrakI nakala usI lekha likhane kA vicAra kiyA thaa| paM0 becaradAsajIke samayakI kI huI merI noTabakameM bhI surakSita hai| use maiM ve noTsa bhI isI lie ma~gA liye the jinake zrAdhArase yahA~ jyoMkI tyoM diye detA hU~-- . anekAntakA ukta lekha likhA gayA hai| _ "saM / sauMpadhi ribisaMyuktaM // ? yadyapi isa bAtako lagabhaga 17 varSa ho cuke haiM, tArakosaM mAnamahodadhiH parazikAravarasAkarI phira bhI yoniprAbhRtakI ukta pratikI lipi aura zrAkAra- yaMtramAtRkA vizvakarmA "rivaM bhambajanopakArakaM mithyAprakArakA jahA~ taka mujhe smaraNa hai vaha eka hI lekhakakI eTinirasanapaTIvasaM karapaMcetA kastUrikAnepAnaM likhI huI eka hI pustaka mAlUma hotI thii| do judA- ghanAnilarAjamaMdamasakasaketu "sAgaromivaravAmakaM / judA graMthoM ke patra ekatra ho gaye hoM aisA nahIM jAna par3atA jvara-bhUta zAkinI dhvAnta mArtavaM samastazAlotpatti thA / pratikI hAlata itanI zocanIya thI ki usameM hAtha yoni vidvajanacittacamatkAraM paMcamakAmAsarvazaM sarvalagAte hue Dara lagatA thA ki kahIMse koI aMza jhar3a vidyAdhAtuvAdanidhAnaM janamyavahAracaMdacaMdrikAkora na jAya / bahuta purAnI honese hI prati jIrNa ho gaI ho mAyurvedarapitasamastasattvaM praznazravaNamahAmunimAso bAta nahIM hai / aisA mAlUma hotA hai ki kabhI kisI- uinImahAdemyA upadiSTaM puSpavaMtAvibhUtavisiSya kI asAvadhAnIse vaha bhIga gaI hai aura phira usI hAlata dRSTidAyakaM itthaMbhUtaM yonimAbhRta graMthaM // 6 // meM par3I rahanese gala gaI hai / merA khayAla hai ki yA to kalikAle sambaNDU jo jANai jozipAhu gaMdha / yaha sampUrNa graMtha paM0 hariSeNakA hI sampAdita kiyA jaccha gamo taccha gamo paTavAM mhcchi"|" huA hai aura 'jagatsundarI prayogamAlA' usIkA eka suravasanapasaMsaM suvaraNasahiyaM ca rokhuhara" / bhAga hai, jise unhoMne aneka vaidyaka granthoMke AdhArase manvauvayAra "mAcchI kosaM pAhura // 2 likhA hai aura yA yoniprAbhRtakA kucha aMza unheM milA daravirasiyamma mAiviSa siyaambhuvaaii| ho aura usake bAda gurukI aprasannatAse zeSa aMza na nAti jassaDavare kA uvamA puMDarIkassa // 1 milA ho aura taba unhoMne abhimAnavaza use svayaM pUrA ho uhAmaviyaMbhaM tamaM mivaMtAsi murakSiyakolA / kara DAlA ho| vibhakAyammi kariNo narabemaha "riyA // 4 apane jagatsundarI yogAdhikArako ve bhI zAyada ............"bahIekA ukhamA / yoniprAbhUtame judA nahIM mAnate haiM-ubhIkA eka aMza mahamapamAzagavanesana sImI va mAdeva
Page #738
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta [aAzvina, vIra nirvANa saM02465 hINasattammi maha me mahi khIe sabaka...... mahAmuni-kuSmAMDinamahAdevyA upadiSTaM' aura 'puSpadantA.........."kupijaha prayAvadosammi bhattA dibhUtabaliziSyadRSTidAyaka' ye vizeSaNa svayaM praznaekaca payacchaM avahe jo munaha ika mahiyAraM / / zravaNa munike diye hue to nahIM ho sakate / so gahabaridi......... samva pahivArI . - isake sivAya zurUke 17 pRSThoMmeMse jo harSacikitsA, kAla"manA manIhana nRNAmahammate syAdati- vicarcikA cikitmA, dharmaprayoga, amRtaguTikA, ziva yatheSaH priyadharmakaH pRthuSazAH zrIpUjyapAdo guruH / / guTikA, viSararaNa Adi viSaya haiM aura jinheM yoniprA................"ma prodbhutaciMtAmaNi bhRtake aMza mAnA hai, ve jagasundarI yogamAlA ke pramehAyoniprAbhRtasaMjJAMsamamasaM devAsurAbhyarcitaM // 8 dhikAra, mUtracikitsA Adi viSayoMse kucha anokhe nahIM sAvammithyAdA tejo maMtra haiM, donoM hI aise haiM jo hArIta, garga,suzruta zrAdi graMthoM meM................."na khaMti dhImataH // se saMgraha kiye jA sakate haiM / taba adhika saMbhava yahI hai iti zrImahAgraMthayoniprAbhRtaM zrIpazravaNamuni- ki sampUrNa grantha hariSeNakA hI sampAdita kiyA huA viracitaM samAsaM ch|| hogaa| saMvat 1182 varSe zAke 1447 pravartamAne daki- 'praznazravaNa' yaha nAma bhI kucha adbhuta hai / isa sAnagate zrIsUrye zrAvaNamAsakRSNapaNe tRtIyAyAM tarahakA koI nAma abhI taka dekhaneme nahIM pAyA / tithau go"zAtIya paM0nalA....."likhitaM / cha / zubham prAkRtameM saba jagaha 'paNaha-samaNamuNi' likhA hai, yahA~ bhavatu / " ... taka ki 'iti mahAgraMthaM yoniprAbhRtaM zrIparahasavaNamuni __paMDita becaradAsa jIke noToko apekSA isameM kucha viracitaM samAptaM' isa saMskRta puSpikAmeM bhI pahasavaNa adhika hai, yadyapi graMthake mahAtmyake atirikta vizeSa hI likhA hai jo pabahasamaNa hai aura jisakA saMskRtarUpa ullekhanIya kucha nahIM mAlama hotA aura bIca bIcake prajJAzramaNa hotA hai| prajJAzramaNatva eka Rddhi hai jisake akSara gala jAnese ThIka ThIka artha bhI nahIM lagAyA dhAraNa karanevAle muni prajJAzramaNa kahalAte the / 'tiloyajA sakatA hai| paeNati' kI gAthA naM070meM likhA hai___ isa aMzake lie paMDitajIke noToMmeM likhA huA parahasamosu carimo vairajaso baam.....| hai ki 'yoniprAbhUtanuM chellu ane aMka binAnuM eka kora arthAt prajJAzramaNoMmeM antima muni vajrayaza hue / koLaM pArnu' arthAt yoniprAbhRtakA antima aura binA unake bAda koI prazAzramaNa RddhikA dhArI nahIM huaa| aMkakA eka tarapha korA patra / isa patra meM granthakI samApti atyanta sUkSma arthako sandeharahita nirUpaNa karanevAlI aura graMtha likhe jAnekA samaya diyA hai aura isake Age. jo zakti hai use prazAzakti kahate haiN| ka patra bilkula korA hai| merI samajhameM samparNa granthakA isase to aisA mAlUma hotA hai ki prajJAzramaNa nAma yahI antima pRSTha honA cAhie / nahIM kintu kisI munikA vizeSaNa hai| ukta patrameM jo vizeSaNa diye gaye haiM ve bhI anekAntake pR0 487 kI TippaNImeM isa bAta para zrIhariSeNake likhe hue hI jAna par3ate haiM / 'praznazravaNa zaMkA kI hai ki paM0 becaradAsa jIne bhUtabali puSpadantako
Page #739
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 12] kathA kahAnI jo 'laghu' vizeSaNa diyA hai vaha mUlameM nahIM hai| parantu hamArA anumAna hai ki paM0 hariSeNa kisI bhaTTArakapaDita jIne yaha vizeSaNa apanI taraphase nahIM diyA hai, ke ziSya haiM aura bahuta purAne nahIM haiN| apane guruse balki unake noToMmeM mUlagranthakI nIce likhI huI paMkti rUTakara unhoMne yaha grantha banAyA hai| dI huI hai, jise zAyada paM0 jugalakizorajI ukta noToM. yaha eka aura Azcaryajanaka bAta hai ki hariSeNa kRta kI kApI karate samaya chor3a gaye haiM / patra 19kI dUsarI jagatsundarI yogamAlAke hI samAna isI nAmakA eka tarafa 'siriparahasamaNamuninA saMkheveNaMca bAlasaMtaM / aura graMtha munijasaitti ( yazaHkarti ) kRta bhI hai aura 616' ke bAda hI yaha paMkti dI huI hai usakI bhI eka adharI prati ( 35 se 73 adhyAya taka) .. "bhavva ubayAraheDa bhazivaM bahupuNphayaMtasya" aura bhANDArakara zroriyaNTala insTiTyUTa (naM0 1242 praoNpha isa paMktipara naM0 11 diyA huA hai / arthAt bAlataMtra man 1886-62) meM hai| yoniprAbhUtakI prati dekhane adhikArake samApta honeke bAda jo dUsarA adhikAra samaya maiMne use bhI dekhA thA aura kucha noTa le liye zurU huzrA hai usakI yaha gyArahavIM gAthA hai aura zAyada the / hariSeNakI yogamAlApara vicAra karate samaya adhikAra samAptikI gAthA hai| usako bhI aomala nahIM kiyA jA sktaa| yaha 'laghu' vizeSaNa bhI bar3A vilakSaNa hai| paM0 abhI abhI patA lagA ki vaha grantha ( 35 se 43 hariSeNako yaha mAlama thA ki bhatabali-puSpadanta dharasenA- adhyAya taka) chapa gayA hai aura zrAja meM usakI eka cArya ke ziSya the, taba praznazravaNa (?) ke ziSya bhI prati lekara anekAnta-sampAdaka ke pAsa bheja rahA huuN| bhatabali puSpadanta kaise ho sakeMge, zAyada isI asamaMja- pAThakoMko zIghra hI unake dvArA ukta graMthakA paricaya sameM par3akara unhoMne yaha 'laghu' vizeSaNa dekara apanA milegA, aimI zrAzA karanI cAhie / samAdhAna kara liyA hogaa| bambaI,rakSAbandhana 26-8-36 WAWANIA N ama barabara haNGAN DAN DISSEN le0-bAbU mAIdayAla jaina bI.e., bI.TI. ER REACARRIERITAITRIERIEPIECERTRAINRITERATOREARRIERTAITREAM FRI pUchA aura kahA ki kyA tuma isalie ro rahI ho ki 1 ronekA kAraNa tumhArA pati aura do lar3ake yuddha meM mAre gaye haiN| usa 1101 IsvI meM rUsa aura jApAnameM ghora yuddha bidA vidhavAne javAba diyA, "nahIM, maiM isalie nahIM ro rahI hunA thaa| eka dina eka jApAnI vidhavA apane gharameM ki merA pati aura do putra badAI meM mAre gye| maiM to baiThI thI / usakA pati tathA do javAna lar3ake yubameM isalie ro rahI hU~ kipaba mere pAsa aura koI putra kAma pAcuke the| vaha kucha ro rahI thI aura bar3I udAsa nahIM hai jise maiM dezake lie badaneko bhejduuN|" thii| padosameMse kisIne pAkara usake ronekA kAraNa
Page #740
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta [Azvina, vIra-nirvANa sa02465 - 2 dezake lie .. yaha hukama diyA gayA thA ki ve eka rUsI niyoke darassI senAko dhokA dene ke lie jApAnI samudrI bAjeko vAsdase udd'aaveN| lagabhaga sabhI jApAnI senAke kamAnDarane yaha socA ki eka jApAnI jahAz2a sipAhI yaha prayatna karate hue goliyoMse ur3A die gaye / ssI senAkI prAMkhoM ke sAmane samudra meM DubAyA jAya, kevala canda sipAhI bAkI bacce aura usa daravAje taka jisase ve jahAjaka rakha jAnepara mAge bdmaaveN| kamAnDara pahu~ca ske| unake pAsa bArUdake pratIte the, jinheM ne apanI phraoNnake nAma gupta apIla nikAlI ki jo kivAdoMse cipakAkara udAnA thA / una sipAhiyoMne sipAhIeka jAna jokhamake kAmake vAste apane bhApako pralItoMko kivAdoM para rakhakara apanI chAtiyoMse unheM peza karanA cAhate hoM ve zIghra apanI svIkRtikA patra dabAyA aura bhAga lgaadii| eka jorakA dhamAkA huA kaujI kAtarameM bhejaveM / kamAnDarake mAzcaryakI koI aura daravAjA tathA ke sipAhI sApha ur3a gye| unake sImA na rahI jaba usane agale di isa balidAna aura pAsmatyAgake kAraNa anya jApAnI svIkRtipatra kAtarameM dekhe| haraeka sipAhIne apane sipAhI kile meM dAkhila hue aura vijaya prApta kii| patrameM yaha prArthanA kI thI ki usa vikaTa kAmake lie use jarUra cunA jAya / kamAnDarake lie cunAva karanA 4 yaha na kahanA ki jApAna meM.... sva. maharSi zivavratalAla eka bAra jApAnameM rela kaThina hogayA / agale dina usane phira likhA ki unhIM sipAhiyoMko canA jAyagA jo apanI arjiyA~ apane dvArA saphara kara rahe the| pApa mAMsa nahIM khAte the| yAtrAmeM nirAmiSa bhojana milanA kaThina ho gyaa| eka khUnase likhakara bhejeMge / abakI bAra jApAnI sipAhi sTezana para maharSi khAnekI talAza meM citita-se baiThe the| yoMke khUnase likhe pahilese bhI adhika svIkRti-patra vAtarameM pAe / kamAnDara bhAzcarya aura qhuzIse kursIse itane meM eka jApAnI navayuvaka unake sAmane pAyA aura ur3anA par3A aura kahane lagA "koI kAraNa naz2ara nahIM unakI ciMtAkA kAraNa pUchA / zivavratalAlajIne samakA . mAtA ki isa purameM jApAnakI hAra ho| hamArI ki yaha koI dukAnadAra lar3akA hai aura usase apanA vijaya nizcita hai|" kamAnDarane apanI skImake anu samasta hAla kahakara nirAmiSa bhojana khAneko khaa| sAra eka purAne jahAz2ameM kucha sipAhiyoMko biThAkara bodI hI derameM vaha yuvaka kAphI khAnA lekara unake sArUsI kraujoMke sAmane jahAjako samudra meM DubavA diyaa| mane bhAgayA / khAnA le cukane ke bAda zivamatalAlajIne usase khAneke dAma pUche / usa jApAnI navayuvakane bar3o rUsI dhoke meM pAgae aura jApAnakI vijaya hogii| vinayase prArthanA karate hue kahA-"isa sAnekI kImata kaha nahIM hai| jaba bhApa bhAratavarSa bauTeM usa samaya 3 dezabhakta vIra sipAhI chapAkara pahana kahanA ki jApAna meM mujhe khAnA milane rUsa-jApAna-yuddha meM kucha jApAnI sipAhiyoMko meM kaTa "...
Page #741
--------------------------------------------------------------------------
________________ tatvacacI manuSyoM meM uccatA-nIcatA kyoM ? (2) lekhaka-paM0 vaMzIdharajI vyAkaraNAcArya] pahale lekha meM hamane yaha batalAnekA prayatna kiyA hai vaizya, kSatriya, brAhmaNa aura sAdhu uccagotrI 11 parantu "ki manuSyoMmeM jo uccatA-nIcatAkA bheda hai vaha jabataka uccagotra aura nIna gotrakA vyAvahArika parizAna aAgama viruddha nahIM hai / karmakAMDa, labdhisAra aura jaya- na ho jAve taba taka kyoM to sammurchanAdi manuSya nIcadhavalAke jina pramANoMke bala para zrImAn bAba sUraja- gotrI haiM aura kyoM bhogabhamija zrAdi manuSya uccagotrI bhAnujI vakIla manuSyoMko ve.vala uccagotrI siddha karanA haiM ? isa praznakA samAdhAna kaThina hI nahIM asaMbhava-sA cAhate haiM unhIM pramANoMke AdhAra para manuSya ucca aura jAna par3atA hai, aura sabase adhika jaTila samasyA to nIca donoM gotravAle siddha hote haiN| lekina yaha bAta AryakhaMDa meM bamanevAle manuSyoMkI hai jinameM manuSya jAtiavazya hai ki mUlaprazna abhI bhI jaisAkA taisA jaTila kI apekSA samAnatA + honepara bhI kisIko nIca aura banA huzrA hai arthAt zAstrIya pramANoMke AdhAra para kisIko ucca batalAyA jAtA hai, isaliye ina bAtoMkA manuSyoMmeM ucca aura nIca donoM gotroMkA udaya siddha ho nirNaya karaneke liye gotrakarma, usakA kArya (vyAvahAjAne para bhI uccatA aura nIcatAkA spaSTa parijJAna hue rikarUpa) usameM uccatA nIcatAkA bheda zrAdi aura bhI binA yaha kaise jAnA jA sakatA hai ki amuka manuSya prAsaMgika evaM Avazyaka bAtoM para vicAra kiyA jAtA uccagotrI hai aura amuka nIca gotrI? ___ yadyapi pahale lekhameM zAstrIya pramANoMke AdhAra para vidyAdhara zreNiyoM meM basanevAle manuSyoM meM mArcahamane yaha bhI batalAnekA prayatna kiyA hai ki sammUrchana, khaMDake samAna apane apane pAcaraNake anusAra hI gotra antarvIpaja va mlecchakhaMDoMmeM rahanevAle sabhI manuSya kA vyavahAra samajhanA caahiye| nIcagotrI haiM, AryakhaMDameM rahanevAle zUdra va mleccha bhI manuSyajAtirekaiva jAtikamodavodbhavA / vRttinIcagotrI haiM tathA bhogabhUmija va AryakhaMDameM rahanevAle bhedA hi ta devAcAturvidhyamihAranute // (mAdipurANa)
Page #742
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta [Azvina, vIra-nirvANa saM02465 gotrakarma aura usakA kArya gotrakarmakA kArya batalAyA hai aura jisa kula meM jIva paidA vidvAnoMkA Aja jo gotrakarmake viSayameM vivAda hai hotA hai usa kulako isa kAryameM gotrakarmakA sahAyaka vaha usake astitvakA vivAda nahIM hai, isakA kAraNa nimitta batalAyA gayA hai / isI sahAyaka nimittatAkI yahI mAlUma par3atA hai ki yadi sarvajJa-kathita honese vajahase hI "annaM vai prANAH" kI taraha kAraNameM kAryajJAnAvaraNAdi karmoMkA astitva svIkAra kiyA jA sakatA kA upacAra karake rAjavArtika, zlokavArtika, sarvArthahai to sarvajJa-kathita honase gotrakarmake astitvameM bhI artha-jo jIva jisa kulameM paidA hotA hai usa vivAda uThAnekI guMjAiza nahIM hai / dhavala * siddhAntameM kula meM honevAle laukika AcaraNa (vRtti) ke anusAra gotrakarmake astitvako svIkAra karanemeM yahI bAta pramANa vaha jisa prakArake laukika AcaraNa (vRtti) ko rUpase upasthita kI gaI hai, jisakA samarthana zrIyuta apanAtA hai vaha gotrakarmakA kArya hai| mukhtAra sA. ne "uccagotrakA vyavahAra kahA~ ?' zIrSaka isameM jIvake AcaraNavizeSa arthAt laukika lekhameM kiyA hai| AcaraNa ( vRtti) ko gotrakarmakA kArya aura kulagata jIvake sAtha saMbandha honese kArmaNa vargaNAkI jo AcaraNako usakA sahAyaka nimita spaSTa rUpase bataparyAyavizeSarUpa pariNati meM hotI hai usIkA nAma karma lAyA hai| isI prAzayako nimna gAthAMza bhI pragaTa karate hai / gotrakarma isI karmakA eka bheda hai aura isakA kArya jIvakI zrAcaraNa vizeSarUpa pravRtti karAnA hai-tAtparya "bhavamassiya NIcuccaM" (karma* gA0 18) yaha ki kArmANa vargaNArUpa pudgalaskaMdha AgamameM prati- "uccassaracaM deNIcaM NIcassa hodiNokammaM (gA04) pAdita vizeSa nimittoMkI mahakAritAse jIvake sAtha ina donoM gAthAMzoMmeM varNita nIca AcaraNa aura saMbandha karake gotrakarmarUpa pariNata ho jAte haiM aura gotra ucca pAcaraNa kramase nIcagotrakarma aura uccagotrakarmake karmarUpa pariNata hue ve hI pudgalaskandha bAhya nimittoM- kArya haiM tathA nIcagotrakarma aura uccagotrakarma gotrakarmakI anukUlatApUrvaka jIvakI AcaraNavizeSarUpa pravRtti ke hI bheda haiM isaliye inakA bhI yahI prAzaya nikalatA karAne lagate haiM / karmakAMDAmeM jIvakI isa pravRttiko hI hai ki jIkkA bhAcaraNavizeSa hI gotrakarmakA kArya hai aura narakAdi kula ba una kuloMmeM paidA humA jIvakA *" na (gotrakarmAbhAvaH), jinavacanasyAsatyatvavirodhAt" zarIra isameM sahAyaka nimitta haiN| (mukhtAra sA0 ke "uccagotrakA vyavahAra kahA~ ?" isa TippaNI va mUla lekhameM jo 'kula' zabda AyA zIrSaka lekhase uddhRta) hai usase nokarmavargaNAke bhedarUpa kuloMko nahIM grahaNa kArmANavargaNAmeM jIvake liye phala dene rUpa karanA cAhiye kintu sAmAnyatayA naraka, tiyaMca, zaktiyoMkA paidA hojAnA kArmANavargaNAkI paryAya vi. manuSya, deva ina cAroM gatiyoMko va vizeSatayA ina zeSarUpa pariNati' kahalAtI hai| gatiyoM meM jIvake mAcaraNameM nimittabhUta yathAsaMbhava jo + "saMtANakameNAgayajIvAyaraNassa godamivisaraNA" jAtiyA~ kAyama haiM unako 'kula' zabdase grahaNa karanA (karma* gA013) caahiye| yaha pAge spaSTa kiyA jaaygaa|
Page #743
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 12] manuSyoMmeM uccatA-nIcatA kyoM ? 673 siddhi va dhavalasiddhAntameM narakagati, tiryaggati, manuSya gotrakarmake bheda gati aura devagati va inake avAntara bhedarUpa kuloMmeM zAstroMmeM gotrakarmake do bheda batalAye haiM-uccagotraprApta sAdhanoM ke anusAra jIvakI AcaraNavizeSarUpa karma aura nIcagotrakarma / uccagotrakarmake udayase jIva pravRtti hI mAnI gayI hai| uccavRttiko apanAtA hai aura nIcagotrakarmake udayase jIvake isa AcaraNavizeSakA matalaba usake lau- jIva nIca vatiko dhAraNa karatA hai| isaliye lokakika zrAcaraNa arthAt vRttise hai| tAtparya yaha hai ki vyavahAra meM jisa jIvakI uccavatti ho use upacagAMtrI saMmArI jIva narakAdi gatiyoM (kuloM) meM jIvana se arthAt usake ucca gotrakarmakA udaya aura lokavyavahArameM tAlluka rakhanevAle khAne pIne, rahana-sahana yAdi zrAva- jisa jIvako nIcatti ho use nIcagotrI arthAt usake prayaka vyavahAroM meM jo lokamAnya yA lokaniMdyarUpa pravRtti nIcagautrakarmakA udaya samajhanA caahiye| karatA hai va unakI partike liye yathA saMbhava jo loka - yahA~ para vRttikI uccatAkA artha dhArmikatA aura mAnya yA lokaniMdyasAdhanoMko apanAtA hai yaha maba jIva- nIcatAkA artha adhArmikatA nahIM hai arthAt jIvakI kA laukika yAcaraNa kahalAtA hai| yaha laukika yA uccagotrakarma ke udayase dharmAnukulavRtti aura nIcagotracaraNa hI lokavyavahAra meM 'vRtti' zabdase kahA jAtA hai aura yahI gotrakarmakA kArya hai / isIko gotrakarmakA "ucca NIcaM caraNaM uccaM NIcaM have godN|" vyAvahArika rUpa kaha sakate haiM, kAraNa ki isake dvArA (karma0 gAthA0 13) hI jIvake uccagotrI va nInagotrI honekA nirNaya jIvakA ucagotrakarmake udayase usa pAcaraNa aura hotA hai| nIcagotra karmake udayase nIca AcaraNa hotA hai, isa prakAra uracagotrakarma aura nIcagotrakarmake bhedase gotra. jIvanakA artha hai jIvakA zarIrase saMyoga / yaha karma do prakAra hai| saMyoga jabataka kAyama rahatA hai taba taka usako khAne- yadyapi "yasyodayAlokpUjiteSu kuleSu janma tadu. pIne rahana sahana zrAdi laukika pAcaraNoMko karanA cairgoyam, garhiteSu yatkRtaM tabIcairgotram" rAjavAtikake par3atA hai va yathAsaMbhava unake nimittoMko bhI juTAnekA isa ullekhameM tathA "dIvAyogyasAdhvAcArANA, sAdhyAprayatna jIva karatA hai, yaha saba jIvake gotrakarmake udayase cAraiH kRtasaMbandhAnAM, AryapratyamAbhidhAnavyavahAranihotA hai| bandhanAnAM puruSANAM saMtAnaH uccairgotram, tatrotpattihetu* gommaTasAra- karmakANDakI gAthA naM0 13 meM kamapyuccairgotram / ......."tadviparItaM nIcergotram / " prayukta hue 'zrAcaraNa' aura 'carama' zabdoMkI isa prakAra dhavalasiddhAntake isa ullekhameM bhI uccakulla va nIcakulakI pattirUpa byAkhyA kyA kisI siddhAnta granthake mA- meM jIvakI utpati honA mAtra kamase upacagotrakarma aura dhAra para kI gaI hai athavA apanI orase hI. kalpita nIcagotrakarmakA kArya batalAyA hai| parantu yaha kathana kI gaI hai ? isakA spaSTIkaraNa honA caahiye| kAraNameM kAryakA upacAra mAnakara kiyA gayA hai| yaha -sampAdaka hama pahile kaha cuke haiM /
Page #744
--------------------------------------------------------------------------
________________ 674 anekAnta [zrAzvina, vIra-nirvANa saM02465 karmake udayase adharmAnukUlavRtti hotI hai aisA nahIM hai, dRSTi paMcamaguNasthAnavartI manuSya dhArmika hotA huA bhI kintu jisa vRttike kAraNa jIva lokavyavahArameM ucca lokaniMdya (nIca) vRttike kAraNa nIcagotrI mAnA samajhA jAya usa vRttiko uccavRtti aura jisa vRttike jAtA hai| lokavyavahArameM bhI-jaisA ki Age spaSTa kAraNa jIva lokavyavahArameM nIca samajhA jAya usa kiyA jAyagA-pazu apanI adhama vRttike kAraNa vRttiko nIcavRtti samajhanA cAhiye * / nIcagotrI va manuSyoMmeM zUdra va mleccha bhI apanI adhama tAtparya yaha hai ki dhArmikatAkA artha hiMsAdi paMca (nIca) vRttike kAraNa nIcagotrI tathA vaizya, kSatriya, pApoMse nirvRtti aura adhArmikatAkA artha hiMsAdi paMca brAhmaNa aura sAdhu apanI apanI yathAyogya uccavRttike pApoMmeM pravRtti hotA hai, jisakA bhAva yaha hai ki dhArmi- kAraNa uccagotrI samajhe jAte haiM / katAse prANiyoMkA jIvana unnata evaM zrAdarza banatA hai yadi kahA jAya ki pAzcAtya dezoMmeM to hindustAnaaura adhArmikatAse unakA jIvana patita ho jAtA hai| kI taraha ucca aura nIca sabhI tarahakI vRttivAle manuSya aba yadi dharmAnukulavRttiko uccavRtti aura adharmAnukula honepara bhI varNavyavasthAkA abhAva honese uccatA-nIcatAvattiko nIcavRtti mAnakara dhArmika aura adhArmika vRtti- jo loga brAhmaNa triya-vaizya-kulloMmeM janma meM kramase uccagotrakarma aura nIcagotra karmako kAraNa lekara apane yogya uccavRtti dhAraNa nahIM karate haiM-nIca mAnA jAyagA to pratyeka uccagotrIkA jIvana unnata evaM vRttiko apanAte haiM, apane padape bahuta hI halke Tahala zrAdarza tathA pratyeka nIcagotrIkA jIvana patita (pApa ___ cAkarI tathA bhIkha mAMgane takake kAma karate haiM athavA maya ) hI mAnanA par3egA; parantu aisA mAnanA Agama kanyA-vikraya-jaise adhama kRtyoM ko karate-karAte haiM aura pramANa va lokavyavahArake viruddha hai / kAraNa ki unake dvArA apanA laukika svArtha siddha karane tathA peTa AgamagraMthoMse siddha hai ki eka abhavya mithyAdRSTi jIva pAlaneke liye sukumAra kanyAoMko bar3he bAbAoMke sAtha adhArmika hotA huA bhI lokamAnya (ucca) vRttike vivAhakara unakA jIvana naSTa karate haiM, ve lokavyavahArameM kAraNa uccagotrI mAnA jAtA hai va eka kSAyika sampa __ to apane ukta kuloMmeM janma leneke kAraNa uccagotrI cha yadi laukikajanoMkI samajhake upara hI vRttikI samajhe jAte haiM, taba aise logoMke viSayameM gotrakarmakI ucatA aura nIcatA nirbhara hai to kisI vRttike saMbandhameM kyA vyavasthA rahegI ? kyA laukika samajhake anusAra laukikalanoMkI samajha vibhinna honeke kAraNa vaha vatti unheM uccagotrI hI mAnanA cAhiye athavA vattike anuU~ca yA nIca na rahegI / yadi ucca mAnanevAloMkI apekSA rUpa nIcagotrI ? laukika samajhake anusAra ucagotrI use nIca aura nIca mAnanevAloMkI apekSA nIca kahA mAnanemeM vRttike isa saba kathana athavA gotrakarmake sAtha jAyagA aura tadanurUpa hI gotrakarmake udayakI vyavasthA- usake sambandhanirdezakA koI mahatva nahIM rahegA / aura kI jAyagI to gotrakarmake ucca-nIca bhedakI koI vAsta- vRttike anurUpa nIcagotra mAnanemeM usa lokasamajha vikatA na rahegI-jise nIcagotrI kahA jAyagA use athavA lokamAnyatAkA koI gaurava nahIM rahatA jise hI ucagotrI bhI kahanA hogaa| isa lekhameM bahuta kucha mahatva diyA gayA hai| --sampAdaka -sampAdaka
Page #745
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 12] manuSyoMmeM uccatA nIcatA kyoM ? 675 kA bheda nahIM pAyA jAtA hai, lekina aisI bAta nahIM hai| saMskRti itanI vyApaka aura prabhAvazAlI hai ki usakA kAraNa ki yadyapi pAzcAtya dezoMmeM vaidika va jainadharma- prabhAva hindustAnake Upara bhI par3a rahA hai, isaliye jaimI varNavyavasthAkA abhAva hai phira bhI vattike mAdhAra mAjake samayameM unako 'mnecha' mAnanA nirI mUrkhatA para unameM bhI aisI varNavyavasthAkI kalpanA kI jA- hI kahI jaaygii| aura phira ye pAzcAtya deza bhI to bhakatI hai / athavA varNavyavasthAkA abhAva hone para bhI AryakhaMDa meM hI zAmila haiM, isaliye vahA~ ke bAziMdA unameM vRttikI lokamAnyatA aura niMdyatAke bhedase uccatA loga janmase to mleccha mAne nahIM jA sakate haiM karmase aura nIcatAkA koI pratiSe dhanahIM kara sakatA hai| mleccha avazya kahe jA sakate haiN| lekina jisa samaya unameM bhI bhaMgIkI vRttiko nIcavRtti hI samajhA jAtA hai inakI vRtti arthAt laukika AcaraNa krUratA liye hue va pAdarI Adi kI vRttiko uccavRtti samajhA jAtA hai, thA usa samaya inako mleccha kahA jAtA thA parantu zrAja imase yaha bAta nizcita hai ki pAzcAtya dezoMmeM vRttibheda to ve kisI na kimI dharmako bhI mAnate haiM, brAhmaNa, ke kAraNa uccattA-nIcatAkA bheda to hai parantu yaha bAta kSatriya, vaizya aura zUdra jaimI vRttiko bhI dhAraNa kiye dUsarI hai ki inameM ucca samajhe jAnevAle loga bhaMgI hae haiM / aisI hAlatameM una sabhIko 'mleccha' nahIM mAnA jaisI adhama vRtti karanevAle manuSyoko manuSyatAke nAte jA sakatA hai| ve bhI hindustAna-jaise brAhmaNa, kSatriya, manuSyocita vyavahAroMse vaMcita nahIM rakhate haiN| yaha vaizya aura zadravRtti vAle va ucca-nIcagotravAle mAne hindustAna ke vaidikadharma va jainadharmakI hI vicitratA hai jA makate haiN| ki jinake anuyAyI apaneko ucca samajhate hue kula- ima kathaname yaha tAtparya nikalatA hai ki dharma aura madase matta hokara adhamavRttivAle logoMko pazuzroMse bhI adharmakA tAlluka kramame zrAtmonnati aura prAtma-patanase gayA bItA samajhate haiM aura manuSyocita vyavahAroMkI to hai, lekina vRttikA tAlluka zarIra aura AtmAke saMyogabAta hI kyA ? pazu-jaisA bhI vyavahAra unake sAtha nahIM mpa jIvana ke zrAvazyaka vyavahArose hai| yahI karaNa hai karanA cAhate haiM !! ki prANiyoMke jIvana meM jo dhArmikatA pAtI hai umakA yadi kahA jAya ki ullikhita ucca aura nIca vRtti kAraNa zrAtmapuruSArtha-mAgRti batalAyA hai| yaha AtmapAzcAtya dezoMke manuSyoM meM pAyI jAnepara bhI uccavRtti- puruSArtha-jAgRti apane bAdhaka koMke abhAvase hotI hai, vAle logAMkA nIcavRttivAle logoMke mAtha samAnatAkA imaliye zrAtmapuruSArtha-jAgRtikA vAstavika kAraNA vyavahAra honese hI to ve 'mleccha' mAne gaye haiN| parantu umake bAdhaka karmakA abhAva hI mAnA jA sakatA hai, aisA kahanA ThIka nahIM hai, kAraNa ki jisa gaye bIte uccagotrakarmakA udaya nahIM / yadyapi prAtmapuruSArtha jAgRti z2amAnemeM ina dezoMmeM dharma-karma-pravRttikA abhAva thA, meM uccagotrako bhI kAraNa mAna liyA gayA hai parantu yaha hindustAna apanI laukika sabhyatA aura saMskRtimeM bar3hA- kAraNatA zarIrameM mokSakAraNatA mAnaneke samAna hai| car3hA thA aura ye deza sabhyatA aura saMskRtimeM bilkula phira bhI aisI kAraNatA to kisI hada taka yA kisI rUpagire hue the usa jamAne meM ina logoMko bhale hI 'mleccha' meM nIcagotrameM bhI pAyI jAtI hai| kyoMki nIcagotrI mAnanA ucita ho, parantu Aja to unakI sabhyatA aura jIva bhI to kamase kama dezavatI zrAvaka ho sakatA
Page #746
--------------------------------------------------------------------------
________________ 676 anekAnta [zrAzvina, vIra-nirvAgA saM02465 dAyika samyagdRSTi bhI hosakatA hai / athavA kimI rUpameM yahA~ para yaha bhI dhyAna rakhanA cAhiye ki jisa uccagotrakarma bhI dhArmikatAkA kAraNa nahIM ho sakatA hai, jIvakI vRttirUpa bAhya pravRtti lokavyavahArameM dInatA kAraNaki abhavyamithyAdRSTi takake uccagotrakarmakA udaya athavA karatApUrNa samajhI jAtI ho, bhale hI usase usa niSiddha nahIM hai / imase spaSTa hai ki vRttikI uccatA aura jIvakI aMtaraMgameM ghRNA hI kyoM na ho, to bhI vaha jIva nIcatAse dhArmikatA aura adhArmikatAkA koI niyamita nIcagotrI hI mAnA jAyagA / itanA avazya hai ki yadi saMbandha nahIM hai * / lokavyavahArameM ucca mAnI jAne kimI jIvako apanI dInatAparNa va krUratApUrNa aisI vAlI vRttiko dhAraNa karanevAlA bhI adhArmika ho sakatA vRttime ghRNA hai to usa jIvake uccagotrakarmakA bandha hai aura lokavyavahAra meM nIca mAnI jAnevAlI vRttiko ho sakatA hai aura yadi vaha apanI isa vRttimeM hI masta dhAraNa karanevAlA yathAyogya dhArmika (paMcapAparahita ) hai to usake nIcagotrakarmakA hI bandha hogA / imIprakAra ho sakatA hai, isaliye dhArmikatA aura adhArmikatAkA jisa jIvakI vRttirUpa bAhyapravRtti lokavyavahAra meM svAbhivicAra kiye binA hI jo vRtti lokamAnya (uttama) mAnaparNa samajhI jAtI ho use hI uccagotrI mAnA jAho rasakA kAraNa uccagokarmakA udaya hai, aura yahI yagA lekina yadi aimA jIva apaneko U~ca aura dUsaroMko kAraNa hai ki umakA dhAraka jIva hiMsAdi paMca pApoMko unakI nIcavRttike kAraNa nIca samajhakara unase ghRNA karatA huzrA bhI uccagotrI samajhA jAtA hai, tathA jo karatA hai to usake uccagotrI honepara bhI nIcagotrakarmakA vRtti lokavyavahArameM adhama samajhI jAtI ho umakA kA- bandha hogA; tAtparya yaha hai ki antaraMga pariNatikI raNa nIcagotrakarmakA udaya hai aura yahI kAragA hai ki apekSArahita jaba taka jIvakI bAhyavatti ucca athavA usakA dhAraka jIva hiMsAdi pApoMko nahIM karatA hazrA bhI nIca rUpameM kAyama rahatI hai tabataka vaha jItra umI rUpanIcagotrI mAnA jAtA hai| vRtti zAyada hI koI ho jise lokake sabhI mannya U~ca lokavyavahAra meM svAbhimAnapUrNa vRttiko uttama (ucca) athavA sabhI manuSya nIca mAnate hoN| kucha manuSyoMkA mAnA gayA hai aura dInatA athavA krUratApUrNa vRttiko kisI vattiko U~ca mAnanA aura kuchakA nIca mAna adhama (nIca) mAnA gayA hai,imaliye jisa jIvakI vRtti lenA isa bAtake liye koI niyAmaka nahIM ho sakatA svAbhimAnaparNa hotI hai vaha jIva uccagotrI mAnA jAtA ki vaha vatti uMca hai yA nIca; tara mAnyatAkI aisI hai aura jisa jIvakI vRtti dInatA athavA krUratApUrNa vicitratAke AdhAra para kisIko uccagotrI aura kisI hotI hai vaha jIva nIcagotrI mAnA jAtA hai / ko nIcagobI pratipAdita karanA saMgata pratIta nahIM * padi aisA koI niyata sambandha nahIM hai to phira hotA, aura na siddhAnta ganyoMse hI aisA kucha mAlama eka nIcagotrI chaThe guNasthAnavartI muni kyoM nahIM ho. hotA hai ki nIca-uMca gotrakA udaya kisI kI mAnyatA sakatA / usake usa dhArmika anuSThAnameM nIcagotrakA para bhavanambita hai| yadi aisA ho to gotrakarma kI bar3I hI udaya bAdhaka kyoM hai? --sampAdaka miTTI kharAba ho jAyagI-use bhinna bhitra mAnyatAke kahA~ mAnA jAtA hai ? lokameM sarvatra yA kisI anusAra eka hI bAtameM U~ca aura nIca donoM bananA vargavizeSa athavA sampradAya vizeSake manuSyoMmeM aisI par3egA! - -sampAdaka
Page #747
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 12 manuSyoMmeM uccatA-nIcatA kyoM ? 677 meM ucca athavA nIcagotrI hI mAnA jaaygaa| adhivezanoM meM bhaMgIkA bhI kAma karanevAle svayaMsevakoMko, ____ karmakAMDameM paThita 'zrAcAra' zabdakA tirUpa lau- karttavya-pAlanakI vajahase pratidina apane bacoMkA mailA kika zrAcAra artha karanekA yaha zrAzaya hai ki jaba koI sAfa karanevAlI mAtAko, dUsaroMko acchA ( niroga) jIva sirpha apanI AjIvikA ke arthAt jIvana saMbandhI karanekI bhAvanAse bar3I nirdayatApUrvaka cIrA-phAr3IkA zrAvazyakatAoMkI pUrti ke liye hI dInatApUrNa athavA kAma karanevAle DAkTarako, jJAnavRddhi ke liye bhaktipUrvaka karatAparNa kArya karatA hai tabhI vaha jIva nIcagotrI mAnA gurukI sevA karanevAle ziSyako tathA amamartha aura jAyagA / yahI kAraNa hai ki sevAbhAva yA kartavyapAlana amahAya logAMkI sahAyatA prAdike liye bhIkha taka zrAdikI vaz2ahame yadi koI jIva isa prakArake kArya- mAMganevAle bar3e bar3e vidvAnoM aura zrImAnako lokavyava. karatA bhI hai to bhI vaha jIva lokavyavahArameM nIcagotrI hAramaM na kevala nIca nahIM mAnA jAtA hai balki aise nahIM mAnA jAtA hai| jaise bhaMgI athavA bhigyArI mirfa loga lokavyavahArameM zrAdarakI dRSTise hI dekhe jAte haiM; apanA peTa bharane ke liye hI dInatApUrNa lokaniMdya kArya kyoMki inake hRdayameM ina kAryoko karate samaya sevAbhAva karatA hai tathA ThagI athavA DAkez2anI karanevAle loga va kartavyapAlanakI bhAvanA jAgrata rahatI hai / itanA mirpha apanA peTa bharane ke liye hI bar3I nirdayatA aura avazya hai ki yadi ina kAryoM ko karane meM koI anucita karatAke sAtha dUsare prANiyoMko ThaganA zrAdi kArya kiyA svArthabhAvanA prerakanimitta bana jAtI hai to inako uma karate haiM, imaliye ye to nIcagotrI hI mAne jAte haiM / mamaya niyamame nInagotrakarmakA bandha hogaa| pala bhavAbhAvase yAja kala kAMgrema Adi maMsthAoMke isI prakAra vaidika dharmagranyAma pratipAdita azvamedha, mAne jAte haiM yA lembakajIke matAnamAra mAne jAne naramedha zrAdi paz2a yadyapi kara karma kahe jA sakate haiM cAhiya ? eka bAta yahA~para khAsa taurase spaSTa hone kI parantu inake pIche dharmakA maMbandha jur3A huzrA hai, imaliye hai aura vaha yaha ki vyApArameM jo ThagI karate haiM ve Thaga inako karanevAlA brAhmaNa dusare dharmAnuyAyiyoMkI dRSTima haiM yAki nahIM? grIra eka rAjA nasareke rAjyako apane pApI to kahA jA sakatA hai parantu inakA tAllaka sirpha rAjya meM aura isaroMkI sampattiko apanI sampatti mi usakI AjIvikAsa na hone ke kAraNa lokavyavahArameM lAne ke liye jo dUsare rAjApara car3hAI karatA hai aura vaha nInagotrI nahIM mAnA jAtA hai / aura to kyA usake rAjyako tathA vahA~kI prajAkI bahutasI sampattiko zatrutA ke lihAjase badalA lenekI bhAvanAme prerita hokara bInakara haDapa kara jAtA hai vaha DAkez2ana athavA saMgaThita dumare prANiyoMko jAnase mAra denevAlA vyakti bhI loka imara skaita haiyA ki nahIM ? yadi aisA hai to vaise Thaga gyA meM adhArmikatI mAnA jAtA hai parantu isa tarahase usako koI nIcagotrI nahIM mAnatA hai kyoMki yaha kArya umane pAriyoM (vaizyoM) aura rAjAbhoMko bhI nIcagotrI kahanA apanI zrAjIvikA ke liye nahIM kiyA hai| isI tarahakA hogA-bhale hI ve bharata jaise cakravartI rAjA hI kyoM zrAzaya uccagotrake viSaya meM bhI lenA cAhiye / jaise bhaMgI mho| parantu unheM nIcagotrI nahIM mAnA jAtA hai, apane pezeko karate hue samaya par3anepara maranekI saMbhAvanA saba nIca U~cagotrakI mAnyatA kA niyama kyA rahA? -sampAdaka honepara bhI yadi bhIkha mA~ganeko taiyAra na ho, va bhikhArI
Page #748
--------------------------------------------------------------------------
________________ 678 anekAnta apane pezeko karate hue samaya par3ane para marane kI saMbhAvanA hone para bhI bhaMgIkA kAma karaneke liye taiyAra na ho to bhI ye donoM nIcagotrI hI mAne jAte haiM uccagotrI nahIM, itanA avazya hai ki usa samaya mAnasika parigati svAbhimAnapUrNa hone kI vajahase inake uccagotrakarma kA hI bandha hogA / kisa guNasthAnameM kaunase gotrakarmakA udaya rahatA hai ? Uparake kathanase yaha bAta bilkula spaSTa ho jAtI hai ki jIvakI dInatA aura krUratApUrNavRtti nIcagotrakarmake udayase hotI hai aura svAbhimAnapUrNa vRti uccagotrakarmake udayase hotI hai, isaliye jisa guNasthAna meM jo vRtti pAyI jAtI ho usa guNasthAna meM usI gotrakarmakA udaya samajhanA cAhiye / Azvina, vIra - nirvANa saM0 2465 jIvanakI sAdhAraNa mahattA hai, yahI kAraNa hai ki aise lokottara jIvanavAle jIvoMke uccagotrakarmakA hI udaya mAnA gayA hai / lokottara jIvana sAtaveM guNasthAna se prAraMbha hotA hai aura terahaveM guNasthAnavartI jIva pUrNa lokottara - jIvanavAle ho jAte haiN| isa prakAra sAtaveM guNasthAnase caudahaveM guNasthAna takake jIvoMke uccagotrakarmakA hI udaya batalAyA gayA hai / / chaDe guNasthAnavartI jIvoMkA jIvana yadyapi laukika jIvana hai, isaliye unameM laukika jIvana saMbandhI yathAyogya vyavahAra pAye jAte haiM parantu unakA jIvana itanA sArvajanika hojAtA hai ki binA svAbhimAna pUrNa vRttike ve jIva usa guNasthAnameM sthita hI nahIM raha sakate haiN| tAtparya yaha hai ki chAguNasthAnavartI jIva (manuSya) mAdhu kahalAtA hai, vaha hama jaise gRhastha manuSyoMke liye zrAdarza hotA hai; kyoMki laukika jIvanakI unnatikI parAkASThA isake huzrA karatI hai, isaliye isake (sAdhuke) jIvana meM dInatA va krUratApUrNavRtti saMbhavita nahIM hai, yahAM taka ki jo vRttisvAbhimAna pUrNa hote hue bhI Arambha pUrNa hotI hai usa vRttise bhI vaha pare rahatA hai / vaha pUrNasaMgamI aura sabhI jIvoMmeM pUrNa dayAvAna apane jIvana mukta jIva zarIra ke saMyogarUpa jIvanase rahita haiM, isaliye kisI bhI prakArakI vRtti unake nahIM hai aura yahI kAraNa hai ki vRttikA kAraNabhUta gotrakarmakA saMbandha bhI mukta jIvoMke nahIM mAnA gayA hai / yadyapi samasta saMsArI jIvoMke gotrakarmakA udaya batalAyA gayA hai| parantu jina jIvoMkA laukika jIvanase saMbandha chUTa jAtA hai arthAt lokottara jIvana bana jAtA hai unake zarIrakA saMyogarUpa jIvanakA sadbhAva rahate hue bhI laukika jIvana ke sabhI vyavahAra hI naSTa ho jAte haiM / yaha unake *yadi nIcagotrI hI mAne jAte haiM "to jisa jIvakI vRtti svAbhimAnapUrNa hotI hai vaha jIva upagotrI mAnA jAtA hai" isa lekhakajIke vAkyake sAtha usakA virodha bhAtA hai / sampAdaka + parantu yaha niyama kaunase Agama granthameM diyA hai aisA kahIM bhI spaSTa karake nahIM batalAyA gayA, jisake batalAnekI z2arUrata thI / -sampAdaka - jaba lekhakajIne khAne-pIne Adi sambandhI laukika prAcaraNarUpa vRttiko hI gotrakarmakA kArya batalAyA hai aura likhA hai ki "isa ( vRtti) ke dvArA hI jIvake uccagotrI va nIcagotrI honekA nirNaya hotA hai" aura vaha vRtti jIvanake sabhI vyavahAra naSTa hojAneke kAraNa ina guNasthAnoMmeM hai nahIM, taba ina guNasthAnoM meM upagotrakA udaya batalAnA kaise saMgata ho sakatA hai ? isase pUrva kathamake sAtha virodha jAtA hai, eka niyama nahIM rahatA aura icchAnukUla kucha khIMcAtAnI jaisI bAta jAna par3atI hai| --sampAdaka
Page #749
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 12] manuSyoMmeM uccatA-nIcatA kyoM ? 676 ko banA letA hai, isIliye bar3I bhaktike sAtha dUsare pAye haiM-kisAdhukA jIvana sArvajanika jIvana bana jAtA manuSya apanA ahobhAgya samajhakara usakI jIvana-saMbandhI hai aura nIcavRtti vAlA manuSya apane parvajIvana meM nIca saMbhavita aAvazyakatAoMkI pUrti kiyA karate haiM, usakA vRtti ke kAraNa sarva sAdhAraNa logoMkI nigAhameM girA kartavya kevala yaha hai ki vaha apane jIvanasaMbandhI huzrA rahatA hai, isaliye usake jIvanakA sarvasAdhAraNake saMbhavita zrAvazyakatAoMkA dUsare manuSyoko jJAna liye zrAdarza bana jAnA kucha kaThina-sA mAlUma par3atA hai karAneke liye mUka prayatna karatA hai / yaha prayatna hI usa- aura jIvanakI zrAdarzatAke abhAvameM usake prati sarvake (sAdhuke ) jIvana-saMbandhI AvazyakatAaoMkI pUrtimeM sAdhAraNakI aimI bhakti paidA honA kaThina hai, jisake nimitta honeke kAraNa 'vRtti' zabdase kahA gayA hai| AdhAra para vaha apanI zAstrasaMmata svAbhimAnapUrNa mAdhukI yaha vRtti AgamameM pratipAdita caryAvidhAnake vRtti kAyama rakha sake, isIliye caraNAnuyoga nIcavRtti anusAra bahuta hI svAbhimAnapUrNa huA karatI hai, vAloko sAdhudIkSAkA niSedha karatA hai; lekina, jaisA yahI kAraNa hai ki sAdhuko (ch| guNasthAnavI jIvako) ki zrAge batalAyA jaaygaa| nIcavRtti vAle manuSya bhI uccagotrI batalAyA gayA hai| bAkI pahale guNasthAnase vRtti badala kara gotra parivartana karake apane gAIsthya lekara paMcama guNasthAna takake jIvoMkI vRtti jIvanameM hI sarvasAdhAraNa logoMkI nigAhameM yadi usa Upara kahe anasAra ucca aura nIca donoM prakArakI samajhe jAne lagate hai to aise manuSyoMke liye caraNAnuho sakatI hai isaliye ve donoM gotra vAle batalAye gaye yoga bhI dIkSAkA niSedha nahIM karatA hai, isaliye carahaiM / isakA matalaba yaha hai ki eka nIca vRtti vAlA gAnuyogakA karaNAnuyogake sAtha koI virodha bhI nahIM manuSya bhI hiMsAdi paMca pApoMkA eka deza tyAga karake rahatA; kyoMki eka nIcagotrI manuSyako apane paMcama guNasthAna taka pahu~ca sakatA hai| zrAge vaha kyoM vartamAna bhavameM sAdhu bananekA haka karaNAnuyogakI taraha nahIM bar3ha sakatA isakA kAraNa yaha hai ki chahAguNasthAna caraNAnuyoga bhI detA hai| tAtparya yaha hai ki jaba sAdhavartI jIvakI anivArya paristhiti isa prakArakI ho kA jIvana laukika jIvana hai aura vaha sarvasAdhAraNa ke jAyA karatI hai ki vahA~ para nIca vRttikI saMbhAvanA hI liye prAdarzarUpa hai to lokavyavahArameM usakI pratiSThA nahIM rahatI hai / tAlarya yaha hai ki koI nIca vRtti vAlA kAyama rahanA hI cAhiye, imaliye sAdhutva jisa tarahase manuSya yadi sAdhu hogA to usakI vaha nIca vRtti apane lokameM pratiSThita raha sakatA hai usa tarahakI vyavasthA pApa chUTa jAyagI, yaha karaNAnuyogakI paddhati hai| caraNAnuyogako nigAhameM rakhakara dravya, kSetra, kAla aura caraNAnuyogakI paddhatimeM isase kucha vizeSatA hai, vaha bhAvake anusAra caraNAnuyoga pratipAdita karatA hai| batalAtAhai ki eka nIca vRtti vAlA manuSya apane itanA avazya hai ki dravya, kSetra, kAla aura bhAvake vartamAna bhavameM sAdhu nahIM bana sakatA hai, vaha adhikase anusAra caraNAnuyogakI vyavasthA badalatI rahatI hai aura adhika puruSArtha karegA to dezavratI zrAvaka hI bana karaNAnuyogakI vyavasthA sadA ekarUpa hI rahA karatI skegaa| isakA kAraNa yaha hai-jaisAki hama pahile batalA hai| (zeSa agalI kiraNameM) wered Before
Page #750
--------------------------------------------------------------------------
________________ gotralakSaNoMkI sadoSatA [le.-50 tArAcanda jaina, darzanazAsI ] neperly Before nainasiddhAntameM anya karmokI taraha gotra-karma para aura gamana karate hue manuSya, ghor3A, hAthI, bandara "bhI vicAra kiyA gayA hai; parantu gotra-sambandhI Adiko bhI usa samaya 'gAya' kahanA anucita na jo kathana siddhAntagraMthoM meM pAyA jAtA hai vaha itanA samajhA jAnA caahiye| parantu bAta isase ulaTI hI nyUna-thor3A hai ki usase gotra karmakI ulajhana sulajha hai arthAta baiThI, khar3I vA leTI kisI bhI avasthAmeM nahIM pAtI aura na gotra-karmakA jijJAsu usa parase vidyamAna gAyako hama 'go' rUDhi zabda dvArA galakisI ThIka natIje para hI pahu~ca pAtA hai / graMthoMmeM kaMbala-mIMga aura pUMcha vAle pazuvizeSa (gAya ) kA gotrake jitane lakSaNa dekhanemeM Ate haiM ve yA to hI grahaNa-bodha kreNge| aura 'go' zabdakI vyutpatti lakSaNAtmaka hI nahIM haiM aura yadi unako lakSaNAraka se kahe gaye arthapara dhyAna nahIM deNge| yadi vyutpatti mAna bhI liyA jAve to ve madoSa, apUrNa aura se kahe gaye arthake anusAra caleMge to prAyaH pratyeka asaMgata hI UMcate haiN| una lakSaNoMse 'gotra-karma zabdArthameM dopa pAye jAveMge aura kimI arthakA kyA hai?'ima praznakA uttara nahIM ke barAbara milatA zabdake dvAga saMketa karanA asaMbhava ho jAvegA / hai aura gotra-viSaya jaisAkA taimA hI ampaSTa aura isaliye kimI zandakI vyatpattiko uma zabda dvArA vivAdakA viSaya banA rahatA hai| kahe jAne vAle padArthakA lakSaNa nahIM mAnA jA - AcArya pUjyapAda svAmI gotra-viSaya para prakAza sktaa| DAlate hue likhate haiM-'uccainIMcaizca gayate zabdhata vAstava meM vastukA lakSaNa aisA honA cAhiye iti vA gotram' (marvArthaH 8-) arthAna-jimase jo usa vastuko dRmare samasta padArthosa bhinna-judA jIva U~ca-nIca kahA yA mamajhA jAve use gotra batalA make / jima lakSaNameM ukta khUbI nahIM pAyI kahate haiN| yadi ukta vAkya para gaura kiyA jAya to jAtI vaha lakSaNa lakSaNakoTime bahiSkRta mamajhA yaha vAkya vyAkaraNa-zAstrAnusAra gotrazabdakI jAtA hai aura jo lakSaNa lakSya padArtha-jisa vyutpattimAtra hai, gotrakA lakSaNa nahIM / zabda-vya. padArthakA lakSaNa kiyA jAtA hai meM pUrI taraha tpattise usa zabdadvArA kahA gayA artha niyama nahIM pAyA jAtA, arthAt lakSyake eka dezameM rahatA vaisA hI ho, aisA siddhAnta nahIM hai| jaise- 'gaccha. hai vaha bhI sadoSa kahalAtA hai| aise lakSaNako tIti gauH' arthAt jo gamana kara rahI ho use gau 'avyApta lakSaNa' kahA jAtA hai| nyAyazAstra meM yA gAya kahate haiN| isa vyutpattike anusAra baiThI, lakSaNake tIna doSa-avyApti, ativyApti aura khar3I vA leTI huI gAya ko 'go' na kahanA cAhiye, asaMbhava batalAye gaye haiM / jina lakSaNoMmeM ukta
Page #751
--------------------------------------------------------------------------
________________ varSa 2, kiraNa 12] doSatrayakA sarvathA abhAva pAyA jAtA hai, ve lakSaNa hI samIcIna aura kAryasAdhaka hote haiM / gotrake jitane lakSaNa upalabdha hote haiM ve sabhI sadoSa haiN| unameM avyApti doSa anivAryarUpase pAyA jAtA hai| AcArya pUjyapAdane, gotrakarmake ucca-nIca bhedoMkA 'ullekha karate hue, unakA svarUpa nimna prakAra diyA hai-- gotra lakSaNAMkI sadoSatA yasyodayAllokapajiteSu kuleSu janma taduccairgotram, yadudayAdgahiteSu kuleSu janma tannIcaigoMtram / - sarvArtha0 a0 8 se 12 arthAt-jisake udayase loka sanmAnya kulameM janma ho use 'gotra' aura jisake udayamaM nindita kula meM janma hotA hai use 'nIcagotra' kahate haiM / zrIakalaMkadeva ukta lakSaNoMko apanAte hue inheM apanI vRttimeM aura bhI khulAsA taura para vyakta karate haiN| yathA lokapatiMSu kuleSu prathitamAhAtmyeSu ikSvAkuyadurujAtiprabhRtiSu janma yasyodayAdbhavati taduccaigoM tramavasaMyam / garhitaMSu daridrApratijJAtaduHkhAkuleSu yatkRtaM prANinAM janma tannIcairgotramavaseyam / ' - tatvA 0 rAja0, 08 sU012 arthAta - jisa karmake udayase jinakA mahatva - bar3appana - saMsAramaM prasiddha ho cukA hai aise loka pUjita ikSvAku, yadu, kuru Adi kulAMmeM janma ho use 'ucca gotra' kahate haiM aura jisa karmake udayase jIva nindita, daridra nirdhana, aura dukhI kuloMmeM janma pAveM use 'nIcagotra' samajhanA cAhiye / UMca-nIca - gotrake ina lakSaNoMpara vicAra karanemAlUma hotA hai ki ye lakSaNa kevala zrAryakhaMDoM 681 ke manuSyoMmeM hI ghaTita ho sakate haiN| bhAryakhaMDake manuSyoMke bhI ina gotra-karmoMkA udaya sArvakAlika - hamezA ke liye nahIM mAnA jA sakatA, kevala karmabhUmike samaya hI yaduvaMzAdikI utpatti-kalpanA mAnI gaI hai| bhogabhUmija mAnavoMmeM paraspara ubanIcakA bheda bilakula nahIM pAyA jAtA, sabhI manuSya eka samAna vyavahAravAle hote haiN| isaliye unheM uccatA nIcatAkI khAI nahIM banAnA par3atI jaba bharata - airAvata kSetroM meM karmabhUmikA prAdurbhAva hotA hai tabhI ina kuru, soma, nindita Adi kuloM ko janma diyA jAtA hai| isa avasarpirNI kAlacakrameM pahale pahala kula-jAtikI sRSTi bhagavAna RSabhadevane hI kI thii| usase pahale kulAdikA sadbhAva nahIM thA / lakSaNoMmeM batalAyA gayA hai ki amuka gotra karmake udayame amuka kula meM janma pAnA hI usakA vaha lakSaNa hai arthAta gotra-karmakA kArya kevala itanA hI hai ki vaha jIvako U~ca nIca mAne jAne vAle kuloMmeM janma deveM / janmagrahaNa karaneke bAda jIvake kima gotrakA udaya mAnA jAya isakA lakSaNoMmeM koI jikra nahIM kiyA gayA / yadi ina lakSaNoMkA yaha abhimata hai ki jIvakA jima kula meM janma hotA hai janma pAneke bAda bhI usakA vahI gotra rahatA hai jo uma kulameM janma denemeM hetu rahA ho to isakA matalaba yaha huA ki jIvana bhara - jaba taka usa zarIra se sambandha rahegA jo jIvane usa bhavameM prApta kiyA hai taba taka U~ca yA nIca gotrakA hI udaya rahegA / janma pAneke bAda bhale hI jIva uma kulake anukUla AcaraNavyavahAra-- na kare, usa pratikUla AcaraNase usa gotrakA koI bigAr3a nahIM hotA / parantu yaha bAta
Page #752
--------------------------------------------------------------------------
________________ 682 anekAnta [Azvina, vIra-nirvANa saM02465 siddhAntase viruddha par3atI hai, siddhAntapranthoMmeM gotra- rgotram / na cAtra pUrvoktadoSAH saMbhavanti virodhAt / kA saMkramaNa-U~case nIca aura nIcase U~ca gotra tadviparItaM nIcairgotram / " badalanA-mAnA gayA hai / / arthAt-una puruSoMkI santAna ucagotra hotI __ AcArya vIrasena dhavalA TIkAmeM uccagotrake hai jo dIkSAyogya sAdhu-AcArase sahita hoM, jinane vyavahArake viSayameM aneka zaMkAe~ uThAte hue usakI sAdhu-AcAravAloMke sAtha sambandha kiyA ho, asaMbhavatA batalAte haiN| yathA-"tato niSphala- aura jo Arya hone ke kAraNoM-vyavahAroMse sahita * muccairgotraM, tata eva na tasya karmatvamapi tadabhAvena nI- ho / tathA aise puruSoMkI santAna honemeM jo karmahetu cairgotramapi dvyornyonyaavinaabhaavitvaat| tato gotra- hotA hai use bhI uccagotra kahate haiN| isa uccagotrakarmAbhAvaH" arthAta-jaba rAjA, mahAvratI Adi ke lakSaNameM pUrvapakSameM likhe gaye samasta doSoMkA ajIvoMmeM ucca-gotrakA vyavahAra ThIka nahIM banatA, bhAva hai kyoMki ukta lakSaNa aura doSoMmeM virodha hai taba ucagotra niSphala jAna par3atA hai; isaliye arthAt lakSaNa bilakula hI nirdoSa hai| upagotrase ucagotrakA karmapanA bhI banatA nhiiN| uccagotrake viparIta nIcagotra hai-jo loga ukta puruSoMkI abhAvase nIcagotrakA bhI abhAva ho jAtA hai; santAna nahIM haiM aura unase bhinna AcAra-vyavahAra kyoMki donoMmeM avinAbhAva sambandha hai-ekake vAloMkI santAna haiM ve saba nIca-gotra kahalAte haiM, abhAvameM dUsarekA bhI abhAva niyamase hotA hai| aise logoMkI santAnakI utpattimeM jo karma kAraNa aura jaba uca-nIca-gotrakA abhAva hai, taba una hotA hai use bhI nIcagotra kahate haiN| donoMse bhinna koI anya gotrakarma ThaharatA nahIM, yadyapi zrI vIrasenAcArya apane lakSaNako niisaliye usakA bhI abhAva siddha hotA hai| isa rdoSa batalAte haiM, parantu ukta lakSaNa doSoMse khAlI pUrva pakSake bAda gotrakarmako niSphalatA haTAne aura nahIM haiN| devoMkA upapAda-janma mAnA gayA hai, isausakA astitva siddha karaneke liye ukta A. liye ve kisI sAdhu-AcAravAle Adi manuSyoMkI cArya ucca-nIca-gotrakA lakSaNa nimna prakAra likhate santAna nahIM mAne jA sakate, phira unheM uccagotrI kyoM mAnA gayA ? nArakiyoMko bhI aupapAdika "dIkSAyogyasAdhvAcArANAM sAdhvAcAraiH kRtasa- janmavAlA mAnA gayA hai, ataH unheM bhI kinhIM mbandhAnAmAryapratyayAbhidhAnavyavahAra-nibandhanAnAM pU. asAdhu-vyavahAravAle Adi manuSyoMkI santati nahIM ruSANo santAna uccairgotram, tatrotpattihetakamapyaccai- kahA jA sakatA, phira unheM nIcagotrI kyoM kahA ...... gayA ? paMcendriya tiryaJcoMko chor3a zeSa sabhI ekehai dekho, gommaTasAra-karmakANDa gAthA 441 / ndriya,dvIndriya,trIndriya auracaturindriya tiryaJcoMkI isa avataraba aura agale avataraNake liye dekho bhI santati nahIM calatI,vesammUrchana janmavAle mAne 'bhanekAnta' varSa 2 kI kiraNa 2 kA u~cagotrakA nya- jAte haiM aura paMcendriya tiryazca bhI kinhIM hInAcArI bahAra khaaN|' zIrSaka sampAdakIya lekha / puruSoMkI santAna nahIM hote, phira unheM kyoM nIca
Page #753
--------------------------------------------------------------------------
________________ gotralakSaNoM kI sadoSatA 2, kiraNa 12] gotrI mAnA gayA ? isI taraha sammUrcchana manuSyoM meM bhI santAnAbhAva pAyA jAtA hai, phira unheM bhI kyoM nIcagotrI mAnA gayA ? bhogabhUmija jIvoMmeM bhI ukta prakArakI vyavasthA nahIM pAyI jAtI / isa liye ukta ucca-nIca gotra-lakSaNoMko kisI bhI taraha doSarahita nahIM kahA jA sakatA / ye lakSaNa zra vyApti doSa se dUSita haiM; kyoMki apane lakSyake eka dezameM hI pAye jAte haiM / pyAdazro' zabda par3A hai vaha lakSaNakI nirdoSatA meM prabala bAdhaka haiM, kyoMki isase yahI dhvanita hotA hai ki gotrakA mAtra itanA hI kArya hai ki vaha jIvako U~ca-nIca kula meM paidA karAne meM sahAyaka ho / janma-praharaNake bAda gotrakI kyA vyavasthA ho, isakA kucha patA nhiiN| isa taraha yaha lakSaNa bhI nirdoSa nahIM kahA jA sakatA / zrInemicandrAcAryane jisa gotra-lakSaNako janma dhavalA TIkAkArane gotrakarma ( gotrasAmAnya ) diyA hai vaha apane hI DhaMgakA hai| yathAkA lakSaNa nimna prakAra diyA hai uccanIcakulesu uppAdazro poggalakkhaMdho micchatAdipaJcaehi jIvasaMbaMdho godamidi uccade / ' 'saMtAraNakameNAgayajIvAyaraNassa godamidi sarANA / ' arthAt santAnakrama se - kulaparipATI se - cale Aye jIvake AcaraNa kI 'gotra' saMjJA haisantAna paraMparA ke AcaraNakA nAma 'gotra' hai / 26 arthAt - mithyAtvAdi kAraNake dvArA jIvake sAtha sambandhako prApta hue U~ca-nIca kula meM utpanna karAnevAle pugadlaskaMdhako 'gotra' kahate haiM / yadyapi yaha lakSaNa gotrakarmake anya lakSaNoMse bahuta kucha saMgata aura gotrakarmakI sthiti kAyama karane meM bahuta kucha sahAyaka mAlUma hotA hai, to bhI isa lakSaNake 'kulesu' 'uppAdatro' ye zabda sadeha meM DAla dete haiM; kyoMki yadi 'kula' zabdakA artha yahA~ para pitR- kula mAnA jAyagA to Upara likhe samasta doSa lakSaNako kamajora banA deMge aura gotrakarmI vyavasthA na bana skegii| hA~, yadi 'kula' zabdakA artha sajAtIya- jIvasamUha - bhipreta ho to gotravyavasthA bana sakatI haiM; parantu yaha kliSTa kalpanA hai, jo zAyada lakSaNakArako svayaM abhISTa na rahI ho / dUsare, isa lakSaNameM jo 'u 1 * gotralakSaNakI ye paMktiyA~ paM0 jugalakizorajI mukhtArakI noTabukale lI gaI haiM aura ve 'jIvadvAya' kI prathama cUlikA kI haiN| 683 yahA~ para jIvAcaraNako gotra batalAyA hai| jaina graMthoM meM gotrakarmako paudgalika skaMdha mAnA gayA hai; parantu AcaraNa yA jIvAcaraNa ko kahIM para bhI vaisA paudgalikaskaMdha nahIM likhA / AcaraNakA artha hai anuSThAna, cAlacalana, pravRtti Adi / isaliye 'jIvAyaraNa'kA artha huA jIvakA cAla-calana Adi / jaba jIvakA AcaraNa vaha paudgalika skandha nahIM jo midhyAtvAdi kAraNoMke dvArA jIvake sAtha sambandhako prApta hotA hai taba use 'gotrakarma' - jo ki vaisA paudgalika skandha hotA hai-- kaise mAnA jAya? hAM, jIvake AcaraNako gotrakarmakA kArya mAnA jA sakatA hai; parantu usako gotrakarma mAnanA siddhAntAnukUla ja~catA nahIM / anya karmoMkI taraha gotrakarmakA sambandha yA udaya cAroM gatiyoM ke jIvoMmeM batalAyA gayA hai / saMsArameM aisA koI jIva nahIM hai jisake gotrakA udaya na ho| isaliye gotrakA aisA vyApaka lakSaNa honA cAhiye jo jIvamAtrake sAtha
Page #754
--------------------------------------------------------------------------
________________ anekAnta [Azvina, vIra-nirvANa saM0 2465 usakA sambandha ghoSita kre| gommaTasAra-karmakA- AcaraNa chor3akara jaisA ki Ajakala aksara eDake ukta gotra-lakSaNa para dRSTi DAlanese icchita dekhA jAtA hai-bhaviSyameM bhinna hI prakArake arthakI siddhi nahIM hotI, ulTA yaha muzkilase AcaraNako apanA liyA ho to usa jIvake kucha manuSyoM taka hI sImita siddha hotA hai; kyoMki usa santAnakramake gotrakA udaya nahIM mAnA saMsArameM aise anaMtAnaMta jIva haiM jinakI santAna jAsakatA; kyoMki usane usa santAnakramake AcaqataI nahIM calatI, isakA maiM pUrva hI dhavalAke ucca raNakA parityAga kara diyA hai / tathA vartamAna pAcanIca-gotrake lakSaNoMke jikrameM ullekha kara AyA raNake anusAra usa jIvake usa gotrakA udaya bhI huuN| isaliye deva, nArakI, sammUrchana-manuSya aura nahIM mAnA jA sakatA; kyoMki vaha AcaraNa usakA vikalatrayameM santAnakramakA abhAva honese unameM santAnakramakA AcaraNa nahIM / isIliye kulaukta prakArake gotrakA prabhAva mAnanA hI pdd'egaa| paripATIke AcaraNake abhAvameM jIvake kisI bhI yadi 'jIvAyaraNa' kA artha yahAM para jIvakI jI- gotrakA udaya na mAnA-jAnA cAhiye aura U~ca vA vikA sAdhana yA pezA apekSita ho to vaha kevala nIca bhI nahIM samajhanA cAhiye / yadi u~ca-nIca karmabhUmija manuSyoM meM hI mila skegaa| avaziSTa samajhA bhI jAve to usa gotrodayakI vajahase nahIM; deva, nArakI, tiryaca aura bhogabhUmija jIvoMke to kintu kisI anya karmodaya yA kisI aura hI asi, maSi, kRSi prAdi koI bhI pezA nahIM hotA; vajahase use vaisA mAnanA yukti saMgata hogaa| isaliye unameM vaise AcaraNakA abhAva honese gotra- Uparake isa saba vivecana parase, maiM samajhatA vyavasthA bhI nahIM bntii| isI taraha 'AcaraNa' hU~, pAThaka mahAnubhAva yaha sahaja hI meM samajha kA artha dharmapAla na, vratAdidhAraNa Adi mAnane sakeMge ki gotralakSaNoMmeM aisA koI lakSaNa nahIM para bhI aneka dUSaNa pAte haiM, jinakA yahA lekha dIkhatA jo nirdoSa kahA jAsake / prAyaH pratyeka bar3hajAneke bhayase ullekha nahIM kiyA jaataa| lakSaNa avyApti doSase dUSita hai| aMtameM vicAra__ jIvakA jaise AcaraNavAle kulameM janma huA zIla vidvAnoMse merA sAnarodha nivedana hai ki ve yadi bhaviSyameM usakA usI santAna-paripATIke ukta viSayake nirNayakI ora savizeSa rUpase dhyAna mutAbika hI AcaraNa rahA taba to use usa gotrakA denekI kRpA kareM aura yadi ho sake to isa bAtako kahA jAvegA arthAt amuka santAna-paraMparAke spaSTa karanekA jarUra kaSTa uThAe~ ki mAnya granthoMmeM AcaraNake kAraNa use usa gotrakA udaya rhegaa| ye sadoSa lakSaNa kisa dRSTiko lekara likhe gaye haiN| aura yadi usa jIvane apanI kula-paripATIkA vIra-sevA-mandira, sarasAvA, tA016-9-36
Page #755
--------------------------------------------------------------------------
________________ jagatsundarI-prayogamAlAkI pUrNatA [sampAdakIya] cAnekAntakI gata 11vIM kiraNa meM prakAzita 'jagatsu. bhI mAlUma humA ki graMtha mahAmazukha, beDaMgA aura nandarI-prayogamAlA' nAmaka lekhapara maiMne jo sampA sampAdanakalAse vihIna chapA hai| mAlUma hotA hai ki dakIya noTa diyA thA, usameM yaha prakaTa kiyA gayA thA usakI presakApI kisI bhI prAkRta jAnane vAleke dvArA ki jagarasundarI-prayogamAlAkI jitanI bhI pratiyoMkA saMzodhita aura saMpAdita nahIM karAI gaI aura na mUla abataka patA calA hai ve saba adhUrI haiM aura pUrNapratikI prati parase kApI karane vAlA purAnI graMtha-lipiko ThIka tanAzake lie preraNA kI gaI thii| ukta lekhake chapa- par3hanA hI jAnatA thA / parantu khaira, isa anya prati parase jAne ke bAda mere pAsa bambaIse eka sUcopatra pAyA, itanA to jarUra mAlUma hojAtA hai ki jagatsundarIjisase mAlUma humA ki 'jagatsundarI upayogamAjA' prayogamAlA graMtha adhUrA nahIM rahA balki pUrA racA gayA nAmakA koI grantha prakAzita huA hai| yaha dekhate hI hai| usake zurUke 34 adhikAra ke kadI nayA nasIrAbAda mujhe qhayAla ho pAyA ki ho-na-ho yaha jagarasundarI kI pratiyoMmeM suracita haiM aura zeSa pATha adhikAra prayogamAlA nAmakA ho graMtha hogA, aura isaliye maiMne mudrita ho cuke haiN| isa taraha graMthakI pUrNatA ho jAtI usako ma~gAnekA vicAra sthira kiyA; idhara eka do dina hai. aura yaha prasannatAkI bAta hai| avazyahI kisI bAda hI prophesara e.ena. upAdhyAyajIkA patra kolhA- bhaMDArameM granthakI prAcIna parNa prati bhI hogI, jise khoja purase prApta humA, jisameM unhoMne usI sUcIpatrake havAle se kara ina azuddha pratiyoMke pAThoMko zukha kara lenekI ukta granthakA ullekha karake use maMgAkara dekhanekI preraNA jarUrata hai| kii| ataH maiMne suhRdara paM. nAthurAmajI premIko bambaI ukta mudrita pratimeM granthakArakI prazasti bhI bagI likha diyA ki ve ukta yanyakI eka prati zIghra kharIdakara huI hai, jisase yaha spaSTa mAlama hojAtA hai ki yaha bheja dekheM / tadanusAra unhoMne granthako prati mere pAsa graMtha yazAkIrti munikA hI banAyA hucA hai aura isbhejdii| jiye jina do gAthAbhoMke pAThako lekara yaha kalpanA kIanya pAte hI maiM usI dina rogazayyApara par3e hue gae . gaI thI ki yaha grantha pazaHkIrti munikA banAyA hudhA na ho kara unake kisI ziSyakA banAyA huA hai vaha hI usa para Adise anta taka sarasarI naz2ara DAla gyaa| dekhanese mAlama humA ki yaha 135 paToMkA pamrAkAra ThIka nahIM rhii| isa ambake yaza kIrtikRta honekI hAlata grantha jagatsundarI-prayogamAlAkA hI eka aMza hai, aura gAthAoM ke kramAka sAdhAraNa sUcanA-vAkyoM, vaha hai usakA 35 veM 'kautUhala' adhikArase lekara 432 gadyabhAga tathA saMdhiyoM para bhI kramazaH DAle gaye haiM 'svarodaya' athavA 'svaropadeza' nAmaka adhikAra takakA aura bahudhA samAsayukta padoMko alaga alaga aura antima bhAga-prakAzakane bhI yaha prakaTa kiyA hai ki hameM samAsavihIna padoMko milAkara chApA gayA hai. isa granthakA itanA hI bhAga upalabdha humA hai, pUrA grantha taraha kitanA hI golamAla athavA beDhaMgApana pAyA jisa kisIke pAsa ho ve hameM sUcita kreN| sAtha hI,yaha jAtA hai|
Page #756
--------------------------------------------------------------------------
________________ 686 anekAnta | aAzvina, vIra-nirvANa saM02465 meM kAlataMtrAdhikArako antima gAthAkA "jasaitti- rAmakIrtinAmake eka digambara muni, jo jayakIrti mugisare ettha"pATha prazuddha jAna par3atA hai vaha jasaitti- munike ziSya hue haiM, vikrama saMvata 1207 meM maujUda the| maNIsareottha honA cAhiye aura taba usa gAthAkA isa saMvatmeM unhoMne eka prazasti likhI hai jo cAlukyayaha artha ho sakegA ki 'rAvaNadikathita 'bAlataMtra'ko rAjA kumArapAlake 'cittaur3agar3ha-zilAlekha' ke nAmase jAnakara yaza-kIrti munine use isa granthameM saMdiptarUpase nAmAkti hai aura epiprephriyA iMDikAkI dUsarI jilda diyA hai| aura prArambhika 13vI gAthAmeM par3e hue (E. I. Vol II.) meM prakAzita huI hai; jaisA ki ukta 'raNAU' (jJAtvA) padakA sambandha 'kalisaruvaM pada zilAlekhakI ninna 28vIM paMktise prakaTa haike sAtha lagA liyA jAyagA, aura taba usa gAthAkA "zrIja [ya] kIrtiziSyeNa digaMva (ba) ragaNazinA / yaha artha ho jAyagA ki 'kalikAlake svarUpako jAnakara prazastirIhazI cakre........ zrI raamkiirtinaa|| yazaHkIrti munine yaha grantha kahA hai, jisase gyAdhi saMvat 1207 sUtradhA...... prasita bhanyajIva mithyAtvameM na pdd'eN|' yadi ye rAmakIrti hI yazaHkIrti munike dAdAguru the to . ye yazaHkIrtimuni vimalakIrtike ziSya aura kahanA hogA ki jagatsundarI-prayogamAlAke kartA yaza:rAmakIrtike praziSya the, aura ve bAgadasaMghameM hue haiM; jaisA kIrtimuni vikramakI 13 vIM zatAbdIke uttarArddha meM ki graMthakI nimna gAthAbhoMse prakaTa hai: hogaye haiM aura taba yaha samajhanA cAhiye ki isa graMtha Asi purA vicchieNe vAyaDasaMghe sasaMkAso (bho)| ko bane hue Aja 700 varSake karIba ho cuke haiN| muNirAmaittidhIro girivaNAIsubagaMbhIro // 18 // isa graMthameM kitanI hI vicitra bAtoMkA ullekha hai saMjAtau(?)tassa sIsovibuhosirivimalaitivikkhAzra aura bahutasI bAteM prakaTa karane tathA jAnaneke yomya haiM, vimalaparatikhaDiyA dhavaliyA dhrnniiygynnaayyle|| jina para phira kisI avakAzake samaya para prakAza DAlA jA skegaa| 38veM adhikArakA nAma jo paM0 dIpacaMdajI tappAyapo bhimago sIso sNsaargmnnbhybhiio| pAMDyAko spaSTa nahIM humA thA vaha isa graMthaparase 'prakIrNauppaeNo payasahio hiy-piy-miy-mhurbhaasillo||20 kAdhikAra, jAna par3atA hai| maMtAgamAhidattho criypuraannstthpriyaaro| hA~, eka bAta aura bhI prakaTa karane kI hai aura diyayaMcaMdidurau (?) vayavihikusalo jiyaannNgo||21 vaha yaha hai ki isa graMthake antima bhAgameM bhI "kaviyaguruyAyamale" nAmakI gAthA nahIM hai aura na gayaNuvasuddhahiyo ahivnnmehunpiinniyjmoho|| paM0 hariSeNake nAmollekha vAlA aura usake kartRtvako paMcANuvvasukkasaMgo mayamattakarivvamattagaI // 22 // sUcita karane vAlA vaha gadya-vAkya hI hai, aura isase (isake bAda do patha saMskRtake haiM jo asambaddha aura aisA mAlUma hotA hai ki pUnAkA 'jagatsundarIprapisa jAna par3ate haiM) yogamAlA' adhikAra aura yaza kIrtikA yaha samUcA graMtha malalittuMgavi vimalo NijjiyabhayamaI vibhvbhiio| donoM eka dUsarese bhinna haiM / vizeSanirNaya pUnAkI pratigaNagacchavisaggaMtho gimmahiyamauvidayasahio // 25 ke sAtha isa pratikA milAna karanese hI ho sakatA hai| mAzA hai koI vidvAn mahAnubhAva isake lie jarUra jasaittiNAmapayaDo payapayaruhajualapaDiyabhanvayaNo / prayana kreNge| satthamiNaMjaNadulahaM teNa hahiya (?)tamuddhariyaM / / 26 vIrasevAmandira, sarasAvA sA0 20-6-36
Page #757
--------------------------------------------------------------------------
________________ bImArI aura AbhAra prathama varSa 4) 0 mUlyameM TAiTila mahita 720 pRSTha die gae the, isa dvitIya varSa meM 2 / / ) ka0 maiM 11 agastase bImAra par3agayA thaa| bImArI.. meM hI TAiTila sahita 738 paSTha die gae haiN| phira ke adhika bar3hanepara paM0 paramAnandajI zAstrIne bhI sthAnAbhAvake kAraNa kitane hI upayogI lekha usakI sUcanA gata kiraName anekAntake pAThakoMko prakAzita nahIM kie jA ske| ataH kucha hitaiSI dI thii| sUcanAko pAkara jina sajanoMne mere du., / bandhuoMke Agrahase 2 // ) ru. ke sthAna meM anekAntakhameM apanI hamadardI aura mahAnabhUti prakaTa kI hai / 9 kA vArSika mUlya ima tRtIya varSase 3) ru0 kiyA aura mere zIghra nIroga honeke liye zubhakAmanAe jA rahA hai aura paSTha saMkhyA 738 se bar3hAkara 850 tathA bhAvanAe~ kI hai una sabakA maiM hRdayase bahuta denekI abhilASA hai| yadyapi yaddhake kAraNa kArAjJa hI AbhArI haiN| merA saMkaTa yadyapi TalagayA jAna vagairaha kI tejIne anya patra saMcAlakoMko mUlya par3atA hai, parantu kamajorI abhI bahuta jyAdA hai bar3hAne aura pRSTha ghaTAneke lie vivazakara diyA hai| aura imakA tathA bImArIka itanA lambA khiMcane para, anekAnta meM yaha parivartana nahIM kiyA jA rahA kA eka kAraNa yaha bhI hai ki mujhe rogazayyApara hai par3e par3e bhI anekAntakA sampAdanAdi viSayaka ATha AnA mUlya bar3hA dene para 100 paTra kitanA kArya karanA par3A hai-sampAdana kAyemeM adhika aura cAra prAnA poSTejake yAnI 31) ru. kisIkA bhI sahayoga prApta honeke kAraNa maiM usakI manibArDarame bheja dene para do upahArI graMtha tathA cintAse sarvathA mukta nahIM raha sakA huuN| AzA hai 80 pRSTa anekAntakaM mileNge| AzA hai kRpAla zrI vIraprabhu aura bhagavAna samantabhadrake puNya-smaraNAM grAhakAMko yaha yojanA pasanda aaegii| aura vaha aura pAThakoMkI zubha bhAvanAoMke balapara yaha zIghra hI manizrADarase 31) ru0 bhejakara anekAntakaM kamajorI bhI zIghra dUra ho jAyagI aura maiM kucha grAhaka hote hue upahAra bhI prApta kreNge| dina bAda hI apanA kArya parvavat karanemeM mamatha -vinIta ho skuuNgaa| vvavasthApaka jugalakizora mukhtAra 'anekAnta' kA upahAra __ 'anekAnta'ke upahArameM do granthoMkI tajavIja agale varSakI sUcanA kI gaI hai aura ve donoM hI tayyAra haiM--eka kRpAlu lekhakoM, kaviyoM, grAhakoM, pAThakoM aura mamAdhitaMtra maTIka, dRmarA jainamamAja darpaNa / anya hitaiSI bandhanoMkI asIma anukampAke bala- pahalA grantha zrIpUjyapAda AcAryakRta mUla maMskRta para anekAtankA yaha dvitIya varSa samApta ho rahA hai. payoM, prabhAcandrAcAryakRta maMskRtaTIkA nayA apanI sAmarthyake anusAra anekAntako yathAyogya paM0 paramAnanda zAstrIkRta hindI TIkA aura banAnekA prayatna kiyA gayA hai| isakI sevAmeM jo munAra zrI jagalakizorajIkI mahatvaparNa prastAvanA bhI samaya aura paisA lagatA hai use hama apane ke sAtha vIra-sevA-mandira granthamAlAsaM prakaTa huA jIvanakA amUlaya aura sadupayogI bhAga samajhate hai-mampAdana bhI imakA mukhtAra mAhibane hI kiyA hai| yaha grantha bar3e AkArake 140 pRSTameM __ yadyapi anekAntako bahuta kucha unnata banAne meM - uttama kAgaja para chapA hai / dUmarA grantha 20430 hamArI sabhI prakArakI zaktiyA~ sImita aura tuccha sAijake 16 pejI AkArameM chapA hai, jisakI pRSTa : haiM phira bhI hamArI bhAvanA yahI hai ki anekAnta saMkhyA 144 hai / isa graMthameM 108 viSayoM para aneka kA vyApaka pracAra ho, 'anekAnta' jinendrabhagavAna- vidvAnoMkI acchI acchI kavitAoMkA saMgraha hai kA ghara gharameM sandeza-vAhaka ho / aura isakA sampAdana paM0 kamalakumArajI jaina
Page #758
--------------------------------------------------------------------------
________________ zAstrIne kiyA hai / dUsare graMthakI sirpha 520 pratiyA~ sahita nikAlanA prArambha kiyA jAyagA aura isa hI upahArake liye zrImAna seTha nAgAlAlajI jaina aMkameM usake kamase kama ATha peja jarUra rheNge| chAbar3A, bambaI bAjAra khaNDabAkI bhorase bheMTa mAtha hI, sAmagrIke saMkalana 'etihAsika jainakoza' mvarUpa prApta huI haiM, isaliye jina 500 grAhakoMkA kA bhI nikala nA prArambha kiyA jAyagA aura usake agale varSakA mUlya sabase pahale prApta hogA unheM hI bhI 8 pejake rUpameM prAyaH eka phArma judA rhegaa| isa ve bheTameM dI jAyeMgI aura samAdhitaMtra graMtha una saba kozameM mahAvIrabhagavAnakesamayase lekara prAyaH aba grAhakoMko diyA jAyagA jinakA mUlya vizeSAta takake una sabhI di0 jaina muniyoM AcAryoM, bhaTTAnikalanese pahale manibArDara Adise vasUla ho rakoM, saMghoM, gaNoM, vidvAnoM, graMthakAroM, rAjAoM, jAyagA athavA viSAkI bI. pI. dvArA prApta ho maMtriyoM aura dUsare khAsa khAsa jinazAsana seviyoNjaaygaa| ataH grAhakoMko, jahA~ taka bhI ho sake, kA unakI kRtiyoM mahita saMkSepameM vaha paricaya agale varSakA mUlya maniArase bhejanekI zIghratA rahegA jo aneka graMthoM, grantha prazastiyoM, zilAlekhoM karanI caahiye| aura tAmrapatrAdikameM bikharA hA par3A hai| isase jina grAhakoMkA mUlya vizeSAGka nikalanese pahale bhAratIya aitihAsika kSetrameM kitanA hI nayA prakAza prApta nahIM hogA, unheM vizeSAGka za)kI vI0 pI. par3egA / aura phira eka vyavasthita jaina itihAsa se bhejA jAyagA, jisameM tIna rupayA mUlyake ati- sahaja hI meM tayyAra hoskegaa| isake sivAya, jo rikta / ) upahArI poSTheja kharca aura 2) vI.pI. kharca 'jainalakSaNAvalI' bIrasevAmandirameM do DhAI varSase . kA zAmila hogaa| tayyAra ho rahI hai usakA eka namUnA bhI sarvasAjo sajjana kisI kAraNavaza agale varSa grAhaka dhAraNake paricaya sabhA viddhAnoMke parAmarza liya na rahanA cAheM ve kRpayA 15vIM kiraNake pahu~cane para - sAthameM denekA vicAra hai, jo prAyaH eka phArmakA , usameM nimna patepara sUcita karadeveM, jisase ane hogaa| kAnta-kAryAlayako bI0 pI0 karake vyarthakA nukasAna jina grAhakoMkA mUlya pezagI vasUla ho jAyagA na uThAnA pdd'e| koI sUcanA na denevAle sajjana / unheM yaha aMka prakAzita hote hI zIghra samaya para agale varSake liye grAhaka samajhe jAyeMge aura unheM mila jAyagA, zeSako vI0 pI0 se bhejA jaaygaa| vizeSAGkavI0 pI0 se bhejA jaaygaa| cUMki DAkakhAnA bahutase vI0 pI0 paikaTa eka sAtha nahIM letA I-thor3e thor3e karake kitane hI dinoM meM vyavasthApaka 'anekAnta' letA hai isaliye jina grAhakoMkA mUlya pezagI kanaoNTa boksa naM0 nahIM pAyegA unheM vizeSAkRke bahuta kucha derase 'anekAnta' kA vizeSAGka milanekI saMbhAvanA hai| sAtha hI, vI0 pI0 ke kharcakA tIna AnA cArja bhI aura bar3ha jaaygaa| 'anekAnta' kI agalI kiraNa arthAt tRtIya imaliye yaha munAsiba mAlUma hotA hai ki grAhakavarSakA prathama bhAbIra zAsanAI nAmakA vize- jana AgAmI varSake liye nizcita mUlya 3) ru0 SAkahogA / pRSTha saMkhyA bhI isakI pichale vizeSAGka upahArI possttej|) sahita zIghra maniArDara Adi se adhika 150 pejake karIba hogii| isameM acche- dvArA nIce likhe patepara bheja dekheN| 31) Ate hI acche vidvAnoM ke mahatvapUrNa lekha raheMge aura unake unheM upahArakI pustakeM bhejadI jaayeNgii| jo sajana dvArA kitanI hI mahatvakI aisI bAteM pAThakoMke upahAra na lenA cAheM ve 3) hI bheja sakate haiN| sAmane pAe~gI, jinakA unheM abhI taka prAyaH koI patA nahIM thaa| sabase bar3I vizeSatA yaha hogI ki * vyavasthApaka 'anekAnta' / isa aMkase dhavalAvi 'bhutaparicaya' ko mUla sUtrAdi kanaoNTa sarkasa, po0 boksa naM048, nyU dehala /
Page #759
--------------------------------------------------------------------------
_